51 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4405ea2437192450816437841f724a95.pdf aab7ef76fac6612971e70c9ddd70b03d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2373 Title A name given to the resource Portrety: Leszek Macak kolekcjoner / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.99-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Portrety: Leszek Macak kolekcjoner Aleksander Jackowski Co cechuje kolekcjonera? Przede wszystkim pasja. Zaintere­ sowanie tak wielkie, że mu się poświęca czas, zdrowie, pieniądze. No i cechuje go pożądanie. Dostał znaczek pocztowy z 1918 roku, więc chce i z 1917. Tak samo z rzeźbą ludową. M a Lurkę, Chajca, Zegadłę, ale brak mu Kudły, więc na głowie stanie, aż kupi. A skoro Kudłę, to i W o w r ę . Taki los kolek­ cjonera. Spać nie może. Chce. Pożąda. Będzie jeździł, szukał, namawiał - ja tobie dam to, ty mnie tamto. Telewizor sprzeda, samochód zastawi, gdy nagle pojawi się coś, „bez czego żyć się nie da". Niełatwo być żoną kolekcjonera, synem, a nawet psem. Wszystko wymaga troski a jemu ledwo starczy czasu na kolekcję. Ta zaś wymaga i w końcu nie bardzo wiadomo, kto kogo ma - on swoje zbiory, czy one jego. Pasja żąda, by jej służyć. Przypomina się Skąpiec Moliera. Ale tu stop! Ponieważ Harpagon kochał pieniądze dla nich samych, podczas gdy wielu zbieraczy chce, aby to co posiadają, było oglądane, podziwiane. Radość ich dopiero wtedy jest pełna, gdy j ą dzielą z innym. Wielcy kolekcjonerzy zapisali się w'pamięci potomnych jako mecenasi sztuki, nauki. Także w Polsce, jeszcze w czasie, gdy nazywano j ą „ l u d o w ą ' ' istniało zbieractwo, działali znakomici kolekcjonerzy, że wy­ mienię tu z kręgu moich zainteresowań: Ludwiga Zimmerera (Niemca, który pokochał Polskę a pokonany stresem Stanu Wojennego, spoczął na warszawskich Powązkach) , Bolesława Nawrockiego, Wojciecha Siemiona , Leszka Macaka. Każdy z nich gromadził zbiory na miarę swych możliwości, zaintereso­ wań i preferencji. Dlatego nawet w obrębie tych samych postaci inne walory ujawnia zestaw prac Katarzyny Gawłowej w zbio­ rze Macaka, inne zaś u państwa Nawrockich. Zmiana proporcji, różnice w kontekstach, scenografii, sposobie życia ekspozycji sprawiają, że m o ż n a traktować wybitne kolekcje jak dzieła sztuki, świadomie zbudowane. To nie puzzle, które ułożone przedstawiają zawsze ten sam obraz. 1 2 Kolekcje mają okresy tragiczne i wzlotów, historię, która się w nich nawarstwia. W y b ó r Zimmerera to ślad wchodzenia w Polskę, zetknięć z ludźmi, wędrówek po wsiach i posiołkach. Jeśli tak wielką w a g ę przywiązywał do rzeźby Wincentego Czerwińskiego, przedstawiającej pożegnanie Żyda z żoną przed Pójściem do gazu, to nie ze względu na jej zalety formalne, lecz emocje, które w nim wzbudziła. Przełamywała sztampę słów, wstrząsała, kazała wczuć się w los ofiary. Od tej figurki zaczęły się kontakty Zimmerera z ludowymi twórcami, dochodzenie do Polski od dołu, od podszewki. Kolekcja zbudowana przez dra Bolesława Nawrockiego ukazuje nie tylko dzieła Wiśnios, W n ę k o w e j , Gruceli czy Żaka, 'e i osobowość człowieka, który właśnie te a nie inne dzieła wybrał, i wyeksponował. To nie suma eksponatów, ale świado­ my ich wybór. Zapis życia, z którego, jak z taśmy elektrokardio­ grafu odczytać m o ż n a przemiany, które zachodziły w preferenc­ jach artystycznych twórcy kolekcji. Nie tylko bowiem kolek­ cjoner tworzy kolekcję, ale i ona tworzy jego. Wpływa na losy. *>ywa pomnikiem, który bohater sam sobie wystawia, tytułem chwały, szansą poznania najważniejszych osobistości kraju a 0 - premiera, ministrów, znakomitości świata kultury, a nawet, jak w przypadku Zimmerera: Kanclerza Schmidta, Brandta - ale staje się też kulą u nogi. Przecież Ludwig wyjechałby z Polski, pociągały go propozycje pracy w Ameryce Południowej, w in­ nym pejzażu ale kolekcja trzymała go jak kotwica. Wiedział, że należy ona do tego kraju, że zabrać jej nie ma moralnego prawa, więc z nią został. Do końca. Kolekcje związane są z losem tych, którzy powołali je do życia. To się czuje. Miałem to szczęście, że widziałem „od ś r o d k a " życie paryskiej kolekcji Jeana Dubuffeta (Art Brut), wtedy gdy czerpał z niej inspiracje i siłę do swej własnej twórczości. Widziałem wenecką kolekcję Peggy Gugenheim, jeszcze z lat, gdy w jej salach pracował Max Ernst. Później, sprowadzone do ram muzealnej ekspozycji kolekcje te zatraciły żywy puls, niby zostały te same, ale przecież inne, spetryfikowane, skazane na muzealną martwicę. Przeżyłem dramatyczną śmierć kolekcji Zimmerera. Pul­ sowała życiem, mieniła się coraz innymi barwami, i nagle - po wylewie krwi do mózgu, który powalił tego cudownego człowieka - straciła blask, siłę oddziaływania. Bez niego stała się inną jakością. Ale i on, wyłączony z życia, ciężko chory, stał się innym człowiekiem. W obliczu spraw ostatecznych blichtr towarzyskiego życia stał się niepotrzebny, zmienił się (i pogłębił) stosunek do zgromadzonych dzieł. W a ż n e stały się tylko te o silnym ładunku emocjonalnym, w których wyczuwał wibrację duchowości, powagę. Z blisko 13 tysięcy eksponatów w tym ostatnim okresie chciał mieć przy sobie tylko rzeźby najważniejsze - Józefa Lurki, Romana Śledzia, Heródka. Zastanawiając się nad różnicą jaka istnieje między zbiorami muzealnymi a kolekcjami prywatnymi przede wszystkim widzę j ą w tym, iż prywatne są dziełem autorskim, w tym sensie jednorodnym, że prezentują sposób widzenia i szczególną wrażliwość człowieka, który je od podstaw stworzył. M o ż n a je, jeśli chodzi o porównanie z muzeami, przyrównać do autorskich wystaw, ekspozycji. Natomiast fundament muzealnych zbiorów pochodzi z różnego nadania, tworzą go mniej czy bardziej celowo dobierane eksponaty w przeciągu wielu dziesiątek lat. Różnicę między muzeum a kolekcją wyraźnie m o ż n a zauwa­ żyć w Londynie, gdy porównamy National Gallery z Wallace Collection. 99 �Prywatna kolekcja nie musi poddawać się sądom ogółu, nawet autorytetów. Jej właściciel może zaufać tylko sobie, zbierać co chce, nawet gdy komuś wyda się to śmieszne, czy nierozsądne. Kolekcjonerzy uratowali (także u nas) rzeczy, o których uczciwe, państwowe muzea nawet słyszeć nie chciały. Dlaczego? Ponieważ muzealnicy byli, i wciąż jeszcze są, pod presją sztancy przedmiotów, które „ n a l e ż ą " do kategorii sztuki ludowej, i takich, których się do niej nie zalicza. Przynajmniej w tym okresie. (Wiąże się to z dążeniem do odtwarzania obrazu przeszłości, takiego, który zasłuży na miano autentyku, obrazu który z perspektywy jawi się niczym mit dawnego raju.) To, co pozostaje poza burtą ratują od ocalenia często ludzie przypad­ kowi, maniacy, śmiałkowie wyobraźni, zbieracze, którzy za nic sobie mają ograniczenia - co „ n a l e ż y " , a co j u ż „nie n a l e ż y " do uznanej kategorii eksponatów. Так пр.: warszawskie Państ­ wowe Muzeum Etnograficzne nie chciało (za grosze!) kupić w swoim czasie - pieca kaflowego z Pokucia, malowanej X I X wiecznej strzelnicy, malowideł jarmarcznych karuzel, ekranów ulicznych fotografów. Nie chciało za d a r m o rzeźb i obrazów z wystawy „ I n n i " , którą zrobiłem w Zachęcie (1965). Od kiedy działał Zimmerer wystarczył sygnał, jechał, kupował, ocalał to, czego muzea nie brały. Kolekcjonerzy, tacy jak Adam Fischer, Franciszek Kotula, nie mieli muzealnych ambicji, działali na własną rękę. Stąd nawet to, co w pierwszej chwili mogło się w ich zbiorach wydać nieuzasadnione, po latach nabierało znaczenia. Nawet bowiem strychy starych d o m ó w i rupieciarnie mogą przechować ułomki wiedzy o czasach minionych, rzecz w tym, kto w nich grzebie i co dostrzega. Jest jeszcze jedna przewaga kolekcjonerstwa - swoboda dysponowania pieniędzmi, łatwość decyzji wyjazdu, stały kontakt z ulubionymi twórcami. W muzeach jest to bardzo trudne. Jeśli wysyłają pracownika do Puszczy Białostockiej, trudno sobie wyobrazić, by pod wpływem listu malarza „mam teraz kilka o b r a z ó w " , za dwa tygodnie znów mógł pojechać. A „ p r y w a c i a r z " pojedzie. Obserwowałem, jak pracował Z i m ­ merer, jak dzięki warunkom, które stwarzał, mógł się poruszać po kraju dr Marian Pokropek. Pracował także na rzecz kolekcji, ale dzięki niej miał szanse, których nie dawał ani uniwersytet, ani muzeum. Przypomnę, że tylko w jednym roku samochód Zimmerera przejechał po Polsce blisko 50.000 km. Za co? To bardzo istotna sprawa. Żeby stworzyć kolekcję, trzeba mieć pieniądze. Ale w warunkach polskich uczciwa praca ich nie zapewniała. Każdy ze znanych mi zbieraczy pracował, w różnym charakterze, za granicą. Zimmerer dostawał gażę w markach, dr Nawrocki lata spędził w międzynarodowych 100 organizacjach. Ale w większości ci, którzy wracali - budowali wille, kupowali samochody, jeździli na Wyspy Kanaryjskie,! tylko nieliczni woleli otoczyć się dziełami sztuki, budować; kolekcje, które miały, jak pomnik, zostać świadectwem icij życia i działalności. Oczywiście w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych podstawą ich sukcesu były różnice między oficjalnym i nieofic­ jalnym kursem dolara. Gdyby Balcerowicz nastał o ćwierć' wieku wcześniej Zimmerer nie mógłby się stać mecenasem! i dobroczyńcą. A n i inni. Jeszcze jedno. Sytuacje, o których m ó w i m y należą do okresu indywidualnego kolekcjonerstwa. Obecnie rolę miłośnika' - zbieracza, mecenasa przejmują wielkie galerie, banki, a nawet wielkie hotele. Gromadzą dzieła sztuki, ponieważ wzmacnia to ich pozycję, przy czym czynią to w sposób „ z i m n y " , profes­ jonalny, powierzając zadanie menedżerom - historykom sztuki, krytykom, galerzystom. Jednak kolekcje to nie tylko kalkulowanie, co dobre a co złe, co modne, podnoszące rangę, a co nie warte inwestycji. W wymiarze publicznym rola kolekcji to także opieka nad artystą, nad ośrodkiem sztuki, jak np. Paszyn. Kolekcja stworzo­ na przez księdza Nitkę nie da się oddzielić od działalności animacyjnej, a nawet duszpasterskiej. Zimmerer, Nawrocki, Macak, Łodziński - to przyjaciele artystów, ludzie, którym leży na sercu dobro naszej kultury. Ale publiczny wymiar kolekcjonerstwa na tym się nie kończy. Operuje ono w tej samej przestrzeni, co muzea, zwłaszcza etnograficzne. Mogę się przy tym powołać na fakty, z którymi zetknąłem sif bezpośrednio, organizując wiele wystaw w kraju i poza nim. Doznałem, co zrozumiałe, pomocy ze strony dyrektorów i pra­ cowników muzeów. Byłem i m za to wdzięczny, ale uważałem tę pomoc za naturalną, chodziło przecież o wspólną sprawo Natomiast zaskakiwała mnie serdeczność i ofiarność kolek­ cjonerów. Zawsze dostawałem od nich najlepsze, najbardziej przez nich cenione eksponaty, nawet gdy nie śmiałem o nie prosić. Sukces wystaw w Stuttgarcie, Neuchatel, Londynie, Paryżu, w Spoleto, Hamburgu, Rouen czy Bratysławie, to także ich zasługa. Zdarzało się przy tym, zwłaszcza w latach ostat­ nich, że zarażeni duchem pieniądza kierownicy muzealnych placówek nie zdradzali ochoty do „pracy dla wspólnego dobra"Wtedy też odwoływałem się do kolekcjonerów. Przed paroma laty poprosili mnie Francuzi o zorganizowanie ekspozycji polskiej sztuki naiwnej na Festiwalu w Rouen. Impreza wspfr niała, tworzona przez rzeszę społecznie pracujących obywateli miasta. U nas jeden minister akurat odchodził, drugi niczego nie �wiedział i wiedzieć nie chciał, a oni tam w Rouen ogłosili Polskę honorowym gościem Festiwalu. Po eksponaty przyjechali cięża­ rówką, kierowca okazał się naczelnym chirurgiem miejskiego szpitala, „ ł a d o w a c z " - psychiatrą. Kłopotów miałem co nie­ miara, nie muszę dodawać, że angażowałem się, jak oni -społecznie. Niektóre muzea bardzo pomogły (Włocławek), ale w innym, gdy chodziło tylko o wypożyczenie skrzyni i załado­ wanie eksponatów z prywatnej kolekcji, pani dyrektor od­ mówiła, tłumacząc że ma za dużo roboty. Jeszcze ktoś zapytał wprost - a co j a z tego będę miał? co wprawiło w nie lada kłopot organizatorów. Zadzwoniłem do Leszka Macaka, następnego dnia przywiózł mi samochodem rzeźby i obrazy ze swojej kolekcji. Znakomite! Uważał to za swoją powinność. Później dowiedziałem się, że eksponaty z jego kolekcji znalazły się na 40 wystawach (!), że wracając od rzeźbiarzy niejeden raz zachodził do krakowskiego muzeum, by ofiarować prace nieznanego tam dotąd twórcy. Na ogół mu za to dziękowano. Widziałem ścianę w jego mieszkaniu ogołoconą z rzeźb i obrazów, które wypożyczył. Pomyślałem wtedy, że tak jak przed laty pisałem o Zimmererze i Siemionie, tak teraz powinienem nakreślić „ p o r t r e t " Leszka Macaka. A po nim dra Bolesława Nawrockiego. Schemat takiego portretu wydaje się prosty. Jak i kiedy zrodziła się idea zbierania. Co kolekcjonowanie „ z a ł a t w i a " , jakie zaspakaja potrzeby, jak zmieniło życie zbieracza. Na czym polega specyfika kolekcji, czym się różni od innych, co w sobie zawiera. Zacznijmy od zainteresowań. Zadecydował o nich przypa­ dek, ciąg wydarzeń, które trudno było przewidzieć. Oto sytua­ cja. Macak jest prawnikiem, na myśl mu nie przychodzi zajmowanie się sztuką. Mieszka w bloku. Matka, z którą emocjonalnie bardzo jest związany, rzutka, przedsiębiorcza, dusi się w atmosferze peerelowskiej Polski. Likwiduje sklep, wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych. Tam pomnaża kapitał, z myślą o dzieciach. Postanawia, że sensownie ulokuje posiada­ ne pieniądze, tak by zabezpieczyć los dzieci. Decydują - wybu­ duje się w Bukowinie Tatrzańskiej dwa bliźniacze domy w stylu góralskim. Piękne i solidne. Leszek zajmuje się budową, angażuje znakomitych majstrów. Powstają domy z wielkich Płazów modrzewiowych zbudowane. Gdy stolarka jest j u ż niemal gotowa Macak zwraca się do Bronisława Cukra, kowala z Zakopanego, prosząc by ten mu zrobił stosowne okucia, zawiasy, zamki. Ale kiedy się pozna Cukra trudno oprzeć się "rokowi i sile jego osobowości. To niezwykły człowiek, o dużej wiedzy etnograficznej, orientujący się w historii, socjologii "lozofii, korespondujący z wiedeńskimi archiwami, ponieważ 1 interesuje go historia góralskich rodów. Przy tym świetnie zorientowany w problemach współczesnej twórczości ludowej. Cukier zamówienie przyjmuje, robi co do niego należy, ale wzbudza w Macaku niepokój. Pyta - a co będzie w środku? na ścianach? Przecież w chałupie góralskiej u powały była listwa, na której umieszczano święte obrazy na szkle. R z ę d e m ? pyta Macak. Rzędem. Wiele. A skąd wziąść obrazy? przecież trudno kupić nawet jeden! Stare trudno, potwierdza Cukier, ale są przecież malarze i malarki, którzy kontynuują dawne tradycje. Cukier prowadzi Macaka do pracowni Eweliny Pęksowej, Zofii Roj, Władysława Walczaka a później także do Zdzisława Walczaka, który przejmuje rolę przewodnika, i kontaktuje Macaka z innymi twórcami Podhala. I tak się zaczęło. Macak jeździł często do Stanów, pracował tam, nieraz bardzo ciężko, a gdy wracał zajmował się kolekcją. Trwało to 12 lat. W tym czasie uzyskał obywatelstwo amerykańskie, płacił ze edukację syna (który teraz, po ukończeniu School o f visual A r t osiadł w Krakowie). Szybko stał się znanym, już niepotrzebne były rekomendacje Cukra, czekano na jego przyjazd, pisano listy z prośbą o załat­ wienie różnych spraw, był przecież prawnikiem „ m e c e n a s e m " - jak mówią w Krakowie. Nawiązał kontakt z ks. Nitką, animatorem ośrodka rzeźby i malarstwa w Paszynie. Dzięki księdzu poznał Ludwiga Zimmerera, który gorąco zachęcał Macaka do rozbudowy kolekcji, dał mu adresy kilku ciekawych twórców. Kolekcja rosła, mieszkanie w krakowskim bloku nie mogło pomieścić przywożonych eksponatów. Żona narzekała, znów więc pojechał do Stanów, pracował, by kupić willę, drugi samochód. A skoro miał j u ż dom trzeba było go umeblować. Zaczął gromadzić stare chłopskie skrzynie, zydle, szafy. Kolek­ cja rosła, zaczęli do niej przychodzić znakomici artyści. Podziwiać, radzić. Tak kolekcja stała się tytułem do chwały. Czy w domu mogliby gościć artyści, dyrektorzy polskich i zagranicznych muzeów - gdyby nie ona? Powtarza się sytuacja, na którą zwracałem uwagę pisząc o Ludwigu Zim­ mererze. Niezależnie od osobistych zainteresowań, kolekcja podnosi rangę jej właściciela, sprawia, że człowiek żyjący dotąd w cieniu, staje się osobą znaną, cenioną, podziwianą. Wchodzi do historii. Zwróćmy też uwagę na mechanizm kompensacji, począt­ kowo nawet nie uświadamiany. Kolekcja bowiem wywyższa, daje satysfakcję swemu twórcy. To do niego przecież przyjeż­ dżają dyrektorzy muzeów z Zachodu, przychodzą Nowosielski i Panek, to jemu doradzają Edward Mucha, czy Teresa Stan­ kiewicz. 101 �Doradzają zresztą nie tylko oni. Macak chciałby, aby kolekcja była możliwie pełna, wszechstronna, obiektywnie doskonała. Ale jak osiągnąć tę obiektywność? Sądy krzyżują się, zderzają; ktoś, z k i m bardzo się liczy odmawia wartości rzeźbom Śledzia, Chajca i L u r k i ; ktoś inny przeciwnie - w nich dostrzega znamiona prawdziwej sztuki, napięcie życia duchowego, lekce sobie ważąc setki bezdusznych figurek, niczym w swej istocie nie różniących się od zabawek z drewna. To też jest zrozumiałe - szacunek dla opinii specjalistów, ludzi wybitnie wrażliwych. Kolekcja jakby wyprzedza w tym okresie świadomość swego twórcy. Dopiero w następnym etapie ujawniają się prawdziwe preferencje zbieracza, nabiera pewności siebie - w końcu to kolekcja jego, dla niego i przez niego budowana. Wtedy też, w masie przedmiotów zaczynają błyszczeć te naprawdę ważne. Przestaje imponować rozrost liczbowy, narasta świadomość, że ilość wcale nie musi przechodzić w jakość. Przedmiotem dumy stają się dzieła wybitne. W domu państwa M a c a k ó w wyróżniłbym przede wszystkim zestaw rzeźb Edwarda Sutora. Nie ma wielkich, bryłowatych, fantastycznych głów - ale ten brak rekompensują średnie i małe figurki, świetnie dobrane. Doskonały jest zestaw dzieł Heródka, Ludwika Więcka, M a r i i Wnęk, Katarzyny Gaweł. Jest kilka rzeźb Leona Kudły, wśród nich (piękna!) dziewczyna z ptakiem na wyciągniętej dłoni, jedna z najwcześniejszych prac artysty. Ekspresyjne rzeźby Romana Śledzia, artysty bardzo wysoko ocenianego w Niemczech, ale u nas niedocenianego - tak dalece odbiega od potocznych oczekiwań. Dobry jest zestaw Nikifora. Monsiela, Zagajewskiego, Jędrzeja Wowry, Stani­ sława M i k i , Janasa, Hołdy, Muchy. (Z po­ zycji wybitnych - nie­ wiele rzeźb L u r k i . Sła­ bszy jest Chajec i Szczypawka-Gołębiowska). Cenny, pięk­ ny zestaw ptaków, za­ bawek z drewna, w tym emausowych „Ży­ dów". Z dawnej sztuki ob­ razy z X V I I I i X I X w. Matki Boskiej Często­ chowskiej, Gidelskiej, z La Salette. Nieprze­ ciętnej urody Święta Rodzina. Doskonały dobór rzeźb: różne we­ rsje Chrystusa Frasob­ liwego, Ukrzyżowań. Fragmenty z ołtarzy łe­ mkowskich cerkiewek. To, czego nie mają mu­ zea - setka oleodruków zbieranych we wsiach. Drzeworyty: z Płazo­ wa, Wowry. Zbiór uzupełniają lu­ dowe skrzynie, szafy. W nich około 130 wy­ cinanek 26 autorek. Dokumentacja w trak­ cie opracowania. Goto­ we ok. 350 opisów. Leszek Macak zbie­ ra eksponaty, ale podo­ bnie jak to miało miejs­ 102 ce z Zimmererem, czy Bolesławem Nawrockim, ważne niego są spotkania z twórcami. Poznał ich wielu. Niektó z nich, to ludzie o niezwykłej osobowości, ciekawsi nawet dzieła ich rąk (np. Piotr K w i t ) . Z wieloma twórcami Les zaprzyjaźnił się, jeździ do nich, zaprasza do siebie. Ostatnio u niego twórca pięknych ptaszków z drewna - Zachura. M ; bardzo go ceni, zawiózł nawet sporo jego ptaków swe dawnemu szefowi w Stanach. Surowy ten, niezdolny uśmiechu człowiek, zobaczył kiedyś u Macaka ptaszki | sufitem, no i teraz ma je sam w swym biurze. Trzepoczą poruszane powiewem powietrza z A i r Condition. (Poczc człeczyna! myślą klienci. Ptaszki sobie powiesił!). Jacek Łodziński Aleksander Jackowski Był słotny dzień jesienny. Czekałem na Ludwiga Zimmerera przed jego willą. Nie przychodził, za to przyjechali dwaj Holendrzy. Podnieceni, kupili w Krakowie „fantastyczne" obrazy. Pytam - czyje? Gawlowa. Nie słyszałem. Pokazują. Radosne, ludowe do szpiku kości, a przytym poza tradycją. A Zachura, to nie tylko ptaszki, lecz i los człowieka, z n Gdzie mieszka - pytam. Za Krakowem, zawiózł ich do niej związany. W czasie okupacji Niemcy wzięli go do kamiet właściciel kramu w Sukiennicach. Bardzo, bardzo dziwny łomów. Warunki były straszne, ludzie umierali - jeden człowiek. Grosza od nich nie wziął, jeszcze się cieszył, gdy nadzorca zobaczył, a było to tuż p n > 5? - f a z u j ą wizytówkę, wymówić nazwiska nie drugim. Niemiec Bożym Narodzeniem, że Zachura struga sobie ptaszka. A . iego kę umiesz zrobić? zapytał Zachura wyrzeźbił, jedną, drug £ ™ w o w a n y , zacinał się mówiąc. Przyszedł prosić No i zwolniono go z tego kamieniołomu. Ocalił życie. Ptasi , i a n o mu odebrać koncesję. Chodziło o donos, mu je ocaliły. sprawę kapliczki koło Paszyna. M ó w i o n o , że j ą ukradł, zdjął, c i l i a , a r c e J^S^SL^^^yi w I n s t y t u c l e N i e w i e l k z d e n e r Q Kiedy w kolekcji Macaka przypatruję się rzeźbom i obrazo wiszącym wszędzie ptaszkom, zastanawiam się na tym, f. wielkie talenty drzemią w ludziach, i jak mało trzeba (czas jednego impulsu), by mogły z całą siłą wybuchnąć. Oglądt wspaniałe rzeźby Sutora, Heródka, Zagajewskiego, Ной niesamowite rysunki Monsiela, obrazki Nikifora - tych, kto* tworzyli, poniew musieli tworzyć, p o ł waż ta potrzeba don nowała w ich żyd i oglądam rzeźby I nych artystów, który w ujawnieniu talen pomógł przykład sąsi da, konkurs, czy wys wa. Tak, jakby ni twórcza była hamo*. na wstydem przed ot czenicm. Przecież I robi się na wsi tego,! nie przyjęte, со I przynosi dochodu Ale wystarczy, że kto kto zobaczył u stan Katarzyny Gawłów Niebo z Malt Boską i aniołami, Щ malowane na ścian komórki, w której mk szkala, zachęcił ją* malowania obrazo' by w ciągu krótkie czasu powstały пара» dę znakomite. Patt na nie w domu Leszł Macaka i cieszę s i e ł stworzył tak znakom* kolekcję. p o m o c c h c przehandlował, zrobił, zawiesił. O co tu chodzi? Wyjaśniłem, Łodziński przejeżdżał, widział starą, już rozpadającą się kapliczkę, więc uznał, że trzeba w jej miejsce dać podobną; nie czekał aż ją spalą a drzewo zetną. Pomówił z ludźmi, sfotografował, obiecał że przywiezie nową. A bo można takiemu wierzyć? Ksiądz Nitka na wszelki wypadek starą wziął do siebie. Łodziński, jak obiecał, n o w ą kapliczkę przywiózł, Zawiesił na drzewie. Trochę się zmartwił, że starej nie ma, ale nową dał. Pieniędzy żadnych za nią nie chciał. To już wydało się lu bardzo podejrzane. Niepojęte. Sprawę wyjaśniłem, no i zapomniałem o kupcu z Krakowa. Tym bardziej, że podobnych spraw, z donosów zrodzonych, było więcej. Choćby taka, gdy powiadomił mnie wyższy urzędnik resortu kultury, iż w Szwajcarii doktór Nawrocki handluje rzeźbami. Rzeczywiście, działał w Szwajcarii i za­ jmował się - także - rzeźbami, tyle, że wygłaszał o nich odczyty w najświetniejszych gremiach i pokazywał je na wystawach. Ale wracam do Holendrów, Gawłowej i Łodzińskiego. Przy pierwszej nadarzającej się okazji pojechałem do Krakowa, aby z nim się zobaczyć. Zawiózł mnie do Gawłowej, wręczył 10 kaset z rozmowami, jakie z nią nagrał, pokazał obrazy, zgromadzone u siebie w domu, a ponieważ robiliśmy wówczas z Zofią Bisiakową wystawę sztuki nieprofesjonalnej w ramach Dni Krakowa (1978), dał na tę wystawę doskonały zestaw prac. Od tamtego czasu, kiedy przyjeżdżałem do Krakowa, pierw­ sze kroki kierowałem do Sukiennic. Kram Jacka wyróżniał się zdecydowanie, zwłaszcza dzięki rzeźbom, które go dekorowały. Rzeźby były świetne. Jednak, kiedy pewien Niemiec nie mógł oczu oderwać od Chrystusa na łodzi Adama Zegadły, i nie odchodził mimo kilkakrotnych zapewnień, że rzeźba jest nie do sprzedania, Łodziński zapytał, co go tak w tej rzeźbie zaintere­ sowało. Należę do ludzi, którzy wierzą - odpowiedział - iż Pan Bóg przychodzi z wody. Zamykano kramy, a on jeszcze stał patrzył. Wtedy Jacek zdjął z półki Zegadłę i dał mu. To rzeźba me do sprzedania, więc tylko dać j ą Panu mogę, powiedział. Ale i z dawaniem były kłopoty. Przyjechał kanclerz Niemiec, Schmidt. Kramy pięknie wypucowano, gość zainteresował się stoiskiem Łodzińskiego; postanowiono więc dać mu rzeźbę Adama i Ewy. Jacek przyniósł najładniejszą z tych które miał * domu i ofiarował gościowi. Ale władze nie chciały prezen. • Pieniądze przekazano, przez muzeum, ale dyrektor wpłacił J do Urzędu Skarbowego, i po 2 latach Łodziński dostał wezwanie do zapłacenia podatku i kary za nielegalnie prowaPRZYPISY o n ą pracownię rzeźby (!!!). Aleksander Jai ruedyś przyjechałem do Krakowa wściekły. Właśnie ukazał ki, Ludwig Zimmei ^, e r „Polskiej Sztuki L u d o w e j " poświęcony kulturze go kolekcja, PSL 1 Mg°wskiej. Jeszcze nie było wtedy mody na tę tematykę, numer 1/2; Ludwig Zi\ lem . ^ którego realizację włożyłem wiele trudu, uważao swojej kolekcji, że d * y k l e ważny, i to z wielu powodów. Ale okazało się, 1971, nr 1/2 Wojciech Sien^ j y^ktor „ O s s o l i n e u m " we Wrocławiu, nie porozumiewając Pamiętnik spotkań PS mną, ani z dyrekcją Instytutu, kazał drukarni 1975, nr 1/2 'ejszyć nakład o ponad tysiąc egzemplarzy, tak by numer d z i o m 1 e az 1 n u m w Z a n e z w 2 S e z e l r n dotarł jedynie do prenumeratorów. Nie muszę wyjaśniać, jak mnie to zdenerwowało. Oczywiście od razu powiedziałem o tym Jackowi. Zamrugał powiekami i spokojnie zapytał, czy można zrobić dodruk? Nie wiem, odpowiedziałem, a zresztą skąd wezmę pieniądze. D z w o ń ! - poprosił, zapytaj o wszystko. Dodruk mogli zrobić, miało to kosztować 10 milionów. Jacek kiwnął głową - każ robić. Zwitek banknotów wsadził mi do kieszeni. I tak stałem się przestępcą, w y d r u k o w a ł e m 2.000 egzemplarzy bez zgody wydawcy, bez podatku. Napisałem do „ O s s o l i n e u m ' ' , że od tej chwili sami będziemy w y d a w a ć pismo. Był to już okres przemian, wielkich nadziei. Zelżał gorset zakazów. Łodziński kupił kompletnie zrujnowany dom przy ulicy Solskiego, a właściwie półtora domu. Zachwyciły go piwnice, czternastowieczne. Za n a m o w ą Andrzeja Majews­ kiego, wspaniałego scenografa, w dawnym warsztacie urządził galerię sztuki naiwnej. Lokal (to też był pomysł Majewskiego) nazwał Camelot. Na inaugurację urządzili wystawę sztuki żydowskiej. To był majstersztyk scenograficzny. Na środku sali stał wóz, wyładowany po brzegi rupieciami, tobołami. W ó z Żyda - Wiecznego Tułacza. Przyprószony bielą symbolizował los narodu. W piwnicy wyeksponowano ocalone macewy, wydobyte z błotnistej drogi do PGR przez Andrzeja Toborowicza, (kupowane za pół flaszki każda), w salkach rzeźby Żydów, tegoż Toborowicza. W y s t a w ę otwierałem razem z Piotrem Skrzyneckim. Grał skrzypek z Piwnicy pod Baranami, pod­ skakiwał (bo mały) i śpiewał żydowskie niguny Antoni Pilch, a w odwodzie czekało kilku górali z ciupażkami „na wszelki wypadek". Zrobiliśmy też promocję „ Ż y d o w s k i e g o " numeru. Kraków zdumiał się plakatem - adres galerii wyprzedził oficjalne decyzje Magistratu, Jacek podał d a w n ą nazwę ulicy - św. Tomasza. I tak zostało. N a z w ę wkrótce przywrócono. Tam, w piwnicy, przy grzanym miodzie i znakomitym „ e k o l o g i c z n y m " jedzeniu, miałem ostatnio promocję książki Sztuka zwana naiwną, tam odbyła się narada zorganizowana przez Centrum Animacji Kultury, w której instruktorzy i działa­ cze dyskutowali na temat sytuacji sztuki ludowej. Gości podejmował śniadaniem, w przygotowywanej do otwarcia winiarni, Jacek Łodziński. W tym czasie do Sukiennic zaglądał j u ż rzadko, urządził, wykorzystując materiał z rozbiórki starych chałup, stare kapli­ czki, drewno i wiklinę - sklep sportowy „ O l i m p " . Obok winiarni (pięknej!) ma znany w Krakowie sklep z „ekologicz­ n ą " żywnością „Pod A n i o ł a m i " . Byliśmy pod wrażeniem scenerii, zarówno „ O l i m p u " jak i winiarni. Łodziński zaufał 103 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3388ba50b977d16ecae4b3478724e0.pdf 29acc68d43f829b026ee55d6f8b2a28a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5970 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5562 Title A name given to the resource Porwania lub zamiana dzieci przez demony/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Porwania lub zamiana dzieci przez demony Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci: 1—porywają, 2—zamieniają (podrzucając w to miejsce swoje), 3 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracow nię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu odmieńca Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła nieczy sta, strach, który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XIV. Demony porywające i zamieniające dzieci 1. Czy w badanej wsi znane są opowiadania o demonach porywających dzieci i podrzucających swoje własne? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7160ed51afde1834e8f3f8d1853ee77a.pdf 8d82833e9f35c96b54127d650ddf3471 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5118 Title A name given to the resource Posłowie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.397-398 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text posłowie Celem niniejszej książki było przedstawienie studentom etnologii i antropologii kulturowej, jak również wszystkim innym zainteresowanym osobom, czym była i jest antropologia stosowana, a także naszkicowanie mapy tego targowiska potencjalnych zajęć zawodowych dla antropologa, które z uwagi na swój ogrom wymaga pewnego przewodnika. Poszczególni autorzy nie ukrywali zagrożeń, jakie antropologia stosowana z sobą niesie, ale pokazali także jej plusy i szanse, jakie stwarza dla kolejnych pokoleń antropologów. Na koniec można jeszcze odnieść ten dział antropologii do generalnej typologii badań naukowych, w których podział na nauki podstawowe i stosowane należy do najbardziej fundamentalnych. Te pierwsze rozwijane są dzięki ludzkiej ciekawości świata, zmierzając do odkrycia praw naukowych, drugie stawiają sobie za cel rozwiązywanie konkretnych problemów i wykorzystania w praktyce wyników badań podstawowych. Dyskusje – niemal od starożytności toczone na temat, które z tych nauk są ważniejsze i którym w związku z tym przyznawać większe środki na badania – są nieporozumieniem. Podobnie zresztą jak założenie, że badania podstawowe prowadzą do badań stosowanych, a te dopiero prowadzą dopiero do rozmaitych zastosowań. Prawdą jest bowiem zarówno to, że jak to zauważył Terence Kealey1, rewolucję przemysłową w Anglii zapoczątkowało wynalezienie maszyny parowej, która nie zawdzięczała nic mechanice Newtona, jak i stwierdzenie George’a Smoota2, że „gdyby ludzie prowadzili tylko badania stosowane, to nadal wytwarzalibyśmy wyłącznie coraz lepsze dzidy”. Nieraz trudno z góry przewidzieć, co zostanie zastosowane, a jak wykazała historia, wzajemne oddziaływanie „nauki czystej” i „techniki” jest tak silne, że nie można ich rozdzielić i rozróżnić – są one częścią jednej spójnej całości. Po1  George Evelyn Terence Kealey, biochemik z Uniwersytetu w Cambridge. Znany zwolennik nauk stosowanych i przeciwnik publicznego finansowania nauki. W swej książce The Economic Laws of Scientific Research (1996), dowodzi, że mitem jest przekonanie, że rządy powinny finansować naukę. 2  George Fitzgerald Smoot, amerykański astrofizyk, laureat Nagrody Nobla, zwolennik rozwoju nauk podstawowych i zasady finansowania ich przez państwo. �398 Posłowie dział nauk na podstawowe i stosowane, tak jak i inne typologie, ma oczywiście swój sens, pozwalając na pewną orientację w tym świecie. Nie należy jednak zapominać, że tak naprawdę nauka jest jedna i w rzeczywistości liczy się tylko jej doskonałość i zdolność do przetwarzania wyników w innowacje. Z grubsza każde badanie naukowe rozpoczyna się od ustalenia problemu naukowego, opanowania literatury przedmiotu, sprecyzowania problemu, dobrania metody i wykonania badań. Te ostatnie kończy się, gdy nowe informacje nie wnoszą już nic innego, a wyniki się powtarzają. Wtedy przechodzi się do opracowania materiałów i określenia wyników. Nie inaczej powinno być i w omawianej tu przez nas antropologii stosowanej i tylko wówczas zasługuje ona na krytykę, jeśli wykonywana jest nierzetelnie, omija wspomniane etapy postępowania badawczego, a wyniki próbuje dostosować na siłę do wcześniej postawionych tez, określonej ideologii lub innych interesów zleceniodawcy. Tak naprawdę problem z jej stosowaniem nie wynikał nigdy z tego, że określone badania zamawiało państwo czy inne organizacje, ale zawsze wtedy, gdy narzucano antropologom, jakie mają być wyniki, a ci z lojalności wobec pracodawcy, z przekonania, bądź z oportunizmu dawali się wykorzystać. Zachętę do rozwoju antropologii stosowanej w naszym kraju, także na gruncie akademickim, rozumiemy więc jako po pierwsze ułatwienie naszym absolwentom wyboru zawodu, po drugie zainteresowania antropologią instytucji i organizacji pozanaukowych, a po trzecie wzbogacenie antropologii podstawowej i akademickiej o nowe pola badawcze i metody. Postulat ten to jednocześnie wyjście naprzeciw obecnym reformom minister Barbary Kudryckiej, obiecującej rozsądnie wspierać obie nogi jednej nauki w celu naszej wspólnej lepszej przyszłości. Maciej Ząbek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fef8a650fe8982bfaa784a7ec9e317f.pdf 2736fec4ba3293e50cbfa7623c24add3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5524 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5139 Title A name given to the resource Posłowie / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.255- 256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POSŁOWIE Książka niniejsza jest zbiorem tekstów, które powstały na podstawie referatów wygłoszonych na konferencji pt. „Zagadnienia obywatelstwa na progu XXI wieku”, która odbyła się 17 stycznia 2013 r. w Instytucie Historii PAN w Warszawie. Jej głównym organizatorem było Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, które w związku z debatą na temat perspektyw przystąpienia Polski do konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954 r. i konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z 1961 r., zainicjowało wśród badaczy reprezentujących różne kierunki naukowe dyskusję nad ideą obywatelstwa. W gronie jej współorganizatorów i zarazem uczestników znaleźli się przedstawiciele takich placówek naukowych jak: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Przedstawione tu teksty poruszyły rozmaite konteksty i wymiary obywatelstwa, choć oczywiście nie wszystkie. Na pewno szkoda, że nie było więcej tekstów akcentujących i analizujących związki, jakie istnieją pomiędzy obywatelstwem a uchodźstwem. Autorzy tego zbioru byli również nad wyraz ostrożni w wyrażaniu ostatecznych wniosków, przewidywaniu kierunku zmian instytucji obywatelstwa czy udzielaniu tych czy innych rekomendacji. Zgadzano się co do jednego, że współcześnie istnieje tendencja do daleko nieraz idącego przekształcenia kategorii obywatelstwa, rozciągnięcia lub przeciwnie zawężenia jego znaczenia. Zauważono także, że wpływ na to ma w dużej mierze rozwój systemu praw człowieka, co w konsekwencji może spowodować, że zasada przynależności osoby do państwa i związany z tym zestaw uprawnień i obowiązków będzie tracił na znaczeniu. Szczególnie antropologowie, wychodząc od kontekstów lokalnych, podkreślali niedoskonałość obecnych praktyk i rozwiązań, postulując całościowe widzenie tego zagadnienia. Podkreślali znaczenie opinii wszystkich zainteresowanych, zarówno tych, którzy formalnie posiadają ten status, ale go sobie nie uświadamiają, tych, którym go bardzo brakuje, jak i tych, dla których jest on niewygodny i ograniczający. Zachęcali �Posłowie 256 do zauważenia także kontekstów pozaeuropejskich i skupienia uwagi nie tylko na normach prawnych, ale przede wszystkim na opiniach i zachowaniach zwykłych ludzi. Natomiast inni (szczególnie prawnicy) akcentowali, że mimo faktu istnienia pewnego „fermentu koncepcyjnego” w tym temacie, nie ma problemu zmierzchu obywatelstwa, a kategoria ta nadal jest podstawowym kryterium odróżniania „swojego” od „obcego”1. Faktycznie, obserwując zwłaszcza niepowodzenia nad wypracowaniem spójnej wewnętrznie koncepcji obywatelstwa europejskiego i jej kształtu prawnego w ramach Unii Europejskiej, wydaje się, że mają rację. Koncepcja obywatelstwa i państwa narodowego trzyma się z tej perspektywy bardzo dobrze. Ponadto z wprowadzenia proponowanych zmian wcale nie musiałoby wynikać coś lepszego. Nie oznacza to oczywiście, że trzeba przymknąć oczy na rzeczywiste problemy, jakie niesie istnienie tej instytucji w obecnym jej kształcie oraz fakt, że ludzie nie są i nigdy nie byli tak ściśle związani z terytoriami państw, w których przyszło im żyć. Obywatelstwo wcale też nie musi być celem, do którego dążą wszyscy uchodźcy i imigranci. Dlatego nie można nie brać pod uwagę możliwości wypracowania jeszcze innych form obywatelstwa. Maciej Ząbek 1 Patrz: art. Jacek Jagielski, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d94e1840975c9e05c3dc6ca4e0270b5.pdf fd9b765bd37d1429fa37ffad418e533c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1241 Title A name given to the resource Postać ascety indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.39-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie) POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO JAKO P R Z Y K Ł A D ALTERNATYWNEJ D R O G I L U D Z K I E J EGZYSTENCJI Zjawisko ascezy jest bardzo ważnym elementem struktury religijnej, którą określa się mianem hinduizmu. Można je rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Jednym z nich jest ujęcie postaci ascety (sadhu) jako mediatora pośredniczącego pomiędzy różnymi elmentami hierarchii społecz­ nej. System kastowy determinuje życie człowieka z chwilą jego urodzin. Jednostka nie ma możliwości ominięcia przynależności do swojej grupy, swojej kasty. Nawet zmiana wyznania np. na islam spowoduje tylko przejś­ cie do „kasty muzułmanów". W historii Indii tradycyjnie już ruch ascetycz­ ny skupiał jednostki prężne, które wyrastały poza ramy przypisanych im obowiązków przez samo urodzenie. Obok nich w ruchu ascetycznym można jednak spotkać ludzi przypadkowych, żebraków, uciekinierów itp. W zgodzie z obowiązującym systemem asceta tracił przynależność do kasty, w której się urodził, zyskując w ten sposób swobodę i nieskrępowany dostęp do wszyst­ kich innych grup społecznych. Ruch ascetyczny można rozpatrywać z punktu widzenia alternatywnego obiegu wiedzy, której nośnikami i przekazicielami są asceci. Tak jak kręgi najwyższej warstwy bramińskiej tradycyjnie są ostoją ortodoksji, tak działal­ ność wielu wybitnych jednostek w ramach „drugiego obiegu" była zawsze źródłem nowych myśli i prądów w tradycyjnym systemie hinduizmu. Naj­ wybitniejsi reformatorzy religijni, m. in. twórca odnowionego hinduizmu Szankaraczarja, należeli do świata ascetów. W ruchu tym należy szukać wszelkich elementów, które stały się źródłem ewolucji całego systemu społeczno-religijnego. Innym ujęciem zagadnienia jest rozpatrywanie ascezy jako fragmentu Wielkiej Tradycji, ruchu scalającego „od góry" różne etnicznie tereny subkontynentu indyjskiego. Proces scalania odmiennych wątków kulturowych określany bywa jako proces sanskrytyzacji. Na Wielką Tradycję składa się z jednej strony nastawienie na podtrzymywanie więzów ze światem społecz­ nym, podkreślanie etyki pracy i rodziny oraz wartości rytuału, z drugiej zaś droga zerwania więzów ze światem, działanie lub egzystencja z boku, na marginesie całej struktury. �40 DAGNOSŁAW DF.MSKI Zakładany przez ascetów aśram (forma klasztoru, zgromadzenia) stanowi często przyczółek cywilizacji, pomost między prymitywną religijnością odizo­ lowanych grup lokalnych a wpływami z zewnątrz, np. z innych centrów kulturowych, innych regionów, z których przybyli asceci. Funkcjonowanie aśramu może również stanowić interesujący temat badań. W swoich badaniach (po wstępnej selekcji) ostatecznie zdecydowałem się na inne ujęcie zjawiska ascezy. Za punkt wyjścia przyjąłem symbol drogi, który wydawał mi się szczególnie charakterystyczny dla życia ascety. Asce­ tów, czyli sadhu, spotkać można w Indiach wszędzie, w centrach pielgrzym­ kowych, w wioskach i współczesnych miastach, w jaskiniach górskich i leśnych pustelniach. Wędrują prawie 10 miesięcy w roku, z wyjątkiem pory desz­ czowej. Docierają do wszystkich zakątków Indii, przekraczają granice tery­ torialne (stanowe i państwowe), językowe, geograficzne itp. Znajdują się w ciągłym ruchu i nie tylko w sensie fizycznym, przestrzennym, ale i we­ wnętrznym. Tozmaite formy praktyki duchowej porównywane są bowiem do wewnętrznej pielgrzymki . Moim celem było przedstawienie modelu życia ascety, jego drogi życiowej. Punktem wyjścia dla każdego z nich było określone miejsce w strukturze społecznej oraz związane z tym prawa i obo­ wiązki. Pierwszy etap drogi prowadził zawsze na peryferie tej struktury, gdzie dzięki inicjacji następowało przekroczenie granicy. Wyjście poza tę granicę oznaczało zerwanie z dotychczasowym światem struktur społecznych. Drugi etap drogi prowadził do często niedostępnego kresu, jakim była moksza — stan wyzwolenia z łańcucha kolejnych narodzin, śmierci i po­ nownych narodzin. Cel ten był osiągalny tylko dla nielicznych najbardziej rozwiniętych duchowo jednostek. Reszta kroczyła powoli po wyznaczonej drodze. Przedstawione tu przemyślenia uważam za wstęp do głębszego opra­ cowania. Są one wynikiem dwóch wyjazdów do Indii i badań terenowych przeprowadzonych w Ryszikeś w stanie Uttar Pradeś (1984 r.) oraz w Puszkar i Udajpur w Radżastanie (1986 г.). 1 Uznałem za zasadne, na wstępie do rozważań na temat postaci ascety w społeczności indyjskiej, stworzenie idealnego modelu jego życia. W wywia­ dach i rozmowach pojawiają się niektóre elementy tego modelu. Interesujące, że w opowieściach (czasem bardzo zdawkowych, z uwagi na słabą znajomość języka angielskiego przez niektórych informatorów) wymieniane były takie, a nie inne zdarzenia z życia (np. ucieczka z domu i poszukiwania przez rodzinę, doprowadzenie z powrotem do domu i ostateczne odejście, dziwne, czasem niebezpieczne spotkania z dzikimi zwierzętami oraz inne tajemnicze, cudowne zdarzenia). Ponadto, informatorzy często byli zaznajomieni z osiągnię­ ciami lub historiami życia słynnych, wielkich ascetów. Prawdopodobnie nastę­ puje tu proces pewnej mityzacji własnego życia już na początku drogi. Zebrane przeze mnie materiały pochodzą z rozmów z osobami, które nie 1 Patrz: niektóre motywy ikonograficzne w malarstwie indyjskim. �POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO 41 znalazły jeszcze grona uczniów. Były więc jak gdyby w połowie drogi. Nie udało mi się przeprowadzić wywiadów z przełożonymi aśramów, za­ łożycielami szkoły czy też nowej linii. Materiały dotyczące tych postaci znalazłem natomiast m. in. w spisanych i opublikowanych historiach ich życia. Każdy niemal aśram wydaje bowiem w ramach swej działalności biografię lub autobiografię zmarłego założyciela. Materiały te pozwoliły mi stworzyć pewien idealny model życia ascety. Weryfikacja stworzonego mo­ delu w trakcie badań terenowych nie dała jednoznacznych wyników. Być może przyniosą je dalsze badania. Pierwotnie ascetyzm indyjski przejawiał się jako praktyka indywidualna, ale z upływem czasu rozwinął się w instytucję społeczno-religijną. W ruchu tym działało wiele znaczących dla kultury indyjskiej postaci, takich jak: Szankaraczarja, Ramanudża, Ramdas, Kabir, Eknath, Ramakryszna, Sri Aurobindo, Ramana Maharyszi i in. Wielu ascetów i joginów występuje w mi­ tologii. Ascezę uprawiają bogowie i demony. Uprawiający ascezę demon osiąga taką moc, że zaczyna zagrażać bogom. To zaburza istniejący układ sił na ziemi i staje się przyczyną zbrojnej interwencji któregoś z bóstw, zmuszonego zabić demona. Mity indyjskie są pełne tego rodzaju interwencji. Archetypem ascety i jogina w mitologii jest Śiva. Nosi on m. in. imię Jogesvara . Informatorzy podają wręcz dosłownie, że był on pierwszym joginem. Ikonograficzny wzór ascety, to Śiva siedzący ze skrzyżowanymi no­ gami w pozycji lotosu, z ciałem posmarowanym popiołem z ogniska, z niestrzyżonymi włosami związanymi w rodzaj koku. Do jego atrybutów należy miska żebracza wykonana z czaszki ludzkiej i trójząb, a więc przedmioty używane przez współczesnych ascetów sziwaickich. Ascetami byli także Bud­ dha i Mahavira. Prawdopodobnie do V I I I w. naszej ery świat ascetów w Indiach składał się głównie z dżajnów, buddystów oraz sekt Paśupata i Kapałika. Asceci Paśupata i Kapalika żyli wokół niewielkich, lokalnych świątyń Sivy (Ghurye 1964, s. 42). Śiva występował zapewne w nich w formie Maheśvara\ Bhairava , Kapalesvara . W tym czasie ruch asce­ tyczny związany był z kultem Sivy. W obecnych czasach ruch ten dzieli się na dwa główne odłamy: asceci "wisznuiccy, potocznie nazywani Bairagi, oraz asceci sziwaiccy, zwani sanjasi. Sam termin sanjasi jest również czasem stosowany na określenie wszystkich ascetów, którzy porzucili drogę ziemską . Członkowie obu odłamów różnią się między sobą znakami identyfikacyjnymi malowanymi na czole i innych częściach ciała oraz kolorem szat. Asceci wisznuiccy noszą szaty białe, sziwaiccy natomiast w kolorze ochry. 2 4 5 6 - Jogesvara — Pan J o g i n ó w . Mahesvara — Wielki Król. 1 4 5 fi Bhairava — Straszliwy. Kapalesvara — Pan Czaszek. Samnyasi — bez więzów, ten, który się wyrzekł. �42 DAGNOSŁAW DEMSKI Od wieków w Indiach ten typ osób w sposób podobny pojawia się na ziemi i znika, tworząc nieprzerwany łańcuch istnień ludzkich. Przypomi­ na to trochę koncepcję awatara, czyli kolejnych wcieleń bóstwa, zejścia jego w konkretnej formie cielesnej na ziemię, aby wykonać odpowiednie zadanie. Jak już wspomniałem, drogi ich życia tworzą pewien schemat. Jego elementami są: 1) cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie; 2) zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości; 3) pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy, czyny o charakterze cudownym; 4) odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i . powtarzające się próby (ze strony rodziny) skłonienia uciekiniera do powrotu; 5) wędrówki w poszukiwaniu mistrza; 6) spotkanie ze swoim mistrzem; 7) inicjacja; 8) wejście na drogę wyrzeczenia, przyjęcie ślubów zakonnych; 9) okres nowicjatu, nauki; 10) pierwsze osiągnięcia w praktyce duchowej; 11) osiągnię­ cie mocy nadnaturalnych, niezwykłe czyny świadczące o dużej sile duchowej, np. oswajanie dzikich zwierząt, uzdrawianie chorych, poznanie przyszłości, nawracanie ludzi na właściwą drogę; 12) pierwsi uczniowie, założenie nowej szkoły, linii, sekty, w celu przekazania osiągniętej wiedzy i mocy; 13) obra­ zy, wizualizacje, stany kosmicznej świadomości, samadhi ; 14) niezwykła śmierć, poznanie wcześniejsze chwili własnego odejścia, wejście w stan mahasamadhi . 7 8 Przedstawiam tu fragmenty źródeł, ukazujących poszczególne elementy modelu. Jeden z takich elementów, to cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie: Kiedy urodził się późniejszy Svami Yogananda, jego matka dowiedziała się od swego duchowego mistrza o przeznaczeniu syna. Po narodzinach guru położył sobie niemowlę na kolanach i ręką przykrył czoło dziecka (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 15). Rodzice Śri Hamsy byli w górach, kiedy przyszedł na świat. Wdrapał się na kolana kobiety uprawiającej jogę. Przez dwa tygodnie przebywał u niej i karmiła go piersią. Znacznie później, tuż przed śmiercią, kazała ona przekazać swoją lutnię chłopcu. Również astrologowie przepowiedzieli jego ojcu, że syn zostanie joginem (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 10). Ojcu Ramakryszny podczas pielgrzymki objawił się Wisznu i powiedział, że ciągle się odradza, ale tym razem odrodzi się jako jego syn. W tym samym czasie jego matka miała dziwne wizje (Life of Sri Ramakrishna 1983. s. 8). Do domu pradziadka Ramany przyszedł wędrowny asceta prosząc o jedze­ nie, a kiedy mu odmówiono powiedział, że odtąd zawsze ktoś z pokolenia będzie wędrował i żebrał o pożywienie. Nie wiadomo, czy była to klątwa, czy błogosławieństwo, ale się spełniło (Osborne 1982, s. 2). 7 Samadhi — stan świadomości kosmicznej, stan jogicznej ekstazy (Eliade), całość, wchłonięcie, połączenie, koncentracja. 8 Mahasamadhi — wielkie, ostatnie samadhi, śmierć ascety. zjednoczenie, �POSTAĆ A S C E T Y 43 INDYJSKIEGO Przyszły Muktananda urodził się o świcie, kiedy matka niczego się nie spodziewając stała pod palmą kokosową myjąc zęby. Przyszedł na świat bez ostrzeżenia, nagle wpadając do zbiornika z wodą pod drzewem. Wcześniej pewien sadhu przopowiedział matce, że urodzi syna (Amma 1971, s. 12). Matka Krishnamurtiego miała przeczucie, że jej ósme dziecko będzie bardzo znane i zdecydowała, że urodzi je w pokoju, w którym odprawia się pudżę . Horoskop mówił, że stanie się on wielkim człowiekiem (Luthyens 1983, s. 2). Na kilka miesięcy przed narodzeniem Sai Baby " zdarzyły się w domu liczne cudowne przypadki. Instrumenty muzyczne często same z siebie wyda­ wały dźwięki, koło nowo narodzonego dziecka nagle pojawiła się kobra. Poprzedni Sai Baba z Shirdi urodził się pod drzewem banjanu . Matka ułożyła dziecko na ziemi, przykryła liśćmi banjanu i pobiegła zawiadomić męża. Jak się okazało, mąż stracił zainteresowanie do ziemskich spraw. Dziecko więc zostało zabrane po kilku godzinach przez bezdzietną parę, która je wychowała (Kasthuri 1972, s. 40). Późniejszy Svami Sivananda urodził się o świcie, kiedy nad horyzontem widniała gwiazda Bharani (Sivananda Svami 1980, s. 7). Yogananda po urodzeniu pamiętał swoje poprzednie wcielenia, kiedy był joginem w Himalajach (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 1). Po urodzeniu Gopi Krishny matka pojechała z nim w góry do pewnego sadhu, ponieważ obawiała się o życie swego jedynego dziecka. Sadhu wziął go na kolana i pogłaskał po długich włosach, których matka nie chciała obciąć przed ceremonią założenia świętego sznura (Gopi Krishna 1971, s. 47). Kolejny element modelu to zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości: Yogananda w wieku 8 lat zachorował ciężko na cholerę. Cudownie wyzdrowiał dzięki fotografii guru matki, którego postać jeszcze wielokrotnie będzie się przewijać przez jego życie (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 7). Gopi Krishna uratowany został przez sadhu, który pojawił się we śnie matki i dotknął chorego miejsca, wtedy choroba ustąpiła (Gopi Krishna 1971, s. 49). Dziecko w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia styka się z mocami innego świata. Jego ocalenie jest świadectwem działania sił nadprzyrodzo­ nych i znakiem powołania do niezwykłych celów. Ważnym elementem w moy 1 11 12 9 Pudża — rodzaj codziennego rytuału odprawianego w świątyni lub domu, 1 0 Sai Baba z Shirdi przed śmiercią przepowiedział, że odrodzi się po 8 latach. Sathya Sai Baba obecnie żyjący jest jego drugą inkarnacją. P o jego śmierci ma się urodzić trzecia inkarnacja Prem Sai Baba. 1 1 Banjan — święte drzewo, ficus religiosa. 1 2 C e r e m o n i ę założenia świętego sznura przechodzi każdy chłopiec z trzech wyższych braminów, kszatria i wajśja, stąd nazwa kast p o d w ó j n i e urodzonych (upanayana). warn: �44 DAGNOSŁAW DEMSKI delu ascety są pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy i czyny o charakterze cudownym: Yogananda nieoczekiwanie przewiduje, że oparzy sobie rękę. Później staje się świadomy swojej mocy i w rozmowie z siostrą mówi, że Bogini Matka daje mu to, o co poprosi. Przepowiada też śmierć matki (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 9). Sathya Sai Baba jeszcze będąc niemowlęciem często pokrywał sobie twarz popiołem, który nagle pojawiał się w jego rękach (Kasthuri 1972, s. 20). W dzieciństwie Ramakryszny zdarzyły się dziwne wydarzenia, np. raz dziecko było za ciężkie, żeby je podnieść, innym razem stawało się zbyt lekkie {Life of Sri Ramakrishna 1983, s. 11). Krishnamurti w dzieciństwie miewał ataki malarii, przez wiele lat cierpiał na wysokie gorączki i krwotoki z nosa. Od dzieciństwa miał usposobienie religijne, po śmierci matki zaś po raz pierwszy ujawnił się u niego dar jasnowidzenia (Luthyens 1983.. s. 2). Kolejny element modelu to odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i powtarzające się próby (ze strony rodziców) skłonienia uciekiniera do powrotu: Życie rodzinne w domu i edukacja szkolna są dla wybranego dziecka udręką. Postanawia więc to zmienić. Odchodzi lub ucieka z domu udając się na wędrówkę w poszukiwaniu mistrza, który by pomógł mu odnaleźć własną drogę. Ramana w dzieciństwie miewał wyjątkowo głęboki sen, co według naj­ bliższych zapowiadało duchowe przebudzenie. Wyruszył z domu w podróż i napisał ostatni w życiu list, w którym podpisał się rodzinnym nazwiskiem. Następnego dnia był 31 sierpnia, dzień urodzin Kryszny, jeden z najbardziej pomyślnych dni w roku (Osborne 1982, s. 20). Ojciec wybrał karierę ziemską dla Vyasa Deva, późniejszego Svami Yogesvaranandy. Młodzieniec jednak wielokrotnie uciekał z domu, odrzucał możliwości małżeństwa obierając drogę brahmaczarina *. Stwierdził przy tym, że miłość do rodziny jest wielką przeszkodą na drodze duchowej realizacji (Yogeshvarananda 1970, s. 2). Kiedy ojciec dowiedział się od astrologa, że jego syn zostanie joginem, zakazał mu czytania Bhagavad Gity i innych ksiąg religijnych (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 15). Svami Sivananda ukończył studia medyczne i wyjechał na Malaje, aby tam podjąć pracę lekarza. Po kilku latach pracy w szpitalu wrócił do Indii i zdecydował się wejść na drogę wyrzeczenia (Sivananda Svami 1980, s. 11). Svami Muktanandę nie interesowała kariera akademicka. W młodości chciał zostać bohaterem. W wieku 15 lat poznał słynnego mistyka Nitjanandę. Ten objął go, lekko stuknął po policzkach i odszedł. Od tego momentu 1 Brahmacarya — żyjący w czystości, wstrzemięźliwości. �POSTAĆ ASCETY 45 INDYJSKIEGO jego niechęć do nauki i kariery ziemskiej jeszcze bardziej wzrosła. Postanowił więc odejść. Pewnego dnia rano zamiast do szkoły poszedł daleko przed siebie, rozpoczynając tym samym nowy rozdział życia (Amma 1971, s. 44). Gopi Krishna nigdy nie zamierzał odejść z domu, przeciwnie — ożenił się i miał dzieci. Jego rodzice pragnęli, aby zrobił karierę urzędniczą. Nie zdał jednak egzaminów wstępnych na uczelnię, co stało się momentem prze­ łomowym jego życia. Zrozumiał, że w ten sposób uratował się przed po­ zorną karierą, w której wyższe cele duchowe stałyby się zwykłymi ambicjami intelektualnymi lub akademickimi. Od tej chwili poświęcił się głębiej codzien­ nej praktyce medytacji pozostając nadal człowiekiem tego świata, pracując i utrzymując swoją rodzinę (Gopi Krishna 1971, s. 62). W życiu ascety ważnym wydarzeniem jest spotkanie ze swoim mistrzem, inicjacja i przyjęcie ślubów zakonnych: Yogananda podczas medytacji usłyszał głos, który powiedział mu, że tego dnia zjawi się guru. Tak też się stało. Svami Yuktesvara inicjował go, a kilka łat później przyjął go do sekty (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 88). Yogesvarananda spotkał swego mistrza w jaskini w Himalajach z dala od szlaków ludzkich. Przyszedł do niego po darśan . Guru przelał w nie­ go swoją moc wprowadzając go w stan ekstazy. Dopiero po kilku latach Yogesvarananda został przyjęty do sekty Dasanami. Dokonał samoinicjacji, która wymaga tylko złożenia ofiary i sam sobie nadał imię (Yogeshvarananda 1970, s. 36). Bóstwem opiekuńczym Sri Hamsy był Dattatreja. Podczas pielgrzymki do Tybetu na górę Kailasa Sri Hamsa spotkał go w postaci fizycznej. Dattatreja inicjował go i nadał mu imię (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 21). Okres nowicjatu trwa kilka lat. W tym czasie adept służy swemu mistrzowi przede wszystkim przyrządzając mu pożywienie, sprzątając, wykonując wszyst­ kie codzienne prace. Następnie nadchodzi czas pierwszych osiągnięć w prak­ tyce duchowej i niezwykłych czynów świadczących o dużej sile ducha. Gwał­ towny atak choroby i cudowne ozdrowienie to znak ostatniej próby i osiągnię­ cia wyższego etapu rozwoju (Amma 1971, s. 71; Gopi Krishna 1971, s. 86; Paramahamsa Yoganada 1982, s. 163; Yogeshvarananda 1970, s. 103). Charakterystyczne są powtarzające się spotkania z dzikimi zwierzętami, oswajanie ich, a więc zmagania i opanowanie sił natury. Pierwsze kontakty kończą się atakiem zwierzęcia i ucieczką ascety, cudem unikającego śmiertel­ nego niebezpieczeństwa, później jednak dochodzi do pewnej harmonii między człowiekiem a zwierzęciem. Yogeshvarananda ma nieoczekiwane spotkania z niedźwiedziem, panterą, tygrysem, czarną kobrą (Yogeshvarananda 1970, s. 48, 59, 116); Sťi Hamsa uciekał przed wściekłym słoniem, tygrysem, 14 15 1 4 Darśan — o d : widzieć, widzenie, kontakt wzrokowy. 1 5 Ista devata. �46 DAGNOSŁAW DEMSKI kobrą (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 62); Svami Muktananda ratuje się ucieczką przed wściekłym psem, krokodylem (Amma 1971, s. 55). Ujawnia się również moc uzdrawiania. Yogananda leczy przyjaciela chore­ go na cholerę, rozpoznaje swego zmarłego ucznia w nowo narodzonym dziecku, nawraca szwagra materialistę na drogę duchową (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 233). Yogesvarananda nawraca na hinduizm renegatów, którzy przeszli wcześ­ niej na chrześcijaństwo, i upadłego sadhu, który porzucił swój stan i ożenił się. Nawraca też złodziei na dobrą drogę, wyciąga konia z bagna, powstrzy­ muje lawinę śnieżną w górach, powstrzymuje deszcz, zatrzymuje na jakiś czas bicie swego serca (Yogeshvarananda 1970, s. 124, 133, 154, 155). Kolejną fazę życia wyznacza pojawienie się pierwszych uczniów i założe­ nie nowej szkoły. Yogananda zakłada szkołę w Ranczi, później jednak guru wysyła go do Stanów Zjednoczonych, został bowiem wybrany, aby założyć pierwszą szkołę jogi dla ludzi Zachodu (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 246). Svami Yogesvarananda zakłada w Ryszikeś szkołę Niketan. Svami Sivananda również zakłada w Ryszkeś Misję Jogi, jeździ po całych Indiach szerząc duchową wiedzę, jaką zdobył w ciągu swego życia (Sivananda Svami 1980, s. 53). Svami Muktananda po latach wędrówki spotyka swego pierwszego mistrza z dzieciństwa, Nitjanandę, i osiada przy nim. Po jego śmierci zakłada własną szkołę siddha jogi (Amma 1971, s. 84). Ostatni element modelu ascety stanowi schyłek życia i niezwykła śmierć. Asceta zwykle wie, kiedy ma to nastąpić. W Indiach zgodnie z tradycją ciało zmarłego człowieka poddaje się kremacji, zasada ta jednak nie obo­ wiązuje sadhu. Przed śmiercią wchodzą oni po raz ostatni w stan samadhi (Mahasamadhi). Ciało ich grzebie się w ziemi w pozycji pionowej, medytacyj­ nej. Na powierzchni ustawia się kamienny nagrobek z napisem informują­ cym, czyje to samadhi. Czasem na wierzchu ryje się w kamieniu stopki (ślady stóp). Innym rodzajem ostatniego rytuału ascetów jest ceremonialne zatopienie ciała na środku rzeki (Tripathi 1978, s. 67). Po sześciu miesiącach od śmierci sadhu organizuje się ucztę (bhandara), podczas której karmi się innych sadhu i biedaków. Samadhi (grobowiec) znanego ascety staje się miejscem pielgrzymek. Jego uczniowie zaś zbierają się w każdą rocznicę śmierci mistrza. Przemiana, jaką stopniowo przechodzi asceta, wywiera wpływ na wszyst­ kie sfery jego egzystencji. Szok inicjacyjny ma go na trwałe oderwać od dotychczasowego życia, rozerwać wszystkie więzy łączące go ze światem. Ceremonia inicjacji w sposób symboliczny przypomina śmierć. Jak już wspomniałem, każdy człowiek, który urodził się w Indiach, zostaje przez swe urodzenie przypisany do odpowiedniego miejsca w hierarchii społecznej, należy do tej samej kasty, co jego rodzice. Droga ascety, człowieka duchowej �POSTAĆ A S C E T Y 47 INDYJSKIEGO 16 realizacji, pozwala wyłączyć siebie z systemu kast. Inicjacja (diksza) ma za zadanie usankcjonować przekroczenie granic dotychczasowej kondycji, wyznaczyć kres pełnienia dotychczasowej roli w społeczeństwie. Istnieją trzy rodzaje inicjacji: 1) anavi, podczas której adept otrzymuje m a n t r ę ; 2) sambhavi, kiedy kontakt z mistrzem, np. spojrzenie, dotknięcie, słowo, powoduje przemianę świadomości ucznia; 3) śakti, kiedy to moc mistrza (jego śakti) przechodzi na ucznia w sposób nieoczekiwany, nagły, nawet wtedy, gdy uczeń znajduje się daleko w sensie fizycznym (Brent 1976, s. 84). Można także wydzielić dwie kategorie inicjacji ze względu na inicjowa­ nych: 1) inicjacja ludzi, którzy wybrali drogę wyrzeczenia, wolność od więzów z tym światem; 2) inicjacja tych, którzy są sanjasi tylko w sercu, nie zrywają z życiem rodzinnym, prowadzą dom, pracują . Istotą inicjacji jest przelanie zdobytej wiedzy i mocy (śakti) z mistrza na ucznia. Przed inicjacją podczas nowicjatu (brahmaczarin) mistrz poznaje wartość ucznia i jego możliwości rozwoju. Kiedy uczeń dojrzeje do inicjacji, mistrz podczas ceremonii przekazuje mu część swojej energii, świadomości. Jeśli przekazuje mantrę, staje się ona jednym z głównych elementów praktyki. W przypadku ludzi świeckich mantra jest tu niemal jedynym elementem. Mantrę należy utrzymać w tajemnicy, nigdy jej nie p i s a ć . Najbardziej pomyślny czas dla inicjacji ustala się astronomicznie. W przy­ padku Svami Krysznanandy był to czternasty dzień ciemnej połowy mie­ siąca księżycowego. Moment ten ma głębsze uzasadnienie symboliczne. Czas traktowany jest cyklicznie, w związku z czym całe życie składa się z ko­ lejnych, zamkniętych cykli. Ów dzień czternasty ciemnej połowy jest ostatnim dniem starego cyklu i momentem jego zamknięcia. To czas, kiedy kończy się stare, a jeszcze nie zaczęło nowe . Sziwaicki sadhu z Ryszikeś powiedział, że w ciągu roku człowiek zostaje brahmaczarinem. Przez dwa lata następne będzie usługiwał swemu guru. Gdy podejmnie decyzję o zostaniu sadhu, jego guru poddaje go ćwiczeniom i praktykom mającym na celu nie przywiązywanie się do spraw i przed­ miotów materialnych i osiągnięcie spokoju. Gdy po trzech, czterech latach 17 18 19 20 21 "> Diksa. 1 7 Mantra — sylaba lub werset ze świętych ksiąg będący g ł ó w n y m elementem praktyki. 1 8 N a przykład Gopi Krishna, Lahiri M a h a ś a y a guru matki Yoganandy. 19 Brahmacarya 2 0 Informacja 2 1 Tradycyjnie 28 dni, co dwa oznacza także nowicjusza. uzyskana od Svami Krysznanandy z Eklingji. w Indiach obowiązuje kalendarz lunarny. lata natomiast dodaje się miesiąc, aby W roku jest 12 miesięcy uzupełnić brakujące dni. zaczyna się od pełni i dzieli na dwie części: od pełni do nowiu (krsna paksa) i od do pełni (śukla paksa). po Miesiąc nowiu �48 DAGNOSŁAW DEMSKI guru uzna, że nadszedł czas, brahmaczarin zostaje inicjowany w sanjase, czyli przyjmuje wyrzeczenie. Wtedy na ceremonię przychodzi grupa sadhu i składają za niego ofiarę. Guru daje kandydatowi mantrę w obecności wszystkich, szepcząc mu ją na ucho. Obydwaj są pod przykryciem i odbywa się to w wielkim sekrecie. Uczeń trzyma wtedy prawą stopę guru, gdyż cała siła guru skoncentrowana jest w stopie. Ze stopy guru siła przechodzi do głowy i rąk ucznia. Po trzykrotnym pokłonie ucznia, guru kładzie trzy razy prawą rękę na głowie ucznia. Uczeń dostaje nowe szaty. Przed podaniem mantry guru odcina uczniowi kosmyk włosów, co ma symbolizować odcięcie więzów ze światem i k a s t ą . Wszyscy obecni sadhu dają inicjowanemu błogosławieństwo. Pali się ogień i kaganki z topionego masła . 22 23 24 U sziwaickiej sekty Dasanami nowicjuszowi mówi się o pięciu symbolicz­ nych elementach, które mają być źródłem nauki. Są to: szaty w kolorze pomarańczowym, obcięcie kosmyku włosów będącego znakiem przynależności do kasty bramińskiej, naszyjnik i różaniec rudraksza, mantra, święty popiół ze świętych palenisk (Ghurye 1970, s. 80). Następnie nowicjusz rozbiera się i nago robi 7 lub 11 kroków, po czym przebiera się w nowe szaty. Otrzymuje też nowe imię. W sekcie Dasanami nowe imię ascety składa się z dwóch członów, a ostatni człon imienia jest wspólny dla wszystkich członków tej samej l i n i i , np. Svami Krysznananda Saraswati. U sziwaickich Naga nowicjuszy inicjuje się według procedury pocho­ dzącej z Upaniszady Naradaparivradzaka . W pierwszym okresie nowicjusz nazywany jest wastradhari, czyli ten, który założył szaty; tangatoda, co może oznaczać kastrację lub celibat; digambara, czyli odziany w powietrze (Ghurye 1970, s. 81). Podczas inicjacji w wisznuickiej sekcie Ramanandi nowicjusz otrzymuje pięć darów: imię, naszyjnik i różaniec z trawy tulasi, znak sekty na czole, atrybuty Ramy łuk i strzałę malowane na ciele i mantrę. Mantra składa się z 7 (Ramamantra) lub 12 (Wasudewamantra) sylab. Pierwszą mantrę otrzymuje asceta, drugą świecki członek sekty (Ghurye, 1970, s. 86). Wszystkie czynności inicjacyjne, jak już wspomniałem, mają podkreślić ostateczne zerwanie z przeszłością. Nie można już powrócić do poprzed­ niego stanu. Po każdej inicjacji obecni sadhu, uczniowie tego samego guru, składają ofiarę za zmarłych (za adepta), która należy do obowiązującego 25 26 27 28 2 2 Kosmyk 2 3 Informacja 2 4 Dasanami — najbardziej znana sekta sziwaicka z a ł o ż o n a przez Szankaraczarję, dzieląca w ł o s ó w noszą bramini. od sziwaickiego ascety z Ryszikeś. się na 10 linii, stąd jej nazwa. 2 5 Dhuni — święty ogień podtrzymywany stale w niektórych świątyniach sziwaickich. 2 6 Informacja 2 7 Charakterystyczna grupa ascetów w c h o d z ą c y c h w skład sekty Dasanami; c h o d z ą nago od Svami Krysznanandy z Eklingji. i smarują ciało p o p i o ł e m . 2 8 Upanisad Naradaparivrajaka. �POSTAĆ ASCETY 49 INDYJSKIEGO powszechnie rytuału pogrzebowego. Kiedy w rodzinie umiera ojciec, ofiarę za niego powinien złożyć najstarszy syn. Jest to warunkiem pomyślności na drodze po śmierci. Złożenie podczas inicjacji takiej ofiary za zmarłego jest symbolicznym podkreśleniem śmierci. Z tego też powodu później, w mo­ mencie zgonu ascety, ofiary tej nie składa się powtórnie. Zerwanie z przynależnością kastową pociąga za sobą porzucenie wszel­ kiej własności, zrzeczenie się spadków i innych praw rodzinnych. Po inicjacji adept zobowiązany jest nie podejmować żadnej pracy zarobkowej i ma utrzymać się z jałmużny lub w kuchniach prowadzonych przez niektóre aśramy. W pochodzącej z V I wieku n.e. Księdze Mam sformułowano ogólne zasady, zgodnie z którymi życie człowieka z warny braminów dzieli się na 4 części. Każda z nich określa inne prawa i obowiązki człowieka wobec świata: 1) brahmaczarin — okres dzieciństwa i młodości, nauki i studiów, przygoto­ wania do podjęcia obowiązków życia dojrzałego — trwa ok. 25 lat; 2) gryhastha — czas od momentu ślubu do chwili narodzin pierwszego wnu­ ka, okres wypełniania obowiązków głowy rodziny i obowiązków rytual­ nych przypisanych gospodarzowi, umacniania pozycji swojej i rodziny w hierarchii społecznej (25-50 lat); 3) wanaprastha ~- okres rezygnacji z pełnienia obowiązków rodzinnych, prze­ kazania ich synowi, odejście z domu i życie w lesie w samotności lub z żoną; człowiek żyje jako pustelnik, przenosi swój święty ogień, niczego nie buduje, nie może uprawiać ziemi, przygotowuje się do ostatniego etapu życia, jeśli wróci nie będzie już panem domu (50-75 lat); 4) sanjasin — zerwanie więzów z dotychczasowym życiem społecznym, wyrze­ czenie się działania w tym świecie (75-100 lat) {Manusmryti 1986, s. 117189). Człowiek za życia realizuje cztery podstawowe cele: 1) dharma — przystosowanie do porządku świata zastanego w chwili urodzin, prawo, zacność; 2) artha— dobrobyt, siła i bogactwo w świecie społecznym; 3) kama —miłowanie i przyjemności ziemskie; 4) moksza — wyzwolenie się z kołowrotu kolejnych wcieleń (Manusmryti 1986, s. 379-388). Każdy człowiek ma szansę spełnić swe duchowe ambicje i osiągnąć mokszę przechodząc kolejno przez wszystkie etapy życia. Droga ascezy, przyjęcie roli sadhu, sanjasina jest przejściem od pierwszego do czwartego etapu, z pominięciem roli gospodarza. Właśnie drugiemu etapowi życia w tradycji hinduistycznej przypisany jest cały system szczegółowych obo­ wiązków rytualnych. Rytuał przyjmowany jest za najbardziej świadome uczestnictwo w życiu społecznym. Cały ciężar życia rytualnego spoczywa 29 2 4 4 Manusmryti, czyli Księga Etnografia Polska, t. 33. z. 1 praw albo Traktat o zacności. �50 DAGNOSł.AW Dł.MSKl na ludziach znajdujących się na etapie gryhasthy. Człowiek pozostając w stanie wanaprasthy (trzeci etap) może jeszcze uczestniczyć w rytuale i składać pewne ofiary, ale już nie w postaci płodów rolnych leżących w sferze działań gospodarza. Działania wanaprasthy nastawione są już nie na sprawy tego świata, lecz na zaspokojenie swoich minimalnych potrzeb. Akt sanjasy, czyli wejście na drogę wyrzeczenia lub przejście z wanaprasthy na etap sanjasina, powoduje wykluczenie z systemu składania ofiar i zwolnie­ nie z obowiązków rytualnych. Z chwilą inicjacji odprawiony został ostatni rytuał w życiu ascety. Teraz jego życie samo stało się rytuałem. Stosunek do rytuału i do składania ofiar wraz z przejściem z etapu gryhasthy do sanjasina zmienia charakter z fizycznego i dosłownego, na bardziej wewnętrzny i abstrakcyjny, polegający na przeżywaniu kontemplacyjno-medytacyjnym symboliki ofiary. Zgodnie ze stopniem duchowego rozwoju członkowie sziwaickiej Dasanami dzielą się na cztery kategorie: 1) kuticzaka — mieszkaniec chatki pustelniczej, pierwszy okres, kiedy asceta mieszka sam poświęcając się kontemplacji i oczyszczaniu swojej istoty, żyje z jałmużny; 2) bahudaka — wspierany przez wielu, okres, kiedy asceta przebywa wśród ludzi, również żyje z jałmużny, wędruje z wioski do wioski nie zatrzymu­ jąc się w żadnej na dłużej; 3) hamsa — mityczny łabędź , okres, kiedy asceta ponownie przebywa w jed­ nym miejscu, pielgrzymi odwiedzają go przychodząc po radę lub duchowe wsparcie, jest także znawcą ksiąg sakralnych; 4) paramahamsa — najwyższy poziom duchowego rozwoju, kiedy asceta nie­ odwracalnie wstąpił na drogę realizacji duchowej, jest już wolny od zasad i ograniczeń obowiązujących na poprzednich etapach. Ostatecznym celem, jaki asceta sziwaicki z sekty Dasanami może osiąg­ nąć za życia, jest stan paramahamsa. To stan wyjścia poza dwoistości tego świata, poza bieguny przeciwieństw. W tym stanie ascecie nie zagrażają już ani nieczystość, ani żadne inne ziemskie niebezpieczeństwa, ponieważ swoją drogą życiową dokonał czegoś, co w języku Eliadego nazywałoby się połączeniem przeciwieństw {coniunctio oppositorum). W Indiach każde miejsce pielgrzymkowe nad Gangesem nosi nazwę tirtha, czyli „przejście na drugi brzeg, bród". Ma ono obok znaczenia dosłownego, konotacje głębsze. Paramahamsa to stan, kiedy asceta przeszedł na „drugi brzeg rzeczywistości" i powrócił na stary brzeg. Jego zachowania nie można oceniać już według norm obowiązujących pozostałych ascetów. To on sam dla swoich uczniów i pielgrzymów stał się tirtha, czyli możliwością kontaktu z tamtym brzegiem. 30 Inicjacja jest punktem zwrotnym w życiu ascety, zarazem dzieli je na 511 Łabędź w mitologii indyjskiej posiada umiejętność oddzielenia istoty od powierzchni, prawdy od nieprawdy i pozorów. �POSTAČ A S C E T Y 51 INDYJSKIEGO dwie części. Całe jego życie nosi teraz piętno śmierci. Podczas inicjacji asceta świadomie pozbawia się atrybutów życia i przejmuje stopniowo atry­ buty śmierci. Wszystkie jego działania zostają skierowane na ewolucję we­ wnętrzną. Droga ascety składa się z dwóch części: z jednej strony życie społecz­ ne, inicjacja, która stanowi granicę i punkt zwrotny, a z drugiej strony praktyka ascezy. Ostateczny cel moksza jest już poza tym podziałem. Życie społeczne Droga ascezy Moksza kasta ini­ poza kastą Parama­ rytuał zgodny cja­ brak rytuału hamsa z kastą i etapem życia małżeństwo cja hamsa celibat praca, zarobki własność uczniowie - rodzina, dzieci jałmużna brak własności stałe miejsce pobytu okresowe wędrówki ekumena ubranie świeckie anekumena, peryferia nagość, szaty ascety kremacja po śmierci grzebanie ciała w ziemi, aśram szkoła mahasamadhi Życie ascety jest stopniowym osiąganiem egzystencji anonimowej (Camp­ bell 1964, s. 174). Wszystkie najważniejsze momenty jego życia — takie jak: niezwykłe narodziny, zagrożenie życia w dzieciństwie, ucieczka z domu, wędrówki w poszukiwaniu mistrza, spotkanie z mistrzem, inicjacja, niezwykłe czyny, uczniowie, wreszcie mahadamadhi — świadczą z jednej strony o na­ rastaniu lub stopniowym odkrywaniu przeznaczenia, z drugiej strony zaś o pozbywaniu się dotychczasowej tożsamości, a punktem najwyższej samo­ świadomości, samoidentyfikacji jest moment inicjacji. Od tego czasu zaczyna się proces odwrotny, tzn. pozbywania się swego „ja", proces powolnego oddalania się w przestrzeń, rozmywania na tle świata społecznego, zakoń­ czony stanem całkowitej anonimowości (moksza). Aby mógł nastąpić proces odwrotny, musi nastąpić śmierć. Od tej chwili asceta drogą przedłużania praktyk traci wszystkie swoje ograniczenia osobiste, nawyki, nadzieje i obawy. Wszystko, co przyswoił sobie od dzieciństwa, zostało teraz podważone. Asce­ ta przestaje opierać się samounicestwieniu. Samounicestwienie jest warun­ kiem wstępnym odrodzenia na innym poziomie egzystencji, dzięki niemu osiąga dojrzałość do jej przyjęcia. Wszystkie osobiste ambicje i pragnienia uległy zawieszeniu i asceta nie próbuje wrócić do życia. Natomiast pozwala na wszystko, co wychodzi z niego, staje się anonimem, podąża za głosem wewnętrznym, dharma żyje w nim za jego nieograniczoną zgodą. Wiele postaci charakterystycznych dla Indii przedstawia ostateczny stan obecności anonimowej: ryszi, wieszczowie z gór i lasów, wędrowni sadhu i żebracy (Campbell 1964, s. 174). �52 DAGNOSŁAW DEMSKI Człowiek w świecie działań życia, którego znanym symbolem jest pole bitwy z Bhagavad City, traci swe ukierunkowanie na cel ostateczny, jakim jest moksza. Przez rezygnację ze swych czynów i owoców tych czynów można uwolnić się, podobnie jak przez ofiarę, od więzów. Przez rezygnację ze swych czynów asceta osiąga głęboki wgląd, spokój, wolność w działaniach i świadomość, że przez niego przepływa przeznaczenie, staje się wówczas świadomym wehikułem, awatarem, wcieleniem dharmy. W Indiach są dwa rodzaje ludzi: ci, którzy żyją w tym świecie, oraz ci, którzy się go wyrzekli. Kto szuka wyzwolenia, musi opuścić ten świat i przyjąć inną drogę życia. W indyjskim systemie społecznym instytucja ascetyzmu jest w wielu przypadkach jedyną tradycyjną formą wyjścia poza ograniczenia społeczne, szczególnie dla niższych kast. Daje ona możliwość transcendencji tego systemu, spełnia rolę zaworu bezpieczeństwa w tradycyj­ nym porządku bramińskim (Dumont 1968, s. 96). Życie ascety jest hierofanią i dlatego jego działalność powtarza archetypo­ wy prawzór. Nie jest to zwyczajne życie ludzkie, ale właśnie odtwarzanie prawzoru, prarytualu. Jeśli dharmą lub obowiązkiem, powinnością ojca jest wychowanie i opieka nad dziećmi, dharmą bramina rozwój duchowy i pośred­ nictwo w ofierze między bogami a ludźmi, to dharmą ascety jest przemiana na wyższy etap rozwoju duchowego, wewnętrzna ewolucja. Wszystkie działa­ nia na tej drodze są same w sobie rytuałem. Sadhu wędrujący z wioski do wioski, z miasta do miasta przypominają 0 ostatecznym celu ludzkiej egzystencji. Wprowadzają ludzi w temat inny, ale być może równie ważny porządek. Przypominają, że tamten porządek istnieje gdzieś obok ludzi albo w nich samych, tylko nie jest przez nich dostrzegany. Jest to inny, może czwarty wymiar rzeczywistości. Ludzie za­ nurzeni w działaniach w tym świecie nie są przystosowani do odbioru otaczającej rzeczywistości. Porządek ten jednak istnieje wszędzie dookoła, ale nie jest dostępny dla profanów. Wędrujący asceci są jedną z mani­ festacji owego wymiaru, są możliwością przejścia (tirthd), ujrzenia, poznania go. Być może szacunek, z jakim w dużej mierze spotyka się asceta, obdarowa­ nie go i dawanie jałmużny ma być próbą przywrócenia równowagi między porządkiem tego świata a gościem, posłańcem stamtąd. Ten typ postaci kroczącej po drodze ascezy jest potwierdzany z pokolenia na pokolenie w Indiach od setek lat. Każdy czas ma swoją konkretną aktualizację tego modelu życia. Archetypowe postacie pierwszych ascetów 1 joginów Sivy, Dattatreji, Gorakhnatha do dnia dzisiejszego są żywe, po­ pularne i obecne w wielu sferach życia współczesnych Indii. Ich przesłanie ciągle znajduje odzew w postaci setek tysięcy naśladowców. Z tego przesłania być może wynika również, że ideał wyrzeczenia, realizacji wyższych celów duchowych jako drogi życiowej jest niezbędny do utrzymania równowagi w społeczeństwie. W obliczu coraz gwałtowniej postępujących zmian i ewolucji struktur społecznych świat, społeczność wymaga pojawienia się awatara, postaci, której życie i działania w dobie kryzysu dotychczasowych wartości �POSTAĆ ASCETY 53 INDYJSKIEGO stanie się czytelnym, powszechnie zrozumiałym drogowskazem. Postacie takie należą do przyszłej epoki, do nowego porządku, który nastanie dzięki ich działaniom. W 1956 r. na konferencji najwybitniejszych przedstawicieli różnych grup ascetów w Ryszikeś został utworzony Indyjski Związek Sadhu . Związek przyjął następujące zadania: rozszerzać edukację społeczną; propagować ma­ sowe modlitwy za wzrost wartości moralnych i materialnych ludzi; utwo­ rzyć i prowadzić instytucje edukacyjne dla ascetów; pomagać w leczeniu chorób stosując metody naturalne, np. ajurweda , joga; rozbudzać u ludzi skłonności duchowe i tworzyć sprzyjającą atmosferę do zapobiegania korupcji oraz do prohibicji narkotyków; działać w celu powstrzymania fali nieprzyz­ woitych obrazów i zdjęć, pozostających w sprzeczności z duchem kultury indyjskiej; tworzyć sprzyjającą atmosferę wokół problemu ochrony krów; pracować nad poprawą bytu materialnego warstw najbardziej upośledzonych społecznie, ludzi zamieszkujących niedostępne regiony kraju, plemion; przed­ siębrać konieczne kroki dla ratowania godności i tradycji ascetów; zapewniać ochronę, utrzymanie i administrację własności świątyń i aśramów (Bharat Sadhu Samaj 1981, s. 1). Obecnie w Indiach żyje prawie milion ascetów, z czego Związek skupia ok. 30% (tamże). Działalność Związku wzbudza wiele kontrowersji wśród samych ascetów, niemniej jego istnienie stało się faktem, a zadania, jakie sobie stawia, świadczą o nastawieniu na działalność społeczną. Jednakże brak współpracy ze strony większości ascetów, a także niechęć wobec polityki organów rządowych mieszania się w ich sprawy powoduje słabość i brak perspektyw Związku. 31 32 LITERATURA I ŹRÓDŁA PUBLIKOWANE Amma 1971 Svami Mukananda Bhagwan 1934 Paramahamsa. The Saint and his mission, Ganeshpuri. Sri Hamsa Bhagwan Sri Hamsa, the holy mountain being the story of a pilgrimage to Lake Manas and initiation on Mount Kailas, Bombay. Bharat Sadhu 1981 Samaj Bharat Sadhu Samaj. Published by Mandlashwar Svami Narayan Dasji Secretary of Bharat Sadhu Samaj, Delhi. B r e n t P. 1976 Godmen of India, London. B r i g g s G . W. 1982 Gorakhnath and Kanphata Yogis, Delhi. Campbell J. 1964 A hero with a thousand faces, 3 1 Bharat Sadhu Samaj. ? 2 Tradycyjny London. system medyczny, którego podstawowym traktatem jest Caraka Samhita. �54 DAGNOSŁAW DEMSKI Dowson J. 1984 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, Delhi. D u b o i s J. A. 1982 Hindu manners, customs and ceremonies, Delhi. Dumont L. 1960 World renunciation in Indian religions, "Contribution to Indian Sociology", No. 6, Hague. Eliade M. 1984 Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. G h u r y e G . S. 1964 Gopi Indian Sadhus, Bombay. Krishna 1971 Kundalini. The evolutionary energy in man, Boulder. K a s t h u r i N. 1972 Life of Bhagwan Sri Sathya Life of Sri 1983 Sai Baba, Bombay. Ramakrishna Life of Sri Ramakrishna. Compiled from various authentic sources, Calcutta. Luthyens M. 1983a Krishnamurti. The years of awakening, t. 1, New York. 1983b Krishnamurti. The years of fulfilment, t. 2, New Y o r k . Manusmryti 1985 Manusmryti. Kamasutra, tłum. K . M . Byrski, Warszawa. Monier-Williams M. 1960 A sanskrit-english dictionary. Etymologically and philologically arranged, Navajata 1972 Sri Aurobindo, New Delhi. O s b o r n e A. 1982 Ramona Maharishi and the path of self knowledge, Bombay. Paramahamsa Yogananda 1982 Autobiography of a yogi, Delhi. Samanda Ghosh L. 1984 Mejda. Sathyananda 1982 Sanyasa Sivananda 1978 Sri Sri Paramahamsa Tantra, Munger. Svami Autobiography of Svami Sivananda, Shivanandanagar. T r i p a t h i B. D . 1978 Sadhus of India, Bombay. Yogeshvarananda 1970 Yogananda. His family and early life, Delhi. Sarasvati Himalaya Svami ka yogi, Rishikesh. London. �POSTAĆ ASCETY 55 INDYJSKIEGO D a g n o s ł a w Demski THE INDIAN AN ASCETIC: EXAMPLE O F AN ALTERNATIVE WAY EXISTENCE OF HUMAN Summary The paper discusses the character of ans Indian ascetic (sadhu) and the pattern of his life history which expresses an alternative way of human existence in the Indian society. The author's point of departure were the field data collected by him in India as well as biographies and autobiographies of some famous ascetics, the founders of schools etc. The author constructs an ideal model of the ascetic's life. The verification of that model in the field has not resulted in clear conclusions, mainly because the fieldwork lasted too short. The problem is still outstanding, the forthcoming researche should provide us with a deeper knowledge of the subject. According to the model the ascetic's biography includes a number of regular elements: (1) a miraculous, unusual birth, (2) a danger threatening his life or health in childhood or adolescence. (3) the first symptoms of his supernatural power, miraculous accomplishments, (4) departure or escape from home and his family's repeated attempts to make him come back. (5) wandering in search of a master, (6) meeting of a master, (7) initiation, (8) entering the path of mortifying, monastic vows. (9) the period of novitiate, apprenticeship, (10) first accomplishments in spiritual practice, (11) achieving a supernatural power, unusual acts indicating great spiritual power e.g. taming wild animals, healing diseases, foreseeing future and converting people to the proper way of life' (12) first disciples, founding a new school, line or sect in order to transmit the achieved knowledge and power, (13) visions, the state of a cosmic consciousness, samadhi, (14) the unusual death with previous knowledge of the exact moment of own demise entering the state of mahasamadhi. The initiation divides the ascetic's life into periods. The first one means the worldly life, membership in a particular caste, an element od the entire social and religious structure. This period is a sequence of unusual or miraculous events, which are the foreboding of the turning point to come and the knowledge of another reality. The events grow in number along with the ascetic's age. The initiation means crossing a kind of border. According to the Indian traditions with the initation the ascetic loses his caste status and all the rights and obligations resulting from it. Since that moment he lives on the margin of the social structure. The initiation expresses the ascetic's death as a member of the society. Therefore the ritual includes the symbols of death. The next part of the ascetic's life means the successive abandoning of the signs of his former identity. At the end of this process there is moksha (that means the liberation from the chain of successive births, deaths and re-births). This purpose can be achieved by few of the ascetics, the most developed spiritually. Other ones walk slowly along their way of renunciation. The described sort of people has appeared and disappeared in India for hundreds of years making up a neverending chain of human beings. What an ascetic does is to repeat in his life a kind of archetype. He becomes an awatar, an exponent of dharma. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dd583cf3c33b808f504d5627ba488ad.pdf 1cd8f48a8d28bac44b05e676e179ad09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3187 Title A name given to the resource Postać Cygana w obrzędach i plastyce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.145-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz POSTAĆ CYGANA W OBRZĘDACH I PLASTYCE LUDOWEJ Cyganie, podobnie jak Ż y d z i , a t a k ż e przedstawiciele in­ nych nacji i grup etnograficznych, p o l e c a j ą c y c h się c h ł o p o m ze swymi w ę d r o w n y m i u s ł u g a m i (Słowacy, Górale) trafiali z powodu odrębności stroju, j ę z y k a i obyczaju do ludowych ś p i e w e k , bajek, teatru ludowego. Cyganie p o j a w i a j ą s i ę w pracach ludowych rzeź­ biarzy i malarzy. W tej sferze t w ó r c z o ś c i ludowej jest to jednak zjawisko nowe, b ę d ą c e wynikiem p o s z u k i w a ń t w ó r c ó w w świockioj tematyce z w i ą z a n e j z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą w s i . 1 P r z y j ą ć n a l e ż y , że z a w a r t o ś ć m a g a z y n ó w muzealnych od­ zwierciedla w przybliżeniu c z ę s t o t l i w o ś ć w y s t ę p o w a n i a zjawisk w kulturze ludowej, ich trwanie w c i ą g u jakiegoś okresu, czy też fakt zaistnienia w o k r e ś l o n y m momencie historycznym. Dlatogo też sądzić m o ż n a , iż uwagi na temat postaci Cygana w ludowym malarstwie i rzeźbie, oparte w y ł ą c z n i o na materiale zgromadzonym w polskich muzeach, w s p o s ó b wierny ilustrują r z e c z y w i s t o ś ć . W miarę p e ł n y m a t e r i a ł na ten temat zebrałem drogą bardzo s z c z e g ó ł o w y c h kwerend w trakcie p r z y g o t o w a ń do wystawy c y g a ń s k i e j . P r z y czym kwerendy w zbiorach pry­ watnych nie p i z y n i o s ł y ż a d n e g o rezultatu. 2 Odmiennie w y g l ą d a sprawa w zakresie o b r z ę d ó w . Sam fakt występ< twania w muzeum stroju przobicrańca — Cygana, czy t e ż figurki Cygana z szopki nie jest dostatecznym w y j a ś n i e n i e m o b e c n o ś c i t y c h postaci w kulturze ludowej. N i e z b ę d n y tu b y ł w i ę c komentarz w oparciu o w ł a s n e badani i terenowe lub li­ teraturę. T a k w pierwszym jak i drugim przypadku szczupłość ma­ teriału oraz c h ę ć skomentowania zjawiska na t y m , dalekim od wyczerpania tematu, etapie s p r a w i ł y , że jest to zaledwie pierwsza, w s t ę p n i e naszkicowana p r ó b a ukazania tego intere­ sującego problemu. D l a potrzeb analizy zebrany m a t e r i a ł p o d z i e l i ł e m na trzy grupy tematyczne, k t ó r e postaram s i ę kolejno s k o m e n t o w a ć : 1. Przebieranie się za C y g a n ó w ; 2. Postacie C y g a n ó w w szopce; 3. Cyganie jako temat w malarstwie i rzeźbie. f 1. N a całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e przebieranie się za C y g a n ó w jost powszechnie znane. Najczęściej zwyczaj ten z w i ą z a n y jest z okresom k a r n a w a ł u , gdzie w ś r ó d p r z e b i e r a ń c ó w spotyka się Cygana lub Cygankę albo obie te postacie razem. S ą to postacie komiczno; z a c h o w u j ą się w s p o s ó b karykaturalny, parodiując zachowania, gesty i m o w ę C y g a n ó w . Przebrani są „ p o c y g a ń s k u " 3 — w podarte, stare ł a c h m a n y ; twarze m a j ą poczerniono sadzam lub zakryte maskami. Cyganka często ma na plecach lub w rę­ kach lalkę — dziecko. I c h „ c y g a ń s k i e " zachowanie polega na tym, żo Cygan b ą d ź to stara się c o ś „ u k r a ś ć " , przy c z y m robi to o c z y w i ś c i e w s p o s ó b demonstracyjny, to znowu demonstruje podkuwanie konia — Cyganka w ó w c z a s „ r o z n i e c a " o g i e ń , wachlu­ jąc spódnicą stos drewnianych trzasek (gest podpatrzony u C y ­ g a n ó w ) . Poza tym Cyganka „ w r ó ż y " dziewczynom obecnym w izbic. P r z y tym za C y g a n k ę przebiera się zawsze m ę ż c z y z n a . 4 Nie w c h o d z ą c w głębsze rozważania na temat funkcji tych postaci w strukturze o b r z ę d u , p r z e d s t a w i ę kilka k o n t e k s t ó w , w jakich w y s t ę p u j ą postacie Cygana, ich w y g l ą d , zachowanie, o t a k ż e — w jednym przypadku — próbkę j ę z y k a . W Beskidzie Ż y w i e c k i m w grupie 32 przebierańców w y s t ę ­ puje aż 5 c y g a ń s k i c h postaci. Są to dwie p a r y Cyganów, przy czym jedna z Cyganek trzyma na rękach „ d z i e c k o " (lalkę). Ponadto w grupie znajduje się Cygan p r o w a d z ą c y dwa konie, co jest znowu w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do c y g a ń s k i e j profesji — handlo­ wania k o ń m i lub koniokradztwa. Cyganie w tej grupie m a j ą na twarzach drewniane m a s k i . 5 P r z e b i e r a ń c y zwani Cyganami c h o d z ą również Wielkanocnym. I tak w R a d ł o w i e (woj. tarnowskie) „ ś m i g u r ś c i e " Cyganie przebrani w stare ł a c h m a n y , a byli Żołnierz, Żyd, Cygan i Cyganka, Zwyczaj ten w innych wsiach tego regionu. 6 w okresie chodzili po w ś r ó d nich b y ł znany 7 Znani są t a k ż e p r z e b i e r a ń c y c y g a ń s c y z okresu S o b ó t e k . N a Ł e m k o w s z o z y ź n i e z a ś spotykamy c h ł o p a k ó w przebianych za C y g a n ó w , k t ó r z y o d w i e d z a j ą domy, gdzie w okresie przed B o ż y m Narodzeniem d z i e w c z ę t a zbierają się na p r z ą d E T ^ Bardzo często Cyganie t o w a r z y s z ą o b r z ę d o w i weselnemu, Występując w i ó ż n y o h jego fazach. N a j c z ę ś c i e j spotyka się Cy­ ganów s t o j ą c y c h przy „ b r a m i e " weselnej, tzn. z a g r a d z a j ą c y c h m ł o d y m drogę do k o ś c i o ł a lub w czasie powrotu od ś l u b u . N a z y w a się ich Cyganami, niekiedy Dziadami lub inaczej, a przebrani s ą , niezależnie od nazwy, w s t a r e - ł a c h m a n y , poskręcani p o w r ó s ł a m i , uczernieni na twarzy. W rzeszowskim c h ł o p c y są tylko przy­ brani p o w r ó s ł a m i i s ł o m ą , lub t e ż przebierają s i ę staranniej za Cyganów. 9 C z ę s t y m motywem wesela jest podsuwanie m ł o d e m u w miej­ sce narzeczonej innej dziewczyny, brzydkiej, pokracznej. Zdarza 145 �na w y w ó d do kościoła. Czekali na n i ą przed k o ś c i o ł e m z drabi­ nami i taczkami, a za swobodne, przepuszczenie żądali okupu w postaci w ó d k i " . W okolicy Hrubieszowa swaci przebrani za C y g a n ó w chodzili po domach, prosili o dary, które potem prze­ znaczano na ucztę p o ż e g n a l n ą dla m ł o d e g o . 1 2 Podobnie j a k inne postacie zapustne, Cyganie w e d ł u g tra­ dycji p r z y n i e ś ć m a j ą szczęście. Cygan — to c z ł o w i e k ubogi, a wszak „szczęście przyjąć biednego do domu". Ś p i e w a j ą więc przebierańcy — Cyganie: J a k to ł a d n i e , K i e d y Cygan do domu wpadnie, Albo się krowa ocioli, Albo c o ś u k r a d n i e . 13 Ś p i e w k a zawiera c h a r a k t e r y s t y c z n ą d w o i s t o ś ć postaw w sto­ sunku do C y g a n ó w . Otóż przyniesie on powodzenie (ocieli się krowa), albo też po prostu „ c o ś ukradnie". N i e z r o z u m i a ł y j ę z y k C y g a n ó w znalazł odbicie w zapustnej piosence przebierańców z S ą d e c c z y z n y : Hore Cigan lapsa S p r z e d a ł konia za pas, A hacia za macia —• Z o s t a ł Cygan w gaciach. Dzia more, 1 N a chalos, na pilos i na potacinos * Tekst piosenki jest m i e s z a n k ą s ł o w a c k o - p o l s k ą z dodatkami cygańskimi i niby-cygańskimi. Wielość Cygana, 15 sytuacji, w jakich o b r z ę d o m towarzyszy postać w y s t ę p o w a n i e toj piostaci na d u ż y m terenie ś w i a d c z ą o bardzo dawnym jej zaadaptowaniu do ludowego obrzędu. się, że t ą d z i e w c z y n ą jest właśnie chłopak przebrany za starą W n i e k t ó r y c h przypadkach p o s t a ć jest pierwotna w stosunku do C y g a n k ę . Natomiast pannie m ł o d e j „ w r ó ż ą " przebrane za Cy­ nowszej j u ż postaci obrzędu. ganki k o b i e t y . 10 Młoda s p o t y k a ł a się toż z Cyganami, kiedy'szła T a k np. grupy przebierańców, pośród k t ó r y c h Cygana w ogóle nio ma, b y w a j ą nazywane C y - Jl. 1. Cyganie z grupy k o l ę d n i c z e j , okolice Limanowej, w ł . Muz. Parafialnego w Dobrej; il. 2. K o l ę d n i c y , J e d l i ń s k , woj. radomskie 1977 г.; i l . 3. „ C y g a n y ś m i g u ś n e " z. Bzezawy k. Bochni 146 �П. 4. „"Dziany", Zwoleń к. Ż y w e a 147 �6 16 g a n a m i , со ś w i a d c z y ł o b y о t y m , że n i e g d y ś p o s t a ć ta, czy t e ż stereotyp Cygana z n i e d ź w i e d z i o m , już od wielu lat nieznany postacie, w t y m właśnie obrzędzie b r a ł y udział. D z i ś t e ż zdarza z autopsji, konsekwentnie bywa pokazywany we w s p ó ł c z e s n y c h się, żo zapustny Cygan już tylko z nazwy p o s t a ć t ę przypomina. szopkach na wsi, jest nadal stalą p o s t a c i ą niemal w k a ż d e j szopce I tak np. w Ż y w i c c k i e m Cygan zapustny ubrany jost w kolorowy ludowej. P r z y t y m postacie Cyganek strój najbardziej podobny do westernowych indiań­ podobne (kwiecisto stroje, chustka na g ł o w i e , korale), natomiast dawnego istnieją duże ł o ż n i c e w stroju lalek p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w . ubiorów 17 s k i c h . Jest to n i e w ą t p l i w i e efektom nieznajomości są z r e g u ł y dość do siebie stroju c y g a ń s k i e g o . Wszak w obrzędzie uczestniczą m ł o d z i chłop­ Są więc długowłosi i brodaci Cyganie cy, urodzeni w czasie, gdy Cyganie tradycyjnie ubrani przestali w y s t ę p u j ą w garniturach, czy też w czarnych c h a ł a t a c h , nie w kapeluszach, inni z a ś się na wsi p o k a z y w a ć . Stąd też i w innych wypadkach z „ c y g a ń ­ różniąc się wielo od Żydów skiego" w y g l ą d u p o z o s t a ł y na ogól tylko usmolona twarz i podarte kowych. Jest to w y r a ź n e odbicie rzecz,ywistości. Otóż tradycyjny ubranie. strój Cyganek ^ w t y m samym komplecie lalek szop­ jest lepiej zachowany, g d y ż słabo poddaje się Charakterystyczne jest, że stereotyp przekazywany w tra­ w p ł y w o m uniformizacji, a także jest dość jednolity. Natomiast dycji już drugiemu pokoleniu, nie z n a j ą c e m u tradycyjnych C y ­ ubiór m ę ż c z y z n u l e g a ł szybszym p r z e k s z t a ł c e n i o m , ł a t w i e j do- g a n ó w w ę d r o w n y c h prezentuje się bardzo skromnie w p o r ó w n a n i u stosowyw-ali się oni do powszechnie p a n u j ą c e g o sposobu ubiera­ np. z Ż y d e m , k t ó r e g o ż y w ą p o s t a ć osobiście zna już tylko naj­ nia s i ę . starsze pokolenie. Wynika 18 to n i e w ą t p l i w i e z dużo mniejszej częstotliwości k o n t a k t ó w z Cyganami niż z Ż y d a m i . Wszak we wsiach górskich i podgórskich ludność c y g a ń s k a zamieszkuje po d z i ś . Z n a j o m o ś ć jej kultury, j ę z y k a , obyczaju jest jednak i tu bardzo powierz­ chowna, sprowadzająca pe! w y c h . się do zdawkowych opinii stereoty­ 1 9 2. Cyganie są bardzo popularnymi postaciami w y s t ę p u j ą c y ­ P o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a postaci C y g a n ó w w obrzędacJe ludowych jest uderzająca. Jest to p o s t a ć bardzo dawno utrwahc^J 20 w kulturze l u d o w e j , wielokrotnie w y s t ę p u j ą c a w cyklu świąt dorocznych i w obrzędzie weselnym. W y s t ę p u j e na ogół w kon­ tekście z a b i e g ó w o p o m y ś l n o ś ć , urodzaj, pozyskanie przychyl­ ności natury. Moment ton szczególnie wzmacnia obecność n i e d ź ­ wiedzia ł ą c z o n e g o zawsze z tymi samymi intencjami. występuje J a k wiadomo, w kulturze ludowej p o d k r e ś l a się w a g ę ugosz­ z dzieckiem, a Cygan z n i e d ź w i e d z i e m , czasem z innym rekwizy­ czenia ubogich. A takimi właśnie byłi Cyganie. S t ą d ich obecność mi w szopce. Jost to z reguły para c y g a ń s k a . Cyganka tem (skrzypce, p a ł k a , patelnia). I c h stroje s ą niekiedy bardzo we wszelkich o b r z ę d a c h , gdzie w y s t ę p u j e element daru za powin­ wiernie odtworzone, a nawet te współcześnie wykonane n a w i ą z u j ą szowania. do postaci Cyganów znanych sprzed lat kilkudziesięciu. T a k np. ż y c z e n i a w czasie k o l ę d y . 148 W niektórych regionach 2 1 właśnie Cyganie składali �Niewątpliwie, życzliwo przyjęcie Cyganów ma związek r ó w n i e ż z m a g i c z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a m i rzeczywistych C y g a n ó w , k o l o r o m ; n i e w ą t p l i w i e sama k o l o r y s t y k a p ł a s z c z y z n y obrazu m a w intencji autorki sygnalizować temat. k t ó r y c h t y m c h ę t n i e j p r z y j m o w a n o p o d dach, żo p o m o c n i b y w a l i A u t o r z y p o z o s t a ł y c h o b r a z ó w s t a r a j ą się w s p o s ó b m o ż l i w i e p r z y z a ż o g n y w a n i u n i e s z c z ę ś ć , w r ó ż ą c j e d n o c z e ś n i e powodzenie. w i e r n y o d d a ć realia ż y c i a taborowego, o g r a n i c z a j ą c się j e d n a k 3. U b o g i jest w muzeach z b i ó r m a l a r s t w a i r z e ź b y o tej te- i sconok (ognisko, konie, w o z y , t a ń c o , w r ó ż b a ) . D o g ł o s u d o s z e d ł nii-tyco. M i m o d o k i a d n y c l i p o s z u k i w a ń u d a ł o się z n a l e ź ć zaledwie w y r a ź n y stereotyp — jost to ś w i a t C y g a n ó w o g l ą d a n y c h z dale­ 5 rzeźb przedstawiających Cyganów, 1 pleskorzeźbę i 8 obrazów. k a , z d y s t a n s u ; świat, z k t ó r y m gadzie s p o t y k a się na o d l e g ł o ś ć , z r e g u ł y do k i l k u p o w t a r z a l n y c h , schematycznych I z n ó w p o w t a r z a się w r z e ź b i e m o t y w Cygana z n i e d ź w i e ­ dziom s t o j ą c y m na t y l n y c h ł a p a c h , reminiscencja c h o d z ą c y c h po wsiach, jeszcze w latach m i ę d z y w o j e n n y c h , wiedników. 2 2 cygańskich niedź­ S ą t e ż Cyganki z umieszczonym w p ł a c h c i e na. ple­ cach d z i e c k i e m . 23 Jnne r z e ź b y nie b u d z ą w i ę k s z e g o zaintereso­ w a n i a , g d y ż przedstawione posta.cio s k o j a r z y ć b y m o ż n a z j a k ą ­ k o l w i e k i n n ą o s o b ą , nio n o s z ą w s< bio żadnych coch, k t ó r e m o ż n a b y w y o d r ę b n i ć j a k o c y g a ń s k i e . S t ą d zapewne w y r a ź n y , r z e ź b i o n y napis na podstawie, w y j a ś n i a j ą c y t r e ś ć w i z e r u n k u . I n t e r e s u j ą c o jost, żo nio n a t r a f i o n o profesjonalnych na. ż;;dną rzeźbę w zbiorach o tematyce artystów cygańskiej, co szczególnie uderza w zestawieniu z m n o g o ś c i ą m a l a r s k i c h i gra­ ficznych p r z e d s t a w i e ń tego temo.tu. szczegółów k t ó r y uderza go o b c o ś c i ą i p e w n ą r o m a n t y d t ą . N i o boz znaczenia jest f a k t , że a u t o r a m i prac o tematyce c y g a ń s k i e j s ą ludzie starsi i śre łniego pokolenia, a więc c i , k t ó r z y w i d y w a l i C y g a n ó w w i d n y c h , p o d r ó ż u j ą c y c h , k o c z u j ą c y c h w p o b l i ż u osad. J a k ste­ r e o t y p o w a jost ta Generalnie znajomość, traktując o t y m przekonują temat, ich prace. s t w i e r d z i ć m o ż n a , że m o t y w c y g a ń s k i w ludowej r z e ź b i e i malarstwie p o j a w i ł się niedawno, co w i ą ż o się z s a k r a l n y m do niedawna charakterem t e j dziedziny t w ó r c z o ś c i wiejskiej. W s z y s t k i e znano prace p o w s t a ł y po w o j n i e , a z jednym wyjątkiem — w o s t a t n i m dwudziestoleciu. O ile w i ę c t e m a t Cygana w t w ó r c z o ś c i plastycznej jest w t ó r n i e zains­ p i r o w a n y , g ł ó w n i e z z e w n ą t r z (propozycjo t e m a t y k i k o n k u r s ó w ) , o t y ł o Cygan w o b r z ę d a c h wiejskich m a mocno u g r u n t o w a n ą po­ z y c j ę , jest mocno w t r a d y c j ę w r o ś n i ę t y i m i m o p r a w i e z u p e ł n e g o W malarstwie a m -.torskim n a t o m i a s t w y r a ź n i e w y r ó ż n i a się z n i k n i ę c i a z z a s i ę g u obserwacji w s p ó ł c z e s n e g o c h ł o p a , przewija impresyjno- się w o b r z ę d a c h w niewiele zmienionej postaci. T a m z a ś , gdzie -dekoracyjny. T o n d r u g i w a t e k r e p r e z e n t u j ą obrazy olejne A n n y w o b r z ę d z i e z a n i k ł a d b a ł o ś ć o odtworzenie dawnego s t r o j u cy­ dwa. ujęcia temo.tu: n a r r a c y j n o - i l u s t r a c y j n y oraz Bińkuńskioj 2 4 szczegółów pectyoko skiego ż y c i a . — barwno scenki ilustrujących z Cyganami, romantyczną z mnóstwem wizję cygań­ S ą ono n i e z w y k l e barwne, r u c h l i w e , k r z y c z ą c o gańskiego przebierańca, pozostała tylko nazwa na określenie w y s t ę p u j ą c e j w m i s t e r i u m postaci. P o d k r e ś l a to jeszcze mocniej f a k t silnego w r o ś n i ę c i a togo m o t y w u w k u l t u r ę l u d o w ą . P R Z Y P I S Y ' | \ д \ O. Goldhorg-Mulkiewicz, Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludów,}, ..Polska S z t u k ' . L u d o w a " , R . X X X I V 1980 n r 3—4, s. 219—2-26 A . Bartos/,. Cyganie w kulturze •polskiej. Komentarz do wystawy, T a r n ó w 1979, 2 3 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . I I , cz. 2, W a r ­ szawa 1968, s. 280—281 * I s t e b n a , w o j . bielskobialskie, 1969. m a t . w ł a s n e M . R o m o w i c z , Folklor górali żywieckich. Warszawa 1978, s, 199—201 5 I I . 5. Maska Cygana, B e s k i d Ś l ą s k i , w ł . M u z . Etnograficzne w W a r s z a w i e ; i l . 6. O b r z ę d o w a maskii Cygana, K o n i a k ó w , wł. M u z . G ó r n o ś l ą s k i e , B y t o m ; i l . 7. Franciszek P a l k a , Cyganka, d r e w n o , wł. M u z . O k r ę g , w N o w y m S ą c z u ; i l . 8. W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Cygan z niedźwiedziem, drewno, w ł . M u z . A r c h , i E t n o g r . w Ł o d z i 149 i �6 Ъ". Gawełck, Zwyczaje świąteczne w Radłowie, „Lud", t. X I I I , s. 144 i F. K r ć e k , Sobótka w Galicji, „ L u d " , t. I V , s. 321 J . Mądzik, Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, praca zbiorowa, K r a k ó w 1965, s. 277 Rzeszowskie, 1978, mat. w ł a s n e T . K a r w i c k a , Kułtura ludowa ziemi dobrzyńskiej, War­ szawa 1979, s. 169 A . W ó j c i k , Zwyczaje rodzinne Pogórzan (w:) Nad rzeką..., s. 242 S . J . Dobrowolski, Lud hrubieszowski, „ L u d " , t. I , s. 250 Okolica W i ś n i o w e j , woj. rzeszowskie, 1978, mat. w ł a s n e Sucha Dolina, woj. n o w o s ą d e c k i e , 1970, mat. własno Ostatnie dwa wierszo s ą w j ę z y k u c y g a ń s k i m . Znaczą dosłownie: Idź człowieku, Nie zjadłoś, nie p o p i ł e ś , nie p o t a ń c z y ł e ś . 7 8 9 1 0 1 6 N p . P s t r ą g ó w k a , woj. rzeszowskie, 1978, mat. własno Strój w działo etnograficznym Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Por. Goldberg-Mulkiewicz, op. cit. A . J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadłi w opinii górali spis­ kich, „ E t n o g r a f i a Polska", X X I I ; 1978 z. 2, s. 161—109 J . K i t o w i c z , Opis obyczajów, Warszawa 1969, s. 537— 538 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 2 1 Por. J . Zborowski, Przyczynki do zwyczajów na Boże Na­ rodzenie na Podhalu, „ L u d " , t. X X X V , s. 98 R z e ź b a wykonana przez W . Czerwińskiego (w'asnosc Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi) R z e ź b y W . Chajca (wl. Muzeum O k r ę g o w e g o w R z sz' wie) i F . P a l k i (wł. Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m Sączu) 2 2 2 3 2 4 Obrazy Wrocławiu Ił. 9. A n n a B i ń k u ń s k a , Niedziela w Leśnicy, są własnością w ł . Muz. Etnograficzne w K r a k o w i e Fot,: K. Chojnacki, il. 2; St. DcptuszewekJ, il. 4; W. Dudziak, ii. 3 150 Muzeum Etnografii zi.cgo we � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d634cc4071b1d6dfcba5b003394cfc9a.pdf 99b9360c477b1918923dc0d7abf64d76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3482 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3264 Title A name given to the resource Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg — Mulkiewicz POSTAĆ ŻYDA W POLSKIEJ RZEŹBIE LUDOWEJ I I . 1. U l k ł o d o w y z głową Żyda, Jazowsko, woj. n o w o s ą d e c k i e (obecnie wł. Muz. Etnograf. Kraków). Jak wskazuje t y t u ł , tematem tego a r t y k u ł u jest recepcja postaci Ż y d a w ś w i a d o m o ś c i ludowych r z e ź ­ biarzy. Zagadnienie to w i ą ż e się oczywiście ze złożoną problematyką stereotypu „obcego" w społeczności 0 z r ó ż n i c o w a n y m s k ł a d z i e etnicznym. Jest przyczyn­ kiem do tego zagadnienia i t e n fakt zwalnia mnie od konieczności analizowania przyczyn, jakie w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o w a n i e s i ę stereotypu Ż y d a w kulturze ludo­ wej *. G w o l i prawdzie dodajmy, że n a l e ż a ł o b y nawet mówić nie o jednym, a o k i l k u stereotypach funkcjo­ nujących w r ó ż n y m czasie, w r ó ż n y c h grupach spo­ łecznych. R e a l i z u j ą s i ę one inaczej w tekstach pieśni 1 przysłów, inaczej w zwyczajach i o b r z ę d a c h i jeszcze inaczej w rzeźbie. O stereotypie Ż y d a w folklorze ust­ nym p i s a ł a m niedawno na ł a m a c h „ L i t e r a t u r y L u d o ­ wej" , p o s t a ć Ż y d a w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h (he­ rodach), zapustnych etc. omawiana b y ł a niejednokrot­ nie w pracach o folklorze o b r z ę d o w y m i widowisko­ w y m . W y o b r a ż e n i e Ż y d a p e ł n i w nich r o l ę w y z n a ­ czoną przez scenariusz i r o l i tej p o d p o r z ą d k o w a n y jest zarówno w y g l ą d postaci, j a k i j e j zachowanie. Nato­ miast w rzeźbie t w ó r c a ma znacznie w i ę k s z e m o ż l i ­ wości samodzielnego k s z t a ł t o w a n i a koncepcji postaci. Nawet wtedy, gdy temat jest m u podpowiedziany, nie narzuca m u (jak w obrzędzie) d y r e k t y w co do sposobu jego realizacji. Rzeźba daje t e ż n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z ą możliwość indywidualizacji postaci n i ż zabawka, w k t ó r e j celem w y k o n a w c y było osiągnięcie przy m i n i ­ m a l n y m w k ł a d z i e pracy maksymalnego efektu komicz­ nego, zwłaszcza przy w y k o r z y s t a n i u możliwości rucho­ wych. 2 8 O m a w i a j ą c p o s t a ć Ż y d a w rzeźbie ograniczamy pole naszych z a i n t e r e s o w a ń do stosunkowo k r ó t k i e g o okresu. Tradycyjna rzeźba przeznaczona dla ś r o d o w i s ­ ka chłopskiego m i a ł a bowiem niemal w y ł ą c z n i e cha­ rakter k u l t o w y , a pierwsze p r z y k ł a d y wprowadzenia t e m a t y k i ś w i e c k i e j , rodzajowej, historycznej, fantas­ tycznej, p o j a w i a j ą się dopiero w latach trzydziestych. W y j ą t e k s t a n o w i ł y f i g u r k i j a s e ł k o w e (szopkowe) o k t ó ­ r y c h jednak nie piszę, p o n i e w a ż podobnie j a k w ob­ r z ę d a c h — m i a ł y u s t a l o n ą rolę, a co za t y m idzie s t y p i z o w a n ą f o r m ę ujęcia. D r u g i m w y j ą t k i e m , k t ó r y j u ż wchodzi w zakres tematyczny tego a r t y k u ł u są ule figuralne, o k r e ś l a n e przez Tadeusza Seweryna m i n nem ludowej r z e ź b y m o n u m e n t a l n e j . P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a znanego m i m a t e r i a ł u c h c i a ł a b y m podjąć p r ó b ę odpowiedzi na istotne pyta­ nia: 1 jakie pobudki k i e r o w a ł y r z e ź b i a r z a m i przy wyborze tematu Ż y d a ; 2 jakie elementy i cechy dawnej społeczności ż y d o w s ­ kiej (a w i ę c i postaci Żyda) pozostały w pamięci r z e ź b i a r z y i z n a l a z ł y w y r a z w i c h pracach. Zacznijmy od wspomnianych j u ż u l i figuralnych, w nich bowiem n a j w c z e ś n i e j (bo jeszcze zapewne w I I połowie X V I I I w.) -pojawiła się tematyka świecka, r o ­ dzajowa '— a m . i n . p o s t a ć Ż y d a . Najbardziej znana jest p o s t a ć chasyda, skupionego nad t r z y m a n ą w dło­ niach k s i ą ż k ą (ił. 10). Pochodzi ona z Zabierzowa, a znajduje się obecnie w zbiorach i ekspozycji Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzeźbiona w jednym klocu p o s t a ć n a l e ż y do mistrzowskich osiągnięć p o l 4 5 6 219 �7 skiej rzeźby l u d o w e j . Poza t y m ulem nie z a c h o w a ł y się inne p r z y k ł a d y całych postaci Żyda. Czy i s t n i a ł y ? Być może, ale trudno sobie w y o b r a z i ć , aby m o g ł y p r z e t r w a ć okres okupacji, eksterminacji Ż y d ó w , pro­ gramowego antysemityzmu, podobnie j a k inne „poli­ tycznie neutralne" f i g u r y p r z e d s t a w i a j ą c e zakonnika, niedźwiedzia, narzeczonych, T u r k a , szlachcica. Zacho­ w a ł o się natomiast k i l k a (jeśli nie k i l k a n a ś c i e ) d u ż y c h , t r o c h ę groteskowych przez przerysowanie r y s ó w , głów Ż y d ó w w kapeluszach ( i l . 1). G ł o w y te umieszczano na ulach k ł o d o w y c h . Pochodziły wszystkie z p o ł u d n i o ­ wej i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części k r a j u . Znamy też dwie p ł a s k o r z e ź b i o n e głowy Ż y d ó w umieszczone na u l u skrzynkowym z Bobrowej. O p e r u j ą c tak s k ą p y m m a t e r i a ł e m , a do tego ano­ nimowym, pozbawionym wszelkich komentarzy, czy to ustnych czy pisanych, trudno jest o d p o w i e d z i e ć na pierwsze z postawionych p y t a ń . Seweryn, r o z p a t r u j ą c m a g i c z n ą rolę rzeźb, ustawionych w pasiekach s k ł o n ­ ny b y ł w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e t ł u m a c z y ć w y b ó r postaci Żyda. M i a ł a ona — w m y ś l takiej interpre­ tacji — z a p e w n i ć pasiece dostatek , Żyd uchodził bo­ wiem w n i e k t ó r y c h okolicach za synonim bogactwa. M o t y w a c j ę t a k ą p o t w i e r d z a ł o b y m.in. znane p r z y s ł o ­ wie: „Gdzie są żydki, t a m s ą d y d k i " ' , j a k też i po­ wiązanie w obrzędach dorocznych postaci Żyda z funkcją w e g e t a t y w n ą . Oczywiście m o ż l i w e były również inne uzasadnienia, w pasiekach stawiano f i ­ gury i n t r y g u j ą c e s w ą o d m i e n n o ś c i ą , a nawet egzotyką. Miały przecież działać na w y o b r a ź n i ę okolicznych mieszkańców, ś w i a d c z y ć o fantazji właściciela. Ż y d w y w o ł y w a ł zapewne w ś r ó d p r z y g l ą d a j ą c y c h się pasie­ ce podobne w r a ż e n i e jak postacie Adama i Ewy, T u r k a czy Zagłoby. Po I I wojnie postać Ż y d a pojawia się parokrotnie w ulach figuralnych, ale j u ż na prawach r e l i k t u , na­ ś l a d o w n i c t w a starych u l i . Nigdy nie służyły i nie m i a ł y służyć swej podstawowej f u n k c j i — ula, sta­ nowiąc jedynie przedmiot p o ż ą d a n y ze w z g l ę d u na swe walory estetyczne (ule H e n r y k a Wierzchowskiego z Zawidza, sprzedawane w Cepelii) i poznawcze (np. w ekspozycji Muzeum Wsi w Radomiu, Muzeum Pszczelarstwa w S w a r z ę d z u ) . 8 ł 0 W ludowej rzeźbie figuralnej po ostatniej wojnie p o s t a ć Ż y d a pojawia się stosunkowo często. Nie na­ w i ą z u j e jednak do w z o r ó w dawnych, z okresu d w u ­ dziestolecia. Stereotyp Ż y d a , w y s t ę p u j ą c y w innych dziedzinach ludowej twórczości (zwłaszcza w folklo­ rze), w r z e ź b i e nie m ó g ł się u k s z t a ł t o w a ć i u t r w a l i ć , z tej prostej przyczyny, że r z e ź b a ta, j a k j u ż o t y m b y ł a mowa, aż do I I w o j n y służyła niemal wyłącznie celom k u l t o w y m . P o s t a ć Ż y d a pojawia się w i ę c w niej dopiero wtedy, gdy p r z e s t a ł a istnieć społeczność ży­ dowska a ź r ó d ł e m wiedzy o niej s t a ł a się pamięć, a nie b e z p o ś r e d n i a obserwacja. Wzorce postaci stają się historyczne, wraz z c a ł y m balastem tego zjawiska — j a k idealizacja przeszłości, z a p a m i ę t y w a n i e poje­ dynczych, najbardziej charakterystycznych cech, a za­ cieranie się innych. Ta w ł a ś c i w o ś ć przybiera z biegiem lat na sile. Ponadto, o czym będzie jeszcze mowa, t r a ­ gedia okupacji p o z o s t a w i ł a w m e n t a l n o ś c i n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w t r w a ł y ślad, widoczny r ó w n i e ż w wyborze t e m a t y k i r z e ź b i w sposobie ich ujęcia. Wiąże się to ze s p r a w ą motywacji, przemianami, jakie zaszły w f u n k c j i rzeźby ludowej. Ogólnie i s k r ó ­ towo m o ż n a powiedzieć, że z c h w i l ą gdy przestano rzeźbić dla społeczności wiejskiej przedmioty k u l t u , za­ s a d n i c z ą r o l ę w twórczości zaczęły o d g r y w a ć d w a mo­ t y w y : c h ę ć rzeźbienia, a w n i e k t ó r y c h przypadkach w r ę c z potrzeba wypowiedzenia m y ś l i i odczuć, oraz z a m ó w i e n i a ze strony nowego, nie — wiejskiego odbiorcy. Z a m ó w i e n i e , czasem f o r m u ł o w a n e b e z p o ś r e d ­ nio (z s u g e s t i ą tematu), częściej p o ś r e d n i o — pod w p ł y w e m obserwowania co r o b i ą i n n i , co jest nagra­ dzane, co się podoba nabywcom, co zyskuje przychyl­ ne oceny komisji w Cepelii, j u r y k o n k u r s ó w etc. Tak w i ę c obok przyczyn emocjonalnych, k t ó r e s p r a w i a j ą , iż n i e k t ó r z y t w ó r c y p o d e j m u j ą temat ż y d o w s k i , istnieją i m o t y w y n a t u r y komercyjnej, k t ó r y c h rola wydatnie zwiększa się w k o ń c u lat sześćdziesiątych. Powtarza­ jące się z a m ó w i e n i a na „ ż y d ó w " , zainteresowanie t y m tematem, z a r ó w n o poszczególnych zbieraczy sztuki l u ­ dowej j a k t e ż instytucji handlowych (zwłaszcza B H Z „Desa") p o b u d z i ł o i u k i e r u n k o w a ł o i n w e n c j ę rzeźbia­ rzy. Oczywiście w y o b r a ż e n i e Ż y d a ulega w ó w c z a s k o n wencjonalizacji, podczas gdy w przypadku twórczości I I . 2. Żyd, drewno polichr., w y k . M a r i a n Adamski, Sobiska, w o j . siedleckie. I I . 3. M o d l ą c y się chasyd, drew­ no, w y k . H e n r y k Wierzchowski, Zawidz Kościelny, w o j . sierpeckie. I I . 4. Żyd polski, drewno polichr., w y k . Jan M a l i k , Rybna, w o j . krakowskie. 220 �wychodzącej z motywacji w e w n ę t r z n y c h sposób przed­ stawienia tematu jest znacznie bardziej zróżnicowany, nawet wtedy, gdy rzeźbiarz stawia sobie za cel jedy­ nie utrwalenie pamięci świata, k t ó r y tak nagle i t r a ­ gicznie zginął. Chęć utrwalenia wartości historycznych, tego co już nie istnieje, d o m i n o w a ł a w twórczości Ignacego K a raińskiego z Oraczewa koło Ł ę c z y c y . D z i w n y m zbie­ giem okoliczności jedna z pierwszych jego r z e ź b przed­ stawiająca w ę d r o w n e g o handlarza ż y d o w s k i e g o t r a f i ł a do witryny sklepu Cepelii w N o w y m Jorku, gdzie zobaczył ją i kupił były mieszkaniec Łęczycy. Ude­ rzony trafnym ujęciem postaci n a p i s a ł list do r z e ź b i a ­ rza, dziękując mu za wykonanie rzeźby, k t ó r a przypo­ mniała mu w ł a s n e dzieciństwo i nie istniejący już, zniszczony przez w o j n ę świat, w k t ó r y m w z r a s t a ł * . Wiadomość, że dzieła jego d o c i e r a j ą a ż za ocean i tam spotykają się z odzewem, p o r u s z y ł a niezwykle K a mińskiego i przekonała go o słuszności w y b r a n e j drogi. Stała się także impulsem i n s p i r u j ą c y m powstanie ca­ łej serii postaci Ż y d ó w w t r a d y c y j n y c h strojach, k t ó r e autor zapamiętał z lat swojej młodości. T ę s a m ą mo­ tywację, posuniętą jeszcze dalej aż do potrzeby portre­ towania znanych a n i e ż y j ą c y c h j u ż osób, w i d z i m y w twórczości innych r z e ź b i a r z y . N a l e ż y do nich Józef P i ­ łat, który rzeźbi miejscowy Sklepik ż y d o w s k i w Dębs­ kiej Woli (il. 9) i ustawia w n i m znane sobie posta­ cie kupca, jego córki i zięcia, k t ó r y c h nawet nazywa po imieniu. R ó w n i e ż S t a n i s ł a w Ciszek z O s t o j o w i , rzeźbiąc postać kupca Feldmana ( i l . 6), obdarza go znanymi sobie autentycznymi c e c h a m i . C h ę ć uwiecz­ nienia z a p a m i ę t a n e j , o d r ę b n e j z u p e ł n i e k u l t u r y ż y ­ dowskiej, spotykamy u w i e l u r z e ź b i a r z y i niemal wszyscy z nich n a w i ą z u j ą do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Jedynie W a c ł a w C z e r w i ń s k i ze Swinicy, r z e ź b i ą c posta­ cie Żydów, zwraca się k u latom z a g ł a d y tej społecz­ ności. Prace jego p r z e d s t a w i a j ą Ż y d ó w w tradycyj­ nych ubiorach, t a k i c h jakie z a p a m i ę t a ł sprzed wojny, ale komentarz s ł o w n y artysty n a w i ą z u j e najczęściej do późniejszego okresu. P o k a z u j ą c r z e ź b ę p r z e d s t a w i a j ą c ą mężczyznę o skupionym wyrazie twarzy, m ó w i ł : „... on jest taki p o w a ż n y , bo wie, że go z a m k n ą do getta". Inną rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą p a r ę starszych, s p o g l ą d a ­ 11 l ls j ą c y c h na siebie osób, o p a t r z y ł komentarzem „To jest Ż y d i Ż y d ó w k a , oni się żegnają bo w gettcie zostaną rozdzieleni i pewno się j u ż nigdy nie z o b a c z ą " . Sce­ ny przedstawione przez C z e r w i ń s k i e g o odnoszą się więc tematycznie do okresu okupacji, chociaż ikonograficz­ nie r z e ź b y n a w i ą z u j ą do okresu wcześniejszego. Stano­ w i ą one i l u s t r a c j ę t y p o w y c h m i e s z k a ń c ó w biednych dzielnic przedwojennej Łodzi, w ich tradycyjnych stro­ jach i r z e ź b i a r z nie dodaje do nich r e k w i z y t ó w zwią­ zanych z życiem Ż y d ó w w czasie okupacji (np. żółtej gwiazdy Dawida na plecach). C z e r w i ń s k i na pewno z n a ł te r e k w i z y t y i b y ł y one na tyle wyraziste, że m u s i a ł je z a p a m i ę t a ć , p o n i e w a ż jednak u z n a w a ł je za przejściowe, p o m i j a ł je w swoich rzeźbach. T w o r z y ł r ó w n i e ż prace, w k t ó r y c h p r z e d s t a w i a ł sceny z okresu eksterminacji Ż y d ó w , np. dramatyczny w wyrazie ostatni p o ż e g n a l n y uścisk z c ó r k ą ( i l . 8). W szerokim wachlarzu t e m a t y k i świeckiej, a ściś­ lej historycznej, postać Ż y d a zajmuje szczególną po­ zycję przede wszystkim dlatego, że konkretny charak­ ter z a p a m i ę t a n e g o wzorca p o d s u w a ł artystom r o z w i ą ­ zania ikonograficzne. Rzadziej spotykamy wspomniane w y ż e j łączenie rzeźbionej postaci Ż y d a z konkretnym, znanym osobiście r z e ź b i a r z o w i człowiekiem. Najczęś­ ciej artysta l u d o w y stara się p r z e d s t a w i ć nie istnie­ jący już ś w i a t w całej o d m i e n n o ś c i i b a r w n o ś c i jego k u l t u r y . Jest rzeczą oczywistą, że poszczególni autorzy t w o r z ą r z e ź b y o cechach charakterystycznych dla swo­ jej twórczości. Nas interesuje t u przede wszystkim o d p o w i e d ź na pytanie, jakie cechy charakteryzujące Ż y d ó w z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i rzeźbiarzy, k t ó r e z nich w y d a ł y się i m najistotniejsze, a najczęściej pod­ k r e ś l a n e s k ł a d a j ą się na współcześnie funkcjonujący stereotyp postaci Ż y d a . W stosunkowo bogatym materiale b ę d ą c y m do na­ szej dyspozycji, uderza przede wszystkim to, że za­ c h o w a ł się w p a m i ę c i t w ó r c ó w zespół cech antropolo­ gicznych, charakterystycznych dla ludności semickiej. T w ó r c y ludowi, nie p o s ł u g u j ą c się bynajmniej u j ę ­ ciami o charakterze k a r y k a t u r a l n y m , niemal zawsze p o d k r e ś l a j ą d u ż y nos, duże, czasami odstające uszy i wyraziste oczy postaci. Rysy twarzy Żydów zazna­ czone są zawsze w y r a ź n i e , a niekiedy, np. u Wiktora u II. 5. W ę d r o w n y handlarz, glina wypalana, w y k . K l a r a Prillowa. Kcynia, w o j . bydgoskie. 11. b'. Żyd, drewno polichr., w y k . S t a n i s ł a w Ciszek, Ostojów, w o j . kieleckie. I I . 7. Karczmarz, drewno, w y k . W ł a d y s ł a w Naumiuk, Bielsk Pódl., w o j . białostockie. 221 �sztuki ludowej, ale j u ż nie jako zabawki, lecz jako r z e ź b k i p e ł n i ą c e przede wszystkim funkcje estetyczna. K a r y k a t u r a l n e ujęcie t w a r z y Ż y d a w y s t ę p u j e r ó w ­ nież w d a w n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h maskach o b r z ę d o ­ wych. W i ą ż e się to z i c h f u n k c j ą , z ustawieniem pos­ taci Ż y d a w w i d o w i s k u . Kontynuacja t r a d y c y j n y c h f o r m twórczości sprzyja w y t w a r z a n i u się s c h e m a t ó w , k t ó r e w trakcie powielania p r z y j m u j ą p r z e w a ż n i e for­ m ę s t e r e o t y p o w ą , a niekiedy w r ę c z karykaturalną. W p ł y w a ł na to, np. w zabawce, fakt iż stereotyp t a k i k s z t a ł t o w a ł się przed w o j n ą na wzorach antysemic­ k i c h p u b l i k a c j i . Natomiast w powojennej rzeźbie pod­ jęcie t e m a t y k i ż y d o w s k i e j n a s t ą p i ł o w okresie, kiedy wzory takie nie b y ł y j u ż znane, a w k a ż d y m razie u t r a c i ł y siłę perswazji. T w ó r c y o d w o ł u j ą się do w ł a s ­ nych d o ś w i a d c z e ń , do z a p a m i ę t a n y c h sytuacji, do zna­ nych sobie k o n k r e t ó w . Rzeźby w s p ó ł c z e s n e m ó w i ą więc przede wszystkim o t y m , co z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i t w ó r c ó w , a na sposób interpretacji postaci Ż y d a r z u ­ tuje obecny stosunek emocjonalny do tego tematu. Dlatego też w e w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h nie w y s t ę p u j ą takie elementy dawnego stereotypu j a k np. garb. A przecież w o b r z ę d a c h ludowych, zwłaszcza w daw­ n y m weselu, p o s t a ć garbatego Ż y d a p o j a w i a ł a się bar­ dzo c z ę s t o , a do ustalonego r y t u a ł u n a l e ż a ł o w y ­ ś m i e w a n i e garbu i bicie po n i m . R ó w n i e ż nie wszystkie elementy s t r o j u w y s t ę p u j ą we w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h . Z a c h o w a ł się najlepiej za­ pewne u t r w a l o n y w p a m i ę c i s t r ó j codzienny, charakte­ rystyczna d ł u g a kapota i o b o w i ą z u j ą c e nakrycie głowy. S t r ó j przedstawiony w znanych m i pracach nie ma jednolitego charakteru, co t ł u m a c z y się t y m , że od­ zwierciedla on r ó ż n e odmiany noszonego w Polsce ubioru chasydzkiego. Bardzo rzadko w y s t ę p u j e strój o d ś w i ę t n y , na pewno przecież znany r z e ź b i a r z o m . S ą ­ dzę, że w y n i k a to z chęci przedstawienia Ż y d a w jego t y p o w y m odzieniu, t y p o w y m zachowaniu. Tak np. zu­ p e ł n i e nie spotyka się w y o b r a ż e ń Ż y d ó w w strojach m o d l i t e w n y c h (tzw. t a ł e s a c h czy filakteriach) choć o w i ­ nięci w duże, b i a ł e szale mężczyźni, zgromadzeni w p i ą ­ tek czy sobotę rano w o k ó ł miejscowej synagogi, t w o ­ r z y l i charakterystyczny obraz dla m a ł y c h miasteczek (zwłaszcza na terenie Małopolski). S t r ó j t a k i w y s t ę p u j e natomiast w zabawce emausowej. M o ż n a więc powie­ dzieć, że powojenni r z e ź b i a r z e , p r z y w o ł u j ą c dla w s p ó ł ­ czesnych wizerunek dawnego, ortodoksyjnego Żyda, p o s ł u g i w a l i się a t r y b u t a m i Charakterystycznymi a za­ razem t y p o w y m i , p o m i j a j ą c szczegóły czy ujęcia mo­ gące w y w o ł a ć efekt komiczny, d y s k r y m i n u j ą c y . Nato­ miast w zabawce p r z e c h o w a ł się d a w n y schemat pos­ taci m o d l ą c e g o się Ż y d a , j u ż nie n a l e ż ą c y do w s p ó ł ­ cześnie przedstawianego stereotypu. 16 I I . 8. Ostatni pożegnalny uścisk z córką, drewno polichr., wys. 20 cm. W y k . W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Ś w i n i c a , w o j . łódzkie. Ć w i e r z y k a z Myślenic są owe rysy nawet nieco prze­ rysowane co wzmaga ekspresyjny wyraz, nie przecho­ dząc jednak w ujęcie groteskowe czy k a r y k a t u r a l n e . Z k a r y k a t u r a l n y m ujęciem twarzy s p o t k a ł a m się je­ dynie dwukrotnie, raz b y ł a to rzeźba z okresu m i ę ­ dzywojennego, drugi raz w s p ó ł c z e s n a figura w y k o n a ­ na przez L u d w i k a Kubaszczyka z Istebnej . W obu przypadkach mamy do czynienia ze z b l i ż o n y m po­ dejściem do tematu, p o d k r e ś l e n i e m dużego nosa, w y ­ ł u p i a s t y c h oczu, w p ó ł o t w a r t y c h ust opatrzonych jed­ n y m t y l k o zębem. Wzorce tego rodzaju k r ą ż y ł y z w ł a s z ­ cza w prasie antysemickiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o i t a m zapewne n a l e ż a ł o b y s z u k a ć p i e r w o w z o r ó w t a k i c h ujęć. W zdecydowanej większości r z e ź b w y s t ę p u j ą t a k ­ że charakterystyczne a t r y b u t y dawnych „ c h a ł a t o w y c h " Żydów, oczywiście m ę ż c z y z n (bo rzeźbiono w zasadzie tylko ich postacie) — j a k np. broda i pejsy, a t a k ż e charakterystyczne elementy u b i o r u — j a r m u ł k a czy chałat. O ile jednak granica k a r y k a t u r y nie zostaje w rzeźbie przekroczona, to inaczej się dzieje w zabaw­ kach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Ż y d ó w . F i g u r k i takie, z w ł a s z ­ cza m a j ą c e śmieszyć widza (np. Ż y d u c i e k a j ą c y przed pieskiem, muzykant t r z ę s ą c y głową, Ż y d k i w a j ą c y się podczas modlitwy) cechuje często k a r y k a t u r a l n e po­ traktowanie r y s ó w twarzy. Jeszcze w ostatnich latach m o ż n a było s p o t k a ć takie f i g u r k i na o d p u ś c i e emausow y m w Krakowie, kupowane c h ę t n i e przez zbieraczy 15 222 Analizowany m a t e r i a ł pozwala o d p o w i e d z i e ć nie t y l k o na pytanie, j a k w y g l ą d a Ż y d zachowany w pa­ mięci l u d o w y c h t w ó r c ó w , ale t a k ż e k i m on jest. Wśród r z e ź b w y r ó ż n i a j ą się dwa najbardziej rozpowszechnione ujęcia ikonograficzne: w ę d r o w n y handlarz i mężczyzna z księgą. Pierwszy z nich stanowi synonim ż y d o w s k i e ­ go zawodu; często spotykane w i z e r u n k i wędrownych handlarzy u k a z u j ą n a m zawsze p o s t a ć z w o r k i e m na plecach, p r z e w a ż n i e z l a s k ą , k t ó r a m i a ł a p o m a g a ć w drodze i c h r o n i ć przed w i e j s k i m i psami (11. 5). Rzeźby te u j ę t e są w k o n w e n c j i charakterystycznej dla posz­ czególnych a u t o r ó w . Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e t u p o s t a ć m ę ż c z y z n y wykonana w glinie przez K l a r ę P r i l l o w ą z K c y n i ( i l . 5). F i g u r k a ta, r z e ź b i o n a w sposób t y p o w y dla P r i l l o w e j p e ł n a jest w y r a z u . Widoczne na t w a r z y z n u ż e n i e i u d r ę k a , w p o ł ą c z e n i u z i n n y m i ele­ m e n t a m i c h a r a k t e r y s t y k i postaci nie p o z o s t a w i a j ą w ą t ­ pliwości, że m a m y przed sobą z m ę c z o n ą postać w ę d - �rowca, obarczonego ciężkim workiem. Z kolei M a r i a n Adamski z Sobisk pokazuje handlarza, chodzącego po wsiach i skupującego d r ó b (il. 2). Do w ł a s n e j p a m i ę c i odwołuje się też Józef Piłat (il. 10). Przedstawia on sklepik żydowski, ale z pustymi p ó ł k a m i , ogołoconymi z jakiegokolwiek towaru. Autor chciał w ten sposób podkreślić nędzę tego rodzaju instytucji wiejskich. Ułożone na półkach książki napewno nie były przed­ miotem handlu na wsi, lecz n a w i ą z u j ą do innego ste­ reotypu Żyda — o czym będzie jeszcze mowa. W rzeźbie ludowej, poza w y o b r a ż e n i a m i sklepika­ rzy, a przede wszystkim w ę d r o w n y c h handlarzy, dość często spotykamy postać żydowskiego muzykanta, względnie grupy m u z y k a n t ó w tzw. k l e z m e r ó w , w y s t ę ­ pujących często na wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h uroczystościach. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j ą muzy­ kanci Adama Zegadły z K r z y ż k i k. Kielc, k t ó r z y w g słów rzeźbiarza p r z e d s t a w i a j ą k o n k r e t n ą g r u p ę z Bo­ dzentyna, a poza t y m harmonista Józefa P i ł a t a . Raz jedynie natrafiłam na reprezentanta ż y d o w s k i e j inte­ ligencji — w rzeźbie Jana M a l i k a z Rybnej, k t ó r y opatrzył ją tytułem Zyd polski; przedstawia ona ma­ łomiasteczkowego inteligenta ubranego w surdut, z go­ łą głową, w r ę k u trzyma on c h a r a k t e r y s t y c z n ą t o r b ę , wskazującą na to, że pierwowzorem postaci był za­ pewne miejscowy lekarz (il. 4). Na tym kończy się wachlarz z a w o d ó w przedstawio­ nych w zbadanym materiale. Ciekawe, że nie spoty­ kamy wśród przedstawionych postaci tak licznej i zróż­ nicowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w , m i e s z k a j ą c y c h z w ł a s z ­ cza w małych miasteczkach i ś w i a d c z ą c y c h rozliczne U. 9. Sklepik żydowski, usługi dla okolicznej ludności polskiej. Nie w y s t ę p u j e też postać k a r c z m a r z a . Jest to fakt godny zastano­ wienia, bowiem karczmarz n a l e ż a ł do postaci szczegól­ nie eksponowanych, przy czym z r e g u ł y był n i m Żyd. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w w i e l u miejsco­ w o ś c i a c h karczmy i szynki z n a j d o w a ł y się w r ę k a c h ż y d o w s k i c h . Argument, że „żydzi rozpijają w i e ś " na­ leżał do czołowych h a s e ł antysemickich, powtarzany w r ó ż n y c h k r ę g a c h społeczeństwa. Ż y d — karczmarz w y s t ę p u j e natomiast bardzo często w folklorze słow­ n y m ; np. powiedzenie „ w i d z i a ł się z Abramkiem", oznacza człowieka p i j a n e g o . Żyd w w i e l u tekstach jest p r z y c z y n ą nieszczęść rodzinnych, gdyż jemu od­ nosi gospodarz przeznaczone dla domu zboże. Czasem jest on bohaterem w i e l u zabawnych scen, ś w i a d k i e m s p ę d z a n y c h w karczmie w e s o ł y c h c h w i l . Dlaczego więc nie spotykamy postaci karczmarza w rzeźbie? Sądzę, że da się to objaśnić t y m , iż w pierwszych latach po wyzwoleniu, gdy t w ó r c y l u d o w i podejmowali w swych pracach k r y t y k ę poprzedniego okresu i , zda­ w a ł o b y się, w ą t e k wyzysku chłopa przez karczmarza b y ł j a k najbardziej na miejscu, z r ó ż n y c h p o w o d ó w pomijano p o s t a ć Żyda, zwłaszcza w ujęciu krytycz­ n y m (m.in. ze w z g l ę d u na ż y w ą jeszcze p a m i ę ć t r a ­ gedii tego narodu w czasach okupacji). Natomiast w l a ­ tach sześćdziesiątych i później t w ó r c y ludowi, m a j ą c na uwadze p a m i ą t k a r s k i charakter w y t w a r z a n y c h rzeźb i ich funkcje wspomnieniowe, u n i k a l i drastycznych te­ matów. W ę d r o w n y handlarz, klezmer i lekarz — to przy­ k ł a d y z a w o d ó w ż y d o w s k i c h , k t ó r e nastawione były na drewno polichr., w y k . Wola, w o j . kieleckie. n 18 1 9 Józef Piłat, Dębska 223 �224 �świadczenie usług ludności nieżydowskiej i miały z nią częste kontakty o charakterze osobistym. Nato­ miast postać Żyda z książką jest n i e w ą t p l i w i e ste­ reotypem związanym z w e w n ę t r z n y m życiem społecz­ ności żydowskiej. Powszechna znajomość „ d z i w n e g o " , innego alfabetu, poświęcanie j u ż od wczesnego dzie­ ciństwa wielu godzin na studiowanie k s i ą g religijnych, wytworzyły wśród ludności wiejskiej stereotyp Ż y d a „uczonego", biegłego w tajemniczej, n i e d o s t ę p n e j dla nie — żydów w i e d z y . Toteż k s i ę g a jako a t r y b u t Żyda pojawia się już w najstarszej ze znanych nam rzeźb, przedstawiającej modlącego się chasyda (ił. 10). Motyw książki powraca często, jako księga, k t ó r ą czy­ tają czy niosą (do synagogi?) z a r ó w n o starsi j a k i zu­ pełnie młodzi mężczyźni ( i l . 3). R ó w n i e ż scena ze „sklepiku" Józefa P i ł a t a ( i l . 9) potwierdza w a ż n o ś ć tego atrybutu, który nie t y l k o z n a l a z ł się na p ó ł k a c h sklepowych, ale widać go t a k ż e w r ę k u m ł o d e g o zię­ cia właściciela sklepiku. B y ć m o ż e s t a n o w i ł o to od­ bicie często spotykanej w t r a d y c y j n y c h rodzinach ż y ­ dowskich sytuacji, kiedy m ł o d y m ą ż o d d a w a ł się stu­ diom, utrzymywany przez p r a c u j ą c ą żonę, l u b jej ro­ dzinę. Wątek Żyda czytającego księgę jest tak cha­ rakterystyczny, że m o ż n a go w y o d r ę b n i ć spośród po­ zostałych ujęć, w y s t ę p u j e on r ó w n i e ż w r z e ź b a c h w glinie oraz w tradycyjnej emausowej zabawce. Pier­ wowzorem tego w ą t k u w rzeźbie m ó g ł b y ć wspomnia­ ny już parokrotnie u l k ł o d o w y p r z e d s t a w i a j ą c y sku­ pionego nad k s i ą ż k ą chasyda . T u ł ó w postaci stanowi obłą bryłę, z zaznaczonymi jedynie r ę k o m a i Księgą, cała uwaga r z e ź b i a r z a skupiona została na interpretacji głowy. Rysy twarzy starego c z ł o w i e k a wykonane są starannie, ale mimo to r z e ź b a nie ma charakteru por­ tretowego. U w a g ę zwraca d ł u g a broda, pejsy i t r a d y ­ cyjna j a r m u ł k a . T c h n ą c y spokojem i skupieniem w y ­ raz twarzy nie pozostawia ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że ma­ my prze/*-sobą starca zatopionego w m o d l i t e w n y m czy­ taniu. ^ ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę tego ujęcia spotyka­ my w Kilku współcześnie w y k o n a n y c h r z e ź b a c h (np. il. 3). Od ula-chasyda r z e ź b a H e n r y k a Wierzchow­ skiego różni się jedynie t y m , że księga, k t ó r ą trzyma w r ę k u Żyd, opuszczona jest k u dołowi, co praktycz­ nie uniemożliwia jej czytanie. Wszystkie t u wspomniane figurki m a j ą a t r y b u t y charakterystyczne dla postaci Żyda: długie brody, opuszczone w dół w ą s y , włosy, które o p a d a j ą c na ramiona z a s ł a n i a j ą pejsy, na gło­ wach j a r m u ł k i . B r y ł o w a t e ujęcie sylwetek nadaje i m monumentalny charakter i zbliża do p i e r w o w z o r u m o d ­ lącego się chasyda. A l e mimo to istnieje zasadnicza różnica p o m i ę d z y pierwowzorem a jego k o n t y n u a c j ą . W większości rzeźb w s p ó ł c z e s n y c h brak jest se­ mickich r y s ó w t w a r z y i jedynie o k r e ś l e n i e t y c h r z e ź b przez ich t w ó r c ó w , jako „ p r z e d s t a w i a j ą c e ż y d ó w " upo­ ważnia nas do i d e n t y f i k o w a n i a ich z o m a w i a n y m ste­ reotypem. M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że znajomość je­ dynie a t r y b u t ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Żyda, przy s ł a ­ bej orientacji w t y m , j a k ten Ż y d w y g l ą d a ł , u n i e m o ż ­ liwiła artystom p e ł n e w y w i ą z a n i e się z zadania. 20 21 s Reasumując nasze r o z w a ż a n i a n a l e ż y rozpatrzyć interesujące nas zagadnienie w d w u podstawowych płaszczyznach: — postać Ż y d a wej; w całokształcie t e m a t y k i rzeźby ludo­ — stereotyp Ż y d a w rzeźbie na tle stereotypu w y s t ę ­ pującego w i n n y c h dziedzinach sztuki ludowej. Jeśli idzie o problem pierwszy na p o d k r e ś l e n i e za­ sługuje fakt, że ikonografia postaci Ż y d a i jej prze­ miany są ściśle p o w i ą z a n e z przemianami, k t ó r e zaszły po wojnie w tematyce polskiej r z e ź b y ludowej. P o s t a ć Ż y d a pojawia się co prawda jeszcze w latach t r z y ­ dziestych, ale są to p r z y k ł a d y bardzo nieliczne, t w o ­ rzone przez r z e ź b i a r z y z pogranicza miejskiego. P o s t a ć Ż y d a m u s i a ł a ich zapewne f r a p o w a ć swoją o d m i e n n o ś ­ cią, s w o i s t ą egzotyką, skoro przedstawiali j ą obok i n ­ nych w y o b r a ż e ń „obcego". A l e w ł a ś n i e ta egzotyka p o w o d o w a ł a , iż w tematyce ż y d o w s k i e j dostrzegano je­ dynie cechy r z u c a j ą c e się w oczy, a p o p r z e s t a j ą c na charakterystyce z e w n ę t r z n e j przedstawiano stereotyp Ż y d a znacznie uboższy, niż i s t n i a ł w innych dziedzi­ nach ludowej twórczości. W folklorze s ł o w n y m , o b r z ę - ' dzie, zabawce, f o r m o w a ł się on przez d ł u g i e lata i to zapewne w p ł y n ę ł o na jego z a w a r t o ś ć znaczeniową. Znajdujemy więc w n i m odbicie w i e l u cech istotnych dla społeczności ż y d o w s k i e j tego okresu, w z g l ę d n i e znajdujemy w n i m przerysowanie t y c h ż e cech, być mo­ że pod w p ł y w e m propagandy antysemickiej etc. Ale w rzeźbie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Żyd jest t y l k o p o s t a c i ą r ó ż n i ą c ą się od otaczającego ś w i a t a wiejskie­ go strojem, rysami, zajęciem. W rzeźbie okresu powojennego w y r a ź n i e dają się w y o d r ę b n i ć dwie fazy. Pierwsza t r w a do połowy lat pięćdziesiątych, po niej n a s t ę p u j e druga, t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. W pierwszym okresie gdy dopiero za­ częto p o d e j m o w a ć t e m a t y k ę ś w i e c k ą wiązało się to ze z m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m i motywacjami, w k t ó ­ r y c h i s t o t n ą rolę o d e g r a ł y konkursy i z a m ó w i e n i a m u ­ zealne. P o s t a ć Ż y d a jest w ó w c z a s tematem rzadko po­ dejmowanym przez t w ó r c ó w . Nie znajdujemy jej r ó w ­ nież w ś r ó d tak popularnych wtedy ujęć rzeźbiarskich, k t ó r y c h celem jest przeciwstawienie „ s t a r e g o " i „ n o ­ wego". Zaczyna się on dopiero p o j a w i a ć jako temat historyczny u K a m i ń s k i e g o , a jako odbicie przeżyć oku­ pacyjnych artysty — u C z e r w i ń s k i e g o . Motywacje te widoczne są r ó w n i e ż i obecnie u poszczególnych rzeź­ biarzy. R o z w ó j t e m a t y k i „ ż y d o w s k i e j " , zwłaszcza w latach sześćdziesiątych z w i ą z a n y jest — jak j u ż wspomnia­ ł a m — z dalszą p r z e m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m zadaniem u p a m i ę t n i e n i a czasów i ludzi, k t ó r y c h za­ b r a k ł o , z r o s n ą c y m zainteresowaniem t ą t e m a t y k ą (za­ r ó w n o za g r a n i c ą jak i w ś r ó d zbieraczy krajowych). Zainteresowanie tematem ż y d o w s k i m jako „ p a m i ą t k ą " , widoczne zwłaszcza pod koniec lat sześćdziesiątych •— s p r a w i ł o , że w i e l u r z e ź b i a r z y podejmuje temat Żyda, a nawet powiela go, aby s p r o s t a ć z a m ó w i e n i o m . Oczy­ wiście w p ł y w a to na ujęcia r z e ź b i a r s k i e . F i g u r k i Ż y ­ d ó w coraz bardziej zbliżają się do wzorca idealizu­ jącego m i n i o n ą przeszłość. Niejednokrotnie też rzeź­ biarz stara się u t r a f i ć w nieznane m u na ogół gusty anonimowego odbiorcy, a jednocześnie boi się bardziej i n d y w i d u a l n y m r o z w i ą z a n i e m zrazić ewentualnego na-' b y w c ę . Przyczynia się to do podejmowania t e m a t ó w niekontrowersyjnych, ahistorycznych, m a j ą c y c h na ce­ l u d o k u m e n t a c j ę ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e ideali­ zowanej przeszłości. S i ę g a n i e do w ł a s n y c h w s p o m n i e ń jest n a j c z ę s t s z y m ź r ó d ł e m inspiracji t w ó r c ó w . Dlatego t a k często s p o t k a ć m o ż n a r z e ź b y konkretnych osób, sytuacji z a p a m i ę t a n y c h z przeszłości. P r z y k ł a d y tego dostarcza z a r ó w n o Zegadło jak i P i ł a t (sklepik) czy Ciszek, rzeźbiący konkretnego, znanego sobie kupca Feldmana. A l e w ł a ś n i e dlatego, że postacie Żydów rzeźbią z r e g u ł y ludzie, k t ó r z y p a m i ę t a j ą dawne czasy i sięgają do swych w s p o m n i e ń i przeżyć m o ż n a sądzić, że temat Życia zniknie już w niedalekiej przyszłości, kiedy zabraknie ludzi, k t ó r z y m i e l i jeszcze bezpośredni kontakt z l u d n o ś c i ą ż y d o w s k ą . Stereotyp Żyda, w y s t ę ­ p u j ą c y w i n n y c h dziedzinach twórczości ludowej, ż y ­ w y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , r ó w n i e ż nie będzie m ó g ł o d e g r a ć r o l i czynnika inspirującego. Dziedziny te 2 2 23 2 2 5 �bowiem t a k ż e z a n i k a j ą albo zmienia się ich funkcja i przestają służyć ludności wiejskiej. P a m i ę ć Ż y d a za­ nika, coraz częściej okazuje się, że nawet w w i d o w i s ­ kach o b r z ę d o w y c h wykonawcy nie w i e d z ą już j a k i był strój Ż y d a , jakie b y ł y charakterystyczne cechy mowy, tzw. „żydłaczenia". Jak więc z tej relacji w y n i k a , we w s p ó ł c z e s n e j rzeźbie ludowej o d m i e n n o ś ć społeczności żydowskipj została uchwycona i z a p a m i ę t a n a przede wszystkim w zakresie powierzchownych cech, najbardziej rzucają­ cych się w oczy obserwatorowi z z e w n ą t r z . Na u w a g ę zasługuje też brak t e m a t ó w odnoszących się do życia w e w n ę t r z n e g o grupy. Do r z a d k o ś c i zaliczamy rzeźby w rodzaju Wesela Adama Zegadły, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą odrębność ż y d o w s k i c h z w y c z a j ó w rodzinnych. Przed­ miotem zainteresowania r z e ź b i a r z y jest z r e g u ł y postać m ę s k a . Kobiety bardzo rzadko s t a n o w i ą temat rzeźby, mimo że r ó w n i e ż z a j m o w a ł y się handlem, w ę d r o w a ł y PRZ 1 Nad zagadnieniem t y m p r a c u j ę od k i l k u lat, ogólne wytyczne pracy r e f e r o w a ł a m na seminarium antropologicznym w Saint Antony's College uniwersy­ tetu w Oksfordzie (rok akad. 1975/6), na seminarium folklorystycznym uniwersytetu Columbia w New Y o r ­ k u (rok akad. 1976/7) oraz na V I I Ś w i a t o w y m Kongre­ sie Nauk Judaistycznych w Jerozolimie (sierpień 1978). Ponadto wytyczne pracy publikowane są w artykule Kawim l dmuto szel ha jehudi b 'jecira ha amamit ha polanit (Wytyczne do problemu k s z t a ł t o w a n i a się postaci Ż y d a w polskiej kulturze ludowej), w : „ F o l k lore Research Center Studies", v o l . I , Jerusalem 1970. O. Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy w obrządzie we­ selnym, wprowadzenie postaci Zyda do akcji obrzę­ dowej, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1975, nr 2 oraz The Ste­ reotype of a Jew in the Polish Folklore, [ w : ] (księga p a m i ą t k o w a k u czci prof. D. Noy'a), Jerusalem, (w d r u ­ ku). Por. np. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „Pol. Szt. L u d . " , r. 33, 1979 n r 1; O. Gold­ berg-Mulkiewicz, Le Stereotype dans des representantions ceremonielles annuelles, [ w : ] Premier Congres International D'Ethnologie Europenne, Paris 1971. T. Seweryn, Ludowa świecka rzeźba monumen­ talna, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 2. Poza rzeźbami, k t ó r e znam z autopsji, korzysta­ ł a m z dokumentacji fotograficznej Pracowni D o k u m e n ­ tacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N . T. Seweryn, op. cit. C a ł o s t r o n i c o w e zdjęcie fragmentu r z e ź b y znalazło się np. w albumie: A . Jackowski i J. Jarnuszkiewiczowa, Sztuka Ludu Polskiego, Warszawa 1967, i l . 118. T. Seweryn, op. cit. Nowa Księga Przysłów i Wyrażeń Przysłowio­ wych Polskich, t. I I I , Warszawa 1972, s. 980. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , op. cit. A . Jackowski, Ignacy Kamiński — rzeźbiarz z Oraczewa, „Pol. Szt. Lud.", r. 12, 1958 nr 2. L i s t ten o d c z y t y w a ł K a m i ń s k i dosyć często od­ w i e d z a j ą c y m go gościom; autorka po raz pierwszy 2 8 4 5 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 po wsiach z towarem i ich k o n t a k t z chłopami czy ludnością m a ł y c h miasteczek b y ł r ó w n i e częsty jak i mężczyzn. Zapewne mężczyźni ze w z g l ę d u na pejsy, zarost, uczesanie i o d r ó ż n i a j ą c y ich od polskich chłop ó w strój ł a t w i e j stali się synonimem odrębności Żyda. P o w i e r z c h o w n o ś ć obserwacji społeczności żydows­ kiej daje się zresztą z a u w a ż y ć i w stereotypach, ufor­ mowanych w i n n y c h dziedzinach ludowej twórczości. T a k ż e w m a t e r i a ł a c h folklorystycznych spotykamy się z powierzchownymi relacjami na temat życia we­ w n ę t r z n e g o gminy żydowskiej, a obrzędy religijne i doroczne b y w a j ą p r z e w a ż n i e odczytane n i e p r a w i d ł o ­ wo, czasem w najdziwniejszy sposób interpretowane **. K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a c h c i a ł a b y m jeszcze raz pod­ k r e ś l i ć w a ż n o ś ć i o d r ę b n o ś ć stereotypu postaci Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. Stereotypu, k t ó r y ukształt o w a ł się i r o z w i n ą ł w okresie, kiedy społeczność ży­ dowska już nie i s t n i a ł a . PISY słyszała go na zjeździe t w ó r c ó w ludowych, zorgani­ zowanym w Łodzi z okazji w y s t a w y „ S z t u k a Ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j na X X - l e c i e P R L " w maju 1964 r. B. K . Erber, Współczesna rzeźba ludowa ze zbio­ rów Muzeum Narodowego w Kielcach, Kielce 1978, s. 49. Notatki autorki z rozmowy przeprowadzonej z C z e r w i ń s k i m w jego domu, w p a ź d z i e r n i k u 1965 r. E. Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drzewie, W r o c ł a w 1973, ryc. 101. O. Goldberg-Mulkiewicz, Obcy..., op. cit. P o s t a ć karczmarza, o czym A u t o r k a artykułu nie m o g ł a wiedzieć, w y r z e ź b i ł przed k i l k u laty Wło­ dzimierz N a u m i u k . Monografista r z e ź b i a r z a , Jacek Wo­ łowski, w niewydanej d o t ą d pracy tak pisze o tej postaci: „ s t w o r z y ł (Naumiuk) karczmarza takiego, jaki został w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi. N a d a ł m u w wy­ razie t w a r z y cechy stereotypu Ż y d a , zachowane w ich ś w i a d o m o ś c i . T a k i c h y t r y uśmieszek...". (Przypis re­ dakcji). Nowa Księga Przysłów..., op. cit., t. 1, s. 4; t. 3, s. 979. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype of a Jew..., op. cit. Widoczne to jest zwłaszcza w scenach z wido­ wisk herodowych, kiedy Herod w z y w a rabina, aby mu w y c z y t a ł przyszłość z tajemnych ksiąg. W zachowanej r z e ź b i e k s i ą ż k a ta u l e g ł a znisz­ czeniu, nie ma jednak w ą t p l i w o ś c i , że i s t n i a ł a . A . Jackowski, Współczesna rzeźba zwana ludo­ wą, „Pol. Szt. L u d . " , r. 30, 1976 nr 3—4, s. 199—225. 23 P r z y k ł a d e m grupa m u z y k ó w Adama Zegadły, k t ó r ą wielokrotnie p o w t a r z a ł , gdyż cieszyła się zaimeresowaniem o d b i o r c ó w , a t a k ż e stereotypowe figurki S. Szulca. Zagadnienie dotyczy z r e s z t ą nie tylko te­ m a t y k i ż y d o w s k i e j , powielanie identycznych rozwiązań spotykamy t a k ż e w innych tematach np. Frasobliwych S t a n i s ł a w a Denkiewicza. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype..., op. cit. 1 8 1 4 1 5 1 0 1 7 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 1 Fot. S. Deptuszewski, il. 3; M. Maśllński, il. 1, 10; J. Swiderski, il. 2, 4—6, 8, 9; J. Wołowski, il. 7 i . I I I t j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/880c150f371a2af2b78fa44d734b8dfa.pdf ad7f9d000ef1cf7a5a16280866aa4003 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5721 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa księżyc - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5319 Title A name given to the resource Postaci występujące na księżycu/ Komentarze do Polskiego Atlasy Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.57 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co mówili o plamach na księżycu (Twardowski, kobieta, inne postacie; co tam robią)? Objaśnienia znaków: 1 — Twardowski; 2 — kobieta; 3 —chłop; 4 — Kain i Abel; 5 — Adam i Ewa; 6 — Dawid; 7 —święty Jerzy; 8 — święty Izydor; 9 — święty (brak dokładniejszych danych); 10 —człowiek; 11 — czarownice (na księżycu odbywają zloty); 12 — brak tradycji; 13 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a3d630d4bdb5c9d01d77897eef40d5.pdf ef4f53be01e87b307def77f772063ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1060 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:973 Title A name given to the resource Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej zaistniałej na tle komasacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ ZAISTNIAŁEJ N A T L E KOMASACJI POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI DO Z I E M I W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ P r o b l e m a t y k a związana z p o s t a w a m i l u d z i wobec i c h naturalnego czy społecznego środowiska p o j a w i a się bardzo często wówczas, g d y zaczynamy zastanawiać się n a d c z y n n i k a m i warunkującymi działanie człowieka. Określone — t a k i e a nie inne — zachowanie wobec różnych k a t e g o r i i przedmiotów czy s y t u a c j i , szczególnie jeśli przejawia s y m p t o ­ m y względnej trwałości, próbujemy wyjaśnić właśnie p o s t a w a m i l u d z i . Odmienne reakcje n a sytuacje, które d l a zewnętrznego obserwatora w y ­ dają się identyczne, kierują badacza na poszukiwanie źródeł zróżnico­ w a n i a postaw, a w dalszej k o n s e k w e n c j i skłaniają do próby udzielenia odpowiedzi n a p y t a n i a : skąd się biorą określone postawy l u d z i i od j a ­ k i c h czynników społecznej, psychicznej, ekonomicznej czy k u l t u r o w e j n a t u r y zależy i c h kształt. Waga zagadnienia oraz k o n k r e t n e zamówienie społeczne skierowane pod adresem n a u k i wyraźnie formułują konieczność empirycznego i teo­ retycznego badania p o s t a w J e d n o c z e ś n i e rozwój m e t o d i i n s t r u m e n ­ tów badawczych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych umożliwiający empiryczne rozstrzyganie teoretycznych twierdzeń o związkach między p o s t a w a m i a zachowaniami oraz równoczesne p r z e w i d y w a n i e przyszłych r e a k c j i l u d z k i c h wpłynął na to, że p r o b l e m a t y k a ta znalazła się w p o l u zainteresowań n i e t y l k o teoretyków, lecz i różnych k a t e g o r i i praktyków społecznego działania. Próba włączenia się w rozważania na temat postaw społecznych 2 S. N o w a k , Wstęp, [w:] Teorie postaw, p r . zbiór, pod red. S. Nowaka, W a r ­ szawa 1973, s. 7-15. Dla wyjaśnienia dodamy, że postawę rozumiano t u — zgodnie z definicją wyprowadzoną z koncepcji socjologicznych (szczególnie od Thomasa i Znanieckie­ go) — jako „pewien względnie trwały stosunek emocjonalny l u b oceniający do przedmiotu, bądź dyspozycje do występowania takiego stosunku, wyrażające się w kategoriach pozytywnych l u b negatywnych". Por. S. M i k a , Wstęp do psycho­ logii społecznej, Warszawa 1972, s. 65. Za t a k i m l u b zbliżonym rozumieniem tej 1 2 �116 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA została ostatnio podjęta również w środowisku e t n o g r a f i c z n y m . Jej p o d ­ stawę stanowią empiryczne badania postaw i zachowań ludności w i e j ­ skiej w s y t u a c j i szczególnej, k o n f l i k t o w e j , j a k a zaistniała w jednej ze w s i południowo-wschodniego Mazowsza na t l e przeprowadzonej t a m w latach 1970/1971 komasacji gruntów. Ponieważ akcja scaleniowa do­ tyczyła podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a — ziemi, w y d a r z e n i e m t y m b y l i żywotnie zainteresowani wszyscy mieszkańcy w s i . Realizacja prac scaleniowych zbiegła się w czasie z w p r o w a d z a n i e m zasad n o w e j p o l i t y k i r o l n e j (1970-1971 г.), która stymulowała nie notowane dotąd zainteresowanie przedmiotową (instrumentalną) wartością ziemi. Z a i n t e ­ resowanie to wiązało się bezpośrednio z wyobrażeniem o n i e o m a l n i e ­ ograniczonych możliwościach szybkiego w z r o s t u dochodu dzięki zwięk­ szeniu p r o d u k c j i zwierzęcej i w a r z y w n i c z e j . Rozwój t y c h gałęzi p r o ­ d u k c j i gospodarki chłopskiej wymagał j e d n a k m o d e r n i z a c j i warsztatów pracy, a jedyną drogą j e j przeprowadzenia była komasacja. Stosunek do scalenia wskazywał jednocześnie n a postawy względem p r z e d m i o t o ­ w e j wartości ziemi. W każdej z komasowanych w s i dochodziło do silniejszych l u b słab­ szych konfliktów między mieszkańcami. Jednak do najjaskrawszego n a ­ ruszenia n o r m współżycia społecznego oraz jawnego k o n f l i k t u doszło w czasie scalania w s i D . w o j . siedleckiego ( d a w n y p o w i a t otwocki). Z tego względu p r z e d m i o t e m przeprowadzonej analizy są p o s t a w y i za­ chowania mieszkańców tejże w s i . 3 We w s i D . po przeprowadzonej komasacji nastąpił rozłam wśród mieszkańców n a 4 g r u p y postaw: A ) t y c h , którzy u s t o s u n k o w a l i się n e g a t y w n i e do przeprowadzonego podziału, nie objęli n o w y c h gruntów i n i e u p r a w i a l i i c h , a zabiegi agrotechniczne w y k o n y w a l i t y l k o w ó w ­ czas, g d y p i e r w o t n y i obecny zagon był t e n sam; B) t y c h , którzy zajęli stanowisko p o z y t y w n e z w i e l o m a j e d n a k zastrzeżeniami; C) t y c h , któ­ r z y u s t o s u n k o w a l i się p o z y t y w n i e do n o w e j rzeczywistości i przystąpili do p r a c y na świeżo w y t y c z o n y c h działkach; D ) t y c h , którzy n i e w y r a defihicji opowiadają się i i n n i polscy uczeni. Np. S. N o w a k , Pojęcie postawy w teoriach i stosoioanych. badaniach, społecznych., [w:] Teorie postaw, s. 17-18; T. M ą d r z y ń s k i , Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw, W a r ­ szawa 1970; S. M i k a , Postawy i ich badania, [w:] L . W o ł o s z y n ó w a, Mate­ riały do nauczania psychologii, t . 1, Warszawa 1964. Zgodnie z nią postawa ma znak charakteryzujący rodzaj stosunku l u b oceny (negatywny, pozytywny, n e u ­ t r a l n y ) , jest stopniowalna, ponieważ uczucie, emocje oraz ocena mogą mieć róż­ ną siłę. Ze względu na drastyczny k o n f l i k t , j a k i wystąpił między mieszkańcami tej wsi, w którym zaangażowane były również wyższe instancje administracyjne, orga­ nizacje społeczne i polityczne, a część spraw spornych rozpatrywał sąd, nie będzie­ m y używali j e j pełnej nazwy. Dodać t y l k o należy, że jest to była wieś pańszczyź­ niana, charakteryzująca się niską jakością gleby, szachownicą i rozdrobnieniem pól, a gros j e j mieszkańców stanowią chłopi—robotnicy. 3 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 117 z i l i j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania p r o j e k t e m scalenia. Przedstawiciele g r u p y В i D są zazwyczaj w e r b a l n y m i z w o l e n n i k a m i g r u p y A i B . W p r a w d z i e przystąpili o n i do zagospodarowywania w y t y c z o n e j ziemi, ale w każdej c h w i l i są skłonni przyjąć stanowisko jednej z n i c h , włą­ czając się chociażby do p e t y c j i odwoławczej, na piśmie l u b a w a n t u r y . Rozłam w s i na t l e stosunku do przeprowadzonej komasacji spowodował sytuację konfliktową, znajdującą swoje odbicie w sądowych a k t a c h c y ­ wilnych i karnych. W związku z zaistniałymi w y p a d k a m i r o d z i się k i l k a ogólniejszych pytań: a) j a k i e p r z y c z y n y warunkowały określone postawy w stosunku do komasacji (a zarazem i ziemi)?; b) j a k i e były o b i e k t y w n e podstawy k o n f l i k t u , c z y l i okoliczności, które doprowadziły do w r o g i c h uczuć i za­ chowań oraz i c h w i d o c z n y c h przejawów (a więc postaw) zarówno w sto­ s u n k u do przedstawicieli własnej społeczności w i e j s k i e j , j a k i osób z zewnątrz ( w t y m wykonawców p r o j e k t u i przedstawicieli a d m i n i ­ stracji)?; c) czy w w y p a d k u negatywnego stosunku do komasacji i o d ­ rzucenia p r o j e k t u m a m y do czynienia z n e g o w a n i e m z i e m i w j e j aspek­ cie p r z e d m i o t o w y m ? ; d) jaką wartość m a ziemia w s y t u a c j i k o n f l i k t o ­ wej?; e) czy postawy w stosunku do komasacji są nowe i specyficzne j e d y n i e d l a mieszkańców w s i D., czy też można mówić o i c h typowości i powszechności. Odpowiedzi na te p y t a n i a i szereg i n n y c h o mniejszej wadze starano się uzyskać na drodze r o z p a t r y w a n i a zespołu czynników egzo- i endo­ g e n n y c h wpływających i zarazem warunkujących — j a k się w y d a w a ­ ło — określone zachowania i różne postawy w stosunku do komasacji. Najważniejsze z n i c h t o : a) c z y n n i k i ekonomiczne (np. ilość kawałków ziemi, obszar gospodarstwa, płacone p o d a t k i i u z y s k i w a n y dochód przed i po scaleniu); b) c z y n n i k i społeczno-kulturowe (np. w i e k , płeć, stopień pokrewieństwa, zawód, wykształcenie reprezentantów poszczególnych g r u p , trwałość wzorów t r a d y c y j n y c h wśród badanej społeczności, r o l a l o k a l n y c h autorytetów m . i n . kościoła, i n s t y t u c j i i organizacji społecz­ n y c h , stosunek społeczności w i e j s k i e j do „obcych" w t y m p r z y p a d k u wykonawców p r o j e k t u i i n n y c h przedstawicieli a d m i n i s t r a c j i ) ; c) c z y n ­ n i k i emocjonalne (psychologiczne). Ilość kawałków z i e m i przed komasacją przypadająca na jedno gospo­ darstwo około 3-5 ha, wynosiła w e w s i D . o d 20 do 50. Jednocześnie były one bardzo rozrzucone (nierzadko w 3 powiatach) oraz oddalone od siebie t a k , że częstokroć, a b y dostać się na własne pole konieczne były 3 k m i dłuższe objazdy. Ponieważ korzyści wynikające z p r a c y na skomasowanych g r u n t a c h były powszechnie znane i doceniane przez tutejszą ludność, próby komasacji pól podejmowano t u już w okresie międzywojennym. Niestety w y b u c h I I w o j n y światowej przerwał t e starania. W z n o w i o n o j e dopiero po zakończeniu działań w o j e n n y c h . Po w i e l u latach, dzięki o p a r c i u się n a miejscowych organizacjach społecz- �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA n o - p o l i t y c z n y c h i kółkach r o l n i c z y c h , długoletnie wysiłki w t y m k i e ­ r u n k u zostały w 1970 r . uwieńczone sukcesem. Ostateczna decyzja zatwierdzenia p r o j e k t u scalenia gruntów w e w s i D. zapadła dnia 15 I X 1970 r. Wydało ją P r e z y d i u m P o w i a t o w e j R a d y N a r o d o w e j w O t w o c k u . Przed j e j ogłoszeniem p r o j e k t był przedstawio­ n y mieszkańcom. W okresie 14 d n i m o g l i o n i zgłaszać do niego zastrze­ żenia n a piśmie, które byłyby r o z p a t r y w a n e przez specjalną komisję. Część z n i c h — uzasadnionych gospodarczo — uwzględniono. Znajdują one w decyzji szczegółowe uzasadnienie. Szczegółowa analiza k o n f l i k t u zaistniałego na t l e komasacji w e w s i D. wykazała, że obok 4 g r u p postaw w stosunku do przedstawionego p r o ­ j e k t u scalenia (A, B, C, D) wyraźnie wyodrębniły się w e w s i 2 główne s y l w e t k i przywódców X — stojącego na czele g r u p y A i Y — prze­ wodzącego g r u p i e С oraz 3 t y p y o p i n i i mieszkańców n a t e m a t prze­ prowadzonej komasacji. Poniżej przedstawiono w y n i k i p r z e p r o w a d z O " nego na t e n t e m a t postępowania badawczego. W grupie postaw A znaleźli się c i wszyscy, którzy p r o j e k t u scale­ n i a n i e przyjęli. B y l i t o przedstawiciele 19 gospodarstw = 2 5 , 3 3 % ogółu gospodarstw w e w s i . W g r u p i e t e j było 25 właścicieli z i e m i = 27;78°/o ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . J e j skład osobowy s t a n o w i l i głównie z w o l e n n i c y i przyjaciele X , a jednocześnie antagoniści Y . Między j e j członkami z w y k l e n i e występowały powiązania rodzinne l u b b l i s k o k r e w niacze. F a k t t e n wydaje się o t y l e uzasadniony, że w sporach o ziemię częściej są zaangażowane bliskie r o d z i n y niż sąsiedzi. W y n i k a o n n i e ­ j e d n o k r o t n i e z zadawnionych, n i e u r e g u l o w a n y c h spraw spadkowych i majątkowych. W g r u p i e t e j znalazł się również i sołtys, który był członkiem k o m i s j i scaleniowej, ale za namową X n i e zgłosił się do j e j prac. Grupę postaw В reprezentują ci, którzy p r o j e k t przyjęli ż zastrze­ żeniem. B y l i t o przedstawiciele 14 gospodarstw = 18,67% ogółu gospo^ d a r s t w w e w s i . W grupie t e j było 15 właścicieli z i e m i = 16,67% ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . Weszli do n i e j c i , co p r o s i l i o pewne z m i a n y w projekcie i częściowo je u z y s k a l i . Z w y k l e m i e l i o n i drobne spory i nieporozumienia z Y i jego z w o l e n n i k a m i . A l e n i e była t o grupa m a ­ jąca odwagę czy chęć wystąpienia otwarcie p r z e c i w k o Y i jego zwolen­ n i k o m (czyli g r u p i e C). Między j e j r e p r e z e n t a n t a m i z grupą A istniały nieliczne dalsze powiązania krewniacze. Właściciele z i e m i z g r u p y A i В p i s a l i liczne podania i apelacje oraz w n o s i l i s k a r g i ustne do M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a , B i u r a Geodezji, orga­ nizacji społecznych i p o l i t y c z n y c h . Treść i c h była z w y k l e jednakowa. Zawierała prośby o przysłanie k o m i s j i , p r z e p u n k t o w a n i e ziemi i prze­ prowadzenie ponownego scalenia m o t y w o w a n e doznaną krzywdą oraz donosy na geodetów przeprowadzających komasację i zadowolonych z j e j w y n i k u sąsiadów (czyli osoby z g r u p y C). A u t o r e m około 9 0 % z n i c h był X , który j e pisał w i m i e n i u nieusatysfakcjonowanych i własnym �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 119 W skład g r u p y postaw С weszli c i , którzy p r o j e k t przyjęli bez za­ strzeżeń, wszyscy zwolennicy Y. Przedstawiciele 30 gospodarstw = 4 0 % ogółu gospodarstw w e w s i . W t e j g r u p i e było 38 właścicieli z i e m i = 42,22% ogółu właścicieli ziemi w e w s i . Znaleźli się w n i e j przyjaciele Y i c i , co stali się jego s y m p a t y k a m i po komasacji, gdy rzekomo za jego udziałem dostali większe i lepsze kawałki z i e m i oraz pozostali człon­ k o w i e k o m i s j i scaleniowej. Między tą grupą, a grupą A istniały bliskie powiązania rodzinne (stryjeczne, a n a w e t rodzone rodzeństwo). Już od października 1970 r. pisali o n i podania do P r e z y d i u m Rady Narodowej w O t w o c k u z prośbą o wprowadzenie na n o w o wytyczone g r u n t y , po­ nieważ z w o l e n n i c y X u t r u d n i a l i i m i c h zagospodarowanie. Zaznaczali równocześnie, że X wymusza podpisy na l i c z n y c h skargach, które sam redaguje. W g r u p i e postaw D znaleźli się ci, którzy odnieśli się do p r o j e k t u obojętnie. N i e w y k a z a l i n i m j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania w t y m znaczeniu, że jego akceptacji nie p o t w i e r d z i l i s w o i m podpisem, a n i też nie zgłosili żadnych sugestii zmian, m i m o iż do zajęcia określonego sta­ n o w i s k a b y l i o b l i g o w a n i w y m o g a m i f o r m a l n y m i oraz presją o p i n i i współmieszkańców. Z reguły d e k l a r o w a l i się o n i jako s y m p a t y c y Y i w większości przystąpili do zagospodarowywania n o w y c h nadziałów ziemi. Częstokroć dołączali się do podań z prośbą o wprowadzenie na wydzielone g r u n t y . Cechowała i c h j e d n a k mniejsza aktywność. Było wśród n i c h 12 przedstawicieli gospodarstw = 1 6 % ogółu gospodarstw we w s i , z których każdy był właścicielem z i e m i = 13,33% ogółu właści­ c i e l i ziemi w e w s i . W następnym etapie analizy d o k o n y w a n o k o r e l a c j i między n p . w i e ­ k i e m , wykształceniem, zawodem pozarolniczym a zajęciem jednej z'4 po­ staw w stosunku do p r o j e k t u scalenia. Przypuszczano b o w i e m , że i s t n i e ­ ją określone współzależności między n p . rodzajem wykształcenia pozarolniczego a stosunkiem do ziemi. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u chodziło o odpowiedź na p y t a n i e , czy w r a z ze wzrostem wykształcenia maleją ekonomiczne i emocjonalne zależności od t r a d y c y j n e g o warszta­ t u p r a c y i własności ziemi oraz czy mają one odbicie w zajęciu określo­ nej postawy względem komasacji. Uzyskane w y n i k i wykazały, że: a. W relacjach między poszczególnymi g r u p a m i obszarowymi gospo­ d a r s t w a zajęciem jednej z 4 postaw nie wydają się zachodzić istotne powiązania, gdy u j m i e m y t o zjawisko w procentach w obrębie każdej z g r u p . Jednocześnie j e d n a k uzyskane w y n i k i wykazujące przewagę właścicieli gospodarstw powyżej 5 ha w grupie postaw С mogą w s k a ­ zywać na to, że właśnie one najbardziej odczuwały szachownicę pól i w y n i k i komasacji przyjęły z aprobatą. N i e możemy też wykluczyć, iż u podstawy i c h stanowiska leżało dążenie do przekształcenia d o t y c h ­ czasowego w a r s z t a t u p r a c y w t o w a r o w e gospodarstwo specjalistyczne. Z k o l e i w p r z y p a d k u gospodarstw małych, których właścicieli w i d z i e - �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA liśmy zarówno w grupie postaw A j a k i С możemy przypuszczać, że m a m y t u do czynienia z t r u d n y m p r o b l e m e m siedlisk i działek p r z y ­ d o m o w y c h . R o l n i c y posiadający m n i e j z i e m i z reguły dążyli do tego, aby uzyskać nadziały z i e m i wokół własnego siedliska, e w e n t u a l n i e tuż za n i m , ale usytuowane t a k , aby d o m i b u d y n k i gospodarcze były odda­ lone możliwie daleko od pola sąsiada. Stanowisko swoje tłumaczyli po­ zornie gospodarczymi r a c j a m i , a m i a n o w i c i e t y m , że t a k i e położenie g r u n t u będzie skutecznie zapobiegało niezamierzonemu niszczeniu p l o ­ nów sąsiada przez i c h i n w e n t a r z . Należy przyznać, że chociaż przedsta­ w i o n a argumentacja n i e w y t r z y m u j e próby k r y t y k i , to j e d n a k t a k i e rozwiązanie w y d a j e się n i e j e d n o k r o t n i e słuszne i racjonalne. Niestety z w a r t a zabudowa w s i uniemożliwiała w większości wypadków jego rea­ lizację. Gospodarstwa większe zazwyczaj posiadały wokół zabudowań ziemię orną, a p r o j e k t scalenia częstokroć utrwalił istniejący d o t y c h ­ czas stan rzeczy. G d y przeprowadzone scalenie usatysfakcjonowało gos­ podarza, zajmował postawę C, g d y oczekiwał innego rozwiązania niż zaproponowane, zasilał szeregi g r u p y A ( t a b l . 1). Tabl. 1. Współzależność między grupą obszarową gospodarstwa a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia (Zestawienie a u t o r k i opracowane n a podstawie badań Grupa obszarowa gospodar­ stwa w ha Postawa A 1 - 1,49 ha 1,5- 1,99 2 - 2,49 2 , 5 - 2,99 3 - 3,49 3 , 5 - 3,99 4 - 4,49 4 , 5 - 4,99 5 - 5,49 5 , 5 - 5,99 6 - 6,49 6 , 5 - 6,99 7 - 7,49 7 , 5 - 7,99 8 - 8,49 8 , 5 - 8,99 10,5- 10,99 11,5- 11,99 2 1 , 5 - 21,99 1 2 3 - 1 3 2 3 1 1 1 Postawa В Postawa С 1 5 1 — 1 2 3 _ 2 — _ 3 2 — — 1 1 ! J 1 1 - terenowych) 2 1 - 4 2 — 2 4 1 1 — 3 — _ Postawa D 1 j - ¡ 1 i 2 1 — — — " j j 1 - 1 14 30 12 18,67% 40% 16% Razem wlaścic eli ziemi 25,33% 25 38 Razem właścic leli ziemi w % 27,78% •5 16,67% 42,22% ! 1 19 Razem gospod arstw w % ! 1 1 2 2 — — — 1 1 Razem gospodarstw i = 75 = 100% = 90 1333% = 100% �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC KONFLIKTU 121 b. Zdecydowana większość, jaką uzyskano przez postawę С wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i w i e k u mieszkańców (oprócz osobników powyżej 65 r o k u życia), świadczy o p o z y t y w n y m stosunku do z i e m i jako w a r ­ sztatu p r a c y i r o z u m i e n i u przez ludność wiejską korzyści, które p r z y ­ nosi gospodarstwu komasacja. Natomiast znacznie wyższy procent l u d ­ ności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e A sugeruje, iż osoby starsze są bardziej przywiązane do t r a d y c y j n e g o sposobu gospodarowania i p r z y ­ wiązują mniejszą wagę do wszelkiej jego modernizacji. Możliwe jest również, że właśnie w t e j grupie w i e k u występuje najsilniejsze p r z y ­ wiązanie do konkretnego kawałka ziemi, uprawianego o d l a t , a z a t e m podporządkowanie emocjom działań ekonomicznych. Z k o l e i w grupie В wyższy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności między 26 a 35 r o k i e m życia, która zgłaszała zastrzeżenia i wnosiła o korektę p r o j e k t u , p r z e m a w i a za t y m , że właśnie młodzi r o l n i c y b y l i najbardziej zaintere­ sowani t y m , a b y i c h gospodarstwa miały kształt umożliwiający n a j racjonalniejsze zagospodarowanie. Dlatego też w s y t u a c j i , g d y uważali, że przeprowadzony podział n i e spełnia oczekiwanych przez n i c h w y m o ­ gów, starali się go kwestionować, z różnym zresztą powodzeniem. W y ż ­ szy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e postaw D w y n i k a z tego, że w liczbie t e j znaleźli się przede w s z y s t k i m osobnicy samotni. Wobec b r a k u następców do p e w ­ nego stopnia były d l a n i c h obojętne w y n i k i scalenia, ponieważ gros z n i c h nosiła się z z a m i a r e m przekazania z i e m i państwu w zamian za rentę (tabl. 2). Tabl. 2. Korelacja między grupą wieku a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach ( Z e s t a w i e n i e a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań Wiek 16-25 lat 26-35 lat 36-45 lat 46-55 lat 56-65 lat powyżej 65 lat brak danych 1 Postawa A w % 100% 71 osób 31 osób 30 osób 42 osoby 26 osób 39 osób 1 osoba 18,31% 9,68% ! 36,6% ! 16,68% 23,08% 41,03% i terenowych) Postawa В w % Postawa С w % Postawa D w % 14,08% 29,03% 10,00% 16,68% 19,23% 15,38% 53,53% 48,39% 33,33% 59,50% 46,16% 12,82% 14,08% 12,90% 20,00% 7,14% 11,59% 30,76% 100% c. W relacjach między wykształceniem, a zajęciem określonej p o ­ s t a w y uderza równowaga między przedstawicielami g r u p y A i C. W każdej z n i c h liczba analfabetów i osób potrafiących t y l k o czytać oraz posiadających wykształcenie ogólnokształcące jest n i e o m a l i d e n ­ tyczna. Świadczy t o o t y m , że t e n zakres wykształcenia n i e wpłynął w sposób i s t o t n y n a postawy mieszkańców. Jednocześnie j e d n a k jest t o z b y t n i e w i e l k a próba ilościowa do w y s u w a n i a szerszych generacji, t y m �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA bardziej że wśród t y c h , którzy o t r z y m a l i wykształcenie podstawowe (pełne l u b nie) i zasadnicze występuje ponad 2 - k r o t n a różnica między grupą A i С na korzyść t e j ostatniej. Ponieważ jest to zbiorowość znacz­ nie liczniejsza niż poprzednia możemy, zostać zasugerowani, że pozy­ t y w n y stosunek do scalenia i ziemi reprezentuje właśnie t a kategoria mieszkańców w s i . Wnioskowanie t a k i e nie w y d a j e się n a m jednak udo­ kumentowane. Natomiast pozostałe w y n i k i raczej wskazują na t o , że wykształcenie nie wpływa decydująco na p o z y t y w n e postawy społecz­ ności w i e j s k i e j w czasie konfliktów o ziemię. Również opinia biegłych sądowych p r z y c h y l a się do takiego stwierdzenia (tabl. 3). Tabl. 3. Korelacja między wykształceniem a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach. Ludność powyżej 16 roku życia (Zestawienie a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań 100% Wykształcenie \_ 20 osób analfabeci tylko czytają 6 osób samoucy 9 osób podstawowe niepełne i 97 osób .86 osób podstawowe pełne zasadnicze pełne 13 osób średnie ogólnokształc. niepełne 4 osoby średnie ogólnokształcące pełne 3 osoby terenowych) Postawa Postawa Postawa Postawa A w % j В w % Cjw % • D w % 40,00%. 33,33% 44,45% 21,67% 17,44% 15,39% 33,33% 25,00% 10,00% 16,67% 11,11% 14,42% 23,26% 30,77% 45,00% . 5,00% 16,67% 33,33% 22,22% 22,22% 48,45% 15,46% ' 16,28% 43,02% 7,69% 46,15% 33,33% .33,33% • 25,00% - - . 50,00% d. Współzależności między płcią a zajęciem jednej z 4 postaw nie zarejestrowano. Mieliśmy w t y m p r z y p a d k u do czynienia z równowagą w obrębie poszczególnych g r u p , a szczególnie A i C. Wskazuje to na fakt, że zarówno kobiety, j a k i mężczyźni w s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j p r z y j ­ mują jednolite postawy. e. P e w n a współzależność zarysowała się natomiast między z a t r u d ­ n i e n i e m pozarolniczym a zajęciem jednej z 4 postaw. Otóż chłopi-robotn i c y znaleźli się w zdecydowanej większości w grupie postaw C. Wśród t y c h , którzy przyjęli p r o j e k t scalenia bez zastrzeżeń, było aż 46,68% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo. W y n i k t e n sugeruje duże zaangażo­ wanie chłopów-robotników w sprawy ziemi j a k o w a r s z t a t u pracy i włas­ ności, większe niż chłopów. Może on wypływać z tego, właśnie t a g r u p a społeczna z r a c j i szerszych zainteresowań s p r a w a m i społeczeństwa globalnego rozumie lepiej korzyści wynikające z modernizacji gospo­ darstw. Możemy też przypuszczać, że w i e l u przedstawicieli t e j g r u p y opowie się za pozostaniem wyłącznie w zawodzie r o l n i k a , g d y uzyska odpowiednie w a r u n k i do racjonalnego jego w y k o n y w a n i a . 15,56% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo, którzy weszli w skład g r u p y postaw D, stanowiły osoby bardzo silnie związane z pracą w przemyśle w i e l k o - �POSTAWY 123 MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U m i e j s k i m , posiadające niewielką ilość ziemi. D l a n i c h gospodarstwo r o l ­ ne było t y l k o dopełnieniem do w y k o n y w a n y c h zajęć w zawodach poza­ r o l n i c z y c h i dlatego też jego los nie był p r z e d m i o t e m i c h zaintereso­ w a n i a (tabl. 4). Tabl. 4. Ujęcie graficzne współzależności między zatrudnieniem pozarolniczym a zajęciem określonej postawy w stosunku do p r o j e k t u scalenia (Zestawienie autorki opracowane na podstawie danych G U S oraz badań terenowych) f. W t r a k c i e analizy porównywano ilość z i e m i w h a p r z e d i po k o ­ masacji w poszczególnych gospodarstwach. Starano się tą drogą uzyskać informacje, czy zachodzi korelacja między zajęciem j e d n e j z 4 postaw a e w i d e n t n y m zwiększeniem l u b zmniejszeniem ilości z i e m i . Współ­ zależności t a k i e j nie uchwycono. N i e zarejestrowano również związku między reprezentowaną postawą a ilością kawałków g r u n t u poprzednio posiadanego. 4 g. Szukając dalszych p r z y c z y n zajęcia jednej z 4 postaw starano- się Wychwycić rozbieżności w stanie majątkowym poszczególnych gospo­ d a r s t w r o l n y c h przed i po scaleniu. Porównywano więc wysokość do­ chodu na podstawie przychodowości gospodarstw w 3 latach poprze­ dzających komasację i po n i e j . Współzależności t a k i e j nie zaobserwo­ wano. 5 h. W t y m s a m y m celu i w analogiczny sposób porównywano ilość hodowanego i n w e n t a r z a przed i po komasacji. T u należy zaznaczyć, że n i e w i e l k i wzrost chowanej nierogacizny, j a k i się uwidocznił w o s t a t n i m r o k u , nie był wyłącznie p o z y t y w n y m efektem scalenia, lecz przede w s z y s t k i m w y n i k i e m zniesienia obowiązkowych dostaw d l a państwa oraz w z r o s t u cen s k u p u żywca. Przeprowadzone badania nie wykazały, aby z w o l e n n i c y Y u z y s k a l i * Ze szczegółowym rozbiciem na poszczególne kategorie użytków i i c h jakość, np. ziemia orna, użytki zielone, las. Materiały do tego zagadnienia czerpano z rejestrów r o l n y c h oraz wiosennych i jesiennych spisów gospodarczych, znajdujących się w gestii i udostępnionych przez GRN. s �124 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzięki scaleniu wyższe efekty finansowe niż s y m p a t y c y X . Dotychcza­ sowy stan posiadania j e d n y c h i drugich, m i m o zmienionej k o n f i g u r a c j i działek, pozostał bez większych zmian, nie zarejestrowano również zubo­ żenia poszczególnych gospodarstw, w z r o s t u i c h obciążeń, a w t y m świad­ czeń i podatków na rzecz państwa. Dotychczasowe w y n i k i jednoznacznie wykazały, że p r z y b a d a n i u zachowań ludności w i e j s k i e j ograniczenie analizy je d ynie do metod sta­ t y s t y c z n y c h i socjologicznych może okazać się zwodnicze i pociągać za sobą błędy i n t e r p r e t a c y j n e . Zróżnicowanie postaw w komasowanej w s i musiało mieć swoje źródło w i n n y c h c z y n n i k a c h , pozostających poza strukturą społeczną czy majątkową mieszkańców. Dlatego też celem ostatecznego wyjaśnienia i c h p r z y c z y n należało zapoznać się z przebie­ g i e m całej a k c j i scaleniowej i w y d a r z e n i a m i ją poprzedzającymi. Z e b r a n y materiał t e r e n o w y pozwala wysunąć przypuszczenie, że do­ minującą rolę w f o r m o w a n i u się o d m i e n n y c h postaw w okresie scale­ n i a odegrały w y d a r z e n i a z przeszłości w s i . Przez długie dziesięciolecia istniejący układ społeczno-gospodarczy sankcjonował i utrwalał zależ­ ność ekonomiczną i podporządkowanie gospodarstw najmniejszych więk­ szym. Przejawiały się one chociażby w konieczności wynajęcia k o n i a l u b wypożyczenia sprzętu od bogatego sąsiada w zamian za odrobek. Stwarzało t o swoisty system koegzystencji między poszczególnymi k a ­ t e g o r i a m i gospodarstw w e w s i , przypominający f e u d a l n y układ patrona i k l i e n t e l i . Jest rzeczą zrozumiałą, że b i e d n y r o l n i k starał się n i e n a r a ­ żać bogatemu sąsiadowi, od którego był w w i e l u w y p a d k a c h zależny. C i e r p l i w i e znosił jego fanaberie, a częstokroć i obelgi oraz głośno utoż­ samiał się z głoszonymi przez niego poglądami, chociaż osobiście był często odmiennego zdania i przekonań. N a istniejący układ odniesienia naniosły się k o n f i g u r a c j e powstałe w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Część mieszkańców w s i przystąpiła do zbrojnej w a l k i z o k u p a n t e m , nieraz w organizacjach reprezentujących odmienne orientacje polityczno-spo­ łeczne. Część stawiała wobec w r o g a b i e r n y opór czy rodzaj kamuflażu. L o s y powojenne j e d n y c h i d r u g i c h były bardzo różne, zależne od obo­ wiązujących w poszczególnych latach koncepcji p o l i t y c z n y c h . G d y do w s i zaczęła napływać gotówka z w y k o n y w a n y c h zawodów p o z a r o l n i ­ czych, zmieniająca zasadniczo status dotychczasowej biedoty, sytuacja jeszcze bardziej się zawikłała. Uległy zmianie dotychczasowe relacje i zależności. Ogólny układ koegzystencji sąsiedzkiej n i e sprzyjał j e d n a k konsolidacji j e j mieszkańców. P r z e m i a n y społeczno-ekonomiczne w ca­ łym społeczeństwie p o l s k i m po w o j n i e wpłynęły z czasem na n o r m a l i ­ zację stosunków wewnątrz w s i . Zadawnione urazy i pretensje zaczy­ nano zapominać, t a k że stopniowo przestały mieć one większy wpływ na życie w s i . Proces t e n w p e w n y m momencie został r a p t o w n i e zaha­ m o w a n y właśnie w czasie scalania gruntów. Komasacja była w p e w n e j mierze bodźcem do odnowienia z a t a r t y c h już w pamięci niechęci i a n t a - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 125 gonizmów. Gospodarze zaczęli nagle sobie przypominać, że sąsiedzi r e ­ prezentujący o d m i e n n y na nią pogląd dopuścili się kiedyś obrazy, u r a ­ z i l i i c h honor, a n a w e t s k r z y w d z i l i . Częstokroć nieistotne kłótnie i n i e ­ porozumienia, w czasie których w y p o m i n a n o sobie dawną biedę i za­ leżność od i n n y c h łub „pańskość", ożyły ze zdwojoną siłą. K i l k a miesięcy przed komasacją, g d y mieszkańcy w s i D . b y l i już p o w i a d o m i e n i o m a ­ jącym nastąpić scaleniu, zatargi zostały spotęgowane w czasie wyborów sołtysa. I c h przebieg skłócił ostatecznie całą wieś. Przyczyną bezpo­ średnią były zabiegi 2 gospodarzy o funkcję sołtysa. K a n d y d a t a m i n a to stanowisko był X i Y. Współzawodnictwo t y c h 2 rolników o p r y m w e w s i rozpoczęło się jeszcze w okresie i c h młodości i trwało nieprzerwanie przez okres o k u ­ pacji h i t l e r o w s k i e j , lata krzepnięcia ludowego państwa, aż do schyłku l a t 6 0 - t y c h . W czasie w o j n y obaj b r a l i c z y n n y udział w r u c h u o p o r u i m i m o że należeli do t e j samej organizacji podziemnej i c h losy i d r o g i życiowe były zupełnie różne. Y pochodził z najbogatszej r o d z i n y w e w s i , dzięki czemu n i e o m a l automatycznie był p r e d y s t y n o w a n y do zajmowa­ nia czołowego miejsca w w i e j s k i e j h i e r a r c h i i autorytetów. Natomiast X był synem małorolnego chłopa, ale za t o cechowała go wrodzona i n t e l i ­ gencja i predyspozycje przywódcze, które okazały się n i e z w y k l e p r z y ­ datne w walce z o k u p a n t e m . Odmienne w a r u n k i egzystencji oraz róż­ nice charakterologiczne i osobowościowe sprzyjały ciągłości i długo­ trwałości r y w a l i z a c j i X i Y (silniej jeszcze w kilkadziesiąt l a t po w o j ­ nie). W y b o r y sołtysa były p o t r a k t o w a n e przez r y w a l i jako rodzaj s p r a w ­ dzianu popularności i prestiżu wśród mieszkańców w s i . W w y n i k u i c h działań w e w s i rzeczywiście wyodrębniły się d w a przeciwne obozy: zwolenników X i zwolenników Y. Ostatecznie po 2 - k r o t n y c h o f i c j a l n y c h w y b o r a c h sołtysem został k a n d y d a t dotąd n i e t r a k t o w a n y poważnie — d a l e k i od opowiadania się po c z y j e j k o l w i e k stronie. Podczas scalania gruntów i po jego zakończeniu działalność o b u g r u p nasiliła się. Z w o ­ l e n n i c y X dążyli przede w s z y s t k i m do spowodowania ponownego sca­ lenia, natomiast s y m p a t y c y Y występowali w obronie d ok ona nyc h po­ miarów i w y t y c z o n y c h nowo nadziałów ziemi, przyjmując t y m s a m y m rolę opozycji p o z y t y w n e j . Szczególnie ważną rolę w w y t w o r z e n i u się s y t u a c j i antagonistycznej odegrała postawa — X . Właśnie jego działalność była powodem o d r z u ­ cenia przez część w s i p r o j e k t u scalenia. Był to mężczyzna cieszący się od l a t dużym a u t o r y t e t e m , j a k o d o b r y gospodarz i o p e r a t y w n y w po­ czynaniach społecznik oraz i n n o w a t o r r o l n i c t w a , i n i c j a t o r szeregu akcji, w t y m p i e r w s z y propagator i n a j g o r l i w s z y w y z n a w c a idei komasacji. Jego prestiż został bardzo poważnie podważony, k i e d y wdał się w za­ t a r g z własnym szwagrem, powodując śledztwo i interwencję z zewnątrz. Opinia wiejska była w t y m w y p a d k u solidarna. Uważano, że s p r a w y sporne p o w i n n y być rozstrzygane wyłącznie w gronie r o d z i n n y m l u b �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA sąsiedzkim i n i e wykraczać poza wieś. Ponieważ w czasie wyborów soł­ tysa nie udało m u się odzyskać utraconej pozycji w społeczności w i e j ­ skiej, podjął próbę odzyskania zaufania i prestiżu w czasie komasacji, skupiając wokół siebie t y c h , którzy z dokonanych podziałów n i e b y l i zadowoleni. T e n zdawałoby się niedorzeczny pomysł miał wiele szans na pomyślne dla niego zakończenie, g d y b y rzeczywiście geodeta popeł­ nił rażące błędy i zapadła decyzja o p o n o w n y m scaleniu. T a k się j e d n a k nie stało. Jego postępowanie spotkało się z silniejszą niż przypuszczał opozycją pozostałych mieszkańców. W konsekwencji k o n f l i k t objął całą wieś, a antagonistyczne poczynania k i e r o w a n o n i e t y l k o wobec współ­ mieszkańców, lecz i wykonawców p r o j e k t u oraz przedstawicieli a d m i ­ nistracji. W opiniach na temat r o l i X w k o n f l i k c i e podkreślano przede wszyst­ k i m jego n e g a t y w n e cechy charakterologiczne, j a k upór w dążeniu do „postawienia n a s w o i m " , pewność siebie i wiarę w e własną n i e o m y l ­ ność, a t y m s a m y m b r a k s a m o k o n t r o l i i usiłowanie osiągnięcia celu za wszelką cenę. Ponadto w y k p i w a n i e sąsiadów i i c h działań, nieuznawanie i n n y c h autorytetów — poza własnym. A m b i t n y do przesady miał b o ­ leśnie odczuć n i e w y b r a n i e go n a sołtysa, a następnie n a członka r a d y scaleniowej. Uczucie k r z y w d y miało być d l a niego t y m silniejsze, że „przedtem był doceniany, załatwiał różne rzeczy i był r u c h l i w y " . Po skończonej komasacji X n i e dał za wygraną. „ N a początku mówił, że g d y b y n i k t na pole nie wyszedł, t o b y jeszcze raz było scalenie, to b y zmienili..., bo się ludzie nie godzą. N i e dawał on też i jego ludzie w y ­ chodzić w pole i pracować t y m , co c h c i e l i " . 6 W o p i n i i mieszkańców sąsiednich w s i postawa X zasługuje n a po­ tępienie, „bo j a k można t a k skłócić wioskę, przecież należy dążyć do jedności [...] d w a koła gospodyń chcieli założyć i d w a sołtysy już p r o ­ ponują [...] Zbuntował on część w s i , która b y do zabicia poszła, g d y b y nie przyjechała m i l i c j a [•••] t y l k o chce rządzić państwem, a t u m u chło­ p i nie dają". Przedstawiciel opozycji p o z y t y w n e j Y nie jest sylwetką t a k k o n ­ trowersyjną j a k X . Ceniony przede w s z y s t k i m j a k o niezły r o l n i k i spo­ k o j n y człowiek, s k o n c e n t r o w a n y na własnej rodzinie i gospodarstwie. Jego łatwość współżycia z sąsiadami oraz niemieszanie się do cudzych spraw zyskały m u szacunek we w s i . Swoją postawą życiową i zacho­ w a n i e m stanowił absolutne przeciwieństwo t r u d n e g o w pożyciu są­ siedzkim i ciężko doświadczonego przez los — X . W czasie prac k o masacyjnych w y b r a n o go na członka r a d y scaleniowej, a sami w y k o ­ n a w c y p r o j e k t u (inżynierowie geodeci) uważali go za pośrednika mię­ dzy n i m i a wsią. Zyskał więc zaufanie i pełnił f u n k c j e , o które X bez­ skutecznie zabiegał, co oczywiście wpłynęło na zaostrzenie k o n k u r e n c j i Wszystkie cytaty zamieszczone w opracowaniu pochodzą z materiałów A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie. N r i n w . 1790-1800. 6 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 127 między r y w a l a m i . Ponieważ od l a t znano go j a k o głównego oponen­ ta X został poniekąd k r e o w a n y n a przywódcę przez t y c h , którzy b y l i zadowoleni ze scalenia, a więc r e p r e z e n t o w a l i odmienne stanowisko niż X . O p i n i e sąsiadów o w y d a r z e n i a c h w e w s i D. były zdecydowanie n e ­ g a t y w n e . Wskazywały na u j e m n e cechy charakterologiczne X i jego g r u p y , i c h dążenie do władzy i rządzenia. Podkreślały i c h nieracjo­ nalne podejście do ziemi, która zamiast „rodzić leżała odłogiem". Z a ­ znaczały, że t e n sam geodeta przeprowadzał scalenia w i n n y c h wsiach w okolicy i nigdzie n i e było t a k i e j s y t u a c j i . T a m b o w i e m k i e r o w a n o się głównie r a c j a m i gospodarczymi. Dominowała w n i c h t r o s k a i o d ­ powiedzialność za prowadzony w a r s z t a t pracy, a nie s u b i e k t y w n e racje emocjonalne i rozbudzone nagle zadawnione urazy. M i m o to, że n i e każdy r o l n i k był ze scalenia w pełni zadowolony, oczekiwano na m o ­ m e n t zakończenia prac i rozoranie miedz, „jak na zbawienie, bo już był w i e l k i czas [...] była połowa września i trzeba było orać i siać. Mało k t o patrzył na t e n m e t r czy k i l k a , których m u brakowało [...] b y l i tacy, co sobie sami r o z o r a l i miedze i zaczynali pracę, bo kamienie już były wkopane, t o znaczy zaznaczone miedze, [...] a t a m w e w s i D . była m i l i c j a i jest do dziś m i l i c j a " . Po zakończeniu prac scaleniowych, g d y zapadł już ostateczny w e r ­ d y k t oraz w y t y c z o n o nowe miedze, antagonistyczne u g r u p o w a n i a w e w s i D. wzmogły swoją działalność. K o n f l i k t przekroczył granice w s i , a n a w e t p o w i a t u . Równocześnie opinie mieszkańców w s i D . na t e m a t przeprowadzonej komasacji, przebiegu prac geodety i społecznej r a d y scaleniowej (składającej się z delegatów mieszkańców wsi) i c h r z e t e l ­ ności i fachowości oraz efektów w y k o n a n y c h prac można podzielić na 3 główne g r u p y : 1) opinie negatywne, 2) opinie p o z y t y w n e , 3) opinie n e u t r a l n e inaczej niezaangażowane. O b s e r w u j e m y p r z y t y m zasadni­ czą rozbieżność między zajętymi p o s t a w a m i A, B, C, D a w y p o w i e d z i a ­ m i i o p i n i a m i , c z y l i zachowaniami w e r b a l n y m i a f a k t y c z n y m i . Opinie p o z y t y w n e w y p o w i a d a n e były przez niektórych przedstawicieli g r u ­ p y A, a negatywne — g r u p y C. Krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Opinie skrajnie negatywne w y p o w i a d a l i w większości wypadków zwolennicy X . Z a jego czynną namową część z n i c h nie przejęła w po­ siadanie nowo wyznaczonych k o l o n i i . Przyczyną tego stanu rzeczy było oczekiwanie na nową komasację l u b komisję, która b y wydała decyzję o konieczności w e r y f i k a c j i przeprowadzonych prac scaleniowych, „przepunktowała poszczególne działki", a t y m s a m y m zmieniła obecny sta­ tus quo. Uważali o n i , że „dlatego wszystko trzeba znów przepunktować i szkody wyrównać, bo inżynier geodeta popełnił błąd [...] Mierniczy powinien na początku przyjść i zobaczyć, co jest czyje na polu, a on wziął rejestr i z rejestru odrąbał wszystko [...] Na przy- �128 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kład sąsiad miał działkę, uprawiał ją od bardzo dawna, a teraz znikła m u , k t o i n n y ją m a i uprawia. Taka też działka za szosą jest bez właściciela". S t a n o w i s k u t a k i e m u towarzyszyły antagonistyczne poczynania, e p i ­ t e t y i rękoczyny w stosunku do geodetów, członków r a d y scalenio­ w e j i zwolenników Y, s k a r g i oraz petycje pisemne, oszczerstwa i p l o t ­ k i (tabl. 5-7). T a b l . 5. Schematyczne przedstawienie opinii skoligaconych rodzin na temat prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki n a podstawie badań prze­ terenowych) Mateusz=ř=Maria 11921 1 1929 ñotr= J u l i a n a ł «1899 9 ď Jan=pMaria «1920 ,r Tadeusz «1947 J a n = M a r i a n n a Ignacy: J a n i n a 11941 11945 «1905 11939 Piotr 1 Anna «1950 «1952 O O* Kazimierz K r y s t y n a «1933 «1940 AnnaŤ=Jozef 11948 119S2 9 ď Antonina=¡=Wtadystaw «1910 Kazimierz « 1336 Saezepan^Jadwiga « 1910 Krystyna «1942 Cj^meżczyzrra; Q kobiela: * 1910 data uradzania; t/S35data śmierci; Jezef Andrzej «1953 Maria « 1936 Stanistaw=Celina «1930 «1935 Stanistew «1940 Marta «19S3 potomstwu; = matienstwo; ©opinie pozytywne;® opinie negatywne; 0opirtie neutralne 2. Opinie p o z y t y w n e zarówno o przebiegu, j a k i zasadach p r a c y geo­ dety oraz r a d y scaleniowej wyrażali głównie zadowoleni z rezultatów przeprowadzonej komasacji, ale b y l i wśród n i c h również p r z e d s t a w i ­ ciele g r u p y A . I c h zdaniem „inżynier był bardzo ostrożny, wiedział co go czeka i robił wszystko, żeby m u n i k t n i e zarzucił p r z e k u p s t w a czy oszustwa". O n i t o dążyli do stabilizacji i u n o r m o w a n i a życia w e w s i , co zdaje się świadczyć o i c h bardziej r a c j o n a l n y m niż e m o c j o n a l n y m stosunku do prowadzonego w a r s z t a t u pracy. R e k r u t o w a l i się o n i w więk­ szości ze zwolenników Y. Uważali, że „już dawno z t y m i p r o w o k a t o r a m i [czyli zwolennikami X — przyp. M . D.-P.] p o w i n i e n być zrobiony porządek, a sam X p o w i n i e n być zamknięty i koniec [...] O n i narzekają na komisję, bo podobno komisja miała mówić mierniczemu, gdzie on ma postawić słupy. T a k to miało wyglądać: komisja się pyta, dla kogo p a n mierzysz? a on mówi na przykład dla Pawła, a wtedy komisja [...] nie, w i e p a n to za mało [...] przypuść m u pan jeszcze kawałek. Tak miał mierniczy robić według nich". W w y p o w i e d z i a c h i c h przejawia się jednocześnie świadomość t a k i c h cech k u l t u r o w y c h własnej społeczności, j a k swoista d u m a i dążenie „do postawienia na s w o i m " , aby t y l k o nie wydać się „gorszym" czy „głup­ s z y m " o d sąsiada. �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 129 „Każdy chce na swoim postawić, żeby nie był gorszy od drugiego, żeby d r u g i nie miał lepiej [...] Niech stracę, niech adwokaty wezmą, niech wyprawuję, a m u pokażę, że nie jestem t a k i głupi. Więcej w y d a na adwokatów i prawa, niż t o jest warte, taka zawziętość [...] Teraz ma być jeszcze jedna komisja. Nie jest możliwe, żeby ona zmieniła cokolwiek. Zadrażnia to t y l k o stosunki. Gdyby nie interwencje i petycje X i pisane przez niego za wszystkich podania, sprawa dawno b y była załatwiona". 3. Opinie n e u t r a l n e w y p o w i a d a l i ci, którzy n i e chcieli się narazić któremukolwiek z antagonistycznych ugrupowań oraz próbujący ukryć swoje właściwe stanowisko. Najbardziej charakterystyczne dla repre­ zentantów t e j g r u p y w y p o w i e d z i brzmiały: „komisja punktowała, ale czy ona miała coś do powiedzenia? Różnie t o mówią. J e d n i , że odgry­ wała jakąś rolę, i n n i , że n i e " , albo „do k o m i s j i się n i e wtrącałem [...] j e d n i są zadowoleni z komasacji, d r u d z y nie, a m n i e t a m jest wszystko j e d n o " . Natomiast i c h poglądy na zaistniałe w y p a d k i wykazywały sze­ reg cech racjonalnego, ekonomicznego myślenia. „Inżynier swoje zrobił. W y b r a l i ludzie komisję sami spośród siebie. I wszystko może być w porządku, t y l k o trzeba wszystko brać rozsądnie. Jeżeli ktoś ma mniej ziemi, ale za to lepszej, to jest w porządku. Nawet j a k k t o dostał cały hektar ziemi dalej od domu, to jest w porządku, bo to m u się opłaca. Sprawiedliwie i roz­ sądnie [...] Przecież nawet ci, co b y l i w k o m i s j i , to nie wiedzieli, gdzie k t o dostanie ziemię. N a przykład sąsiad mówi, że specjalnie m u dano ziemię za drogą, a k t o był Duchem Świętym i wiedział, że m u t a m kawałek przydzielą". Częstokroć były t o w y p o w i e d z i połączone z ocenami piętnującymi poczynania t y c h mieszkańców w s i , którzy s w y m postępowaniem m o g l i przyczyniać się do zaostrzenia antagonizmów. Podkreślały one n p . czę­ sto, że „trochę to dziwne, że sołtys obecnie t r z y m a się kurczowo p o l i ­ t y k i X . Dostał bardzo dobrą kolonię, n i e w y p i e r a się, że jest zadowo­ lony, a jednocześnie spiskuje przeciw komasacji razem z X " . Opinie na t e m a t przeprowadzonej komasacji (pozytywne, n e g a t y w ­ ne, n e u t r a l n e ) nie są uzależnione od w i e k u , płci, wykształcenia czy zatrudnienia pozarolniczego. Natomiast wykazują jednomyślność w obrę­ bie poszczególnych małych r o d z i n w r e l a c j i : dziadkowie, ojcowie, dzieci. W zaistniałym k o n f l i k c i e oraz zróżnicowaniu się postaw i o p i n i i na temat komasacji zdecydowanie ujemną rolę odegrało stanowisko przede w s z y s t k i m jednego człowieka. N i e należy jednak zapominać, że splot różnych czynników, w y p a d k o w a różnorakich p r z e c i w s t a w n y c h działań zadecydowały o t y m , że jednostka mająca wszelkie predyspozycje do odegrania p o z y t y w n e j i integrującej r o l i stała się przywódcą n e g a t y w ­ n y m , rozbijającym jedność całej w s i . Bezsprzecznie winę za t o ponosi i społeczność wiejska, która nie potrafiła w k r y t y c z n e j s y t u a c j i wyjść poza osobistą niechęć, aby świadomie stawić czoło biegowi wydarzeń. Wbrew oczywistym faktom argumentem podstawowym, j a k i wysuwali wszyscy niezadowoleni z efektów scalenia, był a r g u m e n t ekonomicz9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 130 Tabl. 6. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań terenowych) Ludwik=Antonina « 4 5 i 1950 t O* 9 Marianna: «1901 J«zef=pJdzefa * 19Ю «1911 Jan=¡=Janina «188? «1900 R a f a ł WładysVaw=Franciszka R o z a l i a =i=Andrzej « 1897 • 1899 t Marek=Maria «1920 «1923 ť Henryk «1932 Aniela «1928 Stanisław * 19(5 Marian * 19(8 Jozefa «1941 Janina = «1923 f Г Jozef J a n «1941 «1942 Jdzef H e l e n a = Bolesław «19S3 «193Б «1932 n y — k r z y w d a . Wyrządzić ją miał przede w s z y s t k i m inżynier geodeta dokonując w a d l i w e j oceny starego g r u n t u , który miał znacznie większą wartość niż nowo usytuowane działki. Ponieważ geodecie pomagali w pracy przedstawiciele r a d y scaleniowej (czy k o m i s j i scaleniowej), w y b r a n i spośród w s z y s t k i c h mieszkańców, o n i również uważani b y l i za współwinnych istniejącej sytuacji. Tabl. 7. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań Mateusz = J a m n a t !9Sr 1 1950 Piotr=f=Jeze!a tra?/ ',is;i2 ď O* Tadeusz=pAnna «1923 *1925 Henryk Adrian Maria « 1945 «1947 «1950 Aleksander=¡=Anna «1916 « 1920 Marta ^ S t e f a n «1915 «1916 Wojciech A d a m W a l e n t y Z y g m u n t «1948 terenowych) «1950 « 1953 «1943 K a z i m i e r z = p Marra «1919 *1Ł25 R y s z a r d Celina Tadeusz «1950 «1947 «1947 Lucyna «1950 N a t y m miejscu należy zastanowić się, j a k i e stanowisko zajęły l o ­ kalne a u t o r y t e t y w stosunku do rozwijających się wypadków w e w s i D . w czasie j e j scalania. I n s t y t u c j e i organizacje społeczno-polityczne oraz organy a d m i n i s t r a c y j n e szczebla powiatowego i wojewódzkiego były od samego początku zaangażowane w przebieg a k c j i . D o n i c h też n a ­ pływały prośby, petycje i s k a r g i obligujące do i c h rozstrzygania od w s z y s t k i c h ugrupowań w e w s i . Stworzyło t o specyficzną sytuację u t r u d - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 131 niającą wszelkie poczynania pacyfikacyjne. M i m o że i c h p r z e d s t a w i ­ ciele o d p i e r w s z y c h d n i usiłowali załagodzić k o n f l i k t , t o j e d n a k j a k o instancje mające bezpośredni w p ł y w na prawidłowy przebieg k o m a ­ sacji i odpowiedzialne za nią na każdym k r o k u narażone były n a n i e ­ powodzenie. Każda b o w i e m decyzja, czy nawet r o z m o w a mająca n a celu u n o r m o w a n i e stosunków wśród mieszkańców w s i , spotykała się z natychmiastową kontrakcją osób, które z różnych względów nie były z n i c h zadowolone. Również j a k i e k o l w i e k postępowanie mediacyjne było z miejsca torpedowane. W k o n s e k w e n c j i wszelkie działania t y c h i n s t y t u c j i i organizacji w zakresie przywrócenia zasad demokratyczne­ go myślenia i postępowania były bardzo ograniczone. W t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j ogromną rolę odgrywał auto­ r y t e t t a k i c h i n s t y t u c j i , j a k szkoła i kościół. W samej w s i D . żadnej z t y c h placówek nie było, co oczywiście miało p e w i e n wpływ n a z m n i e j ­ szenie i c h r o l i w dziedzinie określania i r e g u l o w a n i a n o r m współżycia sąsiedzkiego. Próbę wpłynięcia na osłabienie k o n f l i k t u podjął proboszcz p a r a f i i , w której granicach a d m i n i s t r a c y j n y c h leżała wieś D . J a k sam p r z y ­ znawał, była ona bardzo nieśmiała. W czasie jednego z n i e d z i e l n y c h kazań wygłosił k i l k a zdań na t e m a t miłości bliźniego i zasad chrześci­ jańskiego współżycia. M i m o że zawarte w n i c h aluzje były odległe od nawiązywania do toczących się we w s i D. wydarzeń, po skończonej mszy odwiedziło go k i l k u j e j mieszkańców z żądaniami wyjaśnień i o d ­ wołania niektórych sformułowań, które przyjęli za skierowane do siebie. Również niepowodzeniem skończyła się próba podjęta przez nauczy­ ciela szkoły, do której uczęszczało gros uczniów ze w s i D. N a l e k c j i wychowawczej wyraził on w p r o s t dezaprobatę odnośnie do wypadków mających miejsce w scalanej w s i . Apelował do wychowanków, a b y w miarę swoich s k r o m n y c h możliwości starali się wpłynąć na postępo­ w a n i e rodziców, a gdy t o jest niemożliwe, chociaż sami w przyszłym „dorosłym" życiu starali się bardziej o b i e k t y w n i e i s p r a w i e d l i w i e oce­ niać podobne sytuacje, kierując się r a c j a m i ogólnospołecznymi, a n i e wyłącznie osobistymi. Reperkusje t e j pogadanki n i e dały na siebie dłu­ go czekać. W ciągu k i l k u następnych d n i szkołę o d w i e d z i l i zagniewani rodzice. Napłynęły na pedagoga s k a r g i do d y r e k c j i szkoły i k u r a t o ­ r i u m , a on sam został d o t k l i w i e p o b i t y przez nieznanych sprawców. W obliczu doznanych porażek zarówno proboszcz, j a k i nauczyciel d a l i za wygraną i więcej tego zagadnienia nie podjęli. Równocześnie w samej w s i D. nie było osoby, która cieszyłaby się jakimś szczególnym a u t o r y t e t e m , mogącej wpłynąć n a złagodzenie k o n f l i k t u . J e j mieszkań­ cy stanęli więc sami wobec problemów, z którymi nie bardzo d a w a l i sobie radę. Dlatego też częściej niż k i e d y k o l w i e k u c i e k a l i się do samo­ sądów l u b sięgali po rozwiązania p r o p o n o w a n o m v ^ z organa sądowe. �132 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A R O L A C Z Y N N I K Ó W ZEWNĘTRZNYCH W K S Z T A Ł T O W A N I U SIĘ P O S T A W W STOSUNKU DO Z I E M I W SYTUACJACH K O N F L I K T O W Y C H Obserwacja przebiegu a k c j i scaleniowych na południowo-wschodnim Mazowszu jednoznacznie wskazuje ujemne s k u t k i i n g e r e n c j i zewnętrz­ n y c h na życie społeczności w i e j s k i e j . W t y m p r z y p a d k u reprezentan­ t a m i „osób z zewnątrz" były różne kategorie urzędników a d m i n i s t r a c j i państwowej i w y k o n a w c y komasacji — inżynierowie geodeci. Z reguły każde i c h wkroczenie kończyło się k o n f l i k t e m z mieszkańcami, w któ­ r y m a k t y w n i e uczestniczyły obie s t r o n y oraz liczne grono sympatyków czy przeciwników określonych osób i i c h stanowisk. Rozpatrując c z y n n i k i , które decydowały o w z a j e m n y m w r o g i m n a ­ s t a w i e n i u między mieszkańcami w s i a w y k o n a w c a m i i przedstawicie­ l a m i a d m i n i s t r a c j i w czasie i po zakończeniu komasacji, zacznijmy od czynników n a t u r y f o r m a l n e j , c z y l i postępowaniu z g o d n y m z przepisa­ m i i t r y b e m urzędowego przebiegu prac związanych z przeprowadza­ n i e m a k c j i scaleniowej. Otóż w s a m y m założeniu, że dla przeprowadzenia komasacji w y ­ starczy zgoda 5 1 % gospodarzy kryło się niebezpieczeństwo, że pozostałe 4 9 % s t a n o w i l i p o t e n c j a l n i niezadowoleni, czy też niechętni scaleniu jeszcze przed przystąpieniem do zasadniczych prac. M o t y w y i c h stano­ w i s k a mogły być różne. N a przykład niechęć do z m i a n y dotychczaso­ wego areału wynikająca z przywiązania emocjonalnego do dotychczas uprawianego g r u n t u (czyli przesłanki psychologiczne), bądź przekona­ nie o jego wyższej niż w i n n y c h gospodarstwach wartości ekonomicz­ n e j . W i a r a t a n i e zawsze musiała mieć p o k r y c i e w rzeczywistości, z w y ­ k l e b o w i e m wynikała z przeświadczenia właściwego t u t e j s z y m r o l n i ­ k o m , że t o co jest moje, jest najlepsze (czyli m o t y w psychologiczny i ekonomiczny). Stanowiska n e g a t y w n e rodziły się również z niechęci do sąsiada, z którym n i e zawsze żyło się w zgodzie, a który właśnie znalazł się w g r u p i e t y c h , co p o p i e r a l i komasację i występowali o nią. Często dużą rolę odgrywała też sugestia, że „sąsiad t y l k o czycha n a moje p o l e " . I n n y m c z y n n i k i e m wiążącym się ściśle z t r y b e m postępowania a d m i ­ nistracyjnego był okres t r w a n i a prac scaleniowych, wynoszący jeden r o k gospodarczy (od jesieni do jesieni). T a k krótki t e r m i n p r z e w i d z i a ­ n y n a przeprowadzenie całej a k c j i utrudniał działalność uświadamia­ jącą w zakresie celowości i efektów, j a k i e niesie za sobą komasacja. Wykluczał o n n a w e t dłuższe bezpośrednie r o z m o w y z s a m y m i zainte­ r e s o w a n y m i . Natomiast mieszkańcy t u t e j s z y c h w s i są n i e u f n i w sto­ s u n k u do wszelkiej i n g e r e n c j i z zewnątrz. Nieufność ta jest być może przeżytkiem przetrwałym jeszcze z l a t pańszczyźniano-poddańczych, k i e d y ,to i n t e r w e n c j a rządu zaborczego czy pana wiązała się zazwyczaj z krzywdą d l a ludności. Jej przełamanie było możliwe j e d y n i e przez �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 133 znalezienie właściwego podejścia do r o l n i k a , wytłumaczenie m u celo­ wości t a k i c h , a nie i n n y c h poczynań. Wymagało t o j e d n a k znacznej ilości czasu. Gospodarz b o w i e m potrzebował zastanowić się, porozma­ wiać z resztą r o d z i n y . Musiał nabrać pewności, że współuczestniczy w p o d e j m o w a n i u decyzji bezpośrednio go dotyczących, że jego zdanie i w o l a się liczą. Szczególnie t e n ostatni f a k t miał doniosłe znaczenie, ponieważ w ostatnich latach bardzo wzrosło przekonanie rolników o i c h r o l i w społeczeństwie g l o b a l n y m . Jeszcze inną przyczyną konfliktów wynikającą z f o r m a l n y c h zasad czynności scaleniowych była tolerancja obejmująca 5000 m g r u n t u . Oznaczała ona, że po komasacji różnica między wielkością całego sta­ rego areału gospodarstwa a obszarem n o w y c h nadziałów może wynosić 5000 m ( i n p l u s l u b i n m i n u s ) . P r z y stanie dużej ilości małych kawał­ ków z i e m i częstokroć było t o równoznaczne ze zniknięciem k i l k u z n i c h . D l a niewielkiego gospodarstwa była t o poważna strata. I m i m o że w okolicznościach, g d y ilość nowo uzyskanego była mniejsza od stanu posiadanego poprzednio zawsze był on wyższej jakości niż dotychcza­ sowy, t o j e d n a k nie od razu rekompensował poniesiony przez r o l n i k a uszczerbek. Chłop, który otrzymał m n i e j z i e m i niż miał, czuł się za­ zwyczaj s k r z y w d z o n y w s w o i m s u b i e k t y w n y m odczuciu. I t o s k r z y w ­ dzony przez t y c h , którzy w myśl wszelkich zasad powołani b y l i do w y k o n a n i a swej p r a c y t a k , a b y przyniosła ona właśnie j e m u p r o f i t y . Z t r y b e m postępowania urzędowego ściśle powiązane były rozlicz­ ne komisje akceptujące p r o j e k t scalenia l u b później rozpatrujące i n t e r ­ wencje. Precedensem było, że do ogłoszonego p r o j e k t u scalenia można było wnosić w ciągu 2 t y g o d n i zastrzeżenia, które następnie k o m i s y j n i e r o z p a t r y w a n o . O d w e r d y k t u t e j k o m i s j i zależał ostateczny kształt sko­ m a s o w a n y c h pól. Każda, zarówno p o z y t y w n a j a k i negatywna, odpo­ wiedź została wyczerpująco i dokładnie uzasadniona. Jednak próby z m i a n y decyzji t e j k o m i s j i zdarzały się dość często ze s t r o n y t y c h , któ­ r z y nie b y l i zadowoleni z j e j ustaleń. Przejawiały się one przede w s z y s t k i m w p i s a n i u l i c z n y c h skarg i odwołań, głównie do wyższych i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , p a r t y j n y c h i społecznych ( m . i n . M i n i s t e r ­ stwa R o l n i c t w a , PZPR, Z S L , Z B O W i D ) . Każda skarga czy też zaża­ lenie r o l n i k a były r o z p a t r y w a n e przez inną specjalnie powołaną w t y m celu komisję, w skład której w c h o d z i l i obok specjalistów p r z e d s t a w i ­ ciele organizacji p o l i t y c z n y c h i społecznych. Rozpoczynała ona pracę od w i z j i l o k a l n e j . M i m o że komisje t y l k o sporadycznie zmieniały i s t n i e ­ jący w e r d y k t , a g d y nanosiły p o p r a w k i , t o były one n i e w i e l k i e , p r z y ­ jazd każdej z n i c h wyzwalał nadzieje „pokrzywdzonych" na pomyślne zmiany, a wśród „zadowolonych" wzbudzał obawy i poczucie zagrożenia, a t y m s a m y m był zarzewiem do ponownego skłócenia mieszkańców. Ponadto poważnie podważał w o p i n i i mieszkańców a u t o r y t e t w y k o n a w - �134 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ców, a także prestiż władz a d m i n i s t r a c y j n y c h i organizacji społeczno-politycznych. Na t y m miejscu należy uwzględnić jeszcze inną okoliczność. Otóż tutejsza ludność to w swej liczebnej przewadze chłopi—robotnicy (a w myśl d e f i n i c j i socjologicznych n a w e t robotnicy—chłopi). O d w i e l u l a t ze względu na niewielką odległość i łatwość dojazdu z n a j d o w a l i o n i zatrudnienie w Warszawie, O t w o c k u czy Mińsku M a z o w i e c k i m . I c h dzieci uczęszczały do m i e j s k i c h szkół zawodowych, średnich i wyższych. K o n t a k t y , j a k i e u t r z y m y w a l i z miastem, były więc wielostronne, czę­ stokroć podbudowane więzami pokrewieństwa czy przyjaźni z osobami z a t r u d n i o n y m i w a d m i n i s t r a c j i państwowej oraz pełniącymi rozmaite f u n k c j e w organizacjach społecznych. Bliskość stolicy umożliwiała rów­ nież osobistą interwencję w i n s t y t u c j a c h mających głos decydujący. Interweniujący zazwyczaj autentycznie w i e r z y l i , że w y s t a r c z y zwrócić się do przedstawicieli i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , społecznych czy p a r ­ t y j n y c h , aby uzyskać upragnioną decyzję. Dlatego też bardzo często w stosunku do sąsiadów i osób z k o m i s j i w y s u w a n o n i e r a c j o n a l n y a r g u ­ m e n t spowodowania bezpośredniej i n t e r w e n c j i „osoby wysoko posta­ wionej". Sytuacja wewnątrz w s i charakteryzowała się w p e w n y m momencie n i e u s t a n n y m pisaniem skarg oraz oczekiwaniem n a odpowiedź i jeszcze jedną — t y m razem ostateczną — komisję oraz j e j w e r d y k t . T e n stan w y c z e k i w a n i a i niepewności paraliżował życie gospodarcze i społeczne w s i oraz poważnie zniechęcał t y c h , którzy już zagospodarowali n o w e działki. Wprowadzał on niepokój (we w s i D . podsycany przez X ) , że w każdej c h w i l i może nastąpić zmiana decyzji, a t y m s a m y m powrót „na stare p o l a " . Konsekwencją jego było w s t r z y m y w a n i e i n w e s t y c j i na rzecz z i e m i i gospodarstwa rolnego, ponieważ i c h dalsza eksploata­ cja pozostawała niepewna. Bliższa analiza t y c h s y t u a c j i wskazuje na jeszcze i n n y aspekt życia społecznego w s i , a m i a n o w i c i e na upadek autorytetów. N i e chodzi w t y m p r z y p a d k u j e d y n i e o a u t o r y t e t y lokalne — wiejskie, lecz również o p r e ­ stiż specjalistów czy też l u d z i piastujących stanowiska w h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j i społeczno-politycznej. Liczne komisje, które p r z y ­ jeżdżały do w s i D . po komasacji i odjeżdżały bez podjęcia wiążących decyzji, nie zaskarbiły sobie szacunku, lecz wręcz przeciwnie, z w y k l e wpływały na obniżenie prestiżu i n s t y t u c j i , które reprezentowały. R o l n i c y n a t y c h terenach mają głęboko zakorzenioną od l a t w i a ­ rę — wyrosłą na k o n k r e t n y m podłożu poprzednich okresów historycz­ n y c h — „że wszystko można załatwić za pieniądze". Dlatego też geo­ deci na co dzień s p o t y k a l i się z propozycją „łapówki" w zamian za wyznaczenie lepszego g r u n t u . Zarzut, że inżynier wziął pieniądze, był najczęściej w y s u w a n y przez niezadowolonych z wyników scalenia. Rów­ nie częste były sugestie, że wykorzystał wdzięki córek miejscowych �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 135 gospodarzy i dlatego wytyczył i c h ojcom lepsze kolonie. Oskarżeniom t y m towarzyszyło z w y k l e pisanie skarg na wykonawcę, ponadto obelgi, w y z w i s k a i życzenia najgorszego. Geodeta p r a k t y c z n i e był wobec n i c h bezsilny. Pozostawał w e w s i j e d y n i e r o k . Był sam i w d o d a t k u „obcy", później wyjeżdżał. Dlatego też było regułą, że n i k t z mieszkańców w s i , n a w e t z t y c h bardzo s p r a w i e d l i w y c h , n i e stanął w p r o s t w jego obronie i n i e przeciwstawił się o p i n i i współmieszkańców. Presja o p i n i i w i e j ­ skiej była t u nadal n i e z w y k l e silna. N i e tolerowała ona t y c h , którzy się wyłamywali z ustalonych zasad współżycia społecznego. Jeżeli już znalazł się ktoś, k t o zajął odmienne stanowisko o d reszty w s i , nie miał co liczyć w przyszłości n a jakąkolwiek pomoc sąsiedzką, n i e mówiąc już o i n n y c h rodzajach izolacji i szykan. W t e j s y t u a c j i było oczywiste, że każdy z mieszkańców w s i znajdował świadka, który pod przysięgą zeznawał, że widział j a k inżynier wziął „łapówkę". F a k t y te p o t w i e r ­ dzają znakomicie materiały sądowe . W e wzajemnej r e l a c j i geodeta — wieś mieliśmy więc do czynienia z trwałością t r a d y c y j n e g o w z o r u k u l ­ turowego, nakazującego, nieufność wobec w s z y s t k i c h „obcych" oraz do izolowania i c h spośród środowiska wiejskiego. Patrząc n a komasację od s t r o n y r o l n i k a dostrzegamy oddziaływanie d w u zasadniczych czynników — wzajemnie silnie powiązanych — na kształtowanie się i c h postaw: psychologicznego i ekonomicznego. Z p u n k t u widzenia psychologicznego w momencie rozpoczęcia sca­ lenia przed r o l n i k i e m o t w i e r a się niejako nieograniczona p e r s p e k t y w a o t r z y m a n i a najlepszej z i e m i w e w s i , chociaż nie zawsze jest on prze­ k o n a n y o t y m , który kawałek g r u n t u jest rzeczywiście najlepszy. Z r e ­ sztą, j a k w i e m y , jest t o pojęcie m i m o wszystko dość względne, i n n e j b o w i e m gleby potrzebuje hodowca, a i n n e j uprawiający w a r z y w a czy b u r a k i c u k r o w e . W okresie więc prac geodety r o l n i k w marzeniach „przymierza się" do różnych działek, czuje się już i c h p r a w n y m posia­ daczem. N a w e t n a bezpośrednie p y t a n i a inżyniera zbierającego zawsze życzenia rolników, co do u s y t u o w a n i a nowego nadziału — n i e odpo­ w i a d a n i g d y wprost, którą ziemię najbardziej pragnąłby otrzymać. „Będzie kluczył wokół n i e j , a n i g d y nie powie w p r o s t [...], a n a w e t g d y dostanie t a m , gdzie chciał, t o i t a k nie jest zadowolony". Dlatego też, g d y następuje m o m e n t k o n f r o n t a c j i z rzeczywistością, częstokroć w y ­ daje m u się, że został s k r z y w d z o n y , jego sąsiedzi dostali więcej l u b też lepszą ziemię. 7 Posądzenie o łapownictwo jest pierwszym, najpoważniejszym i najpowszech­ niejszym zarzutem w stosunku do geodetów. Na przykład w czasie prowadzonych badań autorka obserwowała przewód sądowy, w którym skazano w procesie po­ szlakowym na 1,5 r o k u więzienia geodetę oskarżonego przez chłopów o branie „łapówek". Sąd wobec relacji kilkudziesięciu „świadków" pobierania pieniędzy w y ­ dał w y r o k skazujący. 7 �13G MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ważny jest w t y m p r z y p a d k u również i n n y c z y n n i k psychologicz­ n y . A mianowicie, g d y w p o p r z e d n i m stanie gospodarstwo miało 3-4 ha z i e m i w d w u d z i e s t u p a r u kawałkach — c z y l i p r a k t y c z n i e wąskie paski, których poszczególne części w y k o r z y s t y w a n o pod różne u p r a w y — a obecnie m a całość skupioną w 3-4 nadziałach, wydaje się t o r o l n i k o ­ w i za mało. O w i e l e m n i e j niż posiadał poprzednio. Z działania tego c z y n n i k a zdają sobie sprawę j e d n a k wyłącznie n i e l i c z n i gospodarze. Ponadto, j a k t o już zaznaczono poprzednio, chłop m u s i mieć czas na dokładne zastanowienie się, poradzenie żony czy sąsiada. Natomiast w czasie samej komasacji wszyscy sąsiedzi są w t a k i e j samej s y t u a c j i i nie bardzo m a się on do kogo zwrócić. Oparcie prac scaleniowych na planach p o m i a r o w y c h i mapach spo­ rządzonych w latach 6 0 - t y c h naszego stulecia miało również bezsprzecz­ nie duże znaczenie psychologiczne d l a mieszkańców w s i . Chłopi ocze­ k i w a l i , że wszelkie prace będą w y k o n y w a n e od początku w e w s i nie wyłączając dokładnych pomiarów i k l a s y f i k a c j i gleby, t a k j a k przebie­ gały one w i n n y c h wsiach w okresie międzywojennym. Tymczasem skorzystano z dokonanych uprzednio pomiarów i oceny k l a s y ziemi, na które nanoszono nowe podziały. Sprawa t a była częstym p r z e d m i o ­ t e m rozmów ludności z geodetą. F a k t t e n świadczy o t y m , że posunię­ cia a d m i n i s t r a c y j n e z l a t poprzednich mogą mieć w dalszym ciągu wpływ n a f o r m o w a n i e się postaw ludności. Czynności w y k o n y w a n e poza zasięgiem w z r o k u budzą nieufność, niepokój i obawę przed oszu­ stwem . Teoretycznie rzecz biorąc chłopi są świadomi wszelkich korzyści, j a k i e niesie za sobą komasacja g r u n t u . Jednak, g d y nadchodzi m o m e n t objęcia n o w y c h działek, nie każdy z n i c h jest w stanie właściwie oce­ nić p r o f i t y , j a k i e przyniesie k o n k r e t n i e j e m u . T y m bardziej że swoje dawne pole doskonale znał, wiedział, j a k i wkład pracy j a k i e przynosił zyski. 8 Oba t e c z y n n i k i psychologiczny i ekonomiczny wpływają n a kształ­ towanie się s u b i e k t y w n y c h sądów i ocen o t y m , że ktoś został s k r z y w ­ dzony, a jego sąsiad n i e s p r a w i e d l i w i e nagrodzony. Stąd t y l k o już k r o k od antagonistycznych zachowań w stosunku do współmieszkańców w s i i wykonawców scalenia, przejawiających się w e w r o g i c h poczynaniach, w y z w i s k a c h , pogróżkach, insynuacjach, skargach i zażaleniach do wszy­ s t k i c h możliwych instancji. Powszechny jest zarzut, że inżynierowie (geodeci, melioranci) gros swojej pracy wykonują w b i u r a c h , a nie bezpośrednio we w s i . Jako pozytywny przykład postępowania podają chłopi scalenia prowadzone w okresie międzywojennym, gdy inżynier przez k i l k a l a t przebywał w jednej w s i , zapoznając się z każdym kawał­ k i e m g r u n t u i dopiero na tej podstawie opracowywał p r o j e k t scalenia, traktując istniejące plany i mapy jedynie pomocniczo. 8 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 137 H I S T O R Y C Z N E U W A R U N K O W A N I E P O S T A W DO Z I E M I W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH Spróbujmy zastanowić się, czy opisane współcześnie postawy wzglę­ dem z i e m i i komasacji odznaczają się ciągłością (w znaczeniu występo­ w a n i a w poprzednich okresach historycznych) i powszechnością (w zna­ czeniu występowania na większym obszarze k r a j u ) . Pomocne w t y m zamierzeniu będą dla nas przede w s z y s t k i m informacje na temat spo­ rów s e r w i t u t o w y c h oraz a k c j i scaleniowych. W y n i k a z n i c h jednoznacznie, że w a l k a chłopów o s e r w i t u t y , wspól­ n o t y wioskowe czy zaprzestanie w y m i a n y gruntów toczy się nieprzer­ wanie, chociaż z różnym natężeniem od uwłaszczenia do l a t między­ w o j e n n y c h n i e t y l k o n a Mazowszu, ale i w i n n y c h dzielnicach k r a j u . Świadczy ona o t y m , że c i wszyscy, którzy na z i e m i zostawali, z n a l i j e j wartość i rangę nie t y l k o j a k o własności, lecz i w a r s z t a t u p r a c y — podstawy egzystencji. Wskazuje równocześnie na racjonalny, chociaż s u b i e k t y w n y , stosunek do z i e m i i gospodarstwa, m i m o że częstokroć było t o stanowisko sprzeczne z zasadami świadomej p o l i t y k i r o l n e j i z tego względu k o n f l i k t o w e . L i k w i d a c j a serwitutów i wspólnot w i o s k o w y c h pozbawiała całko­ w i c i e okoliczne drobne i biedne gospodarstwa chłopskie, p r a w i e nie posiadające łąk i pastwisk, możliwości prowadzenia h o d o w l i stanowią­ cej podstawę i c h istnienia. Z k o l e i p r z y zamianie gruntów f o l w a r k spychał chłopów n a ziemie gorsze, a w w y p a d k u , g d y zamiast w y m i a n y stosowano wynagrodzenie pieniężne, było ono zawsze niższe niż p o w i n ­ no i n i e wyrównywało ludności w i e j s k i e j strat. W a l k a o s e r w i t u t y , do której nawiązują w s w y c h w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r z y i l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a , jest jednocześnie walką o ziemię. Chociaż nie chodzi w n i e j bezpośrednio o uzyskanie p r a w a własności do kawałka g r u n ­ t u — j a k t o miało miejsce do uwłaszczenia — t o j e d n a k u k i e r u n k o w a n a jest ona na u t r z y m a n i e p r a w do ściśle określonego użytkowania g r u n ­ tów d w o r s k i c h przez chłopów, a w dalszej k o n s e k w e n c j i do poszerze­ n i a obszaru z i e m i f a k t y c z n i e przez chłopów posiadanej. W e wsiach południowo-wschodniego Mazowsza całkowita l i k w i d a c j a serwitutów nastąpiło dopiero w latach 1920-1923. Częstokroć ludność tutejsza mówi o t y m fakcie w t e n sposób, że o t r z y m a l i o d c i n k i lasu w o d p o w i e d n i m stosunku do ilości posiadanych krów „przeciętnie 1,5 m o r g i na krowę". Do t e j p o r y chłopi m i e l i n p . p r a w o wstępu do d w o r ­ skiego lasu i pobierania z niego gałęzi na opał. „Ci co m i e l i po 1 m o r g u s e r w i t u t u m o g l i łamać gałęzie co piątek, c i co 0,5 m o r g i — co d r u g i 9 Por. S. S r e n i o w s k i , Studio nad prawem i stosunkami agrarnymi w Kró­ lestwie Polskim 1831-Ш4, Warszawa 1963, s. 274, 287; K. G r o n i o w s k i , ReaZźzacja reformy uwłaszczeniowej 1864 т., Warszawa 19*63; H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu w Królestwie Polskim 1864-1904, Warszawa 1967. 8 �138 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A piątek [...], był t o t z w . gajny dzień". Natomiast od c h w i l i u r e g u l o w a ­ n i a spraw s e r w i t u t o w y c h i o t r z y m a n i a e k w i w a l e n t u za nie, g d y chcieli zbierać chrust — g r z y b y i jagody w d w o r s k i m lesie, m u s i e l i już płacić specjalny podatek. Jak w y n i k a ze zgodnych w y p o w i e d z i kilkudziesięciu najstarszych informatorów (powyżej 60 r o k u życia), mieszkańcy t y c h terenów w a l ­ cząc o s e r w i t u t y ( t u szczególnie pastwiskowe) k i e r o w a l i się k o n k r e t n y ­ m i r a c j a m i e k o n o m i c z n y m i . „Bez serwitutów n i e byłoby t u żadnego życia d l a n a s " . Bez p a s t w i s k i c h gospodarstwa nie mogły prowadzić h o d o w l i , a zatem p r a k t y c z n i e istnieć. Te same racje przyświecały po­ s t a w o m w stosunku do l i k w i d a c j i wspólnot w i o s k o w y c h . Dlatego też w a l k a o s e r w i t u t y i pastwiska gromadzkie — prowadzona z niezwykłą konsekwencją od p i e r w s z y c h l a t po uwłaszczeniu przez mieszkańców południowo-wschodniego Mazowsza — świadczy przede w s z y s t k i m o po­ z y t y w n y m stosunku do z i e m i i gospodarstwa, pełniących f u n k c j e w a r ­ tości zabezpieczającej podstawę egzystencji. Korzyści płynące z l i k w i d a c j i szachownicy gruntów, t a k i e j a k n p . zwiększenie obszaru gospodarstwa, podniesienie k u l t u r y r o l n e j , wzrost dochodowości i wartości ziemi, zdawały się być oczywiste p r z y n a j ­ m n i e j d l a bogatszych chłopów. P r z e m a w i a za t y m f a k t , że właśnie o n i obok dworów zainteresowani b y l i sprawą komasacji gruntów najczęś­ ciej. N a przykład na południowo-wschodnim Mazowszu w Starej W s i i Sępochowie już p o d koniec X I X w . występowali o scalenie gruntów obok f o l w a r k u przede w s z y s t k i m właściciele gospodarstw powyżej 10 ha. I c h starania uwieńczono sukcesem dopiero w okresie między­ w o j e n n y m . W 1921 r. została skomasowana Stara Wieś, a w 1926 r. Sępochów. Chłopi małorolni, z w y k l e mało uświadomieni, a ponadto czerpiący duże korzyści ze wspólnot w i o s k o w y c h , które l i k w i d o w a n o w r a z z komasacją, nie zawsze b y l i zainteresowani i dostrzegali potrzebę scalania gruntów. Zdarzało się- więc często, że sprzeciwiali się ostro samorzutnie p o d e j m o w a n y m a k c j o m k o m a s a c y j n y m . Stanowisko, j a k i e zajmowała biedota w i e j s k a oraz znaczna część gospodarzy śred­ n i c h , tłumaczono z w y k l e w l i t e r a t u r z e j a k o przyzwyczajenie do t r a ­ dycyjnego gospodarowania i przywiązanie do k o n k r e t n e g o ojcowego zagona. Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a nie w y d a j e się j e d n a k właściwa, ponie­ waż przywiązany do „ojcowizny" mógł być i właściciel większej ilości z i e m i . N i e uwzględnia ona, że gospodarze średni i biedota w i e j s k a opie­ r a l i swoją gospodarkę hodowlaną, która była p o d s t a w o w y m artykułem 10 n 1 2 Wobec b r a k u przepisów p r a w n y c h . Gospodarze zamożni najczęściej tłumaczyli bojkot komasacji ze strony b i e d ­ nych t y m , że scalenie położyłoby kres p r a k t y k o w a n e j od l a t przez t y c h ostatnich kradzieży z cudzych pól. Por. W. G r a b s k i , Materiały w správné włościańskiej, t. 3, Warszawa 1919. 10 11 12 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 139 i c h z b y t u —• a zatem k o n t a k t u r y n k o w e g o — n a wspólnotach w i e j s k i c h i s e r w i t u t a c h , które p r z y a k c j i scaleniowej l i k w i d o w a n o . Co więcej na s k u t e k zróżnicowanej jakości gleby w y k o r z y s t y w a l i o n i n i e w i e l k i e , urodzajniejsze kawałki g r u n t u wśród pól o r n y c h pod zagony w a r z y w ­ ne. P r z y skomasowanych g r u n t a c h wydzielenie t a k i c h areałów z więk­ szego obszaru było już u t r u d n i o n e i częstokroć chłopi b y l i zmuszeni rezygnować z którejś z dotychczas u p r a w i a n y c h roślin, co p r z y gospo­ darce samożywieniowej było dość i s t o t n y m m a n k a m e n t e m . Równocześ­ nie, ponieważ zazwyczaj najuboższych gospodarzy nie stać było n a pokrycie pełnych kosztów przeprowadzenia scalenia oraz opłacenie m i e r ­ niczego i i n n y c h urzędników a d m i n i s t r a c j i , z reguły spychano i c h na ziemie najgorsze, częstokroć jeszcze n i e w y r o b i o n e . Dlatego też d l a n i c h •— p r z y p r z e w i d y w a n y c h , w y s o k i c h nakładach — zapowiadały się m i n i m a l n e korzyści. Stąd też i c h niechęć do scalania wynikała również z r a c j o n a l n y c h przesłanek ekonomicznych, a n i e j e d y n i e z s e n t y m e n t u „do ojcowskiego zagona". Reasumując dotychczasowe rozważania możemy bez obawy z a r y z y k o ­ wać twierdzenie, że w t y c h wsiach, w których prestiż t r a d y c y j n y c h i współczesnych autorytetów ( t a k i c h j a k : kościół, szkoła, czy l o k a l n a administracja niższego szczebla) jest n i e w i e l k i n a kształtowanie się postaw i zachowań ludności mają bezpośredni wpływ poczynania i w z o ­ r y postępowania miejscowych autorytetów osobowych. Właśnie one s k u ­ piają wokół siebie t y c h w s z y s t k i c h , których interesy reprezentują i któ­ r z y przyswajają sobie i c h postawy. Wyd a je się, że przedstawione i n f o r ­ macje pozwalają również odpowiedzieć na p y t a n i e : jaką rolę w s y t u a ­ cjach antagonistycznych o d g r y w a p o d m i o t sporu •— ziemia, i j a k i e j e j w a l o r y są bezpośrednimi p r z y c z y n a m i zadrażnień. Otóż m i m o że w a r ­ g u m e n t a c j i rolników na p l a n p i e r w s z y w y s u w a n e są zawsze f u n k c j e ekonomiczno-zabezpieczające ziemi, to jednak decydujące znaczenie dla zaistnienia k o n f l i k t u i jego rozprzestrzenienia m a f a k t bardzo silnie rozbudowanego w świadomości ludności poczucia własności ziemi. D l a ­ tego też w sytuacjach antagonistycznych w a l o r y ekonomiczne z i e m i zostają niejako przesunięte n a dalsze miejsce, a dominującą rolę o d ­ g r y w a s u b i e k t y w n e p o j m o w a n i e posiadania. 1 3 Postawy ludności w i e j s k i e j do ziemi w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h d e t e r m i n o w a n e były różnymi p r z y c z y n a m i s p r a w c z y m i . Najważniejsze znaczenie miały wśród n i c h j e d n a k i n d y w i d u a l n e odczucia o c h a r a k t e ­ rze r a c j o n a l n y m i i r r a c j o n a l n y m . P r z y t y m należy zaznaczyć, że w c h w i l i r o z w o j u k o n f l i k t u „o ziemię" zazwyczaj m a m y do czynienia z zatarciem głównego celu, do jakiego zmierzały zwaśnione strony. A z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w przypadku badanej w s i . �140 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W jego miejsce rodzi się wiele celów i wartości i n n y c h , pozornie od­ ległych i n i e związanych ze sobą oraz działań zmierzających je d ynie do wyrządzenia szkody p r a w d z i w e m u i r z e k o m e m u p r z e c i w n i k o w i . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h można również stwierdzić, że akcje scaleniowe przeprowadzane w przeszłości na obszarze k r a j u w y ­ woływały postawy zarówno p o z y t y w n e , j a k i n e g a t y w n e . W t y m r o ­ z u m i e n i u sytuacja zaistniała współcześnie na południowo-wschodnim Mazowszu jest t y p o w a i dla i n n y c h okolic k r a j u . W y d a j e się więc, że m a m y do czynienia z pewną trwałością i powszechnością postaw l u d ­ ności w i e j s k i e j w stosunku do z i e m i i komasacji. Jednak m i m o zbież­ ności wypadków i i d e n t y c z n y c h zachowań i c h bezpośrednie podłoże jest odmienne. W e w s i D . n i e spotkaliśmy się z o s t r y m dychotomiczn y m podziałem, j a k i był w i d o c z n y w e wsiach scalanych przed I I wojną światową, a który polegał na t y m , że negatywne p o s t a w y w stosunku do komasacji reprezentowała ludność uboga, natomiast w y r a z i c i e l a m i p o z y t y w n y c h b y l i gospodarze zamożni, dążący do w y k o r z y s t a n i a k o ­ n i u n k t u r y na u t o w a r o w i e n i e p r o d u k c j i r o l n e j . J a k powiedziano, oba stanowiska p o d y k t o w a n e były przede w s z y s t k i m r a c j a m i ekonomiczny­ m i , a zatem uzależnione od czynników gospodarczo-społecznych. N a obecne postawy mieszkańców komasowanej w s i w większym s t o p n i u wpłynęły j e d n a k c z y n n i k i emocjonalne (psychologiczne), m i m o że w w y ­ s u w a n y c h przez n i c h argumentach kładziono nacisk przede w s z y s t k i m na racje ekonomiczne. Oddziaływanie czynników emocjonalnych było szczególnie widoczne w t o k u prac scaleniowych i bezpośrednio po i c h zakończeniu. Współcześnie w gronie t y c h , którzy pragnęli przeprowadzenia k o ­ masacji, znaleźli się i n n o w a t o r z y r o l n i c t w a : element najbardziej po­ stępowy, rozumiejący, że j e d y n i e tą drogą możliwa jest zwyżka docho­ dowości gospodarstw. N i e zawsze b y l i to r o l n i c y najzamożniejsi, lecz częstokroć właśnie małorolni, pragnący przestawić swoje gospodarstwa na specjalizację określonej gałęzi p r o d u k c j i r o l n e j . Mieliśmy więc w t y m p r z y p a d k u do czynienia z odmienną sytuacją niż ta, j a k a t o w a ­ rzyszyła a k c j o m scaleniowym przed 1939 r. Sytuacja obserwowana współcześnie świadczy o r a c j o n a l n y c h posta­ w a c h wobec ekonomicznych walorów ziemi wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i rolników w e w s i . W odróżnieniu do okresu poprzedniego, k i e d y racjo­ nalne postawy względem gospodarstwa wyrażały się w dążeniu do s t w o ­ rzenia warunków zaspokajających potrzeby samożywieniowe r o d z i n y chłopskiej, obecnie coraz częściej wyrażają się one w dążeniu do specja­ l i z a c j i w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . N a ­ leży j e d n a k zaznaczyć, że współcześnie, m i m o postępującego procesu racjonalizacji postaw wobec podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a , w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h mieliśmy do czynienia przede w s z y s t k i m z i r r a c j o n a l n y m podejściem do z i e m i i gospodarstwa. W y d a j e się, że �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW W S I WOBEC 141 KONFLIKTU wyjaśnienie tego p a r a d o k s u jest możliwe j e d y n i e na płaszczyźnie współ­ p r a c y ze specjalistami z d z i e d z i n y p s y c h o l o g i i społecznej. Dokonana o wyjątkowej zachowań w analiza materiału p o z w a l a trwałości wysunąć jednego z t r a d y c y j n y c h społeczności w i e j s k i e j . również W z o r e m t y m jest s t o s u n k u do „obcych" oraz i z o l o w a n i e i c h w twierdzenie kulturowych wzorów postawa „nieufna" środowisku wiejskim. Zaznaczyła się ona wyraźnie w zachowaniach mieszkańców w s i D. o d ­ nośnie do „ludzi z zewnątrz" — geodetów i p r z e d s t a w i c i e l i k o m i s j i sca­ leniowych. Мирослава Дрозд-Пясецка ПОЗИЦИИ ЖИТЕЛЕЙ ДЕРЕВНИ В КОНФЛИКТНОЙ СИТУАЦИИ, ВОЗНИКШЕЙ НА ПОЧВЕ ЛИКВИДАЦИИ ЧЕРЕСПОЛОСИЦЫ Резюме В работе обсуждаются итоги исследований позиций иповедения сельского коллектива в особой, конфликтной ситуации, имевшей место вследствие проведенной в 1970г. ликви­ дации чересполосицы в одной из деревень юго-восточной Мазовии. Результаты анализа материала позволили обнаружить 4позиции по отношению кпред­ ставленному проекту укрупнить земельные участки: А — отрицательные позиции, Б — по­ зиции положительные, но со многими возражениями, В —положительные позиции, Г — нейтральные позиции. Сверх того установлено, что вдеревне выделились 2 вида руководи­ телей: X — возглавляющий группу отрицательных позиций и У —представляющий лиц с положительной позицией. Одновременно выделено 3 типа позиций по отношению кходу работпо укрупнениюземельных участков, работе инженера-геодезиста, его честности и про­ фессиональному знанию дела: положительные, отрицательные, нейтральные. В рассуждениях учтена также роль внешних факторов при возникновении позиций по отношению кземле в конфликтных ситуациях ипредпринята попытка определить, сущест­ вует ли историческая обусловленность социальных позиций и поведения по отношению к земле в антагонистических ситуациях. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a782f81ac87bf5177c6fd97101848a0c.pdf e6aa5024e0ad8f204e1591827bf915cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1584 Title A name given to the resource Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.5-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU Wyrazy: 'postkomunizm', 'postkomunistyczne' weszły na trwałe do naszego języka (potocznego, literackiego i naukowego) bezpośrednio po upadku „bloku sowieckiego" i związanego z nim ustroju politycznego. Stosowane są one dość dowolnie, zwykle dla podkreślenia trwałości - uznanych za komunistyczne - sposobów myślenia lub działania konkretnych osób i instytucji . W trakcie kilkunastoletnich zainteresowań procesami obecnej transformacji społeczno-gospodarczej polskiej wsi miałam niejednokrotnie do czynienia z róż­ nie artykułowanymi wypowiedziami i zapisami określającymi postkomunizm. Dotychczasowe definicje postkomunizmu są w większości opisowe. Przy czym najszersza i najbardziej oczywista stwierdza, że jest to wszystko to, co nastąpiło po systemie komunistycznym (Kofman, Roszkowski 1999, s. 142). W literaturze naukowej niektórzy autorzy zachodni używają określenia postkomunizm do łącz­ nego opisania sytuacji krajów byłego bloku radzieckiego po 1989 r. i samej trans­ formacji ustrojowej. Rzadziej pojęcie to jest stosowane jako składnik procesu transformacji i wówczas znaczy tyle, co zbiór reliktów przeszłości. W przed­ stawionym tu tekście postaram się uporządkować, a także przybliżyć konteksty i okoliczności występowania słowa 'postkomunizm'. Chciałabym też ukazać realia społeczno-ekonomiczne, w jakich ma miejsce dyskurs o postkomunizmie. Za podstawę do wniosków posłuży mi analiza przekazów prasowych, uzupeł­ niona wynikami najnowszych badań socjologicznych nad społeczeństwem polskim. 1 INTELEKTUALNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU W żargonie politycznym 'postkomunizm' jest jednym z najczęściej używanych słów. Jego zakres nie jest jednak dokładnie sprecyzowany. Pojęciu temu przypisuje się wiele różnorodnych znaczeń. Paweł Śpiewak, historyk idei, socjolog, w jed­ nym z wywiadów wyraził głębokie przekonanie o istniejącym nadal problemie 1 Z całą świadomością pozostawiam do innych studiów rozważania, na ile satelitarne pań­ stwa ZSRR, w tym także Polska, były socjalistyczne, a na ile komunistyczne. Istotne jest dla mnie w tym miejscu głównie stwierdzenie, że w konkretnej rzeczywistości historycznej zaistniał termin 'postkomunizm'. �6 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA postkomunizmu. Określił go mianem choroby, która przenika cały ustrój państwa i dotyka całą sferę publiczną, która sprawia, że mamy dzisiaj niemal dokładnie takie państwo, jakie próbowaliśmy pokonać przed 1989 r. Przy tym nie jest to pro­ blem formacji politycznych wywodzących się ze starego reżimu, ani [...], jaka par­ tia będzie rządzić, ale programu politycznego zapewniającego wolność polityczną oraz codzienny porządek i ład organizacyjny (Informacja Polityka 2000, s. 112). Jerzy Surdykow ski, w felietonie pt. „Niewola z wyboru", zastanawia się czy postkomunizm odnosi się do byłych komunistów i krajów, które nie w pełni wyzwoliły się z upadłego ustroju, czy też Polska jest dlatego krajem postkomu­ nistycznym, że nadal nie sprywatyzowano ogromnej części gospodarki, czy też dlatego, że rządzące koalicje przejęły od komunistów zasadę nomenklatury (Surdykowski 1999, s. 32). Francuski historyk, specjalista od Rosji i Europy Wschodniej, profesor Alain Besancon uważa, że - podobnie jak 'postmodernizm' - 'postkomunizm' jest terminem właściwym. Istotne jest tylko dokładne zdefiniowanie tego, co się kryje pod tym pojęciem. Może ono wyjaśniać czy postkomuniści mają analo­ giczny cel z komuną (wszechświatową rewolucję) czy stosują identyczne metody terroru i fałszu, wierzą w te same prawdy, w walkę klas i gospodarkę planową, czy też odnosimy je do tego, co nas szczególnie irytuje, a mianowicie - do samych ludzi, wyznających i realizujących określone idee. Jego zdaniem, okreś­ lenie postkomunizm odnosimy przede wszystkim do ludzi, którzy coraz to nowym językiem zabiegają o to samo. Najpierw używali oni języka ideologii, potem - kiedy zdobyli władzę - języka siły, by teraz używać języka interesów. Ale ich celem jest niezmiennie władza (Czerwony... 1999, s. 34). Przerwanie tej ciągłość zależy od polityki i biologii. Od zmiany ustroju upłynęło ponad dziesięć lat. Komuniści, którzy na prze­ łomie lat 80. i 90. rządzili w Europie Wschodniej są już ludźmi starymi i scho­ rowanymi. To pokolenie komunistów w większości dbało o władzę, a nie o włas­ ność, bo nomenklatura i tak miała wszystko, czego potrzebowała. Ci, którzy pozostają obecnie na kierowniczych pozycjach - w krajach, w których post­ komuna jest u władzy - za czasów realnego socjalizmu byli młodzi i naiwni, nie zdążyli pobrudzić sobie rąk (tamże, s. 34). Ci młodzi, jak uważa Besancon: są jeszcze gorsi od poprzedników. Jako pierwsi wykorzystali sytuację i okopali się w szańcach własności [...]. Mają wszystko: pozycję, bogactwo i demokra­ tyczną legitymizację (Czerwony... 1999, s. 34). Andrzej Szczypiorski, zastanawiając się nad procesami transformacji, dostrze­ gał ten sam sposób myślenia i te same nawyki u obecnych przedstawicieli socjal­ demokracji, jak u dawnych komunistów. Pisał: Ale jestem naiwny, jeśli się jesz­ cze dziwię i zdumiewam, że to są przecież dokładnie ci sami ludzie. Te same r 2 2 Członek Institut de France, autor kilku książek o komunizmie. Jego Anatomia widma - ekonomia polityczna realnego socjalizmu była wydana u nas w drugim obiegu podczas stanu wojennego, a kolejną, Przekleństwo wieku: o komunizmie, nazizmie i wyjątkowości Shoah, opubli­ kował w 2000 r. Czytelnik. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 7 nawyki, ten sam sposób myślenia. Mogą sto razy powtarzać, iż nawrócili się z komunizmu na socjaldemokratyzm, lecz tacy z nich dzisiaj socjaldemokraci, jak niegdyś komuniści [...] Ludzie dzisiejszej władzy są wychowankami epoki gierkowskiej, kiedy kwestie ideowe już literalnie żadnej roli nie odgrywały, bo wtedy szło tylko o władzę, o socjotechnikę sprawowania władzy, o korzystanie z przywilejów władzy, o uczynienie z władzy jedynego sensu i celu działań, o rozkosz posiadania władzy, słowem - o władzę dla władzy, czyli najbardziej nihilistyczny i demoralizujący światopogląd polityczny, jaki w ogóle może być przedmiotem ludzkiego myślenia [...] (Szczypiorski 1996b, s. 86). Polscy komuniści, według Besancona, znakomicie opanowali umiejętność przywdziewania patriotycznego kostiumu. Jeśli nie od razu, w 1945 г., to już od czasu Gomułki (1956 r.) wmawiali narodowi, że powinien ich kochać, bo są mniejszym złem niż Sowieci (Czerwony... 1999, s. 35). Mistrzem w stosowaniu tej hipokryzji był, jego zdaniem, generał Jaruzelski, którego - po odczycie na paryskiej Sorbonie - studenci uważali za bohatera. Wśród różnic między komunistami a postkomunistami zwraca uwagę całko­ wity brak u tych ostatnich więzi poziomych, tzw. internacjonalizmu proletariac­ kiego. Komuniści jeździli głównie do Moskwy, ich następcy natomiast nie odwie­ dzają się nawet po sąsiedzku. Można to interpretować jako wynik braku ośrodka kierowniczego, ale także jako manifestację patriotyzmu, według Besancona, bardzo ostentacyjną po tylu latach uległości wobec Moskwy. Dążeniem partii postkomunistycznych w krajach byłego bloku wschodniego nie jest wspólna ojczyzna proletariacka, ale Unia Europejska. Może się wydać paradoksem, że dzięki kapitalistycznej unii możliwe się stanie odrobienie strat spowodowanych przez komunizm. Leszek Kołakowski w tekście Upadek komunizmu jako problem filozoficzny napisał, że wbrew oczekiwaniom klęska komunizmu nie spowodowała przeło­ mu, lecz była czasem pomieszania i konfuzji. Krajobraz polityczny ze Związkiem Sowieckim i blokiem komunistycznym wydawał się stosunkowo przejrzysty. Jasny był podział na totalitaryzm, demokrację i wszystkie sprawy można było odnieść do tego fundamentalnego przeciwstawienia. Gdy upadł blok komunistyczny, za­ nikły proste punkty odniesienia i orientacji (Wiek... 1999, s. 19). Nasiliło się uczucie niepokoju o dalsze losy cywilizacji. Leszek Kołakowski wyznaje w wywiadzie przeprowadzonym przez B. Wildsteina, że już sam nie wie, co jest na prawicy, a co na lewicy i - kontynuując - stwierdza, że mało go to w ogóle interesuje. Oczywiście, istnieją jakieś trady­ cyjne podziały, ale ich ideologiczna treść jest już nieważna. Również w Polsce. Mówi się wprawdzie: lewica-prawica, ale gdzie jest ta ideologia lewicowa czy prawicowa? Wśród osób określających się dziś w Polsce jako prawica najwięcej jest takich, które chciałyby zwiększenia państwowego interwencjonizmu, czyli starej, lewicowej, socjalistycznej zasady [...] (Wiek... 1999, s. 20). Komunizm był utopią, wcieleniem uniwersalnej tęsknoty za rajem na ziemi. Pozostaje zatem pytanie: jaką formę realizacji znajdzie sobie ta tęsknota po jego upadku? �8 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Kołakowski nie obawia się powrotu komunizmu w takim sensie, w jakim istniał w ideologii i praktyce bolszewickiej. Niezależnie od swoich intencji ko­ munizm bolszewicki (leninowsko-stalinowski) stał się ideowym zapleczem Czwartego Rzymu. Był kolejną próbą uczynienia z Moskwy ośrodka duchowej przemiany świata [...] Mogą się pojawić inne formy totalitaryzmu (Wiek... 1999, s. 19). Na razie wydaje się to niemożliwe z racji upowszechnienia internetu, telewizji satelitarnej, komputeryzacji, radiofonizacji etc. Jednym z fundamentów komunizmu był bowiem monopol informacji i komunikacji. Obecnie powrót totalitaryzmu w tradycyjnej postaci jest więc nieprawdopodobny. Ale równo­ cześnie pojawiają się niepokojące siły mentalne i społeczne. Zastanawiamy się np. nad fenomenem polegającym na występowaniu tzw. globalizacji przy jedno­ czesnej eksplozji nacjonalizmów i trybalizmów. Świadomość utopijna jest częścią psychiki człowieka, nie ma więc powodu do jej zaniku. Jej podstawowym elementem jest próba stworzenia techniki, dzięki której osiągniemy powszechne ludzkie braterstwo. Wiara w taką technikę otwiera już drzwi do niewolnictwa, gdyż tylko poprzez zniewolenie powszechne można uzyskać pozory owego powszechnego braterstwa (Wiek... 1999, s. 19). Dobrowolne łączenie się małych grup na zasadzie idei braterstwa jest możliwe. Przykładem tego są klasztory, czy - kiedyś - izraelskie kibuce. Jednak idea instytucjonalnego braterstwa na wielką skalę jest drogą do rządów totalitarnych. Ale mimo to utopijna świadomość, rozpaczliwa wiara, że można ustanowić niezawodną, braterską wspólnotę ludzi za pomocą technicznych środków, nie zginie (Wiek... 1999, s. 19). Jerzy Surdykowski zwraca uwagę na podstawową cechę utrwaloną przez komunizm - mentalność niewolniczą. Komunizm upadł z wielu powodów, m.in. dlatego, że obiecywał ludziom warunki życia, których zrealizować nie był w stanie, co wywołało bunt nawet początkowo przekonanych do jego idei, a także dlatego, że jego struktura okazała się całkowicie niewydolna. Upadek komunizmu nie oznacza jednak kresu mentalności niewolniczej. Mentalność niewolnika nie jest wyłącznie cechą jednostek. Widoczna jest ona także w zachowaniach różnych organizacji i ugrupowań partyjnych oraz związ­ kowych, ściślej w ich programach, deklaracjach, wystąpieniach przywódców i innych tekstach. Świadczyć o tym może obserwacja Wacława Wilczyńskiego dotycząca AW„S". Charakteryzując to ugrupowanie i jego zachowanie, napisał on m.in.: [...] Jest to audytorium na ogół słabo wykształcone, żywiące się złudzeniami, oczekujące wszystkiego nie od normalnych demokratycznych instytucji, nie od siebie, lecz od przywódców, od państwa, które wszystko da lub w jakiś cudowny sposób zapewni rozmnożenie dóbr, ukarze winnych, odbierze wyzyskiwaczom, zagwarantuje rów­ ność, sprawiedliwość itd. (Wilczyński 1997, s. 54). Rodzi się, zatem pytanie o różnicę między niewolnikiem a człowiekiem wol­ nym. Zdaniem Jerzego Surdykowskiego, nie należy jej upatrywać w wykształ­ ceniu czy zamożności, lecz w predyspozycjach psychicznych - „w duszy". Niewolnik może obalić najbardziej represyjną władzę. Czyni to, aby „odegrać �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 9 się" za wcześniejsze poniżenie. Zaraz jednak potem oddaje rządy pierwszemu lepszemu krzykaczowi, który uwiedzie go kolejną obietnicą „świetlanej przy­ szłości" [...]. W ten sposób niewolnik zrywa jedno jarzmo tylko po to, aby nałożyć sobie drugie, może jeszcze gorsze (Surdykowski 1999, s. 32). Inaczej postępuje człowiek wolny. Wie on, że „świetlanejprzyszłości" nie ma, a prorocy, którzy ją obiecują pod warunkiem powierzenia im rządów to tylko spragnione władzy watażki albo odurzeni własnym kłamstwem szarlatani. Człowiek wolny wie, że po obaleniu lub abdykacji tyrana nie oczekuje go nowa, barwna i fascy­ nująca utopia, że nie ma sposobu, aby szybko „zrobiło się dobrze", że trzeba będzie mozolnie borykać się tak z niedoskonałością ludzkiej natury, jak i z po­ zostałościami upadłego systemu (Surdykowski 1999, s. 32). Wobec tych okoliczności i predyspozycji natury ludzkiej objawienie się wolności (z jej nową ofertą) może zostać odrzucone lub przyjęte niechętnie jako trudne, odstręczające, oczywiście mniej przyjemne od kłamstwa i złudy, które oferuje „szarlatan kolejnej niewoli" (s. 32). Efektem jest „ucieczka od wol­ ności" , która kusiła człowieka już od początku świata. Wolność zawsze, jak jabłko Ewy, złożona jest w ręce człowieka i tylko od niego zależy czyją odrzuci, czy odważnie nadgryzie. Kuszenie odrzuceniem wolności na rzecz bezpieczeństwa niewolnika, tęsknota za dobrym wodzem nie ustaje nawet w demokracji. Pisał o tym już 150 lat temu wnikliwy obserwator młodej demokracji amerykańskiej, Alexis de Tocqueville: Naszych współczesnych ustawicznie zżerają dwie sprzeczne ze sobą namiętności: potrzeba, żeby ktoś prowadził ich za rękę i pragnienie zachowania wolności. [...] Marzą więc o jednej opiekuńczej i wszechobecnej władzy, którą wybieraliby jednak wszyscy obywatele. Mylą centralizację z suwerennością ludu. To im przy­ nosi ulgę (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 32). Ta myśl, według Surdykowskiego, znakomicie pasuje do naszych czasów i dzisiejszej Polski. Jego zdaniem, sednem komunizmu nie była ani władza komitetów partyjnych, ani presja sowiecka, ani nawet wszechobecność bezpieki. Była nią mentalność niewolnika, [...] nie­ skłonna do podjęcia ryzyka wolności. [...] Nie warto więc mozolnie borykać się z niedoskonałościami demokracji, której się nie zna i nie pojmuje, lepiej i łatwiej byłoby dostrzec takiego proroka i oddać mu się w wiodącą do szybkiego błogostanu niewolę (s. 32). Mentalność niewolnika powoduje, że wraz z postępem demokracji wręcz ma­ leje odsetek chętnych do podjęcia trudnego dylematu wyboru. Wyrazem tego jest niska frekwencja Polaków w wyborach, skłonność wielu z nich do wiary w zapewnienia o dobrobycie przypadkowemu, ale brutalnie krytykującemu to, co jest i barwnie roztaczającemu miraż utopii, kandydatowi i wyniesienie go do godności „wodza narodu". To, że jest to utopia, która nie ma żadnych szans realizacji nie ma znaczenia. Przykładem takich zachowań jest przypadek Stana 3 3 Zawarta w tytule głośnej książki Ericha Fromma. W Biblii - Adam, odmawiając jabłka, może pozostać w uległości i niewiedzy, przyjmując je zyskuje wiedzę, bierze swój los we własne ręce, skazując się na samodzielne borykanie się z nim. �10 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Tymińskiego (1990 г.), Lecha Wałęsy (1993 г.), Mariana Krzaklewskiego (1997 г., chociaż tej roli nie podjął), a obecnie Andrzeja Leppera. W jednej z prac L. Kołakowskiego czytamy: Klopot z demokracją jest taki, że nie wydziela żadnych ideologicznych czadów zniewalających umysły młode i na­ iwne (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 33). Wciąż więc dorastają kolejni fałszywi prorocy, którzy będą zyskiwać fanatycznych zwolenników i stawać na ich czele. Do wolności trzeba dorosnąć. Nie przychodzi ona wraz z wolnymi wybo­ rami, ale z wykształceniem mechanizmów demokratycznych. W Polsce są już zręby społeczeństwa obywatelskiego, istnieją organizacje pozarządowe, samo­ rząd lokalny, ale droga od komunizmu do demokracji jest jeszcze daleka. Pod tym względem Polska jest krajem mocno postkomunistycznym. Co więcej, rozbudowana „mentalność niewolnicza", tęsknota za „dobrym wodzem", będzie spychać nas z drogi do demokracji w każdym kryzysie, powodującym frustracje i spadek zaufania do aktualnych ekip rządzących-władzy (Surdykowski 1999, s. 33). Człowiek wolny, świadomy obywatel państwa demokratycznego, pojmuje znaną maksymę Winstona Churchilla, że demokracja jest „najlepszym z kiepskich ustrojów". Według Surdykowskiego (1999, s. 33) demokracja jest ustrojem najtrudniej­ szym, ponieważ wymaga odpowiedzialności wolnego człowieka. Tylko dyktatura jest łatwa, bo wymaga posłuchu niewolnika, którego „dobry król", albo wódz wyzwala od ciężaru ponad siły - od wolności wyboru. W czasie kryzysów („za­ krętów politycznych") ma on przede wszystkim świadomość, że nie ma „łatwych recept" na opanowanie sytuacji. Wie on także, że człowiek jest tworem niedo­ skonałym, omylnym i grzesznym, a zatem nigdy nie będzie idealnie. Dobrze, jeśli będzie trochę lepiej. Władza jest tak samo niedoskonała, jak i rządzeni, nie należy zatem w porywie gniewu występować brutalnie przeciwko niej, ale nie­ ustannie „patrzeć jej na ręce". Obywatel ten rozumie, że decyzje podejmuje się na drodze kompromisów, w których wszyscy trochę tracą, ale więcej zyskują. Nie wierzy w opowieści o genialnych decyzjach i rozwiązaniach przynoszących oszałamiające, natychmiastowe zyski pod warunkiem przepędzenia kilku pod­ stępnych wrogów i „jak ognia" wystrzega się charyzmatycznych kandydatów na zbawców narodu. Ta wiedza jawi się w praktyce jako bardzo gorzka, przy­ wołująca powiedzenie „gorzki smak wolności", a powściągliwa postawa wobec rzeczywistości jest niezwykle trudna do osiągnięcia. Andrzej Szczypiorski uzasadniał: Państwo dyktatury, które arbitralnie decy­ dowało o sposobach zachowań oraz granicach samodzielności swych poddanych, dawało jednocześnie ludziom słabym i niedojrzałym pewien niebywały komfort, którego świat wolny i demokratyczny stanowczo odmawia. Tamto państwo nie 4 4 Wolność - pisał Andrzej Szczypiorski - jest dla wielu ludzi ciężarem, nie mogą sobie zna­ leźć miejsca w kraju, gdzie każdy ma prawo dokonywania takich wyborów, jakie mu dogadzają i gdzie już nikt nie ma przywileju dyrygowania wyborami współobywateli. Są u nas ludzie, którzy po prostu boją się wolności [...] Pewni ludzie nie chcą zrozumieć i zaakceptować, że każdy ma prawo żyć tak, jak mu się podoba [...] (Szczypiorski 1996a, s. 99). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 11 tylko decydowało o wszystkim, ale także za wszystko brało odpowiedzialność. „Nieopisana lekkość bytu" - mówiąc słowami Kundery. Dziś przyszedł czas duchowej dojrzałości i suwerenności. Dla pewnych ludzi to jest sytuacja nie do zniesienia, ponieważ odpowiedzialność traktują jako ciężar ponad siły. Tacy ludzie nigdy nie zaznają spokoju w demokratycznym państwie [...] Uczynią oni wszystko [M.D.-R] byle tylko się uchylić od przywileju samodzielnego, swobodnego wyboru, bo on nakłada na człowieka ciężary odpowiedzialności (Szczypiorski 1996a, s. 99). Dopiero, gdy dostatecznie duża liczba obywateli dorośnie do demokracji, państwo przestanie być postkomunistyczne czy też posttotalitarne (Surdykowski 1999, s. 33). Zdaniem Surdykowskiego, odpowiedź na pytanie o kres komunizmu w Polsce nie jest obecnie możliwa. Dzisiejszy model demokracji zachodniej, bardzo odbiegający od swego klasycznego pierwowzoru, nie daje dobrych wzorów do naśladowania. Współczesna „demokracja telewizyjna" Ameryki i Europy Zachod­ niej nie zostawia czasu na dialog świadomych obywateli, w którym krystalizują się sądy o sprawach publicznych, dochodzi się do kompromisu. W demokracji telewizyjnej nie głosuje się na programy, bo albo nie są znane, albo nie traktuje się ich poważnie, lecz na osobę przywódcy, jego wygląd, uśmiech (także żony), na sprawność wizażystów i techników od public relations. Tymczasem „zakręty na drodze do wolności" - jak ostrzega Surdykowski - będą ostre (s. 33). Zwracał już na to uwagę A. Besancon, że tam, gdzie w demokratycznych wyborach oddawano głosy na postkomunistów, w rzeczywistości oddawano je przeciw twardym wymogom życia, przeciw kosztom wychodzenia z realnego socjalizmu, a w niektórych wypadkach przeciw niezręcznym politykom prawicy (Czerwony... 1999, s. 34) i niemal we wszystkich krajach byłego bloku wschod­ niego po okresie rządów poskomunistów do władzy dochodziła prawica. Płaszczyzna intelektualnych rozważań o postkomunizmie, jak się okazuje, jest bardzo szeroka. Oscylują one między filozoficznymi problemami totalitaryzmu, wolności, natury ludzkiej i demokracji, a realiami życia społecznego byłych krajów komunistycznych. Jakie postawy społeczne pozostawił po sobie ustrój komunistyczny w Polsce i w jakim kontekście są one najbardziej widoczne? Będzie to przedmiotem moich dalszych refleksji. SPOŁECZNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU POSTKOMUNIZM SOCJALNY Za kosztowny, a zarazem spektakularny relikt komunizmu uważane są różnego rodzaju osłony socjalne, określane potocznie jako spadek po PRL. Socjalizm miał „przyzwyczaić" do nich różne grupy zawodowe, które teraz nie tylko żądają ich utrzymania, ale wręcz domagają się kolejnych przywilejów. W opracowa­ niach naukowych i publicystyce postawy te są interpretowane jako zachowania typowo postkomunistyczne. �12 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Profesor Jan Winiecki, z Uniwersytetu Europejskiego we Frankfurcie, porównując gospodarkę Starego Kontynentu i Ameryki, pisał: W świecie postko­ munistycznym upowszechniły się postawy żebraczo-roszczeniowe. Ale te postawy nie są czymś obcym w Europie Zachodniej (Olejnik i inni 2000, s. 28). Sedno problemu, jego zdaniem, polega na tym, iż: Państwo opiekuńcze powoduje koro­ zję moralną wolniej niż komunizm, ale działa w ten sam sposób (s. 28). Efektem państwa opiekuńczego w Europie jest wzrost poziomu bezrobocia. Podczas, gdy najlepsze wyniki w walce z bezrobociem osiągają kraje, w których obciążenia socjalne są najniższe. W tym miejscu nie jest istotne to, że także w krajach o starej i rozwiniętej demokracji istnieją w obrębie branż przywileje pracownicze, ani też ich rodowód. Przypomnę tylko, że polski chłop pańszczyźniany, a także robotnik folwarczny w I I Rzeczypospolitej, otrzymywał od dworu konkretne deputaty. Przywileje nie są więc „pomysłem" czy „wynalazkiem" komunistów, faktem jest natomiast, że socjalizm adaptował je do swojego systemu społeczno-ekonomicznego i rozbu­ dował w szczegółach. Część z nich dotąd utrzymała się, bowiem dotychczasowi beneficjenci, bez względu na zmianę ich sytuacji, nie zgadzają się na jakiekol­ wiek ograniczenia i wyrzeczenia. Faworyzowanie jednych grup pracowniczych wywoływało i nadal wywołuje negatywne nastawienie i reakcje pozostałych. Wszak robotnicy Stoczni Gdańskiej, podejmując walkę z komunizmem, głosili m.in. hasło: „wszyscy mamy jednakowe żołądki". Wśród różnych przywilejów zawodowych w PRL do najpoważniejszych nale­ żała możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę. Szeroka opinia społecz­ na akceptowała to prawo w przypadku ciężko pracujących fizycznie górników, hutników, kolejarzy itp., ale już nie przyznawała go pracownikom dokumentacji i informacji naukowej, kustoszom, bibliotekarzom, wokalistom, muzykom grają­ cym na instrumentach klawiszowych i smyczkowych, chórzystom czy komikom cyrkowym. Dla hołubionych w latach 70. i 80. górników ukoronowaniem przyznawanych przywilejów było ustanowienie „Karty górnika". „Kartę" uzy­ skali także hutnicy i nauczyciele (Boruc 1998, s. 40) . Kolejarze i inne osoby pracujące w PKP (wraz z emerytami), a także ich dzieci, posiadali przywilej bezpłatnego przejazdu pociągami. Kolejarze otrzymywali też deputat węglowy: 3,6 tony węgla rocznie, mundur, bądź dodatek mundurowy. Znacznie bardziej wymierne korzyści materialne w postaci zniżkowych biletów lotniczych mieli pracownicy PLL LOT. Zawodowi wojskowi i policjanci mieli zagwarantowane nie tylko 50% zniżki kolejowe, dodatek mundurowy, ale i korzystniejsze niż inni pracownicy „budżetówki" zasady naliczania emerytur i możliwość przejścia na emeryturę po 15 latach służby. W ich przypadku magnesem przyciągającym 5 5 Gwarantowała im ona m.in. pensum należące do najniższych w Europie (21 godzin tygo­ dniowo), a ich dzieciom pierwszeństwo przyjęcia do internatów, burs i szkół ponadpodsta­ wowych oraz prawo do 50% ulgi na przejazdy pociągami osobowymi. Zachowała też, anachro­ niczny w czasie gospodarki rynkowej, zapis o prawie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej w postaci jednej izby. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 13 miały być mieszkania służbowe, ale w praktyce pozostały one jedynie martwym zapisem (Boruc 1998, s. 40). Odrębne miejsce wśród uprzywilejowanych przypada rolnikom. Wprawdzie rolnictwo jest sektorem prywatnym, jednak emerytury rolników były w PRL (i są nadal) nieomal w całości finansowane przez budżet państwa. Rolnicy nie płacą też podatku dochodowego i wielu z nich korzysta z preferencyjnych kredy­ tów. Rolnicy otrzymali Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - KRUS, do której 96% pieniędzy wpłaca budżet państwa, a właściciele gospodarstw opła­ cają symboliczną (w porównaniu z ZUS-em) składkę, taką samą w przypadku gospodarstwa 4-jak i 500-hektarowego. Składki zróżnicowanej nie mogą płacić, nikt bowiem nie wymyślił sposobu oszacowania ich dochodów. Nie płacą więc podatku dochodowego i z tego względu składkę na ubezpieczenie zdrowotne rolników od 1999 r. również opłaca budżet państwa (Cichocka 1998, s. 18). Raz przyznane przywileje i ulgi trudno jest odebrać, o czym przekonują się rządzący, przedstawiając kolejne projekty zmiany Kodeksu Pracy oraz praco­ dawcy podczas negocjacji ze związkami zawodowymi. Związkowcy pytają m.in. dlaczego rządzący chcą im odebrać część przywilejów, skoro sami z nich korzy­ stają [...] posłowie mają prawo do darmowych przejazdów krajowych, a upo­ sażenia parlamentarzystów i wydatki związane z utrzymaniem biur poselskich nie są opodatkowane - argumentują (Boruc 1998, s. 41). Zdaniem wielu liberalnie zorientowanych publicystów, związki zawodowe, w poczuciu postkomunistycznej sprawiedliwości społecznej, toczą zawzięte boje 0 wzrost wynagrodzeń, nieograniczanie gwarancji socjalnych. Wszelkie inge­ rencje w zakresie zdobyczy socjalnych świata pracy zasługują - według nich - na jednoznaczne potępienie. Standardy, o które walczą związki zawodowe są konsekwentnie „propracownicze". Chcąc ochraniać miejsca pracy, torpedują restrukturyzację przemysłu, żądają wysokich zasiłków, odpraw, organizowania robót publicznych. Skutek jest taki, że zamiast chronić pracowników, utrwala się strukturalne bezrobocie (Balicka 1999, s. 62). Koncepcje państwa opiekuńczego ponoszą na naszych oczach porażkę za porażką - pisał w felietonie Wacław Wilczyński (1998, s. 47). Kontynuując do­ wodził, iż pochopna rozbudowa najrozmaitszych gwarancji osłabiła tak bardzo finanse publiczne, nawet najbogatszych państw [jak Niemcy i Francja - M . D.-P], że nieuchronne staje się wycofanie ze świadczeń uznawanych za stałe zdobycze państwa opiekuńczego [...] Najkrótsza odpowiedź na pytanie o głębsze źródła kryzysu państwa opiekuńczego jest prosta - za dużo gwarancji! Za dużo obietnic egzystencji bez wysiłku [...] (s. 47). Doskonale już znane zachodnie doświadczenia z państwem opiekuńczym 1 sektorem państwowym, niestety, nie wpłynęły w dostatecznej mierze na poglądy i preferencje większości polskich kół politycznych. Nie docenia się jeszcze zależności między poziomem produktu społecznego a dopuszczalnym ekonomicz­ nie stopniem jego redystrybucji. Nadal utrzymuje się przesocjalizowana mental­ ność utożsamiająca perspektywy z gwarancjami [...] Od państwa nie tyle ocze­ kuje się tworzenia warunków sprzyjających przedsiębiorczości, racjonalnemu �14 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA gospodarowaniu, ile działań interwencyjnych na rzecz grup nacisku, konkuru­ jących ze sobą w wyścigu do naszych wspólnych pieniędzy [...] Gospodarka z natury swej nie jest charytatywna. Nadmiernie rozbudowane gwarancje w isto­ cie ograniczają perspektywy i podkopują warunki rozwoju (s. 47). Przytoczone tu wypowiedzi i przykłady jednoznacznie wskazują na to, że postkomunizm socjalny ma wciąż trwałe zaplecze w postawach obywatelskich, tak rządzących, jak i rządzonych, co gwarantuje mu długą jeszcze obecność w naszej przestrzeni społecznej. POSTKOMUNIZM SENTYMENTALNY Innym, wysuwanym przez publicystykę, przykładem myślenia w kategoriach postkomunistycznych jest gloryfikowanie okresu PRL, kiedy sekretarzem КС był Edward Gierek (1970-1980). Sam Gierek do końca (zmarł w 2001 r.) bronił swojej polityki: Huty Katowice, która miała być dobrodziejstwem dla zadymio­ nego Śląska, Portu Północnego, uniezależniającego nas choć trochę od dostaw radzieckiej ropy, Bełchatowa i dziesiątek innych inwestycji. Bronił planu uregu­ lowania Wisły i żałował, że następne ekipy rządzące nie poszły jego śladem. Mówił: dzisiaj macie przynajmniej co prywatyzować i sprzedawać. - Historia uczciwie oceni mnie i lata siedemdziesiąte - powtarzał (Dziadul 1999, s. 26). Jeszcze w ostatnich latach życia byłego I sekretarza PZPR (zwłaszcza w roku 1999) w publicystyce prasowej przybrała na sile obrona postaci E. Gierka i jego historycznej roli. Pochlebne opinie o nim wyraził Andrzej Lepper. Maciej Szczepański (szef telewizji w latach 70., wieloletni bliski współpracownik I sekretarza КС, jeszcze w okresie pracy w Katowicach, na Śląsku) poświęcił Gierkowi obszerny elaborat drukowany w odcinkach w Trybunie i wiele cie­ płych słów w wywiadzie udzielonym Gazecie Wyborczej. Wygłaszane wówczas słowa i opinie zdawały się dobrze współbrzmieć z przekonaniami społecznymi artykułowanymi nie tylko w różnych sondażach i badaniach opinii. W plebiscy­ cie ogłoszonym przez Gazetę w Katowicach - lokalny dodatek Gazety Wyborczej - na Stu Najwybitniejszych Ślązaków i Zagłębiaków X X wieku, Gierek zajął drugie, po Korfantym, miejsce. Rolnik z Kułakowic pod Hrubieszowem postawił Edwardowi Gierkowi pomnik, ale po roku go zburzył, bo rozgłos zaczął prze­ szkadzać w karierze dzieciom zatrudnionym na państwowych posadach. Miesz­ kańcy wsi Waszkowskie koło Zduńskiej Woli podjęli budowę sali gimnastycznej imienia byłego sekretarza partii. W Łomży powstało Stowarzyszenie Społeczne Uhonorowania Edw arda Gierka. Podobnego typu akcje zmultiplikowały się po śmierci Edwarda Gierka w 2001 r. Jego pogrzeb stał się prawdziwą manifestacją narodową. Wrócono też do oceny prowadzonej przez niego polityki. Nieodparcie nasuwa się pytanie o przyczyny trwałości tej, jakże żywej dotąd, dekady komunistycznych dziejów Polski i jej przywódcy. Wyniki rankingów OBOP dowodzą, że (przy pytaniu o ocenę Gierka) akcep­ tacja ankietowanych rośnie wraz z wiekiem, przy czym jest ona największa w grupie 40-49 lat (69% przy 15% negatywnych), czyli w pokoleniu, które r �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 15 w latach 70. wchodziło w swoją dorosłość, kończyło szkoły, zakładało rodziny i jakoś wkomponowuje Gierka w to doświadczenie. Jest ona najwyższa tam, gdzie gorsze wykształcenie i sytuacja materialna respondentów. Podobnie z miejscem zamieszkania. Im mniejsze miasto, tym cieplejsza pamięć. Nie mówiąc już o wsi (61% ocen pozytywnych przy 12% negatywnych). Tę pra­ widłowość wzmacnia podział według kryterium społeczno-zawodowego: 78%o rolników jest za, 7% przeciw, potem renciści, emeryci, robotnicy i bezro­ botni. Przy tym nie ma większego znaczenia fakt czy ktoś jest wierzący, czy nie. Pewne znaczenie ma orientacja polityczna (prawicowe poglądy osłabiają nieco poparcie). Podobnie kształtują się odpowiedzi dotyczące oceny dekady Gierka (Władyka 1999, s. 20). Argumenty „za" wszędzie są te same: za Gierka chłopom powodziło się do­ brze, dostali renty, emerytury, mogli brać tanie kredyty. Chłop był wtedy chło­ pem, teraz jest dziadem. Jacek Soska, w radiu „Z", w listopadzie 2001 r. powie­ dział, że ze szczegółowych analiz wynika, iż w tym czasie standard życia i osiągnięć pracy polskiego chłopa były analogiczne jak francuskiego. Nie tylko wieś wspomina Gierka z sentymentem. Burmistrz Ustronia (gdzie do śmierci mieszkał Gierek) - Szwarc - mówił, że w Ustroniu mało kto uważa lata 70. za czas przegrany dla kraju czy przejedzony, bo żyliśmy na kredyt. Dotąd są , z tamtych lat szpitale, sanatoria, domy wypoczynkowe, przyzwoita droga, która dochodzi do miasta. Setki ludzi indywidualnie się pobudowało. Może to wszyst­ ko było za kredyty, ale pieniądze „nie poszły w błoto", przynajmniej tu (Dziadul 1999, s. 24). Nie ulega zatem wątpliwości, że dla współczesnych Polaków pamięć o dekadzie Gierka i o nim samym jest funkcją tego, jak żyją i jak prze­ żywają Polskę współczesną. Ich świadomość rzeczywiście określa byt. Prawdą jest też, że ta akurat przeszłość i ta postać zdają się świetnie pasować do społecz­ nej potrzeby mitotwórstwa (Władyka 1999, s. 22). Gierek rządził między Gomułką i Jaruzelskim. Znalazł się ze swoją polityką konsumpcji i relatywnego liberalizmu między siermiężnym, doktrynalnym socja­ lizmem poprzednika a stanem wojennym i pustymi półkami. Polacy przez chwilę, zwłaszcza w pierwszej pięciolatce Gierka uwierzyli, że mogą sobie pożyć na­ prawdę, zamieszkać w normalnych mieszkaniach, jakoś się urządzić, pojeździć własnym samochodem po świecie (Władyka 1999, s. 22). Program budowy nowej Polski, jej gospodarczej modernizacji, upadł. Zrodził kolejny kryzys i zostawił długi, które dotąd musimy spłacać. W porównaniu z poprzednią i następną dekadą Polska może się jednak jawić jako eldorado. Jak pisze Wiesław Władyka: dla wielu grup społecznych i zawodowych wzór ten nie będzie mógł już nigdy być odtworzony. Dla wsi polskiej na pewno (w latach 70. rzeczywiście przeżywała ona swój najlepszy okres, biorąc pod uwagę cały PRL i pierwsze dziesięciolecie III RP), dla wielu gałęzi przemysłu i dla wielu regio­ nów (ze Śląskiem na czele) także. Tak czy inaczej Gierek otworzył Polskę na Zachód, wymykał się, chcąc nie chcąc, z realkomunizmu rekompensując Moskwie te straty demonstrowanym serwilizmem i orderami dla Leonida Breżniewa (s. 22). Rządy Gierka odznaczały się też stosunkowo łagodnym traktowaniem �16 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA opozycji i Kościoła, mimo że po 1976 r. zaostrzył represje wobec środowisk kontestujących. Od władzy odszedł bez większych oporów, a po latach twierdził, że padł ofiarą spisku wewnątrz partii, wspieranego przez Moskwę. W świadomości społecznej opowieść o Gierku i dekadzie lat 70. jest wy­ koślawiana i przykrawana do dzisiejszych wyobrażeń i oczekiwań. Z przeszłości wybiera się to, co wydaje się ludziom lepsze, od tego, co jest teraz. Mniejsza 0 prawdę rzeczywistą, o prawdę historyczną. Ta świadomość jest składnikiem prawdy o dzisiejszej Polsce. Chociaż trzeba przyznać, że ludziom o małych aspiracjach i potrzebach żyło się wówczas lepiej, teraz jest odwrotnie. W toczącej się dyskusji o historycznym znaczeniu postaci byłego I sekretarza КС i latach jego rządów ważny jest głos Leszka Moczulskiego, wieloletniego opo­ zycjonisty ustroju socjalistycznego, przywódcy Konfederacji Polski Niepodległej, historyka i publicysty. W 1999 r. powiedział on m.in.: [...] ze wszystkich sekretarzy КС Gierek w słabszym stopniu realizował podporządkowanie się hegemonii ZSRR 1 dążył do poszerzenia zakresu autonomii Polski wobec Moskwy [...] nie chciał brutalnej rozprawy ze społeczeństwem. Jedynym cieniem może być 1976 r. [...] na serio podjął rozbudowę gospodarki. To co zostało zbudowane w latach 70., zostało potem zmarnowane w stanie wojennym. Mieliśmy więc dobrą jak na tamte warunki i wyróżniającą się na tle obozu sowieckiego gospodarkę. Pod kierownictwem Gierka była to dość nowoczesna gospodarka, a w złym systemie szereg mechaniz­ mów było trafnie dobranych. Jeśli zaś chodzi o negatywy, to uważam dwa: [...] nie widział innego rozwiązania, jak bycie satelitą wobec ZSRR. Uważał, że hegemonia Moskwy jest nie do usunięcia [...] oraz nie próbował bardziej odważnej polityki. Mógł doprowadzić do bardziej fundamentalnych zmian w systemie gospodarczym, by nieuchronne odejście od systemu zostało lepiej przygotowane. Nie potrafię jednak ocenić, na ile sam tego nie chciał, a na ile nie pozwolili mu na to jego polityczni współpracownicy (cyt. za: Władyka 1999, s. 22). POSTKOMUNIZM EGZYSTENCJALNY W 1996 r. pisarz Edward Redliński w jednym ze swoich wywiadów powie­ dział m.in.: Epokowym, historycznym osiągnięciem PRL było coś, co nie udało się Meksykowi, Pakistanowi oraz Indiom: pokonanie ubóstwa. Podczas siedmio­ letniego pobytu w USA spotkałem tylko jednego Polaka, który przybył tam, aby wydobyć rodzinę z nędzy. Wszystkim innym dobrze się wiodło w Polsce, ale przy­ jechali po to, by powodziło się im jeszcze lepiej [...] to paradoksalnie świadczy na korzyść PRL [...] Sama Polonia w USA dzieli naszą emigrację na trzy fale historyczne: emigracja chlebowa, emigracja wojenna, emigracja szynkowa [...] Ilu Polaków w 1996 r. chce przyprawiającego o nerwicę kapitalizmu, a ilu opiekuńczego socjalizmu? Ilu pragnie i jednego i drugiego? Jak to pogodzić? Czy warto? To oddzielny temat [...] Ameryka dzieje się teraz w Polsce, w nas, tyle że wolniej i mniej widowiskowo [...] (Za... 1996, s. 84). W 2000 roku opublikowano obszerny raport „Diagnoza społeczna 2000" - z badań na temat wpływu reform na warunki i jakość życia Polaków. Wzbudził �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 17 6 on wielkie zainteresowanie i oddźwięk w mediach . Zaszokował zwłaszcza skraj­ ny pesymizm, z jakim Polacy oceniają swoją sytuację. Na całość transformacji patrzono przez pryzmat indywidualnych doświadczeń wyniesionych także z czte­ rech reform (służby zdrowia, oświaty, emerytur, administracji kraju), które funk­ cjonowały od ponad roku. Wśród badanych rodzin - 47,4% stwierdziło, że refor­ my nie udały się, a zaledwie 7,7% oceniło je pozytywnie (Nowakowska 2000a, s. 16). Zadowolenie z sytuacji finansowej własnej rodziny, z poziomu dostęp­ nych dóbr i usług, sytuacji w kraju, perspektyw na przyszłość spadło do poziomu początków dekady, gdy szok po pierwszej reformie Balcerowicza spowodował dramatyczne załamanie nastrojów. Nasuwają się nieodparcie pytania o powody najniższego od 1994 r. zado­ wolenia społecznego. Wyniki przeprowadzonych badań jednoznacznie wskazały na przyczyny materialne. Wiosną 2000 r. ponad 45% rodzin zadeklarowało, że stałe dochody nie wystarczają im na zaspokojenie bieżących potrzeb (Nowa­ kowska 2000a, s. 16). Z „Diagnozy" wynikało, że w 2000 r. Polacy najgorzej oceniali sytuację finansową własnej rodziny oraz ogólną sytuację w kraju. W szczegółowym oglą­ dzie składało się na tę opinię to, że: - Ponad 20%) rodzin nie opłacało w terminie czynszu, 18%) zalegało z opła­ tami za gaz i elektryczność, 10 % miało zaległe spłaty kredytu mieszkaniowego. - Blisko 30%) nie mogło sobie pozwolić na zaspokojenie potrzeb żywnościo­ wych rodziny, w zakresie mięsa, drobiu, owoców i ich przetworów. - 80%) rodzin nie posiadało żadnych oszczędności. Ci, którzy coś odło­ żyli mówili najwyżej o równowartości trzymiesięcznych dochodów. Ponad 58%o miało długi. - Ponad 35%> rodzin z braku pieniędzy zrezygnowało w 1999 r. z takich form uczestnictwa w kulturze jak: kupno gazet, kaset, wyjście do kina. - Ponad 51%o rodzin z tego samego powodu nie wysłało dzieci na wakacje, zaś w 64%o rodzin z wypoczynku zrezygnowali dorośli. Wyniki badań przyniosły także negatywną ocenę reformy służby zdrowia, zwłaszcza przez emerytów i rencistów (ogółem 29% ankietowanych zrezygno­ wało z usług medycznych z braku pieniędzy) oraz reformy oświaty. Nieprzy­ chylne opinie pochodziły najczęściej ze wsi. Im więcej dzieci w rodzinie, tym częstsze niezadowolenie, ponieważ „bezpłatna" nauka kosztowała coraz więcej. Po tym zestawieniu „Diagnozy" nie dziwi, że na pytanie: kiedy respondento­ wi żyło się łatwiej? przeważały odpowiedzi: - przed 1989 r. (53%), podczas gdy w 1997 r. takie deklaracje składało 45 % badanych (Nowakowska 2000a, s. 17). Prowadzone stale sondaże, badania socjologiczne, ukazują zjawisko nie­ spotykanego w PRL ubóstwa, które niewątpliwie wpływa na ocenę procesów transformacji i resentyment za czasami komunizmu. 6 Badaniami sondażowymi „Diagnoza społeczna 2000" objęto 3007 gospodarstw domowych. Były one wspólnym przedsięwzięciem Rady Monitoringu Społecznego i grupy ekspertów finan­ sowanym m.in. przez kancelarię premiera. Radzie przewodniczył prof. Janusz Czapiński (Uni­ wersytet Warszawski). �18 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Z badań CBOS wynika, że najzamożniejsi Polacy upatrują przyczyn biedy w lenistwie, niezaradności życiowej i alkoholizmie. Biedacy natomiast jako główne przyczyny nędzy wymieniają bezrobocie, niskie emerytury i renty, chorobę i kalectwo. Do głównych przyczyn ubóstwa socjologowie społeczni zaliczają: bezrobocie, zatrzymanie migracji do miast, wielodzietność, choroby, niski poziom edukacji. Bezrobocie wystąpiło równolegle z procesami restrukturyzacji gospodarki i od samego ich początku obserwujemy jego wzrost. Jest ono szczególnie dot­ kliwe na wsi i w małych miasteczkach, gdzie padły PGR lub lokalne zakłady. W marcu 2002 r. GUS podał, iż w lutym 2002 r. było w Polsce 3 min 277,9 tys. bezrobotnych, czyli 18,1% zdolnych do pracy (Informacja, Gazeta Wyborcza 2002, s. 4). Problemy z zatrudnieniem miały nie tylko osoby słabo wykształ­ cone, ale też absolwenci wyższych uczelni. Większość badanych najbardziej boi się utraty pracy. W dawnym województwie suwalskim stopa bezrobocia jest dwudziestokrotnie wyższa niż w dawnym warszawskim (GUS operuje jeszcze starym podziałem administracyjnym). Są obszary w kraju, gdzie na jedną ofertę pracy przypada 300-350 bezrobotnych (Janicki 2000, s. 30). Zagadnienia związane z bezrobociem, sposoby i środki ekonomiczne po­ wstrzymujące jego wzrost czy też przeciwdziałające temu zjawisku są przedmio­ tem licznych analiz i opracowań ekonomistów, tak niezależnych, jak i związa­ nych z Krajowym Urzędem Pracy, Centrum im. Adama Smitha, Instytutem Badań nad Gospodarką Rynkową, Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej, które opracowało „Narodową Strategię Wzrostu Zatrudnienia", przyjętą w I kwartale 2000 r. przez Radę Ministrów (Solska 2000, s. 54). Po zlikwidowaniu hoteli robotniczych w miastach przybysze ze wsi i małych miasteczek nie mają się gdzie zatrzymać, aby szukać zajęcia lub pracować. Na wsi zaś ubywa miejsc pracy. Elżbieta Kryńska, autorka opracowania „Średnio­ okresowe i długookresowe prognozy rynku pracy dla Polski", ostrzegała, że w latach 2006-2010 podaż na rynku pracy najszybciej wzrastać będzie w regio­ nach, gdzie już teraz występuje wysoka stopa strukturalnego bezrobocia. Jedno­ cześnie sytuacja mieszkaniowa nie pozwoli na przemieszczenie siły roboczej z regionów zacofanych do szybko się rozwijających (Szczęsny i inni 1998, s. 26). W rodzinach wielodzietnych nawet wyższa od przeciętnej pensja jednego z rodziców zmusza rodzinę (np. 2 + 8) do życia na poziomie poniżej granicy mini­ mum socjalnego. W ubóstwie żyje ponad 70% tego typu rodzin. Z badań Elżbiety Tarkowskiej wynika, że wielodzietności towarzyszy syn­ drom ubóstwa jako zjawiska w skali całego kraju. Istnieje ścisła zależność między biedą a liczbą dzieci. Im więcej dzieci, tym większa bieda. Jest więc ona nadreprezentowana na przykład w koszalińskiem, w regionie upadłych PGR-ów. Jest ona generalnie obecna na terenach nazywanych umownie Polską B. Istnieje tak­ że przekonanie, podzielane m.in. przez pracowników służby zdrowia i opieki społecznej, o tym, iż wielodzietność jest cechą dziedziczną - przechodzi z po­ kolenia rodziców na dzieci. Prawdopodobnie wychowanie w rodzinach wielo­ dzietnych uczy dzieci, że należy mieć dużo potomstwa; działa tu więc jakiś �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 19 mechanizm socjalizacyjny, chociaż nie każda wielodzietność jest synonimem ubóstwa (zasada ta nie występuje np. w Małopolsce); (Co... 2000, s.19). W Polsce żyje 5 min osób niepełnosprawnych. Za większość usług medycz­ nych trzeba płacić. Często choroba w rodzinie oznacza jej finansową katastrofę. 38% Polaków ma wykształcenie ponadpodstawowe. Pozostałym (62%) trudno się poruszać na nowym rynku pracy (Informacja, Polityka 1999, s. 8). Zakres i charakter obecnej biedy w Polsce sprawiają, że jest ona istotnym tematem badawczym, tak z poznawczego, jak i praktycznego punktu widzenia. W badaniach prowadzonych od kilku lat w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN podejmowano m.in. kwestię odrębności ubóstwa poszczególnych grup de­ mograficznych, w tym młodzieży, trudności edukacyjnych młodzieży z biednych rodzin, w tym rodzin dawnych pracowników PGR. Najpełniej problem biedy został przeanalizowany w badaniach: „Historia biedy - dwa studia przypadków", stanowiących fragment międzynarodowego programu „Poverty, Ethnicity and Gender in Transitional Societies", kierowanego przez Ivana Szelenyi'ego z Yale University. Polską część badań przeprowadzono w latach 1999-2000; miały one charakter monograficznej analizy społeczności dotkniętej ubóstwem. Autorzy zbiorowego opracowania pt. Zrozumieć biednego. O dawnej i obec­ nej biedzie w Polsce, przygotowanego pod red. E. Tarkowskiej (Warszawa 2000), podejmują problemy dotyczące źródeł obecnej biedy, związane z jednej strony z zachodzącymi właśnie przemianami, z drugiej - mocno zakorzenione w prze­ szłości. Zajmują się zróżnicowaniem obecnej biedy pod względem ekonomicz­ nym, demograficznym, społecznym i kulturowym. Analizują rolę czynników kul­ turowych w mechanizmach trwania i odtwarzania się ubóstwa w obrębie rodzin, a także w strategiach radzenia sobie z tego rodzaju trudnościami. Starają się usta­ lić, czym jest bieda w bezpośrednim doświadczeniu jednostek - kobiet i męż­ czyzn, dzieci i ludzi starych. Z tych studiów wyłoniło się pewne kontinuum: na jednym krańcu płytka bieda ludzi dotkniętych krótkotrwałym bezrobociem, którzy szukają nowych sposobów zarabiania na życie i wierzą w korzystną odmianę losu, na drugim - chroniczne ubóstwo, trwała zależność od instytucji pomocy społecznej, brak perspektyw i aspiracji. Modelową reprezentację drugiego bieguna stanowią rodziny byłych pracow­ ników PGR-ów. Zdaniem badaczy, właśnie tam kształtuje się polska odmiana underclass, podklasy - środowiska dziedziczącego biedę z pokolenia na pokole­ nie, zdegradowanego cywilizacyjnie, trwale wykluczonego z życia szerszej spo­ łeczności (Nowakowska 2000b, s. 94). Przyczyną obecnej biedy stała się likwidacja PGR-ów. Z dziejów badanych rodzin wynika jednak, że dotkliwe ubóstwo było także udziałem wcześniejszych pokoleń. Okruchy pamięci o przodkach - robotnikach folwarcznych i wiejskich wyrobnikach - mówią o zabiegach o przetrwanie nędzy okresu międzywojen­ nego. Najstarsze pokolenie badanych osobiście doświadczyło powojennej biedy. PGR-y okazały się jedynym miejscem, do którego można było od niej uciec - Ziemią Obiecaną dla ludzi bez atutów, nie posiadających żadnej własności, �20 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kwalifikacji zawodowych ani aspiracji awansu. Tu czekało minimum stabilizacji w postaci mieszkania i pracy, wprawdzie nisko płatnej, ale gwarantującej osłonę socjalną w formie rozmaitych deputatów: mleka dla dzieci, ziemniaków na zimę, taniej paszy dla przydomowej hodowli (Nowakowska 2000b, s. 94). Opiekuńczy PGR organizował życie, a zarazem „konserwował" tradycyjne obyczaje, nawy­ ki, niski pułap aspiracji. Dzieci w rodzinach byłych robotników PGR kończą edukację na szkole podstawowej albo wcześniej i podejmują pracę w PGR (przed wojną „chodziły po ludziach, żeby zarobić", a po likwidacji PGR-ów „szły na kuroniówkę"). Rodzina żyje z dnia na dzień, pasywnie, nie oszczędza i nie inwe­ stuje w przyszłość dzieci. Po likwidacji PGR-ów i wyczerpaniu się kuroniówek „przeżywanie" stało się wegetacją na łasce opieki społecznej. Gdy zabrakło opie­ kuńczego pracodawcy, okazało się, że problemem jest nie tylko brak dochodów z pracy, ale również brak samodzielności życiowej, niegospodarność, pasywność, życie z dnia na dzień. Przekształcanie postaw, zachowań i aspiracji ludzi żyjących w opisywanych warunkach może dać tylko wykształcenie. Kształcenie dzieci jest zatem, według socjologów, jedyną drogą wyjścia z błędnego koła dziedziczonej biedy (Nowakowska 2000b, s. 94). Badacze wskazują nie tylko na niebezpieczeństwo utrwalania się w niektórych grupach społecznych biedy jako stanu chronicznego, ale i na niebezpieczeństwo swoistego „dziedziczenia" bezrobocia i innych negatywnych zjawisk z tym zwią­ zanych. Niebezpieczeństwo to jest obecnie w Polsce pochodną „dziedziczenia" niskiego poziomu wykształcenia. Z analiz statystycznych wyłania się obraz biedy jako stanu przedłużającego się lub chronicznego, przede wszystkim w ro­ dzinach żyjących na wsi. W szczególnie trudnej sytuacji są rodziny byłych pracowników dawnych PGR-ów. Dostrzega się wśród nich zjawisko bezrobocia „rodzinnego" (np. gdy wszystkie osoby dorosłe w rodzinie pozostają bez pracy) lub „dziedziczonego" (gdy bezrobotni są nie tylko byli pracownicy dawnych PGR-ów, ale także ich dorosłe już dzieci). POSTKOMUNIZM W PROCESACH TRANSFORMACJI Postawy i działania postkomunistyczne w zachodzących obecnie procesach transformacji nie stały się, jak dotąd, przedmiotem odrębnych, metodycznych studiów. Można o nich jednak wnioskować na podstawie wyników analiz socjo­ logicznych dotyczących zachowań ekonomicznych i społecznych w ostatniej dekadzie (Por. np. Jak... 2000; Zmiany... 1999). Podkreślają one rozwarstwienie w wymiarze zamożności, jakie nigdy nie występowało w takim stopniu w PRL (Jak... 2000) oraz rozchodzenie się biegunów hierarchii społecznej . 7 7 Proces ten obrazowo wyjaśnia socjolog, profesor Henryk Domański: jeśli na jednym bie­ gunie wyobrazimy sobie takie kategorie jak inteligencja i wyższe kadry kierownicze, dodajmy do tego jeszcze właścicieli firm, a na przeciwległym biegunie ulokujemy chłopów i robotników, to spostrzeżemy, że tak zbudowana hierarchia rozwarstwia się. Rozchodzi się w górę i w dół poziom zamożności mierzony wielkością dochodów. W latach 90. nastąpił wręcz skokowy wzrost tej rozpiętości. Wzięło się to z odmiennego mechanizmu wynagradzania łączącego wykształcenie i złożoność wykonywanego zawodu z zarobkami (Co... 2000, s. 18). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 21 Jednym z najsilniejszych związków wynikania, jakie ukształtowały się w mi­ nionej dekadzie jest zależność między wykształceniem a pozycją społeczną, mie­ rzoną wysokością zarobków, trwałością zatrudnienia i perspektywami awansu . W 1999 r. ukazało się socjologiczne opracowanie pt. Zmiany w życiu Pola­ ków w gospodarce rynkowej (Warszawa 1999), przygotowane pod redakcją Lidii Beskid, zawierające studia dotyczące zachowań różnych grup społecznych w ob­ liczu transformacji gospodarczej. Sporządzono je na podstawie analizy wyników wielu prac badawczych wykonanych w ostatniej dekadzie, których przedmiotem było rejestrowanie nowego rozwarstwienia materialnego oraz subiektywnie postrzeganego bogactwa i ubóstwa. W rezultacie ukazano społeczny obraz współ­ czesnych Polaków, na który składają się trzy grupy o zbliżonej liczebności. Pierwszą z nich stanowią ludzie sukcesu - wygrani w procesie transforma­ cji. Są relatywnie młodzi, wykształceni, osiągają najwyższe dochody. Od nich zależy dynamika zmian gospodarczych. Na przeciwległym biegunie znajduje się liczebnie podobna grupa - ludzi przegranych, pasywnych i zniechęconych. Są relatywnie starsi i słabo wykształceni. Co druga z tych osób wypadła z ryn­ kowej gry o sukces, są to emeryci, renciści i bezrobotni. Ich dochody są niskie, aż 26% spośród nich twierdzi, że żyje w trwałym ubóstwie. Transformację ustro­ jową postrzegają jako zmiany na gorsze. Biernie oczekują od państwa zabez­ pieczenia socjalnego. Pozostała (1/3) część społeczeństwa usytuowana jest między tymi biegunami. Grupa ta skupia różnych ludzi „skołowanych", nie umiejących odnaleźć się w nowej rzeczywistości gospodarczej. Tworzą j ą z jednej strony zawiedzeni indywidualiści, z drugiej - uzależnieni kolektywiści . Wyniki niektórych polskich badań zestawiono z efektami analogicznych prac przeprowadzonych w Czechach, byłej NRD, na Węgrzech i Słowacji. W rezulta­ cie tej konfrontacji okazało się, że w Polsce nastąpiła największa polaryzacja warunków życia - transformacja gospodarki miała najsilniejszy wpływ na społeczne zróżnicowanie dochodów. Ubogich (o dochodach na poziomie 50% średnich i poniżej) jest u nas kilkakrotnie więcej niż w pozostałych krajach. Bogatych (200%) średniej i powyżej) mamy tyle samo, co Czechy i Węgry, a więcej niż Słowacja i Niemcy Wschodnie. Obiektywne informacje statystyczne pokrywają się z odczuciami subiektyw­ nymi. Znacznie więcej Polaków, niż obywateli krajów sąsiednich, ocenia zmiany 8 9 8 Blisko 90% badanych Polaków podziela opinię, że najlepszą inwestycją jest dobra szkoła dla dziecka. Równocześnie 96% uważa, że zarobki winny być zróżnicowane w zależności od poziomu wykształcenia (Nowakowska 1999, s. 82). Ewa Nowakowska napisała w Polityce, że socjologowie zrelacjonowali różne reakcje gospodarstw domowych na zmieniającą się sytuację ekonomiczną. Nakreślili m.in. aktywną „stra­ tegię lisa" polegającą na podejmowaniu prac dodatkowych, wytwarzaniu czegoś na sprzedaż, zaciąganiu kredytów na rozruch własnej firmy. Opisali też pasywną „strategię jeża" sprowadzają­ cą się do ograniczania wydatków, rezygnacji z różnych dóbr, usług i uczestnictwa w kulturze, a w jej skrajnej postaci wyprzedaży przedmiotów domowych, zaciąganiu pożyczek lombardo­ wych, korzystaniu z zasiłków pomocy społecznej (Nowakowska 1999, s. 82). 9 �22 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ustrojowe w sposób skrajny: jako przyczynę własnej klęski życiowej lub otwar­ cie drogi do indywidualnego sukcesu. Na pierwszym z tych biegunów dominują bezrobotni i rolnicy. Drugi skupia relatywnie najwięcej osób wykształconych. Socjologowie bardzo ostrożnie formułują tezę o nieodwracalnym charakterze dokonanych zmian. W tezie tej należy bowiem odnieść się do dwóch aspektów: ludzi i struktur (instytucji, hierarchii i organizacji życia publicznego), w których jednostki funkcjonują. Takie stanowisko jest ze wszech miar uzasadnione w obec­ nej rzeczywistości społecznej. Potwierdzają to wahania nastrojów i postaw społecznych wobec bieżących wydarzeń, rejestrowane przez dziennikarzy, pu­ blicystów i badania opinii publicznej. Inną sprawą jest stosunek ludzi do zmian. Z badań wynika, że są oni skłonni akceptować pojawiające się nierówności społeczne, jeśli równocześnie zagwa­ rantowana jest równość szans w dostępie do wykształcenia, równość startu w karierze zawodowej oraz wynagradzanie proporcjonalne do specjalistycznych kwalifikacji. Po ponad dziesięciu latach realizowania w Polsce tych trzech fundamentalnych haseł zachodniego liberalizmu jedno jest pewne (tak wynika z badań): masowy awans społeczny, równość szans i walka z nierównymi warun­ kami życia nie stały się ani wizytówką, ani magnesem przyciągającym ludzi do nowego ustroju (Co... 2000, s. 19). Próbom odejścia od rzeczywistości PRL towarzyszy dość duże niezadowole­ nie ze zmian. Nie jest ono jednak równoznaczne z pragnieniem powrotu do PRL. Jednym z wniosków wynikających z analiz socjologicznych jest to, że akcep­ tując konieczność zasadniczej przebudowy w systemie politycznym i ekonomii (przekonanie, że „warto było zmieniać ustrój" wyraziło w 1999 r. 67% badanych przez CBOP) można być niezadowolonym ze zmian. Bezrobocie, zjawiska korupcji, zagrożenie bezpieczeństwa życia codziennego i niejasność reguł są najczęstszymi przyczynami frustracji. Niezadowolenie wzbudzają te zjawiska, które są nieuchronnymi konsekwencjami zmian aprobowanych przez dwie trze­ cie ludności. Źródłem niezadowolenia nie jest więc brak, ale powodzenie trans­ formacji. Nie oznacza to odrzucenia kapitalizmu, do którego wymogów Polacy zdają się coraz lepiej dostosowywać, ale nie zawsze czynią to z entuzjazmem. Można postawić hipotezę, że na poziomie realnych zachowań i strategii dosto­ sowawczych Polacy radzą sobie lepiej z rynkiem, niż z demokracją. Bolesne kon­ sekwencje rynku krytykują, a zarazem uczestniczą w nim przez swoje zachowania. W polityce jest poniekąd odwrotnie: demokracja jako hasło zdaje się nie wzbudzać zastrzeżeń, ale zarazem poziom realnego uczestnictwa w niej jest niski. Fenomen jednoczesnego niezadowolenia i behawioralnej akceptacji ma inte­ resujący aspekt. Analizy wykazały, że protest w ostatnich latach stracił w Polsce charakter „antysystemowy", co znaczy, że niezadowolenie jest już do pewnego stopnia „włączone w system". W dzisiejszej Polsce mało kto dokonuje bilansu zysków i strat w kategoriach zmiany ustroju politycznego (Co... 2000, s. 19; Jak... 2000). Taka konstatacja nie zmienia faktu, iż w zakładach pracy w całym kraju wciąż mają miejsce zwolnienia grupowe, zapowiadane są dalsze. Coraz mniej osób ma prawo do zasiłków, zresztą są one żenująco niskie (300-400 zł.). Różne �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 23 kręgi społeczne zaczęły ostatnio ponownie wiele mówić o dwóch Polskach, 0 pogłębiających się podziałach ekonomicznych, niemożliwych do złagodzenia w przewidywalnej przyszłości. Niektórzy publicyści (np. Marcin Król) dopusz­ czają nawet możliwość wybuchu społecznej, być może krwawej, rewolty. Nie­ ustannie polepszający się byt mniejszości, wygranej w procesie transformacji, ujawnia przez kontrast niedostatki większości. Po kompromitacji idei państwa opiekuńczego już nie próbuje się na nowo zdefiniować roli państwa w niwelo­ waniu nierówności. Dyskusja zamarła, tak jakby została uznana za niesłuszną, ideologicznie przestarzałą. Chociaż problem się nie zestarzał, ubóstwo i bez­ robocie wzrasta (Janicki 2000, s. 30-31). Elity w tej sytuacji tworzą - zresztą dobrze psychologicznie umotywowane - pewne stałe schematy myślowe. Zgodnie z nimi, emeryci na przykład mają się zupełnie nieźle; praca jest, tylko trzeba być bardziej mobilnym. Do pewnych ofert nie można znaleźć chętnych, a więc bezrobocie nie jest znowu takie duże, ludzie „kombinują na czarno", rolnicy też przesadzają w protestach, przecież 1 tak tyle do nich dokładamy itd. Jeśli wziąć pod uwagę rzeczywisty, przygnębiająco niski poziom życia eme­ rytów, rolników, pracowników sezonowych - to widać, o jak różne, nieprzy­ stające światy tu chodzi. Współczucie dla niższych warstw jest czasami po­ strzegane wręcz jako godne pogardy dziwactwo, specyficzne złamanie klasowej solidarności zamożnych. Mitem nie wytrzymującym konfrontacji z faktami jest twierdzenie, iż rośnie akceptacja społeczna (Janicki 2000, s. 32) dla nierówności dochodowych jako ustrojowej konieczności. W 1997 r. 48% respondentów badań opinii publicznej (CBOS) zgadzało się z opinią, że nierówności dochodów są niezbędne dla postępu gospodarczego. W 1999 r. już tylko 32%. Na pytanie, czy badany akceptuje zasadę, iż energiczni przedsiębiorcy muszą dobrze zarabiać dla dobra gospodarki, „tak" w 1997 r. odpowiedziało 73%, a dwa lata później już tylko 58%. W ciągu ostatnich trzech lat średnio o 10%> wzrosła (i tak już ogromna) liczba osób uważających, że „różnice zarobków w Polsce są zbyt duże", a także takich, które sądzą, że „obowiązkiem rządu powinno być zmniejszenie różnic pomiędzy dobrze i źle zarabiającymi" (Janicki 2000, s. 32). Nie powinno więc dziwić, że prawie 40%o Polaków twierdzi, że za PRL było lepiej i tyleż uważa, iż kapitalizm nie jest optymalnym systemem dla naszego kraju. Charakterystyczne, że wśród zwolenników egalitaryzmu jest niemal tyle samo ludzi o poglądach prawicowych, jak i lewicowych, co świadczy o tym, że nie chodzi tu o ideologię i resentymenty, ale o miejsce na drabinie społecznej. POSTKOMUNIZM R U S T Y K A L N Y Z badań, sondaży i obserwacji wiejskiej rzeczywistości wynika, że wśród śro­ dowisk najbardziej dotkniętych kosztami obecnych przekształceń ustrojowych jest bezsprzecznie polska wieś. Tu mieszka najwięcej ludzi będących z różnych powodów ofiarami zachodzących przeobrażeń. Wiele rodzin cierpi tu ogromny �24 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA niedostatek. Ze statystyk samobójstw można sądzić, że bieda na wsi dla wielu osób staje się ciężarem nie do udźwignięcia. Dlatego też nie dziwią wyniki badań stwierdzające, że właśnie wśród chłopów najliczniej występują postawy i tęsknoty za obalonym systemem komunistycznym. Elżbieta Cichocka napisała: Żadna dziedzina życia nie obrosła tak w mity, mistyfikacje i demagogię jak rolnictwo. Narzekanie na ciężkie czasy zdaje się być zawarte w genach polskiego rolnika i są po temu uzasadnienia. Przez całe lata, desperacko opierając się kolektywizacji, nauczył się ukrywać swoje prawdziwe dochody. To, co się dzisiaj udaje wyszarpać od państwa, traktuje jak swego rodzaju rewindykację (Cichocka 1998, s. 17). Postawa taka jest charakterystyczna dla wszystkich chłopów. Przy czym niemal każdy z nich gotów jest powiedzieć z pełnym przekonaniem, że niczego od państwa nie dostaje . Nikt naprawdę nie wie, ile zarabia rolnik, ani z czego żyje. W Polsce prak­ tycznie brak jest wiarygodnych danych o dochodach rolników i kosztach produk­ cji, zróżnicowanych regionalnie i wg rodzajów produkcji, co wyklucza nawet potencjalną możliwość oceny stopnia ich wyrównywania - napisali autorzy przyję­ tej przez rząd w kwietniu 1998 r. „Średniookresowej strategii rozwoju rolnictwa". Według badań socjologicznych, sytuacja chłopów, mierzona ich dochodami, jest zła. Przy tym jednak dochody chłopskie nie są dobrze porównywalne z do­ chodami innych, szczególnie miejskich grup. Jeżeli już je porównywać, to w stosunku do średniej krajowej. W tym zestawieniu sytuacja chłopów i robotni­ ków rolnych pogorszyła się i nie ulega poprawie. Jeśli natomiast charakteryzujemy pozycję chłopów przez posiadanie dóbr materialnych, to lokują się oni znacznie wyżej, nie ustępując robotnikom wykwalifikowanym. Na przykład 49% właś­ cicieli gospodarstw rolnych ma samochody, przy średniej dla Polski wynoszącej 53%. Są oni też często właścicielami domów, a średnia powierzchnia mieszkalna przypadająca na członka rodziny jest wyższa niż w mieście. Nie zmienia to jednak faktu, że dochody przeciętnego gospodarstwa są coraz niższe, a chłopi jako warstwa społeczna mają powody, by odczuwać dyskomfort. W latach 80. wśród chłopów odsetek ludności czynnej zawodowo kształtował się na poziomie 19%, w latach 90. spadł on gwałtownie do 10-11%). Część osób zajęła się biznesem, zakładając firmy i działając na własny rachunek. To są ci - w sumie kilka procent - którzy z nowych możliwości skorzystali. Część jednak - głównie chłoporobotnicy - powiększyła szeregi bezrobotnych. Zdecydowaną większość spośród tych 11% stanowią ciągle właściciele niewielkich, kilku­ hektarowych gospodarstw. Warstwa prawdziwych farmerów, w zachodnim stylu, mimo że rośnie, pozostaje w zdecydowanej mniejszości (Co... 2000, s. 18). Rolnictwo - pisał Edmund Mokrzycki - jest jedynym wielkim działem gospo­ darki, w którym od czasów realnego socjalizmu nie nastąpiły żadne istotne zmia10 1 0 Kategoriami rewindykacji rozumował Artur Balazs, minister rolnictwa w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, kiedy forsował nowy system emerytur dla rolników. Józef Slisz, chłopski sena­ tor z tamtego okresu, przekonywał wówczas, że taki system emerytalny jest wyrazem sprawiedli­ wości dziejowej. Pani dostała za darmo mieszkanie od państwa, a rolnicy przez całe lata musieli realizować obowiązkowe dostawy - argumentował (Cichocka 1998, s. 18). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 25 ny jeżeli nie liczyć upadku najbardziej deficytowych gospodarstw państwowych i pseudospółdzielczych. Proces przekształcania się gospodarki chłopskiej w gospodarkę towarową nie uległ przyspieszeniu i jest jak dawniej niewidoczny w perspektywie jednego pokolenia. Koncentracja własności ziemskiej jest ciągle zjawiskiem śladowym. Polityka rolna państwa zamyka całą klasę chłopską w cywilizacyjnej niszy. Daje wszystkim, jak w czasach PRL, szansę przeżycia i pozbawia wszystkich szansy na rozwój (Mokrzycki 1997, s. 13). W socjologii zachodniej karierę zrobiło pojęcie underclass ('podklasa'). Naj­ istotniejszą cechą podklasy jest to, że niejako nie mieści się w strukturze danego społeczeństwa; jest jak gdyby sprzeczna z nią, nie pasuje do jej logiki określonej przez społeczny podział pracy. Jest to klasa ludzi zbędnych, których system nie potrzebuje. Ludzie z podklasy są rażąco biedni, żyją na społecznym marginesie, z zasiłków, a czasem i z tego, „co im wpadnie w ręce". Ich ubóstwo nie jest chwilowym, złym darem okoliczności życiowych, lecz cechą systemowo repro­ dukowaną. Przechodzi w sposób naturalny z pokolenia na pokolenie, jak rzecz niezbywalna, odporna na różne programy naprawcze (affirmative actions). W tym właśnie kierunku zmierza znaczna część polskich chłopów, choć jest to sprzeczne z chłopską tradycją, ideologią bycia „na swoim" i pogardą dla „dziadowania" (Mokrzycki 1997, s. 12). Andrzej Koraszewski, znakomity znawca społecznych problemów polskiej wsi, już w połowie lat 90. alarmował w paryskiej Kulturze (styczeń-luty 1996, artykuł „Ludzie zbędni na swoim"), że „podklasa" wkracza na polską wieś za sprawą błędnej polityki państwa, pojmującego swoją powinność względem wsi zgodnie z najgorszymi wzorami państwa opiekuńczego. Państwo, przekazując ogromne sumy na rzecz wsi, w rezultacie hamuje jej rozwój, zamiast go sty­ mulować, a system zasiłków powoduje powszechną demoralizację i wpycha uboższą część ludności wiejskiej jeszcze głębiej w stan apatii i inercji. Z analizy zachodnich programów wyciągania z biedy na drodze zasiłków adresowanych do całych warstw społecznych wynika, że warstwy w ten spo­ sób wspomagane nie wychodzą z biedy Przeciwnie, następuje nieodwracalna degradacja ich tkanki społecznej, uruchamiają się mechanizmy samoczynnej reprodukcji nieszczęścia, a subkultura zależności i przestępczości, przeka­ zywana z pokolenia na pokolenie, staje się trwałym atrybutem warstwy i nie­ zbywalnym elementem życia społecznego kraju. Wyciągnięta na ślepo ręka państwa, zamiast zamierzonej pomocy w rezultacie daje zależność, bezradność i demoralizację. Koraszewski, biorąc za podstawę gospodarstwa mniejsze niż 5 ha ziemi ornej, oszacował liczbę kandydatów do wiejskiej podklasy na 5-6 min ludzi. To w tych właśnie gospodarstwach, tradycyjnie niewydajnych, zaobserwowano na początku lat 90. zanik praktycznie wszelkich oznak gospodarki towarowej. Obecna polityka rolna jest ze swej istoty polityką z tamtych czasów, realizo­ waną nieco odmiennymi - „rynkowymi", środkami. Jest to polityka łagodząca symptomy społecznego i ekonomicznego zacofania wsi, ale całkowicie bezradna wobec jego przyczyn. W jej wyniku chroniczna bieda wiejska z socjalistycznego �26 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA rozdzielnika przemienia się w chroniczną biedę wiejską z „kapitalistycznych" dopłat, zasiłków i ceł zaporowych. Samo jej źródło pozostaje natomiast nietknięte. Obrany sposób „ochrony" chłopskich interesów jest nierealny i nieskuteczny. Nierealny, ponieważ społeczny koszt podtrzymywania przez państwo „opłacal­ ności" produkcji rolnej jest u nas wielokrotnie wyższy niż w Europie Zachod­ niej. Decyduje o tym: duża liczebność ludności rolniczej, niska wydajność jej pracy i dominacja wydatków na żywność w strukturze spożycia ludności miej­ skiej (charakterystyczna cecha biednego kraju). Nieskuteczny, ponieważ przenosi w dzisiejsze czasy i instytucjonalizuje w innych warunkach ustrojowych ekono­ miczne anachronizmy gospodarki chłopskiej, czego efektem jest społeczne poni­ żenie chłopów jako klasy. Trudno wyrokować, czy i jaka część polskich chłopów zejdzie ostatecznie do poziomu „podklasy". Należy się jednak obawiać o los jeszcze szerszej kategorii osób niż ta, o której pisał Koraszewski. Zgodne szacunki ekspertów mówią, że ok. 30 proc. polskich gospodarstw rolnych ma szanse utrzymania się w otwartej konkurencji z rolnictwem zachodnim. Chłopi płacą najwyższą cenę za normalizację - cenę społeczno-ekonomicznej marginalizacji. Wyjście z tego zaułka zapewni im jedynie mechanizm selektywnego rozwoju. Oczywiście, daje on lepsze szanse tym, którzy „i tak są bardziej konkurencyjni", ale jest też jedynym realnym sposobem na stworzenie cywilizowanych miejsc pracy dla tych, którzy konkurencyjni nie są - również na pozarolniczym rynku pracy. Przed działaniem tego mechanizmu - po­ wszechnego w krajach rozwiniętych - bronią chłopów (zgodnie z ich życze­ niem) kolejne rządzące koalicje. Demokracja polega na wyrażaniu i uzgadnia­ niu partykularnych interesów, sprzyja więc stabilizacji istniejącej struktury, a nie jej radykalnym przeobrażeniom. Szansa polskich chłopów na wyjście z cywilizacyjnej niszy, w której tkwią nie z własnej winy, polega na tym, że polityczna obrona ich obecnych, klasowych, interesów okaże się w dłuższej perspektywie nieskuteczna. * Obecnie, w środkach masowego przekazu - tak powszechne w pierwszych latach nowego ustroju - intelektualne wypowiedzi i dyskusje o postkomunizmie wyraźnie ustępują miejsce innym aktualnym problemom, w tym zwłaszcza globalizacji, terroryzmowi czy Unii Europejskiej. Z punktu widzenia nauko­ wego poznania pozostaje natomiast nadal frapujący problem postkomunizmu. Czeka on na swoją szczegółową analizę etnologiczno-antropologiczną, w której wzięto by pod uwagę każdy z jego elementów składowych, rozpatrzono je w szerokim kontekście wszelkich uwarunkowań, zdiagnozowano i wręcz mo­ nograficznie opisano. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 27 LITERATURA CYTOWANA B a l i c k a M . 1999, Droga robota, Polityka, nr 48, 27.09, s. 62. B o r u c R. 1998, Spadkobiercy PRL, Wprost, nr 29, 19.07, s. 40-41. Changing Rules... 1997, Changing Rules .Polish Political and Economic Transformation in Com­ parative Perspective, L.T. Holmes, W. Roszkowski (red.), Warszawa. C i c h o c k a E. 1998, Żniwa na torach, Gazeta Wyborcza, 29-30.08, s. 17-18. Co... 2000, Co się z nami dzieje (rozmowa Z. Żbikowskiego z profesorem H. Domańskim), Życie (Wołka), 12-13.02, s. 18-19. Czerwony... 1999, Czerwony kod (rozmowa Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego z profesorem Alainem Besancon, francuskim historykiem), Polityka, nr 49, 4.12, s. 34-35. D z i a d u l J. 1999, Sąd historii, Po//(vb, nr47, 20.09, s. 24-26. D z i ę g i e l L. 1996, Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków. - 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View, Kraków. Informacja 1996a, Wprost, nr 32, 11.08, s. 9. - 1996b, Wprost, nr 44, 3.11, s. 9. - 1999, Polityka, nr 41, 9.10, s. 8. - 2Ш, Polityka, nr 50, 9.12, s. 112. - 2002, Gazeta Wyborcza. Dodatek Gospodarka, 22.03, s. 4. Jak... 2000, Jak żyją Polacy, H. Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa. J a n i c k i M . 2000, Biedaszyb, Polityka, nr 29, 15.07, s. 30-32. K o f m a n L , R o s z k o w s k i W. 1999, Transformacja i postkomunizm, Warszawa -Białystok. K o r z e n i e w s k a K. 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności biednych rodzin od pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku" [w:] Lata tłuste..., s. 141-160. Lata tłuste... 2002, Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, A. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa. K o r a s z e w s k i A. 1996, Ludzie zbędni na swoim, Kultura (paryska): styczeń-luty. M o k r z y c k i E. 1997, Klasa z przeszłości, Gazeta Wyborcza, 5-6.07, s. 12-13. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09, s. 17. N o w a k o w s k a E. 1999, Lisy, jeże i inni, Polityka, nr 47, 20.09, s. 82. - 2000a, Dolna strefa stanów średnich. Kondycja Polaków 2000, Polityka, nr 34, 19.08, s. 16-17. - 2000b, Dzieci się sypnęli. Dziesięć lat badań nad polską biedą, Polityka, nr 50, 9.12, s. 94. Od komunizmu... 1999, Od komunizmu do...? Dokąd zmierza III Rzeczpospolita?, J. Kłoczkowski (red.), Kraków. O 1 ej n i к К. i inni 2000, Skazani na bezrobocie, Wprost, nr 11, 12.03, s. 26-30. Pochwała... 1996, Pochwała rozumu. Pentor dla „Wprost": kim są młodzi Polacy, Wprost, nr 22, 2.06, s. 25-26. Postcommunism... 2001, Postcommunism and the Theory of Democracy, (R.D. Anderson i inni), Wstęp G.W. Breslauer, Princeton, Oxford. S k i d e l s k y R. 1999, Świat po komunizmie: spór o nasze czasy, Kraków-Warszawa. S o l s k a J. 2000, Goło, niewesoło, Polityka, nr 14, 1.04, s. 54-56. S t a n i s z k i s J. 1999, Post-communism: the Emerging Enigma, Warszawa. - 2001, Postkomunizm: próba opisu, Gdańsk. S u r d y k o w s k i J. 1999, Niewola z wyboru, Wprost, nr 40, 3.10, s. 32-33. S z c z ę s n y J. i inni 1998, Bomba demograficzna, Wprost, nr 43, 25.10, s. 26-29. S z c z y p i o r s k i A. 1996a, Nuda Demokracji, Wprost, nr 52, 29.12, s. 97-99. - 1996b, Pomniczek z błota, Wprost, nr 10, 10.03, s. 85-86. The Roundtable..., 1996, The Roundtable Talks and the Breakdown of Communism, J. Elster (red.), Chicago-London. T a r k o w s k a E. 2000a, Z biedy w przyszłość. Drogi i wybory młodych ludzi, Więź, X L I I I , nr 6 (500), s. 95-103. �28 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA - 2000b, Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:] Jak żyją Polacy, H . Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa, s. 259-280. Wiek... 1999, Wiek utopii (rozmowa Bronisława Wieldsteina z profesorem Leszkiem Kołakow­ skim), Wprost, nr 45, 7.11, s. 19-21. W i l c z y ń s k i W. 1997, Socjalistyczny nacjonalizm, Wprost, nr 17, 27.04, s. 54. - 1998, Pytanie z przeszłości, Wprost, nr 35, 30.08, s. 47. - 1999, Cena sektora nierynkowego, Wprost, nr 49, 5.12, s. 51. W ł a d y k a W. 1999, Przeszłość zaklęta, Polityka, nr 47, 20.11, s. 20-22. Za... 1996, Za szynką (rozmowa z Edwardem Redlińskim), Wprost, nr 10, 10.03, s.84. Zmiany... 1999, Zmiany w życiu Polaków w gospodarce rynkowej, L . Beskid (red.), Warszawa. Zrozumieć... 2000, Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, E. Tarkowska (red.), Warszawa. MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POST-COMMUNISM. IDEOLOGICAL AND SOCIAL PLANES OF THE DEBATE Summary The terms "post-communism" and "post-communistic" came into common use within differ­ ent areas of our language: literary and scientific as well as colloquial language, as soon as the communist system had collapsed. These terms are applied optionally, in different meanings; most often they are meant to define ideas, attitudes and activities considered as long lasting relics of the departed system. For over ten years the author has been meeting the mentioned terms and concepts while study­ ing written and oral texts connected with her subject of research, i.e. the socio-economic transfor­ mations in Polish peasant life and culture. Because of the variety of usages and meanings, now the author aims at introducing some conceptual order. She also wants to present real contexts in which the notion appears and the socio-economic circumstances of the "discourse on post-communism". The study is based on press publications and on results of recent sociological surveys. The article consists of two parts. The first one concerns intellectual consideration of "post-communism". In her research the author has realized how wide is the area where the concept is applied. A l l the analysed texts range between general philosophical problems of totalitarism, freedom, democracy, human nature and the presentations of the realities of social life in post-communist countries. In the second part post-communism is presented on its social plane - the author shows social attitudes shaped and left by the communist system. The attitudes are ordered according to the contexts in which they usually appear. Particular contexts are defined by the author as the "so­ cial", "sentimental", "existential" or "rustical" post-communism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd354242eccc61209bd8ef4232f47ab7.pdf 748fb4ac9f3eaaf7302ea8b2ed7ab08c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2227 Title A name given to the resource Postmodernizm i film / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.138-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Postmodernizm i film Teresa Rutkowska Postmodernizm to pojęcie kluczowe w opisie zjawisk z a c h o d z ą c y c h w kulturze współczesnej k r a j ó w wysoko roz­ winiętych. Zakres samego pojęcia, a t a k ż e kwalifikacja sytuacji, do k t ó r e j się ono odnosi, są przedmiotem nie k o ń c z ą c y c h się s p o r ó w badaczy k u l t u r y , s o c j o l o g ó w , es­ t e t y k ó w i filozofów. Dyskusje te toczą się z a r ó w n o na płaszczyźnie o g ó l n o k u l t u r o w e j , j a k i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin p r a k t y k i artystycznej. Jak w t y m k o n t e k ś c i e sytuuje się film i inne sztuki audiowizualne? Z d a w a ć by się m o g ł o , że film, dzięki swej p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y masowej, k t ó r a stanowi i s t o t n ą p o ż y w k ę sztuki postmodernistycznej, a zarazem z uwagi na ł a t w o ś ć z j a k ą w c h ł a n i a ś r o d k i wyrazowe innych sztuk, znajdzie się w p o l u zaintereresowania k u l t u r o z n a w c ó w zajmujących się post­ modernizmem. Tak jednak właściwie się nie s t a ł o . Przyczyn tego jest zapewne wiele. N a j w a ż n i e j s z a b y ć m o ż e t k w i w o b r ę b i e samego kina. W ostatnim dziesięcioleciu najwięk­ szą e k s p a n s y w n o ś c i ą o d z n a c z a j ą się wzorce kina a m e r y k a ń ­ skiego. Ó w neo-Hollywoodzki s t y l o d w o ł u j e się wprawdzie c h ę t n i e do tradycji modernistycznego k i n a europejskiego (Fellini, Bergman, Truffaut, Bertolucci), ale w ramach pewnych klasycznych reguł. Dotyczy to narracji, konstrukcji czasu i przestrzeni, a przede wszystkim t r w a ł o ś c i paradyg­ m a t u gatunkowego (film gansterski, outlaw film, film drogi, thriller, western, musical, science-fiction, itd.). Ten swoisty klasycyzm, a wraz z n i m w y m ó g stale doskonalonej perfekcji technicznej, ma b e z p o ś r e d n i związek z wysoce zinstytuc­ j o n a l i z o w a n y m systemem produkcji, w k t ó r y m r z ą d z ą twar­ de prawa r y n k u . 1 Filmowe u t w o r y postmodernistyczne, odzwierciedlające w y r a ź n i e wysoki s t o p i e ń m e t a ś w i a d o m o ś c i twórczej, znaj­ dują się raczej na marginesie tej masowej, skomercjalizowa­ nej produkcji ( c h o ć z samej swojej zasady p o z o s t a j ą nieus­ tannie w jej bliskości tak, że przeprowadzenie granicy bywa niekiedy trudne). Margines ten jednak jest nader istotny, posiada b o w i e m z n a c z n ą siłę o d d z i a ł y w a n i a , z uwagi na m n o g o ś ć o d n i e s i e ń k u l t u r o w y c h , jakie funkcjonują w jego o b r ę b i e . Frederic Jameson m ó w i o postmodernizmie j a k o 0 dominancie k u l t u r o w e j , nie tyle w aspekcie zasięgu tej formacji, ale w aspekcie jej i n t e n s y w n o ś c i . Jest to szczególnie adekwatne jeśli chodzi o film. I n n y m powodem, dla k t ó r e g o film wraz z p o k r e w n y m i m u dziedzinami, t a k i m i j a k telewizja i wideo, stoi poza g ł ó w n y m n u r t e m r o z w a ż a ń na temat postmodernizmu jest zapewne stan współczesnej teorii filmu. Oddaliwszy się o d globalnych, apodyktycznych ujęć semiotycznych (np. J. M i t r y ' e g o ) i psy­ choanalitycznych (np. C. Metza) z lat sześćdziesiątych 1 siedemdziesiątych, uległa ona rozdrobnieniu, u t r a c i ł a impet i u w i k ł a ł a się w p u ł a p k i przemijających m ó d i tendencji. N i e k t ó r e z metod badawczych lansowanych w jej o b r ę b i e , te przede wszystkim, k t ó r e o d w o ł u j ą się do antropologii k u l ­ tury lub do teorii literatury (na p r z y k ł a d narratologii), o t w o r z y ł y niewątpliwie nowe możliwości badania dzieła filmowego, niemniej obecnie w p ł y w teorii filmu na r o z w ó j humanistyki wydaje się b y ć z n i k o m y , a i sami filmolodzy stracili, j a k należy m n i e m a ć , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć sproblematyzowania zjawisk, jakie z a c h o d z ą w tej dziedzinie wraz z rozwojem technik audiowizualnych i zbudowania na tej bazie p ł o d n e j i p r z e k o n u j ą c e j teorii. Tak więc niejako o n i sami poddali się naciskowi postmodernistycznej n i e m o ż n o ­ ści. 2 138 C i e k a w ą p r ó b ą p r z e ł a m a n i a impasu w m y ś l e n i u o filmie jest teoria, czy m o ż e lepiej filozofia filmu, s f o r m u ł o w a n a przez Gillesa Deleuze'a , wybitnego filozofa i badacza k u l t u r y , k t ó r e g o diagnozy stały się p u n k t e m wyjścia dla wielu w a ż n y c h debat o postmodernizmie. O t ó ż d o k o n a ł o n p o d z i a ł u sztuki filmowej na dwie, z a c h o d z ą c e na siebie fazy. Faza wcześniejsza to faza „ i m a g e - m o u v e m e n t " (obrazu, k t ó r e g o najważniejszym komponentem jest ruch). Faza późniejsza, to faza „ i m a g e - t e m p s " (obrazu, k t ó r e g o n a j w a ż ­ niejszym komponentem jest czas). T o p r z e o b r a ż e n i e k i n a ma, zdaniem Deleuze'a, swoją p r z y c z y n ę w zmianie kondycji c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o , z a p o c z ą t k o w a n e j j u ż po drugiej wojnie ś w i a t o w e j . C z ł o w i e k ten u t r a c i ł poczucie z w i ą z k ó w senso-motorycznych ze ś w i a t e m . Zagubiony w p r z e ś w i a d ­ czeniu, że pozbawiony jest w p ł y w u na wydarzenia, w k t ó r y c h uczestniczy, realizuje się nie tyle w d z i a ł a n i u , ile w procesie obserwacji rzeczywistości, kontemplowania jej. Błądzi, nie z n a j ą c celu, do k t ó r e g o zmierza. Marzenia, fantazmaty, z ł u d z e n i a , klisze, n a k ł a d a j ą się na b o d ź c e wzrokowe i s ł u c h o ­ we, docierające d o ń ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Granica p o m i ę ­ dzy wizjami mentalnymi, a u n a o c z n i o n ą rzeczywistością jest p ł y n n a i niepewna. Uległy r o z p a d o w i związki przyczynowo-skutkowe i czaso-przestrzenne. F i l m jest w e d ł u g De­ leuze'a szczególnie predystynowany do objawiania owej d w o i s t o ś c i , owego procesu transgresji, owej swoistej schizof­ renii. Czas filmowy m o ż e m i e ć s t r u k t u r ę k r y s z t a ł u , spirali, m o ż e u k ł a d a ć się warstwowo lub p u n k t o w o — ale tak typowy dla fazy poprzedniej u k ł a d linearny uległ zaburzeniu. K w i n t e s e n c j ą tej zmiany strukturalnej jest z d o l n o ś ć filmu do wizualizacji myśli ludzkiej — s t ą d dla Deleuze'a film jest ź r ó d ł e m wiedzy o c z ł o w i e k u w s p ó ł c z e s n y m . 3 Teoria ta m a j ą c a swe ź r ó d ł o w filozofii Bergsonowskiej odznacza się spójnością. Zostawia jednak film epoki post­ modernistycznej poza nawiasem. Egzemplifikacje, j a k i m i się p o s ł u g u j e nie sięgają poza lata siedemdziesiąte. F i l m p r z e s t a ł Deleuze'a i n t e r e s o w a ć , gdy p r z e m i n ę ł a era wielkiego k i n a autorskiego. K o ń c z y swoje r o z w a ż a n i a na filmach Wellesa, Resnais, Godarda, Felliniego, Antonioniego, Ozu, Viscontiego. Ale paradoksalnie, a m o ż e z duchem c z a s ó w w j a k i c h praca jego p o w s t a ł a (1985), nie bada tych dzieł j a k o ekspresji o s o b o w o ś c i t w ó r c z e j , lecz są one dla niego wyrazem pewnej ogólniejszej tendencji. M o ż n a by z a r y z y k o w a ć stwierdzenie, że kino w planie treści a n t y c y p o w a ł o „ l a condition postmoderne" w s p o s ó b refleksyjny, w stylistyce modernistycz­ nej, p ó k i same tej kondycji nie uległo. K i n o z a g a r n i ę t e w przeważającej swej części w tygiel k u l t u r y masowej, k i n o j a k o element d ó b r konsumpcyjnych, k i n o j a k o ź r ó d ł o czystej r o z r y w k i , pozbawione istotnego p r z e s ł a n i a , o d s t r ę c z a o d d o c i e k a ń natury filozoficznej, c h o ć nie p r z e s t a ł o b y ć baro­ metrem przemian k u l t u r o w y c h . T ę l u k ę teoretyczno- i k r y t y c z n o f i l m o w ą w odniesieniu do k i n a postmodernistycznego starają się do pewnego stopnia w y p e ł n i ć filmoznawcy skupieni w o k ó ł k w a r t a l n i k a „ S c r e en". N a u w a g ę zasługuje t u przede wszystkim numer m o n o ­ graficzny p o ś w i ę c o n y temu zagadnieniu (vol.28, r.1987) — interesujący z uwagi na r o z m a i t o ś ć postaw i ujęć badaw­ czych tam reprezentowanych, co samo przez się odzwiercied­ la zamieszanie, jakie w tej dziedzinie panuje. P u n k t e m wyjścia dla większości z nich są klasyczne j u ż dziś teorie postmodernistyczne, j a k k o l w i e k raczej rzadko w s p o s ó b j a w n y i b e z p o ś r e d n i o d n o s z ą się one do filmu j a k o takiego. �W y j ą t k i e m są t u pewne propozycje Jeana Baudrillarda, Frederica Jamesona i U m b e r t o Eco. Najbardziej powszech­ n ą s t r a t e g i ą b a d a w c z ą jest aplikowanie s f o r m u ł o w a n y c h przez t e o r e t y k ó w najbardziej o g ó l n y c h cech postmoderniz­ m u na konkretne teksty filmowe l u b telewizyjne. Jean Baudrillard w swoich k s i ą ż k a c h rozwija s f o r m u ł o ­ w a n ą przez G u y Deborda w pracy La societe de spectacle ( S p o ł e c z e ń s t w o spektaklu, 1967) tezę o zaniku organicznych więzi s p o ł e c z n y c h w kulturze Zachodu. E p o k ę n a s z ą nazywa e p o k ą Symulacji. Rzeczywistość jest w niej postrzegana za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z ó w , przede wszystkim o b r a z ó w elekt­ ronicznych. Paradygmatem poznawczym staje się obraz telewizyjny. Obraz jest ekwiwalentem prawdy, prawdziw­ szym niż t o , co realne. Telewizja stanowi rodzaj k o d u genetycznego, za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o dokonuje się prze­ miana r e a l n o ś c i w h i p e r r e a l n o ś ć . Baudrillard jest p e s y m i s t ą , jeśli chodzi o m o ż l i w o ś ć k o n t r o l i społecznej nad t y m szumem informacyjnym. N a d ł u ż s z ą m e t ę skutkiem tego stanu rzeczy musi stać się z o b o j ę t n i e n i e , powierzchowny o d b i ó r zjawisk, rezygnacja z dyskursu, spłaszczenie z n a c z e ń , p o d a t n o ś ć na m a n i p u l a c j ę . W n i o s k o w a ć s t ą d m o ż n a , że i m doskonalszy technicznie, i m bardziej sugestywny jest obraz filmowy czy elektroniczny — t y m większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o niesie ze s o b ą . T a jednoznacznie negatywna kwalifikacja k u l t u r y audiowizualnej, w p o l u o d d z i a ł y w a n i a k t ó r e j znajdują się „ m a s y " , prowokuje do dyskusji. Najbardziej problematycz­ na wydaje się jednak pozycja klerka, k t ó r ą w y z n a c z y ł sobie Baudrillard. Frederic Jameson , k t ó r y dzieli z n i m głęboki pesymizm co do stanu k u l t u r y współczesnej, o b n a ż a jednak t a k ą z ł u d n o ś ć deklarowanego przez i n t e l e k t u a l i s t ó w po­ k r o j u Baudrillarda przekonania o n i e p o d a t n o ś c i na wszech­ obecny w p ł y w k u l t u r y masowej. C z ł o w i e k współczesny jest b o w i e m zbyt g ł ę b o k o zanurzony w wizualnych m i r a ż a c h , stereotypach, fantazmatach, p r o d u k o w a n y c h przez ś r o d k i masowego k o m u n i k o w a n i a . W o b r ę b postmodernistyczne­ go syndromu w c h o d z ą takie właściwości, j a k zniesienie granic p o m i ę d z y k u l t u r ą w y s o k ą a n i s k ą , p o p u l a r n ą , fas­ cynacja „ z d e g r a d o w a n y m p e j z a ż e m nijakości, kiczu, seriali telewizyjnych i k u l t u r y 'Reader's Digest', reklam, filmów hollywoodzkich kategorii B, paraliteratury, k r o n i k k r y m i n a ­ l n y c h . " Takie jego elementy, j a k niejasność, ekspansywny seksualizm, sięganie do najbardziej mrocznych p o k ł a d ó w ludzkiej psychiki, rewolta wobec ustalonych n o r m społecz­ nych i obyczajowych, p r z e s t a ł y s z o k o w a ć i u t r a c i ł y posmak skandalu. Postmodernistyczna t w ó r c z o ś ć artystyczna o d ­ znacza się w e d ł u g niego indyferentyzmem aksjologicznym i uczuciowym, brakiem głębi znaczeniowej i p o d t e k s t ó w . W ł a ś c i w a i m i n t e r t e k s t u a l n o ś ć zasadza się na z a w ł a s z c z a n i u i powielaniu dawnych i współistniejących stylów estetycz­ nych bez w y r a ź n e j motywacji. Jest mniej l u b bardziej s p r a w n ą (niekiedy istotnie nader w y r a f i n o w a n ą ) ż o n g l e r k ą tekstami k u l t u r y . Postmodernizm opisuje Jameson j a k o e p o k ę k o ń c a stylu pojmowanego w s p o s ó b jednostkowy i w y j ą t k o w y , koniec indywidualnego, t w ó r c z e g o , rozpoz­ nawalnego w sygnaturze d z i a ł a n i a , z a s t ą p i o n e g o przede wszystkim przez m e c h a n i c z n ą r e p r o d u k c j ę . Sporo miejsca p o ś w i ę c a Jameson pastiszowemu charak­ terowi k u l t u r y postmodernistycznej, przy czym dokonuje on r o z r ó ż n i e n i a p o m i ę d z y m o d e r n i s t y c z n ą p a r o d i ą , a pastiszem — k t ó r y jest p a r o d i ą w y z b y t ą wyższej intencji, satyrycznego impulsu, jest więc strategią n e u t r a l n ą , „ p u s t ą " . F i l m y przy­ należące do formacji postmodernistycznej realizują ten m o ­ del za p o m o c ą w ł a ś c i w y c h sobie ś r o d k ó w , innych niż na p r z y k ł a d literatura. Jest rzeczą z n a m i e n n ą , że adaptacje sztandarowych powieści postmodernistycznych takich j a k Pocałunek kobiety pająka Puiga, Imię róży Eco czy Ragtime D o c t o r o w a wcale nie m a j ą charakteru postmodernistycz­ nego. F i l m o d w o ł u j e się najchętniej do pewnych standar­ d o w y c h p r z e d s t a w i e ń wizualnych, takich j a k inne filmy, 4 5 6 k o m i k s y , reklama, video-klipy. Istnieje jednak zdaniem Jamesona specyficzny filmowy gatunek postmodernistyczny — m i a n o w i c i e film-nostalgia l u b j a k k t o w o l i film retro. Jako p r z y k ł a d podaje Jameson American Graffiti (1973), ale i Konformistę Bertolucciego czy Chinatown P o l a ń s k i e g o . F i l m y te, w a r t o ś c i o w a n e raczej negatywnie, nie są w e d ł u g niego r e k o n s t r u k c j ą sytuacji historycznej, nie e w o k u j ą prze­ szłości, ale nostalgiczne o niej wspomnienie. W ramach gry intertekstualnej o d t w a r z a j ą pewne schematy wizualne tej przeszłości, w y g ł a d z o n e , p i ę k n e , czasem nieostre, j a k b y zatarte w n i e d o k ł a d n e j p a m i ę c i . A t r y b u t a m i „ h i s t o r y c z n o ś c i " s ą stroje i stylowe w n ę t r z a — czy to b ę d ą lata 30. czy 50. S w o i s t ą f o r m ą r e t r o - f i l m ó w są remake'i, realizowane i o g l ą ­ dane z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą istnienia poprzednich wersji, k t ó r a to ś w i a d o m o ś ć , j a k pisze Jameson, jest w a ż n ą częścią s k ł a d o w ą struktury filmu. N i e wszystkie p r z y k ł a d y cyto­ wane przez Jamesona s ą bezdyskusyjne, ale sam p r o b l e m jest niewątpliwie godny zastanowienia. F i l m zajmuje w jego r o z w a ż a n i a c h sporo miejsca, podob­ nie j a k k u l t u r a masowa. M a to z w i ą z e k z jego tezą o w s p ó ł ­ zależności k u l t u r o w y c h f o r m postmodernizmu, jego stylis­ tycznej superstruktury i p o d ł o ż a ekonomicznego. Wspo­ mniane dziedziny, tak ściśle p o w i ą z a n e z sytuacją r y n k o w ą , e k s p a n s j ą k a p i t a ł u , funkcjonujące w ponadnarodowej prze­ strzeni są d o s k o n a ł ą ilustracją tej tezy. Istotne też wydaje się w k o n t e k ś c i e interesujących nas spraw d o s t r z e ż e n i e przez Jamesona w samym pojęciu postmodernizmu aspektu chro­ nologicznego, czy raczej p e r i o d y z u j ą c e g o . Jego w y o d r ę b ­ nienie zbiegło się b o w i e m z t a k i m i zjawiskami j a k powszech­ na modernizacja wszystkich dziedzin życia, narodziny postindustrialnego, czy konsumpcyjnego s p o ł e c z e ń s t w a , społe­ c z e ń s t w a m e d i ó w (lub spektaklu), wielonarodowego kapita­ lizmu. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na kierunek rozwoju sztuki filmowej i e k s p a n s j ę k u l t u r y masowej. J a k ż e nie na miejscu wydaje się Jamesonowi niegdysiejszy entuzjazm M c L u h a n a . M a r k s i s t o w s k i r o d o w ó d Jamesonowskich w y ­ w o d ó w nie ulega w ą t p l i w o ś c i , t y m niemniej, trafiają one w sedno rzeczy. Nieustannie w z r a s t a j ą c e koszty produkcji z m u s z a j ą p r o d u c e n t ó w do inicjowania m i ę d z y n a r o d o w e j w s p ó ł p r a c y , w w y n i k u czego p o w s t a j ą u t w o r y bez specjal­ nego adresata, bez w y r a ź n e g o , narodowego oblicza, filmy „ d l a k a ż d e g o " . P o d k r e ś l i ć trzeba, że jest to tendencja o g ó l n o ś w i a t o w a , d o t y k a ona jednak najwyraźniej k i n a euro­ pejskiego, k t ó r e zostaje w ten s p o s ó b zmuszone do respek­ towania przyzwyczajeń odbiorczych w i d z ó w zza oceanu — b o w i e m największy k a p i t a ł zgromadzony jest w r ę k a c h p r o d u c e n t ó w a m e r y k a ń s k i c h . P o w s t a j ą w ten s p o s ó b , wedle znakomitego określenia Krzysztofa Zanussiego, lekkostrawne, postmodernistyczne „ e u r o p u d d i n g i " . Jameson zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na fakt, iż ta nowa t w ó r c z o ś ć k u l t u r a l n a p o w i n n a b y ć traktowana j a k o metoda przedstawiania nowej przestrzeni postmodernistycznej, k t ó ­ ra to p r z e s t r z e ń nie jest l i t y l k o k o n s t r u k t e m p o j ę c i o w y m , ale ma charakter realny, rzeczywisty. M i e l i b y ś m y t u więc do czynienia, j a k pisze, „ z n o w ą f o r m ą realizmu", o p a r t ą na kulturze simulacrum. R ó w n o c z e ś n i e jednak te nowe formy twórczości m o g ą b y ć , i są analizowane j a k o formy mis­ tyfikujące tę rzeczywistość, bo zabieg mistyfikacji jest wpisa­ ny w ich p o e t y k ę . Badacz, k t ó r y podejmuje się ich analizy musi sobie z tej ambiwalencji z d a w a ć s p r a w ę , w przeciwnym razie grozi m u tautologia. M a t e r i a ł e m p r o w o k u j ą c y m do tego rodzaju d o c i e k a ń są w e d ł u g mnie filmy W o o d y Allena, a przynajmniej n i e k t ó r e z nich. W y r a s t a j ą one z k u l t u r y postmodernistycznej, k a r m i ą się n i ą — z a c h o w u j ą c , na ile to m o ż l i w e , wobec niej krytyczny dystans. Same u w i k ł a n e w w i e l o p i ę t r o w e gry intertekstualne niekiedy s p r a w i a j ą w r a ż e n i e czystej, oszałamiającej zabawy. (Jak film Wojna i śmierć, w k t ó r y m w w ą t e k Tołstojowskiej powieści Wojna i pokój z o s t a ł w p l ą t a n y niepozorny K a n d y d o - p o d o b n y czło- 139 �wieczek obdarzony ś w i a d o m o ś c i ą wyrafinowanego, amery­ k a ń s k i e g o intelektualisty czy film To, co chciałbyś wiedzieć 0 seksie, ale wstydzisz się zapytać — zbudowany z o d n i e s i e ń stylistycznych d o najbardziej klasycznych g a t u n k ó w filmo­ w y c h z w ł ą c z o n y m w ich o b r ę b nieodzownym elementem niespodzianki i zaskoczenia w aurze absurdalnego dowcipu). K i e d y indziej A l l e n , nie r e z y g n u j ą c z postmodernistycznej p r a k t y k i collage'u i cytowania t e k s t ó w z przebogatego „ m u z e u m w y o b r a ź n i " , j a k i m dysponuje, mieszając k u l t u r ę t r y w i a l n ą , kicz i wyrafinowane arcydzieła (jak w Annie Hall, Manhattanie czy w Zeligu) — dokonuje wynikliwej auto­ analizy oraz analizy postmodernistycznej rzeczywistości, w k t ó r e j p r z y s z ł o m u żyć i t w o r z y ć , i k t ó r a jest jego ż y w i o ł e m . Prawdziwie postmodernistycznym ś r o d k i e m wypowiedzi jest dla Jamesona w i d e o . Zwraca o n u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć zastosowania n o w y c h n a r z ę d z i teoretycznych do opisu zja­ wiska, k t ó r e dziś zajmuje coraz ważniejszą pozycję. R ó ż n i się ono o d k i n a przede wszystkim o r y g i n a l n o ś c i ą f o r m y , k t ó r e j p o d s t a w o w ą c e c h ą jest, j a k to m ó w i R a y m o n d W i l l i a m s , totalna p ł y n n o ś ć (flux total). S t ą d , zdaniem Jamesona, ogromna t r u d n o ś ć interpretacji tematycznej tekstu wideo. Powstaje o n w oparciu o bricolage, rodzi się z sumy c y t a t ó w wizualnych, jest najbardziej w y s u b l i m o w a n ą f o r m ą colla­ ge'u, p o z b a w i o n ą w e d ł u g Jamesona (podobnie j a k m u z y k a aleatoryczna), z a r ó w n o znaczenia, j a k i głębi metafizycznej. O t o czysty w y k w i t postmodernizmu... 7 8 9 U m b e r t o E c o należy, podobnie j a k Jameson, d o tych badaczy k u l t u r y , k t ó r z y m a j ą ś w i a d o m o ś ć , iż wszelkie p r ó b y z a m k n i ę c i a się w azylu k u l t u r y wysokiej, w odcięciu o d niszczącego w p ł y w u k u l t u r y masowej, skazane są na niepo­ wodzenie. Stroni jednak o d moralizatorskich p o u c z e ń , w miejsce czego proponuje z m i a n ę perspektywy widzenia przez unikanie p o d z i a ł u k u l t u r y na lepszą i g o r s z ą . P ł a w i się w rzeczywistości postmodernistycznej, b a w i się n i ą t r o c h ę j a k W o o d y A l l e n , ale na w y ż s z y m stopniu ś w i a d o m o ś c i metakrytycznej, sam wreszcie j ą produkuje (powieść Imię róży i Wahadło Foucalta. Z a podstawowy warunek przy­ s t ą p i e n i a d o tej zabawy u w a ż a jednak (rozwijając k o n c e p c j ę Jencksa i nie tak m o ż e w y r a ź n i e w y a r t y k u ł o w a n ą sugestię Jamesona) d w u k o d o w o ś ć tekstu postmodernistycznego — co polega na w s p ó ł i s t n i e n i u w o b r ę b i e jednego u t w o r u e l e m e n t ó w k u l t u r y wysokiej i masowej. C h o d z i t u jednak nie tyle o proste i c h przemieszanie, ale i c h o d d z i e l n ą egzystencję na r ó ż n y c h poziomach — sprawia t o , iż odbiorca wtajem­ niczony odczytuje z tego samego tekstu inne treści niż odbiorca n a i w n y l u b gorzej wyedukowany. T a k więc, aby tekst postmodernistyczny o d s ł o n i ł swoją z ł o ż o n o ś ć , aby ujawnił na jakiej zasadzie z o s t a ł skonstruowany, s ł o w e m , aby p r z e m ó w i ł m e t a j ę z y k i e m — odbiorca musi d y s p o n o w a ć o k r e ś l o n ą k o m p e t e n c j ą k u l t u r o w ą . M y l i ł b y się jednak ten, k t o by k o m p e t e n c j ę tę, pisze Eco, w i ą z a ł z poziomem w y k s z t a ł c e n i a l u b z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do elity intelektualnej. O t ó ż Eco zwraca u w a g ę na fakt, iż na wiedzę w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy złożyły się przede wszystkim r ó ż n o r a k i e teksty k u l t u r y masowej i popularnej i że to za ich p o ś r e d n i c t w e m d o t a r ł y d o ń , w przeważającej części elementy k u l t u r y wyso­ kiej. Dysponuje o n więc prawdopodobnie i n n y m typem wrażliwości estetycznej ( i n n y m , a nie gorszym), i n n ą hierar­ c h i ą w a r t o ś c i niż odbiorca dawnego t y p u , koneser sztuki. Posiada też z n a j o m o ś ć reguł gry, k t ó r e p o z w a l a j ą m u , j a k to o k r e ś l a autor, c z e r p a ć zadowolenie i r a d o ś ć z dzieła, z k t ó ­ r y m obcuje. T a k na p r z y k ł a d odbierane są filmy Spielberga 1 Lukacsa, n i e k t ó r e filmy W o o d y Allena (z p e w n o ś c i ą przez w i d o w n i ę mniejszą liczebnie), czy wreszcie seriale telewizyjne j a k Columbo i Dallas. W tych ostatnich zresztą gra intertekstualna jest zdecydowanie mniej wyrazista, a m o ż e niemal z b ę d n a . Jakkolwiek więc n i e k t ó r e egzemplifikacje Eco s ą kontrowersyjne — samo k r y t e r i u m d o b o r u — wspomniana 140 d w u k o d o w o ś ć , p o d l e g a j ą c a subtelnej r ó w n o w a d z e innowa­ cji i p o w t ó r z e ń , jest kluczem w ł a ś c i w y m . Z tego, co dotychczas powiedziano, w y n i k a , że najwięk­ szym problemem jest d o b ó r odpowiednio wyrazistych egzemplifikacji. K ł o p o t pojawia się, gdy zastosowano zbyt m a ł o k r y t e r i ó w d o b o r u . P r z y k ł a d e m takiej konfuzji m o ż e b y ć zakwalifikowanie f i l m u Blackmail (Męka milczenia) Hitchcocka z r o k u 1929 j a k o tekstu postmodernistycznego na tej jedynie zasadzie, iż zastosowano t a m swobodny t o k wypowiedzi, zaniechano p o d p o r z ą d k o w a n i a jej z a ł o ż o n y m z g ó r y r e g u ł o m gatunku, o d s t ą p i o n o o d przyjętych po­ wszechnie s c h e m a t ó w — k t ó r e to cechy z o s t a ł y postmoder­ n i z m o w i (między i n n y m i ) przypisane przez J.F. L y o t a r d a , j a k to uzasadnia pewien autor wydrukowanej w „ S c r e e n " analizy. I przeciwnie, model tekstu postmodernistycznego nie m o ż e b y ć zbyt sztywny, obdarzony n a d m i e r n ą ilością cech, bo w ó w c z a s d o k ł a d n e zastosowanie go w praktyce m o ż e o k a z a ć się n i e m o ż l i w e . G w o l i j a s n o ś c i w y w o d u zdecy­ d o w a l i ś m y się p r z y w o ł a ć najbardziej jaskrawe p r z y k ł a d y filmowej t w ó r c z o ś c i postmodernistycznej, takie k t ó r e nie p o w i n n y b u d z i ć kontrowersji. C h o d z i t u przede wszystkim o filmy D a v i d a L y n c h a , a zwłaszcza Blue Velvet, Dzikość serca i Miasteczko Twin Peaks. D w a pierwsze z nich, p o s ł u g u j ą c e się licznymi o d w o ł a n i a m i do klasyki H o l l y w o ­ odzkiej, e p a t u j ą o k r u c i e ń s t w e m , ale t a k ż e p r o w o k u j ą tan­ d e t ą , kiczem, t r y w i a l n o ś c i ą . W Blue Velvet z ł o z o s t a ł o podniesione do rangi n o r m y , w Dzikości serca problematyka m o r a l n a z o s t a ł a c a ł k i e m u n i e w a ż n i o n a . Z drugiej strony filmy te zniewalają widza, o s z a ł a m i a j ą go m n o g o ś c i ą perfek­ cyjnie zrealizowanych e f e k t ó w , z a s k a k u j ą c ą u r o d ą zdjęć, p r z e j m u j ą c ą m u z y k ą . Z a ś Miasteczko Twin Peaks m a ponad­ to tę zaletę, że dzięki serialowej formie m o ż n a prześledzić wszystkie te cechy, o k t ó r y c h b y ł a m o w a , w procesie, w rozwoju. M a m y t u do czynienia z p r z e w r o t n y m kwes­ tionowaniem wszelkich z n a c z e ń i p o w i ą z a ń przyczynowo-skutkowych. Bohaterowie zmieniają o s o b o w o ś ć , j a k m a s k ę , j a k s t r ó j . Czyny ich pozbawione są l o g i k i i uzasad­ nienia, nowe w ą t k i p o j a w i a j ą się zanim stare u l e g n ą roz­ w i ą z a n i u . Bohaterowie wygłaszają k o m u n a ł y l u b też ezote­ ryczne, pogmatwane f o r m u ł y — ale m i m o to r o z u m i e j ą się wzajemnie. Są b o w i e m u w i k ł a n i w konglomerat k u l t u r o w y 1 0 — w k t ó r y m czują się j a k ryby w wodzie. F i l m o d w o ł u j e się d o wszystkich w a ż n y c h e l e m e n t ó w współczesnej k u l t u r y a m e r y k a ń s k i e j , wraz z jej m i g o t l i w o ś c i ą , p r z y w i ą z a n i e m do tradycji ( t a k ż e indiańskiej), w i a r ą w duchy, w ę d r ó w k ę dusz, sny, m i t y i e k o l o g i ę . Ewokuje przeczucie N e w A g e i najbar­ dziej trywialne schematy k u l t u r y masowej. W i d z , k t ó r y z a a k c e p t u j ę tę k o n w e n c j ę , ulegnie u r o k o w i niesamowitych n a s t r o j ó w , uzna, że tak n a p r a w d ę znaczenie m a t y l k o zabawa, k t ó r e j reguły ustala się samemu. I n n y m rodzajem k i n a , t y m razem bardzo mocno osadzo­ n y m w tradycji europejskiej, są filmy Petera Greenewaya, takie j a k Kontrakt rysownika, Brzuch architekta czy Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek. F i l m y te o d z n a c z a j ą się w y r a f i n o w a n y m rozpasaniem w i z u a l n y m . Obrazy zniewala­ j ą u r o d ą p l a s t y c z n ą , p r z y w o ł u j ą style i m o t y w y z dziejów malarstwa, rzeźby, architektury. S z o k u j ą o k r u c i e ń s t w e m , s k a t o l o g i ą , r o z p a s a n ą fizjologią. N a d wszystkim ciąży na­ strój dekadencki i przeczucie k o ń c a cywilizacji europejskiej - nie niosą ze s o b ą żadnej nadziei. W nurcie twórczości postmodernistycznej mieszczą się też takie filmy j a k Batman T i m a Burtona czy Kto wrobił królika Rogera R. Zameckisa, oba niemal w całości zbudowane z c y t a t ó w klasycznych tekstów filmowych, operujące pastiszem, eklektyzmem gatunkowym. Dotychczasowe ustalenia d o w i o d ł y ścisłego z w i ą z k u k u l ­ tury postmodernistycznej z kapitalizmem, rozwojem c y w i l i ­ zacyjnym, intensywnym szumem i n f o r m a c y j n y m w y w o ł a ­ n y m w s z e c h o b e c n o ś c i ą m a s s - m e d i ó w . Czy wobec tego m o ż e ­ m y m ó w i ć o polskim postmodernizmie? Czy w Polsce �I zjawiska, o k t ó r y c h b y ł a m o w a , znajdują j a k i e ś odbicie? W artykule Postmodernizm a socjalizm Z y g m u n t B a u m a n o r z e k ł , że socjalizm ze swoją w i a r ą w m o ż l i w o ś ć zaprojek­ towania s p o ł e c z e ń s t w a , z wizją szczęśliwej, harmonijnej egzystencji w oparciu o z a ł o ż o n e o d g ó r n i e reguły, z zasady swojej m i a ł charakter modernistyczny. W d o d a t k u , gdy świat z a n u r z a ł się w postmodernistycznej magmie, w Polsce p a n o w a ł stan wojenny i p r z e p ł y w t r e n d ó w i k i e r u n k ó w artystycznych z Z a c h o d u do naszego kraju, dotychczas w m i a r ę naturalny i bezkonfliktowy, na dłuższy czas uległ zahamowaniu. System u w a r u n k o w a ń d e c y d u j ą c y c h o pej­ z a ż u k u l t u r o w y m był u nas zasadniczo odmienny. M i m o to postmodernizm w wersji filmowej d o t a r ł do nas stosunkowo szybko, przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m kaset wideo. W przeważającej swej części u t w o r y te potraktowane z o s t a ł y p o c z ą t k o w o j a k o typowe k i n o komercyjne i trzeba b y ł o pewnego czasu, a t a k ż e wysiłku badaczy k u l t u r y , aby ich postmodernistyczny charakter m ó g ł z o s t a ć ujawniony. N i e m o g ł o się to stać bez przyswojenia na naszym gruncie myśli postmodernistycznej. Jednym z pierwszych, k t ó r z y zwrócili u w a g ę na istnienie tego zjawiska, był w Polsce prof. Stefan M o r a w s k i .W m i a r ę upowszechniania się pewnych w z o r ó w k u l t u r o w y c h i zakorzeniania się ich na naszym gruncie z a c z ę t o m ó w i ć o polskiej wersji postmodernizmu, przede wszystkim w dziedzinie architektury i malarstwa, ale p o d ­ budowa teoretyczna tych zjawisk jest ciągle jeszcze bardzo w ą t ł a i niepewna. Powolne k s z t a ł t o w a n i e się r y n k u sztuki w zmienionych warunkach ekonomicznych p r z e k s z t a ł c a stopniowo obraz naszej k u l t u r y . O b o w i ą z e k kultywowania w a r t o ś c i narodowych ustępuje miejsca przymusowej komer­ cjalizacji. Tendencja ta jest w dziedzinie produkcji filmowej szczególnie wyrazista. Z a p o c z ą t k o w a n a z o s t a ł a j u ż przed k i l k o m a laty, gdy s t a ł o się oczywiste, że ci z t w ó r c ó w , k t ó r z y c h c ą zaistnieć w świecie m u s z ą p o d p o r z ą d k o w a ć się o b o w i ą ­ z u j ą c y m tam r e g u ł o m . Celowo więc przyswajali sobie Inter­ national Style, sięgając do s t e r e o t y p ó w f i l m o w y c h utrwalo­ nych na Zachodzie. W y n i k artystyczny tych z a b i e g ó w był rozmaity, z reguły jednak p r o d u k t y te o d z n a c z a ł y się w t ó r nością i s c h e m a t y c z n o ś c i ą , przy jednoczesnym u b ó s t w i e natury technicznej. Jest jednak k i l k a filmów, k t ó r e ś w i a d o ­ mie się wpisują w nurt postmodernistyczny. N a l e ż a ł o by t u w s p o m n i e ć o Łabędzim śpiewie Roberta G l i ń s k i e g o (1988). F i l m z o s t a ł skonstruowany z c y t a t ó w i o d n i e s i e ń do innych filmów. O b n a ż e n i e tego faktu s t a ł o się elementem zabawy, gry z widzem. Podczas hałaśliwej k a m p a n i i reklamowej wyznaczono n a g r o d ę dla tych, k t ó r z y o d n a j d ą największą ilość tych c y t a t ó w i p r z y t o c z ą najwięcej filmów, do k t ó r y c h o d w o ł a n i a m o ż n a tam znaleźć. N i e z a l e ż n i e o d konkretnych u t w o r ó w t w ó r c a w y k o r z y s t a ł schematy rozmaitych gatun­ k ó w , takich j a k musical, film gangsterski, k o m e d i ę slapstick o w ą , wideo-klipy. Sens tej mieszaniny s t y l ó w i konwencji, 1 1 1 2 poza czystą r o z r y w k ą , z a b a w ą w k i n o , pozostaje niejasny i jest m a ł o w gruncie rzeczy istotny. P o d o b n y m chwytem, ale o d w o ł u j ą c się d o innej tradycji, p o s ł u ż y ł się Juliusz M a c h u l s k i w filmie Deja vu. Poprzednie jego filmy r ó w n i e ż ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł y do w z o r ó w dobrego kina komercyjnego i z tego p o w o d u były na naszym gruncie zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Deja vu, j a k sam t y t u ł na t o wskazuje jest niczym i n n y m , j a k s u m ą w ą t k ó w tematycznych i m o t y w ó w stylistycznych j u ż w kinie o g l ą d a n y c h . Ź r ó d ł e m inspiracji i bricolage'u stały się dla niego filmy z okresu N E P - u radzieckiego, takie j a k Przygody Mr Westa w kraju bolszewików Borisa Barneta, komedie Aleksandrowa, Cza­ pajew i Pancernik Potiomkin czy My z Kronsztadtu — ze­ stawione z gangsterskim filmem a m e r y k a ń s k i m z lat d w u ­ dziestych. Collage ó w skonstruowany z o s t a ł nader sprawnie i dowcipnie. Swoboda, z j a k ą t w ó r c a porusza się w świecie filmowych ready-made, aby z nich p r z y r z ą d z i ć ten coctail — p o r ó w n y w a l n a jest z n o n s z a l a n c j ą t w ó r c ó w tego n u r t u na Zachodzie. M a c h u l s k i sprawia w r a ż e n i e , j a k b y z o s t a ł przez teksty te u k s z t a ł t o w a n y , dlatego też ten postmodernistyczny film nosi wszelkie znamiona o r y g i n a l n o ś c i . K i n o polskie z k o n i e c z n o ś c i coraz częściej p o w s t a w a ć będzie przy w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Spowodowane t o jest przede wszystkim w z g l ę d a m i ekonomicznymi. Siłą więc rzeczy będzie się „ p o s t m o d e r n i z o w a ł o " . Sądzić należy, że jest to proces nieuchronny bardziej niż w innych dziedzinach sztuki. W i e l u naszych t w ó r c ó w z powodzeniem p r ó b u j e kariery za g r a n i c ą . N a l e ż y do nich Zbigniew R y b c z y ń s k i , laureat Oskara za film Tango w kategorii filmów animowanych w r o k u 1983. R y b c z y ń s k i najchętniej p o s ł u g u j e się t e c h n i k ą wideo, s p r z ę ż o n ą z komputerem, a ostatnio r ó w n i e ż z telewi­ zją w systemie H i g h D e f i n i t i o n . O s i ą g n ą ł w Stanach Zjed­ noczonych i na Zachodzie n i e b y w a ł y sukces. N i e z a l e ż n i e o d maestrii technicznej, j a k ą o d z n a c z a j ą się wszystkie bez w y j ą t k u jego filmy, w s p o m n i e ć by n a l e ż a ł o o pewnej post­ modernistycznej aurze, j a k a z tych filmów emanuje. W y k o ­ rzystuje o n bowiem w filmach takich j a k Schody, Orkiestra czy Czwarty wymiar m o t y w y wizualne w y w o d z ą c e się z euro­ pejskiego dziedzictwa kulturowego. Cytaty te m a j ą charak­ ter j a w n y l u b zakamuflowany, ale s z o k u j ą c e zestawienia, przed j a k i m i się nie cofa, a t a k ż e stale p r z y w o ł y w a n y kontekst k u l t u r y masowej ś w i a d c z ą o t y m , że oddycha na co dzień a t m o s f e r ą postmodernistycznej k u l t u r y . K u l t u r a ta z p e w n o ś c i ą przeniknie do Polski, w nieco z u b o ż o n e j b y ć m o ż e postaci. Zdaje się o t y m świadczyć kierunek zmian, jakie obserwujemy. Nieuchronne tendencje komercjalizacyjne, z a p ę d y konsumpcyjne, ł a k n i e n i e rozry­ w k i w ucieczce przed n i e r o z w i ą z y w a l n y m i t r u d n o ś c i a m i życia codziennego s p r a w i ą , że j u ż w k r ó t c e k u l t u r a polska m o ż e o k a z a ć się „ c i e n k ą w a r s t e w k ą zmiennych m ó d , p o d k t ó r ą kryje się rzeczywistość r y n k o w y c h z a l e ż n o ś c i . " 13 PRZYPISY 1 Por. D. Bordwell, J. Staiger i K . Thompson, The Classical Hollywood Cinema: Film Style and Mode of Production to I960, London 1985 F . Jameson, Postmodernism, or the Cultural Logic of Late Capitalism „New Left Review" no 146, July-August 1984 Gilles Deleuze, L'image temps, Paris 1985 Por. np. The Ecstazy of Communication (w:) Hal Foster (ed.) Postmodern Culture, London 1985 F . Jameson, op.cit. F . Jameson, op.cit., s. 57 Por. F . Jameson, La lecture sans interpretation. La postmodernisme et le texte video, ..Communication" no 49, 1989 2 3 4 5 6 7 8 Cyt. za F . Jameson, La Lecture..., op.cit. U. Eco, Innowacja i powtórzenie: pomiędzy modernistyczną i postmodernistyczną estetyką, „Przekazy i Opinie", styczeń — czer­ wiec 1990 J . F . Lyotard, La condition postmoderne, Paris 1979 Z. Bauman, Postmodernizm a socjalizm (w:) „Literatura na Świecie" 1991, nr 10 Por. wstęp do książki Zmierzch estetyki autentyczny czy rzekomy, Warszawa 1987, artykuły o postmodernizmie filmowym „Kino" 1991, nr. 2 i 3 Bauman, op.cit. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 141 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94eab8a093d9780d8c5e516ff2754b81.pdf 50241721beef5b59bf09eb55957a1898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:181 Title A name given to the resource Postrzyżyny w kulturze śródziemnomorskiej / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.49-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gansiniec, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 48 W sąsiedztwie' papuaskim wysp Anachoreckich znajdujemy pętlice uszne (niewiadom y mi 'Sposób ich powstania) na wielu wyspach, oprócz tego że utrwalonym jest ten zwyczaj w maskach melanezyjskich, wskazując przez to nie tylko dawność jego, ale jak obecnie, jego charakter, papuaski i dając na razie dalszy dowód wpływu papuaskiego na całej Mikronezji. Wpływ ten, który objawia się nie tylko na Pelau i Ponape, gdzie jest złączony z równie wyraźnym wpływem samoańskim \tak samo jak na Kanjesach, tylko w odwrotnym stosunku, tj. papuasów spolinezjowanych), ale i na Martlock i Ruk, czyli wogóle na całych Karolinach, stanie się przedmiotem oddzielnego opracowania przy traktowaniu wyspy Ponape. 29 Dla uniknięcia wątpliwości, gdzie samogłoska "i" oddziela się od obok stojącej samogłoski, używam nasze "j", by ominąć przez to rozwlekłego rozdzielania zgoski kreskami. "I" będzie więc zawsze dźwiękiem oddzielonym, zlanym z poprzedza!ącym lub następującym dźwiękiem. Kreskowania używam tylko tam, gdzie dwie inne samogłoski stojąc obok siebie muszą być rozdzielone w mowie. "j" ! RYSZARD ~ GANSINIEC POSTRZY2YNY W KULTURZE SRODZIEMNOMORSKIEJ L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAN. lI. EGIPCJANIE. III. AZJA MNIEJSZA - 1. Babilonia. 2. Hetyci. 3. Izraelici. 4. Arabowie. 5. Inne narody. IV. HELLENOWIE - 1. Postrzyżyny żałobne, 2. Postrzyżyny rozbitków, 3. Postrzyżyny ślubowane i dziękczynne, 4. Postrzyżyny przedślubne Hellenek, 5. Postrzyżyny niewolników, 6. Postrzyżyny jako kara a) za cudzołóstwo, b) za inne przestępstwa, 7. Postrzyżyny śmierci. 8. Postrzyżyny błazna. V. RZYM - 1. Postrzyżyny Westalek. 2. Postrzyżyny ślubne. PRZYPISY. L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ Monografie o stroju i kroju włosów w starożytności, napisane przez Hadriana Juniusa (1511-1575) i Klaudiusza S a l m a s i u s a (1588-1653) są czysto antykwarycznymi traktatami, cennymi dzięki skrzętnemu nagromadzeniu materiałów odnoszących się u pisarzy starożytnych do włosów, ale nie wychodzące w tłumaczeniu zwyczajów poza przygodne uwagi samych źródeł. Dopiero w połowie XIX wieku, podczas ponownego odrodzenia studiów starożytniczych i zwłaszcza greckich w neohumaniźmie niemieckim, wystąpił archeolog F r i e d r i c h W i e s e l e r (1811-1885) z własną koncepcją, usiłującą wniknąć po raz pierwszy w właściwy sens obrzędu postrzyżyn pojętego jako ofiara włosów 1. Nawiązał on do twierdzenia Tertulliana (De anima 39): "Któż nie poświęca całą dziecka głowę ślubuje winie, albo 'choć jeden wyrywa włosek dziecka lub całkowicie nożycami ścina i składa włosy w ofierze lub poświęca je jako exvoto bądź to w kulcie rodowym lub rodzinnym lub publicznym lub wreszcie prywatnym" (Quis non aut totum filii caput restui vovet aut aliquem excipit crinem aut tata novacula procesat aut sacrificio obligat aut sacro obsignat pro gentica, pro avita, pro publica aut privata devotione). Według ojca kościoła istotą wszystkich tych obrzędów jest poświęcenie dziecka demonowi. Wieseler podkreśla przede wszystkim 4 - "Lud", t, XLV II �J. Kar ł o w i c z. Słownik języka polskiego, Kraków, 1901, s. 495. K. K l uk. o. c. s. 100. 28 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa, 1879 t. V, s. 906. 29 Z. P i e t r u s z y ń s k i. Produkcja rolnicza w Wielkopolsce, jej przeszłość i teraźniejszość, Poznań, 1937, s. 206. "0 J. Kar ł o w i c z. o. c. s. 49,). 'l' Per. J. Kar lo w i c z. o. c. s. 495. :\1. S. B. L i n d e, o. c. t. II, s.352. 26 2' JERZY GROCHOLSKI fORMY PRZESUSZANIA ZŻĘTYCH ZBÓŻ W POLSKICH GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W XIX/XX W. * Wstęp. I - Przesuszanie zbóź w pokosach i snopach pojedyńczych. II Kopice poziome. III - Kopice pionowe. IV Przesuszanie zbóź przy pomocy róźnych urządzeń drewnianych. V - Zabezpieczanie kopic źniwnych przed deszczem. Podsumowanie. W polskiej literaturze etnograficznej zwracano już wprawdzie niejednokrotnie uwagę na niektóre formy przesuszania zbóż, jednak nie podjęto dotychczas próby szerszego ujęcia tego tematu, związanego zarówno z zagadnieniem sprzętu zboża, jak również z wstępną fazą przechowywania zebranych plonów. Celem niniejszego opracowania jest w pierwszym rzędzie charakterystyka i podział systematyczny 1 poszczególnych sposobów przesuszania zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich na tle przemian czasowo-przestrzennych związanych z zanikiem względnie rozpowszechnianiem się podstawowych form, oraz sprecyzowanie pewnych wniosków ogólnych na podstawie analizy kartograficzno-porównawczej danych z terytorium Polski, a także przykładowych analogii i zróżnicowań z niektórych krajów europejskich. Omawiane zagadnienie uwzględniano dotychczas w polskich publikacjach etnograficznych jedynie fragmentarycznie, w znacznej mierze w oparciu o materiały pochodzące spoza obecnych granic Polski. Skąpe informacje dotyczące niektórych sposobów przesuszania zbóż w polskich g02padarstwach chłopskich ograniczają się do krótkich wzmianek. Np. nieco danych z zakresu nazewnictwa gwarowego kopic żniwnyc~ zawierają dzieła Oskara Kolberga. W pracy A. F i s c h e r a "Lud Polski" 2 znajdujemy charakterystykę form przesuszania zboża w Małopolsce. Autor • Napisano w kładzie Etnografii oparciu o prace nad I.H.K.M. P.A.N. ,.Polskim Atlasem we Wrocławiu. Etnograficznym" w Z3- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e9159e39906ae230cf7f8cb4066c2c.pdf 68d96a385fc43dfaef80b109e3919657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2850 Title A name given to the resource Postscriptum o ofierze krwawej u Greków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.242-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Lengauer • POSTSCRIPTUM O OFIERZE KRWAWE] U GREKÓW Historia ta miała i inny wariant, ale istotne są dwa WŁODZIMIERZ jej elementy: poczucie winy sprawcy oraz przekonanie, LENGAUER że zwierzę samo sobie jest winne, zostało ukarane lub zabite w gniewie. Podobne wątki występują i w innych Postscriptum o ofierze krwawej u Greków przytaczanych przez Porfiriusza opowieściach. U Hezjoda opowieść o pierwszej ofierze różni się od tych mitów przede wszystkim tym, że obrzęd ofiarny ustanawia Prometeusz, a więc postać należąca do świa­ ta nieśmiertelnych, do kategorii bogów (chociaż nie (w odpowiedzi Jackowi Dobrowolskiemu) olimpijskich). Ofiara krwawa ma więc początki boskie, także dlatego, że słynny podstęp Prometeusza dokonał się przecież za wiedzą Dzeusa, który na dodatek znal [Rozmowa o „Gardzienicach" wszelkie jego przyszłe konsekwencje, a należało do nich wysyłanie ludziom Pandory. A l e różnica jest jesz­ i Metamorfozach] cze głębsza, bo według opowieści Porfiriusza ludzie w czasach przed ofiarą krwawą znali k u l t bogów i skła­ dali i m ofiary, tyle że wyłącznie z płodów rolnych. We­ Mi dług Hezjoda k u l t u bogów najwyraźniej wcześniej nie było. Poeta nie mówi tego wprawdzie explicite, ale prze­ it o genezie ofiary krwawej w jego klasycz­ nej, nieomal „ortodoksyjnej" wersji, czyli ta­ ki, jaki opowiada Hezjod w Theogonii, ma jedną cechę jedna cecr wspólną z ujęciem Porfiriusza, czy jeszcze wcześniej niektórych pitagorejczyków lub może orfi­ ków (świadectwem tych wczesnych koncepcji są od­ powiednie fragmenty Kathdrmoi Empedoklesa). W obu wypadkach pojawia się zgodne przekonanie, że były niegdyś czasy, gdy bogom nie składano takich ofiar. Porfiriusz zresztą też przecież przytacza wcze­ śniejsze opowieści, posługując się między i n n y m i ob­ szernymi fragmentami niezachowanego do naszych czasów traktatu Teofrasta Peri eusebeias. M i t y , które zna i opowiada Porfiriusz mówią o pierwszym wypadku zabicia zwierzęcia w ofierze, a najbardziej charaktery­ styczna jest t u zaczerpnięta z Teofrasta opowieść sta­ nowiąca aition obrzędu ateńskiego spełnianego w dzień święta Dzeusa (Diholieia) Według tego m i t u zabity wówczas wół był sam sobie winien ponieważ ziadł' i zdentał wyłożone na ołtarzu płody rolne jakie wtedy składano bogom w ofierze Nieiaki Sońatros zresztą nie-Ateńczyk, oburzony tym postępkiem po­ rwał siekierę i zabił zwierzę. Rzecz znamienna, wołu poch Sopatros opuścił A t e n y . A l e kraj na­ wiedziła klęska posuchy i głodu, a wyrocznia delficka poleciła szukać sprawcy mordu. Sprowadzono więc Sooatrosa ale z jakichś powodów nie wykryto że to on zabił zwierzę. T e n zaś, by uwolnić się od poczucia winv i ci ażaceina id n i m k latw Y zażad; ń by u, czyniono go obywatelem i by odtąd zabii ano zwierze w ofierze w imieniu całei wsnólnoty Tak sie i stało a dziwny obrzęd ofiarny z którego archaicznych i niezrozumia łvch cech nodkniwa iuż Arysrnfanes^ nrzy świecie Di IrJil łączył sie odrad z nosznkiwaniem snrawcy mnr A , i Z J r ^ t Z T n n Z „znaniem noża nfiarne.ó za Z e c , ^ s ^ l ^ e m t e l ! ,7nn,>n^ 7 n za winnego i SKazaniem tego przeamiotu na utopienie 11 l\J LUI. cież pisze o krisis ,czyli rozdzieleniu ludzi i bogów na §ó" rze Mekone. Do tego mtorrieritu ludzie i bogowie żyli ra­ zem. Ofiara krwawa rozpoczyna nowy etap w stósunkach bogów z ludźmi albo raczej nowa epokę w dzie Jach ludzi. Historie znane Porfiriuszowi, zwłaszcza opowieść o Sopatrosie, są znakomitym potwierdzeniem teorii ofiary krwawej sformułowanej niegdyś przez Karla M e u l i i rozwiniętej przez Waltera Burkerta. Mówiąc najogólniej, chodzi w niej o to, że zabicie żywego zwie­ rzęcia wywoływało u człowieka poczucie winy wobec sil rządzących przyrodą i wobec tego wymagało zawsze spełnienia szczególnego obrzędu. Początek takiej ob­ rzędowości widzą obaj uczeni u łowców paleolitycz­ nych, a jej pozostałości dostrzegają w zwyczajach współczesnych myśliwych i w folklorze europejskim (obyczaje towarzyszące do niedawna ubojowi zwierząt na wsi). Jednak m i t Hezjoda nie wskazuje ani na po­ czucie winy (zwalnia przecież ludzi od odpowiedzialno­ ści za pierwszy wypadek zabicia zwierzęcia), ani na ma°ię myśliwych (pozostawianie czaszki lub szkieletu zwierzęcia, szczególne traktowanie niektórych jego części) Druga teoria wyjaśniająca genezę ofiary krwawej u Greków jest autorstwa Jean-Pierre Vernanta. Jej podstawą jest właśnie m i t hezjodejski. U Hezjoda zwra­ ca uwagę sam podział ofiary. Bogowie otrzymują kości pokryte tłuszczem, a właściwie dym z palonych na oł­ tarzu części. Mięso przypada ludziom, bo tylko oni po­ trzebują jedzenia. M i t tłumaczy w ten sposób zwyczaj ludzki zjadania mięsa. Obie te teorie łączy wskazanie na głębokie i podob­ ne znaczenie religijne mitów o pierwszej ofierze. Przy­ patrzmy się wpierw drugiej z nich. Ważne jest nie tyl­ ko to, że ludzie jedzą mięso. Istotne znaczenie ma fakt, AV morzu - 242 �Włodzimierz lengauer • POSTSCRIPTUM O OFIERZE KRWAWE] U GREKÓW ze l u d z i o m p r z y p a d a j ą w u d z i a l e p o d l e g a j ą c e rozpadowi c z ę ś c i ż y w e j n i e g d y ś i s t o t y , p o d c z a s gdy b o g o w i e m u j ą dym, który rozpływa stanowiąc jego s k ł a d n i k . człowieczeństwa: się Mit w wiecznym wający istocie przemijające istoty się t y m , co p o d l e g a ś m i e r c i i r o z p a d o w i , do ale nych b o g ó w n a l e ż y u l o t n y , powietrzu, zawiera prawdę o śmiertelne, otrzy­ do żywią nieśmiertel­ n i c h idący i rozpły­ się w b o s k i m eterze dym, w swej postaci przypo¬ psyche l u d z k ą . Nadto sens k r y j e się j e s z c z e minający i w t y m , że o f i e r z e t o w a r z y s z y ć ma ofiarne zjadano na miejscu, w okresie a r c h a i c z n y m uczta (zwykle mięso od reguły odejścia tej i k l a s y c z n y m są r z a d k i e i zawsze aition). Jeść u ś m i e r c o n ą tłumaczone jakimś o d r ę b n y m żywą i s t o t ę w o l n o w i ę c l u d z i o m t y l k o w tej niezwykłej, świętej sytuacji Z Icolei uczta to forrna społecznego wsDÓtżvcia ludzi opieką' b o g ó w . wiec sie znaiduiacego Złożenie religijnością i w ten sposób pod ofiary k r w a w e j przesycone głęboka świadomością iest kondvcii ludzkiej o r a z z a s a d s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d ź m i i b o g a m i , a także m i ę d z y ż y j ą c y m i krwawa w' s p o ł e c z n o ś c i rii l u d z i iednnrześnie zasada Ofiara ludźmi iest w i e c p o s t r z e g a n a i a k o p o d s t a w a cvwiliza w Urzvrn,,iara ład W cie p o d z i e l o n y m m i ę d z y l u d z i i b o g ó w Teoria Meuli-Burkert (tak z w y k ł ją n a z y w a ć sam Walter Butkert we w s z y s t k i c h s w o i c h p r a c a c h ) nie j e s t s p r z e c z n a z i n t e r p r e t a c j ą Vernanta, l e c z p r z e c i w n i e , k o m p l e m e n t a r n a . Także i t u c h o d z i p r z e c i e ż o to, że paleolityczny ł o w c a p r z e ż y w a ł ś m i e r ć z w i e r z ę c i a , uśmiercał z konieczności, Uznawał za się żywić jego które p r z e k o n a n i e , że u p o l o w a n e własnością, m u s i a ł też mieć więc głębokie, z w i e r z ę nie nie u s t a n o w i o n e g o p t z e z nie tak uttzyma- porządku. zrozumieniem oba te w y j a ś n i e n i a u c z o n y c h n o w o ż y t n y c h . wieści pełną że c z y n i sposób o w świecie Myślę, że s t a r o ż y t n y Grek ze spraw¬ religijne jest jego świadomość, za z g o d ą sił w y ż s z y c h , d b a j ą c w t e n plicite na ofia­ u w a ż a ł za c z y n n i k w p r z y r o d z i e . Miał które mięsem. konieczne odłożenie jakichś części rę s i ł o m czy b ó s t w o m , czy o b f i t o ś c i by przyjąłby Są one im­ we w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h . Opo­ Porfiriusza i m i t Hezjoda w t y m p u n k c i e z n ó w zawarte się z b i e g a j ą : ofiara krwawa jest podstawą cywilizacji i życia społecznego ludzi. Kiedyś mogło być inaczej, ale były to zupełnie inne czasy, ludzie byli inni i żyli w i n ­ ny sposób (z mitu Hezjoda jasno przecież wynika, że nie było wówczas kobiet!). Cywilizacja polis oparta jest na obrzędzie krwawej ofiary. Ale trzeba dodać jeszcze jeden aspekt krwawej ofia­ ry dostrzegalny nie tak w micie, jak w samym już obrzę­ dzie. Otóż składane w ofierze zwierzęta są poświęcone bóstwom od momentu wybrania ich przez ofiarników. Prowadzi się je w uroczystej procesji przybrane i wy­ czyszczone, skomplikowane zabiegi mają na celu otrzy­ manie od nich znaku zgody na śmierć. D o prowadzo­ nych zwierząt stosuje się termin ta hiera oznaczający także obrzędy. Zwierzęta przeznaczone na ofiarę są święte, należą do bogów. Sam akt ofiarny jest jedynym dostępnym ludziom środkiem komunikacji ze światem bogów. Bez zabijanych zwierząt komunikacja ta byłaby niemożliwa. W obliczu bóstw ludzie potrzebują pośred­ nictwa zwierząt, ale to właśnie ludzie czynią z nich hieLudzie włączają zwierzęta w świat, w którym śmier­ telni spotykają się z bogami. W a l t e t Burkert, tropiąc obrzędy leżące u podstaw tragedii, wskazywał na znaczenie ofiary z kozła. W zu­ pełnej zgodzie ze świadectwami starożytnych wysuwał hipotezę, że przedstawienie tragiczne wyrosło z zacho­ wania kręgu ofiarników zgromadzonych przy okazji te­ go obrzędu dionizyjskiego. Byłaby to więc gdzieś w za­ mierzchłych początkach istotnie „pieśń nad kozłem", jak wyjaśnia wytaz tragodia jedna z gloss antycznych. A l e tematem tej pieśni nie stało się zabicie kozła, nie śpiewano też raczej o losach Dionizosa. Z jakichś po­ wodów pieśń taka stała się, by znów odwołać się do i n ­ nej glossy, mimesis losów i czynów herosów. Zawsze jednak były to losy tragiczne, bohater ponosił klęskę, nierzadko spotykała go śmierć. O d śmierci kozła po śmierć człowieka - czyż nie jest to metafora wspólne­ go losu wszystkich istot śmiertelnych tak ludzi, jak i zwierząt? T r u d n o o dobitniejsze wskazanie na współ note ziemskiego świata skazanego zawsze na śmierć i wspólnie zabiegaiacego o uwagę zimnych dalekich i często wrogich bóstw ' 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78098dd0a63df10e3bef5b80f14dd06b.pdf ac1b3b8175113293481a038197789755 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5171 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4796 Title A name given to the resource Poszukując wieloznaczności, czyli uwaga na temat powstawania znaczeń w ramach kultury konsumpcyjnej / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 POSZUKUJĄC WIELOZNACZNOŚCI, C Z Y L I K I L K A U W A G N A TEMAT POWSTAWANIA Z N A C Z E Ń W R A M A C H KULTURY KONSUMPCYJNEJ Etnologia to nauka niezmiernie dynamiczna. W swojej historii przechodziła szereg transformacji, poszerzając pola badawcze oraz poszukując nowych za­ gadnień i sposobów ich interpretacji. Przez szereg lat bardzo ważnym dla tej dy­ scypliny tematem było badanie kultury materialnej. To zagadnienie z biegiem lat coraz rzadziej pojawia się na stronach etnologicznych czasopism. Fakt ten nie dziwi, jeśli traktujemy ten obszar badawczy jako ten, na którym klasyfikuje się, ewidencjonuje odchodzący już, materialny świat naszych przodków. Współczes­ nemu, obserwowanemu na co dzień, poświęcamy zdecydowanie mniej „nauko­ wej" uwagi, gdyż jest dobrze znany i brak mu nostalgicznego oddalenia. Jestem jednak zadania, iż świat przedmiotów może nadal być inspirującym zagadnieniem dla etnologa i antropologa kultury, już to z tej prostej przyczyny, że przedmioty, jak wiadomo, są narzędziami komunikacji, a zatem służą jak element społecznej interakcji, a nie są tylko niemymi statystami, bez znaczenia dla naszego życia. Dobrym przewodnikiem dla badań nad współczesną kulturą materialną jest szkoła brytyjskich studiów kulturowych i ci autorzy, którzy poszli właśnie jej tropem. W roku 2003 ukazała się praca Studia kulturowe. Teoria i praktyka Ch. Barkera (polskie wydanie 2005), który dokonał zręcznej syntezy tego nurtu badań. Uważam, że ten dorobek jest godzien szczególnej uwagi przede wszyst­ kim z tego względu, że stara się porzucić naukową arbitralność, na rzecz oddania głosu członkom grup społecznych związanych z tzw. kulturą niską (w przypadku wczesnych badaczy studiów kulturowych była to przede wszystkim klasa ro¬ botnicza i subkultury wywodzące się ze środowisk robotniczych). W ten spo¬ sób szkoła studiów kulturowych chciała się odciąć od krytycznego elitaryzmu, właściwego na przykład dla słynnej szkoły frankfurckiej. Jednakże dodać należy, że realizując ten postulat, badacze skupieni w Centrum Współczesnych Badań Kulturowych w Birmingham narazili się na zarzut kulturowego populizmu, czyli idealizowania sposobów postępowania i motywów grup, które stały się obiektem ich zainteresowań. Takie podejście może skłaniać do uznania, że doświadczenia, praktyki zwykłych ludzi mają większe znaczenie, tak analityczne, jak i praktycz¬ ne, od tzw. kultury wysokiej (por. D. Strinati, 1998, s. 202). Tym niemniej po¬ pulistyczne podejście, jeśli tylko nie przyjmuje zbyt skrajnej formy, jest bardzo �194 Joanna Jessa cenne, ponieważ wskazuje na konieczność spojrzenia na rzeczywistość kulturo­ wą także przez pryzmat tych „zwykłych" ludzi. Perspektywa uwzględniająca i doceniająca punkt widzenia szeregowych członków społeczeństwa nie jest obca studiom antropologicznym. W kontekście badań nad współczesną kulturą materialną, jak również konsumpcyjną, jest ona szczególnie cenna. Odnosząc się do relacji między kulturą materialną i konsump¬ cyjną, należy wyjaśnić, że uważam tę drugą właśnie za szczególny rodzaj kultury materialnej. Posiłkuję się w tym wypadku pracą C. Lury, która opisuje kulturę materialną jako zespół relacji zachodzących pomiędzy przedmiotem a człowie¬ kiem. A zatem studia nad taką kulturą oznaczają namysł nad przedmiotem-wdziałaniu; nad jego istotą w codziennych praktykach i wierzeniach, symbolach. To, co materialne, jest zawsze mocno splecione z tym, co kulturowe, co żywe i zależne od określonego kontekstu kulturowego — także dziś, gdy w dobie glo¬ balizacji i masowej produkcji mamy do czynienia z ogólnoświatową dystrybucją pewnych dóbr. Z tego powodu można uznać kulturę konsumpcyjną (czyli opartą o wymianę dóbr produkowanych masowo za pośrednictwem wolnego rynku) za szczególny rodzaj kultury materialnej charakterystycznej dla kręgu euro-atlantyckiego od drugiej połowy X X wieku. Termin „kultura konsumpcyjna" pozwala także na odwrócenie uwagi od samej konsumpcji, kojarzącej się ze zużyciem, zniszczeniem, wykorzystaniem i wskazuje na kreację i obecność istotnych zna­ czeń kulturowych (por. C. Lury, 2003, s. 1). Często sądzi się (i nie można temu odmówić racji), że współczesny człowiek jestjednostką manipulowaną, która ule¬ ga pokusom kreowanym przez środki masowego przekazu, a przede wszystkim reklamę. Jednak nawet poddając się takim wpływom, każdy tworzy także swoją subiektywną interpretację kierowanych do niego znaczeń. Brytyjska szkoła stu¬ diów kulturowych kładzie nacisk na odczytanie tychże — jakże czasem ulotnych, a także nie tak intensywnie upowszechnianych — znaczeń. W niniejszym opracowaniu chciałabym pokazać, na przykładzie jednej wypo­ wiedzi uzyskanej podczas badań przeprowadzonych przeze mnie jesienią 2004 roku i dotyczących postawy respondentów wobec kultury konsumpcyjnej , w jaki sposób dochodzi do bardzo interesującej subiektywizacji znaczeń. Dotyczą one przedmiotów masowej produkcji — złotego zegarka i złotego serduszka na łań¬ cuszku i w zależności od tego, kto te znaczenia odczytuje, są one zupełnie inne. Rozważania te poprzedzę omówieniem wkładu dwóch badaczy z kręgu studiów kulturowych — Stuarta Halla i Ien Ang — którzy pokazali, jak, w zależności od kontekstu, dochodzi do różnorodnego odbioru znaczeń (w tym także komu¬ nikatów przekazywanych za pomocą przedmiotów) — co odnosi się również do wspomnianego wywiadu. W celu dokonania lepszego jego opisu wykorzystam także koncepcję mitu Rolanda Barthesa. 1 1 Wywiad ten został przeprowadzony w miejscowości Prusim z istotnym z badawczego punktu wi­ dzenia informatorem — mężczyzną mieszkającym w Poznaniu, lat 45, zajmującym się m.in. renowacją mebli. �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 195 Jednym z założycieli brytyjskiej szkoły studiów kulturowych i wieloletnim dyrektorem Centrum Współczesnych Badań Kulturowych w Birmingham był S. Hall. On to właśnie zwrócił uwagę na rozmaite sposoby odczytania komuni¬ katów kulturowych. Jego wskazówkami można się posiłkować, zastanawiając się także nad współczesną kulturą materialną. W posiadanie większości naszych rzeczy wchodzimy dzięki pośrednictwu rynku, a producent stara się zbudować wokół produktu taki wizerunek, który według niego będziemy uznawać za atrak¬ cyjny i pożądany. Jednakże nasze odczytanie nie zawsze zgodne jest z intencjami producenta — głównego nadawcy komunikatu. S. Hall zwraca uwagę na to, że istnieją trzy możliwe sposoby odczytania kodów, kierowanych ku odbiorcom przez kulturę dominującą (której przedstawicielem w tym przypadku jest produ¬ cent) (1997, s. 28-34). Pierwszy to sposób zgodny z intencją nadawców. Jest to odczytanie w ramach dominującego, hegemonicznego kodu; wówczas odbiorcy, świadomie bądź nie, akceptują i przyswajają sobie komunikat do nich skierowany i to w formie, jaką nadawca uznaje za preferowaną przez siebie. Jest to możli¬ we, ponieważ zarówno nadawcy, jak i odbiorcy tego komunikatu posługują się takim samym — hegemonicznym — kodem. Kolejnym sposobem odczytania komunikatu jest zastosowanie kodu negocjowanego. W tym przypadku odbior¬ ca zgadza się z wieloma znaczeniami hegemonicznymi, zwłaszcza tymi, które dotyczą szerszego horyzontu kulturowego, politycznego, gospodarczego, zgadza się na pewnego rodzaju „oczywistości" społeczne, sprawy uznawane w szerokim odbiorze społecznym za „naturalne", jednak odrzuca wpływ ideologii w jakichś konkretnych przypadkach. Innymi słowy, odbiorca zgadza się co do ogólnych reguł, jednak bywa, że nie stosuje się do nich w konkretnych przypadkach, do¬ puszcza odstępstwa od reguły . Wreszcie, trzecim sposobem odbioru komunika¬ tów jest odczytanie ich wewnątrz kodu opozycyjnego. Odbiorca, który operuje tym kodem, rozumie hegemoniczny charakter komunikatów i rozpoznaje ich ideologiczne podłoże, dlatego właśnie potrafi interpretować informacje w taki sposób, który jest niezgodny z intencją nadawcy. Odczytanie, które w taki sposób powstaje, jest odczytaniem opozycyjnym, sprzecznym z zamierzeniami nadaw¬ cy (choć niekoniecznie będzie to odczytanie odwrotne i podważające założone przez nadawcę odczytanie intencjonalne, może być ono po prostu odmienne ). 2 3 2 Najprostszym przykładem, choć pochodzącym z innej dziedziny, byłaby sytuacja, kiedy obywatel zga­ dza się na model demokratyczny państwa, ale nie popiera konkretnych rozwiązań, które w myśl akurat pro­ wadzonej polityki mają tę demokrację umacniać, albo np. uznaje korupcję za karygodną, jednak sam się do niej ucieka, gdy skłaniają go do tego konkretne, jednostkowe okoliczności, w których się znalazł. Interesujący przykład takiego opozycyjnego odczytania podał J. Fiske, który przywołał badania M. Michaelsa. Otóż australijscy Aborygeni interpretowali słynną postać filmowego Rambo jako z jednej strony przedstawiciela ich dyskryminowanego i dotkniętego serią nieszczęść społeczeństwa, a z drugiej strony jako reprezentanta uprzywilejowanej klasy białych. Rambo wobec tego jest tym, kto walczy o sprawiedliwość dla Aborygenów. Z tego też powodu — zgodnie z lokalną interpretacją — uwalnia więźniów z zakładu karnego (w Australii faktycznie duży procent osadzonych to rdzenni mieszkańcy kontynentu), z którymi ma być rzekomo powiązany szczególnymi dla tego obszaru kulturowego więza­ mi krwi (por.: J. Fiske, 1991, s. 57). 3 �196 Joanna Jessa Takie trzy sposoby odbierania komunikatów są wyraźnie zauważalne, kiedy interpretujemy sposób odbioru komunikatów konsumpcjonistycznych . Dosko­ nale widać to na przykładzie mody. Nie będę tego szerzej w tym miejscu rozwijać — powiem jedynie, iż przeprowadzone przeze mnie w 2005 roku wśród studen¬ tów badania pokazały takie właśnie trojakie interpretowanie kodów. Część stu¬ dentów akceptowała modę jako zjawisko ciekawe, estetycznie satysfakcjonujące (widowiskowe) i praktyczne, czyli odczytywali j ą wewnątrz kodu homogenicz¬ nego, część studentów modę akceptowała, ale pod pewnymi indywidualnymi wa¬ runkami, a część zdecydowanie j ą odrzucała, uznając za zagrażającą swobodzie ekspresji i ujednolicającą wybory. 4 S. Hall, wskazując na te trzy możliwe odczytania komunikatu, zwrócił tym samym uwagę na fakt, że komunikat nadany i komunikat odebrany nie są so¬ bie tożsame. Zależą od jednostkowych okoliczności. Brytyjski pionier studiów kulturowych uważa, że dzieje się tak z tego względu, że ramy wiedzy, stosun¬ ki produkcji oraz infrastruktura techniczna, które działają podczas kodowania komunikatów, różnią się od tych towarzyszących jego dekodowaniu. Dlatego też nie mamy do czynienia z przekazywaniem jakichś informacji, ale z jej pro¬ dukcją. Czyli, że zarówno podczas procesu nadawania i kodowania komunikatu, jak i podczas dekodowania komunikatu dochodzi do produkcji jego treści, przy czym inny efekt produkcji wywołuje proces kodowania i inny dekodowania (są to dwa osobne procesy). Mówiąc jeszcze inaczej, to, jakie są intencje przekazania komunikatu, różni się od tego, jakie są skutki tego przekazania. Na dalsze zróżnicowanie procesu dekodowania komunikatów zwróciła uwa¬ gę I . Ang, która zainteresowała się fenomenem popularności serialu Dallas. Za¬ uważyła, że odczytanie komunikatów zawartych w serialu zachodzi na dwóch poziomach. Jeden to denotacja — wówczas dochodzi do poznania treści serialu, wątku głównego i tych pobocznych, rysu charakterów poszczególnych postaci, etc. Ten poziom dotyczy obcowania z nierealnością — widzowie wykazują się wobec niego dystansem, jako do filmowej fikcji. Zupełnie inny charakter ma już poziom konotacyjny. Dotyczy on bowiem obcowania z realnością. Widzowie, odwołując się do szeregu swoich doświadczeń, uznają film już nie za nierealny, ale za prawdopodobny, ponieważ koresponduje on z ich osobistymi przeżyciami. Jest to sieć znaczeń bliskich tylko widzom. Zachodzi tu więc wcale nie linear4 Za konsumpcjonizm uważam zespół perswazyjnych czynników mających na celu upowszech­ nienie i spopularyzowanie pewnych dóbr (przedmiotów i doświadczeń, które można nabyć na wolnym rynku), skłonienie konsumenta do ich pozytywnej waloryzacji oraz skorzystania z tej oferty. Innymi słowy, są to działania, których wektor skierowany jest od producenta do konsumenta. Kultura kon¬ sumpcyjna oznacza sposób działania, operowania tymi masowymi dobrami oraz charakter nadawanych im znaczeń, które niekoniecznie muszą pokrywać się z intencjami autorów komunikatów konsumpcjo­ nistycznych. Zatem w tym przypadku wektor jest skierowany od konsumenta do producenta (zgodnie z założeniem, że kulturę — także konsumpcyjną — się tworzy, a nie biernie przyswaja). Zdecydowałam się na określenie konsumpcjonizm, a nie na konsumeryzm z tego powodu, że dru¬ gim mianem czasami określa się działania zmierzające do ochrony praw konsumenta i obywatela przed szeregiem nieuczciwych działań lub zaniedbań producenta. �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 197 ne czytanie danego tekstu (równolegle do rozwoju akcji), ale odczytanie w po¬ przek, uzależnione od subiektywnych doświadczeń danej jednostki (I. Ang 1985, s. 25-50). Dość ciekawe jest to, że tego typu odczytanie zachodzi zarówno w przypadku osób, które serial bardzo lubią oglądać i są jego zagorzałymi fana¬ mi, jak i w przypadku osób, które filmu nie lubią, ale z jakiegoś względu ogląda­ j ą go (np. dla towarzystwa). Postacie z Dallas przywodzą wówczas na myśl rze¬ czywiste osoby i ich zachowania, sytuacje stworzone przez scenarzystę wydają się znajome z własnego podwórka, ocena zdarzeń staje się zrelatywizowana do osobistych doświadczeń i niejednoznaczna. Splot tych dwóch sposobów odczy¬ tywania tekstu pokazuje też ciekawą prawidłowość, iż to, co w serialu wydaje się raczej mało prawdopodobne, nierealistyczne (poziom denotacyjny), znajduje swoje odpowiedniki w życiu widzów i wówczas jest już odbierane jako niewy¬ kluczone, możliwe, realistyczne (poziom konotacyjny). Wskazując na pozornie odległe analizy S. Halla na temat przepływu komu¬ nikatów za pomocą środków masowego przekazu oraz I . Ang dotyczące serialu Dallas, chciałabym zwrócić uwagę na to, że podobne sposoby przekształcenia i subiektywnej interpretacji komunikatów można zauważyć w przypadku odbio¬ ru ich w ramach kultury konsumpcyjnej. Odwołam się tu do przykładu z włas¬ nych badań, podczas których mężczyzna, z którym rozmawiałam, przyznał się do tego, że zupełnie nie w jego stylu są dwie rzeczy, które stale nosi, a mianowicie złote serduszko na łańcuszku i złoty, okazały zegarek. Jednak są pewne powo¬ dy, dla których on się z nimi nie rozstaje. W przypadku serduszka powody te są sentymentalne, a w przypadku zegarka ironiczne i wywołane chęcią żartobliwej prowokacji. Respondent o swojej relacji z tymi rzeczami mówi w ten sposób: „(...) mam serduszko złote, które dostałem od mojej mamy. Nie podoba mi się (...), ale je noszę, bo kocham j ą najbardziej na świecie. Wiem, że sprawiłoby jej przykrość, gdybym nie nosił. To jest kompromis. A złoty zegarek — to zrobiłem kiedyś sobie na złość, stwierdziłem, że jak już noszę złote serduszko, to kupię sobie zegarek taki, żeby był duży, ciężki i żeby go było widać" . Respondent uważa obie rzeczy za nie w najlepszym guście, a na pewno nie w swoim gu¬ ście. Serduszko jest według niego ozdobą stosowniejszą dla kobiet, a zegarek tego typu to rzecz krzykliwa, właściwsza dla tych, którzy ostentacyjnie obno¬ szą się z posiadanymi przez siebie rzeczami luksusowymi. Widząc takie rzeczy u innego mężczyzny swojego pokroju, może uznałby je za niestosowne albo na¬ wet śmieszne. Jednak sam, subiektywnie konotując te przedmioty, uzyskał dla nich szczególny status. Wynika to z tego, że poziomy denotacyjny i konotacyjny wobec tych przedmiotów są zupełnie odmienne. Istotne, jak sądzę, jest także to, że tego typu subiektywne podejście do rzeczy, które wszak nie jest charakte¬ rystyczne tylko dla tej osoby, ale jest zjawiskiem dosyć powszechnym, w du¬ żej mierze utrudnia wszelkie badania rynku. Są oczywiście takie emocje, które 5 5 Jest to zapis dosłowny — nie dokonywałam poprawek stylistycznych. �198 Joanna Jessa u konsumentów można przewidzieć i posługując się taką matrycą, próbować sku¬ teczniej sprzedawać produkty (np. czerwoną bieliznę zestresowanym maturzy¬ stom, którzy imają się wszystkich sposobów, nawet magicznych, aby wypaść jak najlepiej podczas egzaminów, czy pamiątki z wakacyjnych kurortów turystom, którzy pragną zachować w pamięci dobre wspomnienia związane z tym miej¬ scem). Jednak jak przewidzieć to, że złote serduszko będzie tą ozdobą, z którą nie rozstaje się dojrzały mężczyzna, albo to, że można sprzedać złoty zegarek osobie, której się on nie podoba? Mówiąc o poziomach denotacyjnym i konotacyjnym nie można nie nawią¬ zać także do R. Barthesa (2000), który, odwołując się do tez F. de Saussure'a, przedstawił swoją teorię mitu. Jest to według R. Barthesa pewien przekaz, które­ go znaczenia są dość prosto identyfikowane przez adresatów komunikatu (choć w zależności od okoliczności różne grupy adresatów mogą odczytywać mit ina¬ czej — tak się stało w przypadku mitu przedstawionego przez respondenta). Użyt¬ kowanie pojęć, umieszczanie ich w pewnych kontekstach, sprawia, że przestają być one neutralne — a zatem funkcjonować zgodnie z symbolizacją pierwotną, jako określony znak. Zostają one obciążone dodatkowymi znaczeniami, a zatem stają się mitem, który jest wtórnym systemem semiologicznym, utworzonym w oparciu o związek semiologiczny istniejący już wcześniej. Przypomnijmy, że R. Barthes, tak jak F. de Saussure, uznaje, iż pomiędzy zna¬ czącym i znaczonym zachodzi związek o charakterze arbitralnym, którego efek¬ tem jest powstanie znaku. Jest to relacja odbywająca się na poziomie denotacyjnym. Na tym poziomie — symbolizacji pierwotnej — widzowie serialu Dallas, poznawali treść filmu, a mój respondent stwierdzał, że ma do czynienia po prostu z zegarkiem, czyli rzeczą, która w naszej kulturze ma określony charakter i funk¬ cję. Na kolejnym poziomie symbolizacji wtórnej — konotacyjnym — tenże znak uzyskuje status znaczącego, które sprzężone zostaje ze znaczonym. W efekcie powstaje nowy znak, który R. Barthes nazywa mitem (2000, s. 239-264). Autor uznaje za mit „(...) ideologię, rozumianą jako zbiór idei i praktyk, które stoją na straży wartości i interesów grup panujących w społeczeństwie oraz czynnie je propagują" (R. Barthes, za: J. Storey, 2003, s. 84). W przypadku zegarka, o którym była mowa, sprawa ta komplikuje się o tyle, iż okazuje się, że nie powstaje tu jeden, ale co najmniej dwa mity. Jeden z nich to mit producenta, który stara się połączyć znaczące, czyli złoty, okazały zega¬ rek, ze znaczonym, czyli z luksusem, prestiżem, poczuciem dumy z posiadanego statusu, dobrym gustem etc. Skądinąd wiemy, iż taka korelacja w naszej kulturze istnieje, czyli że funkcjonuje tego typu mit, który mówi, że „dobry" zegarek „jest" oznaką tych wszystkich cech. Jest to efekt, na który składa się zarówno renoma pewnych firm, które zapracowały sobie na to precyzją wykonania swoich czaso¬ mierzy (dawniej, kiedy niełatwo było wyprodukować zegarek, który dokładnie mierzył czas, firmy, którym się to udawało, cieszyły się szczególnym uznaniem; ciekawe jest jednak to, że do dziś właśnie te marki, np. Patek Philippe, czy Rolex �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 299 cieszą się bardzo dobrą — wówczas wypracowaną — sławą), jak i efekt kam¬ panii reklamowych, które te firmy prowadzą obecnie (dziś już nawet najtańszy zegarek odlicza czas bardzo precyzyjnie, więc pod względem funkcjonalności zegarki są sobie równe, zatem różnią się tylko wartością dodaną produktu). Respondent, którego spotkałam, doskonale zdawał sobie sprawę z obecności tego mitu, jednak jego subiektywne odczytanie tegoż było zgoła odmienne. Był on zdania, że tego typu zegarek — duży, okazały, wykonany z lśniącego złota — jest zwyczajnie w nie najlepszym guście, żeby nie powiedzieć, że jest kiczo¬ waty i dlatego nie najlepiej świadczy o osobie, która go nosi. Afiszowanie się takim zegarkiem, w jego mniemaniu, wynika raczej ze snobizmu niż poczucia elegancji lub funkcjonalności samego zegarka. Pomimo takiego opozycyjnego odczytania, respondent stworzył dla swojego zegarka, którzy przecież spełniał wszystkie cechy takiego luksusowego, snobi¬ stycznego przedmiotu, osobny (drugi z wspomnianych) mit. Co ciekawe, jest to mit niejako dwuczłonowy, jeśli w ogóle nie osobne dwa mity. Po pierwsze, respondent łącznie odnosi się do złotego łańcuszka, prezentu od matki i tego złotego zegarka, traktując je jako komplet. W tym kontekście oba przedmioty stanowią składowe mitu, który jest opowieścią mówiącą o uczuciu do niezwykle kochanej i szanowa¬ nej matki. Przedmioty te są znaczonymi, a znaczącymi są te wszystkie pozytywne emocje, które respondent z nimi powiązał, konstruując w ten sposób swój mit. Po drugie respondent igra z mitem zegarka stworzonym przez producentów, a także z mitem, który zrodził się z relacji pomiędzy nim a matką i na przecięciu tych zna¬ czeń tworzy kolejną opowieść, którą, jak powiedziałam, można potraktować jako drugi człon mitu o relacji z matką, albo jako osobny, niezależny mit. Respondent wykorzystuje mit (znak) „producentów" — ten staje się znaczącym w stosunku do znaczonego, którym jest jego własna osoba. Jest to działanie o tyle przewrotne, że respondent uważa się za ostatnią osobę, która chętnie widziałaby się jako „nosi¬ ciela" takiego mitu. Dlatego opowieść, którą on konstruuje, jest opowieścią prze¬ wrotną, kpiarską, błazeńską i mającą swoje oparcie w micie o relacji z matką (to znaczy mit dotyczący związku emocjonalnego matki i respondenta niejako złamał dominujący mit o zegarku jako o oznace statusu). Wrócę jeszcze do mojej konstatacji, że mamy tu do czynienia z jednym mi¬ tem dwuczłonowym albo może nawet z dwoma mitami. Na korzyść pierwsze¬ go stwierdzenia przemawia fakt, że oba wątki są ze sobą powiązane i jest dość prawdopodobne, że respondent, jeśliby nie otrzymał złotego łańcuszka od swojej matki, to nie kupiłby złotego zegarka, który uważa za coś w rodzaju dowcipu, którym zrobił trochę „sobie samemu na złość". Ponadto mit, o którym mowa, powstał z doświadczenia indywidualnego, ma charakter niepodważalnie subiek¬ tywny, podczas gdy mit „producentów" ma aspiracje, by stać się mitem uniwer¬ salnym, zobiektywizowanym (ponieważ oczywistą intencją producentów jest rozpowszechnić ten mit tak bardzo, by był on znaturalizowany, oczywisty, nie budził zdziwienia i sprzeciwu u konsumentów). �200 Joanna Jessa Jednak również konstatacja druga, która mówi o tym, że respondent dopro¬ wadził do powstania dwóch równoległych mitów, posiada potwierdzające j ą ar¬ gumenty. Za tą opcją przemawia fakt, iż inny jest adresat każdego z tych mitów. W przypadku mitu, który mówi o relacji z matką, adresatem jest najbliższa ro¬ dzina, która wtajemniczona jest w charakter tej zażyłości. Natomiast w przy¬ padku mitu błazeńskiego adresatem jest już szersze grono rodziny, przyjaciół i znajomych respondenta, czyli ci, co znają jego temperament, podejście i ocenę pewnych spraw, a nadto zmysł i preferencje estetyczne. To są osoby, które po¬ trafią się poznać na przewrotnym pomyśle noszenia złotego zegarka. Dla innych — obcych — przedmiot ten będzie niósł ze sobą tylko taką opowieść, w jaką wyposażyli go producenci. Należy także zwrócić uwagę na fakt, iż mity stworzone przez mojego re¬ spondenta nie są mitami opozycyjnymi wobec mitów hegemonicznych, które są narzucane przez silniejszą stronę w relacji konsumenckiej. Nie ma w tym przypadku takiej sytuacji, że mit respondenta ma niejako przeciwny wektor, jest dokładnie przeciwstawny — ten mit jest po prostu inny, jest to zupełnie alterna¬ tywne odczytanie komunikatów zawartych w zegarku i serduszku na łańcuszku. Mówię o tym dlatego, że studia kulturowe, a do humanistów piszących w tym duchu odwołuję się, wypromowały taki sposób odczytywania rzeczywistości, który właśnie wskazuje przede wszystkim na odczytanie opozycyjne. Do takie¬ go odczytania przyczyniły się głownie badania prowadzone wśród grup subkulturowych, które, jak pokazywały analizy, miały sabotować, przeciwstawiać się porządkowi hegemonicznemu (por.: S. Hall, T. Jefferson, red. 1998; D. Hebdige, 2003). Respondent w swoich mitach nie zanegował mitu hegemonicznego — nie podważył i nie zaprzeczył obecności mitu zegarka jako oznaki prestiżu, zamoż¬ ności i dobrego smaku, poprzez zbudowanie domniemanego mitu o tym, iż jest to przedmiot wskazujący np. na drobnomieszczaństwo, dorobkiewiczostwo czy dulszczyznę właściciela. On stworzył zupełnie alternatywną opowieść, niezależ¬ ną od znaczeń hegemonicznych i powszechnie znanych — mit anty-anty-hegemoniczny (o takim charakterze mitu można mówić w szczególności w przypad¬ ku mitu przedstawiającego jego relację z matką, w drugim przypadku, jak sądzę, można polemizować ze statusem opowieści). Należy przypomnieć jeszcze, że R. Barthes twierdził, iż dla mitów niezwykle ważny jest kontekst ich odbioru (2000, s. 260-264). Autor w zasadzie wyróżnia trzy możliwości odbioru: jedna to sytuacja twórców mitu, którzy dokonują po¬ łączenia między znaczącym a znaczonym, mają więc świadomość arbitralności tego związku. Inną możliwością jest sytuacja, kiedy odbiorca zauważa sztucz¬ ność takiego związku i potrafi go zdemaskować (jest to, jak wskazuje R. Barthes, sytuacja „mitologa", czyli tego, kto potrafi, z racji posiadania kompetencji semiologicznych, zdekodować mit, ale także osób takich, jak przywołany respondent, którzy zdają sobie sprawę ze znaczeń dominujących, ale nie dają się uwieść ich hegemonicznemu urokowi). Trzecia zaś możliwość to odczytanie antycypowane, �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 201 zgodne z intencją twórców mitu, którzy chcą, by znaczone stało się pełną obec­ nością znaczącego. Te odczytania porównać można ze sposobami odbioru komunikatów, o któ¬ rych mówił S. Hall. On to obok — wymienionych przez R. Barthesa — odczytań wewnątrz kodu dominującego i opozycyjnego, wyróżnił jeszcze odbiór negocjo¬ wany. To wewnątrz niego dochodzi do rozpoznania arbitralnej struktury mitu, zdemaskowania dominującego charakteru przekazu, jednak także pod pewny¬ mi warunkami dochodzi do przyjęcia takiego komunikatu i wykorzystanie go w zmienianej indywidualnie formie. Taka sytuacja zaszła w przypadku przywo¬ łanego wyżej respondenta, który znał mit producentów złotego zegarka, jednak pomimo że się nie zgadzał z tymi znaczeniami, wykorzystywał ten przedmiot, otaczając go swoim indywidualnym mitem i , co ważne — ryzykując, że przez osoby nieświadome tego subiektywnego mitu zostanie on zinterpretowany zgod¬ nie z kodem dominującym. Innymi słowy zgodził się na ambiwalentny (negocjowalny) charakter tego komunikatu. Tworzenie swoich komunikatów i odczytywanie komunikatów płynących między innymi ze współczesnej kultury materialnej jest aktywnością niezwykle istotną, ponieważ oddziałuje ona na charakter dzisiejszej kultury — między in¬ nymi tej, którą zwykło się nazywać konsumpcyjną. Tego typu działalność wpły¬ wa na barwność otaczającego nas świata, jego intensywność, wieloznaczność. To wówczas, kiedy obserwujemy kontekst odbioru poszczególnych wytworów, przekonujemy się, że kultura konsumpcyjna nie jest rzeczywistością sztucznie wykreowaną przez „przemysł kulturalny" (jakby powiedział Adorno), zgodnie z domniemanymi potrzebami i preferencjami odbiorców, czy raczej przede wszystkim przez wielkie korporacje o dużej sile nacisku, ale jest spontanicznie tworzona przez członków społeczeństwa, czy dokładniej — przez aktywność znaczeniową posługujących się tą kulturą podmiotów. W niniejszym artykule nie chcę przeczyć stanowisku, które mówi, że spo¬ łeczeństwo ulega wpływowi konsumpcjonizmu (wielu respondentów przyznaje, że są członkami społeczeństwa konsumpcyjnego i są świadomi tego, że na przy¬ kład reklama ma na nich pewien wpływ). Rozszerzam jednak ten punkt widzenia o przekonanie, iż w kulturze popularnej jest miejsce także na działania indywi¬ dualizujące te przejawy konformizmu. Jestem zdania, że to właśnie sposoby od¬ bioru treści i kształtowanie zupełnie nowych — podobne do opisanych wyżej, na przykładzie respondenta, który nosił złote ozdoby — stanowią jądro kultury kon¬ sumpcyjnej. Wynika to z faktu, że kultury nie można narzucić (a mówimy wszak o kulturze konsumpcyjnej). Powstaje ona na najniższym poziomie wzajemnych interakcji oraz codziennych doświadczeń. To tutaj przedmioty i doświadczenia — nawet te konsumpcyjne — zyskują albo tracą swój status. A zatem należy oddzielić od siebie (choć jest to zabieg wyłącznie analityczny) konsumpcjonizm, jako perswazyjne siły, które oddziaływają na konsumenta, w taki sposób, by ten dał się skusić na dany przedmiot albo doświadczenie oraz kulturę konsumpcyj- �202 Joanna Jessa n ą która jest tą sferą, w jakiej dochodzi do nadawania subiektywnych znaczeń dostarczanym przez konsumpcjonizm produktom. Mają się one do siebie tak, jak opisane przeze mnie wyżej nadanie komunikatu oraz jego odbiór, które są nieza­ leżnymi od siebie procesami, o czym pisał S. Hall. Zatrzymam się jeszcze nad tą szczególną pozycją, którą, jak sądzę, należy przyznać kulturze konsumpcyjnej, przeciwstawiając j ą tym samym konsump­ cjonizmowi. Pomocne tu są twierdzenia D. Bella, który mówiąc o kulturowych sprzecznościach kapitalizmu oddzielił sferę polityki i ekonomii (a szerzej ka­ pitalizmu) od kultury. Odnosząc ten podział do moich rozważań, należy uznać konsumpcjonizm za powiązany z pierwszymi z wymienionych przez niego ele¬ mentów. Kultura konsumpcyjna, natomiast byłaby bliższa temu, co Bell twierdzi ogólnie o kulturze „(...) jest ona obszarem autoekspresji i autogratyfikacji. Ma charakter antyinstytucjonalny i antynomiczny, ponieważ to jednostka jest mia¬ rą satysfakcji: to jej odczucia, sentymenty i sądy, nie zaś obiektywne kryteria, określać mają wartość wytworów kultury" (D. Bell, 1998, s. 16). O takim roz¬ graniczeniu, choć w innym kontekście, przypomina także Z. Bauman, odwołując się do myśli Heideggera; mówi on o tym, że relacje kulturowe odbywają się na dwóch poziomach, jeden to poziom zuhanden — „martwy", inercyjny, — za­ mknięty świat wzorów kulturowych, które „ożywają" w sferze vorhanden, kiedy są podejmowane przez jednostki, przeżywane przez nie i dzięki nim działające. „Kultura ( . ) polega na nieustannym wydobywaniu świata, fragment po frag¬ mencie, z przyjemnej, ale sennej, inercji zuhanden i przenoszeniu go w należącą wyłącznie do człowieka sferę vorhanden — na czynieniu ze świata przedmiotu krytycznej analizy i twórczego działania. Dzieło to dokonuje się wciąż na nowo, każdego dnia, wszędzie, gdzie żyją ludzie. Sposób bycia-w-świecie wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna polega właśnie na ciągłym odtwarzaniu i reinkarnacji świata" (Z. Bauman, 2005, s. 19-20). Taka równoległość dwóch zbliżonych do siebie systemów przypomniana także tę, która istnieje pomiędzy langue i parole, z czego pierwsze jest przecież tylko martwym i sztywnym zbio¬ rem zasad, które bez swych użytkowników są martwe i uzyskują życie podczas wymowy — jednostkowego, twórczego aktu interpretacji tego systemu. Nie zakładam, że konsumpcjonizm i kultura konsumpcyjna są zupełnie ze sobą nie związane — są to wszak dwa bieguny, które odnoszą się do tych sa¬ mych przedmiotów czy doświadczeń. Rozgraniczeń takich można dokonywać w celach jaśniejszego opisu zjawisk, ale w rzeczywistości oba te wymiary łączy szeroka sfera pośrednia i nie należy przypuszczać, aby któryś z nich był zupełnie autonomiczny. I konsumpcjonizm, i kultura konsumpcyjna w wielu aspektach się pokrywają i są nierozróżnialne, a wewnątrz nich dokonuje się wzajemna wymia¬ na pomysłów oraz nieustanna gra znaczeń. Zresztą rozpoznanie aktualnych pre¬ ferencji, które są obecne w kulturze konsumpcyjnej, a zatem są szczególnie ulu¬ bione przez konsumentów, jest kluczem do sukcesu producentów, a zaniedbanie obserwacji prowadzi do nieuchronnej ich klęski. Zatem to, co jeszcze do niedaw- �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 203 na było częścią kultury konsumpcyjnej i było dziełem aktywności znaczeniowej samych konsumentów, może za chwilę być przechwycone przez producentów, twórców reklamy i wykorzystane dla ich partykularnych celów, a tym samym, stać się częścią konsumpcjonizmu. „Wyrywanie" atrakcyjnych znaczeń z kręgu kultury konsumpcyjnej jest niezwykle trudne, ponieważ cechuje j ą nieustanna zmienność i fluktuacyjność; jest to sfera, która broni się przed skostnieniem i schematyzacją, stale wymyka się zawłaszczaniu jej przez konsumpcjonizm. BIBLIOGRAFIA Ang I. 1985 Barker Ch. 2005 Barthes R. 2000 Bauman Z. 2005 Bell D. 1998 Fiske J. 1991 Hall S. 1997 Watching Dallas, Londyn, Nowy Jork: Methuen. Studia kulturowe. Teoria i praktyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mitologie, Warszawa: Wydawnictwo KR. Europa, niedokończona przygoda, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Understanding Popular Culture, Londyn i Nowy Jork: Routledge. The television discourse — encoding and decoding, w: A. Grey, J. McGuigan, red., Studying Culture, s. 28-34. Londyn, Nowy Jork, Sydney, Auckland: Arnold. Hall S., T. Jefferson red. 1998 Resistance through Rituals, Londyn: Routledge. Hebdige D. 2003 Subculture. The Meaning of Style, Londyn i Nowy Jork: Routledge. Lury C. 2003 Consumer Culture, Cambridge: Polity Press. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, Poznań: Zysk i S-ka. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a3e16e266f667f2e48c7de849b817e.pdf 6ed8d10d7a47d6a5dd85b6cf9639c7c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:533 Title A name given to the resource Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża Kanady / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.339-375 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA P O T L A T C H . JEGO R O L A W K U L T U R Z E PÓŁNOCNO-ZACHODNIEGO WYBRZEŻA INDIAN KANADY W zakresie t z w . k u l t u r p r y m i t y w n y c h istnieje dość pokaźna liczba wytworów i i n s t y t u c j i , które — choć poświecono i m sporo miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej i c y t u j e się j e w i e l o k r o t n i e j a k o zjawiska znane i oczywiste — nie zostały dostatecznie zbadane i naświetlone z p u n k t u widzenia wymagań dzisiejszej etnologii, operującej doskonal­ szymi m e t o d a m i i zmierzającej do bardziej holistycznego widzenia zja­ w i s k k u l t u r o w y c h w i c h wzajemnej zależności i powiązaniach. Ogromna ilość źródłowych, spisanych materiałów etnograficznych pochodzi z 2 poł. X I X w., k i e d y p r z y bardzo nieraz d r o b i a z g o w y m opisie poszczególnych, wyodrębnionych elementów nie zwracano u w a g i na i c h związek z k o n t e k s t e m k u l t u r o w y m ; strona f o r m a l n a była, siłą rzeczy, wyeksponowana najbardziej — f u n k c j o n a l n y aspekt zjawisk nie wcho­ dził jeszcze w rachubę. Inne obciążenie t y c h materiałów polega na t y m ( p r z y n a j m n i e j w odniesieniu do niektórych społeczeństw), że nie uwzglę­ dniały one l u b uwzględniały niedostatecznie te przekształcenia, j a k i e się w k u l t u r a c h t y c h społeczeństw dokonały w ciągu trwającego o d pewnego czasu k o n t a k t u z ludźmi białymi. Dzisiejszy k r y t y c y z m w sto­ s u n k u do monograficznych prac źródłowych, pochodzących z ostatnich dziesiątków l a t ubiegłego stulecia i początków bieżącego, skłania do r e w i z j i szeregu u f o r m o w a n y c h poprzednio poglądów. J e d n y m z przykładów t a k i c h i n s t y t u c j i , których r o l a n i e została całkowicie wyjaśniona, jest p o t l a t c h u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, zamieszkujących wąski pas przybrzeżny z przylegającymi doń w y s p a m i n a przestrzeni między zatoką Y a k u t a t na południowej Alasce a ujściem r z e k i K o l u m b i i \ I n d i a n i e ci, reprezen­ tujący n i e j e d n o l i t y t y p antropologiczny, zróżnicowani pod względem językowych i z g r u p o w a n i w 7 większych zespołach p l e m i e n n y c h , w y 1 Patrz mapka. �340 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A 125° W Mapka 1. Zasięgi p l e m i o n indiańskich północno-zachodniego Ameryki wg C . D . Г o r d e' a, Habitat, Society Goddardem Północnej and Economy, i London wybrzeża 1949 ( z a Boasem, Jennessem) t w o r z y l i stosunkowo jednolitą i z w i e l u względów zdumiewającą kulturę zarówno materialną, j a k duchową. Na jednolitość tej k u l t u r y złożyły się zapewne takie c z y n n i k i , j a k względnie jednorodne środowisko p r z y rodniczo-geograficzne, bogate w różne płody n a t u r a l n e , a przede wszyst­ k i m w r y b y (łososie), oraz dobra k o m u n i k a c j a wodna wzdłuż wybrzeży, która dzięki dużym, s p r a w n y m canoe, wydrążanym po m i s t r z o w s k u przez tubylców w ogromnych pniach cedrowych, ułatwia i n t e n s y w n e k o n ­ t a k t y międzyplemienne. Nie znając u p r a w y z i e m i a n i h o d o w l i t u b y l c y wyspecjalizowali się w rybołówstwie, prowadząc p r z y t y m półosiadły �341 P O T L A T C H t r y b życia, t o jest skupiając się w okresie z i m o w y m , w o l n y m od zajęć zbierackich, w stałych osadach złożonych z p a r u l u b k i l k u w i e l k i c h , c e d r o w y c h d o m ó w zamieszkanych przez g r u p y wielkorodzinne liczące nierzadko po kilkadziesiąt osób. Bujność i c h k u l t u r y , w y s o k i poziom rękodzielnictwa i sztuki, zwłaszcza w zakresie ciesielstwa i snycerstwa, zróżnicowana s t r u k t u r a społeczna, bogata m i t o l o g i a i b a r w n a obrzędo­ wość zwracały już uwagę wczesnych podróżników, j a c y docierali t a m w końcu X V I I I i n a początku X I X w., a o d schyłku X I X w. stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania etnografów. Potlatch, który m a być t e m a t e m zamierzonych t u rozważań, jest j e d n y m z najciekawszych przejawów życia społecznego t y c h I n d i a n . Organiczną część ceremoniału potlaczowego stanowiło uroczyste, wysoce z r y t u a l i z o w a n e , publiczne rozdawanie darów, od którego też pochodzi przyjęta w l i t e r a t u r z e etnograficznej nazwa całej uroczystości, b o w i e m „potlatch" — „patshatl" oznacza w jednej z gwar t u b y l c z y c h dawanie, o b d a r o w y w a n i e . Najbardziej u c h w y t n y m znaczeniem p o t l a t c h u dla życia t u b y l c z y c h I n d i a n był jego związek z kształtowaniem się i c h r a n g i i po­ z y c j i społecznej. Te d w i e szczególnie ostro rysujące się cechy p o t l a t c h u złożyły się na sformułowanie jego najczęściej używanej d e f i n i c j i . 2 3 D l a ułatwienia zrozumienia działania p o t l a t c h u w a r t o podać krótką charakterystykę s t r u k t u r y społecznej o m a w i a n y c h I n d i a n . S t r u k t u r a t a nie jest j e d n o l i t a i pozwala, z grubsza biorąc, wydzielić d w i e zasadnicze g r u p y : północną i południową. D l a obszaru północnego, zamieszkanego przez l u d y Haida, T l i n g i t , T s i m s h i a n i Haisla, charakterystyczne jest występowanie rodów r n a t r y l i n e a l n y c h j a k o jednostek podstawowych, a u t o n o m i c z n y c h pod względem gospodarczym i najczęściej również p o l i ­ t y c z n y m . Liczniejsze z nich dzieliły się n a „domy", t j . g r u p y k r e w n y c h , tworzących wielką rodzinę i lokujących się w j e d n y m domostwie (20—40 osób). R o d y Haida i T l i n g i t grupowały się w d w i e egzogamiczne „poło­ w y " (moieties), symbolizujące się odrębnymi z n a k a m i (uważanymi przez j e d n y c h autorów za t o t e m y , przez i n n y c h z n o w u j e d y n i e za z n a k i her­ bowe) i wywodzące się o d wspólnego mitycznego przodka. U Tlingitów podział n a „połowy" koegzystował z podziałem n a k l a n y , również egzo­ gamiczne i m a t r y l i n e a l n e . I n d i a n i e Tsimshian n i e d z i e l i l i się na „poło­ w y " , a j e d y n i e na 4 k l a n y (zwane n i e k i e d y f r a t r i a m i ) , te z k o l e i na r o d y i „domy"; u mówiących d i a l e k t e m K w a k i u t l I n d i a n Haisla w y ­ stępował podział na 6 klanów. 2 P a t r z r y c . 1—3. „Potlatch j e s t to ceremoniał r o z d a w a n i a l u b n i s z c z e n i a własności w c e l u p o d ­ n i e s i e n i a s t a t u s u społecznego u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża..." ( C h . W i n n i с к, Dictionary of Antropology, N e w Y o r k 1956). 3 �342 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W grupie południowej, składającej się z Kwakiutlów, B e l l a Coola, Nootków i Salishów, pochodzenie i dziedziczenie wyznaczane było w znacznym stopniu b i l a t e r a l n i e , z silniejszym zaakcentowaniem p a t r y linealności. Jednostkę autonomiczną stanowiła t a m w i e l k a rodzina t w o ­ rząca grupę lokalną i mieszkająca w e wspólnym domu. Takie w i e l k o rodzinne g r u p y domowe miały, podobnie j a k r o d y na północy, własne t e r e n y zbierackie i r y b a c k i e oraz p r a w a do odrębnych znaków herbo­ w y c h , mitów, masek, tańców, pieśni i i m i o n . Pieczę n a d t y m i d o b r a m i s p r a w o w a l i dziedziczni naczelnicy. wg F . B o a s ; R y c . 1. D o m y w P o r t Tsimshlan Mythology, „ A n n . Simpson R e p . B. A m . Ethnol.". t . 31: 1916 W większości przypadków owe podstawowe g r u p y lokalne — r o d y l u b w i e l k i e r o d z i n y — łączyły się w dość luźne związki plemienne, nie stanowiło t o jednak reguły; stosunkowo r z a d k i m z j a w i s k i e m były k o n ­ federacje międzyplemienne. Ogólnie biorąc, nie wykształciła się na t y m terenie jakaś szersza f o r m a więzi p o l i t y c z n e j . Niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n y m r y s e m t e j k u l t u r y jest gradacja r a n g i społecznej i związanych z nią przywilejów, nasuwająca bliskie analogie do średniowiecznej „drabiny społecznej" na terenie E u r o p y . J a k k o l w i e k „szczeble" t e j d r a b i n y dadzą się zgrupować w cztery za­ sadnicze w a r s t w y społeczne: naczelników (chiefs) — odpowiednik a r y ­ stokracji, nobilów — odpowiadających w a r s t w i e szlacheckiej, pospólstwo (commoners) i niewolników, n i e ma między n i m i o s t r y c h granic, z w y - �343 P O T L A T C H jątkiem przedziału, j a k i dzieli całkowicie wyjętych spód p r a w a n i e w o l ­ ników o d w a r s t w pozostałych. T a gradacja r a n g i przebiega w każdym klanie, rodzie bądź w i e l k i e j rodzinie, a wyznaczana jest przede wszyst­ k i m przez urodzenie, t j . przez stopień pokrewieństwa względem naczel­ n i k a najwyższej r a n g i oraz wynikające stąd u p r a w n i e n i a dziedziczne. Instytucją regulującą i zatwierdzającą te u p r a w n i e n i a był właśnie pot­ latch. L i t e r a t u r a n a jego temat, m i m o że dość obszerna, składa się w więk­ szości z prac opisowych, stanowiących f r a g m e n t y dużych m o n o g r a f i i ogólnych; p u b l i k a c j e poświęcone specjalnie p o t l a t c h o w i są nieliczne i reprezentują w zasadzie jednostronne zainteresowania określonym p r o ­ b l e m e m związanym z t y m zjawiskiem społecznym, n p . jego genezą l u b systematyką. M i m o że opracowania t e wnoszą wiele ciekawych i n f o r ­ m a c j i i sugestii, b r a k i m najczęściej oparcia o dostatecznie wnikliwą i krytyczną analizę materiałów źródłowych i powiązania j e j z jedno­ czesnym uwzględnieniem procesu p r z e m i a n historycznych. L i t e r a t u r a , która powstała w w y n i k u badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych na prze­ łomie X I X i X X w., zajmuje się n i e m a l wyłącznie obrzędowością p ot ­ l a t c h u ; wszelkich f u n k c j o n a l n y c h powiązań t e j i n s t y t u c j i z całością k u l ­ t u r y trzeba mozolnie szukać wśród danych dotyczących i n n y c h dziedzin życia. Szczególną trudność sprawia p r z y t y m niezmierna drobiazgowość większości m o n o g r a f i i , zamierzonych n a gigantyczną skalę, które w p r a k ­ tyce n i e mogły być wolne od poważnych niedociągnięć. Najważniejsze z n i c h — t o nierównomierne p o t r a k t o w a n i e różnych dziedzin k u l t u r y l u b zupełne pominięcie niektórych j e j wycinków, n a d m i e r n i e rejestra­ c y j n y opis faktów, bez hipotetycznego bodaj dostrzegania związków między n i m i zachodzących, co wpłynęło n a przeoczenie ważnych n i e ­ k i e d y danych oraz niedostateczne dostrzeganie przeobrażeń historycz­ n y c h . Te między i n n y m i zarzuty stawiają dzisiejsi antropologowie amerykańscy materiałom z e b r a n y m przez F. Boasa i jego współpracow­ n i k ó w . W latach trzydziestych p o j a w i a się n o w y , ulepszony t y p mono­ g r a f i i o p a r t y c h n a badaniach t e r e n o w y c h , o p r a c o w y w a n y c h według zasady: ,,[...] Etnograf p o w i n i e n w swoich badaniach objąć wszystkie aspekty k u l t u r y w sposób równomierny [...] Następnie zebrany materiał p o w i n i e n przedstawić w f o r m i e zwięzłej, uporządkowanej i dobrze prze­ t r a w i o n e j m o n o g r a f i i " . Doskonałym przykładem t a k i e j p r a c y jest The Northern and Central Nootkan Tribes P h . D r u c k e r a , w y d a n a w 1951 г., a oparta na materiałach zebranych w latach 1933—1936. 4 5 4 V. G a r f i e l d , A Research Problem in Northwest r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 47: 1945; J . W i к e, More „ A m . A n t h r . " , t. 59: 1957. 5 W i к e, op. cit. Puzles Indian Economics, on the Northwest „Ame­ Coast, �344 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W p u b l i k a c j a c h amerykańskich antropologów k u l t u r o w y c h z tego okresu pojawiać się zaczyna tendencja do dynamicznego r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o procesu stale dokonujących się przeobrażeń oraz żywe zainteresowanie zagadnieniami e k o n o m i c z n y m i . W p r a w d z i e p o t l a t c h n i e doczekał się dotąd pełnej m o n o g r a f i i , ale w k i l k u pracach napisanych na przestrzeni o s t a t n i c h 30 l a t (skoncentrowanych zasadniczo na i n n y c h zagadnieniach) ukazuje się szereg bardzo cennych, choć t y l k o ogólniko­ w y c h sugestii n a jego temat. Najważniejsze z n i c h jest odbiegające od dotychczasowej t r a d y c j i rozważania p o t l a t c h u j a k o zjawiska „samego w sobie" ocenianie go j a k o t w o r u węzłowego w t e j k u l t u r z e , w którym — j a k w, soczewce —• zbiegają się i wiążą ze sobą różne dziedziny życia. N a szczególne wyróżnienie zasługują p o d t y m względem prace V. G a r f i e l d , J . M c C . Collinsa i J . P. A v e r k i j e v e j . N i e s t e t y jednak m a r ­ ginesowy raczej c h a r a k t e r t y c h w y p o w i e d z i nie pozwala n a wykazanie w szczegółowy i usystematyzowany sposób, j a k te powiązania p o t l a t c h u z całokształem k u l t u r y przebiegają. Ponadto wciąż daje się odczuć b r a k systematycznej a n a l i z y porównawczej potlatchów, urządzanych w róż­ n y c h grupach p l e m i e n n y c h tego obszaru, nawiązującej d o istniejących różnic s u b k u l t u r o w y c h . Ryc. wg Ph. D r u c k n e r ; Northen 2. K o n s t r u k c j a d o m u and Central Buli.", Nootków Nootkan Tribes, „Smiths. Inst. B . A m . E t h n o l . t . 1 4 4 : 1951 Zestawienie materiałów dotyczących k i l k u odpowiednio d o b r a n y c h p l e m i o n sugeruje możliwość i n n e j koncepcji p o t l a t c h u niż dotychcza­ sowa, interpretująca go j a k o wyjątkowo zrytualizowaną formę darów i sprowadzająca ostatecznie zagadnienie p o t l a t c h u d o ogólnej t e o r i i d a r u w społeczeństwach „pierwotnych" . 8 Por. M . M a u s s , The Gift, L o n d o n 1954; tłum. ł a n C u n n i s o n . �345 P O T L A T C H Praca niniejsza na podstawie analizy dostępnych materiałów źródło­ w y c h i dostrzeżonych prawidłowości w zakresie sytuacji społecznych, w j a k i c h organizowane bywały potlatche u różnych g r u p p l e m i e n n y c h tego zespołu k u l t u r o w e g o , próbuje przedstawić p o t l a t c h przede wszyst­ k i m j a k o instytucję o ściśle określonych zadaniach społecznych, w sto­ s u n k u do których r o z d a w n i c t w o darów jest je d ynie oprawą zewnętrzną, choć bardzo ściśle zespoloną i mającą w y b i t n y udział w doniosłości pot­ l a t c h u dla w i e l u dziedzin życia. S t a n o w i ono, j a k się zdaje, formę działania t e j i n s t y t u c j i , a nie j e j treść istotną. 7 Na dość p o p u l a r n y m wyobrażeniu p o t l a t c h u j a k o f o r m y przejawiania się szczególnie zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , swoistego p o j e d y n k u , za­ ciążyła ekstremalna jego postać u I n d i a n K w a k i u t l ; p r z y c z y n y tego leżą zapewne zarówno w wyjątkowo j a s k r a w y c h cechach p o t l a t c h u Kwakiutlów, j a k i u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji Kwakiutlów w l i t e r a t u r z e etnograficznej. Przejście do bardziej szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i p o t l a ­ t c h u należy chyba rozpocząć od p o i n f o r m o w a n i a czytelnika, j a k się ta procedura odbywała. I. P R Z E B I E G UROCZYSTOŚCI POTLACZOWYCH Ważną część c e r e m o n i i p o t l a t c h u stanowiło, j a k w i e m y , obdarowa­ nie zaproszonych gości, p r z y c z y m wielkość d a r u musiała odpowiadać wysokości r a n g i społecznej osoby, d l a której był o n przeznaczony. Goś­ cie r e k r u t o w a l i się z w y k l e spośród członków innego r o d u ( k l a n u czy ple­ mienia) niż t e n , do jakiego należał gospodarz c e r e m o n i i i który uważa­ n y był zbiorowo za gospodarzy całej i m p r e z y . Liczba gości wahać się mogła znacznie w zależności o d tego, czy p o t l a t c h był organizowany na poziomie plemienia, k l a n u czy r o d u względnie g r u p y l o k a l n e j ; to z k o l e i zależało od r a n g i , pozycji społecznej i a m b i c j i organizatora oraz o d doniosłości spraw, z j a k i m i dany potlach był związany. Zasadniczo i m wyższa była pozycja społeczna organizatora, t y m szerszy krąg za­ proszonych gości. Zarówno sama ceremonia, j a k i przygotowania do niej są w y r a z e m więzi g r u p o w e j , solidarności g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h D o porównań posłużyły materiały dotyczące t r z e c h g r u p p l e m i e n n y c h : T s i m ­ s h i a n , K w a k i u t l i Nootka, z k o n t r o l n y m i m n i e j szczegółowym uwzględnieniem c z w a r t e j — p l e m i e n i a z grupy Salishów (częściowo również H a i d ó w ) . W y b ó r p l e ­ m i o n został d o k o n a n y n a p o d s t a w i e następujących kryteriów: a) reprezentatywności ze względu n a różnice w e k o n o m i c z n y c h u w a r u n k o w a n i a c h p o t l a t c h u i w s t r u k t u ­ r z e społecznej; b) jakości istniejących materiałów e t n o g r a f i c z n y c h d l a poszczegól­ n y c h g r u p ; c) dostępności t y c h materiałów w n a s z y c h w a r u n k a c h . 7 �346 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA od siebie zależności. T a obustronna zależność stanowiła ważny czynnik równowagi społecznej, przeciwstawiając się z jednej s t r o n y w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y naczelników, z d r u g i e j zaś sprowa­ dzając kontrolę działalności naczelników przez zależnych od n i c h członków g r u p y do rozmiarów n i e zagrażających ustalonej s t r u k t u r z e . Ponieważ przygotowanie p o t l a t c h u wymagało dużo wysiłku ze stro­ n y w s z y s t k i c h członków g r u p y , a k t wstępny polegał na z a k o m u n i k o w a ­ n i u i m i n t e n c j i wodza oraz apelu o współpracę i pomoc. Odbywało się t o w t e n sposób, że naczelnik zapraszał swoich l u d z i na ucztę z przygo­ t o w a n y c h uprzednio zapasów, podczas której ogłaszał i m swój p l a n , podając jednocześnie do wiadomości, jaką ilość dóbr zdołał już sam zgromadzić i zwracając się do n i c h z następującym w e z w a n i e m : „Pro­ szę was, abyście dołączyli do tego i waszą własność, a b y m mógł zapro­ sić w i e l u gości, p o t l a t c h t e n b o w i e m odbędzie się nie w m o i m i m i e n i u , lecz w waszym, i staniecie się sławni wśród p l e m i o n , gdy zostanie ogłoszone, co daliście od siebie" . 8 Było to j a k b y ogłoszenie ostrego pogotowia dla g r u p y społecznej w zakresie j e j aktywności gospodarczej i — j a k dalej zobaczymy — nie t y l k o gospodarczej. Wspólnie ustalano listę gości oraz p l a n działań i p r o g r a m u r o c z y ­ stości. Po zakończeniu uczty, dziękując za przybycie i obiecaną pomoc, naczelnik obdarowywał wszystkich żywnością. U p l e m i o n północnej części wybrzeża odbywało się jeszcze osobne przyjęcie dla członków r o d u ojca (nie należących do gospodarzy), w celu ustalenia f o r m i za­ k r e s u pomocy, j a k i e j od n i c h oczekiwano. J a k k o l w i e k b o w i e m sforma­ lizowana solidarność g r u p o w a wyznaczana t a m była m a t r y l i n e a l n i e , t o jednak bezpośredniość więzów r o d z i n n y c h nakładała również na bliż­ szych k r e w n y c h ze s t r o n y ojca obowiązek okazania pewnej pomocy. Najbliższy sezon l u b parę to okres i n t e n s y w n y c h wysiłków, a b y oprócz n o r m a l n y c h zapasów n a zimę zgromadzić dostateczną ilość n a d ­ wyżek n a d a r y i przyjęcia d l a gości, a jednocześnie okres przygotowań do występów a r t y s t y c z n y c h , nierozłącznie z potlatchem związanych. Jeżeli w e własnym p l e m i e n i u brakowało utalentowanego poety-pieśniarza, t o sprowadzano go na t e n czas z innego plemienia, aby wyuczył chór odpowiednich śpiewów. Jedne z n i c h powtarzały się t r a d y c y j n i e w niezmiennej f o r m i e (związane z mitologią), inne znów komponowano na każdą okazję, uwzględniając a k t u a l n e wydarzenia, śmieszności, t y ­ tuły do chwały i t p . Do nich, obok p o c h w a l n y c h pieśni na cześć gospo­ darza, jego bogactwa, hojności, szlachetności r o d u i t p . , należały t z w . 8 F . B o a s , Ethnology of the Kwakiutl, „Annual R e p o r t of t h e B u r e a u of A m e ­ r i c a n E t h n o l o g y " (1913—1914), t. 35: 1921, cz. I I , s. 1342. �P O T L A T C H 347 taunting songs — pieśni urągliwe, wyszydzające w a d y i potknięcia pre­ stiżowe gości. U I n d i a n Nootka miały one charakter raczej żartobliwy, podczas g d y u Kwakiutlów zawierały sporo autentycznej złośliwości i chęci upokorzenia adresata. Bogate dramatyzacje mitów i herbów r o d o w y c h wymagały również starannych przygotowań, zwłaszcza ze s t r o n y snycerzy, do których należało w y k o n a n i e l u b odświeżanie masek, rzeźbienie słupa p r z y d o ­ mowego l u b nagrobnego, jeśli p o t l a t c h miał być połączony z jego po­ stawieniem, oraz zdobienie wszelkich d r e w n i a n y c h czy r o g o w y c h przed­ miotów przeznaczonych n a dary. Rzemieślnicy wszelkiego rodzaju m i e l i przed p o t l a t c h e m pełne ręce r o b o t y . 9 Nie zapominano też o elementach r o z r y w k o w y c h . Według D r u c k e r a u Nootków i s t n i e l i ludzie pełniący rolę j a k b y zawodowych błaznów, których zadaniem było rozśmieszanie gości za pomocą zabawnych tań­ ców, przyśpiewów l u b sztuczek. B r a k jest bliższych d a n y c h n a t e n t e ­ m a t w odniesieniu do i n n y c h p l e m i o n , j a k k o l w i e k wszędzie można spo­ tkać w z m i a n k i o różnych żartobliwych wystąpieniach podczas p o t l a t c h u . Po zakończeniu przygotowań uroczyście zapraszano gości. P r z y b y ­ w a l i o n i w s w y c h ozdobnych canoe ( v i s i t i n g canoes) i z a n i m w y s i e d l i , odbywała się ceremonia p o w i t a n i a . N a spotkanie gości wychodziła n a j ­ częściej siostra gospodarza w t o w a r z y s t w i e kobiet, tańcząc i śpiewając. Wykonywała p r z y t y m r u c h y łapania czegoś z powietrza; „chwytała" w t e n sposób swego opiekuńczego ducha p o k o j u , „rzucając" go następ­ nie w k i e r u n k u przybyłych łodzi, a naczelnik z najbliższego canoe o d ­ rzucał go z n o w u k u n i e j . K o b i e t a t a nosiła maskę wyobrażającą owego ducha. D o p i e r o po t y m zapewnieniu sobie, w z a j e m n y c h p o k o j o w y c h i n ­ t e n c j i goście w y s i a d a l i z łodzi i u d a w a l i się n a przyjęcie p o w i t a l n e , rozpoczynające całą serię uczt urozmaiconych tańcami, śpiewami, przed­ s t a w i e n i a m i mitów oraz wielką ilością okolicznościowych przemówień, których głównym celem było p r z y p o m n i e n i e z e b r a n y m h i s t o r i i r o d u i jego świetności, wyliczenie zasług i tytułów poszczególnych przodków oraz p r a w własnościowych i przywilejów r o d o w y c h . Było to t a k ważne zadanie, że powstał specjalny „urząd" mówcy, swoistego k r o n i k a r z a r o d u , znającego doskonale t r a d y c j e rodowe i umiejącego je W odpo­ w i e d n i e j f o r m i e podać. Umiejętności krasomówcze cieszyły się u t y c h I n d i a n wyjątkowym uznaniem, toteż bardzo dbano o i c h r o z w i j a n i e w w y c h o w y w a n i u młodych nobilów. Goście m u s i e l i być również po­ i n f o r m o w a n i , w c z y i m i m i e n i u o d b y w a się p o t l a t c h i z j a k i e j okazji. 9 R y c 6, 7, 9, 10. �348 K R Y S T Y N A Ryc. wg M A Ł K O W S K A 3. Płyta B o a s ; miedziana op. cit. Po k i l k u d n i o w y m z w y k l e u c z t o w a n i u następował a k t k u l m i n a c y j n y i zarazem ostatni: oficjalne, publiczne objęcie przez osobę ( l u b osoby), w której i m i e n i u odbywał się p o t l a t c h , posiadania n o w y c h przywilejów i uznanie j e j n o w e j pozycji społecznej. Towarzyszyło t e m u rozdawanie gościom-świadkom zgromadzonych w t y m celu dóbr, według wspomnia­ nej już zasady, że wysokość d a r u m u s i odpowiadać statusowi społecz­ n e m u osoby, d l a której jest o n przeznaczony. B r a n o j e d n a k p r z y t y m pod uwagę zobowiązania dłużnicze gospodarza, względem gościa i vice versa oraz wszelkiego rodzaju „zapłaty" z tytułu należności za w y k o ­ nane prace (np. pomoc p r z y b u d o w i e domu) i przysługi. Zapłaty t e (payments) były jednak bardzo wyraźnie odróżniane o d tego, co ofia- �349 P O T L A T C H r o w y w a n o j a k o gift, dar potlaczowy. Gospodarz wręczał z w y k l e p r e ­ zenty mężczyznom, a jego żona, m a t k a l u b siostra — k o b i e t o m . Miejsca potlaczowe, t j . kolejność, w j a k i e j usadzano gości, były niezmiernie ważną oznaką r a n g i społecznej i w języku t u b y l c z y m I n ­ dian często służyły wręcz do j e j określania („pierwszy po X " , „drugi po Y " itp.). Według t e j samej h i e r a r c h i i ustalano też kolejność wrę­ czania darów, z t y m że według danych V . G a r f i e l d u Tsimshian n a j ­ p i e r w o t r z y m y w a l i naczelnicy, a następnie dopiero, w t e j samej k o l e j ­ ności, członkowie i c h g r u p . F a k t t e n zasługuje na uwagę z tego wzglę­ d u , że H . Codere powołując się na odmienną zasadę u Kwakiutlów h i e r a r c h i z o w a n i a całych g r u p , bez wydzielania naczelników , używa j e j j a k o jednego z argumentów p r z e c i w z a r y s o w y w a n i u się w t y m społeczeństwie podziału klasowego. 10 11 12 U c h y b i e n i a w stosunku do kodeksu honorowego obowiązującego na potlatchach zdarzały się bardzo rzadko i uważano j e za ujmę dla god­ ności o b u stron: gościa, którego poniżono p r z y z n a n i e m m u niższej r a n g i niż t a , j a k a m u się według przyjętej o p i n i i należała, i gospodarza skompromitowanego z p o w o d u n i e u w a g i l u b b r a k u o r i e n t a c j i . D r u c k e r opisuje taką sytuację u Nootków. Gość, którego spotkało uchybienie, p o w i n i e n był — zgodnie z w y m o g a m i e t y k i e t y — zająć wyznaczone m u miejsce, ale zaraz przez swego mówcę oznajmić o d o z n a n y m despekcie. D l a podniesienia swej godności w oczach zebranych musiał ofiarować drobne prezenty gospodarzowi i k i l k u jeszcze znaczniejszym osobistościom z jego g r u p y . (Rozdawanie l u b n i e k i e d y niszczenie pew­ nej ilości m i e n i a w sytuacjach r o z u m i a n y c h j a k o poniżenie godności było, j a k zobaczymy dalej, powszechnie stosowanym zabiegiem dla „odzyskania t w a r z y " . ) Gospodarz ze swej s t r o n y składał poszkodowa­ n e m u gościowi d o d a t k o w y dar, n a z y w a n y „odpokutowaniem za błąd". Z a n i m przystąpiono do rozdzielania darów ukazywano gościom całe. zgromadzone mienie, wyliczając k o l e j n o wkłady poszczególnych osób. Pretendenci do n o w y c h tytułów i przywilejów siedzieli podczas t e j uroczystości na podwyższeniu, u b r a n i w ceremonialne stroje, jedno­ cześnie bardzo szczegółowo w y l i c z a n o wszystkie p r z y w i l e j e , j a k i e m i a ­ ły odtąd stać się i c h prawną własnością. P o t l a t c h kończył się przemó­ w i e n i a m i mówców w i m i e n i u najstarszych rangą wodzów spośród gości, którzy w ozdobnych i długich m o w a c h ( n i e k i e d y parogodzinnych) 10 V. Garfield, Tsimshian Publications i n Anthropology", 11 H. C o d e r e , Kwakiutl Clan and Society, „University of Washington t. 7: 1939 z. 3, s. 167—340. Society: Rank without Class, ,,Am. A n t h r . " , t. 59: 1957. 12 N i e s t e t y , a u t o r c e n i n i e j s z e g o artykułu n i e udało się odszukać w jej materiałach B o a s a w z m i a n k i n a t e n temat. dostępnych �350 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A r o z w o d z i l i się n a d s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i r o d u gospodarza i jego osobi­ s t y m i zaletami, p o t w i e r d z a l i jego p r a w a do n o w y c h przywilejów i wła­ sności oraz dziękowali za przyjęcie i hojne dary. Po odpłynięciu gości naczelnik ponownie spraszał s w y c h współrodowców n a ucztę, a b y i m podziękować za pomoc i rozdać p o d a r u n k i żywnościowe j a k o w y r a z wdzięczności. Odtąd nowe p r a w a w y s t a w c y p o t l a t c h u były społecznie zaakcepto­ wane i publicznie honorowane. Ostatecznym tego p o t w i e r d z e n i e m sta­ wał się p o t l a t c h urządzany p r z y najbliższej o k a z j i przez świadkujących gości, n a którym podwyższona pozycja społeczna poprzedniego gospo­ darza znajdowała w y r a z w p r z y z n a w a n i u odpowiadającego j e j miejsca potlaczowego. T a k wyglądał podstawowy schemat ceremonii p o w t a ­ rzający się u większości p l e m i o n tego obszaru; poszczególne potlatche, n a w e t w t y m s a m y m p l e m i e n i u , mogły w detalach o d opisanego w z o r u odbiegać, w większości przypadków n i e były t o jednak różnice istotne. Wyjątek s t a n o w i l i K w a k i u t l e , których potlatche miały szczególny charakter. N i e z w y k l e mocno zaakcentowany m o m e n t r y w a l i z a c j i spra­ wiał-, iż przypominały one raczej jakieś zapasy czy t u r n i e j e , w których t a k długo l i c y t o w a n o się wzajemnie własną zamożnością i rozrzutnością, dopóki w y z w a n y p r z e c i w n i k n i e został całkowicie pokonany. „ W e are f i g h t i n g w i t h p r o p e r t y " ( w a l c z y m y za pomocą własności), j a k określali to sami I n d i a n i e K w a k i u t l . Sukces odniesiony w t e j walce przynosił wzrost prestiżu j e d n o s t k i w g r u p i e społecznej. Jedną z f o r m zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , występującą również u Tsimshian z okolic P o r t Simpson, była ceremonialna uczta, zwana grease feast l u b challenge feast, n a której podawano gościom w i e l k i e chochle drewniane, wypełnione o l e j e m r y b i m l u b mieszaniną o l e j u ze śniegiem; każdy, p o d groźbą u t r a t y prestiżu, był zobligowany do zje­ dzenia całej p o r c j i . Towarzyszyły t e m u taunting songs, pieśni p o c h w a l ­ ne n a cześć gospodarza, żarty, d o c i n k i i t p . W późniejszym okresie za­ m i a s t o l e j u podawano r u m . N i e k i e d y uczta t a k a połączona bywała z p a l e n i e m znacznych ilości o l e j u . Potlatchem, który podnosił d o m a k s i m u m prestiż wystawcy, był t e n , na którym zamiast ( l u b obok) rozdawania m i e n i a odbywało się jego niszczenie, co pozwalało jednocześnie osiągnąć szczytowe zwycięstwo nad r y w a l e m . Jeżeli n i e mógł o n zniszczyć równej l u b większej ilości dóbr, imię jego zostawało „złamane". T e n t y p p o t l a t c h u , j a k k o l w i e k występujący również w p e w n y c h okolicznościach w północnej g r u p i e p l e m i o n , nigdzie n i e był t a k częsty i t a k żywiołowy, j a k u Kwakiutlów. F. Boas i V . G a r f i e l d są zgodni w o p i n i i , że d l a tubylców okazane w t e n sposób lekceważenie własności stanowiło oznakę największej potęgi. Jest sprawą oczywistą, że n a niszczenie dóbr na większą skalę �351 P O T L A T C H R y c . 4. K a p a c h i l k a t wg Ph. D r u c k n e r ; Indians oj the North-west Coast, New York 1955 m o g l i sobie pozwolić j e d y n i e najbogatsi. Wrócimy jeszcze do tego t e ­ m a t u p r z y końcu artykułu. Niszczenie polegało najczęściej na p a l e n i u ; w d a w n y c h czasach za­ bijano również niewolników, lecz bodaj już w 1 poł. X I X w. w y p a d k i t a k i e zdarzały się j e d y n i e sporadycznie, zabijanie zastąpiono oddawa­ n i e m niewolników w f o r m i e d a r u l u b obdarzaniem i c h wolnością. P ł y t y miedziane, k u t e z m i e d z i samorodnej i zdobione z n a k a m i heraldycz­ n y m i , t z w . coppers , łamano l u b wrzucano do morza. Posiadanie n a d ­ łamanej t a r c z y stanowiło powód do d u m y , dowodziło b o w i e m , iż wła­ ściciel l u b jego przodek mógł sobie pozwolić na niszczenie własności. Coppers bywały również, podobnie j a k dawniej n i e w o l n i c y , zakopy­ wane p o d słupami p r z y d o m o w y m i , t z w . t o t e m o w y m i . N a z y w a n o t o „ceną płaconą za d o m l u b słup". Każdy t a k i a k t znaczono odpowiednią rzeźbą na słupie: zabicie l u b podarowanie n i e w o l n i k a symbolizowano odwróconą postacią l u b głową ludzką; zakopanie względnie darowanie 13 13 P a t r z r y c . 4. �352 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A płyty — wyrzeźbioną płytą, z w y k l e trzymaną przez zwierzę (totem? duch opiekuńczy pod postacią zwierzęcia?). U I n d i a n Nootka n i e m a l dorównujących K w a k i u t l o m p o d wzglę­ d e m zamożności, podobnie j a k u opisywanego przez Collinsa uboższego odłamu Salishów, potlatche n i e łączyły się a n i z oznakami zaakcento­ wanej r y w a l i z a c j i , a n i (z wyjątkiem pośmiertnych) z niszczeniem mienia. 1 4 II. ZWIĄZEK POTLATCHU Z RANGĄ I POZYCJĄ SPOŁECZNĄ Przejdźmy z k o l e i do wyjaśnienia, k t o i w j a k i c h okolicznościach mógł urządzać potlatche oraz k t o i j a k i e tą drogą osiągał korzyści. Jak w y n i k a z materiałów, p r z y w i l e j urządzania p o t l a t c h u należał początkowo, t j . w okresie pierwszych kontaktów z Białymi, wyłącznie l u b p r a w i e wyłącznie do t u b y l c z e j „arystokracji", c z y l i w a r s t w y dzie­ dzicznych naczelników. T a elitarność p o t l a t c h u miała podwójne uza­ sadnienie: z jednej strony w t y m , że był o n ustaloną n a mocy t r a d y c j i formą legalizacji aktów p r z e j m o w a n i a dziedzicznych przywilejów, z d r u g i e j zaś w t y m , że t a w a r s t w a społeczna dysponowała odpowiednią ilością środków m a t e r i a l n y c h . Jedyną kategorią l u d z i , którzy nieza­ leżnie od pochodzenia społecznego m o g l i w o w y m okresie osiągnąć zna­ czne wpływy i spore zasoby m a t e r i a l n e , b y l i szamani. O i l e można zorientować się na podstawie danych źródłowych, o n i również niekiedy urządzali potlatche, n p . w c h w i l i zdobycia pełnego wtajemniczenia i oficjalnego rozpoczęcia p r a k t y k i szamańskiej, a więc uzyskania nowej pozycji społecznej. Dopiero z m i a n y ekonomiczne wywołane r o z w o j e m h a n d l u futerkowego i związanymi z n i m n o w y m i f o r m a m i zarobkowa­ nia, ułatwiającymi bogacenie się również pewnej liczbie l u d z i z pospól­ stwa, oraz masowe w y m i e r a n i e ludności w s k u t e k p r z y w l e c z o n y c h t a m przez białych l u d z i . chorób, stworzyły sprzyjające w a r u n k i d l a awansu społecznego. W i e k X I X (szczególnie 2 jego połowa) stał się więc okre­ sem coraz liczniejszego pojawiania się nuworyszów, j a k w każdym u s t r o j u s t a n o w y m , t a k i t u t a j niechętnie w i d z i a n y c h przez t y c h , którzy pochodzenie swoje m o g l i wywieść od „wielkich" przodków. Dzięki l e p ­ szej k o n i u n k t u r z e wzrosła też ogromnie częstotliwość potlatchów, osiągając największe nasilenie m n i e j więcej w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W późniejszych latach coraz dalej posuwająca się ingerencja l u d z i białych w życie tutejszych I n d i a n objęła również pot­ latche; początkowo poszczególne misje usiłowały zlikwidować t e n z w y ­ czaj na swoich terenach, zresztą — j a k się zdaje — bez większego 1 4 Among J . McC. C o l l i n s , the Skagit Indians Growth During of Class the Cotact Distinction Period, and Political Authority „ A m . A n t h r . " , t. 5 2 : 1950. �P O T L A T C H 353 powodzenia, stopniowo zaczęły również ingerować władze a d m i n i s t r a ­ cyjne, aż wreszcie w 1913 r. wydano o f i c j a l n y zakaz urządzania p o t latchów. Nie było t o w p r a w d z i e jednoznaczne z i c h zupełnym wygaś­ nięciem, jednak zaważyło w sposób bardzo i s t o t n y na zmniejszeniu się i c h częstotliwości i jawności. Omówienie s y t u a c j i , w j a k i c h urządzano potlatche, w a r t o poprze­ dzić podsumowaniem treści, które składały się u tubylców na pojęcie dziedzictwa, ponieważ s p r a w y te wiążą się blisko ze sobą. Każdy ród posiadał pewną, zasadniczo stałą sumę wartości p r z e k a z y w a n y c h dzie­ dzicznie z pokolenia na pokolenie. Były to wartości dwojakiego rodzaju: materialne i niematerialne. Pierwsze obejmowały t e r e n y r y b a c k i e i zbierackie, domy, rodzaj skarbu, j a k i m były płyty miedziane, przed­ m i o t y użytkowe oraz m a s k i i wszelkiego rodzaju parafernalia; w skład d r u g i c h wchodziły m i t y i legendy rodowe oraz p r a w o do związanych z n i m i znaków heraldycznych, i m i o n a świeckie i sakralne, d u c h y opie­ kuńcze, odrębne pieśni, inwokacje, rytuały. Z każdym z t y c h i m i o n czy tytułów związane były określone wartości i p r z y w i l e j e . Przyjęcie nowego i m i e n i a wiązało się zatem z n o w y m i u p r a w n i e n i a m i . Każdy ród miał zasadniczo stałą listę i m i o n , istniały jednak p r z y p a d k i u t r a t y l u b uzyskania i m i e n i a w s k u t e k nie u r e g u l o w a n y c h zobowiązań dłużniczych. Jednostka należąca do w a r s t w y e l i t a r n e j otrzymywała swoje u p r a ­ w n i e n i a stopniowo, „na r a t y " , począwszy o d w i e k u dziecięcego aż po zupełną dojrzałość, za każdym razem otrzymując odpowiednie imię. T a k odbywało się wrastanie j e d n o s t k i w społeczeństwo, j e j pełna a k t y ­ wizacja i osiąganie coraz wyższego prestiżu. Rezultatem tęgo procesu było posiadanie przez naczelnika n i e k i e d y imponującej liczby i m i o n . Miały one charakter wyraźnie o f i c j a l n y i używano i c h t y l k o w uroczy­ stych sytuacjach, podczas ceremonii potlaczowych, i n i c j a c y j n y c h i t p . Na codzień używano i m i e n i a często pochodzącego o d miejsca urodzenia, które bez większych ceremoniałów nadawano niemowlęciu zaraz po urodzeniu. Było t o j e d y n e rzeczywiste imię własne, nie związane p r z y t y m z żadnymi p r e r o g a t y w a m i . Dopiero w jakiś czas po urodzeniu, najczęściej po r o k u , dziecko otrzymywało pierwsze imię oficjalne na p o t l a t c h u urządzonym w t y m c e l u przez ojca l u b w u j a . Zostawało: ono w t e n sposób publicznie przedstawione g r u p i e społecznej i f o r m a l n i e uznane jako n o w y członek społeczeństwa. Były to j a k b y drugie, już nie biologiczne, a społeczne narodziny. Każdorazowe przyjęcie nowego i m i e n i a i n o w y c h przywilejów oraz każda z m i a n a w życiu j e d n o s t k i o wyraźnym znaczeniu społecznym (dojrzałość, małżeństwo i t p . ) — t o etapy znaczone p o t l a t c h a m i . Wszyst­ k i e te ważne wydarzenia nabierały mocy obowiązującej dopiero przez 23 — Etnografia Polska, t. X �354 K R Y S T Y N A Ryc. M A Ł K O W S K A 5. D r e w n i a n e n a c z y n i a K w a k i u t l ó w uczt c e r e m o n i a l n y c h wg D г u с к n e r, używane podczas op. cit. podanie i c h do wiadomości publicznej i poświadczenie przez zaproszo­ n y c h gości. Szczególną ważnością odznaczały się t e potlatche, na któ­ r y c h główne dziedzictwo w r a z z pozycją społeczną i miejscem p o t l a c z o w y m p r z e j m o w a n e było przez młodego następcę — brata, częściej syna l u b (na północy) siostrzeńca. T e n c h a r a k t e r miały z w y k l e p o t ­ latche pośmiertne, ale równolegle bardzo rozpowszechniony był zwyczaj przekazywania miejsca potlaczowego i odpowiadających m u p r z y w i l e ­ jów jeszcze za życia naczelnika n a rzecz jego młodocianego następcy, który odtąd zasiadał na e k s p o n o w a n y m miejscu, otrzymując należne honory. Rzeczywiste rządy w g r u p i e sprawował j e d n a k nadal doświad­ czony p o p r z e d n i k t a k długo, dopóki następca n i e stał się w pełni do �355 P O T L A T C H tej r o l i dojrzały. W t e n sposób młodzi ludzie m i e l i okazję zawczasu zapoznać się ze w s z y s t k i m i s p r a w a m i plemienia i sposobem k i e r o w a n i a nimi. Bardzo uroczyście odbywały się również potlatche połączone z b u ­ dową d o m u l u b s t a w i a n i e m słupa „totemowego". B u d o w l a d o m u ozna­ czała najczęściej utworzenie się nowego, samodzielnego odgałęzienia r o d u ( g r u p y domowej), a zatem i awans i n i c j a t o r a b u d o w y na zwierzch­ n i k a samodzielnej g r u p y l o k a l n e j . Potlatche związane z budową d o m u ciągnęły się nieraz przez k i l k a t y g o d n i , stanowiły b o w i e m swoiste ze­ spolenie p o t l a t c h u właściwego z czymś w rodzaju tłoki b u d o w l a n e j (house-building bee). Wszystkie czynności, od wyszukania i spławienia odpowiedniego budulca, poprzez przygotowanie słupów, k r o k w i i dranic, aż po wykończenie wnętrza, były rozdzielane między k r e w n y c h i gości według ściśle tradycją określonych zasad. Na przykład u Tsimshian prace związane z główną konstrukcją d o m u w y k o n y w a l i goście, nato­ miast wykończenie wnętrza należało do gospodarzy. I n i c j a t o r b u d o w y prośbę o w y k o n a n i e odpowiednich zadań kierował do naczelników w grupie gości, c i z k o l e i wszystkie prace p o w i e r z a l i s w o i m l u d z i o m , dobierając o d p o w i e d n i c h fachowców, którym p o t e m płacili za wykonaną robotę specjalnie na t e n cel o t r z y m a n y m i od gospodarza w czasie pot­ l a t c h u r e a l i a m i l u b d o l a r a m i . Potlatche t a k i e wymagały szczególnie dużych zasobów, a stanowiąc dowód w i e l k i c h możliwości organizatora, stawały się źródłem dodatkowego prestiżu. Podobnie rzecz się miała z p o t l a t c h a m i pogrzebowymi, podczas któ­ r y c h dodatkowo nagradzano wszelkie związane z pogrzebem usługi. Część rzeczy zmarłego palono, m . i n . canoe, w dawniejszych czasach zabijano również niewolników. N a w e t u nieskorych do niszczenia włas­ ności Nootków palono canoe i wykreślano bądź t y l k o zawieszano na jakiś czas pewne rytuały, będące własnością zmarłego. Również przez pewien czas ( z w y k l e r o k ) po śmierci naczelnika nie w o l n o było w y ­ mawiać jego i m i e n i a ; okres t e n kończył się potlatchem, na którym anulowano t a b u i oficjalnie ogłaszano koniec ż a ł o b y . 15 Dziedzictwo przechodziło w l i n i i prostej z ojca na najstarszego syna w południowej grupie p l e m i o n , a w północnej n a najstarszego siostrzeńca. Jeżeli jednak właściwy k a n d y d a t nie odznaczał się o d ­ p o w i e d n i m i zaletami c h a r a k t e r u albo miał jakieś szczególne zeszpece­ nia, czyniące go nie dość reprezentacyjnym, wówczas dziedziczny tytuł i p r z y w i l e j e otrzymywał jego młodszy b r a t . Niektóre wartości bracia m o g l i dziedziczyć wspólnie, inne stanowiły p r z y w i l e j jednostkowy. 15 Ph. D r u c k e r , The Northern and Central Nootkan I n s t i t u t i o n B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 144: 1951, s. 148. Tribes, ..Smithsonian �356 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A Zawsze pewne p r z y w i l e j e czy zaszczytne f u n k c j e przeznaczane były i dla młodszych synów — n p . wodzowie w o j e n n i , mówcy i t p . r e k r u ­ t o w a l i się z w y k l e spośród o w y c h „młodszych b r a c i " . W każdym razie kolejność przychodzenia na świat w dużym stopniu wyznaczała p r z y ­ szłą rangę społeczną. W b r a k u kandydatów w prostej l i n i i m o g l i dziedziczyć i n n i bliscy k r e w n i albo osoby adoptowane. A k t y adopcji były t u z j a w i s k i e m czę­ s t y m , a dokonywano i c h również podczas potlatchu. Adopcje wśród p l e m i o n północnych miały dość dziwaczny charakter, n p . nie posiada­ jąc siostrzeńców j a k o p r a w o m o c n y c h dziedziców naczelnik adoptował własne dzieci j a k o siostrzeńców albo żonę j a k o swoją siostrę, przez co dzieci mogły już być automatycznie uznane za siostrzeńców i t p . Adoptowano t u najczęściej p a r a m i : chłopca j a k o bezpośredniego spad­ kobiercę i dziewczynkę dla zapewnienia dalszych następców. Córki (siostrzenice) dziedziczyły najczęściej t y l k o dobra niemate­ r i a l n e , j e d n a k zdarzało się, zwłaszcza po okresach epidemii, że i włas­ ność t e r y t o r i a l n a przypadała i m w udziale. U Kwakiutlów i Nootków pewne wartości przekazywano również zięciom na użytek przyszłych wnuków. Dotyczyło to dóbr o t r z y m a n y c h uprzednio w analogiczny sposób, t j . od teścia. Wszystkie potlatche związane z omówionymi wyżej w y d a r z e n i a m i można zaliczyć do wspólnej k a t e g o r i i potlatchów zwiększających u p r a ­ w n i e n i a j e d n o s t k i , j e j prestiż, słowem j e j ciężar g a t u n k o w y w spo­ łeczeństwie; n a z w i j m y je p o t l a t c h a m i k r e s c y t y w n y m i . Obok n i c h istniał jeszcze i n n y t y p potlatchów, które można b y n a ­ zwać wyrównawczymi albo r e h a b i l i t a c y j n y m i . Zadaniem i c h było p r z y ­ wrócenie utraconej godności. Sytuacje, które członek w a r s t w y naczel­ ników odczuwał j a k o obniżające jego prestiż, zdarzały się bardzo często. Naczelnik nie mógł narazić się n a jakąkolwiek śmieszność; wystarczyło na przykład, aby potknął się l u b upadł wobec świadków, zwłaszcza podczas uroczystości, ceremonialnych, a już musiał ratować swój honor rozdaniem pewnej ilości prezentów albo zniszczeniem jakichś przed­ miotów. T y m większy powód stanowiły wszelkie d r w i n y czy szyder­ stwa, j a k też u c h y b i e n i a wobec obowiązującej e t y k i e t y . Potlatche tego rodzaju nie odznaczały się z w y k l e szczególną wystawnością, a rozda­ wanie prezentów miało c h a r a k t e r raczej symboliczny (u Haidów na przykład każdy otrzymywał po kawałku podartego n a strzępy koca). Najokazalszym rodzajem potlatchów r e h a b i l i t a c y j n y c h były te, które urządzali w y k u p i e n i z n i e w o l i jeńcy, wracając do swego i m i e n i a i p r z y ­ wilejów. K o n f i s k a t a i m i e n i a za nie spłacone długi, bądź też przekazywanie części własnych terytoriów z tytułu rekompensaty za wyrządzone k r z y - �357 P O T L A T C H w d y wymagały również sankcji potlaczowej. Organizator p o t l a t c h u mógł go wystawiać w i m i e n i u własnym albo — i t o najczęściej -— w i m i e n i u dzieci, podnosząc stopniowo i c h rangę w h i e r a r c h i i spo­ łecznej. Korzyści, j a k i e dawał p o t l a t c h naczelnikom, są oczywiste, ale i po­ zostali członkowie g r u p y m i e l i w n i c h swój udział w zamian za t r u d i wysiłki. D o najważniejszych pozytywów w t y m zakresie należały: 1. Członkowie g r u p y , którzy nie m i e l i możliwości samodzielnego urządzenia p o t l a t c h u , m o g l i — p r z y odpowiednio większym wkładzie — uzyskiwać na p o t l a t c h u naczelnika niektóre p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci. 2. Zorganizowanie wystawnego p o t l a t c h u podnosiło nie t y l k o p r e ­ stiż wodza, ale również znaczenie i rangę całej g r u p y — stanowiło sprawę h o n o r u całej zbiorowości. 3. Potlatch, normując stosunki prawno-własnościowe w grupie, był c z y n n i k i e m ładu społecznego. 4. Przyczyniał się do zwiększenia więzi i solidarności g r u p o w e j . 5. Stwarzał okazje do wyjątkowo bujnego życia towarzyskiego i szerokich kontaktów międzygrupowych i międzyplemiennych. 6. Zawierał szereg elementów r o z r y w k o w y c h i zaspokajał potrzeby artystyczne, dając okazję do popisywania się uzdolnieniami. III. Z A G A D N I E N I A EKONOMICZNE ZWIĄZANE Z POTLATCHEM Przygotowywane darów potlaczowych oraz zapasów żywności po­ t r z e b n y c h dla ugoszczenia wszystkich zebranych osób wymagało o g r o m nejj pracy w ciągu k i l k u nieraz l a t . Widoczna jest t u r o l a p o t l a t c h u j a k o w y b i t n e g o s t y m u l a t o r a w zakresie życia gospodarczego, wpływa­ jącego na intensyfikację wysiłków zarówno w dziedzinie prac podsta­ w o w y c h , j a k zbieractwo i rybołówstwo, j a k też w p r o d u k c j i rękodziel­ niczej. Co składało się na o f i a r o w y w a n e dary? P i e r w o t n i e , t j . przed zetknięciem się z ludźmi białymi oraz w okresie wczesnych kontaktów, używane były do tego celu wzorzyste k a p y własnego w y r o b u z wełny kozłów górskich, zwane chilkat , skóry f u t e r k o w e , olej r y b i , suszone łososie i ryby-świece oraz wszelkiego rodzaju w y r o b y rzemieślnicze, specjalnie starannie wykonane i zdobione h e r b o w y m i m o t y w a m i (crests) gospodarza, a więc: skrzynie d r e w n i a n e do p r z e c h o w y w a n i a m i e n i a , 16 1 7 „[...] d r e i F r a u e n h a t t e n e i n ganzes J a h r l a n g d a r a n gearbeitet. D e r W e r t h dieses Kleidungsstückes w i r d a u f 'fünf P i e r d e ' g e s c h a t z t . " ( C a t l i r i b e i d e n N a y a s , Plattkópfen und Krahen-Indianern in Nord-America, „Der G l o b u s " , t. 15: 1869). 16 , 7 R y c . 7. �358 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA canoe, naczynia drewniane, łyżki z r o g u i wszelkiego rodzaju w y r o b y plecionkarskie — koszyki, m a t y i t p . Wśród przedmiotów cenionych przez t u b y l c z y c h I n d i a n szczególną wartość p r z y p i s y w a n o płytom k u t y m z m i e d z i ; zajmowały one naczelną pozycję w darach potlaczowych. Wartość t a k i e j płyty była — według r e l a c j i Boasa — t y m większa, im, częściej zmieniała ona właściciela w drodze d a r o w i z n y l u b sprzedaży. D l a niektórych płyt w o k o l i c y F o r t Rouppert Boas podaje wartość ( w 1893 r.) 5000—7500 koców fabrycz­ n y c h ! Cenniejszym płytom nadawano i m i o n a własne . N i b l a c k podaje za L i s i a n s k i m , że u Tlingitów za taką tarczę dawano 20—30 cennych skór w y d r y m o r s k i e j (sea otter — kałan). Najcenniejsze tarcze, w e ­ dług d a n y c h D u n n a (1834), miały wartość 9 niewolników, podczas g d y zwykłe, n a j m n i e j cenione, równały się wartości jednej s k ó r y . Odręb­ ną kategorię darów s t a n o w i l i n i e w o l n i c y . 18 19 W X I X w . o r y g i n a l n e k a p y chilkat zostały stopniowo w y p a r t e przez masowo dostarczane I n d i a n o m koce fabryczne o ustalonej wartości w dolarach, stanowiące podstawowy środek płatniczy K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona. Coraz większym powodzeniem w zastosowaniu do p o t l a t c h u cieszyły się również płótna fabryczne, naczynia i t p . w y r o b y o t r z y m y ­ wane w f a k t o r i a c h K o m p a n i i . Napoje alkoholowe, zwłaszcza r u m , znalazły również zastosowanie podczas uczt ceremonialnych. K u t e cop­ pers coraz częściej zastępowano t a n i m i płytami z b l a c h y fabrycznej. W 2 poł. X I X w . rozpowszechniły się d a r y pieniężne w dolarach. Interesujący jest mechanizm zdobywania w y m i e n i o n y c h bogactw przez organizatora p o t l a t c h u , c z y l i rozbudowana sieć sposobów, j a k i m i nadwyżki p r o d u k c y j n e przechodziły w ręce jednostki, b y w postaci rozdanych prezentów stać się środkiem do uzyskania przez nią określo­ n y c h przywilejów. W materiałach źródłowych można doszukać się k i l k u sposobów zdo­ b y w a n i a przez naczelników środków m a t e r i a l n y c h koniecznych (po zaspokojeniu potrzeb zasadniczych) do urządzenia p o t l a t c h u : 1. Pewna, n i e j e d n o k r o t n i e znaczna, część dochodu była r e z u l t a t e m wysiłków samego naczelnika , jego najbliższej r o d z i n y i należących do 20 18 Indians, 1897. F . B o a s , The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl . . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , U n i t e d S t a t e s N a t i o n a l M u s e u m R e p o r t for 1895", A . N i b l a c k , The Coast Indians of Southern Alaska and Northern Columbia, „Smithsonian I n s t i t u t i o n R e p o r t for the y e a r 1888". 19 British D a n e B o a s a o K w a k i u t l a c h i D r u c k e r a o N o o t k a c h (op. cit., s. 244) ś w i a d ­ czą o t y m , że w o d z o w i e w y k o n y w a l i zwykłe czynności j e d y n i e w wyjątkowych w y p a d k a c h . „ A c h i e f did not w o r k " —• j a k m ó w i i n f o r m a t o r D r u c k e r a . D o n i c h n a t o m i a s t należała r o l a przywódców w t a k i c h zajęciach, j a k w y p r a w y n a w i e l o ­ r y b y , w y d r y m o r s k i e itp. Z a s a d n i c z e i c h obowiązki obejmowały zarządzanie c z y n 20 �P O T L A T C H 359 niego niewolników. Dużą rolę odgrywała też jego przemyślność w odpo­ w i e d n i m z a i n w e s t o w a n i u swego „kapitału" przed p l a n o w a n y m p o t l a t chem t a k , aby w e właściwym czasie przyniosło m u t o możliwie wysokie zyski. System t e n rozwinął się u Kwakiutlów i omówimy go dalej szcze­ gółowo. 2. Drugą grupę stanowiły wkłady ze s t r o n y współplemieńców czy współrodowców; wkłady t e regulowane były szeregiem n o r m zwyczajo­ w y c h z l i c z n y m i n i u a n s a m i , o sporych nieraz różnicach między p o ­ szczególnymi p l e m i o n a m i : a) część wpływających w t e n sposób dóbr miała c h a r a k t e r bezzwrot­ n y c h trybutów w naturze, składanych w zamian za p r a w o użytkowania terenów należących do d o m e n y naczelnika; b) członkowie r o d u względnie k l a n u , do którego należał i n i c j a t o r potlatchu, zwłaszcza bliżej z n i m s p o k r e w n i e n i (w p r z y p a d k u wodza plemienia wszyscy współplemieńcy), obowiązani b y l i okazać m u j a k n a j ­ dalej idącą pomoc; miała ona bądź c h a r a k t e r bezzwrotnego wkładu (Tsimshian, K w a k i u t l ) , bądź też wynagradzana była każdorazowo sto­ sunkowo niedużymi p o d a r u n k a m i (Nootka). Wkłady te nazywano assis­ tance albo help — pomoc; c) u Kwakiutlów rozwinął się wyspecjalizowany system k r e d y t o w o pożyczkowy j a k o główne źródło powiększania „kapitału" (por. p u n k t 1); d) odrębną formę wkładów stanowiły większe udziały niektórych współrodowców, których nie stać było na samodzielne w y s t a w i e n i e pot­ l a t c h u i którzy występowali t u j a k b y w r o l i współorganizatorów, uzys­ kując w t e n sposób pewne p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci (nadawanie i m i e n i a , perforacja uszu u dziewcząt l u b przegrody nosowej u chłop­ ców, u niektórych p l e m i o n tatuaż i t p . ) ; e) u północnej g r u p y p l e m i o n określone obowiązki obejmowały rów­ nież ród ojca oraz w s z y s t k i c h „przyżenionych" d o r o d u gospodarza (np. szwagrów); od k r e w n y c h żony też oczekiwano okazania określonej z w y ­ czajem pomocy. Te przysługi były zawsze wynagradzane, nie koniecznie jednak w równej wysokości i z w y k l e n a r a t y , p r z y o k a z j i ; f) należący do tego samego p l e m i e n i a członkowie i n n y c h klanów (obszar północny) n i e b y l i w p r a w d z i e obowiązani do udzielania pomocy — wyjątek stanowił j e d y n i e naczelnik plemienia, któremu wszyscy m u ­ sieli nieść pomoc — jednak z w y k l e i o n i d o d a w a l i o d siebie jakąś n i e ­ wielką ilość zasobów, najczęściej w postaci produktów spożywczych, n p . jednorazowy zbiór jagód. Przysługi te również zobowiązywały do „zapłaty"; nościami członków g r u p y , p l a n o w a n i e m uroczystości obrzędowych o r a z n i e m w n i c h określonych f u n k c j i . wykonywa­ �360 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A g) wypadałoby t u jeszcze dodać dobra, które organizator p o t l a t c h u otrzymywał jako gość na potlatchach urządzanych w poprzedzającym okresie przez i n n y c h . 3. Te p r o d u k t y bądź w y r o b y rękodzielnicze, j a k i c h brakowało na własnym terenie, trzeba było zdobyć w drodze w y m i a n y z i n n y m i ple­ m i o n a m i , a w okresie napływu towarów f a b r y c z n y c h i produktów, t a k i c h j a k mąka, kasze, z i e m n i a k i i t p . , zdobywać j e w zamian za skóry w f a k ­ t o r i a c h K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona l u b jeszcze później — w miarę roz­ w o j u osadnictwa l u d z i białych i pojawienia się n o w y c h f o r m zarobko­ w a n i a — kupować w sklepach za dolary. 4. W a r t o również wspomnieć, że w p e w n y c h sytuacjach n i e w o l n i c y m o g l i stanowić dodatkowe źródło wpływów (poza e f e k t a m i pracy) po­ chodzących ze sprzedaży i c h i n n e m u właścicielowi albo ze składanych za n i c h przez r o d z i n y wykupów. Niektóre z w y m i e n i o n y c h wyżej punktów wymagają bliższego omó­ w i e n i a . Trzeba podkreślić, że w ciągu X I X w., p r z y coraz i n t e n s y w n i e j ­ szym włączaniu t y c h terenów w obszar gospodarki człowieka białego, zmieniły się znacznie proporcje między dochodami objętymi p u n k t e m 1 a t y m i , które stanowiły pomoc i wkład g r u p y , na korzyść zarobków i n d y w i d u a l n y c h . Nie mogło t o pozostać bez wpływu na intensywność więzi g r u p o w e j , p r z y n a j m n i e j w zakresie współdziałania gospodarczego, j a k również na znaczne uniezależnienie potlatchów od poparcia g r u p y społecznej, a co za t y m idzie, w y b i t n e zwiększenie i c h częstotliwości p r z y jednoczesnej deprecjacji zasadniczej f u n k c j i społecznej. Sprawa wszelkiego rodzaju powinności, trybutów wiąże się ściśle z zagadnieniem własności t e r y t o r i a l n e j , które w l i t e r a t u r z e jest uwzględ­ nione w sposób bardzo niezadowalający, w szczególności w źródłach X I X - w i e c z n y c h , traktujących p r o b l e m własności marginesowo i n i e ­ precyzyjnie. Prace późniejsze, począwszy od l a t trzydziestych X X w., k i e d y aspekt ekonomiczny szeregu zjawisk k u l t u r o w y c h stawał się p r z e d m i o t e m coraz żywszych zainteresowań wśród etnografów a m e r y ­ kańskich, j a k k o l w i e k wnoszące wiele c i e k a w y c h i n f o r m a c j i , natrafiały na szereg trudności w o d t w o r z e n i u „klasycznych" stosunków własnoś­ ciowych, z biegiem czasu b o w i e m pod wpływem p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h uległy one znacznym przekształceniom. Boas opierając się na materiałach dotyczących Kwakiutlów, m i m o iż skłonny był w p e w n y m sensie przeakcentowywać ekonomiczny aspekt p o t l a t c h u , n i e doceniał jednak tego zagadnienia o d s t r o n y właściwych, szczegółowych powiązań z całokształtem życia gospodarczego i j a k o b a 21 2 1 „Podstawową zasadą jest przynoszące z y s k i z a i n w e s t o w a n i e własności" (В o a s, op. cit., 1897, s. 341). �361 P O T L A T C H dacz t e r e n o w y n i e poświęcił t y m sprawom specjalnej u w a g i . N i e u c z y n i l i tego również i n n i współcześni m u etnografowie. V . G a r f i e l d zwraca uwagę n a szczególnie niską pod t y m względem wartość informacyjną materiałów dotyczących I n d i a n Haida i T l i n g i t . 2 2 W t y m s a m y m a r t y k u l e , poświęconym omówieniu braków w d o t y c h ­ czasowej l i t e r a t u r z e dotyczącej I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża K a n a d y i brzegów południowej A l a s k i , V . G a r f i e l d pisze: „Potlatch jest z j a w i s k i e m u n i k a l n y m , jednakże informacje, jakie możemy zdobyć na temat organizacji p r o d u k c j i w przygotowaniach do p o t l a t c h u oraz włas­ ności terytoriów, z których dobra potlaczowe pochodzą, są bardzo nie­ zadowalające. To samo dotyczy ekonomicznej wartości niewolników, którzy nie t y l k o pracą swoją powiększali bogactwa i c h pana, lecz m o ­ g l i również sami stanowić dobra potlaczowe". I dalej: „Potrzebne są szczegółowe informacje na temat własności zasobów i organizacji p r o ­ d u k c j i w p r z y g o t o w a n i u t y c h zasobów do p o t l a t c h u . I n f o r m a c j e te po­ w i n n y zawierać dokładne wyszczególnienie posiadanych i eksploatowa­ n y c h terytoriów oraz indentyfikację użytkowników wraz z w y n i k a m i starannych badań, dotyczących uprawnień naczelnika do k i e r o w a n i a pracą wykonywaną przez członków jego k l a n u i do o t r z y m y w a n i a od n i c h produktów. P r a w a t e r y t o r i a l n e przekazywane na p o t l a t c h u p o w i n n y być również lepiej zbadane. W i e l u autorów zostawiło n a m opisy za­ bijania, u w a l n i a n i a l u b rozdawania niewolników wraz z inną własnością, lecz n i k t n i e zwrócił u w a g i na i c h wartość j a k o producentów dóbr p o t laczowych" . 23 O d d a j m y teraz głos badaczowi 2 poł. X I X w., G. D a w s o n o w i . Jego wypowiedź może być p e w n y m u s p r a w i e d l i w i e n i e m tamtego pokolenia badaczy t e r e n o w y c h : „Prawa rządzące potlatchem i związanym z n i m ceremoniałem t a k się skomplikowały, że nawet osoby b l i s k o zżyte z t u b y l c a m i n i e mogą' i c h we w s z y s t k i c h szczegółach zrozumieć, a nie­ k i e d y nawet sami t u b y l c y mają trudności w rozstrzygnięciu niektórych kwestii..." . M W każdym razie dane, j a k i m i dysponujemy, zdają się świadczyć o t y m , że p r z y dość s i l n y m jeszcze poczuciu własności g r u p o w e j w y ­ stępowała na t y m terenie coraz wyraźniejsza tendencja do i n d y w i d u a l i ­ zacji p r a w własnościowych, p r z y czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi p r y w a t y z a c j i , podczas g d y inne stanowiły nadal dobro zbiorowe. M a m y t u wyraźnie do czynienia n i e z u s t a l o n y m i , G a r f i e l d , op. cit., 1945. Ibidem. G . D a w s o n , Notes and Observations of the Kwakiool Island, M o n t r e a l 1888; c y t . z a : W i k e , op. cit. 22 23 24 People of Vancouver �362 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A s z t y w n y m i zasadami, lecz z procesem, którego stopień zaawansowania był nieraz różny u poszczególnych g r u p p l e m i e n n y c h w t y m s a m y m p r z e k r o j u czasowym. Rozróżnienie t y c h d w u typów własności jest t y m trudniejsze, że w p r z y p a d k u własności g r u p o w e j nie występuje t u nigdzie f o r m a k o l e k ­ t y w n e g o zarządzania, zawsze własność t a k a pozostaje pod opieką i za­ rządem j e d n o s t k i , która u p r a w n i e n i a swoje w t y m zakresie o t r z y m u j e w spadku razem z i n n y m i p r z y w i l e j a m i dziedzicznymi. Jednostka t a k a , należąca z reguły do w a r s t w y naczelników l n b nobilów, występuje w t y m w y p a d k u w charakterze g w a r a n t a i opiekuna m i e n i a zbiorowego, stając się n o m i n a l n y m jego spadkobiercą. Rozróżnienie t a k i e byłoby j e d n a k bardzo ważne ze względu na interesujące nas w związku z p o t l a t c h e m powinności. U c h w y c e n i u różnic najbardziej sprzyjały sytuacje k o n f l i k t o w e , spor­ ne, z n i c h też korzystała V . G a r f i e l d ustalając, że u Tsimshian domy i place, na których były one pobudowane, stanowiły własność zbiorową r o d u , w i e l k i e j r o d z i n y l u b plemienia (siedziba naczelnika plemienia). M n i e j jasno r y s u j e się sprawa terenów łowieckich, r y b a c k i c h i t p . Współwystępują t r z y podstawy p r a w n e do i c h użytkowania: a) własność zbio­ r o w a , b) własność i n d y w i d u a l n a i c) p r a w o użytkowania określonego t e r e n u (usufruct) udzielone przez właściciela najczęściej bliższym k r e w ­ n y m l u b pospplstwu w zamian za szczególne zasługi; mogło ono być stałe l u b okresowe, całkowite l u b t y l k o częściowe, t j . dotyczące n i e ­ których naturaliów. Dane mniejsze mowych, należały wszyscy na t e m a t terenów połowu łososi u Tsimshian wskazują, że s t r u m i e n i e stanowiły z w y k l e własność jednostek l u b g r u p do­ natomiast większe r z e k i dzielono na o d c i n k i , z których jedne do p r y w a t n y c h właścicieli, z i n n y c h znów m o g l i korzystać bez ograniczeń . 25 P r a w o własności w odniesieniu do terenów stanowiących źródło u t r z y m a n i a miały j e d y n i e r o d y l u b j e d n o s t k i należące do w a r s t w y e l i ­ t a r n e j , z t y m że istniały wśród n i c h ogromne zróżnicowania majątkowe i prestiżowe. „ D o ł y " t e j w a r s t w y , n i e mając większych terenów na własny użytek, korzystały — j a k się zdaje — w dużym s t o p n i u z pew­ n y c h f o r m dzierżawy u s w y c h w y b i t n i e j s z y c h k r e w n y c h . Pospólstwo nie miało żadnej własności, korzystało jedynie z terenów wspólnych, z n a d a w a n y c h i m przywilejów użytkowania, albo też pracowało po p r o s t u na rzecz swego naczelnika, otrzymując od niego w zamian środki konieczne do życia. Sytuacja t e j w a r s t w y społecznej jest, niestety, n a j ­ m n i e j naświetlona w l i t e r a t u r z e i t r u d n a przez t o do zanalizowania. 2 5 Garfield, op. cit., 1945. �P O T L A T C H 363 Udzielanie zezwoleń n a doraźne użytkowanie terenów, w określonych w a r u n k a c h i na u s t a l o n y c h zasadach, było raczej powszechne. U Nootków D r u c k e r mówi o powszechnym występowaniu własności p r y w a t n e j . „ U Nootków pojęcie własności zostało doprowadzone do n i e ­ w i a r y g o d n y c h granic. N i e t y l k o r z e k i i miejsca połowów położone w bez­ pośrednim sąsiedztwie, lecz w o d y m o r s k i e na m i l e o d brzegu, t e r e n y lądowe, domy, rzeźby na słupach domowych, p r a w o zawierania mał­ żeństw w określony sposób bądź p r a w o o m i j a n i a p e w n y c h części z w y ­ kłych ceremonii zaślubin, i m i o n a , pieśni, tańce, l e k i i rytuały — wszystko to stanowiło własność prywatną" . Podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n tego obszaru, t a k i u Nootków najważniejszą własnością były szlaki ciągów łososi, głównej podstawy u t r z y m a n i a . 26 Wysokość d a n i n (trybutów) na rzecz naczelników była różna w róż­ n y c h plemionach. U Nootków nie była ona ściśle oznaczona i każdy dawał t y l e , i l e mógł, starając się dostarczyć j a k najwięcej, a b y pozyskać sobie życzliwość wodza. Naczelnicy Kwakiutlów p o b i e r a l i wyjątkowo duże d a n i n y . Niezależnie od całego systemu danin u Kwakiutlów rozwinął się szczególny sposób pomnażania „kapitału" związany specjalnie z p o t l a t c h e m ; polegał o n na lokacie kapitału w pożyczkach przynoszących po p e w n y m czasie bardzo wysokie zyski. Stopa procentowa była ściśle ustalona i zależała od czasu t r w a n i a długu. N a przykład za 5 pożyczo­ n y c h koców po upływie p a r u miesięcy należało zwrócić 6; po sześciu miesiącach — 7; po r o k u l u b więcej za 5 koców o t r z y m y w a n o 10, a więc z w r o t ze 100-procentowym zyskiem. Człowiek nie cieszący się szczególnym zaufaniem zdobywał pożyczki w zamian za własne imię, oddane j a k o zastaw na okres roczny, tracąc n a t e n czas p r a w o do jego używania. Wówczas jednak, a b y odzyskać imię (utrata i m i e n i a uważa­ na była za w i e l k i despekt), musiał n p . za 30 pożyczonych koców zwrócić aż 100. Jedynie bardzo krótkoterminowe pożyczki nie podlegały o p r o ­ c e n t o w a n i u . P r z y rewanżach , potlaczowych obowiązywała stuprocentowa nadwyżka. Boas podaje przykład zdobycia w t e n sposób majątku przez chłopca przygotowującego swój p i e r w s z y p o t l a t c h . P u n k t e m wyjścia było za­ ciągnięcie długu u współplemieńców — p r z y j m i j m y , że mógł otrzymać w sumie 100 koców. Następnie rozdał on te 100 koców wśród członków swego plemienia, dając n a c z e l n i k o w i nieco więcej niż i n n y m . Miało t o charakter j a k b y wstępnego p o t l a t c h u — zapowiedzi właściwej cere­ m o n i i , która miała nastąpić r o k później. Każdy, k t o otrzymał koce, obo26 D r u c k e r , op. cit., s. 247. �364 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A wiązany był oddać chłopcu t r z y k r o t n i e więcej, p r z y czym p u n k t e m h o n o r u było oddać tę należność w ciągu miesiąca. W t e n sposób chło­ piec stawał się już właścicielem 300 koców, z których po r o k u będzie musiał oddać 200 swoim w i e r z y c i e l o m . W t y m czasie rozpożyczał i l e się dało s w o i m przyjaciołom, dzięki czemu po r o k u , podczas uroczy­ stości spłacania długów mógł w sumie dysponować około 400 kocami. Na uroczystości t e j młodzieniec uzyskiwał „imię potlaczowe" i uważa­ n y był odtąd za dorosłego członka plemienia. Po p e w n y m czasie o t r z y ­ mywał w rewanżu na różnych potlatchach podwojoną liczbę rozdanych przez siebie koców i w t e n sposób, angażując się kolejno w system po­ życzek i darów, dochodził z czasem do znacznego majątku . 27 IV. F U N K C J E POTLATCHU. UWAGI OGÓLNE Z danych przytoczonych poprzednio widać, że p o t l a t c h jest zjawis­ k i e m w i e l o a s p e k t o w y m , toteż wszelkie próby analizy t e j i n s t y t u c j i p o w i n n y t e n j e j c h a r a k t e r uwzględniać. Ponieważ zaś poszczególne aspekty są u różnych g r u p p l e m i e n n y c h w różnym stopniu zaakcento­ wane, przesłaniając nieraz pozostałe, nie można w p o s z u k i w a n i u odpo­ wiedzi na p y t a n i e , czym był p o t l a t c h w społeczeństwie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, opierać się na d a n y c h do­ tyczących t y l k o jednej z t y c h g r u p . Przez aspekty będziemy t u r o z u m i e l i zarówno f u n k c j e p o t l a t c h u , j a k i jego u w a r u n k o w a n i a w określonych dziedzinach k u l t u r y . T a k więc mówiąc o aspekcie ekonomicznym rozróżnimy w a r u n k i ekono­ miczne, w których p o t l a t c h w t e j f o r m i e , jaką znamy, mógł zaistnieć, oraz f u n k c j e ekonomiczne, t j . jego gospodarcze oddziaływania. Podob­ nie można mówić o u w a r u n k o w a n i a c h i f u n k c j a c h społeczno-prawnych, psychologicznych i t d . K i e d y s t a r a m y się zrozumieć, co t o jest p o t l a t c h , szukamy poza w s z e l k i m i l o k a l n y m i zróżnicowaniami jakiejś jego f u n k c j i powtarza­ jącej się niezmiennie u wszystkich p l e m i o n , f u n k c j i stanowiącej zasad­ niczą treść t e j i n s t y t u c j i ; n a z w i j m y ją funkcją ^stotną albo zasadniczą. Materiały dość w y m o w n i e wskazują, iż istotę p o t l a t c h u stanowiło jego działanie j a k o i n s t y t u c j i p r a w n e j do spraw c y w i l n y c h , sankcji społecz­ nej, koniecznej do uprawomocnienia wszelkich ważniejszych aktów, związanych ze zmianą stanu posiadania i pozycji społecznej. T e n p r a w n y charakter p o t l a t c h u musiał mieć swoje u w a r u n k o w a n i e w po­ wołującej go do życia potrzebie społecznej, powstałej w określonych 2 7 B o a s , op. cit., 1897, s. 342. �P O T L A T C H 365 w a r u n k a c h : u s t r o j u rodowego i precyzującego się pojęcia własności (zwłaszcza t e r y t o r i a l n e j , w związku z zasadniczo osiadłym s t y l e m ży­ cia) w stosunku do wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ta potrzeba społeczna j a k o m o t y w główny w y t w o r z e n i a i n s t y t u c j i regulującej s p r a w y własnościowe i jednocześnie podającej j e do p u b ­ licznej wiadomości stanowiła u w a r u n k o w a n i e istotne p o t l a t c h u . Oczywiście, aby i n s t y t u c j a mogła funkcjonować, m u s i powstać pe­ w i e n zespół f o r m , w j a k i c h się j e j działanie, przejawia. O charakterze elementów f o r m a l n y c h decydował znów określony zespół u w a r u n k o ­ wań. N a z w i j m y j e u w a r u n k o w a n i a m i f o r m a l n y m i . . Jako ważniejsze można wśród n i c h wyróżnić: ekonomiczne, psychologiczne, światopo­ glądowe, społeczno-kulturowe. (Określony układ stosunków społecz­ n y c h z jednej strony zrodził potrzebę t a k i e j i n s t y t u c j i , z drugiej zaś wpłynął również na stronę formalną, n p . h i e r a r c h i a społeczna znalazła w y r a z w obowiązującej etykiecie). K o m p l e k s f o r m potlaczowych, wymagających o d g r u p y społecznej określonych zabiegów, stawał się źródłem szeregu f u n k c j i d o d a t k o w y c h , które w miarę p e t r y f i k o w a n i a się f o r m y p o t l a t c h u stawały się coraz bardziej nierozdzielnie z n i m związane, co mogło wpłynąć na z b y t może łatwe utożsamianie niektórych z n i c h z istotą t e j i n s t y t u c j i . D o t a k i c h najbardziej organicznie związanych z p o t l a t c h e m elementów f o r m a l ­ n y c h należało rozdawanie darów i jego reperkusje ekonomiczne. P r z y bardzo szczegółowej analizie f u n k c j e dodatkowe, a p r z y n a j ­ m n i e j niektóre z n i c h , można b y jeszcze podzielić na bezpośrednie i po­ średnie (wtórne). Na przykład bezpośrednią funkcją ekonomiczną p o t l a ­ t c h u było ukształtowanie systemu w z a j e m n y c h świadczeń i pożyczek oraz podział dochodu społecznego, pośrednią natomiast — stymulujący wpływ na aktywność t y c h I n d i a n w dziedzinie gospodarczej, rozwój p r o d u k c j i rękodzielniczej i t p . , a co za t y m idzie na intensyfikację go­ spodarki. Podobnie bezpośrednia f u n k c j a k u l t u r a l n a ( w węższym znaczeniu tego w y r a z u ) polegała na s t w a r z a n i u okazji do szerokich kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h i wyżycia się artystycznego oraz dostarczaniu r o z r y w k i , a pośrednia — t o wpływ na rozwój s z t u k i plastycznej, d r a m a t y c z n e j , oratorskiej i t p . Wspomnieliśmy poprzednio o wpływie stosunków społecznych na pewne f o r m y potlaczowe, trzeba również podkreślić zjawisko o d w r o t n e : niektóre f o r m y — m a m y t u na myśli przede w s z y s t k i m rozdawanie darów — ewokują pewne zjawiska o dużym znaczeniu społecznym. Chodzi t u głównie o dodatkowe znaczenie hojności dla prestiżu oraz o zaakcentowanie e l e m e n t u r y w a l i z a c j i . O ile wpływ p o t l a t c h u i h o j - �366 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A ności darów na prestiż j e d n o s t k i l u b g r u p y jest p o w s z e c h n y , t o pod­ kreślona r y w a l i z a c j a występuje nie wszędzie, z różnym z a b a r w i e n i e m i w różnym stopniu nasilenia, osiągając największą intensywność u Kwakiutlów z końca X I X w . A b y uniknąć nieporozumień, należy podkreślić, że p o t l a t c h będąc sankcją społeczną n i e jest j e d y n y m c z y n n i k i e m określającym prestiż społeczny; decyduje o n i m zespół t r z e c h wyznaczników: urodzenie (szlachectwo r o d u i kolejność w rodzeństwie), ilość i wystawność potlatchów oraz — i t o w dość znacznym s t o p n i u — w a l o r y osobiste, j a k odwaga, hojność, uzdolnienia i t p . Sposób, w j a k i p o t l a t c h wpływa na prestiż, jest d w o j a k i : przez urealnienie p r a w dziedzicznych oraz przez częstotliwość i hojność darów. 28 29 Poszczególnych f u n k c j i p o t l a t c h u nie sposób rozpatrywać niezależ­ nie o d p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h , które wywierały o g r o m n y w p ł y w n a dynamiczność t y c h czy i n n y c h przejawów. Jednocześnie wydaje się, iż o p a r t a na f a k t a c h analiza s t r u k t u r a l n a może być bardzo p o m o c n y m schematem logicznym, który pozwala z k o l e i lepiej rozumieć t r a n s f o r ­ macje i przeakcentowania, zachodzące w t e j s t r u k t u r z e p o d wpływem czynników h i s t o r y c z n y c h . Można b y sprowadzając h i s t o r y c z n y p u n k t widzenia do skrajnego r e l a t y w i z m u stwierdzić, że w ogóle nie da się mówić o jakiejś „ponad­ czasowej" istocie p o t l a t c h u , że w każdym okresie i w poszczególnych g r u p a c h spełniał o n m n i e j l u b więcej odmienną rolę. P r z e c i w t a k i e m u poglądowi zdaje się jednak świadczyć niezmienne powtarzanie się o k r e ­ ślonej f u n k c j i społecznej, omówionej poprzednio, którą właśnie ze względu na j e j nieodłączność o d p o t l a t c h u w różnych w a r u n k a c h zde­ cydowaliśmy się uznać za jego treść istotną. F a k t , że w ostatnich dziesiątkach l a t X I X w . zaczęły się coraz licz­ niej pojawiać potlatche „puste", nie związane z legalizacją dziedziczo­ n y c h p r a w , a urządzane j e d y n i e w celu uzyskania pewnego prestiżu przez samo t y l k o popisanie się bogactwem i hojnością względnie dla pokonania r y w a l a , nie obala naszej tezy. Był t o b o w i e m r e z u l t a t cha­ rakterystycznego dla owego okresu zjawiska i n f l a c j i w odniesieniu do p o t l a t c h u , a więc i jego d e w a l u a c j i ( w związku z o g r o m n y m zwiększe­ n i e m się posiadanej przez I n d i a n masy t o w a r o w e j ) . W dobie, k i e d y 2 8 Najsłabiej uprawomocnienia występuje on u Salishów, u których p o t l a t c h pełnił rolę dziedzicznych przywilejów, dokonywanego dłuższego c z a s u od przejęcia d z i e d z i c t w a ( u w a r u n k o w a n e stopniem Salish 2 9 zamożności of Canada, opisanego odłamu nieraz po to było w y j ą t k o w o n i s k i m Salishów). H . G . В a r n e 11, The Coast „ A m . A n t h r . " , t. 40: 1938; C o l l i n s , op. cit. Np. u H a i d ó w e l e m e n t r y w a l i z a c j i występował r a c z e j d l a n a d a n i a wi pewnej jedynie upływie „pikanterii". potlatcho- �367 P O T L A T C H jednostka staje się coraz m n i e j uzależniona ekonomicznie od swojej g r u p y l o k a l n e j , spośród trzech czynników decydujących o pozycji spo­ łecznej p o t l a t c h — r o z u m i a n y j a k o popisywanie się własnym potencja­ łem gospodarczym — w y s u w a się na pierwsze miejsce. Znaczne możli­ wości zarobkowe, p r z y t r a d y c y j n e j stopie życiowej, a więc z n i k o m y c h potrzebach k o n s u m p c y j n y c h , prowadziły n i e k i e d y do i s t n y c h o r g i i roz­ dawania l u b niszczenia zgromadzonych dóbr. Rozdawanie dóbr podczas p o t l a t c h u wiąże się b l i s k o z szerokim za­ gadnieniem znaczenia darów u ludów „pierwotnych", mającym już swoją pozycję w l i t e r a t u r z e etnologicznej i socjologicznej . Szczegó­ łowa analiza i dyskusja tego p r o b l e m u t o temat do odrębnego opraco­ wania. W niniejszej p r a c y zwrócimy t y l k o uwagę na rolę rozdawania i niszczenia własności j a k o m o t y w u przewodniego w dociekaniach n i e ­ których badaczy n a d genezą p o t l a t c h u . C i e k a w y m przykładem t a k i c h prób jest praca L . A d a m a . A u t o r , opierając się głównie na materiałach Swantona dotyczących Tlingitów i Haida, zajmuje się w swoich rozważaniach przede w s z y s t k i m pogrze­ bową postacią p o t l a t c h u , związaną p i e r w o t n i e z niszczeniem części m i e ­ n i a i zabijaniem niewolników. L . A d a m w i d z i w t y m z jednej s t r o n y „Totenfursorge", z d r u g i e j zaś lęk przed zmarłym, wyrażający się n i e ­ chęcią do używania pozostałych po n i m rzeczy. Rozdawanie m i e n i a uważa za późniejszą, zastępczą w stosunku do niszczenia dóbr, formę potlatchu. 30 3 1 W odniesieniu do potlatchów związanych z i n n y m i o k a z j a m i autor przyznaje, iż znacznie t r u d n i e j jest wywieść i c h genezę, przypuszcza jednak, „że genezy i t y c h potlatchów ostatecznie należałoby szukać w szeroko r o z u m i a n y c h ideach r e l i g i j n y c h " . I dalej: „Nie w y d a j e m i się również nieprawdopodobne, że [...] p o t l a t c h mógł p i e r w o t n i e pełnić rolę zabezpieczenia przed s z k o d l i w y m działaniam czarów" . Nie t y l k o rozbudowaną funkcję ekonomiczną p o t l a t c h u , ale też i jego rolę społeczno-prawną A d a m uważa za wtórną i stosunkowo późną. Stanowisko to, j a k widać, różni się dość zasadniczo od zajętego w p r a c y niniejszej. Podstawowa przyczyna t y c h rozbieżności zdaje się leżeć w wiązaniu ze słowem p o t l a t c h o d m i e n n y c h treści; na podstawie b o w i e m p r a c y A d a m a można sądzić, iż przez p o t l a t c h rozumie o n samo rozdawanie l u b niszczenie dóbr. W każdym razie oba te pojęcia (po­ t l a t c h i rozdawanie) w przeprowadzonym przez autora r o z u m o w a n i u stale ze sobą i n t e r f e r u j ą, co sprawia, że podana analiza pochodzenia 32 P o r . M a u s s, op. c i t . L . A d a m , Potlatch, eine Ethnologisch-Rechtswissenschaftliche [w:] Festschrift Eduard Seler, S t u t t g a r t 1922. 30 3 1 32 Ibidem, s. 36—37. Betrachtung, �368 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A p o t l a t c h u sprowadza się j e d y n i e do szukania genezy darów w określo­ n y c h okolicznościach (obrzędy pośmiertne). N i c dziwnego, że p r z y t y m założeniu A d a m widział duże trudności w i n t e r p r e t a c j i potlatchów związanych z i n n y m i w y d a r z e n i a m i społecznymi. Wszelkie próby genetycznych powiązań p o t l a t c h u ze sferą zjawisk r e l i g i j n y c h budzą poważne zastrzeżenia. Już choćby dlatego, że jest t o całkowicie sprzeczne z postawą samych tubylców, którzy powszech­ nie i bardzo konsekwentnie rozdzielają te sprawy, podkreślając w y r a ­ źnie świecki c h a r a k t e r p o t l a t c h u . I m i o n a związane z obrzędami r e l i ­ g i j n y m i , sacred names, są zdecydowanie odróżniane od i m i o n potlaczow y c h , stanowiących właściwie tytuły do różnych uprawnień w grupie oraz wyznaczających rangę i pozycję społeczną. Podobnie same ceremonie potlaczowe odróżniane są przez I n d i a n Wybrzeża od obrzędów o cha­ rakterze r e l i g i j n y m czy i n i c j a c y j n y m , co znajduje w y r a z m . i n . w o k ­ reślaniu i c h p r z y używaniu odrębnych nazw. Jaskrawe podkreślanie rozdzielności t y c h dziedzin życia występuje u Kwakiutlów, którzy r o k dzielili n a d w a różne okresy: l e t n i — poświęcony z d o b y w a n i u żywności i p r z y g o t o w y w a n i u zapasów na zimę, uważany za czas spraw świeckich, w którym obowiązywało wyłączne używanie i m i o n potlaczowych, oraz z i m o w y — poświęcony k o n t a k t o m z d u c h a m i , czas królowania t a j n y c h stowarzyszeń, d o k o n y w a n i a i n i c j a c j i i używania i m i o n s a k r a l n y c h . Jeśli n a w e t t a k ostre rozgraniczenie w czasie nie występowało u i n n y c h p l e ­ m i o n , mogło t o stanowić j e d y n i e pewną komplikację dla badaczy; j a k podkreśla V . G a r f i e l d , sami Indianie odróżniali te sfery spraw bardzo wyraźnie. W większości g r u p najchętniej urządzano potlatche wczesną jesienią, u końca okresu zbiorów i połowów, mając do dyspozycji świe­ żo zgromadzone zapasy. J . P. A v e r k i j e v a domyśla się związku d r a m a t y z a c j i i darów p o t l a ­ czowych z obrzędami t o t e m o w y m i . Wydaje się t o n i e m n i e j r y z y ­ kowne, a w każdym razie przedwczesne, jeśli się zważy, że t o t e m i z m na t y m obszarze nie został jeszcze dostatecznie wyjaśniony i pozostaje na­ dal zagadnieniem o t w a r t y m . Ponadto wszelkie próby poszukiwań ewolucjonistycznie rozumianej genezy zjawisk k u l t u r o w y c h , oparte z k o 3 3 J . P. A v e r k i j e v a , Razłożenie rodovoj obszczyny i formirowanie rannie-kłassowych otnoszenij v obszczestvie Indiejcev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Amieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 70: 1961, s. 35—36: „Jego [ p o t l a ­ t c h u — К. M.] t e m a t y k a była b l i s k o związana z r o d o w y m k u l t e m t o t e m i c z n y m . [...] Rozdawane d o b r a symbolizowały futro, skórę, mięso zwierzęcego t o t e m u . [...] W całej tej obrzędowości zachowała się niewątpliwie f o r m a a r c h a i c z n e g o obrzędu totemicznego, którego pierwowzór można widzieć w obrzędzie t o t e m i c z n y m A u s t r a ­ lijczyków"; t e n ż e , К istorii obszczestviennogo stroją u Indiejciev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Ameriki, „Amerikanskij E t n o g r a f i c z e s k i j Sborník", t. 1: 1960. 33 �369 P O T L A T C H nieczności na zbyt w i e l k i e j liczbie przesłanek hipotetycznych, p r o w a ­ dzą do wniosków, które mogą być p r z y j m o w a n e j e d y n i e jako m n i e j l u b bardziej prawdopodobne supozycje. F. Boas nie znajdując w swoich w i e l o l e t n i c h i szczegółowych bada­ niach na wybrzeżu p a c y f i c z n y m A m e r y k i Północnej występowania przeświadczenia o pochodzeniu o d zwierzęcego przodka a n i zakazów (tabu) spożywania mięsa zwierząt t o t e m o w y c h wyraża opinię, że to, co określa się t a m m i a n e m t o t e m i z m u , jest najprawdopodobniej przenie­ sieniem na grupę klanową pojęcia i n d y w i d u a l n y c h „duchów opiekuń­ czych", szeroko rozpowszechnionego wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej. A zatem t o t e m byłby t a m występującym w zwierzęcej postaci duchem opiekuńczym całego k l a n u , a nie bezpośrednim protoplastą . M Zapewne u źródeł potrzeby rozdzielania darów wśród szeregu i n ­ n y c h czynników odgrywały pewną rolę, być może znaczną, elementy magiczne, na które zwraca uwagę L . A d a m . W materiałach dotyczą­ cych o m a w i a n y c h I n d i a n t r u d n o j e d n a k znaleźć jakieś wyraźniejsze na t e n temat wskazówki, które b y pozwoliły wyjść poza sferę domysłów o p a r t y c h j e d y n i e na ogólnej znajomości p s y c h i k i i zwyczajów ludów niepiśmiennych. W y d a j e się zatem, iż na razie, dopóki nie zostanie do­ konana w n i k l i w a analiza ścisłego związku, j a k i zachodzi między p o t l a t c h e m ( r o z u m i a n y m jako i n s t y t u c j a ) a rozdawaniem darów, bezpieczniej jest pozostać m i m o dużych uproszczeń, p r z y m i n i m a l i z m i e D r u c k e r a i i n . , zakładającym, że d a r y potlaczowe były w y r a z e m wdzięczności za określone świadczenia oraz chęci zapewnienia sobie n a przyszłość ży­ czliwości o b d a r o w a n y c h osób. Znacznie t r u d n i e j jest znaleźć wytłumaczenie dla niszczenia dóbr i t u wydaje się konieczne odwołanie się n i e t y l e do obrzędów o podłożu r e l i g i j n y m , ile raczej do światopoglądu tubylców czy — jeśli k t o w o l i — i c h f i l o z o f i i leżącej u podstaw wszelkich przejawów i c h życia i zwyczajów. Bliższe zapoznanie się z literaturą źródłową, zwłaszcza z t e k s t a m i m o d l i t w , i n w o k a c j i , mitów, pozwala w znacznym s t o p n i u na odtworze­ nie zasadniczych elementów światopoglądu t y c h I n d i a n . J e d n y m t a k i m p o d s t a w o w y m składnikiem było dualistyczne przekonanie o i s t n i e n i u świata względnie nietrwałych f o r m cielesnych oraz świata duchów, p o j ­ mowanego raczej materialistycznie, a odróżniającego się od poprzednie­ go trwałością b y t u , aktywną mocą oraz zdolnością wcielania się w n a j ­ różniejsze f o r m y . D r u g i m n i e m n i e j ważnym elementem było ocenianie realności bytów na podstawie k r y t e r i u m trwałości, a n i e „dotykalności". F. Boas, s. 530, p a s s i m . 34 24 — E t n o g r a f i a Tsimshian Polska, t. X Mythology, „Ann. R e p . B . A m . E t h n o l . " , t. 31: 1916, �370 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W k o n s e k w e n c j i „gatunek" miał w świadomości t u b y l c a wyższy sto­ pień realności niż jego i n d y w i d u a l n i przedstawiciele; ród był b y t e m bardziej r z e c z y w i s t y m niż jednostka ludzka. Z rodem, r o z u m i a n y m n i e t y l k o j a k o g r u p a współcześnie żyjących k r e w n y c h pochodzących od wspólnego przodka, ale również j a k o istność obdarzona cechą ciągłości czasowej, liczono się przede w s z y s t k i m . Poglądy t e znajdują również w y r a z w stosunku tubylców do p r z y ­ r o d y : zabicie zwierzęcia, złowienie r y b y czy ścięcie cedru wymagało specjalnego rytuału, a b y n i c z y m n i e urazić G a t u n k u . Wszelkie u c h y b i e ­ nie, zlekceważenie mogłoby spowodować g n i e w tego G a t u n k u , co ozna­ czałoby groźbę klęski; Łosoś n i e przysłałby w następnym sezonie swoich przedstawicieli łososi, Cedr mógłby spowodować uschnięcie cedrów w najbliższej o k o l i c y i t p . Ilustrują t o t e k s t y okolicznościowych m o ­ d l i t w i i n w o k a c j i , często pełnych poezji. Wiążą się z t y m również liczne przepisy dotyczące sposobu spożywania niektórych zwierząt i r y b (szczególnie łososi). Wróćmy teraz do zwyczaju niszczenia dóbr podczas niektórych potlatchów. Jeżeli do tego, co zostało przed chwilą powiedziane, dodamy jeszcze przekonanie I n d i a n o w y z w a l a n i u duchów z i c h m a t e r i a l n e j powłoki z chwilą zniszczenia tejże oraz zwrócimy uwagę na f a k t , iż niszczenie m i e n i a na potlatchach oznaczało uzyskanie m a k s i m u m p r e ­ stiżu, z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy wysunąć następującą interpretację. Niszczenie dóbr było równoznaczne z nadaniem i m cechy większej trwałości przez przeniesienie i c h do świata duchów i prze­ kazanie zmarłym p r z o d k o m . A k t t e n uzyskiwał moc nie t y l k o aktualną, ale też w p e w n y m sensie metafizyczną, podnosząc prestiż r o d u w sensie ponadczasowym i w sposób bardziej ponadczasowy (a więc trwały) niż zwykłe d a r y . T e n element metafizyczny z a w a r t y w niszczeniu zgroma­ dzonego m i e n i a oznaczałby osiąganie tą drogą szczytu możliwości. T a k szeroko rozumiane m o t y w y niszczenia rzeczy pozwalałyby tłu­ maczyć jego związek zarówno z obrzędami pogrzebowymi, j a k i i n n y m i p o t l a t c h a m i . Jest sprawą zrozumiałą, że na niszczenie stać było t y l k o najbogatszych naczelników, jednak i n t e r p r e t a c j a tego zwyczaju j e d y ­ nie j a k o w y r a z u lekceważenia posiadanych dóbr ( m . i n . V . Garfield) sprawia wrażenie zbyt powierzchownej, a w każdym razie dającej się zastosować t y l k o do potlatchów w ostatniej fazie i c h występowania, k i e d y w h i e r a r c h i i ważności ród zaczął ustępować n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nej r o d z i n y bądź j e d n o s t k i . Nasuwa się również przypuszczenie, iż w 2 poł. X I X w . w niektó­ r y c h przypadkach t o , co z naszego p u n k t u widzenia było niszczeniem, nie musiało n i m być z p u n k t u widzenia tubylców; n p . jeśli się zważy, że użytkowa wartość koców miała stosunkowo małe znaczenie w po- �POTLATCH 371 równaniu z i c h wartością j a k o środka płatniczego, a więc o d p o w i e d n i k a pieniądza, darcie i c h p r z y okazji m n i e j ważnych potlatchów r e h a b i l i ­ t a c y j n y c h ( n p . u Haidów) mogło być analogiczne do dzielenia na k a ­ wałki monet s r e b r n y c h w średniowieczu (siekance). W i e l u z t y c h p r z y ­ puszczeń i wątpliwości zapewne nie da się na podstawie posiadanych materiałów w ostateczny sposób wyjaśnić. V. ZAKOŃCZENIE Szereg trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h , z j a k i m i spotkaliśmy się w związku z p o t l a t c h e m , a j a k i e występują również — i t o nieraz w jaskrawszej jeszcze postaci — w opracowaniach i dyskusjach dotyczących i n n y c h dziedzin t e j k u l t u r y , wywołuje zastanowienie i pobudza do szer­ szej r e f l e k s j i . B r a k i w materiałach opisowych są t y l k o częściową p r z y ­ czyną t y c h trudności, główne źródło zdaje się tkwić i m m a n e n t n i e w samej specyfice t e j k u l t u r y , w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a niej sprzecz­ nościach. Wyraźnie występują one w sferze uprawnień naczelników i u p r a w ­ nień g r u p y oraz wzajemnego i c h stosunku, w stosunkach własnościo­ w y c h oraz w k w e s t i a c h związanych z zagadnieniem s t r a t y f i k a c j i spo­ łecznej . W t e j zadziwiającej pod w i e l o m a względami k u l t u r z e istnieją obok siebie i nawzajem się ograniczają, tworząc harmonijną całość, elementy należące do różnych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. W j a k i sposób mogło się to stać, że p l e m i o n a zbieracko-rybackie wytworzyły t a k zróżnicowaną kulturę społeczną z dziedziczną elitą, obdarzoną szczególnymi p r z y w i l e j a m i , z wyraźnie zarysowującą się własnością prywatną oraz u f o r m o w a n y m n i e w o l n i c t w e m ? Jest to, j a k się zdaje, j e d y n y tego rodzaju przypadek n o t o w a n y przez etnografów. 35 D l a wytłumaczenia tego zjawiska nasuwa się p e w n a hipoteza. Jeżeli inne znane l u d y zbieracko-łowieckie n i e wytworzyły t a k bogatej i s k o m p l i k o w a n e j k u l t u r y , t o zapewne rodzaj gospodarki przyswajają­ cej reprezentowanej n a obszarze Północno-Zachodniego Wybrzeża róż­ nił się p o d jakimś względem od pozostałych. Najbardziej c h a r a k t e r y ­ styczne j e j cechy dałyby się ująć w k i l k u p u n k t a c h : 1) oparcie na o b f i ­ tości i różnorodności n a t u r a l n y c h środków u t r z y m a n i a , j a k r y b y m o r ­ skie i słodkowodne, p t a c t w o wodne, jagody, k r a b y , małże, zwierzęta leśne i wodne oraz o l b r z y m i e drzewa cedrowe i jodłowe, dostarczające zarówno doskonałego, łupliwego d r e w n a , j a k i łyka, które po odpo­ w i e d n i m spreparowaniu dawało się przerobić na włókno; 2) znaczna izolacja t e r y t o r i u m od obszarów sąsiednich; 3) stosunkowo duża gęstość M. i n . p r a c e : С o d e r e, op. cit.; C o l l i n s , op. cit. �372 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A zaludnienia; 4) półosiadły t r y b życia mieszkańców; 5) dobra k o m u n i k a ­ cja wewnątrz obszaru (szlaki wodne), ułatwiająca k o n t a k t y międzyplemienne i wymianę handlową; 6) system społeczny zapewniający taką organizację zdobywania środków u t r z y m a n i a , która pozwalała w ciągu kilkumiesięcznego sezonu zbierackiego zgromadzić n i e t y l k o p r o d u k t y niezbędne do zaspokojenia potrzeb podstawowych, ale i pewne nadwyżki; 7) istnienie p e w n y c h mechanizmów społecznych o charakte­ rze bodźcowym (stymulująca r o l a p o t l a t c h u ) . Ten zespół cech wyznacza szczególne s t a d i u m gospodarki zbieracko-łowieckiej, które można b y określić j a k o gospodarkę przyswajającą intensywną . Samo stwierdzenie intensywności e k o n o m i k i nie jest jeszcze n i c z y m i n n y m , j a k t y l k o p r o s t y m podsumowaniem faktów. A l e na i c h podsta­ w i e p r z y znajomości zaawansowanych i s k o m p l i k o w a n y c h f o r m życia społecznego t y c h p l e m i o n w porównaniu z i n n y m i l u d a m i z b i e r a c k i m i , narzuca n a m się następujące twierdzenie ogólne na p r a w a c h hipotezy teoretycznej: 36 Gospodarka przyswajająca w miarę j e j i n t e n s y f i k a c j i stwarza możliwość powstawania t a k i c h f o r m społecznych, które p r z y zachowa­ n i u szeregu elementów właściwych t e j f o r m a c j i pod w i e l o m a wzglę­ d a m i wyprzedzają ją, stanowiąc w postaci zalążkowej i n s t y t u c j e i f o r m y charakterystyczne d l a późniejszych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. Współwystępowanie t a k różnych elementów daje w w y n i k u zja­ wiska k u l t u r o w e złożone i „nietypowe", t r u d n e nieraz do rozszyfrowa­ nia bez przyjęcia wyżej sformułowanej hipotezy. Życie społeczne w y ­ stępuje t a m w d z i w n e j , j a k b y zagęszczonej f o r m i e , funkcjonując jedno­ cześnie na zasadzie swoistego e k w i l i b r i u m (homeostasis), w s k u t e k ha­ mującego działania t r a d y c y j n y c h nawyków na pełne wykształcenie się n o w y c h f o r m , które mogłyby tę strukturę rozsadzić. Oscylacja wokół tej równowagi zdaje się być c h a r a k t e r y s t y c z n y m rysem k u l t u r y oma­ w i a n y c h I n d i a n w okresie wczesnych kontaktów z E u r o p e j c z y k a m i . W r a z z białymi ludźmi przyszły jednak z m i a n y — przede w s z y s t k i m w stosunkach ekonomicznych, potem również p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . N a sprzeczności właściwe t e j k u l t u r z e , na skomplikowane współistnienie f o r m c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla różnych f o r m a c j i nałożyły się c z y n n i k i historyczne, poddając te elementy wtórnym przekształceP r z e z intensywną gospodarkę przyswajającą r o z u m i a n y tu j e s t t a k i j e j poziom, który j e d y n i e w o p a r c i u o d a r y n a t u r y w s t a n i e d z i k i m (brak h o d o w l i i u p r a w y roli) i p r z y posługiwaniu się n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i narzędziami p o z w a l a nie t y l k o n a z a s p o k o j e n i e całorocznych potrzeb k o n s u m p c y j n y c h , ale również n a u z y s k a n i e : a) p e w n y c h nadwyżek p r o d u k c y j n y c h ( p r o d u k t u dodatkowego), b) o d ­ p o w i e d n i e j ilości w o l n e g o c z a s u , który można poświęcić n a i n n e f o r m y działalności. 36 �373 POTLATCH n i o m . Stąd, obok świadomego rozróżniania przejawów t y p o w y c h i za­ lążkowych ( w różnym s t a d i u m i c h zaawansowania), konieczność roz­ p a t r y w a n i a zjawisk omawianej k u l t u r y j a k o procesu dokonujących się przeobrażeń. P r o b l e m y te występują wyraźnie również w potlatchu, i t o nie t y l k o w szerokich jego powiązaniach z całokształtem życia, ale również w za­ kresie jego f u n k c j i zasadniczej. P o t l a t c h oddając bezpośrednie usługi w a r s t w i e naczelników był jednocześnie w y r a z e m i c h zależności od całej g r u p y społecznej, zależności nie t y l k o ekonomicznej, ale wyrażającej się zarazem w konieczności uzyskania sankcji społecznej dla uprawnień dziedzicznych. U p r a w n i e n i a te z k o l e i dając znaczne p r z y w i l e j e j e d ­ nostkom odnosiły się jednocześnie do całej g r u p y l o k a l n e j . P r z y końcu X I X w . r o l a p o t l a t c h u j a k o i n s t y t u c j i nadrzędnej w stosunku do j e d ­ n o s t k i ulega znacznemu osłabieniu; coraz częściej, miast wyznaczać prestiż całego r o d u , służy o n j e d y n i e podwyższeniu statusu j e d n o s t k i , jej selfmaximation. Najważniejsze przemiany, j a k i e dokonały się w p o t l a t c h u pod wpły­ w e m czynników h i s t o r y c z n y c h n a przestrzeni z górą s t u l a t , t j . od koń­ ca X V I I I do początków X X w., dałyby się streścić w następujących punktach: 1. Przekształcenia aspektu ekonomicznego w związku z ogólnymi z m i a n a m i w gospodarce I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e ­ r y k i Północnej. U Kwakiutlów powstaje r e g u l a r n y system k r e d y t o w y o ustalonej stopie procentowej. 2. Stopniowe rozszerzenie sfery s p r a w h o n o r o w a n y c h urządzaniem potlatchów w związku ze zwiększeniem się potencjału gospodarczego. Coraz częściej o b e j m u j e ona wydarzenia o mniejszej doniosłości spo­ łecznej (np. upolowanie przez chłopca pierwszej z w i e r z y n y itp.). 3. Pojawienie się potlatchów n i e związanych z sankcją uprawnień dziedzicznych w rodzie, a mających na c e l u samo t y l k o popisanie się bogactwem j a k o dalsze następstwo i n d y w i d u a l n y c h możliwości zarob­ k o w y c h . Następuje deprecjacja dotychczasowego znaczenia potlatchu. 4. Wystąpienie u niektórych g r u p silnie zaakcentowanego m o m e n t u r y w a l i z a c j i , zmieniającego p o t l a t c h w rodzaj p o j e d y n k u — „fighting with property" . 31 3 7 Zasługuje Northwest lizacja Coast, występuje n a uwagę f a k t podkreślany New York jedynie u przez P h . D r u c k e r a 1955, s. 128—129), że n a j b a r d z i e j Kwakiutlów z okolic z P o r t S i m p s o n . W obu m i e j s c a c h wytworzyły stacji Kompanii Zatoki d z i b y d l a łatwiejszego Hudsona prowadzenia p i e n i a I n d i a n należących okoliczne Fort (Indians of the ekstremalna Rouppert i u rywa­ Tsimshian się a n a l o g i c z n e s y t u a c j e : po założeniu plemiona tam swoje sie­ w y m i a n y . Powstały w t e n sposób większe przysunęły sku­ do różnych p l e m i o n , które połączyły się następnie w k o n - �374 KRYSTYNA MAŁKOWSKA 5. Z a n i k zwyczaju zabijania niewolników — zapewne jako rezultat urzędowych zakazów. 6. Z m i a n y substancjalne darów p o t l a t c h o w y c h : stopniowe w y p i e r a ­ nie wyrobów rękodzielniczych przez nabyte fabryczne (koce, naczynia, płótna itd.), a w końcu X I X w . częściowe zastąpienie realiów d o l a r a m i . Już n a podstawie t a k bardzo ogólnikowo podanej c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża można dostrzec, jaką stanowi ona kopalnię tematów d l a etnografów, n i c więc dziwnego, że wciąż przyciąga i c h uwagę i zainteresowania. Jednocześnie złożoność i wyjątkowość t e j k u l t u r y sprawia, że ogromna większość autorów bądź u n i k a prób szerszej syntezy, bądź też podejmowane przez n i c h próby są z b y t fragmentaryczne, a b y mogły w pełni zadowolić. Krystyna Małkowska POTLACH. ITS ROLE IN T H E C U L T U R E OF T H E INDIANS WEST COAST OF T H E NORTH­ OF CANADA S u m m a r y P o t l a t c h is a n i n s t i t u t i o n w h o s e role h a s not been a d e q u a t e l y e x p l a i n e d i n e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e . O w i n g to its colourful a n d s p e c t a c u l a r c h a r a c t e r , a n d the e x c e p t i o n a l l y r i t u a l i s e d f o r m of gifts as a n i m p o r t a n t p a r t of the c e r e m o n i e s , e m p h a s i s h a s been p l a c e d on t h e w a y p o t l a t c h functions, r a t h e r t h a n on its e s s e n t i a l r o l e i n t h e s o c i a l s t r u c t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h w e s t C o a s t . A c o m p a r i s o n of s e v e r a l tribes of the seacoast w h o differ f r o m each other i n c e r t a i n respects suggests s t r o n g l y that potlatch w a s e s s e n t i a l l y a legal i n s t i t u t i o n used i n c i v i l cases, a social s a n c t i o n w h i c h added the p o w e r of the l a w to a l l i m p o r t a n t acts c o n c e r n i n g change of p r o p e r t y or of s o c i a l position. T h e l e g a l c h a ­ r a c t e r of potlatch m u s t be due to a s o c i a l n e e d that gave r i s e to i t , a n d that arose i n c e r t a i n definite conditions — that is, i n a social s y s t e m based on t h e c l a n , w h e r e the concept of p r o p e r t y w a s t a k i n g shape i n r e l a t i o n to p r o p e r t y handed d o w n f r o m generation to generation. federacje. P r z y o k a z j i potlatchów z a p r a s z a n o pozostałe p l e m i o n a , co w y w o ł y w a ł o trudności w w y z n a c z a n i u h i e r a r c h i i m i e j s c n a p o t l a t c h u ; rzecz u s t a l o n a i dobrze z n a n a w o d n i e s i e n i u do poszczególnych klanów l u b g r u p l o k a l n y c h w obrąbie p l e ­ m i e n i a okazała się s k o m p l i k o w a n a i najeżona s y t u a c j a m i k o n f l i k t o w y m i w s k a l i międzyplemiennej. N i e j e d n o k r o t n i e po p a r u naczelników pretendowało do t y c h s a ­ m y c h honorów — i t u leży, z d a n i e m D r u c k e r a , źródło wybujałej r y w a l i z a c j i : k o n ­ f l i k t y t r z e b a było rozstrzygać w drodze swoistego p o j e d y n k u . N a s u w a się również p r z y p u s z c z e n i e , że w o b e c - s u r o w e g o tępienia p r z e z władze i m i s j e w a l k między p l e m i e n n y c h mogło nastąpić u z n a n y c h z wojowniczości I n d i a n wybrzeża p r z e ­ n i e s i e n i e i n s t y n k t u w a l k i n a potlatiche. B y ł b y to rodzaj t r a n s f o r m a c j i w a l k międzyp l e m i e n y c h w potlatche r y w a l i z a c y j n e . �375 P O T L A T C H T h e c o m p l e x of p o t l a t c h f o r m s t h a t r e q u i r e d c e r t a i n actions on the p a r t of the s o c i a l rgoup b e c a m e the source of a n u m b e r of a d d i t i o n a l f u n c t i o n s . O n e of the f o r m a l e l e m e n t s m o s t o r g a n i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p o t l a t c h w a s the p r e s e n t a t i o n of gifts, w i t h its p s y c h o l o g i c a l - s o c i a l s i g n i f i c a n c e ( i n v o l v i n g the question of prestige, r i v a l r y , etc.), a n d its e x t e n s i v e economic f u n c t i o n . F r o m the e c o n o m i c point of v i e w , t h i s w a s a f o r m of s o c i a l d i s t r i b u t i o n of t h e s u r p l u s p r o d u c t s . I t s i m u l t a n e o u s l y h a d a s t i m u l a t i n g effect on the w h o l e of t h e e c o n o m i c s y s t e m and m a d e s o c i e t y more p r o d u c t i v e . P o t l a t c h , therefore, b e c a m e one of t h e e l e m e n t s w h i c h m a d e the economy of the I n d i a n S e a c o a s t w h a t one m i g h t c a l l a s e l f s u b s i s t e n t i n t e n s i v e economy. T h i s is r a t h e r a r a r e case a m o n g peoples w h o d e r i v e t h e i r l i v i n g f r o m h u n t i n g a n d food gathering. P o t l a t c h is by no m e a n s a n e a s y s u b j e c t for study, i n v i e w of its great c o m p l e ­ x i t y , a n d a l l the m o r e so since some of its f u n c t i o n s b e c a m e g r a d u a l l y a n d at t i m e s m a r k e d l y t r a n s f o r m e d u n d e r the i n f l u e n c e of the e c o n o m i c a n d p o l i t i c o - a d m i n i s ­ t r a t i v e changes imposed by w h i t e people. T h e s e led to d e p r e c i a t i o n of the p r i n c i p a l role of t h i s i n s t i t u t i o n t o w a r d s the e n d of t h e 19th c e n t u r y a n d to t h e a c c r e t i o n of c e r t a i n a d d i t i o n a l f u n c t i o n s , s u c h as the d e v e l o p m e n t of u s u r y i n the K w a k i u t l t r i b e , or the eépansion of e l e m e n t s of r i v a l r y to e x a g g e r a t e d proportions. H e r e f u n c t i o n a l a n a l y s i s m u s t a l w a y s t a k e t h e h i s t o r i c a l factors into a c c o u n t , to p r e ­ v e n t s e c o n d a r y a n d l a t e r e l e m e n t s f r o m being t a k e n as t h e e s s e n t i a l a n d c h a ­ r a c t e r i s t i c e l e m e n t of p o t l a t c h Tłum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86fecbeb79fbeb87d7c3a5e9b82d6768.pdf d530cb230e7445092b6e07c061edc29d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource translacje - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4815 Title A name given to the resource Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.295-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 POGLĄDY I OPINIE TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań POWIEDZ M I , CO TŁUMACZYSZ, A POWIEM CI, K I M JESTEŚ. O POLSKICH P R Z E K Ł A D A C H PRAC ANTROPOLOGICZNYCH W LATACH 2002-2007 Polski rynek tłumaczeń prac antropologicznych przeżywa ostatnio prawdziwy rozkwit. Dość powiedzieć, że w ciągu ostatnich pięciu lat (2002-2007) ukazało się ponad trzydzieści przekładów prac sygnowanych jako antropologiczne i po­ wstały cztery nowe serie („Biblioteka Klasyków Antropologii", „Seria Antropo­ logiczna", „Cultura", „Antropologia Religii"). W porównaniu do tego poprzednia „pięciolatka" (1997-2001) wygląda znacznie gorzej — jest to raptem jedenaście pozycji. Wyraźnie „idzie nowe". I właściwie można by rzec, że dobrze się dzieje, bo przecież po latach posu¬ chy dostajemy do rąk tłumaczenia znanych książek. Wreszcie po polsku można przeczytać Clifforda Geertza, Victora Turnera czy Edwarda Evans-Pritcharda. Nic, tylko przyklasnąć! W rekordowym roku 2006 na półkach księgarskich ukazało się trzynaście przekładów antropologicznych pozycji. To robi wrażenie. Jako czytelnik mogę się tylko cieszyć. Jednak jako antropolog, współautor antologii (Buliński, Kairski, 2006) i tłumacz, przyglądam się temu zjawisku zdecydowanie bardziej krytycznym okiem. Niepokoi mnie szereg regularności, jakie można dostrzec w przekładanych pracach, a które oceniam jako negatywne. Sądzę, że nie są one przypadkowe i że wybory dokonywane w tym zakresie odzwierciedlają kondycję polskiej antropologii. Stąd też wzięła się idea napisania tego tekstu. Chcę w nim zwrócić uwagę na mankamenty polskich tłumaczeń, które najprawdopodobniej biorą się z przesądzeń i wyborów znacznej części polskich antropologów. Zajmę się tutaj dwudziestoma dziewięcioma pracami wydanymi w latach 2002-2007, które wymieniam w bibliografii . Cezurą jest rok 2002, ponieważ od 1 1 W wykazie pomijam wznowienia (np. Socjologię i antropologię Marcela Maussa), prace pogra­ niczne, których antropologiczność budzi moje wątpliwości (np. Początki kultury René Girarda), książki �Tarzycjusz Buliński 296 tego momentu wzrosła łatwość wydawania tłumaczeń prac antropologicznych. Pojawienie się nowych ścieżek finansowania przekładów zaowocowało szybkim wzrostem liczby nowych pozycji na rynku księgarskim. W ciągu owych pięciu lat można więc stosunkowo dobrze zaobserwować preferencje naszego środowi­ ska odnośnie do tego, co tłumaczyć, jak tłumaczyć, jak wydawać i redagować. I o tych preferencjach słów kilka. Kryteria doboru pozycji do tłumaczenia Przyjrzyjmy się najpierw, jakie regularności rządzą doborem pozycji przed¬ kładanych do tłumaczenia. Na początek popatrzmy na rodzaj najchętniej wybieranych prac. Otóż w ciągu tych pięciu ponad lat przełożono cztery monografie o tematyce szczegółowej (Geertz, 2006; Griaule, 2006; Evans-Pritchard, 2006, Radcliffe-Brown, 2006), zero prac porównawczych, osiem monografii o tematyce ogólnej (Appadurai, 2005; Boyer, 2006; Douglas, 2004, 2007a; van Gennep, 2006; Goody, 2006; Hannerz, 2006b; Hubert, Mauss, 2005), pięć podręczników (Barnard, 2006; Hannerz, 2006a; Herz¬ feld, 2004; Kuper, 2005, Winkin, 2007) siedem prac zawierających teksty pojedyn­ czego autora (Douglas, 2007b; Geertz, 2003, 2005a, 2005b; Sahlins, 2006; Turner, 2005, 2007) oraz cztery antologie (Bakke, wyb., 2004; Hryciuk, Kościańska, wyb., 2007; Nowicka, Kempny, wyb., 2003; Zajda, wyb., 2007) . Czy z tego wykazu nie wynika, że bardziej wolimy tłumaczyć dzieła o charakterze ogólnym od tych po¬ ruszających kwestie szczegółowe? Teoria o szerokim, najlepiej ogólnoświatowym, zakresie? — chętnie. Zbiór esejów o wszystkim z polemicznym zębem — z przy­ jemnością. Najnowszy podręcznik? — jak najbardziej. Ale już porównawcze stu­ dia regionalne lub monografie etnograficzne raczej omijamy z daleka. A jeżeli trafi się praca szczegółowa, jest nią prawie zawsze pozycja sprzed wielu lat, jak to się mówi „klasyczna". Alfred Radcliffe-Brown owszem, ale John Comaroff już nie. Spośród monografii, honoru współczesnej antropologii broni jedna jedyna, wydana ponad ćwierć wieku temu, Geertzowska Negara (2006), choć trudno j ą traktować jako wzorcowy przykład dzisiejszego sposobu pisania tego typu prac. Wygląda na to, że dla polskich antropologów wartościowsze są przekłady starych typów mo¬ nografii niż nowych. Zastanawiam się, dlaczego? Czyżbyśmy uważali monografię za relikt minionej epoki, który nie ma racji bytu w dzisiejszym, złożonym świecie? 2 nieantropologiczne, choć wydane pod hasłem „etnologii i antropologii kultury" (np. Wyobraźnię etno­ graficzną Paula Willisa) oraz pozycje ewidentnie nienaukowe, których geneza wywodzi się z antropo­ logii (np. Drogi szamana Michaela Harnera). Nie uwzględniam też trzech kolejnych tomów „Dzieł" Bronisława Malinowskiego, ponieważ interesują mnie nowe trendy wydawnicze, nie zaś kontynuacje. W analizie pominę także, z oczywistych względów, antologię mojego współautorstwa. Monografie szczegółowe dotyczą jednego ludu, prace porównawcze koncentrują się na grupie ludów (oczywiście różnie wyznaczanej), monografie o tematyce ogólnej obejmują możliwie największą liczbę ludów, najlepiej całą ludzkość. 2 �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 297 Monografia dobra, ale tylko do nauczania historii etnologii? A może o co innego tu chodzi? Sądzę, że tak. Jeżeli bowiem podzielimy tłumaczone prace na te, których celem jest w pierw¬ szym rzędzie wyjaśnienie danych etnograficznych (np. Griaule, 2006; Turner, 2007; Sahlins, 2006; Zajda, wyb., 2007) oraz na te, które używają etnografii do zobrazowania jakiegoś ogólnego problemu (np. Geertz, 2005b; Douglas, 2007a; Hannerz, 2006b; Nowicka, Kempy, wyb., 2003), wtedy pojawi się intrygująca prawidłowość. Prace młodsze często mają charakter ogólny; etnografia pełni w nich służebną rolę przykładu. Z kolei prace starsze częściej nasycone są et¬ nograficznym szczegółem. Książki powstałe po roku 1980 stanowią mniej niż jedną trzecią wszystkich rozpatrywanych pozycji, zaś prace najnowsze, wydane po roku 2000, to niecała jedna siódma. Tak więc nie tylko o monografie tu chodzi, choć akurat one dobrze obrazują polskie tendencje. Po prostu w zakresie tłuma¬ czeń widać u nas odwrót od prac skupionych na wyjaśnianiu etnografii. Nowo¬ czesną antropologię w Polsce reprezentują tłumaczenia prac o ogólnym charak¬ terze, najlepiej — napisanych w eseistycznej i przyczynkarskiej formie. Jest to ciekawa tendencja, ponieważ z Geertzem na sztandarze (w ostatnich latach jest to najczęściej przekładany u nas autor) pomijamy prace realizujące jego postu¬ lat zagęszczania opisów świata. Odchodzimy od konkretu, równocześnie głosząc jego pochwałę. Tymczasem wystarczy wziąć do ręki pierwszych dziesięć waż¬ nych pozycji z jakiejkolwiek etnologicznej tematyki, by zobaczyć, że — prócz prac ogólnych — „drugą nogę" tej dyscypliny na świecie stanowią książki sku¬ piające się na wyjaśnianiu „zagęszczonej" etnografii. Wygląda na to, że odbija się tu czkawką postmodernizm, który od badania świata wolał tropienie tropów i rozmowy o dyscyplinie. Zajmijmy się teraz rodzajem najchętniej wybieranych profili teoretycznych. Rzuca się tu w oczy prawie całkowity brak pozycji należących do paradygmatu naturalizmu metodologicznego. Właściwie, do tego nurtu z trudem zaklasyfiko¬ wać by można tylko pracę Boyera (2006; z trudem, ponieważ w naturalizmie tkwią tylko jej podstawy, cała reszta opiera się na kognitywizmie). Inne książki napisane w ramach rozmaitych podejść naturalistycznych, których we współ¬ czesnej antropologii bynajmniej nie brakuje, są skutecznie pomijane. W Polsce króluje antynaturalizm, a ściślej mówiąc, jego wybrane fragmenty. Zdecydowaną przewagę posiadają tu badacze połączeni mało precyzyjną etykietką antropolo¬ gii symbolicznej. Ich prace przekłada się wręcz hurtowo — dotychczas łącznie przetłumaczono osiem pozycji autorstwa Victora Turnera, Mary Douglas i Clifforda Geertza, a w kolejce czekają następne. Znacznie słabiej reprezentowany jest postmodernizm, socjologizm francuski oraz brytyjski funkcjonalizm. Co po¬ nadto? Gałąź kognitywna jest chyba dla nas mało istotna, gdyż wydanie dwóch prac, które do niej przynależą (Boyer, 2006; Goody, 2006) zawdzięczamy środo¬ wiskom pozaantropologicznym. Strukturalizm, jak się wydaje, jest utożsamiany z Levi-Straussem (i ewentualnie Edmundem Leachem), albowiem po ukazaniu �298 Tarzycjusz Buliński się sześciu jego prac w poprzednich latach, temat ucichł prawie zupełnie, zaś honoru tego paradygmatu muszą bronić najbardziej do niego zbliżone Wyspy historii Marshalla Sahlinsa. Wniosek stąd taki, że prym teoretyczny w polskiej antropologii wiedzie her­ meneutyka, wspierana od czasu do czasu starszymi kierunkami (klasyczny funkcjonalizm i socjologizm). Jakiekolwiek inne podejścia mogą prześlizgnąć się tylko w mniejszym formacie antologii. Taka tendencja nie dziwi, jeśli zestawić j ą z omawianym powyżej nastawieniem „ogół — teoria — przyczynek". Herme¬ neutyka je ułatwia, ewolucjonizm czy kognitywizm utrudniają, i to bardzo. Zasady rządzące przekładem i redakcją Czas na drugą kwestię — regularności w zakresie rozstrzygnięć redakcyjnych i translatorskich. Zacznę od wyboru formy edycji, to jest decyzji o tym, czy będzie to książka samodzielnie istniejąca na rynku, czy też wydana w ramach serii wydawniczej. Już na pierwszy rzut oka widać, że króluje opcja druga — niemal wszystkie pozycje opublikowano w ramach serii. Przyczyna takiego rozwiązania tkwi chyba w ra¬ cjach pozamerytorycznych, albowiem w większości wypadków trudno wychwycić myśl przewodnią, przyświecającą całemu cyklowi. O ile lepiej lub gorzej udaje się to w przypadku serii pozaantropologicznych („Communicare", „Horyzonty Nowoczesności", „Pejzaże Myśli"), to już nowo powstałe serie antropologiczne mają z tym poważne kłopoty. Rozwiązują je na dwa sposoby: albo raczą czy¬ telnika ogólnikami w rodzaju „przybliżania klasycznych tekstów", albo też po¬ mijają tę kwestię milczeniem. Pierwszą strategię stosuje „Biblioteka Klasyków Antropologii" oraz „Seria Antropologiczna", w której kryterium wydawania są bliżej nieokreślone „standardy" lub „nowe drogi postępowania" w dyscyplinie. Być może są one uważane za tak oczywiste, że nie warto o nich pisać. Jestem od­ miennego zdania. „Klasyczność", łącząca średniowieczny Opis podróży Wilhel­ ma Rubruka do ziem Tatarów czy słynnych Wyspiarzy z Andamanów z na wskroś współczesnym i z antropologią co najwyżej pokrewnym Szkicem z teorii praktyki Pierre'a Bourdieu, jest dla mnie co najmniej niejasna. Nie wiem też, na czym polega siła oddziaływania Boga wody Marcela Griaule'a (nie ujmując niczego samej książce), jeśli nawet z samego wprowadzenia do tej książki wynika, że jej ówczesna recepcja była dość ograniczona. Poszukiwanie znaczenia tej pozycji poprzez pryzmat postmodernizmu, to chyba niezbyt trafny sposób pokazywania standardów dyscypliny, prawda? Drugiej strategii hołduje krakowska „Cultura", gdzie wydawane prace mają zapewne na celu stworzenie jakiejś ogólnej Nauki o Kulturze, albowiem poza antropologią znajdziemy tam studia z zakresu litera¬ turoznawstwa, historii sztuki, socjologii i studiów kulturowych (pominięte przeze mnie w bibliografii). „Zapewne", ponieważ brak choćby wzmianki na ten temat. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 299 To pozytywna interpretacja. Negatywna podejrzewa zbiórkę pod tytułem: „co kto ma ciekawego do tłumaczenia?". Jak widać, na razie formuła nowych serii antropologicznych ma kształt cokol¬ wiek niedookreślony. Interesująco współgra to z ciągle żywotną dyskusją na temat tożsamości polskiej antropologii, jej zmienności i nieokreśloności. Czyżby niepew¬ ność granic dyscypliny wpływała także na charakter serii wydawniczych? Przyjrzyjmy się z kolei kwestii „aparatu" redakcyjnego, dzięki któremu czy¬ telnik otrzymuje dodatkowe informacje, dostarczone przez tłumacza bądź redak¬ torów naukowych. Opracowanie redakcyjne obejmuje przede wszystkim wpro¬ wadzenie, przypisy merytoryczne i przypisy translatorskie. Są dwie przyczyny, dla których polskie przekłady powinny być dobrze wyposażone w tego rodzaju ułatwienia. Po pierwsze, dlatego że książki antropologiczne są tekstami specjali¬ stycznymi, których odbiór może nastręczać trudności. „Aparat" redakcyjny w ta¬ kich razach ma ułatwiać czytelnikowi zrozumienie treści książki, umiejscowić j ą w odniesieniu do innych tekstów, wskazywać na jej mocne i słabe strony, wy¬ jaśnić niuanse tłumaczenia. Po drugie, dlatego że najprawdopodobniej jednym z głównych celów ich wydawania jest chęć nadrobienia „zaległości" polskiej antropologii względem antropologii światowej. Tłumaczenia mają przecież udo¬ stępniać polskiemu czytelnikowi ważne prace, o których do tej pory jedynie sły¬ szał lub czytał w omówieniach. Jest zrozumiałe, że czytelnik ten nie może zbyt dobrze znać ani kontekstu ich powstania, ani też kulis dyskusji, jakie są toczone na ich łamach. I dlatego redakcyjna pomoc jest tu wskazana, a czasami wręcz konieczna. Tymczasem polskie przekłady niechętnie oferują coś więcej ponad tekst ory¬ ginału. Najlepiej jest jeszcze w zakresie wprowadzeń, bowiem posiada je ponad połowa wszystkich rozpatrywanych książek i większość serii wydawniczych. To i tak dobrze, bo w poprzedniej „pięciolatce" (1997-2001) proporcje te były kata¬ strofalne — raptem jedna dziesiąta redaktorów uznała obecność wprowadzenia za niezbędną. O wiele gorzej wygląda sprawa obecności przypisów merytorycznych — w istotnym stopniu posiada je tylko jedna trzecia wszystkich pozycji. Ich brak jest dużym mankamentem przekładu, bo nie dość, że najczęściej prowadzi do zu¬ bożenia tekstu, to w skrajnych przypadkach pociąga za sobą jego niezrozumienie. Jako przykład mogą tu posłużyć Wyspy historii Marshalla Sahlinsa (2006). Ten zbiór esejów jest w istocie wielowymiarową dyskusją, która odwołuje się do ob¬ szernego korpusu faktów historycznych i interpretujących je koncepcji. Odwołania te są oczywiste dla etnohistoryka i antropologa Oceanii, dlatego w samym tekście zawierają się w jednym lub dwóch zdaniach. Dobry odbiór książki, to jest zgodny z zamiarem autora, winien ten „hipertekst" uwzględnić. Polskie wydanie to jednak prawie wyłącznie tekst główny, który sam w sobie nie tylko nie oddaje myślowego bogactwa oryginału, ale także miejscami może być trudny do zrozumienia. Najbardziej jednak zadziwia mnie mizerna obecność (tylko w jednej siódmej wszystkich prac) wyjaśnień tłumaczy odnośnie do ich wyborów językowych. �Tarzycjusz Buliński 300 Wygląda na to, że były one proste i jednoznaczne. Nie bardzo w to jednak wie¬ rzę, mając za sobą własne doświadczenia w zakresie korygowania cudzych prze¬ kładów, jak i samego tłumaczenia. Literatura antropologiczna wcale do łatwych nie należy. Pułapek w rodzaju big man i great man albo witchcraft i sorcery jest w niej naprawdę dużo. Dodatkowo, wszędzie tam, gdzie operujemy na poziomie etnografii lub konkretnej teorii, trzeba szczegółowej wiedzy merytorycznej, aby uniknąć pomyłek i niedomówień. Tymczasem w tłumaczonych pozycjach dys¬ kusyjnych rozstrzygnięć jest dużo, a objaśnień mało . W rozpatrywanych prze¬ kładach zauważyć można stosunkowo dużą liczbę błędów rzeczowych. Słynne stwierdzenie Indian Bororo „jesteśmy czerwonymi arami", zamienione przez tłu¬ macza w radosne „jestem papużką", notorycznie pojawiające ogrodnictwo miast kopieniactwa, rodzina językowa tucano przerobiona w nieistniejących Indian Tukanoan, Wyspy Sandwicha przeobrażone w smakowite Wyspy Sandwicza — to tylko niektóre przykłady. Tego rodzaju błędy biorą się albo z niewiedzy, albo z uznania, że poprawność szczegółów jest nieistotna. Być może tutaj tkwią źródła słabej obecności „aparatu" redakcyjnego. I na koniec muszę wspomnieć o jednej ważnej rzeczy — pisowni nazw włas¬ nych ludów i grup etnicznych. Panuje tutaj dość duży bałagan i samowola. I to nie tylko w obrębie wszystkich przekładów — co byłoby jakoś zrozumiałe, choć wcale nie mniej przez to szkodliwe — ale często także w ramach jednej pozycji. Zazwyczaj jest tak, że tłumacz spolszcza nazwę w taki sposób, który mu odpo¬ wiada językowo. Inne pozostawia bez zmian i nie razi go powstały w ten sposób galimatias. Mamy więc Jorubów, Aruntów czy Kodaków, a tuż obok egzystują bez przeszkód Pigmejczycy, Bemba (czemu nie Bembowie?), Lele (Lelowie?) wespół z Balobedu (Balobedowami? Balobedami?). Niektórzy Indianie, tacy jak Krikowie, dostępują zaszczytu spolszczenia, podczas gdy inni, w rodzaju Indian Cuna, muszą zadowolić się formą pierwotną. Tego rodzaju praktyka translatorska pociąga za sobą szkodę poznawczą, ponieważ odmieniony przez przypadki polski odpowiednik często uniemożliwia dotarcie do nazwy oryginalnej. Kim są na przykład Merinowie? Kogo mam szukać? Merin, Merino czy Merina? A kiedy jeszcze dojdzie do tego błąd rzeczowy, jak w przypadku Jaundejów (którzy de facto nie istnieją, są tylko użytkownicy języka ewondo lub jaunde), wtedy odkry¬ cie, o kogo tak naprawdę chodziło, jest już nie lada wyzwaniem. Sądzę, że zasada powinna być jedna - polski przekład wstawiamy wyłącznie wtedy, gdy taki już istnieje i jest zadomowiony w naszym słownictwie. Wszyst¬ kie inne zostawiamy bez odmiany, w pisowni oryginalnej. Komancze, Masajowie 3 3 W dwóch przypadkach wątpliwości pojawiają się nawet na poziomie tłumaczenia tytułu pracy. Dlaczego Purity and Danger przełożono jako Czystość i zmazę (Douglas, 2007), a z Dramas, Fields and Metaphor powstały Gry społeczne, pola i metafory (Turner, 2005)? Moim zdaniem, oba przekłady nie są zbyt trafne i niosą ze sobą skojarzenia semantyczne odbiegające od oryginalnych. W takim przypadku chciałbym mieć możliwość porównania swoich argumentów z wyjaśnieniami tłumacza. A tej, niestety, nie mam. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 301 czy Tuaregowie zostali już przez polski język oswojeni i nie ma potrzeby tego zmieniać. Natomiast lepiej nie wprowadzać Indian Bororów, Tupi-Guaranów, Nagów czy Kwajów . 4 Wnioski Czy strategia wydawnicza rzeczywiście odbija, przynajmniej częściowo, kon¬ dycję polskiej antropologii? Sądzę, że tak, i że powyższe regularności można od¬ naleźć także w innych sferach jej działalności, choć wykazanie tego wymagałoby szczegółowych studiów. W każdym razie same przekłady prac antropologicznych przejawiają prawidłowości, które nie napawają mnie optymizmem. Wyłania się z nich obraz antropologów, którzy chętnie piszą prace „naładowane" teorią, lecz pozbawione kompleksowych danych etnograficznych. Którzy etnografię pojmują jako swoiste kolekcjonerstwo, a nie jako niezbędny etap naukowego wyjaśnia¬ nia. Dla których szczegół merytoryczny jest mało istotny i nie zaprzątają sobie głowy jego poprawnością. Którzy wolą pisać przyczynki lub oglądać zjawiska z lotu ptaka, niż tworzyć monografie szczegółowe i porównawcze. Dla których nowoczesna antropologia hermeneutyką stoi, zaś ewolucjonizm jest pieśnią prze¬ szłości. Dla których granice antropologii są niepewne, a może nawet nie istnieją, lecz którzy — paradoksalnie — nie widzą żadnych przeciwwskazań, by określać się mianem antropologów. Taka sytuacja mnie niepokoi i nie chcę, aby polska antropologia podążała w tę stronę. Próbuję to osiągnąć, między innymi, przedstawiając własną propozycję tego, co tłumaczyć oraz jak wydawać i redagować, by było to jak najbardziej wartościowe. Antologia o „wojnie" w społecznościach Amazonii jest tego przy¬ kładem. Z radością zauważam, że część redaktorów i tłumaczy podąża tą samą drogą i stara się unikać opisanych powyżej mankamentów. To daje nadzieję, że za dziesięć lat uwagi te przestaną być aktualne, a polski czytelnik będzie mógł zapoznawać się z nowoczesną antropologią w jej rzeczywistym, nie zaś okrojo¬ nym kształcie. 4 Osobną kwestią, które pozostaje na uboczu moich rozważań, jest jakość literacka przekładów prac antropologicznych. Rzecz jasna, trudno tu pokusić się o analizę translatorską, ale jedną uwagę uważam za konieczną. Otóż czasami prace sprawiają wrażenie tłumaczonych „na szybko", bez poświęcenia im należytej porcji wysiłku. W takich razach tłumaczenie zawiera dużo kalek językowych, obecnych zarówno na poziomie znaczeniowym (nagminne spolszczanie angielskich wyrazów), jak i składnio¬ wym (używanie angielskiej składni w polskich zdaniach). Oczywiście, przekład traci wtedy na zrozu¬ miałości, mnoży zdania, których nie sposób pojąć bez niezależnej znajomości tematyki, nie mówiąc już o lekkości i płynności samego czytania. Takie książki lub artykuły czyta się z mozołem, często zapominając o ich treści, a niektórych po prostu czytać się nie da. Jako wykładowca mocno nad tym ubolewam, ponieważ widzę, że część tekstów lepiej sprawdza się na zajęciach w wersji oryginalnej niż polskiej. �Tarzycjusz Buliński 302 BIBLIOGRAFIA Appadurai A. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. Bakke M. (wyb.) 2004 Estetyka Aborygenów australijskich. Antologia, przeł. R. Nowakowski, Universitas, Kraków. Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Seria Antropo­ logiczna, PIW, Warszawa. Boyer P. 2006 I człowiek stworzył bogów... Jak powstała religia?, przeł. K. Szeżyńska-Maćkowiak, seria: Pejzaże Myśli, Prószyński i S-ka, Warszawa. Buliński T., M. Kairski (wyb.) 2006 Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna" w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii - przegląd koncepcji antropologicznych, przeł. T. Buliński i in., Wydawnictwo UAM, Poznań. Douglas M. 2004 Symbole naturalne. Rozważania z kosmologii, przeł. E. Dżurak, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2007a Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M. Bucholc, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. 2007b Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, przeł. E. Klekot, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Evans-Pritchard E.E. 2006 Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka, M. Olszewski, seria: Biblioteka Kla­ syków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematyfilozoficzne,przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. 2005a Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2005b Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2006 Negara. Państwo-teatr na Bali w XIX wieku, przeł. W. Usakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. B. Biały, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. Goody J. 2006 Logika pisma a organizacja społeczeństwa, przeł. G. Godlewski, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Griaule M. 2006 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, seria: Bi­ blioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 3G3 Hannerz U. 2GG6a Odkrywanie miasta. Antropologia obszarów miejskich, przeł. E. Klekot, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, se¬ ria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2GG6b Herzfeld M. 2GG4 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. Hryciuk R.E., A. Kościańska (wyb.) 2007 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. I, przeł. M. Bierca i in., Wydawnic¬ two Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hubert H., Mauss M. 2GG5 Esej o naturze i funkcji ofiary, przeł. L. Trzcionkowski, seria: Classica Religiologica, Nomos, Kraków. Kuper A. 2GG5 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnic­ twa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Nowicka E., M. Kempny (wyb.) 2003-2004 Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I-II, przeł. J. Barański i in., PWN, Warszawa. Radcliffe-Brown A.R. Wyspiarze zAndamanów. Studia z antropologii społecznej, przeł. A. Kościańska. 2GG6 M. Petryk, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Sahlins M. 2GG6 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, Kraków. Turner V Gry społeczne, pola i metafory, Symboliczne działanie w społeczeństwie, 2GG5a przeł. W. Rusakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowie, Oficyna 2GG5b Wydawnicza Volumen, Warszawa. Las symboli. Aspekty rytuałów u ludu Ndembu, przeł. A. Szyjewski, seria: 2GG7 Antropologia Religii, Nomos, Kraków. Winkin Y. Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, przeł. A. Kar­ 2GG7 powicz, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Zajda K. (wyb.) 2007 Estetyka Indian Ameryki Południowej. Antologia, przeł. R. Nowakowski, N. Pluta, K. Wilkoszewski, Universitas, Kraków. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab739440db5e885bc35c062be67a48c8.pdf f1724c17e667a2cda1575c01197f3bb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5734 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5332 Title A name given to the resource Powieszenie się człowieka lub diabła jako przyczyna silnego wiatru/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.131 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 2 . Powieszenie się człowieka lub diabła jako przyczyna silnego wiatru Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jakie są przyczyny silnych wiatrów, w i c h r ó w i burz? Mapa IV, 44 APV. „Wenn plötzlich ein Sturmwind aufkommt, sagt man". O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — ktoś się powiesił ( t a k ż e według APV dla Pomorza Zachodniego), 2 — kobie­ ta się powiesiła; 3 — m ę ż c z y z n a się powiesił; 4 — diabeł się powiesił; 5 — Ż y d się powiesił (wg APV); 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80bd9d0e2ab5855315bdcc83b964259d.pdf d85a0dd3ffbb440013cc1a459d8a3bb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:480 Title A name given to the resource Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.363-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRZYSZTOF WOLSKI POWINDAH — PATAÑSCY KOCZOWNICY I PAKISTANU AFGANISTANU WSTĘP W wielu krajach świata o b s e r w o w a ć s i ę daje powszechne zjawisko przechodzenia z gospodarki koczowniczo-pasterskiej do o s i a d ł o - h o d o w l a nej i rolniczo-hodowlanej. N a j p o w a ż n i e j s z e przemiany zaszły w ostatnich czasach w życiu k o c z o w n i k ó w na stepach azjatyckiej części Z S R R . Lecz nie tylko tam, nawet w krajach mniej zaawansowanych gospodarczo r ó w n i e ż m o ż n a z a u w a ż y ć to samo zjawisko. Składa się na to wiele róż­ norodnych przyczyn. Jedną z g ł ó w n y c h jest wzrost zaludnienia i koniecz­ ność przechodzenia do intensywniejszej gospodarki, a także branie pod u p r a w ę nowych t e r e n ó w . Często n a s t ę p u j e też zmiana z w i e r z ą t hodowla­ nych, maleje p o g ł o w i e zwierząt z w i ą z a n y c h z gospodarką e k s t e n s y w n ą , a wzrasta p o g ł o w i e zwierząt bardziej wydajnych. Czasami w z g l ę d y poli­ tyczne grają też p o w a ż n ą rolę w ograniczaniu koczownictwa. Już same granice, jeśli są dobrze strzeżone, utrudniają swobodne poruszanie się. J e ż e l i jeszcze w c h o d z ą w grę nie najlepsze stosunki polityczne p o m i ę d z y dwoma sąsiednimi krajami, wtedy granice tworzą p o w a ż n i e j s z e bariery. Jeszcze jest gorzej, gdy zasięg w ę d r ó w e k pasterzy wyznacza i de facto popiera roszczenia terytorialne w y n i k a j ą c e z tradycji historycznych i n ­ filtracji. W wypadku Afganistanu i Pakistanu odwieczne pretensje Afga­ nistanu do terytoriów B e l u d ż y s t a n u , a nawet P e n d ż a b u i Sindu, opierają s i ę obecnie m i ę d z y innymi na tym, iż na tych ziemiach rokrocznie prze­ b y w a j ą w porze zimowej obywatele Afganistanu jako pasterze, rzemie­ ś l n i c y i kupcy. Pretensje afgańskie do Pakistanu o tak zwany Pasztunistan o b e j m u j ą obszar około 490 000 k m , co stanowi około 60% terytorium Pakistanu Zachodniego (806 511 k m ) . Granicą w s c h o d n i ą spornych t e r e n ó w są po­ ł u d n i o w o - w s c h o d n i e krańce B e l u d ż y s t a n u , n a s t ę p n i e granica tzw. Pasztunistanu przebiega od Dżakobabadu przez Kaszmur, Indusem do Attok, 2 2 �KRZYSZTOF 364 WOLSKI kierując s i ę przez Rawalpindi do zachodnich rubieży Kaszmiru. A są to tereny, które przez długi czas p o z o s t a w a ł y bezpośrednio lub p o ś r e d n i o pod rządami w ł a d c ó w Afganistanu i dopiero w X I X wieku zostały przez A n g l i k ó w u s u n i ę t e spod politycznych w p ł y w ó w Afganistanu . D l a ­ tego też w ł a d z e pakistańskie starają się ograniczać w ę d r ó w k i patańskich k o c z o w n i k ó w do minimum. Koczownictwp Powindah powoli zanika. Z koczowniczym trybem życia w i ą ż e się na wielu terenach ś w i a t a po­ ś r e d n i c t w o handlowe. Ludy koczownicze w y s p e c j a l i z o w a ł y się w handlu tranzytowym. Jeżeli zaś jeszcze koczownicze ludy p a n o w a ł y na wielkim szlaku handlowym, z m i e n i a ł y się w k u p c ó w - g r o s i s t ó w , olbrzymimi kara­ wanami przerzucały duże partie towarów. Stolice tych l u d ó w , p r z e w a ż n i e wielkie oazy, z m i e n i a ł y się w s ł a w n e emporia handlowe, w k t ó r y c h roiło s i ę od cudzoziemskich k u p c ó w . T a k i m emporium handlowym na szlaku z Indii do Europy b y ł K a n ­ dahar, w starożytności s ł a w n y jako Aleksandria Arachoton (którą to na­ z w ę otrzymał w roku 329 przed n.e. od Aleksandra Wielkiego); b y ł g ł ó w ­ nym miastem A r a c h o z j i . Tutaj zbiegają s i ę szlaki z zachodu z Meszhedu, Heratu, w i o d ą c e u podnóży gór Pagman i p ó ł n o c n y c h k r a ń c ó w p u s t y ń Registanu i stąd rozchodzące się na p ó ł n o c n y w s c h ó d do K a b u l u i na p o ł u d n i o w y w s c h ó d do Kwetty, Szikarpuru i nad. dolny Indus. P o ł o ż e n i e na tak dogodnym i ruchliwym szlaku handlowym doprowa­ d z i ł o do daleko idącej specjalizacji zawodowej u z a m i e s z k u j ą c y c h te strony P a t a n ó w . Ich karawany, kafila, nabrały specjalnego w y g l ą d u . Karawany pasterzy różniły się od karawan k u p c ó w czy p r z e w o ź n i k ó w . C i ostatni prawie nie posiadali innych zwierząt poza jucznymi w i e l b ł ą ­ dami, byli zamożniejsi i poruszali się szybciej. Ich karawany docierały z towarami k u p c ó w z S z i k a r p u r u w głąb Persji i Turkiestanu, łącząc 1 2 3 4 1 Nie należy zapominać, że właśnie z plemienia Ghilzai, z którego głównie rekrutują się Powindah, wywodzili się w średniowieczu Ghaznawidzi, a w X V I I I wieku Mir Mahmud, pogromca perskiego państwa S e f e w i d ó w (zdobycie Isfahanu, 1722 г.). Również w armii Nadir-Szacha podczas wyprawy na Delhi (1739 r.) znaj­ dowało się sporo Ghilzai. Obyci z terenem podczas swych koczowniczych w ę d r ó ­ wek, spełniali doskonale rolę przewodników. Historia nowożytna krajów Wschodu [praca zbiór.], t. I, Warszawa 1954, s. 92—103. K w e t t ę (Szal-Kot) i przełęcz Bolan nabyli Anglicy w roku 1876 od beludżystańskich chanów Kalatu. Zagadnienia Pasztunistanu por.: F . В l e i b e r , Afgani­ stan und Paschtunistan, „Zeitschrift für Geopolitik", t. X X I V : 1953, s. 88—96. Szlaki handlowe omijały w starożytności i w czasach późniejszych zupełnie prawie bezwodną i pustynną Gedrozję, dzisiejszy Beludżystan. Miasto Szikarpur leży w dolinie Indusu, w północnym Sindzie. Zostało za­ łożone w 1617 г., odbierając po trosze znaczenie handlowe starszym miastom l e ż ą c y m nad rzeką Indusem — Bakkar, Rohri i Sakkar. Szikarpur posiadało s ł a w n e kryte bazary, dostosowane do użytku podczas gorącej pory roku (latem tempera3 3 4 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 365 te kraje z Indiami, a nawet czasem z n i e g o ś c i n n y m i w y b r z e ż a m i M a ­ krami nad Morzem Arabskim. T e n pradawny szlak karawanowy zaczął tracić na znaczeniu w cza­ sach n o w o ż y t n y c h w z w i ą z k u z odkryciem dróg morskich, n a s t ę p n i e przez powolne monopolizowanie indyjskiego handlu w rękach Kompanii Wschodnio-Indyjskiej, a n a s t ę p n i e w rękach kapitału angielskiego . Szlaki te jednak nadal nie straciły znaczenia dla r y n k ó w lokalnych i ościennych. Łączność l ą d o w a Persji północnej i wschodniej oraz T u r k ­ menii z doliną Indusu nadal przebiegała przez ziemie afgańskie i p o ś r e d ­ nictwo handlowe przypadało w udziale koczownikom, k t ó r y m bezpiecz­ niej b y ł o przechodzić przez swe ziemie plemienne niż ludziom obcym, n a r a ż o n y m na rabunek i trudy podróży w p ó ł p u s t y n n y m terenie. W X I X wieku Anglicy po dwu wojnach afgańskich (1838—1842 i 1878—1880) pozajmowali kolejno Sind, B e l u d ż y s t a n i rdzenne tereny afgańskie w Górach Sulejmana, dochodząc do posiadania n a j w a ż n i e j s z y c h s z l a k ó w i przełęczy B o l á n i Kodżak, Gomal i K h a j b e r . R o z p o c z ę t e zagospodarowywanie terenu dało tym stronom n o w ą linię k o l e j o w ą , w roku 1880 doprowadzoną do Sibi, w roku 1887 otwartą do Kwetty, a w roku 1892 doprowadzoną do Czamanu nad granicą afgańską w odległości 104 km od Kandaharu . W roku 1918 doprowadzono odga­ ł ę z i e n i e tej linii do Zahidanu w Persji. L i n i a kolejowa s t a n o w i ł a p o w a ż n ą k o n k u r e n c j ę dla karawanowego transportu t o w a r ó w . Interesy k o c z o w n i k ó w z a j m u j ą c y c h s i ę przewozem i handlem tranzytowym zostały p o w a ż n i e zagrożone. W trosce o te inte­ resy swych poddanych emir Afganistanu Abdurrahman (1880—1901) za­ bronił s w y m poddanym korzystać z tej k o l e i . 5 6 7 8 9 tura przekracza tutaj 50°C w cieniu). Por. A . C . L o t h i a n , A Handbook vor Travellers in India, Pakistan, Burma and Ceylon, London 1959, s. 478—480. Handlowe to miasto u schyłku X I X w. (1891 г.), liczące wtedy 42 000 mieszkań­ ców, zamieszkiwało około 60% Hindusów, a tylko 40% mahometan. Wybrzeża Makranu, tak perskiego, jak i pakistańskiego, posiadają w swoim najbliższym zapleczu wysokie i niedostępne góry, które utrudniają komunikację z lądem. Dalej zaś w głębi lądu znajduje się pas pustyń, potęgujący jeszcze złe połączenie z lądem. Por. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I , s. 413—416. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I , s. 396—404; t. I I , s. 290—305. Współczesna granica pomiędzy Afganistanem i Pakistanem została ustalona w ogólnym zarysie w roku 1893 w tzw. traktacie Duranda. L o t h i a n , A Handbook..., s. 480—482. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I I , s. 298. Podczas badań terenowych w ś r ó d P a t a n ó w w Bostan spotkałem s i ę z pieśnią, pochodzącą z tego okresu. W pieśni tej śpiewa dziewczyna: „Nie chcę ciebie, bo ty jeździsz koleją i jesteś zdrajcą mego kraju..." 5 9 7 8 9 �KRZYSZTOF 366 WOLSKI Nie p o m o g ł y zakazy emira. Wraz z p o s t ę p e m czasu na drogi Afgani­ stanu i Pakistanu w k r o c z y ł y samochody. Na g ł ó w n y c h szlakach w i e l b ł ą d y k o c z o w n i k ó w m u s i a ł y ustąpić przed n o w o c z e s n ą motoryzacją. Nowa tech­ nika transportu u s u n ę ł a dawnego pośrednika i przewoźnika, zbliżyła rynki zbytu, p r z y p i e c z ę t o w a ł a w X X wieku upadek handlu Powindah, roz­ poczęty w wieku X I X , zniszczyła leżące na starym szlaku miasta han­ dlowe, z a m k n ę ł a bazary, opustoszyła magazyny, zrujnowała stare k a r a wanseraje, w y l u d n i ł a s ł a w n e kupieckie grody. Typowym p r z y k ł a d e m jest miasto Szikarpur. Jeszcze przed stu laty swymi interesami handlowymi sięgało Turkiestanu, dzisiaj prawie puste. Straciło swe administracyjne znaczenie na rzecz s ą s i e d n i e g o Dżakobabadu, a handlowe na rzecz Sakkar i nawet dalekiego Karaczi. Hinduscy kupcy porzucili swe opustoszałe składy i pałacyki i po roku 1947 masowo w y ­ emigrowali do Indii. Ludność Szikarpuru z 62 746 w roku 1941 spadła do 45 386 w roku 1951 . 10 Podobny upadek przeżyło inne miasto handlowe, Dera Ismail K h a n , leżące nad ś r e d n i m Indusem, w zapleczu przełęczy Gomal. W okresie od 1941 do 1951 roku ludność tego handlowego miasta spadła o 18,8% . Dawniej Powindah byli często p r z e w o ź n i k a m i na u s ł u g a c h k u p c ó w z Szikarpuru, Sakkar, Tatty, Kandaharu, Heratu, Meszhedu, Kabulu, Peszawaru, Lahore czy Multanu. Przez ich ręce jako p r z e w o ź n i k ó w lub pośredników przechodziły produkty wschodniej Europy i zachodniej A z j i w drodze na Wschód i odwrotnie, towary indyjskie szły t ę d y drogą l ą d o w ą na rynki europejskie. Dzisiaj Powindah to epigoni ubocznych zajęć l u d ó w pasterskich, biedni, choć nie całkiem ubodzy kupcy, coraz rzadziej spotykani na swych pradawnych szlakach. Zanikają typy gospodarki, zmieniają się techniki transportu. Ginie koczownictwo nawet w krajach centralnej Azji, a Powindah stają się przeżytkiem. Podczas pobytu w Pakistanie w okresie od grudnia 1960 do p o ł o w y 1961 roku m i a ł e m jeszcze możność zebrania pewnych m a t e r i a ł ó w doty­ czących życia Powindah, s p o t y k a j ą c się z tymi ruchliwymi Patanami w B e l u d ż y s t a n i e , Pendżabie, Bahawalpurze i Sindzie, a także na ich g ł ó w n y m szlaku w i o d ą c y m z Afganistanu przez przełęcz Kodżak, K w e t t ę i przełęcz Bolan do Sindu oraz na mniej u c z ę s z c z a n y m szlaku przez prze­ łęcz Khajber m i ę d z y Kabulem (Dżalalabadem) a Peszawarem. u 1 0 Pakistan Statistical Yearbook; 1957, Karachi 1959, s. 24. Podobny upadek przeżywało więcej miast na szlakach, jak Peszawar, Kohat, Bannu, Dera Ismail Khan, Nowshera Kalan. W roku 1941 Dera Ismail K h a n liczyło 51306 mieszkańców, a w roku 1951 tylko 41 663. 1 1 �Ryc. 1. Uliczka w Kolpur na przełęczy Bolan, szlaku Powindah Fot. к. Wolski co OS �KRZYSZTOF 368 WOLSKI Wypadnie mi jeszcze złożyć serdeczne p o d z i ę k o w a n i e tym wszystkim, którzy radą i pomocą u ł a t w i l i mi przeprowadzenie badań. Przede wszyst­ kim P.P. Marii i Zbigniewowi Mikulskim z Kwetty. Niechaj p r z y j m ą r ó w n i e ż w y r a z y g ł ę b o k i e j mej w d z i ę c z n o ś c i P.P. Abdul Aziz K h a n P a nezai i M. Akram K h a n Panezai z Bostan, Hadżi Hafizullah K h a n Aczakzai, malík Gulistanu, Ghulam — Nabi K h a n Aczakzai z Gulistanu, nawab sardar Muhammad K h a n Dżogizai z K i l a Nawab Dżogizai w okręgu Zhob i ci wszyscy, u k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m ze w s p a n i a ł e j wschodniej go­ ścinności i serdecznej życzliwości. I. N A Z W A P O W I N D A H I J E J ZASIĘG W p o n i ż s z y m szkicu p r a g n ą ł b y m poświęcić u w a g ę zanikającemu koczownictwu i handlowi o k r ę ż n e m u prowadzonemu na terenach Afgani­ stanu i Pakistanu g ł ó w n i e przez patańskie p l e m i ę Ghilzai z Afganistanu. Ludzi oddających się tym zajęciom i temu trybowi ż y c i a określa s i ę mianem Powindah . Wśród różnych grup k o c z o w n i k ó w na p o ł u d n i o w o wschodnich krańcach W y ż y n y Irańskiej, w Pakistanie i Afganistanie, Po­ windah są grupą najliczniejszą. Stąd też w opisach tych krajów, w mono­ grafiach gospodarczych czy o g ó l n y c h znajdują się w z m i a n k i o tej gru­ pie, przynależnej etnicznie do narodu P a t a n ó w , czyli P a s z t u n ó w , czyli 1 2 1 3 1 4 1 2 Głoska w w wyrazie Powindah jest wymawiana jako dźwięk pośredni m i ę ­ dzy w i i. K o ń c o w e h jest podobne do h przydechowego, bardzo lekko słyszalne. N . P e r r i n, L'Afghanistan, ou description géographique du pays théitre de la guerre, accompagnée de details sur les tribus de ees contraes, leurs moeurs, leurs usages etc., etc., Paris 1842; H . B . L u m s d e n , The Mission to Kandahar, Calcutta 1860; С. M. M a c G r e g o r , Central Asia, cz. I I : A Contribution towards the Better Knowledge of the Topography, Ethnology, Resources and History of Afghanistan, Calcutta 1871: Afghanistan, Oxford 1908; La structure économique de l'Afghanistan, Paris 1932; J . A. R o b i n s o n , Notes on the Nomad Tribes of Eastern Afghanistan, Gov. of India Publication 1935; P. S y k e s , A History of Afghanistan, London 1940; M. A h m a d , Pakistan and Middle East, Karachi 1948; K . D a v i s , The Populations of India and Pakistan, Princetown New Jersey 1951; W. K . F r a s e r - T y 11 e r, Afghanistan, London 1953; P. V i n c e n t , La popula­ tion du Pakistan, „Population", 1955, nr 3, s. 543—546; D. N. W i l b e r , Afgha­ nistan, New Haven 1956; S. M a r o n , Pakistan Society and Culture, New Haven 1957; O. C a r o e , The Pathans, London 1958; J . H u m l u m , La géographie de l'Afghanistan, Kobenhaven 1959. 1 3 1 4 Na terenach pakistańskich Patanie określają się prawie w y ł ą c z n i e n a z w ą „Patan". Są narodem należącym do wschodnioirańskiej grupy j ę z y k o w e j . Mówią j ę z y k i e m pasztu, czyli paktu. Zamieszkują tereny pograniczne Afganistanu i Paki­ stanu Zachodniego. P a t a n ó w żyje obecnie około 10—11 milionów, z czego około 50% mieszka w Afganistanie. �A R A B S K I E PAKISTAN Wyk. K. Wolski �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 369 15 A f g a n ó w . Zainteresowanie się tymi koczownikami doprowadziło nawet do wydania w Kwetta pracy specjalnie p o ś w i ę c o n e j Powindah . Obecnie n a z w ą Powindah obejmuje się wszystkich k o c z o w n i k ó w patańskich , choć czasami u ż y w a n e bywa też inne określenie, oznaczające c z ł o w i e k a w ę d r o w n e g o , nomada. To drugie o k r e ś l e n i e brzmi koczy . Jednak określenie Powindah jest częstsze i powszechniejsze. Określenia tego u ż y w a s i ę też na terenach z a m i e s z k a ł y c h przez inne grupy etniczne, które nie rozumieją s ł o w a koczy, jako pochodzącego z języka pasztu. Inne grupy etniczne lub narody, u ż y w a j ą c e w ł a s n y c h j ę z y k ó w , posiadają swoje w ł a s n e określenia dla n o m a d ó w lub w ł ó c z ę g ó w : khanabadusz (urdu), belocz (beludżi). Nazwa Powindah jest pochodzenia perskiego. Perskie s ł o w o parvandeh, które d o s ł o w n i e oznacza „tłumok towarów", przyjęło się w Afganistanie jako powindeh , zaś na terenie Pakistanu jako powindah. Oznacza ono w ę d r o w n e g o kramarza, a także handlarza tandetą. Współcześnie jednak na terenie Pakistanu obejmuje się tą n a z w ą wszystkich patańskich ko­ c z o w n i k ó w z Afganistanu, p r z y b y w a j ą c y c h jesienią na zimę do P a k i ­ stanu, bez w z g l ę d u na ich z a w ó d czy uprawiane z a j ę c i e . 1 6 1 7 18 1 9 2 0 I I . E T N I C Z N A PRZYNALEŻNOŚĆ P O W I N D A H Powindah, w ę d r o w n i kupcy-kramarze, rekrutują s i ę na terenie Afga­ nistanu z k o c z u j ą c y c h r e p r e z e n t a n t ó w patańskiego plemienia Ghilzai . 2 1 15 Narody Afganistanu, [w:] Narody Pieriedniej Azii. Narody mira. Moskwa 1957. 1 6 R. B . R a i J a m i a t, Rough Notes on the Nasar, Kharot and other Afghan Powindahs, Kwetta 1922 (Wydawnictwo to obecnie jest rzadkością). Bardziej koczownicze są plemiona patańskie mieszkające w Afganistanie. Na 6 milionów Patanów w Afganistanie uważa się, że 2 miliony stanowią koczow­ nicy. Nomady zmówi oddaje s i ę g ł ó w n i e plemię patańskie Ghilzai. Zresztą nawet tam trzeba rozróżnić kilka rodzajów nomadyzrnu, od całkowitego po częściowy, połączony z czasową osiadłością, a nawet uprawą roli. S ł o w o kuczi (język pasztu), pochodzące od perskiego — kucz 'podróż', 'wędrówka', zna też K . F e r d i n a n d (autor rozdziału X I X : Les nómades, [w:] H u m l ů m , La géographie..., s. 277), który przeprowadzał badania etnograficzne wśród n o m a d ó w Afganistanu w latach 1953—1955. H u m 1 u m, La géographie..., s. 344. Spotykałem się w północnym B e l u d ż y stanie, na terenach patańskich (w Gulistanie), też z w y m o w ą powandah. Wśród P a t a n ó w spotykałem też określenie patańskich koczowników posia­ dających owce, kozy, wielbłądy i osły, trudniących się prawie wyłącznie wypasem swych trzód, nazwą maidar (Gulistan). Por. też H u m 1 u m, op. cit., s. 282. D. N. W i 1 b e r, Afghanistan, Country Survey Series. Yale Stations, New Haven 1956, s. 278. 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 24 - Etnografia Polska Т. V I I �KRZYSZTOF 370 WOLSKI Siedziby tego plemienia w Afganistanie rozciągają się na przestrzeni p o m i ę d z y górami Koh-i-Baba na północy, a zachodnimi pasmami Gór Sulejmana na południu; na zachodzie podchodzą do granic prowincji Kandahar, na wschodzie pod miasto Gardez, sąsiadując z plemieniem Sulejman-Khil i Waziri, zaś na p ó ł n o c o - w s c h o d z i e sięgają aż poza Ghazni do Sefid-Koh, sąsiadując na tym odcinku z plemionami Afridi i M a n g a l . A f g a ń s c y koczownicy, pasterze, zajmujący się r ó w n i e ż handlem, rekru­ tują się też z innych plemion patańskich, m ó w i ą c y c h różnymi narzeczami j ę z y k a pasztu . Plemiona Durrani (okolice Kandaharu), Slemankhil i K a kar (Góry Sulejmana) dostarczają też k o c z o w n i k ó w , lecz nie tak licznie jak G h i l z a i . Z dawna z t e r e n ó w Indii znani są ze swego handlu przed­ stawiciele patańskiego plemienia Sulejman-Khil. Powindah nawet na terenie z a m i e s z k a ł y m przez P a t a n ó w w Pakista­ nie różnią się od otaczającej ludności o s i a d ł e j . Różnice powodują stałe antagonizmy. Ludność osiadła nie lubi k o c z o w n i k ó w , nomadzi bowiem wyrządzają swymi trzodami szkody w zasiewach i sadach. Kradną plony. Często podczas przechodów rabują na drogach. Koczownicy też niejedno­ krotnie przywlekają epidemie oraz pomory na zwierzęta domowe. Powin­ dah nie posiadają własności nieruchomej. Zasadnicza różnica polega też na tym, że zamieszkują w n a m i o t a c h , a nie w lepiankach. Namioty ich są kształtu podłużnego. Jako pokrycia u ż y w a się wielkich czarnych płacht — kilimów, utkanych z koziej w e ł n y . Do przykrycia na22 2 3 24 2 5 2 0 2 2 Ośrodkiem plemienia Ghilzai jest twierdza Kalat-i-Ghilzai, leżąca około 120 km na północny wschód od Kandaharu. Język pasztu (wg wymowy P a t a n ó w z okolic Kwetty i Fort Sandeman oraz z Peszawaru) należy do wschodnioirańskiej grupy języków indoeuropejskich. Obec­ nie od r. 1936 wprowadza się pasztu jako język urzędowy Afganistanu, na miejsce używanego dotychczas perskiego. Por. Pakhtu, „Afghanistan News", London t. X I : 1958, nr 7, s. 8—10. Plemiona Durrani i Kakar mają ułatwiany handel i przemyt, bowiem sie­ dziby ich znajdują się po obu stronach granicy afgańsko-pakistańskiej, na odcinku od rzeki Lora-Piszin aż po tereny koło Fort Sandeman w Pakistanie. Kontakty, pomimo że są bliskie i częste, nie prowadzą do zacieśnienia sto­ sunków osobistych ani do zawierania związków rodzinnych. Odwieczne konflikty ludności osiadłej i koczowniczej dają się w y c z u w a ć przy każdej sposobności. Powindah zasadniczo nie zawierają z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiadłą, chyba że jakiś bogatszy koczownik kupi sobie żonę u któregoś z uboższych przed­ stawicieli ludności osiadłej. Sprzedaż córki jakiemuś Powindah spotkałaby się z taką dezaprobatą osiadłego otoczenia, że to prawie wyklucza możliwość podobnej transakcji. Koczownikom Afganistanu i ich namiotom oraz namiotom beludżystańskirn poświęcił K . Ferdinand specjalne studia. K . F e r d i n a n d , Nomadestudier i Afgha­ nistan, „Nenneskets mangfoldighed", Kobenhaven 1957; t e n ż e , Black tents of Baluchistan, and their Affinities in the Neighbouring Regions, „Journal of the Danish Etnographical Society", Kobenhaven 1959. 2 3 2 4 2 5 215 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 37] Ryc. 2. Namioty k o c z o w n i k ó w w dolinie rzeki Boi an (marzec 1961) Fot. к. Wolski miotu s ł u ż y pięć dużych płacht. N a j w i ę k s z a — to pokrycie górne, pozo­ s t a ł e to zasłony boczne. Do odkrywania przeznaczona jest jedna z dłuż­ szych ścian bocznych i płachta p o d w i n i ę t a ku górze. U wielu n o m a d ó w kręgu świata m u z u ł m a ń s k i e g o p ł a c h t y przykry­ w a j ą c e namioty są sporządzane z koziej w e ł n y . Z tej w e ł n y (czarnej) sporządza się r ó w n i e ż płachty namiotowe u Beni Cid H á m m a i Hamema, n o m a d ó w tunezyjskich . Zresztą przypuszcza się, że typ namiotu czar­ nego, z w i e l b ł ą d e m jako z w i e r z ę c i e m transportującym taki namiot, został wprowadzony z A z j i na tereny północnej Afryki dopiero od I V wieku n.e. Namiot czarny jest duży, w odróżnieniu od m a ł e g o owalnego na­ miotu Khanabadusz, przenoszonego przez osiołki (w Pakistanie). 27 2 8 Ten d u ż y typ namiotu w y r ó ż n i a Powindah od koczowniczego otocze­ nia też na terenie Afganistanu, gdzie spotyka się namioty — jurty (kibitka) i czworograniaste namioty (o mocnej drewnianej konstrukcji), 2 7 H. N a c h t i g a l , Beiträge zur Ethnographie der tunesischen Nomaden, „Baessler-Archiv", Neue Folge, Berlin t. I X : 1961, s. 164—167. E . R a c k o w i W. C a s k e l , Das Beduinenzelt, „Baessler-Archiv", Berlin t. X X I : 1938. s. 181—184 2 8 �KRZYSZTOF 372 WOLSKI Ryc. 3. Namioty koczowników na przełęczy Bolan (marzec 1961) Fot. к. wolski kryte r ó w n i e ż czarną derą. Obecnie coraz częściej widzi s i ę u Powindah namioty wprawdzie dawnego kształtu, lecz kryte już grubym 29 namiotowym , albo nawet takie namioty, jakich używają płótnem ekspedycje europejskie. odzieżą. W ich ubiorze p r z e w a ż a kolor czarny lub szary, podczas gdy u ludności Powindah wyróżniają się od otoczenia r ó w n i e ż osiadłej 3 0 kolor b i a ł y i barwy j a s n e . Odnosi s i ę to z a r ó w n o do ubioru m ę ż c z y z n , jak i kobiet. Mężczyźni 2 9 noszą czarne turbany—zawoje (patkaj), bez podkładania Grupa Powindah z plemienia Slemankhil z Chorasanu, wśród której pro­ wadziłem badania pod Kwettą w maju 1961 г., używała już namiotów krytych płótnem namiotowym, kształtu odbiegającego od dawnych typów. Odzież taką u Powindah spotykałem w Czamkani pod Peszawarem (luty 1961 г.), w Sadikabadzie, w Bahawalpurze (kwiecień 1961), w Sibi i Dadhar (styczeń 1961) i w środkowym Sindzie (marzec 1961). Podczas moich badań zwra­ cano mi stale u w a g ę na w y s t ę p o w a n i e czarnego koloru w odzieży koczowników. Jest to uwarunkowane brakiem możliwości częstego prania białej lub jasnej odzieży. Miałem jednak możność stwierdzenia, iż Powindah używają w męskiej odzieży koloru białego. B y ł y to odświętne, bogato zdobione haftem koszule (haft na man­ kietach i przodach) i -szarawary portug (haft na mankietach nogawic). 3 3 �POWINDAH, Ryc. 4. Bostan, KOCZOWNTCY styczeń AFGANISTANU 1 373 PAKISTANU 1961. Namiot mały Powindah Wewnątrz łóżko (kat) rzemieślników. Fot. к. wolski czapeczki ani kasku. Koniec m a t e r i a ł u ( b a w e ł n a , w y j ą t k o w o jedwab) z za­ w o j u spada na lewe r a m i ę (szambla). Koszule m a j ą z czarnego l u b szarego p ł ó t n a , o r ę k a w a c h długich, szerokich, w y j ą t k o w o t y l k o p o s i a d a j ą c y c h europejskiego k r o j u m a n k i e t y i k o ł n i e r z e . Koszule te są szerokie, w giezce namarszczane, z a p i n a j ą się na piersi po prawej stronie s z y i . S ą d ł u g i e do k o l a n l u b nawet dłuższe, o j a k i e ś 15 cm, po bokach rozcięte. Nosi s i ę j e wypuszczone na spodnie. Spodnie t y p u s z a r a w a r ó w są z podobnego m a t e r i a ł u j a k koszula; zdobione są h a f t a m i na mankietach. Serdak—kamizelka (sardyj) jest bo­ gato zdobiona o b r z e ż e n i a m i z g a l o n ó w szychowych i t a k i m i ż obszyciami czterech kieszeni z e w n ę t r z n y c h . Jako odzież zwierzchnia s ł u ż ą szale—za­ woje w e ł n i a n e , n a r z u t y w e ł n i a n e , w o j ł o k o w e , b i a ł e z rękawami (któ3 1 :i2 :H Nowsze koszule zapinają się, tak jak współczesne europejskie, na przedzie, na środku piersi. Białe kosej są charakterystyczne dla okręgu Kandahar w Afganistanie. Por. B. M a r k o w s k i , Die materielle Kultur des Kabulgebietes, Leipzig 1932, s. 66. 3 3 �Ryc. 5. Kwetta, mai 1961. Nowszy namiot Powindah. Na pierwszym planie siodła khata i kadziawa J Fot, K. Wolski �POWINDAH, KOCZOWNICY Ryc. 6. Bostan, styczeń 1961 AFGANISTANU I PAKISTANU Ubiory Powindah. Mężczyzna w białym stroju 375 odświętnym Fot. к. wolski 33 rych się nigdy nie używa), zwane kosej , lub amerykańskie wojskowe płaszcze z demobilu. Zimą noszą długie baranie kożuchy, zwane postin . Spotyka się je raczej na szlakach północnych, a nie w Beludżystanie i Sindzie, gdzie jest cieplej. Kożuchy te nie mają pokrycia. Są wypra­ wiane na kolor żółty. W obrzeżeniach miewają hafty żółtego koloru, wykonane przędzą bawełnianą lub lacetem. 34 3.1 w i e ś Szikhan, okręg Kwetta — Piszin, 7 I I 1961; por. rysunek bardzo stroj­ nego kosej z haftami obrzeżającymi i na rękawach w Narody Afganistana, [w:] Narody Pieriedniej Azii. Narody mira, Moskwa 1957, s. 87. Nazwa postin, określająca kożuch męski, w y s t ę p u j e też na terenie radziec­ kiej Turkmenii. G. P. W a s i 1 i e w a, Itogi roboty turkmienskogo otriada choriezmskoj ekspiedicii za 1948 д., [w:] Archieołogiczeskije i etnograficzeskije roboty choriezmskoj ekspiedicii 1945—1948, Moskwa 1952, s. 449, ryc. 9. 3 1 �KRZYSZTOF 376 Ryc. 7. Bostan, styczeń WOLSKI 1961. Kobiety Powindah rzemieślników Fot. к. wolsM Obuwie Powindah noszą trojakie: skórzane czarne sandały, zwane capiej , pantofle z z a g i ę t y m i k u górze noskami, zwane kapy, albo buty z a m e r y k a ń s k i e g o demobilu. Ubodzy Powindah pończoch ani skarpet nie używają. Bogatsi mają skarpety wyrobu europejskiego. Pierścienie noszą m ę ż c z y ź n i na serdecznych i m a ł y c h palcach obu rąk. 3S 3 6 Ubiór kobiecy jest w całości koloru czarnego. Spodnie—szarawary, koszula długa do kostek, suto marszczona w p o d w y ż s z o n y m stanie oraz s z a l — z a w ó j są koloru czarnego. 3 7 3 5 M a r k o w s k i , op. cit., tabl. X X I , dla tych sandałów podaje nazwę z okolic Kabulu: czepli, zaznaczając, że jest to obuwie górali afgańskich (Bergafghanen), czyli Patanów, w odróżnieniu od ludności miejskiej Kabulu. Pierścienie, zw. gutki, b y w a j ą przeważnie srebrne, z dużymi kamieniami półszlachetnymi z Afganistanu, szlifowanymi półokrągło. Giezka na przodzie jest bogato zdobiona (grewań) haftem i okrągłymi naszyciami (różami), zwanymi wotaj, które przyszywa się na narożach pokrytej haftem powierzchni giezki, a czasem i na ramionach. 3 6 3 7 �KOCZOWNICY A F G A N I S T A N U I POWINDAH, PAKISTANU 377 3 8 Koszula—suknia kobieca zwie się ghagra. Ma ona szerokie r ę k a w y , z ozdobionymi haftem mankietami, zw. hule. U dołu sukni przebiega haftowany szlak. Zimą wkładają kobiety długi watowany chałat. Spodnie szarawary b y w a j ą dwojakiego kroju. Pierwszy jest analogiczny do kroju m ę s k i c h portug. Tego typu szarawary noszą też dziewczynki. W drugim typie w y s t ę p u j ą w ą s k i e nogawki, sięgające od kostek do kolan, w y ż e j szarawary są fałdziste . W ą s k i e spodnie kobiece b y w a j ą wykonane często z materiału kolorowego w p o d ł u ż n e pasy czerwone i granatowe. Zasłony zwanej purdah, czyli burka, koczowniczki nie n o s z ą . Pantofle mają z p o d g i ę t y m i noskami, suto wyszywane szychem lub (pod w p ł y w e m beludżyskim) kolorową b a w e ł n ą . Bardzo obfita biżuteria, składająca się z b r a n s o l e t na rękach i nogach, n a s z y j n i k ó w , licznych pierścieni i kol­ c z y k ó w w uszach i nosie, u z u p e ł n i a ubiór. 3 9 4 0 41 4 2 Mężczyźni noszą w ł o s y p r z e w a ż n i e p r z y c i ę t e na w y s o k o ś c i dolnej części ucha. Kobiety zaplatają w ł o s y nad czołem w liczne drobne war­ koczyki, które n a s t ę p n i e półkolisto upinają po bokach g ł o w y . 4 i Ciemny kolor odzieży odróżnia Powindah od ludności osiadłej . O d ­ różniają się też ubiorem dzieci, wystrojone wedle afgańskich w y m o g ó w mody dziecinnej. Ubiór dzieci podobny jest do ubioru dorosłych z tą jedną różnicą, że bywa on częściej kolorowy. Dziewczynki mają dokładnie skopiowany 3 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. 1: Kultura materialna, K r a ­ ków 1929, s. 448—449, nazywa ten typ koszuli suknią, zaznaczając, że w y s t ę p u j e on u Słowian wschodnich. Jako ubiór męski S a r m a t ó w widzi się go na pomniku Trajana w Rzymie. M. T i l k e (Studien zur Entwicklungsgeschichte des orientali­ schen Kostüms, Berlin 1923) zna go z Kaukazu i Persji. Kobiece szarawary mają nogawki u dołu węższe niż męskie i nie posiadają tak ozdobnych mankietów. Przy spodniach o wąskich nogawkach stosuje się wato­ wanie dolnej części, która dosyć ściśle przylega do łydek. Szal —• zawój kobiecy w języku pasztu nosi n a z w ę poruni, a w języku urdu zwie się dupata. Szerokie metalowe bransolety, przeważnie srebrne, nazywają s i ę bangrij. Są one do 20 cm szerokie. Dwie części, górna i dolna, są łączone w całej szerokości zawiaskami. Grube naszyjniki (przeważnie srebrne), przypominają polskie z wykopalisk archeologicznych, lecz obficie zdobione nacięciami i graniastymi guzami, zwą się łożej. Na szyi zawiesza się też amulety (tawiz, czyli tafiz). Są one prostokątne, skórzane lub srebrne, nieco podobne do beludżyskich (por. H . F i e l d , An Anthro­ pological Reconaissance in West Pakistan, Cambridge 1955, Massachusetts 1959, ryc. 64). Na szyi często zawiesza się kilka tawiz na sznurze paciorków lub ta­ siemce. Mężczyźni noszą tawiz na tasiemce na szyi lub w skórzanej opasce w o k ó ł bicepsa prawej ręki. Mężczyźni Patanie osiedli noszą koszule i spodnie białe. Podobnie ich kobiety, które wychodząc z domów o k r y w a j ą się długą do ziemi białą zasłoną, zw. purdah (urdu) lub burka (pasztu). 3 9 4 0 4 1 4 3 4 3 �KRZYSZTOF WOLSKI Ryc. 8. Bostan, styczeń 1961. Dziewczynka Powindah haftująca swój (dziewczynka 9-letnia) Fot. grywan K. Wolski strój kobiecy. Jedynie ghagra posiada mniej fałd. Nie noszą też przed dwunastym rokiem życia pierścionków i zbyt licznych naszyjników. Grywan dziewczynek jest bogato zdobiony haftem, a wotaj otoczony mu­ szelkami . Spodnie—szarawary noszą mniej fałdziste, a z a w ó j jest prze­ w a ż n i e czarny lub kolorowy, z kwiecistego perkalu. Czasami spotyka s i ę też spodnie z barwnego perkalu. Ubiór d z i e w i ę c i o l e t n i e g o chłopca składa s i ę z długiej koszuli kamiz, m a ł e g o serdaka sardyj, zawoju patkaj i czasami pantofli kapy. Z w y 4 4 4 5 'A Wykonawczynią haftów i ozdób sukien bywa przeważnie nosząca je właści­ cielka. Patkaj bywa wiązana tak jak męska lub znacznie ciaśniej. i s �Ryc. 9. Kwetta, maj 1961. Chłopcy w granatowych kamiz w czerwone pasy. sardyj i patkaj Fot. co к. Wolski -a �KRZYSZTOF 380 WOLSKI jątkiem sardyj, który jest w i e r n ą kopią m ę s k i e g o , kamiz i patkaj b y w a j ą kolorowe, z mocnego, b a w e ł n i a n e g o materiału w pasy (z naszywanymi ozdobami przy grywan i lastima). Kamiz i patkaj b y w a j ą szare lub czarne. Kamiz sięga do p o ł o w y łydek, a nawet kostek. Starsi chłopcy otrzymują spodnie. Mniejsi tej części odzieży nie noszą wcale. Małe dzieci ubiera się w kamiz (koszula) i kapturek. W tym stroju w y s t ę p u j ą n i e m o w l ę t a i dzieci do lat trzech. Kapturek ozdobiony bywa dwoma wotaj umieszczo­ nymi ponad skronianii dziecka. M i ę d z y wotaj nad c z o ł e m brzeg kapturka pokrywa s i ę haftem. M a ł y m dziewczynkom daje s i ę naszyjniki i liczne szklane bransoletki na obie rączki oraz kolczyki. Chłopcy tych ozdób nie noszą . W ubiorze kobiet z a c h o w u j ą s i ę nadal tradycyjne formy. Nawet w bi­ żuterii zachowane są jeszcze pradawne wzory, choć tylko w tej dziedzi­ nie można o b s e r w o w a ć w p ł y w europejskiej sztuki. Konserwatyzm kobiet m u z u ł m a ń s k i c h pozwala n a w y s u n i ę c i e twierdzenia, że d ł u g o jeszcze b ę ­ dzie się z a c h o w y w a ć u nich tradycyjna odzież. Powolne przemiany spo­ łeczne zachodzące w Afganistanie i Pakistanie chyba dopiero w ostatnim etapie dojdą do k o c z o w n i k ó w i b ę d ą m o g ł y d e c y d u j ą c o w p ł y n ą ć na ich sposób bytowania. Opisany p o w y ż e j ubiór Powindah spotkać m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e na szlakach koczowniczych P a t a n ó w w Afganistanie i Pakistanie. Coraz częściej zanikają poszczególne części tradycyjnej odzieży, g ł ó w n i e w ubio­ rze m ę ż c z y z n , na rzecz kosmopolitycznych ubiorów europejskich. 4 6 I I I . T E R E N Y WĘDRÓWEK Terenem działalności i w ę d r ó w e k Powindah są wschodnie krańce W y ­ ż y n y Irańskiej i ziemie tym krańcom przyległe. Corocznie Powindah z t e r e n ó w Afganistanu, zaliczający się do tam­ tejszych P a t a n ó w m ó w i ą c y c h j ę z y k i e m pasztu, w ę d r u j ą przez przełęcze Gór Sulejmana, g ł ó w n i e przez przełęcz Kodżak (2100 m n.p.m.) w górach K w a d ż a Amran w pobliżu Czamanu i przez przełęcz Khajber (1030 m n.p.m.) p o m i ę d z y Dżalalabadem a Peszawarem w Pakistanie. Te dwa g ł ó w n e szlaki łączą najlepiej prowincje sąsiednich krajów. Szlak p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i łączy afgańskie prowincje Kandahar i F a r a h przez Spin Baldak, Czaman, przełęcz Kodżak, K w e t t ę w Pakistanie i da­ lej przez Spenzand i przełęcz Bolan (1750 m n.p.m.), Kolpur, Macz, Bibi Nani, Gokurt, Dadhar i Sibi z Szikarpurem w Sindzie i z terenami nad dolnym Indusem. Droga do Szikarpuru w X I X wieku nie zawsze była 4 6 Czasami mają tylko m a ł e koliste kolczyki. �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 381 bezpieczna. Na odcinku p o m i ę d z y przełęczą B o l á n a Szikarpurem kara­ wany narażone b y w a ł y na napady wojowniczych plemion beludżskich Mari i Bugti, a także mniejszych Raisani, Magzi, L a h r i czy Dżamali. Stąd też w p o ł o w i e X I X wieku w ę d r o w a n o przez Kalat do p o r t ó w Morza Arabskiego i do Dolnego Sindu. O d g a ł ę z i e n i e przez przełęcz Lak, łączące K w e t t ę z Mastungiem i Kalatem, nie gra obecnie w a ż n i e j s z e j roli, bowiem szlak przechodzi przez pustynne tereny B e l u d ż y s t a n u i do komunikacji z Karaczi prawie nie jest u ż y w a n y . Jest to stara droga zwana Patan Vat . Wiodła ona dwoma szlakami z Karaczi do Kalatu . Szlaki te roz­ chodziły s i ę w Khuzdar, wschodni ( w ł a ś c i w y Patan Vat) w i ó d ł z Karaczi doliną rzeki Hab, przez Mahři i Gumbaz do Khuzdar, zachodni zaś z K a ­ raczi przez Uthal, Wiaro, Bela, Tharra, Wad do Khuzdar. J a k sama nazwa drogi wskazuje, b y ł to szlak Powindah (Patanów). Idąc tym szlakiem omijali p o ś r e d n i c t w o handlowe k u p c ó w z miasta Szikarpur w p ó ł n o c n y m S indzie. Omijali też trudną dawniej do przebycia płaską, bezwodną, gli­ niastą p u s t y n i ę Pat p o m i ę d z y Sibi a Dżakobabadem. Na terenie tej pu­ styni jeszcze obecnie Powindah starają s i ę nie przecinać jej w kierunku p o ł u d n i k o w y m z Sibi do Dżakobabadu, lecz obchodzić zachodnimi k r a ń ­ cami z Dadhar (omijając Sibi) do Bhag i na Mirpur Bibiwari do Usta Mohammad i Dżakobabadu. Wracając do szlaków ś r o d k o w o - b e l u d ż y s t a ń skich, stwierdzić trzeba, ż e z Mastungu i Kalatu prowadzące drogi do p o r t ó w Makranu b y ł y zawsze słabiej uczęszczane. Prawie zamarły ten szlak w dobie obecnej wiedzie od Kalatu do Surab, Dżanżal, Pandżżur i stąd przez Hoszab do m a k r a ń s k i e g o portu Pasni. Drugie odgałęzienie tego szlaku prowadzi z Hoszab przez Turbat do Santsar i stąd do G w a daru lub Dżiwani. 4 7 4 8 Druga, s ł a w n a historyczna przełęcz Khajber łączy tereny podnóża g ó r Koh-i-Baba i K a b u l w Afganistanie z P e n d ż a b e m . Szlak ten dochodzi do Rawalpindi, obecnej stolicy Pakistanu, do Gudżrat, do Lahore. Obecnie Lahore jest najdalszym punktem tego w a ż n e g o szlaku, lecz jeszcze przed podziałem Indii, w roku 1947, dochodzono t ę d y do wielkich nizin Hindustanu i do e m p o r i ó w handlowych delty Gangesu i Bramaputry. Szlakiem tym karawany Powindah docierały aż do Kalkuty. B y ł to bardzo ruchli­ w y i uczęszczany szlak ze w z g l ę d u na dogodne warunki terenowe. P u ­ stynie nie utrudniały tutaj komunikacji. Jedynie p o w a ż n i e j s z e niebez4 7 Odnośnie do dawnego Patan Vat (Szlaku Patanów) trzeba zaznaczyć, iż obecnie rząd pakistański planuje przeprowadzenie tędy z Karaczi przez Bela, Wad, Khuzdar, i Kalat do Kwetty autostrady omijającej Sind (znaczne skrócenie trasy przejazdu). ' Od s c h y ł k u X I X wieku datuje s i ę upadek Kalatu. Uspokojenie zaplecza przełęczy Bolan w y l u d n i ł o szlak Patan Vat. Linia kolejowa odebrała ruch osobowy. Z kilkunastu tysięcy ludności (szacunkowo) Kalat w roku 1Г51 spadł do 2009 głów ^Pakistan Statistical Yearbook, 1957, s. 21). ,8 �KRZYSZTOF 382 WOLSKI p i e c z e ń s t w a groziły na odcinku p o m i ę d z y Peszawarem i D ż a l a l a b a d e m od napaści rozbójniczych plemion patańskich Afridich, Mohmand i Orakzai. Szlaku tego strzegły w górach twierdze Landi Kotal, Dżamrud, P e szawar i Attok. Na tym szlaku, w odróżnieniu od poprzednich, odgry­ w a j ą bardzo poważną rolę w o ł y jako siła pociągowa. Nie wykorzystuje s i ę tu w o ł ó w jako zwierząt jucznych, lecz jako pociągowych, z a p r z ę g n i ę t y c h do olbrzymich w o z ó w transportowych. Karawany tych w o z ó w , ciągnię­ tych przez w o ł y , są charakterystycznym widokiem na drogach P e n d ż a b u . Przy transporcie praktykuje się tutaj przewozy nocne, zaś upalne dnie przeznacza się na odpoczynek dla zwierząt i ludzi. Transportem tym nie zajmują się Powindah, którzy najchętniej u ż y w a j ą jucznych w i e l b ł ą d ó w . Pomniejsze przełęcze i szlaki mają tylko lokalne znaczenie, są one bowiem w y ż e j położone i trudniej dostępne . Przełęcz Pajwar (na wys. 2600 m n.p.m.) w górach Sefid-Koh łączy przez Pajwarkotal afgański Gardez i K a b u l z Paraczinarem i Kohatem w Pakistanie . Drobne prze­ łęcze łączą tereny afgańskich prowincji Paktia i Ghazni z sąsiednimi górskimi ziemiami Pakistanu. Jedna z w a ż n i e j s z y c h tutaj dróg to trzystokilometrowy szlak z Kalat-i-Ghilzai w Afganistanie przez słabiej u c z ę s z ­ czaną obecnie przełęcz Gomal (wysoko położona i m a ł o bezpieczna) do Fort Sandeman w Pakistanie, a także do Dera Ismail K h a n . Dawniej tym szlakiem z Dera Ismail K h a n do Ghazni szedł znaczny handel indyjski, utrzymywany g ł ó w n i e przez Powindah. Szlak ten biegł w z d ł u ż koryta rzeki G o m a l . Charakterystyczne jest obecnie, ż e Powindah u s u w a j ą się coraz bar­ dziej na ustronne szlaki, na m a ł o i słabo uczęszczane boczne drogi. Daje się to o b s e r w o w a ć tak w rejonach nadgranicznych, jak i w e w n ą t r z k r a j u , gdzie na mniejszych rynkach, przy mniejszej podaży łatwiej im zbyć s w ó j j a k o ś c i o w o nie najlepszy towar. W ostatnim dziesięcioleciu dają się także o b s e r w o w a ć zmiany miejsc przechodu na przełęczach Gór Sulejmana. Ograniczenia handlu Powindah, po roku 1950 w Afganistanie i nieco później w Pakistanie, m i a ł y z w i ę k s z y ć dochody celne obu p a ń s t w w handlu oficjalnym. W w y n i k u zamknięcia g ł ó w n y c h szlaków barierami celnymi Powindah przechodzą obecnie ścieżkami granicznych gór, których praktycznie nikt nie jest w stanie ustrzec w tych dzikich pustynnych stronach. Powindah prak­ t y k u j ą t e ż inne sposoby w porozumieniu z nadgranicznymi sardarami 4 9 5 0 5 1 52 4 9 Stanowią za to idealne tereny dla przemytu. Gardez ma też połączenie przez Matun z Thal i Kohatem w Pakistanie. Po obu stronach granicy na tym szlaku, w pobliżu przełęczy Gomal, ma swe siedziby i ziemię plemię Sulejman-Khil, z którego zawsze rekrutowało się spare* Powindah. Por. H u m l u m, ba géogra.phie..., s. 344. 5 0 5 1 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 383 (naczelnikami szczepów). Przerzucają mianowicie towary w w i ę k s z y c h partiach przez granicę, składając je u sardara. G ł ó w n y zaś tabor z kobie­ tami i dziećmi przebywa granicę na wielkim szlaku, w i o z ą c towary w m i ­ nimalnej ilości i nie podlegające cłu. Potem dopiero do któregoś rozbi­ tego obozu dowozi się przemycony towar z meliny u sardara . W zasięgach w ę d r ó w e k również następują pewne zmiany. Przed po­ działem b. Indii Brytyjskich w r. 1947, Powindah zapuszczali się daleko w głąb ziem indyjskich. Obecnie ograniczają się raczej do t e r e n ó w P a ­ kistanu . Grają tu r ó w n i e ż p e w n ą i nawet znaczną rolę w z g l ę d y religij­ ne, Powindah bowiem są m u z u ł m a n a m i i na terenie Indii nie m o g ą ocze­ k i w a ć ż y c z l i w e g o przyjęcia. W Pakistanie Powindah docierają wszędzie, nawet do odległego Dol­ nego Sindu, omijają jedynie p o ł u d n i o w y i zachodni B e l u d ż y s t a n , ze w z g l ę d u na jego ubogi, pustynny, bardzo biedny i n i e g o ś c i n n y charakter. Powindah handlarze pozostają na obczyźnie dłużej niż pasterze, g d y ż nie m u s z ą się stosować do potrzeb trzód . Szlaki ich w ę d r ó w e k są nie­ stałe. Niekoniecznie co roku przechodzą przez te same miejscowości. G d y napotykają gdzieś trudności, w n a s t ę p n y c h latach omijają to miejsce. Powindah, jak wszyscy koczownicy, czują się ludźmi niezmiernie wolnymi, swobodnymi. Nie chcą uznawać nad sobą jakiejkolwiek w ł a d z y , która by mogła w n o s i ć choć cień p r z y m u s u . Z p o k ł o n e m do swoich sardarów jeżdżą tylko raz na kilka lat. Sardarowie ich reprezentują zwy­ kle osiadłą część plemienia, choć na bardziej nieurodzajnych terenach także koczują. Koczownicy ci związani są ściśle ze swymi malikami , to jest drob­ nymi naczelnikami, zazwyczaj koczującymi razem ze swymi w s p ó ł r o dowcami. Malikowie i sardarowie Powindah nie są bogaci (inaczej niż u plemion osiadłych). W rękach ich skupiają się wszystkie informacje potrzebne szczepowi, oni nawiązują kontakty w e w n ę t r z plemienia. Pia­ stują r ó w n i e ż w ł a d z ę sądowniczą. Niekiedy też organizują w ę d r ó w k i ko53 5 4 5 5 56 51 5 3 Gdy w marcu 1961 r. byłem w jednym takim punkcie koło Qila Saifullach, w okręgu Zhob w Pakistanie, zaproponowano mi wycieczkę z przemytnikami do Kabulu. Wg informacji Hadżiego Hafizullaha Khana Aczakzei molika Gulistanu. Jeszcze z końcem kwietnia i w maju spotykałem w okręgu Nawabszach W Sindzie Powindah kupców, ciągnących ze swymi wielbłądami po drogach i ścież­ kach kraju. Powindah z plemienia Slemankhil zapytany o siedzibę swego ¡tardara odpo­ wiedział, że nie ma sardara. Na uwagę, ż e jak nie ma sardara, to nie jest Slemanhil, tylko bezplemiennym wyrzutkiem, odpowiedział, iż sardar mieszka pod Kabulem i nie koczuje. Malik (słowo pochodzenia arabskiego), zarządca, naczelnik szczepowy, niższy w randze od sardara. Często też tylko naczelnik (dziedziczny) we wsi patańskiej. 5/1 Ъо 5 0 57 �KRZYSZTOF 384 WOLSKI c z o w n i k ó w . Ich o b o w i ą z k i e m jest opieka nad chorymi, starcami, siero­ tami i wdowami, które nie posiadają bliższej rodziny. Do przybycia z p o k ł o n e m do sardara skłania Powindah konieczność w c i ą g n i ę c i a nowo urodzonych chłopców do plemiennych rejestrów sardarskich. I V . ZAJĘCIA P O W I N D A H Jeżeli się będzie s k ł o n n y m przyjąć szerokie znaczenie, jakie obecnie posiada nazwa Powindah, n a l e ż y m ó w i ć o zajęciach Powindah, a nie o ich zajęciu. Określając wyrazem Powindah wszystkich k o c z o w n i k ó w patańskich, będzie ich trzeba podzielić na kilka specjalizujących s i ę grup. Wśród n o m a d ó w afgańskich w ę d r u j ą na z i m ę do Sindu ze swymi wielbłądami, osłami, owcami i kozami patańscy p a s t e r z e . Przy przejściu granicy z Afganistanem składają w ł a d z o m pakistańskim opłatę w w y s o k o ś c i 4 anna od owcy lub kozy . Pasterze mają stałe szlaki w ę ­ drówek. S t a ł y m i są też i ich zajęcia, tj. wypas trzód i wynajmowanie się m ę ż c z y z n do robót polnych z w i e l b ł ą d a m i i osłami. Kobiety zajmują się w tym czasie przygotowywaniem posiłków, praniem, naprawianiem lub ozdabianiem odzieży albo produkcją k i l i m ó w na l e ż ą c y c h przeno­ ś n y c h warsztatach. I n n y m zajęciom oddają się pasterze tylko ubocznie. Wędrują ze swoimi trzodami d o s y ć wolno. A b y nie m ę c z y ć zbytnio z w i e r z ą t , nie robią dłuższych m a r s z ó w niż około 15 k m na dzień. 5 8 5 9 6 0 Przejście tych pasterzy przez przełęcz Bolan odbywa się często tradycyjnymi szlakami. Koczownicy omijają n o w ą asfaltowaną szosę, ciągnąc ze swymi trzodami dawnymi ścieżkami, których obecnie nie u ż y w a się. Wąską ścieżką u podnóża skał idą sznurkiem wielbłądy, przy nich plączą się m ł o d e sztuki (przy wiosennym powrocie z Sindu), zw. dżiongej (wielbłądziątko), p r z y w i ą z a n e sznurkami z koziej w e ł n y do ogo­ n ó w lub n ó g matek. Obok, mniej u p o r z ą d k o w a n y m szeregiem maszerują o b ł a d o w a n e osiołki. Na osłach jadą dzieci, czasami m a ł e jagnięta i koźlęta, a trafia się, że i kury. Osobno, ł a w ą lub drobnymi grupkami, w ę d r u j ą kozy, bardziej zwartą grupą owce z.podrastającym p r z y c h ó w k i e m urodzonym w Sindzie. Z w i e ­ rzęta te idą dnem rzeki Bolan, tuż ponad w o d ą słabo sączącą się po 5 8 Pasterzy tych określa się w Afganistanie nazwą moldar. 4 anny równają się 0,25 rupii pakistańskiej. Jest to opłata stosunkowo wysoka. Ludność osiadła mówiąc o Powindah pasterzach stale podkreśla ich przy­ wiązanie do swoich zwierząt. Słyszałem nawet takie określenie, iż Powindah ko­ chają swoje zwierzęta tak jak swoje dzieci. 6 9 6 0 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 385 Ryc. 10. Bostan, styczeń 1961. Powindah rzemieślnik w sandałach Fot. capiej K. Wolaki szutrowym dnie. Trzoda ta goniona jest przez c h ł o p c ó w — p o d r o s t k ó w lub mężczyzn. Dalszą p o w a ż n ą grupą w ś r ó d patańskich k o c z o w n i k ó w odwiedzających corocznie wschodni i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i B e l u d ż y s t a n oraz Sind są r z e ­ m i e ś l n i c y , specjaliści od robót wodno-kanalizacyjnych. C i bądź od­ bijają od grupy swych krewnych pasterzy i podróżują osobno, bądź po­ dążają wraz z nimi starym szlakiem odwiecznej w ę d r ó w k i . W określo­ nych miejscowościach w y n a j m u j ą się do pracy przy czyszczeniu karezów , zakładaniu (kopaniu) nowych karezów w Beludżystanie, czyszcze6 1 6 1 Karez, kanał podziemny łączący cały szereg studzien ciągnących się od podnóża skał w kierunku niższego dna doliny, coraz płytszych, i w końcu wypro­ wadzający w o d ę m a ł y m strumykiem na powierzchnię terenu. 25 - Etnogralia Polska T. V I I �KRZYSZTOF 386 WOLSKI niu k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h w Sindzie lub czyszczeniu albo kopaniu nowych Rhat (nazwa w j ę z y k u brohui), Rahat (nazwa w j ę z y k u urdu), czyli szerokich studzien z k o ł o w r o t e m czerpiącym w o d ę , a poruszanym za pomocą kieratu ciągnionego przez w i e l b ł ą d y czy też w o ł y . R z e m i e ś l ­ nicy drobnymi grupami w y n a j m u j ą się do pracy w ł a ś c i c i e l o m urządzeń nawadniających. Zamieszkują wtedy u zamindarów . G d y zatrzymują się dłużej, wraz z nimi pozostają też ich ż o n y i dzieci, a nawet posiadane zwierzęta. Wynagrodzenie o t r z y m u j ą w g o t ó w c e i w n a t u r z e . W ł a ś c i w i Powindah to k u p c y . Znaczenie gospodarcze tego handlu i m o ż l i w o ś c i tych k u p c ó w dawno n a l e ż y c i e oceniano, a graniczne placówki celne dostarczały materiałów statystycznych . Wprawdzie kupcami s ą t e ż pasterze, lecz ci, zbyt uzależnieni od swych licznych trzód, mają mniejszy zasięg w ę d r ó w e k , a także ich nastawienie gospodarcze nie jest skierowane w y ł ą c z n i e na handel. W roku 1931 obliczano ilość Powindah k u p c ó w na około 20 000 głów. P o ł o w a z tej liczby docierała do Sindu i P e n d ż a b u . W ostatnich latach Powindah k u p c ó w , w ę d r u j ą c y c h po ziemiach zachodniego Pakistanu, b y ł o prawdopodobnie nieco w i ę c e j . K u p c y posiadający jedynie w i e l b ł ą d y docierają najdalej w swych w ę d r ó w k a c h , do serca Indii, a obecnie w Pakistanie aż do Dolnego Sindu, w okolice Hajdarabadu, Tatty i Karaczi, nie m ó w i ą c już o Multanie, Lahore czy Rawalpindi w Pendżabie. B y w a i tak, ż e pewne rodziny za­ t r z y m u j ą s i ę w r ó ż n y c h osadach na szlaku w ę d r ó w k i i tam pozostają aż do powrotu reszty k a r a w a n y . Wiosną wracają z karawaną do Afgani­ stanu. 62 63 6 4 6 5 6 6 67 6 3 Zamindar, właściciel ziemi (nazwa w językach pasztu d urdu od perskiego zamin — gleba, ziemia użyteczna rolniczo). Zamindar Abdul Aziz K h a n Panezai w Bostan, na północ od Kwetty, obli­ czał, iż yard wykopanego karezu kosztował w roku 1959 około 40 rupii pakistań­ skich (relacja ok. 5 rupii = 1 dolar USA). K u p c ó w tych K . Ferdinand określa nazwą tedżar, którą zna ze wschodniego Afganistanu, wspominając, i ż wędrują oni na tereny Pakistanu i Indii. Por. H u m l u m , La géographie..., s. 285. Np. plemię Lohani, oddające się w całości i zupełności koczowniczemu handlowi z Indiami, lato spędzało w Afganistanie a zimę w Indiach. W roku 1836 zarejestrowano 5140 wielbłądów, własności Lohani, przenoszących towary przez granicę. 40 000 wielbłądów tego plemienia przeszło granicę dźwigając tylko namioty i bagaże (a zapewne też ukryte towary). La structure économique de VAfghanistan, Societě d'Etudes et d' Informations éoonomiques, Paris 1932, s. 23. Spate O. H. K. India and Pakistan. A General and Regional Geography, London 1954, s. 427. Powody zatrzymania się bywają różne: doraźny zarobek, wykonanie jakiejś pracy rzemieślniczej, a często porody kobiet. Zatrzymują się wtedy Powindah w prywatnych karawanserajach, należących do różnych zamindarów. W swoich 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 387 Trzeba zaznaczyć, że kupcy ci odwiedzają raczej ustronne miejsco­ wości, m a ł e bazary poza g ł ó w n y m i szlakami, wsie i niewielkie osady nie posiadające w ł a s n y c h ośrodków handlowych . Do charakterystyki Powindah kupca n a l e ż y rys znamienny: brak po­ czucia wartości czasu. Wydaje się, jakby Powindah czas m i e r z y ł powol­ nym krokiem w i e l b ł ą d ó w . Nie efektywny czas, lecz nasycenie skromnego r y n k u zbytu jest dla niego miarą p o s t ę p o w a n i a i s y g n a ł e m n a k a z u j ą c y m p o d j ę c i e dalszej w ę d r ó w k i , w której nigdy s i ę nie spieszy. Jedynie u L o ­ hani, w ę d r u j ą c y c h na wielkim szlaku K a b u l — Peszawar, m o ż n a obser­ w o w a ć pewien pośpiech, spowodowany podażą i popytem na towary sezo­ nowo aktualne . Często Powindah w drodze w y n a j m u j ą się do transportu. Nawet obok s z l a k ó w kolejowych i samochodowych taniością swych u s ł u g potrafią k o n k u r o w a ć z nowoczesnymi środkami l o k o m o c j i . Po ostatnich utrudnieniach tak granicznych, jak w e w n ę t r z n o h a n d l o w y c h w Afganistanie i Pakistanie oraz zakazach handlu i przewozu pew­ nych t o w a r ó w (np. narkotyki) zaczął się specjalnie opłacać przemyt gra­ niczny. Powindah mieli wrodzone skłonności i najlepsze warunki do za­ jęcia się przemytnictwem , co też skwapliwie czynią. P o ś r e d n i c t w o Powindah i nadgranicznych sardarów zapełnia przemy­ canymi towarami bazary Peszawaru, Kohatu, Fort Sandeman, K w e t t y i Sibi. 6 8 6 9 70 71 V. T E C H N I K A H A N D L O W A P O W I N D A H Znajomość rynku i jego chłonności, specjalnie rynku m a ł e g o , ubogiego, wiejskiego, zaliczać można do tajemnic zawodowych w ę d r o w n y c h han­ dlarzy. namiotach trzymają wtedy swoje zwierzęta, które w danej chwili z nimi razem odłączyły się od karawany. Takich kupców-kramarzy spotkałem w Rodżan-Dżamali w okręgu Nazirabad we wschodnim Beludżystanie (w pobliżu Dżakobabadu) w marcu 1961 r. Zatrzymali się w karawanseraju mira Dżafar Khana Dżamali i tam rozprzedawali swe towary, wyroby afgańskie oraz wszelkiego rodzaju galanterię i pasman­ terię. Takimi towarami są skóry, wełna surowa, kożuchy, suszone owoce z Afga­ nistanu, a ryż, pszenica, wyroby b a w e ł n i a n e i herbata z Pakistanu. Np. w obrębie przełęczy Bolan biorą często towary od kupców z Sibi lub Dadhar i przewożą je do Kwetty. Oczywiście wtedy, gdy mają wolne wielbłądy transportowe. Dla Europejczyków są to środki transportu zbyt powolne. Przemycają też z Afganistanu do Pakistanu i vice versa wszystkie m o ż l i w e towary. G ł ó w n i e rzeczy z amerykańskich d a r ó w oraz towary rosyjskie, a także polskie. Najczęściej jednak starzyznę. 6 8 6 9 7 0 7 1 �KRZYSZTOF 388 WOLSKI Łatwość przerzucania się z miejsca na miejsce daje możność opłacal­ nego zaopatrzenia rynku, na k t ó r y m popyt jest nikły, a podaży nie ma wcale. Zbyt towaru Powindah u m o ż l i w i a fakt, że ci kupcy przyjąć są go­ towi zapłatę za towar w części w pieniądzu, a w części w naturze, w su­ rowcach czy półfabrykatach (np. motki włóczki), a także w ż y w n o ś c i dla siebie i swych zwierząt. P o w y ż s z e cechy handlu Powindah u m o ż l i w i a j ą im w e g e t a c j ę pomimo utrudnień, z jakimi jako koczownicy spotykają s i ę w Afganistanie, a spe­ cjalnie w P a k i s t a n i e . 7Z Towary Powindah są różne. Zależy to od kierunku szlaku. Z Afga­ nistanu wiozą dywany, rzadziej kilimy, skóry wyprawione i surowe, futra, k o ż u c h y , skórki karakułów, w e ł n ę o w c z ą i wielbłądzią, wyroby b a w e ł ­ niane, z Kandaharu czapki, wyroby miedziane z Ghazni, suszone owoce (rodzynki kandaharskie kisz-misz), suszone śliwki i morele, suszone morwy , m i g d a ł y , orzechy włoskie, orzeszki pistacji (Pistacia vera), k a ­ mienie szlachetne i p ó ł s z l a c h e t n e , biżuterię srebrną i posrebrzaną z Czarikaru (na p ó ł n o c od Kabulu) oraz cały liczny zestaw drobnych to­ w a r ó w nabywanych w Afganistanie, a dających się sprzedać i pożąda­ nych w Pakistanie . 7 3 74 7 5 Wśród licznych t o w a r ó w p r z e w o ż o n y c h przez Powindah z Afgani­ stanu trzeba b ę d z i e jeszcze w y m i e n i ć m u z u ł m a ń s k i e różańce tazbi ze s ł o ninowca. Tazbi sprowadzane są z Kandaharu, który s ł y n i e z tych w y ­ robów jubilerskich . 7 6 W powrotnej drodze z Pakistanu Powindah wiozą w i o s n ą do Afgani­ stanu materiały b a w e ł n i a n e , herbatę, cukier, owoce suszone (orzechy 7 2 Ostatnio tak władze afgańskie, jak i pakistańskie postanowiły osiedlić na roli choć cześć swoich nomadów. Suszone morwy przemielone na żarnach wraz z mąką służą na terenach patańskich do wyrobu ciastek zwanym talkhan. Przewożone s ą kamienie oszlifowane z grubsza półokrągło. Lapis-lazuli z Pamiru i Badakszanu, rubiny z Dżagdaliku na w s c h ó d od Kabulu i z okolic Kandaharu, beryle — akwamaryny z Nuristanu (czyli Kafiristanu), turmaliny z Hindukuszu, ametysty z gór Szah Maksud koło Kandaharu, liczne kryształy górskie z Gór Sulejmana i Koh-Baba oraz karneole, krwawniki, agaty, turkusy, granaty, jadeity (zielone, rnleczno-przejrzyste) i opale. Trzeba tu zaznaczyć, ż e między tym poważną rolę obecnie grają towary rosyjskie. Trafia s i ę w bagażach i opium, jeden ze znanych produktów Afganistanu, ścigany przez policję pakistańską. Opium przewożą przy sobie przeważnie kobiety, nie podlegające rewizji osobistej. Por. B . M a r k o w s k i , Die materielle Kultur des Kabulgebietes, Lipsk 1932, s. 73. Najcenniejsze tazbi wyrabiane są z bursztynu, który jest na Wschodzie surowcem droższym od złota. 7 3 7 4 7 5 7 8 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU 1 PAKISTANU 389 г Ryc. 11. Przejście Powindah szosą pod Sibi w Beludżystanie w 1961 r. Fot. K. Wolski kokosowe i daktyle makrańskie), ryż, korzenie (ilaiczi, czyli kardamoń), rzadziej odzież (serdaki z Kwetty) lub obuwie (pantofle haftowane zło­ tem — z Mul tanu) oraz różne drobne towary nadające się do zbycia w drodze powrotnej lub w rodzinnych stronach. Powindah są prawie stale w drodze, bowiem nieliczne postoje nie p r z e r y w a j ą nigdy w ę d r ó w k i na czas dłuższy. Na wszystkich szlakach m o ż n a spotkać karawany. Szeregiem idą w i e l b ł ą d y . Do ogona w i e l b ł ą d a przodownika p r z y w i ą z a n y jest mocny sznur z koziej w e ł n y (często ozdo­ biony pomponami), zwany mahar, p r o w a d z ą c y do kołka przebitego przez nozdrza n a s t ę p n e g o wielbłąda. Tak połączony łańcuch karawany w i e l ­ b ł ą d ó w bywa zazwyczaj prowadzony przez m ę ż c z y z n ę lub chłopca idą­ cego przed w i e l b ł ą d e m przodownikiem. Pierwszy i ostatni z w i e l b ł ą d ó w karawany mają na szyjach metalowe dzwonki (zwane grandżioune), aby w nocy d a w a ł y znać o idącej karawanie. Wielbłąd przodownik bywa też kierowany przez c z ł o w i e k a siedzącego na nim. 7 7 Na w i e l b ł ą d a c h jedzie rodzina koczownika, jego mienie i towary. Wiel- Kołek ten zwie się w języku pasztu nathyj. �392 KRZYSZTOF WOLSKI Mleka dostarcza w ł a s n a trzoda: kozy, owce, a nawet wielbłądzice. M i ę s a — k o z y i owce. Tłuszcz s p o ż y w a j ą Powindah p r z e w a ż n i e z w i e r z ę c y (masło wtedy, gdy posiadają w i ę k s z ą ilość z w i e r z ą t hodowlanych). Tłuszcze roślinne (olej) n a b y w a j ą u ludności osiadłej. Z nabiału często spożywają krut, to jest wysuszony ser z maślanki. Z jarzyn najczęściej marchew i rzepę, nabywane u ludności osiadłej. Dziki czosnek i rabar­ bar mają uzbierany w i o s n ą w stepie. Powindah — kupcy nie posiadający trzód i k o c z u j ą c y spieszniej zaku­ pują ż y w n o ś ć u ludności o s i a d ł e j . Psy lub pies pozostają przy na­ miocie, także d z i e c i pozostają na miejscu. Na drugi dzień po zatrzymaniu się Powindah oferują na bazarze lub rzadziej po d o m a c h swoje towary oraz usługi transportowe swoich zwierząt. Na postojach zatrzymują się zwykle po kilka dni. Wielbłądy zarabiają na siebie i swoich właścicieli, a dochody handlowe są zyskami dodatkowymi. 8 4 8 5 8 6 87 88 VI. UWAGI KOÑCOWE Koczownictwo powoli zanika nawet na stepach A z j i Centralnej. Na szlakach mniej się j u ż widuje Powindah. Nie tylko jest ich mniej, lecz są już inni. Porzucają c z ę ś c i o w o s w ó j dawny ubiór, zaczynają nosić części u b i o r ó w europejskich, zatracają s w ó j charakterystyczny w y g l ą d . P o w a ż n i e utrudniają i m handel rozsiane stosunkowo g ę s t o celne punkty kontrolne. Na b e l u d ż y s t a ń s k i m szlaku w y s t ę p u j ą takie p l a c ó w k i k i l k a ­ krotnie. W Spin Baldak znajduje się afgański posterunek celno-graodbywa s i ę w ten sposób, że m ą k ę zarabia s i ę wodą i miesi na płachcie worka, następnie formuje się d u ż e placki przez rozklepywanie i rozciąganie. Rozgrzane w ognisku kamienie wyjmuje się z ogniska, oblepia ciastem placka i przysuwa do ognia. Ciasto wypieka się słabo od gorąca kamienia, a silnie (często przypala) od strony ognia. Sposób ten jest bardzo wygodny, bowiem w góry zabiera się tylko mąkę. Masło (raraka) wyrabia się przez kolebanie w worze z koziej skóry (gudij), powieszonym na sznurach z koziej w e ł n y na trójnogu z żerdek (derbalej). Tak postępują np. Lohani, podróżujący szybciej z towarami. C i Powindah doceniają znaczenie szybkości obrotu. Powindah miewają też ładne psy, płoworude, mocno zbudowane. Są one cenione jako stróże. Przeważnie psy Powindah są mieszańcami. Charakterystyczne jest, ż e dzieci Powindah nie zajmują się żebractwem, w odróżnieniu od dzieci Khanabadusz (innych k o c z o w n i k ó w pakistańskich). Handel Powindah jest handlem w ę d r o w n y m , ale nie domokrążnym. Miejscem sprzedaży t o w a r ó w Powindah jest bazar (rynek) miejscowości, w której s i ę za­ trzymano, lub obóz rozbity przez koczowników. 8 4 8 5 8(1 8 7 8 8 8 3 Pasterze, oddalający s i ę ze swymi trzodami w góry, nie zabierają nararaj. Wypiek placków z pszennej razowej mąki (przyniesionej wraz z solą w worku) �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 393 niczny, w Czaman podobny pakistański, w drodze do Kwetty lotne straże, a przed wjazdem do K w e t t y od północnej strony posterunek celny, r e w i d u j ą c y p r z y b y w a j ą c y c h (na wszelkich środkach lokomocji), za K w e t t ą od strony p o ł u d n i o w e j w Sariabad znowu placówka celników. Utrudnienia celne po roku 1950 s k i e r o w a ł y Powindah na drogę prze­ mytnictwa. W razie złapania idą pod sąd jako przestępcy. Pogorszenie się s t o s u n k ó w m i ę d z y Afganistanem a Pakistanem na tle zatargu o P a s z t u n i s t a n od roku 1958 jeszcze bardziej zaogniło stan rzeczy. Powindah obok p r z e s t ę p s t w graniczno-celnych i paszportowych zaczęli b y ć posądzani też o szpiegostwo. B o ć przecież byli obywatelami Afgani­ stanu nie zawsze legalnie p r z e b y w a j ą c y m i na terenie Pakistanu. Chociaż oficjalnie rządy nie w y s t ą p i ł y otwarcie przeciw nomadyzmowi, to jednak c z ę ś c i o w e m u ograniczeniu uległo koczownictwo patańskie w P a k i s t a n i e oraz handel Powindah. W n i e k t ó r y c h dziedzinach nie odczuwa się tego ograniczenia handlu, a tym, co s i ę dzieje w m a ł y c h wsiach i osadach, nikt specjalnie s i ę nie interesuje. Jednak w pewnych branżach odczuwa się wybitne braki spowodowane tym ograniczeniem, np. w handlu klejnotami i kamieniami szlachetnymi panuje pewien zastój , a na rynku brak najpopularniejszych kamieni z Afganistanu. 89 90 9 1 R e a s u m u j ą c całość tych uwag powrócić trzeba do stwierdzenia, że odwieczny ruch n o m a d ó w m i ę d z y pogórzem irańskim a doliną Indusu ulega ograniczeniu, a m o ż e nawet częściowej likwidacji. B y ć może, że j e s t e ś m y ś w i a d k a m i ograniczenia i zahamowania od t y s i ę c y lat t r w a j ą ­ cego p ę d u ludności z Iranu w kierunku Indii. 8 9 The Pakhtunistan Problem and the Present Relations between Afghanistan and Pakistan, London, Press and Informations Section of the Royal Afghan Embassy; F r a n k D. S., Pakhtunistan. Disputed Disposition of a Tribal-land, „The Middle East Journal", Washington t. V I : 1952, s. 49—69. Jeden z moich korespondentów, Malikzada Ghulam-Nabi Aczakzai doniósł mi w kwietniu 1962 г., że przed sześcioma miesiącami został wydany zakaz w s t ę p u do Pakistanu dla Powindah i ich trzód, wskutek tego w i o s n ą 1962 było ich bardzo niewielu w Pakistanie, a ci nieliczni szybko wędrowali z powrotem do Afganistanu. Np. w Kwetcie w roku 1960 i 1961 d a w a ł się odczuwać brak kamieni szla­ chetnych i półszlachetnych, a kupcy-jubilerzy w y r a ź n i e stwierdzali, że ten brak jest spowodowany niedowiezieniem ich z Kabulu. 9 0 9 1 �394 KRZYSZTOF WOLSKI Krzysztof Wolski POWINDAH — T H E P A T A N NOMADS O F A F G H A N I S T A N AND P A K I S T A N Summary The author of this sketch had an opportunity — while staying in Pakistan from December 1960 to the half of 1961 — of collecting materials concerning the life of Powindah, watching these nomads in Baluchistan, Punjab, Bahawalpur and Sind, along their main tracts leading from Afghanistan through the Kodjak Pass, Quetta and the Bolan Pass to Sind as well as along the less frequented tract through the Khyber Pass between Kabul and Peshawar. Remarks concerning the Powindah are marginally scattered in literature referring to the area of Afghanistan, Pakistan and India (N. Perrin, H . B . Lumsden, C. M. Mac Gregor, J . A. Robinson, P. Sykes, M. Ahmad, K . Davis, M. G. P i kulin, M. Elphinstone, O. von Niedemayer, W. K . Fraser-Tytler, D . N. Wilber, O. Caroe, J . Humlum), often without mentioning them by name. Only once has this problem been dealt with exhaustively (by R. B . Rai Jamiat), but his book, published in Quetta in 1922 is now a rare library item. There is not even one short monograph on them in Polish. This sketch is therefore intended to fill up this gap. The name "powindah", given originally to the Patan transport workers, co­ vers nowadays also other groups of these nomads. The word itself is of the Persian origin. The Persian word "parvendah", meaning literally "a bag with goods", appears in Afghanistan as "powindah", and in Pakistan as "powindah". While denoting the wandering salesman, it is also given to all Patan nomads from Afghanistan, coming to Pakistan for winter, regardless of their trade or temporary occupation. Powindah come mainly from the Patan tribe Ghilzai, living i n the area between Koh-i-Baba mountains on the north and the Suleiman Mountains on the south, bordering with the Pakistan resident tribes Durrani-Achaksai and Kakar. The area occupied by the Ghilzai tribe reaches the borders of the Afghan province on the west and the town of Gardez on the east, bordering with the territory of Suleiman and Waziri tribes; on the Northeast the Ghilzai area reaches over Ghazni to Safed Koh mountains, bordering with lands of the Afridi and Mangal tribes, Powindah merchants descend also from the other Patan tribes. Three professional groups can be distinguished here: a) merchants, b) shep­ herds, c) artisans. Merchants were always the richest. They introduced a l l novelties borrowed from the neighbouring nations, e. g. light Indian linen tents instead of the former large barrel-like tents with black doors of goat wool. These merchants specialized also in cattle breeding, taking dromaders as transport animals in their trade journeys, leaving even goats, their milk-suppliers, behind, because of hurry. Powindah were often used for transporting goods by merchants from Shikarpur, Sukkur, Tatta, Kandahar, Herat, Kabul, Peshawar, Lahore or Multan. Through their hands as agents or transport workers passed goods from Eastern Europe and West Asia on their way to the East, and — conversely — Indian products going by land to the European markets. �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 395 Powindah caravans went deeply into Iran and Turkestan with the Shikarpur merchants' goods, joining these two countries with India and even with the unhospitable banks of Makran along the Arabian Sea. Taking the northern tract from Kabul, they reached Lahore and Calcutta through Khyber Pass and Peshawar. These old caravan tracts lost their importance in the modern times, owing to the slow monopolisation of the Indian trade by the East India Company, and then by the English capital. For local and neighbouring markets they remained, never­ theless, important. Northern and Eastern Iran and Turkmenia have no other con­ nection with the Indus river valley but through the Afghan territory with Patan nomads acting as trade agents. In the X I X century the English conquered in two Afghan wars (1838—1842 and 1878—1880) Sind, Baluchistan and essentially Afghan territories in the Suleiman Mountains, with the most important tracts and passes (Bolan, Kodjak, Gomal and Khyber). The English started building a new railway line which reached Sibi in 1880, Quetta in 1887, and Chaman near the Afghan border, 104 kilometers from Kanda­ har. One of the side lines was directed to Zahidan in Iran. New methods of transport replaced the former agent and transport worker, brought the markets nearer, and finally caused the decline of the Powindah trade. Old merchant towns situated along the ancient tracts lost their importance, with their bazaars closed and old caravanserais destroyed. The most conservative group of the Powindah are the shepherds. A l l new things reach them with difficulty. Only among them are the old type tents to be found. They wander year by year with their herds of dromaders, goats, sheep, and even donkeys for winter into the Indus river valley to return to Afghanistan with newly born animals in the spring. When crossing the Pakistan border, they pay the authorities 4 anna for a sheep or goat. Due to various restrictions they leave the territory of Pakistan for good in 1961. Artisans and specialists in water and canalisation works form a separate group. Their work is very important. These Powindah either wander with the shepherds or separately. They keep small herds of domestic animals (sheep, goats, donkeys, rarely dromaders). Working at cleaning canals (in Sind) and at digging new canals and wells (in Baluchistan), they live with zamindars (land owners) by whom they are engaged. Owing to the custom restrictions after 1950, the Powindah trade begins to dwindle. Former merchants and transport workers turn into smugglers. Forced to omit the customs and control stations, they leave the main tracts and their trading abilities disappear. A l l these factors introduced important changes into the lives of these nomadic tribesman. Observation of the Powindah clothes show the disappearance of the traditional folk dresses: it is especially noticeable in mens dresses, where appea­ red ex-army coats and shoes. Powindah do not wear too tight trousers yet, regar­ ded as "indecent", nor too short shirts, also "indecent". Ex-army coats and army blankets replace the former tweed coats-blankets. Women's clothes are more conservative. There are no European type dresses. Gold adornments are the only exception, rings of the Powindah women, bought in the Afghan towns, often having the modern European shape. The women's clothes of Powindah are nearer to the women's clothes of Afghan type than to the Pakistan ones. Men's dresses are more similar (wide trousers, long shirts, tourbans). One of the characteristic features of the Powindah clothes is the prevalence of �396 KRZYSZTOF WOLSKI black and lately grey. Holiday clothes o í men aire white, and o í women and children — coloured. Being in constant touch with many tribes and nations, Powindah have accep­ ted some alien forms of dresses or adornment technique. E . g. from the people of Baluchistan they have taken small glass embroidery as well as the coloured embroidery on shoes. They buy these shoes at the Quetta bazaars while travelling through Baluchistan of Sind. The techniques and motifs of the neighbouringpeoples in dress adorning reach Powindah easier than the European ones. This is maintty due to the stronger and closer contacts of Powindah with the local population than with the Europeans, though Powindah often deal also in the Europeans goods, usually of very low quality. The same religion combined with the traditional antipathy to Europeans may also account for it. Concluding these remarks, one may say that the present-day Powindah are the epigones of nomadic tribes and the shepherd people, poor but not very poor merchants and shepherds, rare and rarer on their old travelling tracts. Only specialists have survived these historical changes. Their work in irriga­ tion of land has been and is still indispensable for Baluchistan and Sind agri­ culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c1bc45f193d7fe1cc48109c8e0bee0.pdf fa4196624dfae13a54c76c6f0cef7a44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1585 Title A name given to the resource Powoływamie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga - wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Katowice POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO. OD KATOWIC DO STRASSBURGA - WYBOISTA DROGA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ ZAPISKI Z WŁASNEGO NOTATNIKA (1987-1996) We wrześniu 1987 roku kontynuowałem - w miastach górnośląskich - bada­ nia terenowe dotyczące świadomości narodowej śląskiej ludności rodzimej. Był to okres gwałtownego wzrostu różnych form upodmiotowienia tej zbiorowości, rozwoju nowych demokratycznych stowarzyszeń o wyraźnie regionalnych celach (jak np. Związek Górnośląski, Związek Górnoślązaków, Ruch Autonomii Śląska), wreszcie rozwoju instytucjonalnego mniejszości niemieckiej (zob. np. Berlińska 1999; Kurcz 1995) dość wyraźnie zróżnicowanej (np. Niemieckie Koła Przyjaciół, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opol­ skim, dalej Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość" w woj. katowickim, Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemiec­ kiego w Katowicach, czy Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pocho­ dzenia Niemieckiego w Gliwicach) . Wśród ludności rodzimej coraz wyraźniej następował awans znanej od dawna deklaracji: Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec, jo jest Ślonzok . Należy też zaznaczyć stosunkowo wysoki odsetek osób deklarują­ cych się tylko jako Górnoślązacy. Lecz prosta, jednoznaczna interpretacja zjawi­ ska jest złudna. Nawet bowiem wśród ludności rodzimej istnieją co najmniej trzy sposoby interpretowania zasygnalizowanej deklaracji. I tak, pierwsza, tradycyjna, zawarta w lokalnym folklorze, zdaje się wynikać z przekonania, iż mieszkańcy regionu charakteryzują się pewnym - na ogół słabo precyzowanym - zespołem cech charakterystycznych, swoistych, w jakimś sensie jakościowo odmiennych od innych grup etnograficznych, etnicznych czy narodów. Nie oznacza to definio­ wania siebie w kategoriach narodowych, lecz tylko podkreślanie swojej inności, którą pragnie się kultywować, która jest atrakcyjna i nie powinna być redukowana 1 2 1 Na trenie byłego woj. katowickiego, jak i obecnego woj. śląskiego, ścierają się dwie opcje, to jest „katowicka", reprezentowana przez D. Brehmera, oraz „gogolińska" (opolska), reprezento­ wana przez H . Krolla. Wyjaśnijmy, że śląska ludność rodzima to zbiorowość Górnoślązaków i używanie tego ter­ minu jest prawidłowe. Sami Górnoślązacy natomiast współcześnie raczej stosują termin „Ślą­ zak", choć stopniowo, od 1989 roku, następuje awans drugiego. Ze względu na różne konteksty w artykule pojawiają się oba terminy. 2 �30 MARIAN GRZEGORZ GERLICH przez grupę lub kulturę dominująca. Jest to pogląd utrwalony i popularny. Druga, mająca niewątpliwie proweniencję sięgającą początku X X wieku, a wyraźnie okresu po I wojnie światowej, wyraża głębokie i niezachwiane przekonanie o istnieniu narodu śląskiego. Właśnie z tamtego okresu zachowała się pamięć 0 trzech opcjach narodowych Górnoślązaków, to jest polskiej i niemieckiej (wyrażonych w plebiscycie z marca 1921 roku) oraz śląskiej. W potocznej świadomości historycznej Górnoślązaków, w przekazach oralnych, zachowana została pamięć o potencjalnej szansie powołania po I wojnie światowej samo­ dzielnej republiki górnośląskiej. Trzeci pogląd - z różnych, niekiedy pozosta­ jących w opozycji powodów - zdecydowanie neguje istnienie narodu śląskiego. Niezależnie od opcji potocznej, analizowane zjawisko trzeba postrzegać w per­ spektywie lokalnego układu etniczno-narodowego, jego niestabilności, zmienności. Pod datą 13 września 1987 roku „na gorąco" zapisałem następujące zdania: „Wiele osób mówi mi, iż są Ślązakami, ewentualnie (sporadycznie) Górnośląza­ kami (Oberschlesierami). Ale co to znaczy? Nie identyfikują się z Polakami, ani też z Niemcami, choć zarazem wskazują na znaczne podobieństwa kulturowe z pierwszymi i techniczno-cywilizacyjne z drugimi. Ta deklaracja nie ma cha­ rakteru narodowego. Dla wielu rozmówców jest przede wszystkim formą mani­ festacji dumy z przynależności do zbiorowości zachowującej przez wieki swą specyfikę, albo też jest wyrazem buntu po dziesiątkach lat unifikacji kulturowej [...]. Jest to także rodzaj podkreślenia swojej specyfiki wobec otoczenia, tyle 1 tylko tyle. Coraz częściej u wielu rozmówców problem deklaracji narodowych wywołuje rozdrażnienie, a sam awans śląskości zdaje się im coraz bardziej cią­ żyć". Tyle się teraz mówi o nas, że z tego tylko będą kłopoty, my tacy ludzie jak i inni. Pojawia się dualizm. Górnoślązacy chcą dyskusji o swojej tożsamości, pragną j ą chronić, ale zarazem dyskusja na te tematy napawa ich lękiem przed bliżej nieokreślonymi konsekwencjami negatywnymi. Kilka lat później, w czerwcu 1992 roku, zanotowałem: „[...] pewna część lud­ ności rodzimej nadal postrzega siebie tylko jako Górnoślązaków. To realnie wystarcza. To stanowisko zdaje się ulegać petryfikacji. W przeszłości to wystar­ czało, ale teraz? [...]. Trzeba zrozumieć ten fenomen we współczesnym świecie wykrystalizowanych postaw narodowych, funkcjonowania konkretnych pojęć i definicji". Tu, na Górnym Śląsku, jest to pewna szczególna jakość, której nie można postrzegać l i tylko mechanicznie, w perspektywie niewykrystalizowanej świadomości narodowej lub świadomości rozumianej w kategoriach: „tutejsi". Jeśli ktoś mówi: Jestem Górnoślązakiem, to jest to chyba deklaracja najczęściej pozbawiona - powtórzmy - konotacji narodowych, lecz zarazem też pozbawiona kompleksu definiowania siebie tylko w taki sposób: A co to, jak człowiek żyje to zarozki musi być przy jakimś narodzie! Ta wypowiedź, choć unikalna w sensie jednoznacznego sprecyzowania stanowiska, oddaje jednak sens pojmowania przez część ludności rodzimej kwestii narodowych. Problem jest złożony, meandrujący, charakteryzujący się zmiennością identyfikacji. Górnoślązacy wy­ pracowali określone formy współpracy, więzi i relacji z Polakami i Niemcami. Cechuje ich specyficzny, prawie nierozpoznany, rodzaj i zakres identyfikacji �31 POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO z obu narodami, który realizują w sposób zgodny z własnymi potrzebami, tylko tyle ile potrzeba, nic więcej. Pragnę wyjaśnić, iż celem artykułu jest próba prezentacji sposobu powołania narodu śląskiego poprzez rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Pomijam natomiast analizę rzeczywistości społecznej, to znaczy realny zasięg, istotę oraz przyczyny śląskiej postawy narodowej. Próba prezentacji działań Związku w perspektywie skomplikowanego układu etniczno-narodowego na Górnym Śląsku wymagałaby bowiem analizy uwarunkowań historycznych i współczesnych, także prawnych, bo nie realizuje on zadań, jakie wiążą się z ochroną mniejszości narodowych, nawet gdyby przyjąć, że śląska zbiorowość rodzima takie wymogi spełnia. KRZEWIENIE IDEI NARODU ŚLĄSKIEGO I REWITALIZACJA REGIONALNEJ TOŻSAMOŚCI Silne eksponowanie regionalnej tożsamości oraz żywiołowo wyrażana dekla­ racja: Jestem Ślązakiem, Jesteśmy Ślązakami muszą skłaniać do refleksji i uwzględniania w procesie badawczym także śląskiej opcji narodowej. Lecz realna rzeczywistość społeczna, pojmowana w kategoriach obiegu niepublicz­ nego, pozbawiona była w pierwszej połowie lat 90. X X wieku wyraźniejszych treści nacjonalistycznych; pojawiały się one raczej incydentalnie. Tendencja ta była natomiast obecna w publicznych wypowiedziach radykalnych działaczy regionalnych związanych zwłaszcza z Ruchem Autonomii Śląska. Organizacja powstała w styczniu 1990 roku i przede wszystkim głosiła hasło restytucji auto­ nomii na wzór przedwojenny, obowiązujący w I I Rzeczpospolitej . Zgodnie z zapowiedziami, był to tylko etap pierwszy, kolejnym była j u ż - „pełna auto­ nomia". Można w jakimś sensie wnosić, że zwolennikom tego pojęcia chodziło 0 wolne państwo śląskie (Nawrocki 1993, s. 168). Natomiast w założeniach programowych - dostępnych w ostatnich latach na stronach internetowych orga­ nizacji - RAŚL opiera zasady autonomii na czterech filarach, którymi są: regio­ nalny parlament górnośląski, prezydent wybierany w wyborach powszechnych, skarb regionalny, bazujący na minimum 60% uzyskanych w regionie dochodach, 1 konstytucja regionalna. Ponadto Związek dąży do „rozbudzenia i ugruntowania śląskiej tożsamości narodowej bądź regionalnej wśród mieszkańców Śląska". Można też przywołać różnego rodzaju publiczne wystąpienia członków i sympa­ tyków stowarzyszenia wskazujące na istnienie narodowej opcji śląskiej, jak choćby Antoniego Kositzy, który wręcz pisał o Schlesierach jako odrębnej nacji (Kositza 1991, nr 1, s. 2) czy Alfreda Dragi stwierdzającego kategorycznie: „My 3 r 3 Trzeba tu jednak zaznaczyć, że idea autonomii jest w potocznym rozumieniu odnoszona nie tylko do konkretnych i zachowanych w pamięci zbiorowej realiów I I Rzeczypospolitej, ale także przykładowo do idei Karla Ulitzki, postulowanej w odniesieniu do Prus, czy Wojciecha Korfantego odnoszonej do Polski. �32 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Ślązacy nie chcemy opieki i dobrodziejstw Macierzy i Vaterlandu. Chcemy być «sierotami». Oparcia będziemy szukać w Organizacji Narodów Zjednoczonych i w Unii Europejskiej" (Draga 1993; cyt. za: Szczepański 2002, s. 27-28). Z obecnej perspektywy zasadna jest teza, aby pierwszą połowę lat dziewięć­ dziesiątych pojmować jako „ideologiczny prolog" do bardziej skoncentrowanych działań programowych i podjęcia przez zwolenników narodu śląskiego kon­ kretnych decyzji instytucjonalnych. Odnieść to należy zwłaszcza do zasygnali­ zowanej organizacji. Jednak panorama ówczesnego lokalnego ruchu regionalnego była bardziej złożona, a polski w swej istocie Związek Górnośląski, powołany w czerwcu 1989 roku, lansujący niewątpliwie koncepcję „Wielkiego Śląska" (Szczepański 1993, s. 208-209) był nie tylko organizacją regionalną, ale przede wszystkim wpły­ wową siłą polityczną, której ranga pod koniec ubiegłej dekady wyraźnie zmalała. Ogólnie jednak w owym okresie krzewienie idei narodu śląskiego miało cha­ rakter marginalny, podstawowe znaczenie miał wieloaspektowy proces rewitali­ zacji śląskiej tożsamości. To było zjawisko dominujące. Ścierały się dwa nurty, nostalgiczno-sentymentalny, skierowany do wewnątrz (tzw. skansenowy) mający swe źródło w znamiennej mitologizacji tego, co śląskie, nawet petryfikowaniu kul­ tury typu ludowego, podnoszeniu jej znaczenia aksjologicznego i pragmatycznego, oraz nowoczesny, skierowany na zewnątrz, odwołujący się do ogółu dorobku kul­ turowego i cywilizacyjnego tej ziemi. Znamienna rewitalizacja regionalnej tożsa­ mości praktycznie wykluczała kwestie narodowe, nawet je degradowała. W tym kontekście sprawa istnienia narodu śląskiego nie była podówczas przedmiotem większego zainteresowania ludności rodzimej. Górnoślązacy pod­ kreślali, iż każdy naród musi być uznany przez innych w płaszczyźnie admini­ stracyjnej i na gruncie prawa międzynarodowego. Istniało pewne rozdarcie mię­ dzy stosunkowo nieliczną, w sensie zasięgu społecznego, tęsknotą za „byciem narodem", a w miarę powszechną absencją takich dążeń, rezygnacją z takich ambicji lub obawą przed potencjalnymi jej skutkami. Realia górnośląskie mają swoją specyfikę, ale też noszą znamiona uniwersalne w skali naszego kontynentu. Z całą pewnością świat współczesnej Europy jest przestrzenią formowania się nowych czynników konstytuujących naród, „śmierci narodu", podnoszoną przez niektórych myślicieli, wzrostu nacjonalizmów - starych i nowych. Chodzi w tym przypadku także o podjęty przez Iwonę Kabzińską (Kabzińska 2000) problem funkcjonowania niektórych zbiorowości między grupą etniczną a narodem. Jest to proces dynamiczny, gdzie niewątpliwie może istnieć kategoria, jak chce Dorota Simonides, grup etnoregionalnych (Simonides 1997, s. 8) czy, być może, protonarodów (zob. np. Kamusella 1998). 11 grudnia 1996 roku Komitet Założycielski złożył w katowickim sądzie niezbędne dokumenty do rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. 15 grudnia 1996 roku zapisałem w notatniku następującą wypowiedź 36-letniego Górnoślązaka: Jest paradoksem, że istnienie narodu musi być uznane przez sąd. Naród jest albo go nie ma. Narody powstają przez wieki i okoliczności decydują, że są za takie uznane. Zawsze musi być wola innych. Najlepiej jak stworzą �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 33 własne państwa. Ale też mogą być problemy, bo czy istnieje naród szwajcarski, albo belgijski, albo dawniej jugosłowiański. Są Walonowie i Flamandowie, Bośniacy, Chorwaci, Czarnogórcy, Serbowie. Żydzi nigdy państwa nie mieli [...]. Gdyby w 1919 roku powstałą republika górnośląska, to byłby naród śląski [...]. Ja jestem Ślązakiem, co do narodu śląskiego mam swoje zdanie, nie ma go, może powoli powstaje [...]. W XX wieku nastąpiło przyśpieszenie. Może nie można patrzeć na naród w rozumieniu XIX wieku, jak się tworzyły Nasi ludzie czują się inni, tak patrzą też na nas ludzie z innych regionów. To nie wystarczy do narodu, problem pozostaje. Waham się, albo źle się stało, że oni z tym wyszli, albo bardzo dobrze [...]. Naród śląski. Jest? Nie ma? Coś na rzeczy jest. Co będzie dalej! W tym kontekście warto zastanowić się nad sensem wypowiedzi socjologa Krzysztofa Kwaśniewskiego, który w 1997 roku zwracał uwagę, że właśnie w realnej teraźniejszości okaże się czy Ślązacy są odrębną narodowością. Prze­ strzegał też, iż konkretna decyzja tej ludności nie może być odrzucona drogą administracyjną (zob. Kwaśniewski 1997). 4 PRÓBA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ Powtórzmy, wszystko zaczęło się 11 grudnia 1996 roku, kiedy to Komitet Założycielski (w którego skład wchodzili: Rudolf Kołodziejczyk, Erwin Sowa, Jerzy Gorzelik) złożył w katowickim Sądzie Wojewódzkim w Katowicach wnio­ sek o rejestrację stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej. Pod wnioskiem widniały podpisy 109 osób. Nim 24 czerwca 1997 roku Sąd Wojewódzki podjął decyzję o rejestracji stowa­ rzyszenia, zaszły wydarzenia, które należy tu przywołać. Są one zresztą uznawane przez sympatyków Związku za szczególnie ważne. Przykładowo, na stronach internetowych Ruchu Autonomii Śląska - organizacji, która od początku sprzyja inicjatywie Związku Ludności Narodowości Śląskiej, są one krótko omówione, stanowiąc swoiste symbole działań (spontanicznych i zinstytucjonalizowanych) w obronie idei narodu śląskiego. Jest to kilka kolejno po sobie następujących zda­ rzeń obrazujących historię sporu między Związkiem a organami władzy i sądow­ nictwem. To, według niektórych określeń, progi na drodze powstawania Związku. Sama próba powołania stowarzyszenia budziła sporo zainteresowania, wiele emocji. Wyjaśnijmy też w tym miejscu, że prezentowany sposób analizy - przy odwoływaniu się do badań empirycznych - opiera się na prezentowaniu opcji jakościowej, a nie kwantytatywnej. Omawiamy zatem kategorie występujących opinii oraz ocen, i to dominujących, a nie realny zasięg ich społecznej akcepta­ cji. Tak więc, o statucie krążyły plotki, niekiedy wręcz sensacyjne, ale nie był on 5 4 Cytowane w tekście wypowiedzi respondentów pochodzą z badań własnych autora. Dokumenty dotyczące Związku Ludności Narodowości Śląskiej wykorzystane w tym tek­ ście uzyskałem dzięki uprzejmości byłego prezesa dr. Jerzego Gorzelika, także jednego z liderów Ruchu Autonomii Śląska. 5 �34 MARIAN GRZEGORZ GERLICH zupełnie znany. Sporadycznie pojawiały się natomiast informacje o rzekomo po­ djętych umowach dyplomatycznych dotyczących zorganizowania plebiscytu na Górnym Śląsku, który ma poprzedzić uznanie narodu śląskiego. Niewątpliwie tego rodzaju plotka stanowiła pokłosie pewnych prób, m.in. Otto von Habsburga . Naj­ częściej jednak pytano o prawdziwą treść statutu i o cele powoływanego Związku. Jaka była reakcja władz wobec inicjatywy Komitetu Założycielskiego? Oto 27 stycznia 1997 roku - czyli ponad 6 tygodni od daty złożenia wniosku skie­ rowanego do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - ówczesny wojewoda kato­ wicki, Eugeniusz Ciszak, poprzez podległy mu Wydział Spraw Obywatelskich przekazał Sądowi swoje negatywne stanowisko dotyczące rejestracji Związku. Nim przedstawimy „dzieje sporu", odwołajmy się do statutu zakładanej orga­ nizacji. Składa się on z ośmiu rozdziałów, w tym - trzydziestu paragrafów. Kilka artykułów musimy przytoczyć, aby najogólniej oddać ideę oraz sens stowarzy­ szenia. Otóż §2 stwierdza, iż: „Terenem działania Związku jest obszar Rzeczy­ pospolitej Polskiej, na obszarze tym Związek może zakładać Oddziały Terenowe. Natomiast §6, pkt 1, informuje: „Związek może przystąpić do organizacji krajo­ wych i międzynarodowych, o ile ich cele są zbieżne z celami Związku". Paragraf 7 Statutu brzmi następująco: „Celem Związku jest: 1. Rozbudzenie i ugruntowanie świadomości narodowej Ślązaków. 2. Odrodzenie kultury śląskiej. 3. Propagowanie wiedzy o Śląsku. 4. Ochrona praw etnicznych osób narodowości śląskiej. 5. Opieka socjalna nad członkami Związku". Dwa paragrafy wzbudzają, i to potwierdziła praktyka, szczególne zaintereso­ wanie. Tak więc paragraf 10 brzmi: „Członkiem zwyczajnym może być każda osoba posiadająca obywatelstwo polskie, która złoży pisemne oświadczenie o przynależności do narodowości śląskiej". Interpretacja tego paragrafu może budzić wątpliwości. Wyjaśnijmy więc, za liderem nieistniejącego już Związku, że warunkiem członkostwa jest posiadanie obywatelstwa polskiego, ale nie jest konieczny śląski rodowód. Konieczne jest natomiast owo pisemne oświadczenie woli przynależności . Idąc dalej, co już nie jest zawarte w statucie stowarzysze­ nia, wymagane poświadczenie należy pojmować jako konsekwencję poczucia przynależności do narodu śląskiego, jednoznaczną identyfikację z ziemią górno­ śląską, z jej historią, dziedzictwem, chęć dalszego mieszkania i pracy w tym regionie. Ten sposób myślenia wynika „z nowoczesnego" - w rozumieniu twór­ ców Związku - pojmowania kwestii poczucia narodowego. Tego rodzaju decy­ zja jest aktem woli i identyfikacji, wolnego, nieskrępowanego wyboru. Idąc tym tropem można, jak podaje jeden z dowcipów, zostać członkiem narodu śląskiego, 6 1 6 Otto von Habsburg, deputowany z CSU do Parlamentu Europejskiego, przedstawił na tym forum w 1989 roku propozycję przeprowadzenia plebiscytu na terenie Górnego Śląska, który miał dotyczyć nadania temu regionowi statusu „niezależnej enklawy europejskiej". Dodajmy, że podob­ ny pomysł zgłosił Herbert Hupka w czasie zjazdu ziomkostw w Norymberdze, 10-11 lipca 1993 r. Zapis rozmowy z dr. Jerzym Gorzelikiem; 15 marca 2002 roku. 7 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 35 będąc Eskimosem, Rosjaninem czy Cyganem, pod warunkiem, że posiada się polskie obywatelstwo i chce się być Ślązakiem. Najważniejsza jest przecież wola przynależności do tego narodu. Paragraf 30 jest natomiast sformułowany tak: „Związek jest organizacją ślą­ skiej mniejszości narodowej" [zob. np. Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych, Konwencja Ramowa Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych, Instrument Inicjatywy Środkowo-Europejskiej Ochrony Praw Mniejszościowych - przyp. MGG] . Ta kwestia wzbudza najwięcej emocji wśród oponentów, którzy zarzucają Związkowi chęć skorzystania z odpowiednich „przywilejów" wyborczych. Natomiast działacze dowodzą, że przez wieki Górno­ ślązacy byli „mniejszością narodową", zarówno w realiach państwa pruskiego, w Cesarstwie Niemieckim, w republice weimarskiej, w I I I Rzeszy, ale też w realiach I I Rzeczypospolitej oraz PRL-u. O takiej pozycji, nie statusie, świadczy - według potocznej wizji historii - stosunek obcych etnicznie struktur państwo­ wych, ale także państwa polskiego, do ludności rodzimej. Pogląd ten jest też inte­ gralnym i trwałym elementem lokalnej tożsamości, co wyraża się w charaktery­ stycznym poczuciu krzywdy. Znamienna wieloaspektowa trauma w konsekwencji jest czynnikiem procesów alienacyjnych, izolacyjnych, i w jakimś sensie, choć w ograniczonym zakresie - separatystycznych. Konsekwencją zbiorowego poczu­ cia pokrzywdzenia jest więc w efekcie dążenie do zmiany niekorzystnej sytuacji. Liderzy Związku upatrywali tę szansę w „śląskiej mniejszości narodowej". Jest też inny aspekt omawianego problemu. Oto bowiem uzyskanie dla zbio­ rowości śląskiej statusu mniejszości narodowej zapewni jej - pozbawiony dotychczasowych ograniczeń, upokorzeń, niesprawiedliwości, prześladowań - harmonijny rozwój. To jest jeden z naczelnych celów powoływania Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Zrozumiałe jest, że w zasygnalizowanym wystąpieniu wojewody nastąpiło odniesienie do §30 Statutu. Wykładnia podważała istnienie narodu śląskiego i sprowadzała się do stwierdzenia, iż ludność rodzima jest „grupą etniczną". Sym­ patycy ruchu w tym kontekście zazwyczaj przywołują fakt, iż określając Górno­ ślązaków jako grupę etniczną odwołano się do „podobnych grup", takich jak Krakowiacy, Górale i Mazurzy. Szczególny typ potocznej argumentacji, jaki się w związku z tym pojawia, dotyczy tego, iż ludność rodzima regionu nie została zdefiniowana w kategoriach grupy etnograficznej, ale grupy etnicznej, a zatem jednak grupy o pewnym wyraźnym obliczu kulturowym, poczuciu odrębności. Wprawdzie nie istnieje wiedza na temat różnicy między obu pojęciami, ale funk­ cjonuje rodzaj intuicyjnego ich pojmowania, które w zasadzie oddaje sens obu terminów. Znamienna jest satysfakcja zawarta w potocznych, narastających w sensie zasięgu społecznego, wypowiedziach w rodzaju: Teraz to już nie jesteśmy tylko Polacy, odwieczny lud słowiański, ale grupa etniczna, to znaczy nie do końca prawdziwi Polacy. W ostatnim okresie pojawiają się także opinie - będące 8 8 Zaznaczyć należy, że badani często odwołują się do „różnych ustaw" dotyczących mniej­ szości narodowych, ale ich realna treść nie jest im znana. �36 MARIAN GRZEGORZ GERLICH niewątpliwie efektem określonej akcji propagandowej - odwołujące się do rezul­ tatów badań socjologicznych. Symptomatyczne i intrygujące jest to, że w wypo­ wiedziach tych używa się uproszczonych i często sfalsyfikowanych opinii naukowych dotyczących definiowania górnośląskiej zbiorowości regionalnej w kategoriach „grupy etnicznej" lub wręcz odrębnego narodu. Ilustracją jest odwoływanie się do socjologa Marka S. Szczepańskiego (którego nazwisko jest niekiedy przywoływane) jako obiektywnego i uczciwego badacza rzekomo broniącego stanowiska, iż Ślązacy są grupą etniczną, co częściowo satysfakcjonuje zwolenników narodu śląskiego. Pretekstem jest, być może, następujące stwier­ dzenie socjologa: „Do [...] grup etnicznych zaliczyć można w Polsce na przykład Kaszubów czy Ślązaków" (1999, s. 16). Z kolei przejawem nadinterpretacji jest odwoływanie się do Doroty Simonides, która rzekomo twierdzi, jak podają niektórzy, iż „Ślązacy nie chcą być ani Polakami, ani Niemcami". Chodzi nie­ wątpliwie o przeciwstawianie się Simonides ideologicznej wizji propagandowej, według której, jak komentowała, „wszyscy Ślązacy są albo tylko Polakami, albo tylko Niemcami, przy czym ani pierwsze, ani drugie nie jest prawdziwe" (Simonides 1994, s. 64). Spotkać można i inne odwołania do nauki wyraźnie dowodzące, że socjologowie podają istnienie trzeciej nacji na Śląsku - Ślązaków . Stanowisko wojewody wywołało reakcję Komitetu Założycielskiego. Nastą­ piła ona jednak ze znacznym - uwzględniając wielką dyskusję społeczną na ten temat - opóźnieniem. Ogłoszona została 13 marca 1997 roku. Wskazywano, iż po I wojnie światowej „niezależni obserwatorzy" mówili o fenomenie odrębnego narodu. Bardzo wyraźnie wyrażono zastrzeżenia co do przywołania Krakowia­ ków, którzy - zdaniem Komitetu - nigdy nie uważali się za naród. Owa wymiana racji wywołała społeczną dyskusję nad istotą narodu w ogóle, w tym także nad sytuacją narodowościową na Górnym Śląsku, wreszcie nad poczuciem przyna­ leżności narodowej samych Górnoślązaków. Problem narastał. W czasie badań terenowych spotykałem się z wieloma próbami docierania do definicji narodu, a dalej zastanawiania się w tym kontekście nad tożsamością górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Z całą pewnością warto zastanowić się nad problemem potocznego sposobu pojmowania pojęcia „naród". Należy stwierdzić, iż dominu­ je pewien sposób jego „operacjonalizacji" polegający na podawaniu definicji opisowo-wyliczającej. Sama „definicja" ma charakter intuicyjny, choć opatrzony stygmatami doświadczenia, znamiennej weryfikacji uzależnionej od sposobu poj­ mowania wizji własnej grupy w czasie i stosunku do niej „obcych", zwłaszcza stosunku negatywnego. Opisywana „definicja" narodu wskazuje w konsekwen­ cji, iż jest to wielka grupa, ukształtowana od wieków, cechująca się poczuciem więzi, konkretną kulturą, językiem, religią, zamieszkaniem na konkretnym tery­ torium, posiadaniem państwa, „wspólną historią", takimi samymi tradycjami, obyczajami, swoistym charakterem narodowym, zaletami i wadami, świętowa9 9 Niezwykłym przykładem jest powoływanie się na opracowanie, w którym autorka wyróż­ nia na Śląsku trzy narody, to jest Polaków, Niemców i Ślązaków. Być może chodzi o studium Marii Szmeji pod znamiennym tytułem Niemcy? Polacy? Ślązacy!, wydane w 2001 roku. �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 37 niem określonych świąt państwowych, „honorowaniem swoich bohaterów naro­ dowych", stosunkiem do innych narodów, własnymi interesami politycznymi i ekonomicznymi. Dla zdecydowanej większości w takiej definicji nie mieści się własna grupa. Efektem wystąpienia Komitetu Założycielskiego była kolejna reakcja woje­ wody. 14 kwietnia 1997 roku do katowickiego Sądu Wojewódzkiego wpłynęły dwa listy opracowane w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a skierowane do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Niezależnie od owej „dyskusji", trzeba zwrócić uwagę na kontekst, w jakiej się toczyła. Sytuacja wiosną 1997 roku komplikowała się coraz bardziej. Oto bowiem zbliżały się czerwcowe obchody 75 rocznicy przyłączenia części Gór­ nego Śląska do Polski. Wiązało się to bezpośrednio z trzema powstaniami śląski­ mi i plebiscytem. Na Górnym Śląsku natomiast trwał spór o istnienie narodu śląskiego. Najbardziej radykalne stanowisko wyrażało się w tym, iż samo poja­ wienie się tego problemu podważa założenia i logikę konferencji wersalskiej, a w tym przeprowadzonego 20 marca 1921 roku plebiscytu. I oto, po niespełna półrocznym oczekiwaniu, 23 maja 1997 roku, w Sądzie Wojewódzkim w Katowicach nastąpiło postępowanie wyjaśniające. Wydział Obywatelski Urzę­ du Wojewódzkiego w Katowicach, pismami z dnia 8 kwietnia 1997 roku oraz z 11 kwietnia 1997 roku - do którego dołączył dwa pisma z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji kierowane do tegoż wydziału (datowane 4 lutego i 10 kwietnia 1997 roku) - zwrócił się do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach (Wydział I Cywilny) prezentując własne stanowisko. I tak np. w punkcie 2 stwier­ dzono: „Powoływanie się założycieli [Komitetu Założycielskiego Związku - przyp. MGG] [...] na przepisy ustawy o mniejszościach narodowych jest przedwczesne, gdyż nie jest on jeszcze obowiązującym w Polsce prawem. Odno­ szenie jednostkowych praw obywatela do swobodnego określenia swojej naro­ dowości do uprawnień całej grupy etnicznej, jaką są niewątpliwie Ślązacy, nie może być uznane jako uzasadnienie wniosku o rejestrację stowarzyszenia mniej­ szości narodowej, gdyż w grupie tej istnieją różne opcje narodowe" (Pismo Wydziału Obywatelskiego UW w Katowicach, sygn. akt.: I Ns. Rej. St. 750/95). Ponadto podniesiono konieczność usunięcia ze statutu Związku §30, który brzmi: „Związek jest organizacją śląskiej mniejszości narodowej" (Statut Związku). Rodzi się w tym miejscu pytanie, dlaczego nie budził zastrzeżenia cytowany już §12, dotyczący sposobu osiągania członkostwa Związku. Niezależnie od własnego pisma w sądzie przedstawiono jeszcze wspomniane dwa pisma z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. W pierwszym, z 4 lutego 1997, stwier­ dzono m.in.: „ani względy historyczne, ani też etnograficzne nie uzasadniają jakoby ludność Śląska mogła być uznana za mniejszość narodową" (Pismo Dyrektora Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, Ob.II-5010-1/1/97). W drugim zaś, z 10 kwietnia 1997 roku, podkreślono, iż „kwestia rejestracji stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej mogłaby być rozpa­ trywana po formalnym stwierdzeniu istnienia takiej narodowości" (Dyrektor Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, DO.V.866/97). �38 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Stanowisko Komitetu Założycielskiego było niezmienne. Do porozumienia nie doszło. Komitet Założycielski po otrzymaniu (15 kwietnia 1997 roku) opinii Wydziału Obywatelskiego i obu pism z Ministerstwa, 28 kwietnia 1997 roku - j a k podaje były lider Związku - skierował do Sądu Wojewódzkiego w Kato­ wicach pismo, w którym podkreślał m.in., że w polskim prawie nie istnieje jaka­ kolwiek procedura umożliwiająca ustalenie czy dana grupa jest narodem. Niespełna miesiąc później następuje kolejny akt. 16 czerwca 1997 roku woje­ woda zdecydowanie przeciwstawia się rejestracji Związku. Stanowisko jest nie­ zwykle szeroko komentowane. Znajduje także odzwierciedlenie w mediach. Ostatecznie, 24 czerwca 1997 roku, Sąd Wojewódzki w Katowicach podejmuje decyzję o rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Kończy się pierw­ szy, znaczący etap w działalności stowarzyszenia. Wywołuje zadowolenie zwo­ lenników idei narodu śląskiego i duże wrażenie społeczne. Staje się to ważnym wydarzeniem medialnym, zarówno w regionie, jak i w kraju. Na łamach „Rzeczy­ pospolitej" już 26 czerwca ukazuje się notatka „Wojewoda zapowiada rewizję", której autorka stwierdza m.in.: „Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował budzące na Śląsku wiele emocji prasowych stowarzyszenie Związek Ludności Narodowości Śląskiej [...]. Nowo zarejestrowany związek ma rozbudzać i ugrun­ tować świadomość narodową Ślązaków [...] stawia sobie także za cel ochronę praw etnicznych Ślązaków, którzy zadeklarują swą przynależność do nowej narodowości. We wniosku o rejestrację dowodzi się, że istnieje liczna grupa obywateli polskich identyfikująca się jako Ślązacy - różni zarówno od Polaków, jak i od Niemców" (Cieszewska 1997). W prezentowanym tekście zawarta jest też informacja, iż wojewoda zapowiedział złożenie rewizji w Sądzie Apelacyjnym. Szeroko komentowana była wypowiedź przedstawiciela wojewody, który dowo­ dził, iż rejestracja związku może wywołać powrót do podziałów plemiennych sprzed powstania polskiej państwowości. Argumentacja sympatyków Związku polegała zaś na podkreślaniu wizji unii europejskiej opartej nie na narodach, lecz na regionach, a w tym na małych narodach typu Ślązacy, Morawianie, Katalończycy, Bawarczycy. Później znalazło to odzwierciedlenie w „Europie 100 flag". Warto też przywołać sposób rozumowania lidera Związku, Jerzego Gorzelika, dotyczący kwestii poczucia narodowego. Dziennikarka relacjonująca jego wypo­ wiedź stwierdza, że „jeśli narodowość śląska jest kwestią indywidualnego wyboru, jeśli istnieje grupa ludzi, która tę narodowość deklaruje, tym samym istnieje naród śląski". Kwestią kluczową jest tu „świadomość", czyli abstrakcyjna idea, mówi Gorzelik. Porównuje to - jak pisze dalej - z sytuacją Łemków. Wśród Ślązaków są w encyklopedycznej definicji różne opcje narodowe: niemiecka, polska, morawska, czeska, kiedyś jeszcze żydowska, lecz mamy też grupę ludzi, którzy określają siebie po prostu jako Ślązacy" (Cieszewska 1997a). Znamienna jest w tym kontekście następująca informacja: „Na problem narodowości śląskiej można patrzeć bez obaw, bo nie jest groźny", sugeruje senator Dorota Simonides, Ślązaczka od pokoleń. Można dowodzić, że 'Ślązak' to pojęcie regionalne, a nie narodowe. Założyciele Związku chcą rozbudzać świadomość narodową Śląza­ ków, lecz odżegnują się od posądzeń o separatyzm. Sąd uznał, że statut nowego �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 39 związku nie budzi prawnych zastrzeżeń, a w demokratycznym państwie istnieje swoboda zrzeszania się. Rejestracja Związku nie oznacza prawnego uznania naro­ dowości śląskiej, bo w polskim prawie uznaje się kategorię obywatelstwa, a nie narodowości. Życie pokaże, czy obawy były przesadzone" (Cieszewska 1997a). Mimo rejestracji Związku stanowisko wojewody katowickiego pozostaje nie­ zmienne i 2 lipca 1997 roku zostaje ogłoszona informacja o apelacji złożonej do Sadu Apelacyjnego w Katowicach. Tuż przed ogłoszeniem decyzji Sądu Apelacyjnego w regionalnym śląskim miesięczniku społeczno-kulturalnym ukazuje się szkic „W poszukiwaniu narodu śląskiego". W zakończeniu stwierdzono: „Problemem o fundamentalnym zna­ czeniu będzie [w przypadku rejestracji - przyp. MGG] natomiast realna działal­ ność Związku i jego odporność na naciski polityczne. A cóż to za naród, który nie pragnie realizować swojej określonej ideologii i polityki? Bez nich zatraca swoje prawo do bytu. Z całą pewnością naród śląski stoi na początku swojej drogi. Nie odnaleźliśmy go w przeszłości, wyłonił się dopiero w realnej teraź­ niejszości [...]. Czy ten naród okaże się herodem? (Gerlich 1997, s. 9). COFNIĘCIE A K T U REJESTRACYJNEGO ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ Sąd Apelacyjny w Katowicach, 24 września 1997 roku, uchylił decyzję Sądu Wojewódzkiego dotyczącą rejestracji omawianego Związku. Informacje w me­ diach nie były precyzyjne. Pojawiła się przestrzeń do spekulacji i plotki. Narastała atmosfera sensacji. Jak to jest? Związek Śląski był, teraz go nie ma. Grzech za to, że my Ślązaki. Co to, boją się nas? Zadowolenie wyrażali tylko zagorzali prze­ ciwnicy Związku obawiający się potencjalnych, bliżej nieokreślonych konfliktów. Do społeczeństwa docierały krótkie informacje radiowe i telewizyjne oraz na ogół również ulotne notatki prasowe. Nieco więcej wiadomości przekazywała Rzeczpospolita, w której odwołano się do obszernego uzasadnienia przedstawio­ nego przez przewodniczącą zespołu orzekającego, Barbarę Kurzeję, eksponując, iż Ślązacy są grupą o silnym poczuciu tożsamości i odrębności regionalnej, ale nie wystarcza to, aby byli uznani za naród. Przywoływano też wielowiekowe oderwanie Ślązaków od etnicznej macierzy i zachowanie mimo to odrębności kulturowej i językowej przynależnych etnicznie do polskiego pnia (Cieszewski 1997). Rzeczpospolita nadal udostępnia swoje łamy do dyskusji o narodzie ślą­ skim. Artykuł Dagmira Długosza - noszący jakże istotny tytuł: „Czy istnieje naród śląski?" - zamieszczony zostaje 24 września 1997 roku, czyli w momencie kiedy katowicki Sąd Apelacyjny podejmuje swą decyzję. Autor szuka śladów istnienia nacji śląskiej w przeszłości, nie odnajduje jej, lecz zarazem - w kon­ tekście kongresu wiedeńskiego - podejmuje problem szczególnie podnoszony przez sympatyków Związku. Stwierdza bowiem, iż wówczas „hojnie tworzono państwa narodowe nieznacznych rozmiarów" (1997). Nie zwrócono jednak wów­ czas uwagi na ziemię śląską. Pojawia się też w tekście kwestia niezwykle istotna, �40 MARIAN GRZEGORZ GERLICH i zarazem zaskakująca: „Źle się stało, że sprawa mniejszości śląskiej zaistniała przed wyborami do Sejmu. Gdyby stało się to w okresie wyborów do samorządu, mielibyśmy obiektywny sprawdzian zasięgu popularności osób przyznających się do śląskości, bez podejrzeń, że chodzi tu o obejście progu wyborczego" (1997). Na ten temat zdania są zróżnicowane, lecz pojawia się i taki pogląd, niewątpliwie znamienny dla zwolenników omawianej narodowej opcji: Nam zarzucają, że chcemy uznania narodu śląskiego, żeby mieć przywileje do wybo­ rów parlamentarnych. [...] / niech nas nie zachęcają żebyśmy wystawiali swoją oddzielną śląską reprezentację do wyborów samorządowych, bo wtedy dopiero zaczną nam zarzucać najgorsze rzeczy, na ten numer się nie nabierzemy, my jesteśmy uczciwy naród. My się nie damy wpuścić w specjalne śląskie partie, bo powiedzą, że my jesteśmy separatyści, my wiemy co to znaczą wybory, w nich uczciwie stajemy, tych samorządowych i tych do Warszawy. Zbliżały się wybory parlamentarne. Do wyborów w tymże 1997 stanęli też przedstawiciele „Ruchu Autonomii Śląska", podobnie jak w 2001 roku . Powróćmy do stanowiska Sądu Apelacyjnego. W obszernym, bo liczącym prawie 14 stron uzasadnieniu podjęto wiele wątków. Skoncentrujmy się na nie­ których, w naszym rozumieniu istotnych. Odnosząc się do decyzji z 24 czerwca 1997 roku stwierdzono: „W motywach swego orzeczenia wskazał [Sąd Woje­ wódzki w Katowicach dokonujący rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej - przyp. MGG], że statut Związku nie narusza powszechnie obowiązu­ jących zasad prawnych. Cele, jakie sobie stawia i określone w statucie sposoby ich realizacji są zgodne z prawem i nie naruszają zasad współżycia społecznego. W szczególności brak jest podstaw do uznania, że Związek może godzić w swo­ jej przyszłej działalności w prawa innych osób" (Uzasadnienie, sygn. Akt I ACa 493/97, s. 2-3, dalej: Uzasadnienie...). Sąd zwrócił uwagę także na prawne uwa­ runkowania stosunku do pojęć „narodowość śląska" oraz „śląska mniejszość narodowa". Stwierdził, że ich definiowanie „nie może być przedmiotem badania z uwagi na nałożony na Sąd przez ustawę o stowarzyszeniach [konkretyzu­ jąc, chodzi o ustawę z 7 kwietnia 1989 roku „Prawo o stowarzyszeniach" - przyp. MGG] obowiązek niezwłocznego [...] rozstrzygnięcia sprawy Podzielił jednocześnie twierdzenie wnioskodawców, że od wyboru osoby zależy jej naro­ dowość i stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że na obszarze Górnego Śląska 10 1 0 Dnia 21 września 1997 roku w wyborach do Senatu lista wojewódzka obejmowała 18 kan­ dydatów; wybrano 3 senatorów Uprawnionych do głosowania było wtedy 2918280 osób, głoso­ wało 1 341 539 osób, głosów ważnych oddano 1314419. RAŚL wystawił następujące osoby, które uzyskały odpowiednio: Bartecka Urszula - 133 350 głosów, Kołodziejczyk Rudolf - 100764 głosy, Wieczorek Zenon - 108 897 głosów. W wyborach do Senatu w dniu 23 września 2001 roku w trzech okręgach wyborczych wyniki „Autonomii dla Ziemi Górnośląskiej" były następujące: okręg gliwicki (nr 28), uprawnionych do głosowania 674949 osób, głosów ważnych 256945, kan­ dydat „Autonomii" Bartecka Urszula uzyskała 39999 głosów; okręg rybnicki (nr 29) uprawnio­ nych do głosowania 567 854, głosów ważnych 232460, kandydat „Autonomii" Kluczniok Krzysz­ tof uzyskał 41849 głosów; okręg katowicki (nr 30), uprawnionych do głosowania 830025 osób, głosów ważnych 361 145, kandydat „Autonomii" Bogacki Jerzy uzyskał 75429 głosów. Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza, Protokóły Okręgowych Komisji Wyborczych, 1997, 2001. �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 41 zamieszkują „etniczni tubylcy" (Uzasadnienie..., s. 3). Niestety, Sąd nie wyjaśnił pojęcia „etniczni tubylcy". Z dalszego toku wywodu można wnosić, iż miał na uwadze etnicznie polską śląską ludność rodzimą. Użyty termin jest zbyt pojemny, a zarazem kontrowersyjny Rodzi wątpliwości często podnoszone przez mniej­ szość niemiecką na Górnym Śląsku. Pomijając tę kwestię zaznaczmy, że dalej podniesiono jeszcze problem braku jednoznaczności w stosunkach między­ narodowych, co do sposobu pojmowania pojęć: „mniejszość narodowa" oraz „narodowość". W odniesieniu do pojęcia „naród" przedstawiono natomiast wykładnię prawną rozumianą w kategoriach, co jest słuszne ze względu na cały tok wywodu, prawa międzynarodowego. Stwierdzono zatem, odwołując się do pracy Alfonsa Klafkowskiego, Prawo międzynarodowe publiczne, z 1964 roku, iż: „Nauka prawa międzynarodowego posługuje się określeniem naród jako wspólnotą ludzi uformowaną historycznie, będącą wynikiem warunków geogra­ ficznych, gospodarczych, społecznych, kulturowych. Naród rozwija się i dąży do stworzenia własnej organizacji państwowej. Dopóki jej nie stworzy, nie jest podmiotem prawa międzynarodowego" (Uzasadnienie..., s. 6). Odwołując się do wielu innych prac dalej stwierdzono w „Uzasadnieniu", iż przyjęte rozumienie narodu wskazuje, że tego rodzaju organizm społeczny kształtuje się w procesie historycznym przez wiele stuleci. Tego warunku Ślą­ zacy nie spełniają. Jednocześnie podkreślono silne związki tej grupy, znajdującej się przez stulecia poza obszarem państwa polskiego, poddawanej germanizacji, przynależnej „do pnia kultury polskiej" mimo odrębności kulturowej. Odwołano się też do sposobu postrzegania Górnoślązaków stwierdzając, że są pojmowani jako grupa regionalna a nie narodowa. Niezwykle istotny, w kontekście decyzji Sądu Apelacyjnego, był tekst Jerzego Kranza (1997), który w odbitkach krążył w badanych środowiskach. Autor zachęca do zastanowienia się nad istotą takich pojęć, jak „naród", „mniejszość narodowa", „mniejszość etniczna, religijna, językowa". W konkluzji stwierdza, że Ślązakom „potrzebna jest [...] pomoc państwa w rozwiązywaniu trudnych problemów lokalnych [...]. Wiele śląskich postulatów można realizować krok po kroku w ramach innych struktur. Wniosek o rejestrację organizacji mniejszości śląskiej wydaje się jednak rozwiązaniem chybionym, bez związku z rzeczywi­ stością społeczną i polityczną Polski i regionu Śląskiego" (Kranz 1997). 11 JESTEŚMY NARODEM. ZŁOŻENIE WNIOSKU KASACYJNEGO DO SĄDU NAJWYŻSZEGO Zgodnie z zapowiedziami lidera Związku, następuje złożenie wniosku kasacyj­ nego do Sądu Najwyższego w Warszawie. Formalnie wniosek wpłynął 3 listopada 1997 roku. Działacze byli wspomagani przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. 11 Autor jest pracownikiem Centrum Stosunków Międzynarodowych Instytutu Spraw Pu­ blicznych w Warszawie. �42 MARIAN GRZEGORZ GERLICH W czasie badań terenowych, rozmów z Górnoślązakami, okazało się, że właśnie decyzja Związku o wprowadzeniu problemu narodu śląskiego na forum ogólno­ polskie wywołała bardzo silne, zróżnicowane reakcje; od zachwytu do zupełnej negacji . Dyskusje środowiskowe uległy wzmocnieniu. Do tej pory działalność Związku pojmowano w kategoriach pewnej wewnętrznej śląskiej akcji, która nie miała - według potocznych przekonań - mimo wielu enuncjacji prasowych i na­ głośnienia w kraju, szerszego oddźwięku społecznego i politycznego. Pojawienie się tego problemu „u nich w Warszawie" zmuszało natomiast do refleksji nad odbiorem społecznym, nad potencjalnymi skutkami dla regionu, a zwłaszcza jego ludności rodzimej. Zwolennicy decyzji Związku podkreślali konieczność finali­ zowania rozpoczętej akcji. Najważniejszym było dla nich uznanie własnej grupy jako narodu, a ewentualną decyzję pozytywną pojmowano jako efekt dojrzałości państwa polskiego, także samych Polaków, postrzeganych często jako nacjonali­ stów. Tego rodzaju decyzję rozumiano również jako rekompensatę za doznane krzywdy i tym samym „prawdziwy akt sprawiedliwości dziejowej". Ten radykalny pogląd miał jednak zdecydowanie marginalny zasięg, choć niezbędne są odpo­ wiednie badania statystyczne, uzupełniające prezentowaną opcję jakościową. Do rangi symbolu urasta fakt, iż właśnie w Katowicach odbyła się w grudniu 1997 roku, z inicjatywy Anny Tatarkiewicz, konferencja „Pytania o polską toż­ samość kulturową" , w której poza problemami ogólnopolskimi odniesiono się także do kwestii górnośląskich , zwracając uwagę na wiele specyficznych elementów lokalnej tożsamości, widzianych też w kontekście tradycji polskiej; pojawił się również temat narodu śląskiego. Pokłosie konferencji zostało opubli­ kowane częściowo w Śląsku (1998, nr 2) oraz w całości w kwartalniku Wyrazy (1998, nr 5-6), co nastąpiło tuż przed oczekiwaną decyzją Sądu Najwyższego. Ostatecznie, 18 marca 1998 roku, odrzucił on kasację złożoną przez Związek Ludności Narodowości Śląskiej i tym samym podtrzymał decyzję Sądu Ape­ lacyjnego w Katowicach. Obszerne „Postanowienie" zawiera wiele ważnych sformułowań. Istotne były odwołania się do kwestii sensu stricte prawnych. Zwrócono m.in. uwagę, iż „Mniejszość narodowa [a liderzy Związku zdecy­ dowanie definiują śląską zbiorowość regionalną jako mniejszość narodową na terenie państwa polskiego - przyp. MGG] jest pojęciem prawnym (art. 35 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 lutego 1997 r.), choć nie jest zdefinio­ wana ani w prawie polskim, ani w powołanych w kasacji konwencjach. Jednakże raport wyjaśniający do Konwencji Ramowej Rady Europy o mniejszościach narodowych z 1995 roku jednoznacznie stwierdza, że subiektywny wybór narodu przez człowieka jest zawsze nierozłącznie związany z obiektywnymi kryteriami 12 13 14 15 1 2 Jest zastanawiające, jak informacja ta tak szybko dotarła do w miarą szerokich rzesz spo­ łeczeństwa. Jej organizatorami była redakcja Wyrazów, Górnośląskie Towarzystwo Literackie i miesięcz­ nik Śląsk, a patronat medialny objęła redakcja Polityki (Zdzisław Pietrasik oraz Adam Krzemiński). Wystąpili m.in.: A. Tatarkiewicz, P. Śpiewak, A. Krzemiński G. Borkowska, J. Hennelowa, T. Kijonka. W tej części wystąpili: M.S. Szczepański, M.G. Gerlich, J. Tomasiewicz, J. Wódz, K. Karwat. 1 3 1 4 1 5 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 43 istotnymi dla tożsamości narodowej. Oznacza to, iż subiektywna deklaracja przy­ należności do określonej grupy zakłada uprzednią społeczną akceptację istnienia takiej grupy narodowościowej" (Postanowienie, s. 4). Chodzi tu zatem o naród ukształtowany w procesie historycznym, z wszystkimi tego konsekwencjami wewnętrznymi, zewnętrznymi, subiektywnymi i obiektywnymi. Dalej stwierdzo­ no: „W powszechnej świadomości społecznej było i jest przekonanie o istnieniu grupy etnicznej Ślązaków, która jednakże nigdy nie była uważana za odrębną grupę narodową" (Postanowienie, s. 4). Tego rodzaju uzasadnienie budzi największe kontrowersje ze strony zwolen­ ników istnienia narodu śląskiego. Nadal był on przedmiotem ożywionej dyskusji. I tak, na łamach Rzeczypospolitej, Jan Lissowski, w artykule „Czy można wybie­ rać ojczyznę", zastanawia się nad fenomenem „narodu śląskiego" i stwierdza: „Nie było nigdy trzeciej, śląskiej narodowości, ale była - i nadal jest - trzecia grupa ludności, której nie można zaliczyć ani do Niemców, ani do Polaków [...]. Należą do niej ci mieszkańcy Śląska, którzy nie podjęli jeszcze ostatecznej decy­ zji, co do swojej ojczyzny i stoją przed indywidualnym wyborem: być Polakiem czy Niemcem" (Lissowski 1998). Z kolei Antoni Kositza, polemizując z tymi wywodami, ogłasza artykuł „Ani Polska, ani Niemcy", w którym dowodzi ist­ nienia narodu śląskiego i zarazem stwierdza: „Ojczyzną dla tych Górnoślązaków nie jest ani Polska, ani Niemcy, lecz stanowi j ą «Slaska Heimaterde»" (1998). SKARGA W EUROPEJSKIM TRYBUNALE PRAW CZŁOWIEKA W STRASSBURGU 18 czerwca 1998 roku Komitet Założycielski ZLNŚ składa w trybunale strasburskim skargę na państwo polskie, zarzucając sądom złamanie prawa do zrze­ szania się, a z kolei 17 maja 2001 roku dochodzi do publicznego przesłuchania stron, to jest reprezentantów komitetu założycielskiego i polskiego rządu. Zwią­ zek reprezentowali: R. Kołodziejczyk, E. Sowa, J. Gorzelik, a na czele strony rządowej stał Krzysztof Drzewicki. Reprezentujący interesy Związku mecenas Sławomir Waliduda ustosunkował się do sposobu pojmowania przez stronę rządo­ wą mniejszości narodowych, a w tym kryteriów subiektywnych i obiektywnych. Stwierdził: „Jakkolwiek rząd odnotowuje istnienie subiektywnych kryteriów po stronie skarżących, to jednak odmawia istnienia kryteriów obiektywnych. Jed­ nakże odmowa ta jest zupełnie dowolna i nie znajduje potwierdzenia w rzeczy­ wistym stanie sprawy. Rząd co prawda sugeruje, iż kryterium obiektywnym jest społeczna akceptacja, ale przecież z samego założenia pogląd powyższy ma cechy wyłącznie subiektywne, gdyż nie znajduje oparcia w jakichkolwiek normach prawnych. Rząd nie mówi więc, jakie są obiektywne kryteria istnienia mniej­ szości, po to, by Ślązaków pozbawić w tym względzie możliwości odniesienia" . Po upływie kilkunastu miesięcy, 5 grudnia 2001 roku, na posiedzeniu czwar­ tej sekcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zapada decyzja w sprawie 16 6 Materiał uzyskany od dr. J. Gorzelika. �44 MARIAN GRZEGORZ GERLICH ZLNŚ. Orzeczenie jest utajnione aż do publikacji. Dwa tygodnie później, 20 grud­ nia 2001 roku, zapada ostateczna decyzja. Zdaniem Trybunału, polskie sądy nie złamały prawa odmawiając rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Polskie media podały tę informację z nieukrywanym zadowoleniem. Poja­ wiają się tytuły w rodzaju „Ślązacy przegrali", które bulwersują rodowitych mieszkańców Górnego Śląska odrzucających działania Związku, a więc zdecy­ dowaną większość. Organizacja nie istnieje, ale jednak sprzymierzeniec, czyli Ruch Autonomii Śląska, w swoim portalu internetowym szeroko komentuje to zdarzenie. I tak praktycznie było przez cały okres sporu dotyczącego rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Wiele elementów programu tej organi­ zacji w różny sposób prezentowano w działaniach Ruchu Autonomii Śląska, a szczególne odzwierciedlenie można zauważyć na łamach Jaskółki Śląskiej oraz na stronach internetowych tej organizacji (zob. www.raslaska.org.) . Na szcze­ gólną uwagę w tym kontekście zasługuje to, że 8 listopada 2001 roku odbył się kongres "European Free Alliance - Democratic Party of Peoples of European". Wtedy to Ruch, który reprezentowali Józef Gwóźdź i Jerzy Gorzelik, uzyskał status członka-obserwatora. Można nawet zauważyć pewne wyraźne związki kadrowe między obu organizacjami. 17 PORAŻKA W STRASSBURGU I NOWA SZANSA Decyzja Trybunału spowodowała niewątpliwą radykalizację poglądów zwolen­ ników narodu śląskiego. Mówią, że naród ten nie umarł w Strassburgu. Pytają czy są „niechcianymi dziećmi Europy" {Jaskółka 2002, styczeń). Decyzja w Strass­ burgu jest niewątpliwą porażką dla Związku, a także określonej części członków i sympatyków Ruchu Autonomii Śląska. Jednak odnaleziono nową szansę mobili­ zacji etnicznej, a w efekcie także wyniesienia kwestii narodu śląskiego ponownie na arenę ogólnopolską, a nawet międzynarodową. Zbliżający się spis powszechny potęguje nastroje mobilizacji. Związek Ludności Narodowości Śląskiej nie istnieje, ale okazuje się, że o kwestie narodowości śląskiej upomina się Ruch Autonomii Śląska. Oto, w zbliżającym się Narodowym Spisie Powszechnym, pod nume­ rem 33, zawarte jest pytanie dotyczące właśnie narodowości. Okazuje się, że - według informacji uzyskanych przez członków stowarzyszenia - w czasie szko­ leń rachmistrzów zalecano im, aby osoby deklarujące narodowość śląską zachęcać do zmiany deklaracji. Problem ten, jak i szerzej zarzucane władzom manipulacje związane ze spisem, a dotyczące Górnoślązaków, zostały omówione w „Oświad­ czeniu" wydanym przez Ruch 13 marca 2002 roku . Ogłoszony 23 kwietnia 2002 18 1 7 Jest kilka portali internetowych, które prezentują kwestie dotyczące narodu śląskiego i to zgodnie z ideami Związku Ludności Narodowości Śląskiej czy Ruchu Autonomii Śląska. Warto odwołać się także do „Echa Ślońskiego. Niezależnego Magazynu Internetowego (www.echoslonska.com.)". „Oświadczenie" podpisał kierownik Biura Prasowego RAŚL - Jerzy Gorzelik. 1 8 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 45 „Komunikat" stwierdza natomiast: „Ruch Autonomii Śląska ma zatem mocne podstawy by przypuszczać, że władze polskie, wspomagane przez część establish­ mentu, dążąc do wywołania dezorientacji wśród Ślązaków, pragną zmanipulo­ wać spis powszechny i wypaczyć obraz sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku". Można przyjąć hipotezę, iż część górnośląskiej zbiorowości regionalnej będzie deklarowała przynależność do narodu śląskiego. Najtrafniej sytuację ujął jeden z rozmówców: Czekamy. Nawet jeśli za Ślązaków będzie się w tym spisie uważało 1000 osób to już jest problem dla władzy. Działacze spodziewają się natomiast kilkudziesięciu tysięcy tego rodzaju deklaracji, konkretyzując - nie­ którzy spodziewają się do 90 tysięcy. Zasygnalizowany typ wyboru może potencjalnie wywołać zawiłą sytuację i to nie tylko w kategoriach prawnych. Oto, nie uznajemy istnienia narodu śląskiego, ale zarazem w Narodowym Spisie Powszechnym może się pojawić kategoria osób deklarująca poczucie takiej przy­ należności narodowej. Istnieje zresztą casus czeski. Stanisław Zahradnik pisze, co rozumieć należy nie tylko jako wypowiedź zatroskanego działacza polskiego: „Główne cechy [...] spisu ludności z 1991 roku [czyli już w realiach nowego demokratycznego państwa czeskiego - przyp.MGG] to wprowadzenie narodo­ wości morawskiej i śląskiej " (Zahradnik 1991, s. 24-25). W Polsce wyniki spisu nie są jeszcze znane. 19 NARÓD ŚLĄSKI - NOWY PRZEJAW PROCESU NARODOTWÓRCZEGO? Historia prezentowanego Stowarzyszenie to szczególnego rodzaju obraz dzia­ łań zmierzających do przygotowania podstaw instytucjonalnych skierowanych wobec występujących na Górnym Śląsku już od początku ubiegłego stulecia zróżnicowanych tendencji ślązakowskich. Jest to problem niezwykle skompli­ kowany, tak jak wszelkie procesy narodotwórcze, czy też mające choćby taki charakter, lub tylko symptomy. W naszej europejskiej perspektywie stykamy się zarówno z narodami historycznie ukształtowanymi, jak i zjawiskami nowymi, o różnej jednak skali czasowej. Przede wszystkim to historyczne uformowanie się europejskich wielkich i małych narodów. Wiadomo, że proces ten przebiegał według pewnych znamiennych, rozpoznanych już w kategoriach scjentystycz­ nych modeli (zob. np. Chlebowczyk 1983; Pomian 1992; Waldenberg 1992). To są konkretne prawidłowości (kulturowe, społeczne, ideologiczne, organizacyjne, instytucjonalne, polityczne, militarne), a wreszcie również określony kontekst politycznej akceptacji wewnętrznej i międzynarodowej. Zresztą właśnie kwestia politycznego uznania danego narodu przez inne narody jest szczególnie pod­ noszona przez zwolenników narodu śląskiego. Twierdzą oni, iż dotąd dla Górno­ ślązaków nie było w zasadzie sprzyjającego momentu do tego typu rozwiązań. W tym klasycznym modelu nie zawsze w pełni mieszczą się procesy zachodzące 1 9 Dla ilustracji podajmy, że przynależność do narodu polskiego deklarowało na Zaolziu 43479 osób a do narodu śląskiego 10858 osób (Zahradnik 1991, s. 25). �46 MARIAN GRZEGORZ GERLICH w niektórych ustabilizowanych demokracjach zachodnich związane z aktyw­ nością niektórych narodów czy grup etnicznych nie posiadających własnej pań­ stwowości, a dążących do realizacji różnych celów politycznych, w tym także rozszerzenia autonomii. W różny sposób ambicje narodowe połączone z dąże­ niem do samostanowienia przebiegały od 1989 roku we wschodniej części Europy. Miały charakter pokojowy, ale też militarny. Problematykę rozwiązań prawnych w tym zakresie należy jednak postrzegać już w kontekście prawo­ dawstwa Unii Europejskiej (zob. np. Wybór... 1999, s. 151-208), choć przykła­ dowo Polska nadal nie ma ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych. Niezależnie jednak od owych procesów interesującą nas kwestię narodową należy współcześnie rozpatrywać także w powiązaniu z tworzeniem się społe­ czeństwa obywatelskiego i „obumierania" państwa narodowego czy „epoki póź­ nej nowoczesności". Natomiast w przestrzeni postsowieckiej należy dodatkowo uwzględnić między innymi szeroko rozumianą traumę wynikającą z wielo­ aspektowego zniewolenia (Bogucka 1997), tworzenie struktur demokratycznych, restrukturyzację przemysłu. Przypadek górnośląski jest szczególny. Ludność rodzima deklaruje się bowiem w miarę powszechnie jako Polacy, zarazem eksponuje przywiązanie do śląskości. Sytuacja jest skomplikowana, bowiem m.in. określone wydarzenia społeczne, a zwłaszcza polityczne, a obecnie także ekonomiczne powodują pojawianie się postaw labilnych narodowo. Tego nie można jednak oceniać w klasycznych kategoriach patriotyzmu i zdrady, lokalny kontekst jest bowiem materią bardzo delikatną i nie znajduje odniesienia w innych regionach Polski. Występuje tu splot różnych (historycznych i realnie teraźniejszych), dotąd w małym zakresie rozpoznanych w aspekcie kompleksowym, czynników dynamizujących erozję polskich postaw narodowych i zarazem formowanie się postaw proślązakowskich oraz lansowanie fenomenu narodu śląskiego. Z całą pewnością część ludności rodzimej po prostu chce być tym kim jest, to znaczy grupą nie odczuwającą potrzeby definiowania siebie w kategoriach narodowych. Musi zastanawiać pytanie: Czy człowiek, który nie umie określić siebie w kategoriach narodowych nie jest człowiekiem, jest kimś gorszym? Czy ktoś taki nie może iść do Europy? Ja też dobrze pracuję, lubię teatr, muzykę, lubię i Chopina, i Wagnera, lubię Mickiewicza i Schillera, a nie lubię ani polskiego disco-polo, ani bawarskich przyśpiewek. Natomiast czynnik narodowy mnie nie interesuje. Tak oto stara postawa znajduje nową jakość merytoryczną. Część Górnoślązaków poszukuje swojej tożsamości. Oni, i ogół ludności rodzimej, tkwią w szczególnej sytuacji, tu i teraz. W tym kontekście musimy więc uwzględnić choćby wielowiekowe funkcjonowanie górnośląskiej zbioro­ wości regionalnej poza etnicznym organizmem państwowym, realne bytowanie na pograniczu kulturowym i politycznym, istnienie kultury dominującej, jeszcze z początkiem okresu międzywojennego funkcjonowanie niepełnej struktury społecznej własnej zbiorowości, nikły związek z polskim Universum symbolicz­ nym, prymat regionalnego Universum symbolicznego (o charakterze oralnym), nie w pełni wykrystalizowana sytuacja narodowościowa, silne poczucie własnej �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 47 odrębności, tworzenie się organizacji ślązakowskich w okresie międzywojnia, silny wpływ nazizmu, eksploatacyjną politykę centrum wobec Górnego Śląska w dobie PRL, stosunkowo wyraźne zamknięcie się jeszcze w latach 60. X X wieku części ludności rodzimej w obrębie śląskości, istniejące poczucie krzywdy, nikłą mobilność społeczną, na ogół małe zainteresowanie edukacją, narastanie frustra­ cji wynikającej z postępującego gwałtownie upadku „starego przemysłu" i na­ rastanie bezrobocia, brak wiary w kreacyjną rolę własnej elity i rozczarowanie jej „rządami", przekonanie o konieczności śląskiej reprezentacji na różnych szczeblach władzy, niezrozumienie braku autokreacji śląskiej tożsamości i jej szczególnych walorów, utrzymywanie się elementów tzw. tradycyjnej kultury i przekonanie ojej atrakcyjności. Ta sytuacja, jak i działalność ideologów narodu śląskiego, którzy niewątpli­ wie będą szukać nowych form aktywności i instytucjonalizacji swego ruchu, wskazuje, iż na obecnym etapie stykamy się jednak ze specyficznym, nowym przejawem procesu narodotwórczego. Nie wykluczone, iż będzie ona wykorzy­ stana do tworzenia śląskiego etnomitu politycznego, który w swej istocie zawsze odwołuje się do emocji i stereotypów. Czy będzie on pomocny w intensyfikacji postaw prośląskich i jednocześnie mobilizacji etnicznej, służącej politycznej akceptacji narodu śląskiego? Trudno odpowiedzieć. Po próbie jego uznania poprzez sądową rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej może na­ stąpić próba jego politycznego uznania wskutek odwoływania się do deklaracji w Narodowym Spisie Powszechnym. Problemem odrębnym jest natomiast to, w jakim zakresie naród śląski spełnia kryteria znamienne dla narodów ukształ­ towanych historycznie. Tego typu nowa „technologia" powoływania narodu pozbawionego swojej jednoznacznej tożsamości jest - parafrazując wypowiedź, którą sformułował Ivan Colovic - szczególna. Możemy się zetknąć z kolejnymi zadekretowanymi politycznie obrzędami przejścia „od banalnego stadium życia nieobudzonego" (Colovic 2001, s. 87), nieistniejącego narodu do statusu narodu powołanego drogą administracyjną, bez jakichkolwiek cech narodu-bohatera, co jest znamienne dla wielu nacji. LITERATURA B e r l i ń s k a D. 1999, Mniejszość niemiecka na Śląsku Opolskim w poszukiwaniu tożsamości, Opole. B o g u c k a T. 1997, Polak po komunizmie, Kraków. B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa-Kraków. C h l e b o w c z y k J. 1983, O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII wieku do początków XX w.), Warszawa-Kraków. C i e s z e w s k a B. 1997, M y naród, Rzeczpospolita, nr 147, 26.06. - 1997a, Wojewoda zapowiada rewizję, Rzeczpospolita, nr 149, 28.06. C i e s z e w s k i J. 1997, Ślązacy nie są mniejszością, Rzeczpospolita, nr 224, 25.09. Ć o 1 o v i ć I . 2001, Polityka symboli. Eseje o antropologii politycznej, Kraków. �48 MARIAN GRZEGORZ GERLICH G e r l i c h M . G. 1994, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Kontekst, nr 1-2, s. 13-135. - 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), s. 191-196. - 1998, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 7-9. - 1999, Elementy tradycyjnej tożsamości regionalnej w ideologii nowych elit politycz­ nych na Górnym Śląsku, [w:] Diferenciacia metskeho spoiećenstva v każdodennom żivote, I . Salner, Z. Benuśkova (red.), Bratislava,s. 28-36. H e n n e l o w a J. 1998, Polak-katolik? Tożsamość kresowa, Wyrazy, nr 5-6, s. 42-44. H u p k a H. 2001, Niespokojne sumienie. Wspomnienia, Warszawa. K a b z i ń s k a I . 2000, Między grupą etniczną a narodem, Etnografia Polska, t. 44, z. 1-2, s. 39-60. K a n i u s e l l a T. 1999, Wyłanianie się grup narodowych i etnicznych na Śląsku w okresie 1848-1918, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, z. 12-13, s. 35-72. K 1 a f k o w s k i A. 1964, Prawo międzynarodowe i publiczne, Warszawa. K o s i t z a A.S. 1998, Ani Polska, ani Niemcy, Rzeczpospolita, 30.05. K r z e m i ń s k i A. 1998, Polska Frankensteinem Europy, Wyrazy, nr 5-6, s. 19-23. K u r c z Z. 1997, Mniejszość niemiecka w Polsce, Wrocław. K w a ś n i e w s k i K. 1997, Czy istnieje narodowość śląska?, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, t. 6, z. 1, s. 129-151. L i s s o w s k i J. 2000, Czy można wybierać ojczyznę?, Rzeczpospolita, 28.03. N a w r o c k i T. 1993, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 137-179. Niechciane... 2001, Niechciane dzieci Europy (komentarz), Jaskółka Śląska, styczeń. Ochrona... 1995, Ochrona praw osób należących do mniejszości narodowych, Warszawa. P o m i a n K. 1992, Europa i jej narody, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1994, Nad przeszłością, Przegląd Polityczny, nr 24, s. 63-69. - 1997, Górnośląska samowiedza, Śląsk, nr 6. S z c z e p a ń s k i M . S. 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Polska będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 205-233. - 2002, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice. S z m e j a M . 2001, Niemcy? Polacy? Ślązacy!, Kraków. S z y n k i e w i c z S. 1996, Konflikt tożsamości, tożsamość w konflikcie, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), War­ szawa, s. 15-30. W a l d e n b e r g M . 1992, Kwestie narodowe w Europie środków o-w schodni ej'. Dzieje, idee, War­ szawa. W ó d z J. 1998, Z politycznego punktu widzenia, Wyrazy, nr 5-6, s. 49-56. Wybór... 1999, Wybór Konwencji Rady Europy. Wersja polska, Warszawa. Z a h r a d n i k St. 1991, Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności. 1880-1991, Trzyniec. ŹRÓDŁA Jaskółka Śląska, organ Ruchu Autonomii Śląska. Komunikat Ruchu Autonomii Śląska z 23 kwietnia 2002 r. Korespondencja różnych instytucji do Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Oświadczenie Ruchu Autonomii Śląska z 13 marca 2002 r. Materiały Państwowej Komisji Wyborczej, Protokóły Komisji Okręgowych 1997, 2001. Postanowienie Sądu Najwyższego w Warszawie (sygn. Akt I PKN 4/98). Statut Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach (sygn. akt I Aca 493/97). �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 49 MARIAN G R Z E G O R Z G E R L I C H CALLING THE SILESIAN NATION INTO BEING. FROM KATOWICE TO STRASSBURG - THE ARDOUS WAY TO THE REGISTRATION OF THE ASSOCIATION OF PEOPLE OF SILESIAN NATIONALITY Summary As soon as the communist regime had collapsed, some new social processes emerged among the autochtonous population of Upper Silesia. The processes, complex and not known previously, were manifested in the revival of the Silesian ethnic identity, creation of new autonomy of the local society, initiation and institutionalization of new regional movement. Among the elites the idea of regionalization of the country was promoted and, to a lesser extent, the idea of restoration of the autonomy of the province of Silesia like that from before 1939. It was the perspective in which, some years later, the problem of the Silesian nation reappeared officially. It was expressed in the attempt of the registration of the Association of People of Silesian Nationality, on 11 December 1996. The article describes the stages and circumstances of the endeavour to register the association in state courts of succeeding instances. The Association was registered by the District Court in Katowice on 24 June 1997. The decision, however, was revoked on 24 September 1997 by the Court of Appeal in Katowice. On 3 November the leaders of the Association appealed for cassation to the Supreme Court; the application was eventually rejected on 18 March 1998. The author has analysed the arguments of both parties - the courts and the Association - and he points at two dimensions of the problem: that of the formal legal regulations and that revealing the complexity of problems concerning national identity and self-definition. The phenomenon of the "Silesian nation", the attitudes of its adherents do not appear in any studies in social science in general, and ethnology in particular.The debate on the problem can be found in press only - both national and regional. The next step of the Association was to put the case to the Human Rights Court in Strassbourg. On 20 December 2001 the Strassbourg Court acknowledged the conformity of the procedures of the Polish courts with the regulations. A l l the same, that decision cannot solve the problem of the Silesian nation, neither can it prevent other organizations from raising it again. New circumstances appeared connected with the National Census in 2002, since the questionnaire includes "nationality". Supporters of the idea of Silesian nationality recommend the inhabitants to declare it although it has not been included on the list of nationalities officially recognized. Yet the main problem is to what extent the idea is really accepted by the local population. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7178a54b5a53eafe4b90d6b285e9e1.pdf 5e0e24b902b43f5c0c321a181a570cc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Indie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4952 Title A name given to the resource Powrót do Indii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.133-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text odróż potrwa zaledwie cztery tygodnie. W tak krótkim czasie uda mi się zrealizować tylko część pierwotnych zamierzeń. Nie będzie innego wyj­ ścia, niż skorzystać z mądrej rady, że lepiej ograniczyć się do kilku miejscowości i zrezygnować z ambitnego planu podróży, która - by go zrealizować - musiałaby potrwać przynajmniej trzy miesiące. Pociągami (spędzę w nich aż jedną czwartą część pobytu) około siedmiu tysięcy kilometrów, zatrzymując się zaledwie w kilku miastach. Wyruszam w drogę w marcu 2001 roku, w sześć miesięcy przed tzw. atakiem na Amerykę, któ­ ry otworzy nową epokę w stosunkach międzynarodo­ wych, pogrążając w kryzysie przemysł turystyczny. M o­ imi najważniejszymi przewodnikami po Subkontynencie będzie kolorowy film dokumentalny francuskiego reżysera Louis M alle’a, nakręcony w 1969 roku dla BBC, wyklęte przez znaczną część m ahometan Szatań­ skie wersety, które w opinii ich autora stanowią książkę jego życia, oraz przeróżne, bliżej nieokreślone motywy i wątki, łączące m ałą krainę mego pochodzenia ze światem hindusów i żyjących na Subkontynencie m u­ zułmanów. W obliczu tego, co zastanę na miejscu, zre­ zygnuję z zamierzeń „naukowych” - rozstanę się z nimi bez większego żalu, tak jak przy poważnej awarii wyrzu­ ca się zbędny bagaż. Ograniczę się do roli obserwatora i osoby opisującej. Jak Malle - który poddawszy się bez­ miarowi Indii, postanowił rejestrować kamerą jedynie to, co widział z samochodu, gdy przemierzał kraj z pół­ nocy na południe, posługując się jedynie papierem, piórem oraz mapami i planami miast, które kupiłem po przylocie, będę w pełni świadom, że wobec ogromu świata Subkontynentu, w jego wymiarze przestrzen­ nym i czasowym, mój własny mikrokosmos ma zniko­ me znaczenie. Przyjmę więc, że wszystko to, co mi się przytrafi po drodze, dopomoże mi wczuć się w realia codziennej egzystencji rdzennych mieszkańców tego obszaru świata. Moje intuicyjne reakcje na ludzi i wa­ runki, w jakich żyją, wywrą istotny wpływ na kształt i przebieg tej podróży. Poddając się „normom” i zasa­ dom miejscowych duchów opiekuńczych, owoce, jakie będę zbierać, często okażą się gorzkie, ale na tyle życio­ dajne, że wystarczą mi do końca życia. P P E T E R J. M A R T Y N Powrót do Indii że dziś, mimo że jestem prawie dziesięć razy starszy, mam zaledwie mętne wyobrażenia o tym, co mnie cze­ ka na Subkontynencie, więc jako dziecko nie byłem w stanie pogodzić się z tym, że może istnieć coś, co jest wyższe niż stumetrowa iglica największego kościoła w moim mieście rodzinnym. Człowiek powinien uczyć się przez całe życie. W pasażu handlowym w drodze do podziemnego dworca kolejowego (skąd można poje­ chać do jeziora Thun, z którego kiedyś wyruszyłem z rodzicami do góralskiej mieściny) kupiłem scyzoryk firmy Victorinox-Wengera - być może ostatnia ikona Szwajcarii. W samolocie do Delhi większość pasażerów stano­ wią Hindusi, powracający, w szerokim sensie tego sło­ wa, do siebie; pozostali to najczęściej „dzieci Zacho­ du”, które wierzą, że odnajdą w Indiach coś, czego nie ma w Europie. D ostałem miejsce w środkowym rzędzie w klasie ekonomicznej. Pytam, czy nie ma przypad­ kiem wolnego miejsca przy oknie. Siedzący obok mnie Widok z samolotu Wyprawa zaczyna się około 6 rano na Okęciu. Ki­ lometry będę więc liczyć z wysokości 4 tysięcy metrów, wyobrażając sobie mijane w dole krajobrazy, granice, miejsca, resztki dawnych kultur. W czasie trzygodzin­ nej przesiadki w Zurychu, mimo niesmaku, że naj­ większa podróż, jakiej dokonam w tym wcieleniu, wie­ dzie przez pozbawione jakiegokolwiek charakteru lot­ nisko, cały czas pamiętam, że poza niekończącymi się polami północno-wschodniej Francji właśnie Szwajca­ ria była pierwszym krajem zagranicznym, który zoba­ czyłem na własne oczy. W Zurychu zdam sobie sprawę, 1. (New) Delhi nr VIII, Uroczystości w dniu niepodległości. Tan ce­ rze ze stanu Pendżab przed łukiem żałobnym zw. All India Memo­ riał ku czci żołnierzy Imperium Brytyjskiego, poległych w czasie obu wojen światowych 133 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII 2. U lica M ain Bazaar w dzielnicy Paharganj widziana z drugiego piętra hotelu Hindus, który leci z uroczą, ubraną tradycyjnie żoną, małym chłopcem i niemowlęciem - przemawia do mnie z przejęciem, że jeśli mam zamiar zwiedzać tyle miast, koniecznie muszę kupić miesięczny bilet linii Jet Airways. Za chwilę, ku mojemu zdziwieniu, stewarde­ sa wraca z wiadomością, że znalazła dla mnie miejsce przy oknie. Siedząca obok kobieta pochodzi z Augsburga, ale mieszka w Monachium, gdzie pracuje w opiece spo­ łecznej. Sens życia odnalazła w buddyzmie. Rozstanę się z nią dopiero w Delhi. Neofitka - sympatyczna, ale potwornie skąpa, kupi od razu bilet autokarowy „za je­ dyne 94 rupie” do leżącej około 370 kilometrów na północ dawnej wioski góralskiej Dharamsala, mekki nawróconych na buddyzm, gdzie zajęcia z religii oferu­ je się wraz z noclegami i wyżywieniem. Niemka, zafa­ scynowana jest Indiami w sposób powierzchowny i nie­ co fanatyczny. Choć wciąż spotyka się ludzi, którzy twierdzą, że w Indiach nie tyle poszukują, ile doświad­ czyli duchowego wtajemniczenia czy oświecenia, w dzi­ siejszych, materialistycznych czasach nie zdarza się to już zbyt często - znacznej większości przybyszy z Zacho­ du wystarczą inne doznania. Zwykle przyjeżdżają, by przede wszystkim korzystać z niskich cen, rozrywek, narkotyków i seksu. Kiedyś podróż była niecodzienną przygodą i intensywnym przeżyciem. Dziś ludzie podró­ żują, by zaspokoić konkretne, zwykle przyziemne po­ trzeby, a wszystko to, co przydarza się poza tym, jest dla nich sprawą drugorzędną. Każdy może osiągnąć swój cel bez większego wysiłku. Ze wszystkich nietubylców, których poznam w Delhi, Bombaju i innych miastach, jedynie ta, już nie pierwszej młodości, pracownica m o­ nachijskiego magistratu twierdzi, że poszukuje wyłącz­ nie przeżyć duchowo-religijnych. W miejskich molo­ chach Indii nie m a już powodu, żeby były złudzenia co do świata dawnych kolonialistów, tym bardziej że naro­ dziła się tutaj nowa kasta, która więcej ma wspólnego z międzynarodową warstwą profesjonalistów - ludzi, którym w gruncie rzeczy jest obojętne, czy mieszkają w Bombaju, Baltimore, Chicago, Chennai, Dallas czy Delhi - niż z miejscowym społeczeństwem. Wśród pasażerów sam olotu nr SR 194, który odla­ tuje ze Szwajcarii o godzinie 12.10 i lądować będzie na lotnisku im. M ahatm y Gandhiego ok. 02.00 czasu lo­ kalnego następnego dnia, przeważająca większość uważa siebie za synów i córki indyjsko-hinduskiej re­ publiki Bharat. Po wylądowaniu m oja współtowarzyszka podróży wykaże się kompletnym brakiem taktu i zrozumienia dla dram atu tożsamości kulturowej, jaki toczy się we współczesnych Indiach. M łodego człowie­ ka, wyraźnie zdenerwowanego długim staniem w ko­ lejce do kontroli paszportów, zapyta: Is this your first ti­ me in India?. Biedak, który mówi z akcentem typowym dla Birmingham i środkowej Anglii, jest kompletnie zaskoczony tym absurdalnym i niezręcznym pytaniem, bo jego wygląd jednoznacznie świadczy przecież, że jest Hindusem z diaspory (którą tworzą hindusi i m u­ zułmanie wywodzący się z Subkontynentu, tzw. non-re­ sident Indians), zamieszkującej m.in., a może nawet przede wszystkim, Wyspy Brytyjskie. 134 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII Nieustające konfrontacje, czyli Delhi wyskakuje chłopak i z figlarnym błyskiem w oku wyrzu­ ca na środek ulicy, niemal nam pod nogi, cały karton zepsutych jajek. Niem ka buddystka wygląda nieswojo. Niezgrabni przybysze z innej planety, którzy wylądowa­ li dosłownie przed chwilą, przytłoczeni ogromnymi, groteskowymi plecakami - wyglądamy jeszcze bardziej niesamowicie niż postaci z Boscha. Docieramy szczęśli­ wie do hotelu, który po drodze polecili nam pracowni­ cy przepełnionego pensjonatu. Kompetentni, młodzi recepcjoniści wyjaśniają, że nie mogą nas zaprowadzić od razu do wolnych pokoi, ale zapraszają do środka. Zostawiamy bagaż na dole i idziemy na taras nad trze­ cim piętrem. Tam, pod okiem tandetnie wyrzeźbionego bóstwa szczęścia Ganesza m oja współtowarzyszka, za­ chwycona faktem, że zdobyła lokum za symboliczną ce­ nę, zaprasza na limkę, hinduski odpowiednik coca-co­ li czy fanty, - blady napój o chemicznym smaku, serwo­ wany w firmowej butelce ze słomką. Jest to jedna z ostatnich chłodnych nocy przed tzw. ciepłym, to zna­ czy gorącym, sezonem. Poddając się nastrojowi cichej euforii, patrzymy na budzące się powoli miasto i wsłu­ chujemy się w jego odgłosy. Ktoś kaszle, z odbiorników radiowych słychać charakterystyczne melodie bardzo mi jakoś bliskiej hinduskiej muzyki rozrywkowej. Wszyscy studenci antropologii i etnografii powinni mieć okazję spędzić co najmniej miesiąc w którymś z molochów tzw. rozwijającego się świata, żeby pozbyć Ze zniżającego się powoli do lądowania samolotu widzę najpierw słabe światła wyraźnie oddzielonych dzielnic Delhi, z których jedne wytyczone zostały zgod­ nie z planem, inne zaś powstały w absolutnym bezła­ dzie, a po wylądowaniu makabryczne, opuszczone, mroczne, jakby zaciemnione przed nalotem ulice pery­ ferii. Ponaddwudziestokilometrowa jazda do centrum ciągnie się w nieskończoność, ale nagle rozpoznaję gi­ gantyczną aleję otaczającą łukiem ogrody pałacu daw­ nego gubernatora brytyjskiego, obecnie oficjalnej rezy­ dencji prezydenta republiki. W śródmiejskie obszary nowej stolicy wjeżdżamy, mijając gmach Poczty Głów­ nej. Proszę kierowcę, żeby nas podrzucił pod dworzec New Delhi Railway Station. Ulica M ain Bazaar w zna­ nej dzielnicy Paharganj, gdzie zatrzymują się niezamoż­ ni przybysze z całego świata potrzebujący taniego, ale bezpiecznego noclegu w Delhi, nocą przypomina głów­ ną drogę dawnej podmiejskiej osady. Wiejska zabudo­ wa i biologiczne zapachy nie m ają nic wspólnego z wszechobecną na lotnisku wonią środków dezynfeku­ jących, mydła toaletowego i kadzidełek. Scen odgrywa­ jących się w tych zaułkach nie można określić jako dantejskich - przywodzą raczej na myśl letnią noc w średniowiecznym mieście północnej Europy; typki i sceny jak z Breughla czy Boscha. Zza jakichś drzwi 3. W idoki z założonego po 1911 roku C onnaught Place 135 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII się złudzeń co do przyszłości gatunku ludzkiego. Dzisiej­ sze Delhi jest jednym z tych molochów, które nie two­ rzą całości miejskiej. Składa się z luźno połączonych centrów biznesowo-handlowych i usługowych, kolonii mieszkaniowych oraz slumsowatych klitek zw. jhuggies. Trudno uzasadnić twierdzenie, że ten rozrastający się patchwork, gdzie odnaleźć można wszelkie wymyślone przez człowieka formy budownictwa, posiada centrum. Obok ruin siedziby hinduskich maharadżów, pięciu ko­ lejnych stolic założonych przez muzułmańskich despo­ tów, sułtanów i mogołów, oraz zaniedbanych osad (roz­ wijających się organicznie podobnie jak miasta średnio­ wiecznej Europy), funkcjonuje na rzecz świata nieusta­ jącego postępu zupełnie inny rodzaj organizmu zurbani­ zowanego. Za sprawą imperialnych władz brytyjskich sprzed I wojny światowej i po przeniesieniu tu w 1931 roku stolicy z Kalkuty powstało racjonalnie zaplanowa­ ne, rządowe miasto-ogród New Delhi, zabudowane monumentalnymi gmachami oraz przypominające daw­ ne cantonments angielskiego Raju - zamknięte, chronio­ ne osiedla przeznaczone dla międzynarodowego korpu­ su dyplomatycznego. Wokół rozbudowały się dzielnice ekskluzywnych willi, kolonie skromniejszych domków jednorodzinnych, bloki mieszkalne. Znany z licznych relacji i powieści żar, do którego Europejczycy nigdy nie mogli się przyzwyczaić, przenika wszędzie, omijając tylko klimatyzowane pomieszczenia. Z każdym dniem jest coraz goręcej, noce już nie przyno­ szą ulgi. Miejscowi twierdzą, że pora upałów do niedaw- 4. Przejście graniczne między A m ritsarem a Lahore na rozpoczynała się dopiero w kwietniu. W Indiach ist­ nieje odmienne podejście do klimatu niż w Europie pół­ nocno-zachodniej oraz wschodniej, gdzie ludzie traktu­ ją lato jako zbawienie od mrozów i miesięcy niedostat­ ku światła dziennego. W Delhi, Lahore oraz Kalkucie, która ze wszystkich większych miast ma najstraszliwszy klimat, czeka się z niecierpliwością na monsun i krótki - od listopada do marca - sezon umiarkowanych tem­ peratur. W Madrasie (współczesna nazwa: Chennai) i Bombaju (Mumbai) temperatury w dzień rzadko scho­ dzą poniżej 20°C jedynie w styczniu i lutym. Przed każ­ dym wyjściem na zewnątrz trzeba pokonać lęk przed zmęczeniem i trudami upału, trzeba też przyzwyczaić się do tłumów i ogromnego ruchu ulicznego, nieustającego hałasu i duszącego smrodu spalin. Wszyscy, jeśli mogą, jeżdżą samochodami lub rykszami, dziś już zwykle zmo­ toryzowanymi. Poza zatłoczonymi w dzień bazarami i bocznymi ulicami lub zaułkami niektórych dzielnic właściwie nie sposób poruszać się pieszo. Delhi, choć fascynujące, jest najstraszliwszą wizy­ tówką Indii. W okolicach ogromnego ronda Connaught Place, gdzie zamożni, ustabilizowani społecznie miesz­ kańcy robią zakupy i wraz z urzędnikami państwowymi, pracownikami pobliskich biurowców oraz przyjezdnymi ze świata spotykają się w klimatyzowanych kawiarniach, restauracjach i lokalach szybkiej obsługi - czekają całe stada pucybutów, oszustów i nachalnych żebraczek z dziećmi. Wrażliwemu, niezahartowanemu przybyszowi byłoby chyba najlepiej i najbezpieczniej, gdyby po prostu umiał się wyłączyć z tego, co dzieje się wokół - innymi słowy, gdyby nie przyjmował do wiadomości, że on sam może mieć coś wspólnego z otaczającym go światem kontrastów pomiędzy tymi, którzy uczestniczą w kosmo­ politycznym życiu współczesnego molocha, a tymi, któ­ rzy znaleźli się na samym dnie. Ale taka postawa spowo­ duje, że będzie on kompletnie oderwany od otaczają­ cych go realiów. Turyści-wycieczkowicze nadal traktują świat jako spektakl, który ma ich rozbawić i zadowolić; nie chcą odczuwać żadnych przykrości, bo przecież są na urlopie. To ich odróżnia od podróżników, którzy biorąc udział w swoistej wyprawie umysłowej, powinni zastana­ wiać się nad tym, co spotykają na swej drodze. Zanim dotrę do ronda o monstrualnych proporcjach, którego klasycyzująca architektura naśladuje prowincjonalną elegancję angielskich kurortów Cheltenham, Leaming­ ton Spa, Tunbridge Wells czy Brighton, zostanę namie­ rzony przez kierowcę rykszy, który zawiezie mnie do biu­ ra turystycznego „z koncesją rządową”. W Parku Cen­ tralnym pucybut z szajki małych oszustów zrobi mi awanturę, że chodzę w zaniedbanym obuwiu, i pokaże, że mam na nich krowie gówno. Kiedy mocno zdegusto­ wany i przygodami, i samym molochem będę wracał po kilku godzinach główną ulicą Paharganju, jak rybę z wo­ dy wyłowi mnie z tłumu młody, grubawy Kaszmirczyk, który poluje tu na oszołomionych, osłabionych cudzo­ ziemców. Zrobiłby wszystko, żeby mnie zabrać do rajskie­ go Śrinagaru, gdzie mieszka jego rodzina. Mówi, że przyj­ 136 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII mują gości na łodzi mieszkalnej, a od kilku lat żyją w roz­ paczliwej nędzy - po ogłoszeniu stanu wojennego w Kaszmirze zamarła turystyka. Idąc spokojnymi w miarę zaułkami, aby ominąć straszliwie zatłoczoną „bazarową” arterię Paharganju, gdzie zaczepiają, jak tylko się da - zamiast do przezna­ czonej wyłącznie dla turystów sali rezerwacji na dwor­ cu New Delhi, trafiam do biura dla miejscowych, któ­ rzy stoją godzinami, żeby kupić bilety kolejowe. Skwar wyczerpuje siły i łamie opór. Jest już po czwartej, nie­ długo będą zamykać biura, więc ulegam komuś (żeby było śmieszniej - jest to sikh), kto zauważył moje na­ pięcie i dezorientację. Po krótkiej jeździe rykszą do prywatnego biura, gdzie, po rozmowie z „szefem” tra­ fiam na aroganckiego podwładnego, który sprzedaje mi - być może za podwójną cenę, lecz za to bez kolej­ ki i wypełniania standardowego formularza - bilet do Am ritsaru „ze śniadaniem” (które, naturalnie, nigdy się nie zmaterializuje). Za fachowe wyczyszczenie i na­ prawę butów przepłaciłem chyba dziesięciokrotnie, ulegając groźnie wyglądającym gorylom z szajki za­ trudniającej pucybuta i małego chłopca, który chowa się w krzakach z urządzeniem do strzelania rozcieńczo­ nymi wodą odchodam i krowimi. Przyjmuję, wbrew własnej woli, zaproszenie Kaszmirczyka, by odwiedzić sławny grób sufickiego świętego w dzielnicy Nizam ud(d)-in oddalony o 7 kilometrów od Paharganju, która kiedyś była osobną miejscowością zamieszkiwaną przez tradycyjną muzułmańską wspólno­ tę mahalla. Dziś już niewielu niemuzułmanów bywa w tej dzielnicy pożeranej przez bezkształtnego potwora współczesnego Delhi, zwłaszcza jak teraz - w momencie najbardziej mistycznym, o zachodzie słońca. Po ciężkim dniu pracy wierni siedzą przy galeriach, pachną kwiaty składane ku czci ucznia Hazrata Nizamuddin’a, Amira Khusrana, kronikarza i poety języka urdu, uznawanego za ojca khyal, klasycznej muzyki północnych Indii. Prze­ wodnik pokaże mi potem, jak się mieszka w wynajętej stosunkowo tanio jednoizbowej klitce, pięć minut spa­ cerkiem od mauzoleów. Z Kaszmirczykiem, który pra­ gnie w moich oczach uchodzić za dumnego i wiernego syna islamu, jadamy tanie posiłki (płacę za nie, bo sta­ nowczo odmawiam korzystania ze stołówki przy mecze­ cie) i zwiedzamy różne miejsca. Za opłaty niższe niż te, które zwykle muszą ponosić nie tylko cudzoziemcy, ale również zamożni Hindusi, jeździmy zmotoryzowanymi rykszami i zwiedzamy najstarszą, założoną w XVII wie­ ku dzielnicę Delhi Shahjahanabad. Siedzę przed wej­ ściem największego meczetu w Indiach Jami Masjid, ob­ serwując mężczyzn śpieszących się na zbiorową modli­ twę na ogromnym dziedzińcu, mogącym pomieścić 70 tysięcy wiernych. Cała dzielnica, w której mieszkam nie licząc niewielkiej wspólnoty sikhów, należy do mu­ zułmanów. Do muzułmanów należą też niemal wszyst­ kie znajdujące się w niej hotele, mój także. Sto lat temu stanowili oni prawie połowę mieszkańców miasta, dziś tak jak w całym kraju - zaledwie około 11%. 137 5. Lahore. Jeden z kolejnych wewnętrznych dziedzińców w forcie mogołów. Przewodnik R ashid robi zdjęcie sam otnej podróżniczki z Japonii Kazumi Hindusów poznam później, już po wyjeździe ze sto­ licy Indii. W Delhi, tak się składa, że jedyni ludzie, ja ­ kich spotykam, co do których nie pozostaje najmniej­ szej wątpliwości, że nie m ają nic wspólnego z islamem, pracują w państwowych biurach turystycznych, które m.in. organizują wycieczki po mieście. Jednodniowe wyprawy autokarowe z angielskojęzycznym przewodni­ kiem, choć często fatalnie zorganizowane, umożliwiają zapoznanie się z rozprzestrzenionymi na ogromną, nie dla pieszych, skalę aglomeracjami Subkontynentu. Wycieczka Delhi Delights —local sightseeing organizowa­ na przez biuro Delhi Tourism and Transportation D e­ velopment Corporation Ltd, zatrzymuje się obowiązko­ wo przy niezaliczającej się do zabytkowych świątyni hinduskiej Lakshmi Narayan, by zapoznać uczestników z podstawami hinduizmu. Będzie to błyskawiczny kurs historii, kultury i religii „narodu hinduskiego” - który nie może zadowolić ani cudzoziemców, ani przybyszy z prowincji, stanowiących zdecydowaną większość gru­ py. Z zagranicznych uczestników, nikt, oprócz mnie, nie decyduje się, by skorzystać z popołudniowych atrakcji. Przewodnik, któremu raczej było obojętnie, że „ten mędrek z Anglii” nie rezygnuje z dalszego wspól­ nego zwiedzania, nie krył jednak zdenerwowania, kie­ dy zauważył, że z wyraźnym zapałem wybieram się do ogrodzonych terenów muzeum po resztkach meczetu Quwwat-ul-Islam. - Po co zwiedzać te nędzne ruiny? pyta mnie. Ostrzegając wprost, że jesteśmy spóźnieni i że musimy zdążyć na zakupy w wielkim kompleksie handlowym, który, jak się okaże, znajduje się zaledwie pół kilometra dalej, daje nam pół godziny, żeby sam o­ dzielnie odkrywać pozostałości po pierwszym (tak wszyscy przynajmniej twierdzą) meczecie w Indiach, wzniesionym z budulca pozyskanego po rozebraniu 27 hinduskich i dżinijskich świątyń, i pobliskiego najwyż­ szego na Subkontynencie minaretu Qutb Minar, czyli Wieży Zwycięstwa. W Delhi już od 2000 roku za wstęp do niemal wszystkich znanych obiektów zabytkowych żąda się od cudzoziemców waluty zachodniej przeliczanej po kur­ sie jeden dolar - jedna rupia. W marcu 2001 roku na prowincję zarządzenie to dotarło tylko do Tadż Mahal - obleganego przez turystów od dziesiątków lat, gdzie cudzoziemców dyskryminowano już od dawna. �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII 6. W alące się fragmenty miejskiego dziedzictwa starego Lahore. N aw et jeśli uda się uratow ać część tej drewnianej architektury, to już nie m a mowy o przetrwaniu tradycji, która ją stworzyła Miasto przygraniczne Amritsar, największe dziś miasto po hinduskiej stronie podzielonego w 1947 roku Pendżabu, stracił status siedziby władz regionalnych. M iasto znalazło się w ogniu najkrwawszych starć pomiędzy walczącymi 0 swoje prawa muzułmanami a hindusami i sikhami uciekającymi z terytoriów pozostałych po pakistań­ skiej stronie granicy. Nie dojadę do nowej stolicy po­ łączonych ze sobą stanów H arijana i (hinduskiego) Pendżabu, założonej w 1951 roku według planu Le Corbusiera, Ćandigarh (Chandigarh). Pociąg Amritsar Express pokonuje około 460-kilometrową trasę w sie­ dem i pół godziny, pozwalając mieszkającym na emi­ gracji sikhom dojechać po wylądowaniu w Delhi do ich świętego miasta. Złotą Świątynię, zniszczoną nie­ mal kompletnie przez wojsko indyjskie szturmujące za­ barykadowanych w jej murach separatystów, odbudo­ wano głównie z funduszy podarowanych przez liczną 1 dobrze prosperującą mniejszość sikhijską zamieszkałą w Środkowej Anglii. Po wszystkich rzeziach ludności cywilnej - m.in. masakrze 1919 roku dokonanej przez oddziały brytyjskie pod dowództwem generała R.E.H. Dyera w ogrodzie Jallianwalla Bagh w dniu świątecz­ nym Bhaisakki, nadal jakby coś wisi w powietrzu nad miastem. N ie jest to miejsce szczególnie przyjazne dla obcych, ale miejscowi za to dają przybyłemu święty spokój, w pełnym znaczeniu tego słowa. Miejscowi muzułmanie nie rzucają się w oczy, choć przed podzia­ łem Subkontynentu stanowili oni niemal prawie poło­ wę mieszkańców miasta. Prawie nie słyszy się muezinów. Czterdzieści pięć kilometrów stąd, w historycznej stolicy Pendżabu (i drugim co do wielkości mieście dzisiejszego Pakistanu), w którym w pierwszej połowie X X wieku społeczność hinduska stanowiła jeszcze 30% ludności, dziś liczy ona zaledwie tysiąc osób, a świątynia sikhijska pozostaje zamknięta. Am ritsar pozwala mi otrząsnąć się po podwójnym wstrząsie - tożsamościowym oraz pojęciowo-światopoglądowym, który przeżyłem w Delhi. Muszę też nabrać sił przed następnym szokiem kulturowym, którego spodziewam się w Lahore (ang. nazwa dla m iasta Lahaur). Zycie, poza głównymi arteriami i bazarami, jest o niebo spokojniejsze, próby oszustwa znikome przede wszystkim zaś nie widać rażącej nędzy. Mimo coraz wyższych temperatur i suszy bez stresu można 138 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII dniem, poza urzędnikami i stojącymi na warcie nieska­ zitelnie ubranymi żołnierzami-strażnikami granicy, nie ma prawie nikogo. Cały rytuał stemplowania wiz, wy­ pełnienia formularzy i odpowiadania na pytania celni­ ków trwa około 60 minut, czyli nadspodziewanie krót­ ko. Po drugiej stronie czeka następny przewoźnik, któ­ ry, za przyzwoitą cenę i bez żadnego targowania, do­ wiezie nas pod same drzwi hotelu w położonym około 25 km od granicy centrum miasta. W Wagah taksów­ karz omija ogromną kałużę, na brzegu której handlują ludzie, i skręca w lewo. Jedziemy wzdłuż granicy jakieś 100 kilometrów na godzinę. Zatrzymujemy się przed opuszczonym, wpół zrujnowanym domem wśród siel­ skich łąk. Spoglądam na moją współtowarzyszkę, któ­ ra sennie patrzy przed siebie. Twarz kierowcy, widzia­ na w lustrze, wydaje się zupełnie pozbawiona wyrazu. Myślę o kolejnych dwóch naiwniakach z Zachodu, po­ rwanych w nieznane: last seen at the border Crossing be­ tween India and Pakistan, heading in the direction of L a ­ hore. Po chwili sam ochód rusza dalej, przejeżdża jakiś niski most i skręca w prawo. Już widać pierwsze domy na peryferiach metropolii. poruszać się po zabudowanym organizmie, który nadal wygląda, funkcjonuje i jest postrzegany jako miasto. Oficjalnie założył go czwarty guru sikhijski Ram Das w 1577 roku, niemniej, poza kilkoma prostymi jak strzały traktami w pobliżu kompleksu zbudowanego dookoła świątyni i Amrit Savovar („stawu nektaru za­ pewniającego nieśmiertelność”) Stare M iasto jest ty­ powym przykładem skupiska domów, które rozwijało się organicznie, bez wyraźnego układu. Planu Amritsaru nie mogę dostać ani tutaj, nie było go także w Delhi, ani nawet w sławnej londyńskiej firmie Stam ­ fords, która sprowadza materiały kartograficzne ze wszystkich zakątków świata. Dzielnica Cantonment, zbudowana po drugiej stronie torów kolejowych wedle planu dla europejskich kolonialistów, założona w dys­ kretnym oddaleniu od części zamieszkanej przez lud­ ność miejscową, jest wciąż m odna i określana jako „elegancka” lub nawet „ekskluzywna”. N oclegi są tań­ sze niż w Delhi. Wybieram „luksusowy” pokój z telewi­ zorem blisko dworca, w hotelu, gdzie nie zobaczę ani jednego gościa z Zachodu. Pierwszą osobą, z którą nawiązuję bliższy kontakt, jest Japonka spokojnie czekająca na pociąg osobowy do Lahore. Kuriozalny pojazd, załadowany na peronie różnymi towarami, z jednym wagonem mieszczącym kilkudziesięciu pasażerów, wyrusza z godzinnym opóź­ nieniem . W iększość towarzystwa, zdecydowanie „wsiowego” z wyglądu, wysiada na przedostatnim przy­ stanku, a nas grzecznie informują na następnym, że odprawy paszportowa i celna odbędą się za kilka go­ dzin i że, skoro pociąg po tamtej stronie granicy odjedzie późnym popołudniem, może wolelibyśmy poje­ chać do odległego o trzy kilometry przejścia drogowe­ go. Mężczyzna z rykszą rowerową, do której przymoco­ w ana jest skrzynia na bagaż, czeka jakby specjalnie na nas. Myślę, że są takie momenty w życiu, kiedy czło­ wiek powinien zapamiętać każdy szczegół; należy do nich właśnie jazda w towarzystwie zaprzyjaźnionej Ja ­ ponki przez wyjątkowo sielskie, intensywnie zielone łąki Pendżabu do jedynego otwartego przejścia gra­ nicznego między Indiami a Pakistanem. Mijamy małą wioskę, w pobliżu której zbudowano jedną z tych czę­ sto widywanych instytucji, sprowadzonych wprost ze świata brytyjskiego, zwanych young girls lub young boys’ school. Uczennice, które m ają właśnie przerwę na lunch, stoją i gapią się na poruszających się rykszą z prędkością pięciu kilometrów na godzinę nieco za­ niedbanego pana z legendarnego niegdyś kraju Wilajet i drobne dziewczę z krainy skośnookich dżinów, którzy, gdyby dotarli tu z Birmy w 1942 czy 1943 roku, zrobiliby z ich pradziadków niewolników, a może wręcz mydło. Rzeczywistość zawsze wykracza poza wszelkie formy fikcji. Rzeczywistość jest niezastąpiona. Przejście graniczne między wioskami A tari i Wagah to kolejny wątek bajkowej podróży z Am ritsaru do L a­ hore. Przy niewielkim ruchu samochodowym służy ono przede wszystkim pieszym. Wczesnym popołu­ Cudowne miasto W jazd do Lahore wywoła lawinę niesamowitych skojarzeń i nadziei związanych z miastem. Widzę sce­ ny jak ze snu. To olśnienie, wyjście z wieloletnich ciemności - spełnienie marzeń. Droga biegnie równo­ legle do kanału bujnie porośniętego drzewami i traw­ nikami. W kilku miejscach kąpią się dzieci, gdzie in­ dziej, mimo coraz większego ruchu samochodowego, który należy do całkiem innego wymiaru niż wszech­ obecna sielskość, na kocach przy brzegu opalają się lu­ dzie. W idać ogromne, brudne ciężarówki, nad naszymi głowami wiszą kable elektryczne, rozpostarte między olbrzymimi słupami, które niczym się nie różnią od tych na Żeraniu lub w Nowej Hucie. Przez chwilę wy­ daje mi się, że jestem pod Warszawą. Zwalniamy, aby przejechać tory kolejowe, które w pobliżu tutejszego Cantonment przecinają drogę wzdłuż kanału. Widać zardzewiałe wagony, wielkie plamy ropy naftowej, fa­ bryki, kominy drapieżnie sterczą w niebo. Przez otwar­ te okno słychać potworną kakofonię współczesnego świata, czuć smród spalin, zabijających wonne zapa­ chy idyllicznego Pendżabu. A le tu nic mi nie przeszka­ dza, bo chodzi o potencjał, który tkwi w tym miejscu, a nie o jego obecną postać. W siedmiomilionowym molochu oczekiwanie wszechobecnego Edenu byłoby totalną obłudą. Trzeba przyznać, że widok z siódmego piętra na współczesne śródmieście, ciągnące się między Starym M iastem a prowadzącym do Cantonment, bulwarem The Mall - nie jest zbyt rajski. W tym morzu zabudowy najczęściej z szarego żelbetonu, już mniej chaotycznej niż w bezkształtnych aglomeracjach po tamtej stronie 139 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII granicy, hotel położony jest świetnie. W burzliwych dziejach tego wielokrotnie obleganego, dewastowane­ go i odnawianego miasta, które przetrwało wszystkich panujących tu feudałów, despotów i cesarzy, tkwi coś niewątpliwie genialnego. Skoro stałym widocznym tu motywem jest budowanie, kultywowanie i zachowanie cywilizacji miejskiej, dżinn miejsca - genius loci, czyli duch opiekujący się tym miejscem - musi być nieznisz­ czalny. Stoi nieopodal drugi już, identyczny z wyglądu, mały i zgrabny meczet. Nie mam ochoty zastanawiać się nad kwestią związków między religią a państwem, bo zamierzam jedynie zwiedzać Lahore; mnie interesu­ je przede wszystkim kwestia miejska. 23 m arca 1940 roku w tym właśnie mieście podpi­ sano rezolucję, która będzie kamieniem węgielnym w procesie zakładania państwa Pakistan (Pakistan w języku urdu znaczy Ziemia Czystych). Mówi się, że jednocześnie wybrano tę nazwę jako akronim czterech głównych regionów, z których miało się ono składać: Pendżabu, terenów zamieszkanych przez Afganów, czyli Pasztunów, Kaszmiru i Sindhu. Stolicą państwa miało być miasto, które skupiało i przyciągało środo­ wiska intelektualistów muzułmańskich, wykształco­ nych w najlepszych szkołach i najbardziej prestiżo­ wych uniwersytetach Anglii. W rocznicę dwudziesto­ lecia podpisania rezolucji w sąsiedztwie fortu (takiego jak w Delhi) i kolosalnego meczetu Badshahi Jami, zbudowano 60-metrowy pomnik betonowy o sylwecie przypominającej nieco górną część wieży Eiffla, który nazywa się Minar-i-Pakistan. Symbol pakistańskiej nie­ podległości stoi w mieście, którego rola w życiu poli­ tycznym państwa znacznie zmalała po przeniesieniu stolicy - najpierw do Karaczi, a potem do budowane­ go od podstaw po 1961 roku Islamabadu. W Pakista­ nie nie ma m iasta o tak bogatych i starych tradycjach jak Lahore - stolica sztuki, kultury i najważniejsze centrum intelektualne muzułmańskich Indii. Nie brak dowodów potwierdzających hipotezę, że w ponadtysiącletnich, udokumentowanych dziejach m iasta n aj­ ważniejszą rolę odegrali nie tyle cesarze i duchowni, ile po prostu jego mieszkańcy. M iejskość Lahore nadal jest żywa i namacalna. Miejsce to skłania do namysłu nad kwestią „ducha opiekuńczego” w odniesieniu do historii, formy i mieszkańców. Kiedy porównuję Lah o­ re i Delhi, przychodzą na myśl zestawienia Marsylii lub Tuluzy i Paryża czy Kolonii (zniszczonej w latach 1944­ 45) lub M agdeburga (zdewastowanego w 1630 roku) i Berlina. Lahore wiele łączy z Florencją i Bolonią, Hamburgiem i Lipskiem, Wrocławiem, Lwowem, Jassami, Płowdiwem, Smyrną czy Aleppo, które zdążyłem odwiedzić, a także, jak przypuszczam, M osulem i Basrą, Saną, Muskatem, Isfahanem i Szirażem, do któ­ rych jeszcze nie dotarłem. Odczuwam jakąś magiczną harmonię z otoczeniem. Podobnie czułem się w in­ nych miejscach i miastach. Jednocześnie staję się wy­ jątkowo operatywny, mam mnóstwo energii, zała­ twiam mnóstwo spraw, jestem życzliwie traktowany przez niemal wszystkich miejscowych. Nawiązuję kon­ takty z wykładowcami na Akadem ii Sztuk Pięknych, która ma siedzibę w bogato zdobionym gmachu obok sławnego Ajayabghar („Domu W spaniałości”), najstar­ szego czynnego muzeum na Subkontynencie, gdzie kuratorem był ojciec Rudyarda Kiplinga. Choć czas się tu nie zatrzymał, m iasto nie wkro­ czyło jeszcze w X X I wiek. W łaściwie wszystko zmienia się tutaj z pewnym opóźnieniem i w zwolnionym, m i­ mo wszystko, tempie. „Billboardy” przymocowane do niezbyt eleganckich latarni na bulwarze The Mall, zwanym oficjalnie Shahrah-i-Quaid-i-Azam, przywo­ łują na myśl początek lat 90. w Polsce. Księgarnia do­ mu wydawniczego Ferozson’s przypomina dawny ORPA N w Pałacu Kultury. Jest tu szeroki wybór książek firmowych i innych wydawnictw krajowych oraz po­ twornie drogie jak na tutejsze kieszenie albumy im­ portowane z Indii i mnóstwo przedruków książek za­ chodnich, zwłaszcza brytyjskich. Dominuje angielski i miejscowy urdu. Książki traktuje się tutaj jako m ate­ riał badawczy czy literacki - a nie jako towar, który m a przynieść zysk. Starom odna szata graficzna okła­ dek należy do świata mojego dzieciństwa. Wychodzę stam tąd z ciężką paczką zawiniętą w szorstki papier pakowy i przewiązaną sznurkiem. Przed księgarnią młody człowiek naprawia stary motocykl - takimi m odelam i jeżdżono w latach m łodości mojego ojca. Przejeżdża czarna taksówka, jak z filmu z lat 50., n a­ kręconego w wytwórni Ealing Studios. Skończywszy ostatniego papierosa Gold Flake, z paczki kupionej jeszcze w Indiach, palę pakistańskie Gold Leaf. N a ich opakowaniu widnieje logo z charakterystycznym wi­ zerunkiem marynarza, którego już się nie używa w Anglii. W Pakistanie zachowało się więcej moty­ wów z kraju mego urodzenia niż w Indiach, pragną­ cych jak najszybciej upodobnić się do zglobalizowanego świata współczesnego. Zastanawiam się, do jakiego stopnia można by jeszcze spotkać się z podobnie gęstą atmosferą minionej i straconej epoki w starych, nie odwiedzonych tym razem przeze mnie, ośrodkach m iejskich innych regionów Subkontynentu, m.in. w Allahabadzie, Lakhnau lub Ahmadabadzie. W hotelu spotykam na korytarzu dwóch wesołych non-resident Pakistanis —okazuje się, że to kolejni roda­ cy z Birmingham. Jeden z nich nosi pocieszny, zapew­ ne tutaj kupiony kapelusz zwany trilby, tylko wyrobio­ ny nie z filcu ,ale gładkiej, czarnej skóry. Zapraszają do siebie, ale późnym wieczorem, bo teraz po raz ostatni idą na miasto - jutro m ają lecieć do domu (home). M ożna sobie wyobrazić, że na tej płynącej mlekiem i miodem ziemi przodków, która na ich kieszeń wciąż jest bardzo tania, musieli sobie nakupić mnóstwo rze­ czy. Więcej ich nie widziałem - z pewnością wrócili bardzo późno do hotelu, przecież w Lahore szkoda cza­ su na sen. Mój pokój wyposażony jest we wszystko, czego potrzebuje najbardziej wybredny podróżnik: te­ lewizor, sprawne radio, łazienka z gorącą wodą, lodów­ 140 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII ka, biurko, krzesła i pufy (można by tu świetnie podjąć kilka osób). Lahore zawsze było, i w znacznym stopniu wciąż jest, miastem handlowców i kupców. W koryta­ rzach widać kelnerów, którzy pchają wózki pełne na­ pojów i jedzenia. Ten hotel to współczesny karawanseraj, ale obawiam się, że skoro transakcje, które zawie­ ra się w jego murach, należą do minionej epoki - jego dni są już policzone. Ledwie zdążyłem wejść do poko­ ju, słyszę telefon - oddzwaniają z agencji organizującej wycieczki po mieście, z którą skontaktowałem się wcześniej. Rashid jest wspaniałym przewodnikiem, warunki do zwiedzania wyśmienite, bo prawie nie ma turystów. W Lahore przybyszy z innych stron nie traktuje się ja ­ ko wycieczkowiczów na urlopie, lecz jako podróżników-gości. W oczach naszego przewodnika-gospodarza szczególny szacunek budzi to, że do Lahore przyjecha­ łem z Hindustanu. Kazumi - samotnie podróżująca urocza Japonka - oczarowała go w pełni. Mimo że R a­ shid nie mówi tego wprost, mam wrażenie, że bardziej czuje się on synem swojego miasta niż kraju. Jego przodkowie od niepam iętnych czasów m ieszkają w Lahore na średniowiecznej starówce. Przedpołudnie spędzamy na terenie dawnej twierdzy (odpowiednik delhijskiego Czerwonego Fortu). Rashid m a w nas wdzięcznych gości, więc z zapałem i dumą pokazuje nam wszystko, co uważa za warte obejrzenia. Opowia­ da o mogołach (kojarzonych zwykle nie tyle z Lahore, ile z A grą i Delhi), którzy nie tylko tutaj panowali ale, co najważniejsze, zrealizowali swoje ogromnie wpływo­ we założenia urbanistyczne. Zwiedzamy miejsca tak piękne, jak samo brzmienie ich nazw w języku urdu lub w perskim: Shish Mahal („pałac luster”) i Naulakha (pawilon z 1631 roku, którego nazwa - „dziewięć lakhów, czyli 900 tysięcy - może odnosić się do liczby cennych kamieni użytych do inkrustacji jego murów lub do wartości całego arcydzieła), które znajdują się w Forcie, a także ogrody Śalimar („domu rozkoszy”) i baradari („pawilon rozkoszy”) na wyspie na rzece Rawi, gdzie dopływa się łodzią. Choć tym razem nie zwie­ dziłem Tadż Mahalu, oglądam mniej znane, ale równie wielkie mauzoleum, zbudowane przez „Władcę Świata” Shahdżahana dla ojca, N urud D in M uham m ed Dyahangir Bashah. Zastanawiam się, czy faktycznie ten monumentalny grobowiec jest taki, jaki jest, dlate­ go że jeden z czterech najpotężniejszych władców mogolskich, którego pochowano w tym mieście, życzył so­ bie wiecznego spoczynku „pod otwartym niebem”, czy też po prostu budowy tej nigdy nie dokończono? Gdy­ by zrealizowano ją zgodnie z życzeniami syna lub wdo­ wy, najsłynniejszy zabytek Subkontynentu nie znajdo­ wałby się w Agrze, lecz w dzisiejszym Lahore. Prawdziwą, lecz mocno podupadłą perłą Lahore jest Stare Miasto, otoczone niegdyś murami obronny­ mi, dziś zaś szerokimi plantami. Ulice - zatłoczone, kolorowe, pełne przeróżnych zapachów - sprawiają wrażenie swoistego pastiszu. Choć w Delhi i Agrze za141 7. M uzeum miejskie w Lahore, nazywane przez mieszkańców D o­ m em W spaniałości (Ajayabghar). Rzeźba z III wieku przed naszą erą, chrześcijańską, Buddysty zachow ującego długo trwający post, jest najbardziej znanym eksponatem . Po odzyskaniu niepod­ ległości pomnik W iktorii trafił do środka muzeum, włącznie z in­ nymi nowymi eksponatam i, które zajęły m iejsca tej części zbio­ rów przeniesionych do Republiki H induskiej chowało się więcej śladów po dawnych zdobywcach i imperatorach, N iccolo M anucci, który odwiedził L a­ hore w początku siedemnastego wieku, zanotował, że domy na tutejszym Starym Mieście sięgają ośmiu kon­ dygnacji. Czy czeka Lahore kolejna katastrofa? Czy śladów po drewnianej architekturze m iasta pozostanie tak niewiele jak po wielopiętrowych budowlach śre­ dniowiecznego Lahore? Tak jak Louis Malle, który po­ dróżował po Indiach ponad trzydzieści lat temu, na­ bieram straszliwego przekonania, że wszystko to, co najcenniejsze, lub po prostu bezcenne, nie ma szans na przetrwanie. Fotografując drewniane loggie, balko­ ny, wykusze, portale i inne walące się dzieła dawnej sztuki snycerskiej, jak Malle zdaję sobie sprawę, że czas skazany na zapomnienie został zatrzymany tylko na chwilę. Niezależnie od przyszłych losów wszech­ obecnej walącej się architektury drewnianej wiadomo, że nie przetrwa tradycja, która stworzyła to wspaniałe dziedzictwo, bo w Lahore używa się dziś tych samych materiałów co na całym świecie. Nadszedł czas przekroczenia nieprzyjaznej granicy między Pakistanem i Hindustanem . D o przejścia wie­ zie mnie ten sam taksówkarz, który mnie stam tąd za­ brał i z którym się wtedy umówiłem, że będzie na mnie czekał pod hotelem w południe, piątego dnia po m o­ im przyjeździe. W drodze, aż do Am ritsaru - pozosta­ nę pod urokiem Lahore, ale kiedy nazajutrz zbudzę się w pociągu dążącym powoli do Bom baju i w porannym półmroku zobaczę perony dworca New Delhi, z które­ go wyjechałem niemal dokładnie przed tygodniem, to, żeby czar ten nie prysnął, próbować będę zapomnieć o otaczających mnie realiach. I myślę intensywnie o cudownym mieście, które powstało nad wodami jed­ nej z pięciu rzek Pendżabu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6053f7fb9177987aa317e15fe91996a3.jpg 5655a8ae1bae62434927640a20ccbbbb https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99a6faf29f5160660a23616553e2e1db.jpg 02f6506a77681f9f1751b8a6cffc7a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Powrót z targu do domu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport nasobny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają chłopca i kobietę wracającą z targu, która ma na sobie chustę przełożoną ukośnie przez ramię i trzyma torbę w ręku. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.4.5_01 PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.4.6_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale transport lądowy transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4b70a993a5c8909963acf65bc18b4e9.pdf 90ddfc234dd82c67a558df65866d1ac1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2453 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2277 Title A name given to the resource Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.57-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią? Krzysztof Piątkowski Czy godzi się i r o n i z o w a ć z tak miłego dla d o j r z a ł e g o serca uczucia j a k n o s t a l g i a za przeszłością? G ł u p i o to r o b i ć w skali jednostkowej, prywatnej, kiedy „ c z a r w s p o m n i e ń " , tylko dobrych w s p o m n i e ń , prostuje nam przygarbione plecy, a p r z y w o ł a n i e utraconego czasu wyciska łzę. Jacy byliśmy p i ę k n i , j a k żarliwie k o c h a l i ś m y , jakie cudowne b y ł o kiedyś życie i świat... Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D e l i k a t n y to problem z a k ł a m a ­ nie ludzkich biografii. A l e gdy rozszerzymy skalę patrzenia, gdy „ w y j d z i e m y z siebie", gdy do tego rozejrzymy się wokół... Być m o ż e zobaczymy, j a k k u l t u r a popularna epatuje nas n o s t a l g i ą za czasem m i n i o n y m . Słyszymy m u z y k ę , o g l ą d a m y filmy, z a k ł a d a m y modne stroje - i j u ż j e s t e ś m y w sidłach przeszłości! W y w o ł a n e j przeszłości. Najpierw była moda na lata pięćdziesiąte - j a k w filmie G . Lukasa American Graffiti (1973): dynamiczny czas, cudow­ ne, wyzwolone dziewczęta, najpiękniejsze samochody i rock and r o l i ! W y d a w a ł o się - „ t o se ne v r a t i . . . " Dziś pop k u l t u r a czaruje nas n o s t a l g i ą za latami sześć­ dziesiątymi. M o d y w kulturze, m o d y w sztuce... „ Z a c z ę ł o się to chyba od m o d y na retro, czyli n a w r o t u do stylu modernizmu z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k ó w . Szybko zaczęły k l a r o w a ć się tendencje do przeciwstawiania się awangardyzmowi z jego a b s o l u t y z a c j ą o r y g i n a l n o ś c i , rady­ kalnej n o w o ś c i . W pewnym k r ó t k i m okresie p o w r ó c o n o do r o m a n t y z m u czy też neoromantyzmu - zwłaszcza w muzyce. Lecz artyści nie mogli z a p o m n i e ć bez reszty tego wszyst­ kiego, co d a ł a W i e l k a Awangarda i p o w s t a ł konglomerat, ś w i a d o m e przemieszanie stylów na zasadzie pastiszu, cyta­ t ó w z odniesieniami do nowych tendencji w myśli filozoficz­ nej" ( G o ł a s z e w s k a 1992:103). Czy k u l t u r a postmodernistyczna w t y m w i e l k i m przypo­ m i n a n i u o d k r y w a nam j a k ą ś p r a w d ę o przeszłości? S p ó j r z m y na nasz, lokalny, polski p r z y k ł a d . N a p o c z ą t k u paradoks: nie należy dziś „ d o dobrego t o n u " nostalgiczne p r z y w o ł y w a n i e c h o ć b y f r a g m e n t ó w z peerelow­ skiej przeszłości. Jest t u jednak sfera pop k u l t u r y w y m y k a j ą ­ ca się z „ o b s z a r u wstydu i zapomnienia": muzyka m ł o d z i e ż o ­ wa - j a k to się wtedy m ó w i ł o . Z w r ó ć m y u w a g ę , że j u ż s ł o w o „ m ł o d z i e ż o w a " , u ż y w a n e wtedy oficjalnie, m i a ł o p r z y w o ł y ­ w a ć kontekst czegoś d r u g o r z ę d n e g o , m a ł o w a r t o ś c i o w e g o , infantylnego czy niedojrzałego (przypomnijmy jednak d w u ­ z n a c z n o ś ć niedojrzałości u Gombrowicza!). O d k i l k u lat do dziś j e s t e ś m y ś w i a d k a m i serii k o n c e r t ó w tzw. „ d i n o z a u r ó w " . Reanimowane zespoły z lat sześćdziesią­ tych zapełniały w i d o w n i e w większych i mniejszych mia­ stach. Ostatnio r ą c z o p r z y g r y w a ł y „ C z e r w o n e G i t a r y " , a k i l k a d n i temu come back w p e ł n y m składzie z a p o w i e d z i a ł zespół „ N o T o C o " . Czy to t y l k o zwiewny czar elektrycznych gitar, czy zawarta jest w t y m zjawisku j a k a ś prawda czasu? Milan Kundera zauważa: „Jeśli to prawda, że historia m u z y k i s k o ń c z y ł a się, to co p o z o s t a ł o z muzyki? Cisza? S k ą d ż e ; m u z y k i jest coraz więcej, wielokrotnie więcej, niż 58 było jej w najwspanialszych czasach. Rozlega się z g ł o ś n i k ó w na domach, ze straszliwych a p a r a t ó w d ź w i ę k o w y c h w miesz­ kaniach i restauracjach, z m a ł y c h t r a n z y s t o r ó w noszonych przez ludzi na ulicach. S c h ó n b e r g z m a r ł , Ellington z m a r ł , ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melodia i r y t m , t y m w y r a ź ­ niejszy, i m bardziej m o n o t o n n y , oto co z o s t a ł o z m u z y k i , oto jej wieczność. W tych prostych kombinacjach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to sam byt krzyczy w nich swe radosne: Ja t u jestem! Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza i bardziej j e d n o m y ś l n a niż prosta zgoda na byt. Pod t y m w z g l ę d e m p o r o z u m i e w a j ą się A r a b o w i e z Ż y d a m i , Czesi z Rosjanami. C i a ł a p o r u s z a j ą się w takt d ź w i ę k ó w , pijane ś w i a d o m o ś c i ą , że istnieją. Dlatego ż a d n a kompozycja Beethovena nie była p r z e ż y w a n a z większą, z b i o r o w ą e k s t a z ą j a k rytmicznie p o w t a r z a j ą c e się uderzenia w struny gitar. (...) H i s t o r i a m u z y k i jest ś m i e r t e l n a , lecz g ł u p o t a gitar jest wieczna. M u z y k a w r ó c i ł a dziś do swego p o c z ą t k o w e g o stadium. Jest to stan po ostatnim postawieniu pytania, stan po ostatnim zastanowieniu, stan po h i s t o r i i " ( K u n d e r a 1993: 183-184). A więc dźwięki gitar b r z m i ą j a k słowa konsekracji: p o w o ł u j ą świat m i t u . J a k i ż to m i t j e d n o c z y ł dawniej tych s z a r p i ą c y c h d r u t y i tych wywijających marynarkami? M i t w s p ó l n o t y , w k t ó r y wierzono wtedy i k t ó r y m i t o l o g i z u j ą c przeszłość wywołuje się teraz. P ó j d ź m y tropem Rolanda Barthesa i przyjmijmy rozumienie takiej m i t o l o g i i j a k o z a k ł a m y w a n i a (Barthes 1970). W s p ó ł c z e ś n i e w dalszym ciągu - p o w i a d a ł Barthes - mamy do czynienia „ z obfitością e l e m e n t ó w mitycznych, j a k dawniej anonimowych, p o k r ę t n y c h , rozgadanych, p o d ­ dawanych z a r ó w n o krytyce ideologicznej j a k i semiologicznemu d e m o n t a ż o w i " . D z i ś jednak trzeba - d o d a w a ł - „ w y ­ o d r ę b n i a ć i o p i s y w a ć nie m i t y ale socjolekty. M i t o l o g i ę n a l e ż a ł o b y z a s t ą p i ć przez idiolektologię, bardziej sformali­ z o w a n ą i j e d n o c z e ś n i e , j a k sądzę, bardziej p r z e n i k l i w ą . Jej kategorie operacyjne to j u ż nie znak, signifiant, signifić czy konotacja, ale cytat, odniesienie, stereotyp" (Barthes 1992:6). J a k ą przeszłość w y w o ł u j ą „ d i n o z a u r y " ? Oczywiście miłą, wesołą, z a b a w o w ą - t a k ą jak piosenki z tamtych lat. Bo w o k ó ł czego ma b u d o w a ć się m i t w s p ó l n o t y ? Naturalnie, w o k ó ł spraw, k t ó r y m i żyje pokolenie. J a k i e ż to sprawy j e d n o c z y ł y m ł o d y c h ? - pytamy dalej. N i e w ą t p l i w i e w a ż n e . O N tak J Ą charakteryzuje: „ J e s t e ś taka j a k inne dziew­ częta / lubisz b a w i ć się, b y ć u ś m i e c h n i ę t a " ; jest jednak pewien feler: „ T o , że ty się boisz myszy / czy nie śmieszne to?" - śmieszne, bardzo śmieszne. O N A bywa bardziej konkret­ na: „ N i e wołaj mnie na ż a d e n film" - powiada, t y l k o : „ z a m ó w m i czekoladowy k r e m " ; lecz m ł o d y nie musi się z a m a r t w i a ć zanadto, bo wreszcie usłyszy: „ C i e b i e k o c h a m i czekoladowy k r e m " . O N A p r z e w a ż n i e „ c z e k a na m i ł o ś ć " , O N to wyczuwa i pyta wprost: „ C z y będziesz sama dziś wieczorem / bo jeśli tak, to przyjdę / a jeśli nie, to nie"! O N A spuszcza z t o n u i sugeruje: „ N i e pukaj do m y c h d r z w i " , raczej: „ N a p i s z p r o s z ę " , bo przecież „ Z a daleko mieszkasz �m i ł y " , a w o g ó l e to lepiej „ Z a m n ą nie o g l ą d a j się". O N p r z y g n ę b i o n y filozoficznie się zaduma: „ N a betonie kwiaty nie r o s n ą " , ale zaraz krzyknie do innych: „ P o w i e d z c i e j e j " , że „ P ł y n i e Wisła, p ł y n i e " , ot co. R o z d o k a z a ł e m się erotycznie... M o ż e zamiast seksu, dzie­ w c z ę t a zajęłyby się p r z y r o d ą ? P r o s z ę bardzo, najlepiej r u d y m rydzem, m u c h o m o r k i e m czy b i e d r o n e c z k ą w kropeczki. Najbezpieczniej jednak w r ó c i ć do zabaw dziecięcych i za­ c h ę c a ć wszystkich: „ B a w się w c i u c i u b a b k ę z nami (wystar­ czy w k r ą g u s t a w i ć się) c h u s t e c z k ę j e d n ą m i e ć " - prawda, że proste? Były też marzenia. Co m o g ł o być obiektem m a r z e ń ? - oczywiście dżinsy. Jako że był to towar trudno d o s t ę p n y i drogi, m u s i a ł go s f i n a n s o w a ć tato: „ T a t o , k u p m i dżinsy spodnie (tato, będzie m i wygodnie) tato, nie m ó w , że są drogie". T a t o , naturalnie, p r a c o w a ł w sektorze p a ń s t w o w y m ( u s p o ł e c z n i o n y m ) , bo „ b a n a n o w a m ł o d z i e ż " w y w o d z ą c a się z k r ę g ó w „ p r y w a c i a r s k i c h " dżinsy k u p o w a ł a sobie sama. Banan - symbol b u r ż u a z y j n e g o zbytku... C ó ż tam banan! Przypomnijmy sobie, j a k o statku w i o z ą c y m cytryny na święta entuzjastycznie i n f o r m o w a ł a cała prasa z k i l k u d n i o ­ w y m wyprzedzeniem. Notabene debatowano na „ n a j w y ż ­ szym szczeblu", czy nie da się z a s t ą p i ć tego luksusowego owocu k a p u s t ą k w a s z o n ą ( w y t ł u m a c z o n o jednak towarzy­ szowi W i e s ł a w o w i , że nie da się z t y m pić herbaty...). I n n y m obiektem m a r z e ń był m o t o c y k l ( „ N i e chcę skody ani opla..."), oczywiście krajowej produkcji. U b r a n i w jajo­ waty kask, elastyczny golf i p r z y s ł o w i o w y o r t a l i o n (z p o d p i n ­ k ą lub bez) m o g l i ś m y z a d a ć szyku, c h o ć b y na zabawie podmiejskiej, gdzie m o ż n a b y ł o „ T a n g o za p ó ł z ł o t e g o tańczyć"... K s z t a ł t o w a ł y się t a k ż e pewne wzorce p o s t ę p o w a n i a . Bujn o w ł o s a nimfa, k o k i e t u j ą c a o b f i t y m biustem w y l e w a j ą c y m się z obcisłej, brokatowej sukni kusiła: „Przyjdzie na to czas / przyjdzie czas / najpierw w s t ą p do d o m u / o przyszłości ze m n ą p o m ó w " . D z i e w c z ę t a smodzielnie natomiast zapew­ niały hardo: „ O mnie się nie m a r t w / j a sobie r a d ę d a m " . Z kolei r o d z i m y amant o wyglądzie wyleniałego wymoczka, z a w o d z i ł j a k prawdziwy macho: „ P o s ł u c h a j co ci powiem dziś / j u ż jesteś nie potrzebna m i / j u ż z a p o m n i a ł e m chwile te"... A emocjonalnie pobudzona p u b l i c z n o ś ć dziś się wzrusza i bije brawo... Jaki m i t w s p ó l n o t y , j a k i e d o ś w i a d c z e n i e pokoleniowe kryje się za t y m i piosenkami o banalnej miłości czy trzecio­ r z ę d n y c h problemach życiowych? Ż a d e n m i t , raczej jego skrawek, rudyment; przywołuje się d o ś w i a d c z e n i a m i ł o s t e k , prywatek, mody... Piosenka z c z a s ó w m ł o d o ś c i - j a k w magii kontaktowej - p r z y w o ł u j e m ł o d o ś ć . M ł o d o ś ć jest p i ę k n a i dobra, m ł o d o ś ć jest wieczna; p r z y w o ł a n y m i t w s p ó l n o t y redukuje się do wspomnienia młodzieńczej zabawy, wywołuje obraz siel­ skiej, wesołej, bezproblemowej m ł o d o ś c i . C i sami ludzie grają, te same usta śpiewają s t a r ą p i o s e n k ę : stare jest dobre, stare nie m o ż e k ł a m a ć , jest p r a w d ą . I d i o c i m u z y k i p r z y w o ł u j ą czas zapomnienia... Lecz za­ k ł a m a n a prawda zderza się z p o d w ó j n i e z a k ł a m a n ą rzeczy­ wistością peerelowskich lat sześćdziesiątych. P o d w ó j n i e za­ k ł a m a n a , bowiem zostaje p r z e s ł o n i ę t a nawet r e a l n o ś ć tej rzeczywistości. Tak wielka jest siła kreacji ideologii, wiary w moc słowa, k t ó r e stwarza n o w ą p o s t u l o w a n ą rzeczywis­ tość. C h o d z i ł o o to - j a k m ó w i ł Aleksander W a t - by „ u z n a ć za to co jest - to, co p o w i n n o być, a czego właśnie nie ma i być nie m o ż e " . Z a w o d o w i interpretatorzy p r z e k ł a d a l i i upo­ wszechniali m ą d r o ś ć partii. W s p i e r a ł a to wiara (to co, że udawana) i nauka (to co, że fałszywa). Obraz ś w i a t a w y d a w a ł się ustabilizowany na wieki w i e k ó w ; nie m o g ł a go z a c h w i a ć z m i e n n o ś ć f o r m pop k u l t u r y . M a ł o tego: p r ó b o w a ­ no z a a n e k t o w a ć w y t w o r y k u l t u r y masowej i u s t a w i ć je pod sztandarami realnego socjalizmu. O p o r t u n i ś c i m u z y k i śpie­ w a l i na propagandowych festiwalach o t y m , że „ Ż o ł n i e r z dziewczynie nie s k ł a m i e " , czy o mogile partyzanckiej w „ s z c z e r y m p o l u " , gdzie biały krzyż, lub zachęcali m ł o d z i e ż „ d o woja marsz", czy r o d z i n ę do przyjazdu na przysięgę w o j s k o w ą . Wychwalali też p o m y ś l n y r o z w ó j ludowej ojczyz­ ny, k t ó r a „ k w i t ł a j a k p ę k czerwonych r ó ż " , a zespół „ N o T o C o " tak się rozpędził, że w s t ą p i ł w 1968 r o k u do partii i p o p a r ł linię kierownictwa... W ł a d z e d o z o w a ł y w radio i T V r o c k - a n d - r o l l o w ą m u z y k ę a n g l o s a s k ą , preferując p i o s e n k ę w ł o s k ą (np. F. Buscalione) czy f r a n c u s k ą - a m ł o d z i e ż słuchała Radia Luksemburg. Jeśli n i e k t ó r z y nasi wykonawcy p r ó b o w a l i ś p i e w a ć „ R o c k A r o u n d the C l o c k " czy „ R o c k and R o l l M u s i c " , to r o z g ł o ś ­ nie p a ń s t w o w e h u c z a ł y szlagierem o Tierieszkowej, jeśli k t o ś z a ś p i e w a ł ,,1'm Sorry", czy „ L o v e M y Tender", nasi t w ó r c y odpowiedzieli zaraz „ Z i e l o n y m i w z g ó r z a m i nad S o l i n ą " . . . R o d z i m o ś ć była u r z ę d o w o zalecana, zwłaszcza sięganie do ludowych tradycji. P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . . . Z w i ą z e k tego t y p u propozycji z t y m co się działo w muzyce rockowej na Zachodzie był, delikatnie m ó w i ą c , umowny. N i e zapominajmy jednak o całkowitej k o n t r o l i p a ń s t w a nad życiem estradowym, rynkiem fonograficznym czy radiem i telewizją, o p r ó b a c h skanalizowania i zaanektowania muzycznej pop k u l t u r y . T o co w y m y k a ł o się t y m zakusom m i a ł o charakter undergroundowy; k i l k a z e s p o ł ó w p r ó b o w a ­ ło p r z e n o s i ć na nasz grunt wzory zachodnie (ciekawe zwłasz­ cza były p r ó b y bluesowe czy jazzrockowe). N i e zapominaj­ my wreszcie o d o s ł o w n e j granicy z a m k n i ę t e j m i ę d z y obu blokami: na p o c z ą t k u szóstej dekady w y b u d o w a n o m u r berliński, a narowisty p r z y w ó d c a Z S R R omal nie p r z e k s z t a ł ­ cił tzw. k o n f l i k t u k u b a ń s k i e g o w ś w i a t o w ą w o j n ę . Rock jest o g ó l n o ś w i a t o w y m fenomenem artystycznym, k u l t u r o w y m i s p o ł e c z n y m drugiej p o ł o w y X X wieku, k t ó r y ma w ł a s n ą p r a w d ę i w ł a s n ą estetykę ( Z o b . Siwak 1993). M o ż n a powiedzieć, że zjawisko to lokuje się m i ę d z y s z t u k ą a życiem, czy m i ę d z y s z t u k ą a c o d z i e n n o ś c i ą ; t o usytuowanie „ p o m i ę d z y " dodaje m u sensów nie t y l k o artystycznych i nie t y l k o k u l t u r o w y c h . Zajmuje pozycje m e d i a c y j n ą m i ę d z y spontanicznymi, często z a m k n i ę t y m i subkulturami m ł o d z i e ­ ż o w y m i , a najszerszym obiegiem k u l t u r y masowej. Jest więc „ p o trosze" s z t u k ą k u l t u r y nieoficjalnej i „ p o trosze" p r o d u k t e m masowym, w y t w o r e m p r z e m y s ł u kulturowego (jest też s z t u k ą w i e l o p o s t a c i o w ą : obejmuje koncerty, płyty, film, T V e t c ) . K u l t u r a w s p ó ł c z e s n a w ostatnich kilkudziesię­ ciu latach w y p r o m o w a ł a ideę m ł o d o ś c i j a k o w a ż n ą w a r t o ś ć , j a k o m i t ; rock w t o p i ł się w tę ideę, k t ó r a jest jego n o ś n i k i e m . Rockowcy m u s z ą zawsze p o z o s t a w a ć w opozycji do zasta­ nych f o r m k u l t u r o w y c h : bunt i agresja (wyrażająca się m i ę d z y i n n y m i poprzez h a ł a s , głośne granie) są atrybutem m ł o d o ś c i i reakcją na nieprzystosowanie do s k o s t n i a ł y c h f o r m , czy p o t r z e b ą znalezienia własnej t o ż s a m o ś c i . Rock ma swoją p r a w d ę , szczerość wypowiedzi: zjawiska sztuczne, nieautentyczne nigdy nie z a d o m o w i ł y się na dłużej na rockowej niwie. Ta prawda kreuje w s p ó l n o t ę r o c k o w c ó w , zawarta jest w ewokowanych pragnieniach w o l n o ś c i , m i ł o ­ ści, a u t e n t y c z n o ś c i i p r a w d z i w o ś c i , poczuciu b e z p i e c z e ń s t w a i akceptacji, m o ż l i w o ś c i uczestniczenia na w ł a s n y c h warun­ kach w życiu s p o ł e c z n y m . . . Intensywna ekspresja, specyficz­ na forma wsparta p u l s u j ą c y m rytmem, w o k a l n o ś ć - oto ś r o d k i , k t ó r e tę p r a w d ę niosą. Dialogiczny charakter k o n ­ t a k t u t w ó r c a - odbiorca, w y m u s z a j ą c y specyficzną aktyw­ n o ś ć odbiorcy - to u ł a t w i a . K o n c e r t rockowy bywa spektak­ lem parateatralnym, ma w ł a s n ą , z a a r a n ż o w a n ą dramatur­ gię, gdzie stopniuje się napięcie od p o c z ą t k u do finału. Manifestuje się m i t w s p ó l n o t y , poparty w s p ó l n ą ekspresją i p o d o b n y m w y g l ą d e m t w ó r c ó w i słuchaczy. O d swego p o c z ą t k u rock w y t w a r z a ł s p o ł e c z n ą o t o c z k ę , k r e o w a ł idoli, bożyszcze t ł u m ó w . Dawniej ten mechanizm 59 �I c e c h o w a ł k i n o i o d n o s i ł się do gwiazd filmowych. O d p o ł o w y lat pięćdziesiątych na o ł t a r z uwielbienia wynoszeni są rockowcy; pierwszym był Elvis Presley... D z i ś dawniejsi idole w y w o ł u j ą uczucie nostalgii za prze­ szłością, m ł o d o ś c i ą . . . M ó w i ę o t y m w k o n t e k ś c i e m u z y k i . O d j a k i e g o ś czasu w kulturze Zachodu w y r a ź n i e z a u w a ż a się tendencje do p o w r o t ó w - ostatnio zwłaszcza do lat sześć­ dziesiątych. W i d a ć to w filmie, sztukach plastycznych, zainteresowaniach kulturalnych, modzie czy nawet w p o l i t y ­ ce. Prezydent U S A B i l l C l i n t o n w y r a ź n i e kształtuje swoje image na w z ó r Johna F. Kennedy'ego, niemal mitycznego dziś prezydenta, bohatera wielu filmów, książek. Ten sam w y g l ą d , fryzura, retoryka, styl, rola ż o n y , m o ż n a wręcz powiedzieć: czekamy jeszcze na głośne romanse... S ą d z ę , że jest w t y m pewne uzasadnienie: konserwatywne r z ą d y R. Reagana czy M . Thatcher nie r o z w i ą z a ł y wielu n a b r z m i a ł y c h p r o b l e m ó w społecznych, m i m o p o c z ą t k o w y c h s u k c e s ó w ekonomicznych. Liberalna gospodarka, aktywne społeczeń­ stwo - d o s k o n a ł y m i realizatorami takich idei o d p o c z ą t k u lat 80-tych byli tzw. yuppies ( Z o b . P ę c z a k 1992); j e d n a k ż e późniejsza recesja i ostre k o n f l i k t y społeczne (np. ten w Los Angeles) zmąciły j e d n o z n a c z n ą o c e n ę takiej p o l i t y k i . Z r e s z t ą k o n s e r w a t y ś c i n i e c h ę t n i e o d w o ł u j ą się do lat sześćdziesią­ tych, w i d z ą c zwłaszcza u ich schyłku d e s t r u k c j ę i anarchizm a w treściach - mistyfikacje. Polityka konserwatywna zawsze k r y t y k o w a n a b y ł a przez kręgi akademickie i artystyczne. Przedstawiciele tych ś r o d o w i s k p o s t r z e g a j ą tamte lata j a k o czas rozbudzenia demokracji, okres w a ż n y c h przemian obyczajowych i i instytucjonalnych, modernizacji społecznej i liberalizacji prawa, a także przemian duchowych - sięgania, j a k by to p o w i e d z i a ł Eliade, do archaicznej gleby religijnej, by r e k o n s t r u o w a ć pierwotne dla wszelkiej k u l t u r y d o ś w i a d ­ czenie sacrum. Z r e s z t ą r ó ż n e na ten temat opinie, j a k i e znajdujemy w literaturze zależą od stanowisk politycznych a u t o r ó w ( Z o b . u nas L e g u t k o 1993 i K r z e m i ń s k i 1993). Przypomnijmy t a k ż e , iż artyści z formacji beat generation, czy intelektualiści b y l i ideologami ruchu hipisów; ś r o d o w i ­ ska te m o d e l o w a ł y t a k ż e wizerunek k o n t r k u l t u r y ( Z o b . J a w ł o w s k a 1975). R ó ż n e nurty k u l t u r y alternatywnej są j a k ą ś k o n t y n u a c j ą r u c h ó w s p o ł e c z n y c h z lat sześćdziesią­ tych. M a m y więc powody, aby w kulturze Zachodu pojawiła się - czy to w perspektywie jednostkowej, czy w perspektywie s p o ł e c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a - nostalgia za przeszłością, za straconą młodością. W muzyce rockowej po inwazji w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h heavy metalu, m u z y k i monochromatycznej, noise music czy rapu - wraca się do r o z w i ą z a ń i b r z m i e ń z szóstej dekady (np. styl rave). Nawet ekscentryczny heavy metal w y c i e n i o w a ł swą a g r e s y w n ą d i a b o l i c z n o - h e d o n i s t y c z n ą w a r s t w ę , upoda­ bniając się coraz bardziej do starego hard rocka. Notabene ciekawym jest, iż w tekstach a u t o r ó w klerykalnych czy B I B L I O Barthes R. 1970, Mit i znak, Warszawa 1992, O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzisiaj), „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 3-4 Gołaszewska M . 1992, Postmodernistyczna gra w ku/turę, (w:) Oblicza postmoderny. Teoria i praktyka uczestnictwa w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Warszawa Jawłowska A. 1975, Drogi kontrkultury, Warszawa 60 konserwatywnych bardzo często heavy metal u t o ż s a m i a n y jest z satanizmem i wręcz z c a ł y m rockiem; nierzadkie są też opinie, że tego t y p u muzycy n o s z ą długie włosy, aby p r z y k r y ć ślady po l o b o t o m i i . . . K u l t u r a postmodernistyczna przetwarza wiele w ą t k ó w k u l t u r y alternatywnej. Socjolog Jerzy W e r t e n s t e i n - Ż u ł a w s k i z a u w a ż a , że „ T o , co (...) najbardziej znamienne w z w i ą z k a c h postmodernizmu z k u l t u r ą a l t e r n a t y w n ą to antyteologiczna wizja świata nie m a j ą c e g o wytyczonej drogi ani d o m i n u j ą c e j jedynie słusznej aksojologii i k u l t u r y - ś w i a t a «globalnej wioski» z ł o ż o n e g o z lokalnych, bardzo spluralizowanych kultur, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą czasowo jednostki ludzkie, o d g r y w a j ą c e na pewien czas j a k i e ś role społeczne, opierające jednak swój sens egzystencji na autonomicznych systemach w a r t o ś c i służących doznawaniu k o m f o r t u psychicznego (post-konwencjonalnych) i b ę d ą c y c h w l u ź n y c h z w i ą z k a c h z i n n y m i ( p r z y n a l e ż n o ś c i t o ż s a m o ś c i o w e j a nie p r z y n a l e ż n o ś ­ ciowej). Jest to wizja świata trwałej anomii, ś w i a t a w k t ó r y m m o ż n a się z a t r a c i ć , jeśli nie zredukuje się swoich potrzeb transcendentalnych na rzecz temporalistycznych r o z w i ą z a ń d o r a ź n y c h , p r z y n o s z ą c y c h ulgę i m o ż n a być stale r a n i o n y m , jeśli nie u ł o ż y się na n o w o więzi z l u d ź m i , ze w s p ó l n o t a m i l u d z k i m i , z k u l t u r a m i i ich w z o r a m i i n o r m a m i : »lojalność wobec s p o ł e c z e ń s t w a s k o ń c z y się w momencie, w k t ó r y m m u s i a ł b y m z a p r z e c z y ć w ł a s n e m u j a « - pisał W . S i m o n " ( W e r t e n s t e i n - Z u ł a w s k i 1992: 136-137). Powroty do przeszłości m a j ą swe uzasadnienie w refleksji postmodernistycznej. Nostalgia za u t r a c o n y m czasem jest w kulturze Zachodu t a k ż e p r ó b ą poszukiwania t o ż s a m o ś c i ze s o b ą samym i k o m u n i k a c j i z i n n y m i k u l t u r a m i . A w naszym kraju? M ó w i ł e m o muzyce z tamtych lat odgrzewanej przez „ d i n o z a u r ó w " , o zderzeniu z a k ł a m a n y c h ś w i a t ó w . Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D o jakiej rzeczywistości społeczno-politycznej sprzed ćwierćwiecza m i e l i b y ś m y się o d w o ł a ć : do g o m u ł k o w s k i e g o marazmu, regresu, b r a k u alternatyw i sytuacji totalnego niedoboru wszystkiego, czy do hucpy politycznej z 1968 roku? Nie m o ż e t a k ż e do w ł a s n y c h korzeni p o w r ó c i ć polski rock, k t ó r y dopiero w latach 80-tych o d z y s k a ł swoją p r a w d ę , gdy w stanie wojennym s p a d ł a maska z z a k ł a m a n e g o oblicza i trzeba b y ł o samemu to przeżyć i z a c z ą ć pisać w ł a s n ą a u t o b i o g r a f i ę . . . Coda Przypomnijmy na koniec film W i m a Wendersa Niebo nad Berlinem (1987), m ó w i ą c y o e u r o p e j s k o ś c i rozumianej j a k o p a m i ę ć . Berlin jest miastem o b c i ą ż o n y m p a m i ę c i ą wojny; bohater filmu stara się go o b s e r w o w a ć z pozycji przybysza, z p u n k t u widzenia anioła... T r o c h ę tak j a k antropolog: t y l k o dla niego p a m i ę c i ą jest w ł a s n a k u l t u r a . R A F I A Krzemiński I. 1993, Lata szczęśliwe, lata szalone... Kontrkułtura i lata sześćdziesiąte, „Znak", nr 455 Kundera M . 1993, Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa Legutko R. 1993, Trzy tezy o kontrkulturze, „Znak", nr 455 Pęczak M . 1992, Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa Siwak W. 1993, Estetyka rocka, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81f530b57910380cfd69bc19485e21.pdf 08a694ab7f883f5343e767114a42bca9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2026 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Wielkopolska - folklor ludowy Wielkopolska - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1880 Title A name given to the resource Powstanie 1848 roku w folklorze mieszkańców Wielkopolski / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.55-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 WOJCIECH ŁYSIAK Imtytut Etnologii UAM, Poznań POWSTANIE 1848 ROKU W FOLKLORZE MIESZKAŃCOW WIELKOPOLSKI Ujawniające się coraz wyraźniej tendencje współczesnej etnologii wskazują na próby szerokiego objęcia sposobów funkcjonowania kultury typu ludowego oraz mechanizmy funkcjonowania dziedzictwa tej kultury. Spośród wielu jej elementów wybrałem przykład nietypowy. Dotyczy mianowicie myślenia o przeszłości i jej wyobrażenia w społeczeństwach wiejskich i małomiasteczkowych. Poniższe rozważania sprowadzę do epizodu w dziejach Wielkopolski - zrywu powstańczego 1848 roku, utrwalonego i zinterpretowanego w szeroko rozumianym folklorze, bowiem folklor uznaję za najważniejszy nośnik treści historycznych doś\'liadczonych przez lokalną społeczność. Oczywiście w folklorze funkcjonowały równocześnie treści "historyczne" nie mające żadnego związku 7. procesem dziejowym, aczkolwiek uznawane były przez grupę za prawdziwe, wszakże cała tradycja historyczna grupy wykazywała tendencję do odczytywania jej w kategoriach faktu. Powstanie wielkopolskie 1848 roku zdaniem obserwatora i uczestnika niepodległościowego zrywu, Jędrzeja Moraczewskiego, "daje wskazówkę jaka myśl spoczywa w całym narodzie, jak się rozwija masa ludu, jak na jej rozwijaniu się można budować nadzieję" I. Natomiast wydarzenia te zinterpretowane folklorem pozwalają z jednej strony na głęboki wgląd w sferę powikłanych stosunków sytuujących się na płaszczyźnie antagonizmów narodowych, w sferę myślenia o państwowości polskiej, z drugiej zaś strony w sferę myślenia wielkopolskich Niemców o tym zrywie, o potrzebie zachowania dotychczasowego stanu rzeczy. Jednak wgląd ów odnosić się może jedynie do kwestii świadomościowych obu nacji. Wojny, powstania, wielkie ruchy narodowe zinterpretowane folklorem, mają przede wszystkim wymiar realny. Manifestują się w nich prywatne sprawy bohaterów, indywidualne losy jednostek narażonych na skutki działań zbrojnych 2. Wyobrażenie ich nosi charakter irracjon~lny J J. Moraczewski, Wypadki poznańskie z roku 1848 opisane przez ..., Poznań 1850, s. III. iI por. Z. Lempicki, Studia z teorii Literatury, Warszawa 1966, s. 95; J. Hajduk- �56 jednocześnie, pozwalający na zinterpretowanie doświadczonej rzeczywistości oraz jej przewidywanie. W kulturze typu ludowego bardzo często da się obserwować informacje, w których swoista interpretcja wyprzedzała bieg wypadków. Pojawiały się bowiem symptomy pozwalające przewidzieć najazd szwedzki, wejście do Wielkopolski wojsk francuskich, czy też wojnę niemiecko-francuską. Jednak na ogół opowiadano o nich w trakcie lub częściej po zakończeniu działań wojennych. Twierdzono, że "ilekroć Gnieznu zagraża jakieJ niebezpieczeństwo, tylekroć niektórzy ludzie widzą znaki w powietrzu lub na drodze. [...] Wielu widziało na niebie krwawy miecz, rózgę i łailCuchy przed rewolucją 1848 rolm" 3. Przeszłość folklorem pisana sprowadzała się zwykle do realizacji treści lokalnych. Jan Stanisław Bystroń podkreślał, iż w "pamięci ludu zachowały się zdarzenia, które były sensacją całej okolicy" 4. Właśnie najbliższa okolica była tym elementem przestrzeni poznanej i przyswojonej, w której ogniskowały się wszelkie wydarzenia. A jeśliby dodać do tego, że także czas ma wymiar lokalny, okaże się, że "dzianie się" w wiecznym trwaniu, i tylko na lokalnej scenie, pozwalało grupie bezpośrednio uczestniczyć w przeszłości. To otoczenie w pierwszym rzędzie było podstawowym "magazynem" treści historycznych. Ono bowiem materialnymi śladami przywołując refleksję nad czasami minionymi, nie tylko o nich zaświadczało, ale było ich kontynuacją. Tym samym legitymizujące przeszłość trwałe obiekty łączyły lokalną społeczność miejscem wspólnego początku i losów. Także pamięć powstania wielkopolskiego 1848 roku reanimowały różne elementy wpisane w krajobraz. Mogła to być samotna mogiła, cmentarz, "Bożamęka", kamienny obelisk i szereg innych obiektów. Przypominało zatem otoczenie o licznych bitwach i potyczkach stoczonych przez powstańców z wojskami pruskimi. W folklorystycznych realizacjach znamy je z wielu miejscowości. Losy powstańców i powstania przedstawione są w nich zazwyczaj tragicznie. Twierdzono, iż w bitwie pod Trzemesznem zupełnie rozbito polski regiment jazdy, a ostatnim, który w niej zginął był trębacz 5. Według innego przekazu powstaócy ponieśli klęskę w potyczce pod Książem, gdzie ocalał podobno jedynie polski generał 6. W IvInichowie koło Gniezna po przegranej potyczce, -Nijakowska, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podanie historyczne, Warsz::wa 1983, s. 27. 3 O. Knoop, Sagen und Erz<ihlungen aus der Provinz Posen, Pozna!'l 1893, s. 1213, :nr VI.3, Vorzeichen in Gnesen. 4 J. S. Bystroń, Historia w pieśni ludu polskiego, Kraków 1925, s. 9. 6 O. Knoop, Sagen und Erziihlunge;t ..., s. 58, nr XX.ID, Der Polnische Trompeter. s. Tamże, s. 68, nr XX.Il, Der polnische FeldheTr. �57 powstańcy pochowani zostali w zbiorowej mogile na pagórku, "a po, kilku latach na tym wzniesieniu ustawiono figurę św. Józefa z dziecięciem Jezus" 7. Według podania potyczka miała mieć miejsce w Sędzinach koło Buku, podczas której po\vstańcy schronili się w kaplicy 8. Także w Kościelnym Podlesiu koło Mieściska, jak chce tego lokalna tradycja, powstańcy ponieśli klęskę w potyczce z Prusakami 9. Z podobną informacją spotykamy się w zapisie z Sokoława 10. Podania historyczne niewiele mówiły a zwycięstwach powstaJ'1ców. Informację tego typu zawiera przekaz z Krzyżownik koło Poznania 11, zaś pokonane 30 kwietnia 1848 roku pod Miłosławiem wojska pruskie uciekły do Pierzchna koło Środy, gdzie "w obawie pogoni zabarykadowały się w podwórzu zastawiając wszelkie przystępy, czem tylko mogły: brony, pługi, wozy, koryta i drabki ze stajen, a nawet blągi ze stodół służyły za zasieki" 12. Lakoniczne informacje sygnalizowane w podaniach historycznych nie zawierają opisu sytuacji walki, czy też okoliczności im towarzyszących. Niekiedy tylko spotykamy się w nich z konkretnymi postaciami. Jedną z nich był major Kazimierz Duszycki walczący w szeregach powstańczych. "Pewnej nocy jego oddział został pobity i musiał uciekać. Na moście w Obornikach dogonili go nieprzyjaciele i zastrzelili. Ciało wrzucili do rzeki. Wezbrane wody Warty zabrały je do Bąblina, gdzie zostały wyłowione i pochowane w tamtejszym parku" 13. W Ludomach koło Obornik twierdzono, że poważną rolę w powstaniu odegrał znany okrutnik, Ignacy Lipski zwany tu powszechnie LipiJ'1skim14. Natomiast w Szamotułach opowiadano, iż poważną rolę w powstaniu odegrał tamtejszy Tamże, s. 70-71, nr XXI.4, Der weisse Frau zu Mnichowo. Tamże, s. 141-142, nr XLV.6, Der Spuk zu Sendzin. g Tenże, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913, s. 43-44, nr 63, Wiedererscheinende Koschiniere. 10 Tenże, Sagen und Erzahlungen ..., s. 68, nr XX.12, Das Grab bei Sokołowo. 11 Tamże, s. 68-69, nr XX.13, Die spukenden Solda ten bei Krzyżownild. 12 Wielkopolskie nazwy polne zebrane zbiorowemi siłami, Poznań 1901, s. 91. 18 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, s. 151, nr 228, Der ObeLisk im Parke zu Bomblin; tenże, Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen, "Rogasener Familienblatt", 4 grudnia 1904, r. VIII, nr 5, s. 18, Der Obelisk im Parke zu Bom7 8 blin. 14 Der Graf von Ludom, "Hogasener Familienblatt", 14 stycznia 1905, r. IX, nr l, s. 3; O. Knoop, Posener Schlosssagen, "Aus dem Posene'T Lande", 1910, r. V. nr 8, s. 391-392, Der grausame Graf von Ludom Dombrówka; tenże, Sagen der Provinz Posen, s. 24-25, nr 41, Das schwarze Kreuz. Udział Ignacego Lipskiego w tymże powstaniu potwierdza Stefan Kieniewicz, Społeczeństwo polskie w powstaniu 1848 roku, Warszawa 1960, s. 1!lO. Nie traktuję tu jednak przekazu folklorystycznego, czy też wiedzy tradycyjnej w kategoriach źródła historycznego. Jest to bowiem temat na zupełnie inne opracowanie. �58 stolarz, Antoni Śramkiewicz 1:;. Powstańcze losy zwykłych ludzi z pewnością były przedmiotem niezliczonych opowieści o czym przekonuje np. wspomnienie o Kasprze Klupsiu z Kosowa zawarte w pamiętniku Tomasza Skorupki 16. Historyczno-toponomastyczne podanie z Połajewa wpisane w rzeczywistość dziejową powstania interpretuje okoliczności nadania nazwy pobliskiemu stawowi "Pobudzisko". W przekazie, niewątpliwie niemieckiego żródła, czytamy między innymi, "gdy w polskim powstaniu 1848 roku wzięło udział kilku mieszkańców Połajewa, posłano tam jeźdźców, którzy mieli zaprowadzić porządek. Ponieważ niezadowoleni łatwo zostali pokonani przez Prusaków, mieszkańcy wsi uciekli w pobliże stawu, który zewsząd otoczony był lasem. Tam położyli się na trawie i zasnęli. Gdy Prusacy rankiem ruszyli z powrotem, przybył do stawu bardzo szanowany w tej miejscowości Żyd, który z powodu swojej starości nazywany był »wiecznym Żydem«, obudził śpiących i zaprowadził ich do domu. Na cześć tego człowieka potem staw otrzymał tę nazwę" 17. W realia wydarzeń 1848 roku wpisane zostały też ludzkie zachowania wywołane stanem niepewności, bądź zagrożenia. W Kurowie koło Grodziska Wielkopolskiego opowiadano o szlachcicu tamtej:3zym, który podczas tegoż powstania ukrył wszystkie swoje kosztowności pod Bożąmęką lR. O skarbie ukrytym w podobnych okolicznościach opowiadano w Wyszanowie koło Kępna 19. Wspomnieć tu w końcu należy, iż tradycja miejscowa, z powstaniem 1848 roku łączyła zniszczenie tzw. "słupa alarmowego" ustawionego na Górze Młyńskiej pod Wronkami, który ongiś informować miał mieszczan wroneckich o zbliżających się wojskach francuskich 20. W folklorze, obok przekazów wyrażających treści historyczne sięgające głębokiej przeszłości, funkcjonowały równocześnie opo\viadania o teraźniejszości pozostające jakby w zgodności ze swoistym kręgiem bieżącej dokumentacji. Reagował bowieIll folklor na wszystkie niemal wydarze- "i s. Powstaiicy szamotulscy z XIX wiekll, "Z Grodu Halszki", 1931, r. II, nr 3, la. T. Skorupka, Kto przy Obl'ze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wielkopol1862-1935), Warszawa 1980, wyd. III, s. 115. 11 O. Knoop, Sagen aus del' Umgegend Rogasen, "Rogasener Familienblatt", 27 lipca 1913, r. XII, nr 9, s. 34, Pobudziski. 18 Tenże, Volkssagen aus der Provinz Posen, "Rogasener Familienblatt", 25 stycznia H)03, r. VII, nr 1, s. 3, Der Schatz bei Griitz; tenże, Posener GeLd und Schatzsagen, Leszno 1908, s. 13, nr 46, Der Schatz bei Griiz. 19 J. Janiszewski, Powia.t Kępiński z mapkq na podstaw/,c różnych .źródd opraCOteca ... , Kępno 1928, s.60. i!1l O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus del' Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fUr die Provinz Posen", 1886, r. II, nr 1, s. 27, Die Liirmstange. lU skiego �59 nia przynoszone przez zmiemaJącą się codzienność. Dokonywała się tu bO','liem ciągła wymienność treści. "Folklor -- pisał Józef Burszta - nie jest czymś niezmiennym, raz na zawsze uformowanym. Trwałe okazują Sil; jego gatunki i formy, treści zaś są często wymienne, powstają w syt'Jacjach szczególnych. Takie były na przykład podania historyczne. W nich utrwaliły się ważne postacie historyczne, jakieś niesamowite wydarzenia lokalne, zwłaszcza wojny" 21. W przekazach tej grupy społeczność lokalna nie tylko potwierdzała swoje estetyczne ideały, ale również za pomocą e:;;tetycznej krytyki negowała te zjawiska zastanej rzeczywistości, które nie były zgodne z jej wyobrażeniami o prawdzie, dobrze, pięknie, wzniosłości i tragizmie 22. W folklorze bowiem eksponowane było wszystko to co szczególnie poruszało grupę, co nie pozwalało jej pozostać w milczeniu wobec przeżywanych zdarzeń. Dynamiczny charakter tradycji, w tym tradycji historycznej, sprawiał, iż ta podlegała i podlega ciągłemu rozwojowi, zachowując jednak ciągłość w czasie. Grupa mogła oczywiście rewidować pogląd na swoje początki historyczne oraz dostosowywać się do nowych okoliczności i nowych problemów. Stąd też w obrębie tradycji było miejsce zarówno na różnorodność, jak i na elementy nowości, wprowadzane w miarę jak coraz to nowe pokolen ia spoglądały na swoją teraźniejszość i przyszłość w świetle przeszłości 23. Wspomnienia jednak przeobrażały przeszłość do tego stopnia, że każdy w niej "uczestniczący" człowiek, stawał się zarazem twórcą swojej pl'zeszłości. Odnajdywał w niej sploty zdarzeii, osób, podobieństwa ich zachowań. Swoją historię w każdym wypadku wyjaśniał na podstawie przeszłości podporządkowanej czasom teraźniejszym. Wyobrażenie obcego czy też moralność musiał pojmować w kategoriach odpowiedzialności zarówno wobec Boga, jak i bliźniego. W interpretacji przeszlości jednostka posługiwała się różnorodnymi modelami, jednakże dominująca tu tradycja ograniczała zakres dopuszczalnych modeli i kładła nacisk na te przeżycia, które uważał za najistotniejsze. Tutaj chciałbym zwrócić uwagę na kilka opowieści wspomnieniowych niemieckiego i polskiego źródła, w których głqboko ukryty został obrazowy model obcej nacji. W tym wypadku informatorzy posługiwali się zazwyczaj prostym językiem wyrażającym niepokoje podstawowe. Zacznijmy od relacji Niemców i ich interpretacji omawianego powstani.a. Wydarzenia spod Rogozna charakteryzowano w następujący sposób: "Było to w marcu 1848 roku. Polska insurekcja weszła w swoje najwyższe stadium. Wszędzie w polskich wsiach, szczególnie w siedliskach pols',iej bogatej ~zlachty tworzyły się już grupy zapalonych powstańców, ~l J. Eurs;:t«. ChlOpJkie źródła ~! W. E. G Lsi,:\';, EstCtiJdl ~3 I. G. Barbl:l'. ,"'f'it;;. modele, 'Warszawa 1985, s. 114. Leningrad 1967, s. 30l. kuU1tr1l, joiklora, paradygmaty, Kraków 1984, s. 194. �60 którzy w połowie marca pokazywali się również w pobliż~l mi;:':ta z groźną postawą. Podczas, gdy wśród tutejszej ludności polskiej nacjonalistyczny fanatyzm potajemnie, ale tym intensywniej się żarzył i tyl!:o czekano na wsparcie z zewnątrz by uderzyć, to po niemieckiej stronie też nie próżnowano. Spośród niemieckiego mieszczaństwa db ochrony miasta przed napadem ludzi z kosami utworzono dobrze uzbrojoną obronę, która wystawiła swoje stanowiska, przy najbardziej zagrożonych punktach miasta. Ponieważ NiemcoI"!1w tajemnicy zostało zdradzone, że z Siernik planowany był napad kosynierów, most jeziorny przy ko:!;· ciele katolickim, szczególnie nocą był pilnowany i tam zawsze stały naJbardziej godne zaufania oddziały mieszczańskie. Była ciemna deszczowa noc. Właśnie wybiła północ i odbywające straż posterunki wsłuchiwały się z największą uwagą. Wtedy trzykrotnie zabrzmiał niesamowity krzyk nocnego puszczyka. Tak, to było to. Z ciągle rosnącą grozą trzymający straż mieszczanin zobaczył zbliżające się od strony katolickiego cmentarza jasno palące się światło. Na posterunku trzymało go jeszcze poczucie obowiązku, ale światło podchodziło coraz bliżej, a jego oko wyraźnie rozpoznawało powiewające szaty odziane) w biel postaci kroczącej powoli ku niemu. Wtedy opanowuje go groza, szybko obraca się do ucieczki i pełen strachu i zdenerwowania dochodzi do kolegów, którzy właśnie mieli go zmienić. Nie chcą mu wierzyi:, a ponieważ obowiązek warty musi być wykonany, to dwóch mężczyzn idzie z tej mieszczańskiej straży, by na moście jeziornym trzymać straż. Również oni przychodzą drżąc, gdyż zobaczyli tę samą postać stojącą bez ruchu na moście. Dwóch innych odchodzi. Wtedy zegar na wieży ogłasza godzinę pierwszą i widzą jak postać na moście zawraca, światło gaśnie, wszędzie jest cicho i ciemno, tylko jeszcze raz rozbrzmiewa przerażające wołanie puszczyka. Następnego dnia rano mężczyznom nie chciano wierzyć iN to opowiadanie, lecz nabijano się z powodu obawy przed duchem. Jednak om trwali przy swoim i za żadną cenę nie chcieli kolejny raz stanąć na tym posterunku. »JesteEcie ciury, tchórzliwe niańki« mówi się na odprawie »przed światłem uciekacie!« »Tak, ale wyra:;;nie widzieliśmy białą postać z trupią czaszką« »Trzeba stać na warcie« powiedział na to mistrz R, dowódca komendy straży, »gdyż w tym z pewnością jest jakiś podstc;p polskich kosynierów. Jeżeli wy nie chcecie przyjąć warty, to ja pójdę,· I tak się stało. Znowu była ciemna noc. Z uderzeniem jedenastej godziny, do\\'6dc:a posterunku w towarzystwie tylko swojego wielkiego psa z lampą i nabitym pistoletem rozpoczął wartę. Towarzyszy odprawił mówiąc: )··zupiorem to sam sobie poradzę, ale gdy usłyszycie mój strzał, to wiedzc:C', że potrzebuję waszej pomocy«. �61 ~"linęło dobre pół godziny. Mistrz R. stał na swoim posterunku, mocny owczarek leżał u jego stóp, gdy nagle znowu rozbrzmiało groźne wołanie puszczyka. Mocniej ujął swoją lampkę i nadsłuchując rozglądał się· Wtedy znowu usłyszał skarżące się zawołanie i jeszcze raz, a równocześnie wybiła godzina dwunasta. Wtem, co to jest, czyżby koledzy mieli rację. Mistrz R. widzi najpierw wahającą się, niepewnie, a potem stającą się coraz jaśniejszą białą postać, która bezgłośnie podąża ku niemu. Bliżej i bliżej podchodzi i już może rozpoznać trupie rysy jej oblicza. Cofnął się trochę, jego pies z groźnym mruczeniem koło niego. Postać zatrzymuje się na środku mostu jakby się wahała. To dodaje mistrzowi przytomności, wysoko podnosi swoją lancę, szybki skok i ze słowami jedź do piekła wykonuje uderzenie w postać. Wtedy rozbrzmiewa krzyk bólu. Wydaje go duch i biała postać wije się jęcząc na ziemi. »Jezus, Maria« rozbrzmiewa po polsku »zawołaj swego psa. Ty przecież mnie tak mocno przykłułeś«. Światło zgasło, wszędzie głęboka ciemność. Wtedy równocześnie rozbrzmiało uderzenie pierwszej godziny. Strzał pana R. w powietrze przywołał kolegów. W świetle przyniesionej latarni zobaczyli leżącego na ziemi domniemanego upiora i psa, który zgrzytając zębami pilnował jego każdego ruchu. Ostra lanca przebiła jedną stopę i przygwodździła ją na dobre do drewnianego mostu, tak że z trudem można było uwolnić biednego upiora. Po usunięciu szat i trupiej maski ukazało się brodate oblicze starego znanego, polskiego szewca, który zrozpaczony usiłował wyrwać się z mocnego uchwytu mistrza R. »Acha śmiał się - tak to nie będzie, choź ty tylko ze mną. Takiego ptaszka to musimy jeszcze dalej pokazać« i triumfalnie jeniec został wprowadzony do miasta. Z jego wypowiedzi wynikało, że posterunek na moście przez straszenie miał być onieśmielony i że na następną noc przez Polaków planowany był napad. Gdy biedny "upiór" został opatrzony przez lekarza, pozwolono mu odejść. Wartownicy radzi byli z tego, że upiór został zdemaskowany, a nieszczęście oddalone. Jednak podczas wesołych zebrań w następnych tygodniach jeszcze często opowiadano sobie o kuszeniu na moście jeziornym" 24. W innej relacji o przebiegu powstania w okolicy Rogoźna i w samych Obornikach czytamy między innymi: "Gdy w okolicy zaczęli zbierać się Polacy, ojciec posłał nas do Piły, gdzie mieliśmy być bezpieczni, ponieważ samo miasto i okolica zupełnie były niemieckie. W tym czasie kosynierzy w swoich wyprawach dotarli także do Rogoźna. Wezwane do pomocy wojsko jeszcze nie nadeszło. Ludność miasta była zupełnie !4 O. Knoop, Kleine Beitrćige zur Rogasener Geschichte, "Rogasener Familienblatt", 28 kwietnia 1901, r. V, nr 4, s. 13-15, Der Spuk aUf der Seebrii.cke. �62 bezbronna i ówczesny burmistrz Zemerek, wprawdzie katolik, ale jedna!, sprzyjający rządowi, został zmuszony przez trzy dni gościć w mie:Ó2:c Polaków i dać im wszystko czego żądali. Gdy zbliżyło siG wojsko, pospiesznie opuścili miasto. Gdy przybyła Pomorskn Landwera, była bardzo zła, że ptaszki już wyfrunęły. Przybyli tak jak stali pozostawiając 8\\'Oj;" prace polowe i teraz chętnie by z powstańcami stoczyli bitwę i dali lm nauczkę. Wyprowadzeni w pole przez tych, którzy nie znali się na rzeczy, w gniewie wywlekli burmistrza na Nowy Rynek, gdzie wlaśnie znajdował się wielki stos zarekwirowanej słomy, rzucili go na nią i źle się z nim obchodzili tłukąc go kolbami, tak że wkrótce po tym umarł. Oczywiście nikt nie spieszył się, by objąć urząd. Obywatele potem przyszli do mojego ojca i prosili, ażeby wysłuchał biednych mieszczan i przyjął urząd. W końcu nasz ojciec zrobił to w swoim patriotycznym odruchu, ale jego życie było w wielkim niebezpieczeilstwic. Gdy Polacy po odEjściu wojska, drugi raz, w większej jeszcze gromadz:e weszli do Rogo,~na, a nasz ojciec nie chciał nosić polskiej kokardy, wówczas stary Derpa szybko zabrał go do swego domu i przez trzy dni tam ukrywał, poniEważ obawiał się ataku Polaków na życie naszego ojca. W Rogożnie nie było większych zajść, które mogłyby mieć wpływ na bieg wydarze11. Natomiast w Obornikach, głównym mieście powiaLI, doszło do poważnych zaburzeń. Starosta ze strażnikiem musiał uciekać. Kasa powiatowa została splądrowana, a powołana przez Polakóvl Rada Powiatowa zbierała się wówczas w domu Lanowskiego. Przywódca tych. niepokojów wszedł na wysokie schody donIU i zawołał: »Już nie ma żadnego króla pruskiego i żadnego pruskiego rządu! Niech żyje Polska! •• Wtedy nasz stary wujek z Bukowca, Jan, który zebrał z sobą około 300 niemieckich chłopów z tej i sąsiednich wsi, wszedł na drugą stronę schodów i zawołał głośno: »Panowie, wszyscy, którzy należycie do pruskiego króla, przyjdźcie do mnie!« Chłopi wyciągnGli spod swoich ubraó ukrytq dotąd broń. Powstało wielkie zamieszanie i Polacy tym nieoczekiwanym wydarzeniem poirytowani, zmuszeni zostali do ucieczki. Chorągwie zostały zdarte i regiment pruski w powiecie znowu został zabezpieczony. Nie pozostawało nic innego, by ten odważny czyn sołtysa z Bukowca zgłosić wyższym władzom i wynagrodzić przyznaniem orderu czerwonego orła. Gdy temu patriocie zostało przyznane to odznaczenie przez deputowanego powiatowego, urządził na własny koszt wielkie święto, na które zaprosił wszystkich biorących wówczas udział w akcji" 25. Natomiast informator z wspomnianego wyżej Bukowca w taki oto sposób przedstawił wydarzenia: "W roku 1848 Polacy uzbrojeni w strzel25 blatt", Tenże, Beitrii.ge 30 paźdz.iernika ZUT 1900, Geschichte der StarH Rogasen, .,Rogasener r. IV, nr 8, s. 31-32, Aus dem Jahre 1848. Familien- �63 by, kosy i noże zebrali się, by napaść~ na Prusy. Wtedy to jakaś gf'.ipa przybyła do Bukowca i dokonała rozmaitych okropnych czynów. W koóCli wzięli również dzwony z kościoła ev,/angelickiego, załadowali je na wóz i odjechali. Jednak nie zajechali daleko, poniewa:~ na bagnistej drodze między Bukowcem a Ryczywolem zapadł się nagle wóz, dzv,Tony i konie. Polacy uciekli, gdyż w głębi usłyszeni nagle grzmiące głosy i gdy się obejrzeli zobaczyli za sobą pruskich żołnierzy, którzy zabili wielu z: tych m&ruderów. Jeden dzwon potem znaleziono i wisi teraz w katolickim kościele w Ryczywole" 21;. W relacjach Polaków obraz powstania t:1alowany jest nieco inaczej, mniej tu zapamiętania, złości i nienawiści, wszak cele i nastawienie powstańców było inne. Otto Knoop o wydarzeniach tych w okolicach Rogoźna zapisał: "stary polski robotnik opovviedział mi co następuje: W czasach kosynierów mieszkałem w Grudnej. Kiedy wielka kupa kosynieróvl zebrała się w r·.Iokrzu, z kilkoma mężczyznami uzbrojonymi vv widły i I~osy udaliśmy się do nich. Spotkaliśmy się z nimi w Garbatce, gdzie dostaliśmy się od strony majątku. Cala wieś została zupełnie splądrowana. Potem poszliśmy na Gościejewo, gdzie zrobiliśmy to samo. Następnie ruszyliśmy do lasu pod Owieczkami, tam rozbiliśmy obóz na noc. Otrzymaliśmy furę słomy i beczkę brantweinu. Tam przyszedł do nas grający na rogu, o nazwisku Uliczny. Następnego dnia udaliśmy się do Wełny. My Grudnianie poszliśmy potem znów do naszej roboty, ale reszta tej grupy pozostała przez kilka tygodni w Wełnie na wsi, tam wzniosła budy, plądrowała w okolicy i zabijała różne bydło. Podczas zabawy zastrzelili jednego ze swoich, który nie chciał ich słuchać. Kazał go pochować właściciel Wełny. Urządzili również ćwiczenia w strzelaniu do dębu w parku. Ślady tego widać jeszcze dzisiaj, a później ruszyli dalej" 27. udziale Józefa Ciążyńskiego z Gostynia w powstaniu 1848 roku opowiadał jego syn, Józef między innymi: "Ojciec mój [...] do wojska pruskiego wstąpił jako 19-1etni młodzieniec i to do 7 pułku grenadieróv" stacjonującego wówczas w Rawiczu, to jest w roku 1846. W 1848 z powodu powstania został wraz z innymi, już jako podoficer odkomenderowany do Śremu. Pewnej nocy - stojąc na straży przy moście na Warcie - wraz z 12 ludźmi opuścił posterunek i udał się z tymi do obozu powstańców pod Książem. Tam wyznaczono mu placówkę na cmentarzu. Na zajmowanym stanowisku trzymali się tak długo jak im ° 23 Tenże, Sagen und Erzii.hlungen ...• s. 252, nr LIX.IO, Die GLocken '-,on GTams- dorf· 't7 Tenże. BeitTii(J;> ZtlT VOLkskunde cler Provinz Posen. ,.Rogasener bj;~t:". 3 lipca 1904. r. VIII, nr 2. s. 7-8. Aus der Zeit Koschiniere. FamUien- �64 przyniesiona ze sobą amumcJa starczyła. Nosił mundur podoficera pruskiego przez cały czas kampanii" 28. Tomasz Skorupka zaś w swoim niezwykłym pamiętniku tak scharakteryzował powstanie i udział w nim Kaspra Klupsia. "Kiedy wiosną roku 1848 wybuchła ruchawka przeciw Prusakom, wsadził kosę na sztorc, podążył do obozu powstańców pod Książem i bił się, aż został wzięty w niewolę. I został osadzony za karę w twierdzy w Toruniu" 29, a dodaje przy tym Skorupka, że "podczas samej kosinierki żołnierze pruscy często pojawiali się w zagrodach powstańców, poszukując broni w każdym nieledwie snopku ułożonym w sąsiekach stodoły" 30. Drobne sprawy małych ludzi, jak już wspominałem, przede wszystkim eksponowały się w folklorze. To ich losy były przecież w nieskończoność powtarzane w sprzyjających narracji warunkach. Wielokrotność powtórzeń zamazywała pierwotny obraz, na relację nakładały się inne opowiadania, a ich ewentualna wypadkowa w dalszym ciągu ulegała przetworzeniom. Przekaz folklorystyczny, w trakcie swego żywota, niosąc treści wyrastające z tradycji przechodzi zmiany, które się w nim odkładają i utwierdzają 31. W podaniach historycznych, czy też w opowieściach wspomnieniowych realizujących treści historyczne, daje się obserwować konkretne schematy budowy narracji o wydarzeniach mniej czy bardziej typowych. Toteż wszelkie zmagania z najeźdźcą wyglądały w folklorze podobnie, podobne też były losy bohaterów tych opowiadań. Dlatego uznać je wypada za utwory artystyczne, wyrażające na ogół nie samą historyczną rzeczywistość, lecz ludowe do niej odniesienie 32, będące zarazem sądem grupy na dany temat, który musiał być przez nią przyjęty skoro w niej funkcjonował. Treści historyczne, jak widać, wpisały się przede wszystkim w prozę ludową. Wielkopolska bowiem należała do tych regionów, w których nie wykształciła się pieśń historyczna, aczkolwiek znana tu była pieśń o bitwie powstańców 1848 roku pod Wrześnią zaczynająca się od słów: r...] "Prostą drogą z Sokołowa Jest pod Wrześnią wieś, Tam biliśmy razem wroga Za tę polską cześć" 83. 28 W. Stachowski, Rok 1848 w Gostyniu i w okoLicy, "Kronika Gostyńska", października 1931, r. III, nr 5, s. 98-99. 29 F. Skorupka, Kto przy Obrze..., s. 115. 80 Tamże, s. 115. Sl K. W. Czistow, Folklor i istorija, w: tegoż, Narodnyje tradicyi i folklor, Leningrad 1985, s. 182. 82 Tenże, Folklor i etnografij a, w: Folklor i etnografija, Leningrad 1970, s. 8. ss W. Trąpczyński, Nad Wartą i Notecią. Krótki opis Ziemi Wielkopolskiej, Zachodnio i Wschodniopruskiej, Warszawa 1911, s. 61. �65 Znalazły też wyraz w folklorze następstwa omawianego powstania. Podobnie jak w wielu innych wypadkach opowiadano o prześladowaniach powstańców po wygaśnięciu działań zbrojnych, czy też w ich trakcie. I tutaj na plan pierwszy wysuwają się losy zwykłych ludzi. Oto bowiem o wspomnianym wyżej powstańcu z Kosowa, Tomasz Skorupka zanotował, iż "zachowała się poufna wiadomość w domu, że Kasper Klupś i jego towarzysz, Filip Gogół odsiadujący karę w Toruniu, uciekli pewnej burzliwej nocy, przełażąc przez siekańce na murze, ślizgając się krwawymi dłońmi po cegłach i kamieniach i przedostając się na tratwy stojące na Wi:ile. Choć przewoźnik padł podczas przeprawy, umknęli w lasy i powrócili do Kosowa. Przez kilka miesięcy ukrywali się po oborach i strychach za dnia, po nocy zaś wyjeżdżali z robotą w pole. W kOJ1cUzgłosili się do władz gostYJ1skichi odsiedzieli resztę kary" 34. Także wspomnianego wyżej Antoniego Śramkiewicza z Szamotuł losy popowstańcze znalazły wyraz w folklorze. Oto "po stłumieniu powstania, Śramkiewicz, jako ruchliwy działacz znalazł się w bardzo trudnym położeniu. Kiedy ścigany przez zbirów niemieckich musiał uciekać, skrył się w parku gałgowskim na drzewie. Niemcy chodzili i szukali, lecz go nie znaleźli. Z wdzięczności później poprosił dziedzica o to drzewo i z niego zrobił krzyż" 35, który ongiś stał w Szamotułach niedaleko wylotu ulicy Poznańskiej. Legitymizowane otoczeniem ludowe wyobrażenie przeszłości odwoływało się i uzupełniane było obszarem wierzeń, wyobrażel1 demonicznych i magii. Posiłkowanie się w narracji o przeszłości elementami irracjonalnymi służyło interpretacji relacjonowanych wydarzeń historycznych 36. Pozwalało przybliżyć historyczne realia. Dwa światy - wierzeń i rzeczywistości obiektywnej (rozbijane najczęściej w opracowaniach ludoznawczych) stanowiły niepodzielną jedność. Jedność ta sprawiała, iż na przebieg procesu myślenia o przeszłości w masach patrzeć należy kompleksowo. Demonologia, magia, doroczne zwyczaje były stałymi komponentami tego myślenia, co oczywiście można uznać za przejaw myślenia ahistorycznego, ale tylko z pozycji zawodowego historyka. Wszak w świadomości grupy stosunek do przeszłości i samej historii nie musiał polegać na znajomości prawdziwych faktów. Ludowa wizja przeszłości jako samouzupełniająca się wiedza grupowa zakłada, iż historią jest wszystko to co odnosi się do przeszłości, zatem na gruncie folkloru jesteśmy w stanie stwierdzić co grupa aktualnie uważała za swoją przeszłość, nie zaś tego jaka ta przeszłość była. Jest zatem ludowa wizja przeszłości F. Skorupka, Kto przy Obrze ..., s. 115. Powstańcy Szamotulscy ..., s. 18. u J. Hajduk-Nijakowska, Nie wszystko bajka ..., s. 20-21. li-! 35 5 Lud t. LXXIV �66 raczej informacją o zasadach myślenia na temat społeczeństwa i otaczającego świata, o wrażliwości na czas, o granicach temporalnej wyobraźni, nie zaś o tym co się w otoczeniu grupy rzeczywiście działo. Rzeczywistość jest przecież dana człO\viekowi w postaci ostatecznie ukształtowanej, dane mu są wszystki2 realia i wszystkie możliwości, tak że nie jest on w stanie wnieść do świata czego.ś prawdziwie nowego, aczkolwiek może ją dowolnie przetwarzać. Funkcje intelektualne, przy pomocy których dokonuje się uj;::c:e i przetworzenie w naszym umyśle rzeczywistości i"1istorycznej, bard?o często podporządkowane są czynnikom irracjonalnym takim jak dogmat:,,', przesądy, wierzenia, uczucia i pragnienia :37. W ln~lturze typu ludowego zdecydowanie dominuje silnie zakorzeniona struktna myślenia magic;~nego, toteż "wypadki ubarwia się i przedstavJia je w pełniejszym ś\vietle, normalnie wplata się tu jakieś elementy ponadnaturalne, aby opisywanym zdarzeniom dodać poezji i prozy" - pisał Jan Stanisław BystroIl3S• To stałe posiłkowanie się motywami irracjonalnymi spowodowane jest zwykle brakiem danych z opisywanej rzeczywistości, a im ich mniej, tym więcej dopowiedzeń, tym więcej miejsca na treści fantastyczne uzupełniające relację określonych wydarzeń historycznych. W końcu pamięć grupy o zdarzeniach rzeczywiście kiedyś istniejqcych przekształca się w mit, który "pozbawia te wydarzenia ich indywidualnych cech i pozostawia tylko to, co odpowiada przyjętemu w micie wzorowi" 39. Myślenie kategoriami mitu było stałą strukturą myślenia społeczności chłopskiej. Chłop chciał i potrafił, był wyczulony na wyczuwanie współzależności zjawisk, na ujmowanie człowieka w jego związku ze światem, a nawet z kosmosem. Tu też prawdopodobnie należy szukać źródeł myślenia mitycznego tak charakterystycznego dla chłopskiej kultury, ujmującego człowieka w związku z tym całym otaczaj'icym światem i zakładającego, że los człowieka zależny jest nie tylko od jego woli i działania. Jednak w przypadku przekazów o powstaniu wielkopolskim 1848 roku przetworzenie rzeczywistości nic posunęło się tak daleko. Uznaję tu, że posiłkowanie się w interpretacji rzeczywistości historycznej sferą świata irracjonalnego jest charakterystyczną cechą ludowej wizji przeszłości. Spójrzmy zatem jak w przypadku treści o wspomnianym powstaniu przeszłości ożywała wskutek kontaktu człowieka z obszarem tzw. rzeczywistości wierzeniowej. Oto w miejscu potyczki koło Krzyżownik, tamtejsza społeczność sły17 18 19 Z. Łempicki, Studia z teorii literatury, s. 94-95. J. S. Bystroń, Historia ..., s. 8. A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976, s. 100. �67 szała w lesie "o północy często komendy i bębnienie" 40. Polegli pod Kościelnym Podlesiem powstańcy "po śmierci ukazywali się ponownie. Kiedyś zobaczył ich pewien chłop wracający późną nocą z Mieściska. Chciał ich zabrać na swój wóz, ale gdy tylko powiedział słowo, oni zniknęli, a konie zaczęły tak pędzić, że ledwo mógł je utrzymać. Innym razem jakiś człowiek z Kościelnego Podlesia szedł tą drogą. Było to w środku nocy. Nagle zobaczył wielu mężczyzn uzbrojonych w widły, kosy i inne narzędzia. Szli w tym samym co on kierunku, ale po przeciwnej stronie drogi. Wierząc, że są to prawdziwi mężczyźni przemówił do nich, ale w tym momencie zniknęli" 41. Trębacz, który zginął pod Trzemesznem pochowany został na "polskim cmentarzu, ale jeszcze dzisiaj co roku ukazuje się w dniu swojej śmierci. Chwilę trąbi i potem znika" 4~ twierdziła lokalna społeczność. Także zabity przez Prusaków major KClzimierz Duszycki, a pochowany w parku w Bąblinie, nie znalazł spokoju w grobie. "W niektóre burzliwe noce ludzie podobno widzieli go tam wędrującego. Miał się także pokazywać w pałacu, zawsze gdy majątek zmieniał właściciela" 43. Niekiedy wspomnienia kontaktu z poległymi powstańcami przybierały formę zbliżoną do tematu "śpiącego wojska", wszak podania historyczne najchętniej odwołują się do konkretnych wydarzeń dziejowych wpisanych w tzw. "pamięć zbiorową". Dla Polaków, jak twierdził Lutz Mackensen stała się śpiąca armia "symbolem powstań, do których dążyli, stała się niezmordowanie używanym miechem kowalskim nabrzmiewających niepokojów" H. Przecież to właśnie w okresie zagrożenia bytu grupy, w okresie dramatycznych sytuacji wojennych, czy też tak charakterystycznych dla ówczesnej Wielkopolski akcji wynarodowiania, odwoływanie się do różnych, aczkolwiek "swoich" elementów folkloru wzmagało w grupie tendencje konsolidacyjne, pozwalało jej łatwiej znosić represje pruskiej administracji. Wzmagała się w takich sytuacjach jawność funkcji przekazów folklorystycznych, ponieważ pojawiała się tendencja do projekcji całokształtu życia kulturalnego w obszar obiegu przekazów. W Sokołowie o grobie kosynierów opowiadano, że przy nim było "niesamowicie. Pewnego wieczoru przechodził tam jakiś rolnik. Nagle poczuł jak odbiera mu mowę i został zatrzymany przez mężczyznę, który wyszedł z grobu, ale rolnik bardzo się wysilił i zaśpiewał pobożną piosenkę i mężczyzna zniknął. Do tego samego rolnika przyszło kiedyś dwóch mężczyzn i powiedziało, że musi przynieść pieniądze dla wszystkich, któ•• O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ..., s. 68-69. ł1 Tenże, Sagen der Provinz Posen, s. 43-44. 41 Tenże, Sagen und Erziihlungen ..., s. 68. u Tenże, Beitriige Zltr Volkskunde der Provinz Posen, s. 18. ł4 L. MackenseJl, Sagen der Deutschen im Wartheland, Poznań Hl43, s. v. �6B rzy zginęli w powstaniu. Były to dwa duchy z tego grobu. Ażeby dać mu to wyraźnie do zrozumienia, dwoma palcami wycisnęli znak na jego czole i ten znak musiał nosić aż zbierze dostateczną ilość pieniędzy i ofiaruje w kościele dla umarłych" 45. Niezwykle interesująca jest informacja spod Książa, gdzie w bitwie, jak wspominałem, ocalał tylko polski generał. "Pozostali zabici zostali wrzuceni w dwa groby, ich generał jednak, ponieważ nie został ułaskawiony przez króla, uciekł do podziemnej jamy, w której mieszka także po swojej śmierci" 46. Przeżywanie wartości uznawanych przez grupę za swoją historię odbywało się w wymiarach sakralnych, bowiem na tej między innymi drodze mogła grupa uczestniczyć w obcowaniu z czasem minionym, z wielkimi i małymi wydarzeniami historii lokalnej. Aron Guriewicz twierdzi, że "życie człowieka w tradycyjnym społeczeństwie polega na systematycznym powtarzaniu czynów kiedyś już dokonanych przez kogoś innego. W tych warunkach nieuniknione jest wytworzenie się szablonu, wzorca postępowania przypisywanego pierwszym ludziom, bóstwom, bohaterowi kulturowemu" 47. Uogólnienie to znajduje zastosowanie w myśleniu o przeszołści społeczeństw skazanych na ustny obieg informacji. Ludowe pojmowanie dziejów zawsze lokowane było w schematach nie tylko folklorystycznych, ale przede wszystkim w schematach podsuwających gotowy obraz minionego czasu bez względu na stopień uczestnictwa w nim grupy. Przeszłość zmityzowana, przetworzona i wpisana w stereotypy była właściwa grupom nieznającym pisma lub tym, które sztukę tę poznały w stopniu minimalnym. Przetworzoną, zmityzowaną przeszłość określały emocje. Była bowiem bliska, bezpośrednia i nie potrzebująca racjonalnych uzasadnień. Tradycja historyczna grupy nadawała sens elementom przeszłości w sobie tylko właściwy sposób, właściwymi sobie środkami artystycznego przetworzenia, układając je w logiczny dla grupy schemat. Wszystko to· nadawało sens działaniom i trwałość wartościom. Tworzyła się tą drogą skumulowana wizja przeszłości, gdzie to co istniało, istnieje w wartościach mimo przemijania zdarzeń 4B. 46 46 ł7 48 O. Knoop, Sagen und Erzii.hlungen ..., s. 68. Tamże, s. 68. A. Guriewicz, Kategorie ..., s. 99. L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1971, s. 128-130. �69 Wojciech Łysiak THE INSURRECTION OF 1848 IN THE FOLKLORE OF THE INHABITANTS OF WIELKOPOLSKA «Summary) The insurrection of 1848, although short, turbulent and defeated, made part of the folklore of the inhabitants of Wielkopolska and became the subject of many memoirs. Its story was told by those who took part in: it as well as by, inhabitants of places in which battles were fought. Subject to a continuous process of transformation, the memory of the insurrection for independence changed into a myth which partly obscured the real dimension of reality. There is nothing exceptional about this as such a process occurs when the entire historical context is substantiated. Stories about the Wielkopolska insurrection of 1848, found in Polish and German sources, although pertaining to reality experienced by the narrator, did not free themselves from the magical interpretation of the subject of narration. IVl:\gic or thinking in its categories is constantly present in stories about the past. Problems close to the local population were mentioned in these s~ories as they remained in the focus of interest. Hence, local legends retained the memory of major Kazimierz Duszycki of Bąblin, count Ignacy Lipski of Ludomy, Józef Ciążyński of Gostyń and others. These stories introduces us to the dramatic atmosphere of the insurrection, recall battles and skirmishes and, first of all are subjective evaluation of the events, evaluation with which the group identified themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c039b1fd067ca2f9005aa163e899caf1.pdf 392417ef9626b08fb9128cb7bf6c1d6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3019 Title A name given to the resource Poza społeczeństwem - w pobliżu boskość. Orzyczynek do rozważań nad symboliką włosów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ojcioc z p i ę c i o l e t n i m i s y n a m i Ryszard Tomicki POZA SPOŁECZEŃSTWEM - W POBLIŻU BOSKOSCI. PRZYCZYNEK D O ROZWAŻAŃ N A D SYMBOLIKĄ W Ł O S Ó W S y m b o l i k a w ł o s ó w jest zagadnieniem i n t r y g u j ą c y m względu na powszechność przypisywania włosom w tak ze ogóle, a dhiżanio, modolowanio). Niejednorodność ludzkiego owło' sienią, ze w z g l ę d u na w y s t ę p o w a n i o u obu lub jodnoj t y l k o p i c i ' w ł o s o m r o s n ą c y m na głowie w szczególności, r ó ż n o r a k i c h zna­ czas p o j a w i a n i a się i t d . , s k ł o n i ł a go z kolei do czeń w ż y c i u s p o ł o c z n y m , w o b r z ę d o w o ś c i , m i t o l o g i i , folklorze, w istnienie jodnego ź r ó d ł a i jednakowej w y k ł a d n i j a k r ó w n i e ż — a m o ż o n a w e t przodo w s r y s t k i m — z u w a g i na s y m b o l i c z n y c h manifestacji rzucającą n i ę t a z o s t a ł a toza d o t y c z ą c a w y ł ą c z n i e w ł o s ó w r o s n ą c y c h się w oczy p o w t a r z a l n o ś ć p o w n y c h z n a c z e ń w róż­ n y c h epokach i w najbardziej o d d a l o n y c h od siobio miejscach włosów. Na tej powątpiewania różnorakich podstawio rozwi­ s t ę p u j ą od urodzenia, a p o n a d t o są „ b a r d z o odpowiednio na globie z i e m s k i m . J a k t r u d n o w s z a k ż e d o k o n a ć goneralizacji t y c h p o d o b i e ń s t w , na głowio j a k o t y c h , k t ó r o s t a n o w i ą w s p ó l n ą c e c h ę o b u p i c i , w y ­ (tak j a k i odzienie) do w y r a ż a n i a zmian czy r ó ż n i c w r y t u a l e 4 w statusio s p o ł e c z n y m " . H a l l p i k e no ź r ó d ł o , w y k a z a ł a dyskusja t o c z ą c a się przoz l a t a w z y c j i : w ł o s y k r ó t k i e / w ł o s y d ł u g i e oraz na istocie p r z e j ś c i a m i ę ­ wisku antropologów brytyjskich. E . l i . Loach p u b l i k u j ą c a r t y k u ł Magical tam seksualistyczna w y k ł a d n i a środo­ Zapoczątkował ją w 1 hair . symboliki 1958 Zaprezentowana włosów, stwem, o b c i ę c i e w ł o s ó w r ó w n a się k o n t r o l i s p o ł e c z n e j , p r z y c z y m jako p o ż y t e c z n ą p ł a s z c z y z n ę odniesienia dla interpretacji tropologicznych wywołała an­ po w i o l u latach nador o ż y w i o n ą w s t o s u n k u do p r o p o z y c j i Loacha krótkio wczesnochrześcijańskich D y s k u s j a , nie d a j ą c kładni symboliki żadnej ludzkich intelektualistach, ostatecznoj, uniworsalnoj, w ł o s ó w , p r z y n i o s ł a wiolo wy­ interesu­ w społeczeństwie; Mówił zarówno o anaclioretach, hippisach to p r z y k ł a d y , indyjskich jak też zachodnich oraz ... europejskich kobietach. U ż y c i e o k r e ś l e n i a „ w j a k i m ś sensie" b y ł o faktycznie n i e z b ę d n o . W g r ę w c h o d z i ł o b o w i e m z jodnoj strony częściowo lub jednak motywowane dokonywać tu rozbioru poszczogólnych n i e z b ę d n y , g d y b y m zuink<rzai p o d j ą ć stanowisk; problematykę i o k o w i t e o d s u n i ę c i e się od roguł r z ą d z ą c y c h ż y c i o m on jakimi sannyasinach jących spostrzeżeń i pomysłów interpretacyjnych. Nie chciałbym byłby fry­ H a l l p i k e w l a ś c i w i o nie s p r e c y z o w a ł , co oznacza „ b y ć poza r r e t t w 1973 г., P. H o r s h m a n w 1974 г., R . F i r t h w 1975 r. i M . 2 bycio s p o l o c z o ń s t w o m " . N i e p o z w a l a ł y m u na się p o s ł u g i w a ł . r. . znamionują zowanie s t a n o w i ć m o ż e niekiedy e k w i w a l e n t o b c i ę c i a . i reakcję. włosy Glos zabiorali k o l e j n o : C. R . H a l l p i k e w 1969 г., J . D . M . D e H o l m e s W i l l i a m s o n w 1979 brzmiała: traktował Loach ogół k r y t y c z n ą dzy t y m i d w o m a s y t u a c j a m i . Zasadnicza jego teza opo­ d ł u g i e w ł o s y s ą znakiem b y c i a w j a k i m ś sensio poza s p o ł e c z e ń ­ wspiorana przez intorprotaejo psychoanalityczne, k t ó r e na r. s k o n c o n t r o w a ł się na lub u s t a l i ć ich w s p ó l n y m i a n o w n i k , w s k a z a ć ich owontualno w s p ó l - różnymi podleganie n i e k t ó r y m czynnikami, z tych roguł z drugiej cał­ społocznym, natomiast ze w z g l ę d u na nie- posiadane od p o d s t a w . Alo j u ż sam f a k t , iż n i e m a l k a ż d y z w y m i e n i o n y c h cechy, j a k to m i a ł o miojsco — zdaniem H a l l p i k e — w p r z y ­ autorów p a d k u europejskich oporował „własnym" materiałom otnograficznym kobiot związanych bardziej a b y p o d w a ż y ć o g ó l n i e j s z e tozy p o p r z e d n i k ó w — z w y k l e z po­ domowym niż z funkcjonowaniem wodzeniem — i bardziej r z ą d z ą c y c h się emocjami niż m ę ż c z y ź n i . o d s t r ę c z a od j a k i e j k o l w i e k próby mówienia o symbolico w ł o s ó w w ogóle, w s z ę d z i e i zawsze. O d s y ł a j ą c zatem wszystkich zainteresowanych i bardziej wanej bibliografii, sam pragnę odważnych wybrać do cyto­ podejście przyczyn - karskie i obarczono s p o r ą d o z ą s u b i e k t y w i z m u . Subiektywizm przejawia zentowanej przez C. R . się w Hallpiko'a j a k o najbardziej zapre­ interesu­ j ą c e j i godnej dalszych d o c i e k a ń . H a l l p i k e , k t ó r y —• o ilo w i e m — b y ł pierwszym k r y t y k i o m Magical 3 hair , przyjął przemyśleń Leaelią wyłożonych zdroworozsądkowy w gruncie w rzeczy c z ę s t o z j e d n ą c e c h ą — z w i e r z ę c o ś c i ą . H a l l p i k e proponuje r ó w iness) obfitemu owłosieniu •— zwiorzęcości i przytacza serię p r z y k ł a d ó w dzających to asocjacjo. Z w i e r z ę c y towarzysze czarownic, w ł a ­ i k a n i b a l i z m u z p r z e d ł u d z k ą , p r z e d s p o l e c z n ą fazą ż y c i a w m i ­ tologii afrykańskich L u g b a r a , wreszcio szereg p r z y k ł a d ó w za­ s n ą c y c h n a l u d z k i m cięło, u z n a ł żo swojo miejsce w r y t u a ł a c h of folk zawdzięczają w na manipulacje (skracanie, wy- {hair­ potwier­ dza a u a c h o r o t ó w n a d d z i k i m i bestiami, skojarzenie k o s m a t o ś c i c z e r p n i ę t y c h z B i b l i i (z E z a w e m na czele) oraz z podatności całości D ł u g i e wlosjr s ą zatem znakiem — bycia częściowo lub cał- p u n k t w y j ś c i a . B i o r ą c p o d u w a g ę n a t u r a l n o cechy w ł o s ó w r o ­ one ogniskiem kowicio — poza s p o l o c z e ń s t w e m . S t a n ten k o j a r z o n y jost z a ś nanio: bycie poza s p o l o c z o ń s t w e m w y b o r z e koncepcji z społeczeństwa jako literature rozważaniach Motif-index J. S m i t h - T h o m p s o n a . D o d a ć trzeba, że Hallpike'a kilkakrotnie powraca choć skojarzonie 169 �niejszych k o n t e k s t a c h i z w y r a ź n i e z w i ę k s z o n ą częstotliwością w tekstach, k t ó r o c h o ć spisywane r ę k ą Hiszpana oparte b y ł y na systematycznych świadczy, relacjach żo w ł o s y m u s i a ł y azteckich. Już sam ton stanowić przedmiot stałej fakt uwagi Azteków. Obraz j a k i w y ł a n i a się z t y c h rozproszonych danych jost zaiste n i o z w y k l y . G d y b y c h c i e ć s k o r z y s t a ć z o k r e ś l e n i a C. L ó v i Straussa, k t ó r y nazwał Azteków ludem 8 maniakalnie opę­ t a n y m przez k r e w i t o r t u r y , m o ż n a by p o w i e d z i e ć , żo t a k ż e o p ę t a n i na punkcie f r y z u r y . J a k daleko m o ż e b y ć posu­ n i ę t e z r ó ż n i c o w a n i e fryzur byli w j e d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e ? Teore- t y e r . j o rzecz b i o r ą c nie m a ono granie, wszak w ł o s y są dosko­ nałym obiektem do manipulacji. Taka nuta pobrzmiowa w st w.cedzeniu l v . F i r t l i a , że ezłt.wiok jest i s t o t ą p o m y s ł o w ą z b i ­ jające, d u ż y s p o ł e c z n y k a p i t a ł z niewielkich ś r o d k ó w , j a k i e m u dostarcza w ł a s n e cia'o (miał n a t u r a l n i e na myśli 9 w ł o s ó w ) . G r a n i c y nio s p o s ó b u s t a l i ć a priori, symbolikę g d y ż jośli koa­ f i u r y s p e ł n i a j ą f u n k c j ę o m b l e m a t y c z n ą wobec p r z e d z i a ł ó w spo­ ł e c z n y c h , to s t o p i e ń ich z r ó ż n i c o w a n i a z a l e ż y o d togo, ile przod z i a l ó w jost w y r ó ż n i a n y c h w d a n y m s p o ł e c z e ń s t w i e i w 11. 2. M a t k a z pięcioletnią, c ó r k ą sto­ s u n k u do i l u s p o ś r ó d nich r o l ę d y s t y n k c j i przyznaje się formie uczesania. W p r z y p a d k u A z t e k ó w odnosi się w r a ż e n i e , ż e nie było długich włosów (użyć wypada czy też obfitego lego p o j ę c i a , owłosienia gdy mowa zjawiskach j a k r u c h N a z a r e j c z y k ó w o zo sferą tak sacrum odmiennych z jednej s t r o n y , a m i t y ­ czni herosi oraz d i a b ł y , d u c h y i demony z drugiej), to j o d n a k 5 ostatocznie w y m y k a się ono z jego pola w i d z e n i a . T a k z grubsza s t r e ś c i ć m o ż n a t o k rozumowania t ' . R . Hal- wymiaru uniwersalnego nio t w i e r d z i ł , że p r z y joj pomocy da się w y j a ś n i ć k a ż d y p r z y p a d e k . G d y b y m y ś l a ł inaczej, p o p a d ł b y w sprzecz­ założeniami. Dlaczego g o t ó w jestem u z n a ć t ę k o n c e p c j ę za szczególnie w a r t o ś c i o w ą ? O t ó ż s ą d z ę , że p o m i m o d o ś ć w y r a ź n y c h u p r o s z c z e ń i pownoj j e d n o s t r o n n o ś c i (przcsocjologizowania), u w y p u k l a ona bardzo istotno elomeuty, k t ó r o o t w i e r a j ą d r o g ę — w ' j r o w mnie­ maniom samego a u t o r a nadawanych przez ludzi mego przekonania jest fakcie, do — do głębszych włosom koncepcja Hallpiko'a jakich doszedłem zajmując, mitami o pokładów takim. bezsporny. Opioram iż azjatyckimi jako się stworzeniu znaczeń Subioktywizm jo w y ł ą c z n i e koresponduje na z ustaleniami słowiańskimi i północno- 6 ludzi , z w i ą z a n y c h z szeregiem w y r y w k o w y c h oraz ua i n t u i c j a c h danych z i n n y c h k u l t u r , k t ó r y c h n>o z n a m dostatecznie i n i g d y z p e w n o ś c i ą nie p o z n a m . Nio jest t o podstawa w y s t a r c z a j ą c a aby c z u ć się p e w n y m swego. Nio z a c h ę c a toż do ujęć g l o b a l n y c h . Dlatego, m a r k u j ą c jodynio w t y m miejscu m ą w i a r ę w istnienie archetypowej włosów, chciałbym skonfrontować zasadniczo m i ę d z y jednostkami, której symboliki tozy brytyj­ nie sygnali­ K i l k a p r z y k ł a d ó w , d o b r a n y c h p r z y p a d k o w o i obarczonych wszystkimi mankamentami XVI-wiocznych źródoł, najlepioj p r z y b l i ż y k o l o r y t s p o ł e c z e ń s t w a azteckiego: K o b i e t a (w p r z e c i w i e ń s t w i e f Ipiko'a. D o d a j m y , iż nio n a d a w a ł on swej koncepcji ność z własnymi w s t ę p n y m i takiej r ó ż n i c y z o w a ł a b y — z w y k l e oboli s t r o j u i o z d ó b — odmienna k o a f i u r a . zaczesano i u p i ę o w o k ó ł D z ie w с do mężczyzny): włosy gładko 1 0 głowy ; у n a (prawdopodobnio — j u ż nie dziocko, jeszczo nie m ę ż a t k a ) : obcinano j o j w ł o s y z jednej s t r o n y głowj-, z dru­ 1 1 giej p o z o s t a w i a j ą c dlvgio ; D •/, i o w с z у n a dzeniach przebywająca żeńskich: „jak w tylko przy świątynnych wstępowały, zgroma­ natychmiast je 1 2 strzyżono" ; P r o s t у t u t к a (w p r z o c i w : e ń s t w i o do i n n y c h k o b i o t ) : włosy spadają l u ź n o , rozczesano przez ś r o d e k , „jej podkręca so­ 1 3 bie k o ń e o w ł o s ó w " ; m a w zwyczaju „ r o z p u s z c z a ć w ł o s y w e k s z o j u r o d y i czasom m i e ć p o ł o w ę rozpuszczonych, a p o ł o w ę za uchom albo zarzuconych na dla drugą ramię, i zaplatać wło­ 4 sy i p o d n o s i ć jo solve na c z u b k u g ł o w y n i c z y m r ó ż k i " ' ; P a n o w i e , warsiwa wyższa (lud: mężczyźni z ludu nosili w ł o s y podcie'e p o n i ż o j uszu.) w ł a d c y i c a ł a w a r s t w a w y ż s z a — 1 5 p o d c i ę t e r ó w n o z r a m i o n a m i „ n a znak w ł a d z y " ; Władca: podczas k o r o n a c j i „ s t r z y g l i (mii) w ł o s y n a modłę 1 6 królewską" ; M ł o d z i e ń c y zgromadzeni p r z y świątyni Huitziłopochtli, spełniający posługi k a p ł a ń s k i e : mioli wystrzyżono tonsury, po bokach w ł o s y s p a d a ł y do p o l o w y uszu, z t y l u g ł o w y k o s m y k 17 skiego antropologa z m a t e r i a ł o m e t n o g r a f i c z n y m nio w y k o r z y s t y ­ wanym dotąd p.zoz badaczy s y m b o l i k i w ł o s ó w , c h o ć mógłby on s t a ć się k o r o n n y m a r g u m e n t o m w niejednej potyczce into- szeroki na 4 palco o p a d a ł na plecy (czasem go z a p l a t a n o ) ; M 1o d z ioń су 18 lektualnoj. Cel, j a k i m i p r z y ś w i e c a , jest p r o s t y i m i n i m a l i s t y czny — d o p i s a ć glosę, do koncepcji H a l l p i k e ' a , w s k a z a ć taką m o ż l i w o ś ć jej z m o d y f i k o w a n i a , k t ó r a otwiera przed n i ą nowo Material, chodzi i z który częściowo powstałych po będzio podboju dotyczy głównie Azteków tu przedstawiony, Meksyku po­ źródeł pisanych (w szorokim sensie tej nazwy ). 7 Nio jest ani w y c z e r p u j ą c y , a n i z a d o w a l a j ą c y , j a k k a ż d y p r z y ­ padkowy g ł a d k a j a k jicara zbiór d a n y c h etnograficznych. N i k t w X V I wioku świątyni Huitziłopochtli, z k ó ł k i e m o k r ą g ł y m j a k kaczan k u k u r y d z y " ; w ł o s y bardzo k r ó t k o Najbardzioj drogi perspektywy. zgromadzeni p r z y s p o l n i a j ą c y funkcjo pomocniczo: z w a n i clocuatecomame „ g ł o w a 19 o s t r z y ż o n o , na ś r o d k u g ł o w y t o n s u r a . może przemawiający prowadzącej chłopców do do objęcia wyobraźni jest wyższych stanowisk w o j s k o w y c h i — co się z t y m w i ą z a ł o — u r z ę d ó w opis państwo­ 2 0 wych : C h ł o p c y do l a t 10: bardzo k r ó t k o o s t r z y ż o n i ; C h ł o p c y od 10 r o k u w ł o s ó w na k a r k u ; ż y c i a : rozpoczynali zapuszezanio pasma o h i s t o r i i i k u l t u r z e l u d ó w m e k s y k a ń s k i c h , nie zwracali szcze­ M ł o d z i e ń c y o d 15 r o k u ż y c i a , k t ó r z y zaczynali u c z e s t n i c z y ć w w o j n a c h : z w a n i cuexpalchieacpol „ t o n , k t ó r y m a w ł o s y n a karku"; gólnej zdarzało Mlodzionioc, k t ó r y w z i ą ł j e ń c a do s p ó ł k i z k i m ś : obcinano m u się, że j a k i ś misjonarz d o s t r z e g ł , iż w ł o s y s t a n o w i ć m o g ą o b i e k t w ł o s y z t y l u g ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c j o d y n i o pasmo p r z y k r y w a ­ nic i n t e r e s o w a ł się s p o c j a ł n i e a z t e c k i m i w ł o s a m i . N a w e t ludzie, którzy z t a k i c h czy u w a g i na innych p o w o d ó w gromadzili indiańskie koafiury. wiadomości Czasem t y l k o n a g a n n y c h p r a k t y k i w i e r z e ń . M i m o wszystko w ź r ó d ł a c h znaj- j ą c e p r a w o u c h o ; fryzura p r z y n o s z ą c a zaszczyt; dujo się z a s k a k u j ą c o traktowa­ M ł o d z i e n i e c , k t ó r y po raz w t ó r y w z i ą ł j e ń c a niosamodzielnio: najprzeróż­ m u s i a ł z a p u s z c z y ć drugie pasmo w ł o s ó w , po lewej stronie g ł o w y , d u ż o informacji nia w ł o s ó w przoz I n d i a n . P o j a w i a j ą 270 o sposobach się one w w �co u p o d o b n i a ł o go do d z i o w c z y n y ; f r y z u r a p r z y n o s z ą c a Mlodzionioe, który iro zdołał wziąć jońca: wstyd; pozostawiano m u w ł o s y s p a d a j ą c e na k a r k i dodatkowo w y c i n a n o t o n s u r ę ; b y ł a to fryzura przynosząca h a ń b ę ; wyjście z sytuacji stanowiła rezygnacja z k a r i e r y wojskowej i awansu społoeznego — w ó w c z a s o b c i n a ł sobio w ł o s y s p a d a j ą c e na N i c nio w i e m y kark. o zmianach f r y z u r y lach hiorarchii w o j s k o w o j , na kolejnych szczob- aż do m o m o n t u , gdy w o j o w n i k samodzielnie 4 j e ń c ó w , k i o d y „ o b c i n a n o ujął m u włosy jak kapi­ tanowi". Najdzielniejsi wojownicy s t a w a l i się c z ł o n k a m i swogo dzaju z a k o n ó w rycerskich. N a t y m poziomio f o r m y ro­ uczesania u z a l e ż n i o n o b y ł y d o d a t k o w o o d pochodzenia s p o ł e c z n e g o . O d r ę ­ b n y zakon t w o r z y l i w o j o w n i c y w y w o d z ą c y się z l u d u — znakiem p r z y j ę c i a do niego b y ł o m . i n . p o d c i ę c i e w ł o s ó w p o w y ż e j uszu. Lepiej urodzeni przechodzili przoz dwa szczoblo zakonne: te- quih.ua c h a r a k t e r y z o w a ł się czubem z w ł o s ó w zebranych na czu­ bku g ł o w y , przeplecionych w s t ą ż k ą do k t ó r e j przymocowany b y l p i ó r o p u s z ; z czuba s p a d a ł na plecy sznur z p o m p o n a m i 11. Я. -Matka z siedmioletni;; c ó r k ą informującymi o liczbie bohaterskich l o n y " miał głowę wygoloną czynów; cuachic „ogo­ nożem i pomalowaną w połowie na niebiesko, w polowio n a czerwono ł u b ż ó ł t o ; t y l k o z lewej s t r o n y , nad uchom, pozostawiono m u k o s m y k g r u b o ś c i k c i u k a , 2 1 przepleciony k o l o r o w ą Nie ma taśmą . potrzoby k o n t y n u o w a ć azteckich k o a f i u r można tego wyliczania. Katalog b y znacznie p o w i ę k s z y ć , c h o ć wiele z n i c h jest zaledwie sygnalizowanych w z m i a n k ą o obcinaniu w ł o s ó w w t a k i e j l u b innej s y t u a c j i . 0 n i e k t ó r y c h b ę d z i e jeszcze mowa. Teraz, k i o d y otarliśmy się o otnograficzny w a r t o p o s t a w i ć p y t a n i o : w j a k i e j mierzo koncopcja konkret, Hallpiko'a przystaje do naszych r e a l i ó w ? M y ś l ę , że p o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d jących w spoleczeństwio azteckim form uczesania uzmysławia istnio- względność kategorii „włosy k r ó t k i e " , „włosy długie". Wprawdzie wśród w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w dalob}' się w y s z u k a ć t a k i e , k t ó r o od biedy m o g ł y b y ilustrować zasadę „ i m krótszo włosy, t y m większa k o n t r o l a s p o ł e c z n a " , lecz w y r a f i n o w a n i e f o r m n i e k t ó r y c h k o a f i u r w ogólo u n i e m o ż l i w i ł o b y t a k ą ich i n t e r p r e t a c j ę . M o i m zdaniom, f o r m u ł u j ą c s w ą t o o r i ę , H a ł l p i k o u l e g ł czarowi p o w i e r z c h o w n y c h a n a l o g i i , co z n a l a z ł o w y r a z w p r ó b i e o b j ę c i a j e d n y m schematem interpretacyjnym zarówno anachoretów, jak intelektualistów i europejskie k o b i e t y . S t ą d wziął się nacisk n a „ d ł u g i e w ł o s y " i obdarzanie k w a l i f i k a c j i „ b y c i e poza, s p o ł o c z o ń s t w e m " n i e z b ę d ­ n y m d o o k r e ś l e n i c m „ w j a k i m ś sensie". M a t e r i a ł aztecki, u k a z u j ą c w i e l k i e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m uczesania i r o z m a i t o ś c i s p o s o b ó w for­ m o w a n i a f r y z u r , pozwala w s z a k ż e s t w i e r d z i ć , że zasadniczo zna­ czenie m a nio t y l e d ł u g o ś ć w ł o s ó w , ile sama c z y n n o ś ć obcinania w ł o s ó w i m o d e l o w a n i a ich w o d m i e n n y niż poprzednio s p o s ó b . W ż a d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nio m a t a k i e j s y t u a c j i , żo abso­ l u t n i e wszystkie n o r m y i w z o r y d o t y c z ą k a ż d e j j o d n o s t k i bez w z g l ę d u na jej p l e ć , wiek, pozycjo, s p o ł e c z n ą , polnione w grupie role. Ta banalna p r a w d a i m p l i k u j e dwa dalszo t r u i z m y : w ż a ­ d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nic m a jednej i j e d n a k o w e j dla w s z y s t k i c h kontroli społecznej; w k a ż d y m społeczeństwie jednostka znaj­ duje się w n i e u s t a n n y m r u c h u p r z e c h o d z ą c przoz r ó ż n o sfery i poziomy życia społecznego, k t ó r y m dzaje i formy kontroli Wśród Azteków rakich odpowiadają różno ro­ społecznej. obcinanie w ł o s ó w i nadawanie i m różno­ k s z t a ł t ó w stanowiło nieodłączną cechę społecznego ist- nionia. W ł a ś n i e s p o ł e c z n e g o , a więe takiogo, z k t ó r y m ł ą c z y się k o n t r o l a s p o ł e c z n a . B y ł o c e c h ą istnionia dynamicznego, znakiem przechodzenia jodnostki przez kolejne społecznego, zmienności ról pełnionych b ę d z i e przesady jośli p o w i o m y , klasy w wioku, awansu trakcie ż y c i a . żo obcinanie w ł o s ó w w Nie społe­ c z e ń s t w i e a z t e c k i m zdaje się b y ć w ogólo w y r ó ż n i k i e m czło­ w i e c z e ń s t w a . Po raz pierwszy obcinano w ł o s y dziecku w k r ó t c e po narodzeniu, gdy poddawano on b y ł o r y t u a l n e m u obmyciu kojarzonemu wprost z d r u g i m i , ale t y m razom j u ż o s t a t e c z n y m i I I . 5. Cztornastolenia dziewczynka narodzinami. 22 Dziecko otrzymywało wtedy połne „wypo- 171 �I I . 6. Nauczyciel k a r z ą c y k i l k u n a s t o l e t n i e g o c h ł o p c a 11. 7. Czternastoletni c h ł o p i e c ; i l . 8. M ł o d y m ę ż c z y z n a s a ż e n i e a n i m i o z n o " w ł a ś c i w e c z ł o w i o k o w i " oraz i m i ę . kosmyk skrzętnie chowano. Г о raz ostatni człowiekowi z m a r ł e m u . Wprawdzie w t y m w y p a d k u jemy tylko świadoctwom nie m a p o w o d ó w włosy dysponu­ d o t y c z ą c y m warstw w y ż s z y c h , b y s ą d z i ć , żo l u d p o s t ę p o w a ł więc zanim p r z y s t ą p i o n o Obcięty obcinano inaczej. do k r e m a c j i c i a ł a , z m a r ł e m u i k t ó r e b y ł y przechowywano, umioszczano w skrzynco m a j ą c e w środku 2 w y m a l o w a n o postacie d e m o n a " * . D o d a j m y t u je­ szcze j e d n ą w a ż n ą i n f o r m a c j ę : „ A k i e d y k t ó r y ś (z p a n ó w — locz K T ) u m i e r a ł , z w y k l i o n i m p o w i a d a ć , żo jost j u ż teotlcm, co zna­ Tak czy, żo jest j u ż m a r t w y aby s t a ć się duchem l u b b o g i e m " . obci­ nano z czubka g ł o w y k o s m y k , „ w k t ó r y m — j a k p o w i a d a l i — 2 5 M a m y zatem do czynienia z s y t u a c j ą d o ś ć j a s n ą . Pierwsze i ostatnie obcięcio w ł o s ó w t o s p o ł e c z n e n a r o d z i n y i s p o ł e c z n a p o z o s t a w a ł a p a m i ę ć jego duszy oraz dnia jego narodzin i ś m i e r ­ ś m i e r ć c z ł o w i o k a . M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m r y t u a ł e m k a ż d y wie­ c i ; w ł o s y te, razem z t a m t y m i , k t ó r e m u o b c i ę t o g d y się u r o d z i ł l o k r o t n i e p o d d a w a n y j e s t p o s t r z y ż o n o m , zmienia f o r m ę uezosa- 172 �10 Tl. i). N o w o ż e ń c y ; i l . 10. Starzec <E> Tl. 11. D o j r z a ł y mężczyzna �nia, ale jost to j u ż t y l k o z n a k i o m z m i o n i a j ą e y c h się relacji po­ m i ę d z y j e d n o s t k ą a r e s z t ą g r u p y ; jest d y s t y n k c j ą wownątrz- sj'stemowa. * W s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m znany b y ł jeszcze jeden, szcze­ g ó l n y s p o s ó b t r a k t o w a n i a w ł o s ó w , o k t ó r y m d o t ą d nio wspo­ m n i a ł e m a b y nie z a c i e m n i a ć d y s k u s j i z tozami H a l l p i k o ' a . T e n sposób traktownia włosów stanowi odpowiednik hallpiko'owskich „ w ł o s ó w d ł u g i c h " , a m ó w i ą c bardzioj precyzyjnie — jest l o ­ gicznym przeciwieństwom czynnościami przypadek, się ze w którym sobą oglądanym prowincji obcinania wownątrzspolecznymi. i dysponujemy relacjami Hiszpanów, to będących zarazem wieloma, jedyny pokrywającymi najwyraźniej zjawiskiem: „ A następnie (...) m i e l i bardzo fryzowania, Jest zdumionych p r z y b y l i papas z całej d ł u g i e w ł o s y , t a k zmiorzwione, ż e nio s p o s ó b icli r o z c z e s a ć bez obcięcia, i p e ł n o k r w i spływającej i m z uszu p o k ł u t y c h tego dnia w ofierze (...) m i e l i toż bardzo d ł u g i e paznokcie o w i papas u p a l c ó w r ą k ; s ł y s z e l i ś m y j a k m ó w i o n o , żo uważani b y l i za z a k o n n i k ó w i ł u d z i ż y j ą c y c h cno­ 2 6 tliwie" . Kim sku b y l i m e k s y k a ń s c y papce'i „ p u p i o ż " . Papas słuwo to p r z e s z ł o in Słowo papa liczba m n o g a . t o po h i s z p a ń ­ Ale w rzeczywistości (io .słownictwa p r z e b y w a j ą c y c h w Meksyku Uiszpa-.ów z języka nahnatl i było zniekształceniem papahua „ l e n , k t ó i y n i ; , d ł u g i e w!osy". Fonetyczna zbieżność hiszpań­ skiego papa m i a ł a boz w ą t p i e ­ oraz n a l m a t l a ń s k i e g o papahua nia s w ó j u d z i a ł w s z y b k i m upowszechnieniu się w ś r ó d k o n k w i s t a ­ I I . 13. K a p ł a n n i ż s z e j rangi (tlamacazqui) d o r ó w , a n a s t ę p n i e k r o n i k a r z y , t e r m i n u papas w znaczeniu „ i n ­ d i a ń s c y k a p ł a n i (w o g ó l o ) " albo j a k o o k r e ś l e n i a w y ż s z y c h rang w hierarchii k a p ł a ń s k i e j . hiszpańskimi, a nie Używanie indiaYiskimi, go zgodnie spowodowało szanie; ź r ó d ł a pisane a ż r o j ą się od papas, czy wszyscy o n i f a k t y c z n i e b y l i papahaague z kryteriami sporo zamie­ lecz nie m a p e w n o ś c i (1 n i n . od papahua). Nic m a w ą t p l i w o ś c i t y l k o co do jednego — że w s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m i s t n i a ł a droga ż y c i o w a , d o s t ę p n a w y ł ą c z n i e d ł a m ę ­ żczyzn, k t ó r ą m o ż n a Wlaśnio nazwać nieobcinanych, włosów papatłi „drogą gdyż sama nieobcinanych nazwa kapłanom 27 na kapłańskich o niezwykło celu m a k s y m a l n ą lecz o „ k u d ł y " w ł a ­ — n i g d y nic obcinane, nio podcinane, nie czesane . D r o g a t a r o z p o c z y n a ł a szkołach włosów". kapłańskich — z a ś w i a d c z a , iż nie c h o d z i ł o t u o j a k i e ­ k o l w i e k d ł u g i e w ł o s y , bo te zwano tzontli, ściwe t y l k o tych się w ostrym mającym jednostki, oderwanie i podporządkowanie wyłącznie deindywidualizację jej od ś w i a t a pozaklasztornego przyświątynnyeh reżymie s ł u ż b i e bogom. W s t ą p i e n i e na t ę d r o g ę p o c i ą g a ł o za s o b ą cał­ kowitą zmianę istnienia". powierzchowności, Młodzieńcy osobowości rozpoczynający oraz „sposobu karierę kapłańską na­ t y c h m i a s t zapuszczali d ł u g i e w ł o s y , nie pielęgnując, ich w ż a ­ den s p o s ó b , i p o k r y w a l i sobie cało c i a ł o , w ł ą c z n i o z g ł o w ą i w ł o ­ sami, c z a r n y m s m a r o w i d ł e m , k t ó r e m u p r z y p i s y w a n o nio zna­ ne n a m bliżej nadnaturalne w ł a ś c i w o ś c i . B y ł y to s t a ł e a t r y b u t y papahuague. Najprawdopodobniej obcinania p a z n o k c i . dzić, że papahuaque dzeniem, z którym ludzi. Te 28 obowiązywał Hiszpanio s k ł o n n i byli także zakaz ponadto twier­ nie m y l i s i ę , co m o g ł o b y ć j e d y n i e z ł u ­ c h o ć w s p ó ł b r z m i z kompleksem z a c h o w a ń żałobnych, k o j a r z ą s i ę nieuchronnie liczne cechy tej k a t e g o r i i 2 9 zewnętrzne żałobne w o g ó l n e j s y t u a c j i papahuaque. asocjacje, znajdują uzasadnienie O t ó ż z p u n k t u widzenia s p o ł e ­ cznego b y l i oni m a r t w i . I to w d w o j a k i m sensie. l ' o pierwsze dlatego, iż p o d s t a w o w y m icli o b o w i ą z k i e m b y ł o d ą ż e n i e do m a ­ ksymalnej c z y s t o ś c i , co a u t o m a t y c z n i o w y k l u c z a ł o Zakaz utrzymywania kontaktów fizycznych z prokroaeję. kobietą miał charakter b e z w z g l ę d n y , a jogo z ł a m a n i e p o c i ą g a ł o za s o b ą ś m i e r ć nie t y l k o winnego, lecz t a k ż e jogo k r o w n y c h i w s z y s t k i c h , k t ó r z y o w y s t ę p k u wiedzieli i m i l c z e l i . Nio jest b y ć m o ż e bez znaozo11. li>. Stara kobc-la 174 1 nia f a k t , że p r z y ł a p a n e g o na o d s t ę p s t w i e od celibatu papahua �uśmiorcano potajomnio. sio poza 30 J o ś l i ta kategoria społeczeństwem, s p o ł e c z n e j ; co n a j w y ż e j nie p o w i n n i ludzi znajdowała oni p o d l e g a ć kontroli ściej widywali podczas długotrwałych postów i umartwień 3 5 b y ł a „ g ł o w a z d ł u g i m i w ł o s a m i " . C h c ą c nie c h c ą c p r z y p o m i ­ n a j ą się w t y m momoncie czarownicy bar i u B o r o r ó w , stano­ boskiej. U n i k a n i e j u ż nie t y l k o s t o s u n k ó w , alo wszolkieh k o n t a k t ó w w i ą c y — j a k p i s a ł C. L ó v i - S t r a u s s — „ k a t e g o r i ę i s t o t ż y w y c h , czystości, k t ó r e nie n a l e ż ą całkowicio a n i do ś w i a t a n a t u r y , a n i do ś w i a t a k t ó r e j i d e a ł p o l e g a ł — j a k się wydaje — na zabiciu w sobie s p o ł e c z e ń s t w a " , lecz p o ś r e d n i c z ą m i ę d z y n i m i ; oraz ś w i a t d u ­ z kobietami było jednym z warunków dążonia do tomu c h ó w , z k t ó r y m i bari s ą z w i ą z a n i — „ o w ł o s i o n y c h , z d z i u r a m i dłu­ w g ł o w a c h (...) p o t w o r ó w p o w i e t r z n y c h , k t ó r o w y d z i e l a j ą deszcz gotrwale posty, zmiana r y t m u snu i czuwania, a przede wszyst­ przez oczy, nozdrza l u b niozmiornio długio w ł o s y i paznokcie; kim jednonogich, wszelkich społeczno-biologicznych s ł u ż y ł y ograniczenia instynktów. alimentacyjne, Celowi będące stelą normą, niezwykle nasilonio p r a k t y k p o k u t n y c h p o l e g a j ą c y c h na kaleczeniu c i a ł a , o k t ó r y c h pewien tekst aztecki m ó w i : ,,Po to w ł a ś n i e przepchniesz (trzcinowy p r ę t przoz j ę z y k — R T ) : nic z d u ż y m i brzuchami i ciałami obsypanymi pu­ 36 chem j a k n i o t o p e r z o " . Aztockich nieobcinanych w ł o s ó w nio da się jednak sprowa­ t y l k o a b y się z a s ł u ż y ć , lecz ż e b y z r z u c i ć p r o c h , b r u d . U m o ­ dzić do uproszczonej czysz p r ę t y w k r w i , przobijesz d u ł n ą część j ę z y k a , od drugiej na m a n i p u l a c j e " . G d y b y t a k b y ł o , j a k i sens m i a ł o b y zapusz- s t r o n y je wciśniosz... W ton s p o s ó b p o z b ę d z i e s z się swoich grze­ czanio c h o r y m dzieciom 3 1 formuły „ w ł o s y z n a c z ą , bo s ą p o d a t n e włosów a la papahua z c h ó w , swoicli z ł y c h u c z y n k ó w , swoich w a d . . . " . W i e l u papa- że w y z d r o w i e j ą ? Dlaczego m i a n o b y p r z y p i s y w a ć hiiaquc sobio włosów protoplastom „aby nie p o d d a ć się j a k i e j ś słabości, rozcinało przez ś r o d e k m ę s k i e c z ł o n k i i c z y n i ł o t y s i ą c e rzeczy, ż o b y s t a ć 3 2 się i m p o t e n t a m i i nie u r a z i ć swoich b o g ó w " . Papahuague n i e m Tzornpachtli b y l i m a r t w i w sensio s p o ł o c z n y m r ó w n i e ż dla­ tego, żo nio w y k o n y w a l i ż a d n e j p r a c y w szerokim tego s ł o w a z a r z ą d z a n i e i wojowanie. K i e m o g l i obejmującym o n i polnie ż a d n e j funkcji chociaż dostojnicy niektóro czynności lata był papahua państwowej świeccy mogli wykonywać kapłańskie. Jednak miał pozostając możliwość kapłanami i człowiek, objęcia znaczonia wykonywali który wysokich przez stano­ dynastii p a n u j ą c e j c z y ź n i e zwanemu Tzontecomatl nadzieją, nieobcinanie w Tetzeoco — męż­ — „ G ł o w a " oraz kobiecie imie­ — „ W ł o s y z t r a w y " , k t ó r z y mieli ciała o d r a m i o n w g ó r ę , poruszali się tylko skokami niczym wróblo, pło­ d z i l i p o t o m s t w o , k i e d y m ę ż c z y z n a w s u w a ł j ę z y k w usta k o b i e t y , j e d l i surowo m i ę s o i mieszkali w jaskiniach? rozumieć fakt, żo z a r ó w n o Jak nalożaloby odlogli przodkowie A z t e k ó w , jak zbieracko-łowieckie ludy z północnego Moksyku, kwalifikowane j a k o b a r b a r z y ń c y , dzicy ludzio, nic p r a k t y k u j ą c y w ogólo ob­ cinania w ł o s ó w , o k r e ś l a n i b y l i w s p ó l n y m m i a n o m zawierającym stwa. oznaczający takżo — jak już widzioliśmy — „ d u c h a " zmarłego, Przedtem wszakże obcinano nrn w ł o s y i z m y w a n o z ciała p o k r y w a j ą c e smarowidło. ceremonialnie długie je d o t ą d s t a ł o czarne człon teoehiehimeca wisk w hierarchii w ł a d z y , a t y m s a m y m p o w r o t u do s p o ł e c z e ń ­ teotl t ł u m a c z o n y z w y k ł o j a k o „ b ó g " , ale a d o d a t k o w o n a d n a t u r a l n ą moc p o s i a d a n ą przoz r ó ż n o i s t o t y nieludzkie ? 3 3 Z a s t r z e g ł e m się na w s t ę p i e , iż szkic ten b ę d z i o wyłącznie p r z y c z y n k i o m , glossą do pewnej koncepcji. Dlatogo nio p o d e j m ę p r ó b y szukania odpowiodzi na p o w y ż s z o p y t a n i a . T r o p wskazany przez C. R . H a l l p i k e o k a z a ł się więc praw­ Najprawdo­ podobniej w y m a g a ł o b y to b o w i e m w y j ś c i a poza m a t e r i a ł aztecki, d z i w y w w y p a d k u A z t e k ó w . Opozycja: obcinanie w ł o s ó w — n i e - spojrzenia n a s y m b o l i k ę w ł o s ó w w szerszej p o r s p o k t y w i o , u w ­ obcinanio w ł o s ó w i człowie­ z g l ę d n i e n i a s k o j a r z e ń a n i m a l n y c l i wskazanych j u ż przez H a l l p i - sensie, co ke'a a zapewne r ó w n i e ż z d u m i e w a j ą c y c h analogii, j a k i e i s t n i e j ą czeństwa. wyznacza Papahuague potwierdzają nie świadectwa granicę byli społeczeństwa ludźmi w mówiące, ścisłym iż u w a ż a n o ich za ś w i ę t y c h . W t y m o k r e ś l e n i u miości się z a r ó w n o s p o s ó b ludzi życia, j a k i przokonanio, że s ł o w a „ c h c ę , ż o b y ś u m a r ł " w y p o w i e d z i a ­ 34 no przoz k t ó r e g o ś z nich m a j ą moc z a b i j a n i a . że w n a j o g ó h i i o j s z y m pokonali ludzkioj planie papahuague byli ludźmi, bariery o d g r a n i c z a j ą c e z w y k ł e g o sfory ś w i a t a . I c h b o z p o ś r e d n i e W y daj o się, człowieka kontakty z którzy m i ę d z y d b a ł o ś c i ą o k a z y w a n ą przoz A z t e k ó w o b c i ę t y m włosom i paznokciom, w i a r ą I n k ó w w i c h ścisły z w i ą z o k zo z m a r t w y c h ­ wstaniem 37 i nieomal i d e n t y c z n y m p r z e ś w i a d c z e n i u n o t o w a n y m w ś r ó d c h ł o p ó w z E u r o p y wschodniej. W y m a g a ł o b y w postawienia p y t a n i a o a r c h e t y p o w ą s y m b o l i k ę w ł o s ó w końcu samych o d poza- w sobio (jak t o u c z y n i ł E . R . Leach s z u k a j ą c y i l u m i n a c j i w głę­ najświę- b i n a c h ludzkiej p o d ś w i a d o m o ś c i ) , k t ó r a b y ć m o ż e s t w o r z y ł a b y tszj-mi miojscami na ziemi, j a k i m i b y ł y pomioszczonia, w k t ó ­ podstawę r y c h s t a ł y f i g u r y b ó s t w , o z n a c z a ł y t o samo co bycie w k o n t a k c i e c z ą c y c h r ó ż n y c h p o z i o m ó w zjawiska — i n t e r p r e t a c j i p a r t y k u ­ z s a m y m i i s t o t a m i n a d n a t u r a l n y m i . I rzocz Jodyna znana m i w z m i a n k a m ó w i ą c a charakterystyczna. bardziej konkretnie o k o m u n i k o w a n i u się z z a ś w i a t a m i powiada, iż t y m co n a j c z ę ­ do pogodzonia pozornio sprzecznych l a r n y c h . A to j u ż s ą kwestio przed p o d j ę c i e m — bo których doty­ warto z a s t a n o w i ć się n a d s ł o w a m i , j a k i m i d i a b e ł p r z e m a w i a ł do E w y : eritis sicut dii — „ b ę d z i e c i e j a k o bogowie"... I I . 14. W y k o n a w c y w y r o k ó w sądowych 175 �II. 15. D o w ó d c a w o j s k o w y wysokiej rangi (ticociahuacatl) z f r y z u r ą t y p o w ą dla tequiliaquaque — dzielnych P R Z Y P I S Y 1 E . R . Leach, Magical hair, „ J o u r n a l o f the R o y a l A n t h r o p o ­ logical I n s t i t u t e o f Great B r i t a i n a n d I r e l a n d " , v o l . 88, 1958, P a r t I I , s. 147—164 *C.R. H a l l p i k o , Social hair, „ M a n " , v o l . 4, 1909 N o 2, s. 256—264; J . D . M . D e r r e t t , Religious hair, „ M a n " v o l . 8. 1973 N o 1, s. 100—103; P. H e r s h m a n , Hair, sex and dirt, „ M a n " v o l . 9, 1974 N o 2, s. 274—298; R . F i r t h , Symbolic, public and private, L o n d o n 1975; M . H o l m e s W i l l i a m s o n , Powhatan hair, „ M a n " v o l . 14; 1979 N o 3, s. 392—413 E . R . Leach z a j m o w a ł się w ł o s a m i j a k o p r z y k ł a d e m „ n i e ­ c z y s t o ś c i " t a k ż e w i n n y c h , p ó ź n i e j s z y c h pracach, z k t ó r y m i d y s k u t u j e P. H e r s h m a n , op. c i t . , s. 292 n . C R . H a l l p i k o , op. c i t . , s. 259 Por. t e ż : C R . H a l l p i k o , Some Problems in Cross-cultural Comparison [ w : ] The Translation of Culture. Essays to E.E. Evans-Pritchard, ed. Т . О . B e i d o l m a n , L o n d o n 1971, s. 136. Nadaje on t a m swoj koncepcji p o s t a ć : d ł u g i e w ł o s y / k r ó t k i e w ł o s y ; natura/społeczeństwo; zwierzęcość/istota społeczna; wolność/ /kontrola. R . T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etno­ grafia P o l s k a " t . X X I V , 1980 z. 2, s. 49—119 A z t e k o w i e w ś c i s ł y m sonsie t o w y ł ą c z n i e m i o s z k a ń c y Tenocht i t l a n u i Tlatelololco. U ż y w a się j e d n a k toj n a z w y na o k r e ś l e n i e wszystkich m i e s z k a ń c ó w t z w . i m p o r i u m azteckiego, na podobnej zasadzio j a k m ó w i się czasem Rosjanio o m i e s z k a ń c a c h Z S R R lub Anglicy o obywatelach Wielkiej B r y t a n i i . W y b i e r a m ten naganny s k ą d i n ą d uzus aby nio k o m p l i k o w a ć t e k s t u m a ł o co k o m u m ó w i ą ­ c y m i n a z w a m i bardziej p o p r a w n y m i . С Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 360 R . F i r t h , op. c i t . , s. 298 A . de M o l i n a , Vocabulario en lengua castellana у mexicana у mexicana у castellana (1571), Mexico 1977, s. 22 ' Ibidem ' T . M o t o l i n i a , Memoriales e Historia de los indios tle la Nueva Европа, M a d r i d 1970, s. 223 A . L ó p o z A u s t i n , Cve.rpo humano e ideologia. Las concepciones de los anliquos nahtias, Mexico 1984, t . I I , s. 276 B . do Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espana, Mexico 1979, s. 562 D . D u r a n , Historia, de las Indias de Nueva Espana e Islas de la Tierra Firme, Mexico 1967, t . I , s. 116 D . D u r a n , op. c i t . , t. I T , s. 475 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 24 Czarka w y k o n a n a z t y k w y . D . D u r a n , op. c i t . , t . I , ś. 25 C a ł y p o n i ż s z y opis p o d a j ę za B . de Sahagim, op c i t . , s. 478—480 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 114—115 A . M . Garibay K „ Códice Carolina, „ E s t u d i o s de C u l t u r a N ó h u a t l " v o l . V I I ; 1967, s. 10—11 N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c , ehodzi t u o k i l k a „ d u s z " czy j a k m ó w i A . Lópoz Austin „ b y t ó w animicznych", k t ó r y c h harmonijne w s p ó ł i s t n i e n i e i w s p ó l d z i a a de u m o ż l i w i a ż y c i e c z ł o w i e k o w i ; A . L ó p o z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 231 i i n . Т . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 131 B . de Sahagun, op. c i t . , s. 611 B . D i a z del Castillo, Historia verdadera de la conquista de la Nueva Espana,, M a d r i d 1975, s. 150 A . de M o l i n a , op. eit., s. 22, 79—80; A .Ma. Garibay K . , op. cit., s. 10, 12 O p r ó c z B . Diaza dcl Castillo (patrz p r z y p . 26) p o ś w i a d c z a t o t a k ż o T . M o t o l i n i a , op. eit., s. 24 Z n a k i ż a ł o b y t o rozpuszczone w ł o s y , nie czesanie ich, nie mycie t w a r z y , nic zmienianie u b r a n i a , p o w s t r z y m y w a n i e się o d s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h , s p o ż y w a n i e t y l k o jednego p o s i ł k u dzien­ nie. Z n a m i e n n y jest f a k t , iż podczas radosnego ś w i ę t o w a n i a z w y c i ę s t w a na wojnie k a p ł a n i uczestniczyli w u r o c z y s t o ś c i a c h m a j ą c w p l e c i o n ą we w ł o s y c z e r w o n ą n i ć , n a t o m i a s t podczas o g ó l n e j ż a ł o b y , k i e d y i n n i p o w i n n i m a n i f e s t o w a ć odpowiednie z n a k i , oni w y s t ę p o w a l i po p r o s t u ze s w y m i n a t u r a l n i e rozpusz­ c z o n y m i w ł o s a m i , D . D u r a n , op. c i t . , t . I I , s. 291 Historia de los mexicanos por sus pinturas, w: Teogonia e historia de los mexicanos. Trcs opusculos del siglo XVI, od. A .Ma. Garibay K . , Mexico 1979, s. 76 A . L ó p e z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 439 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 55 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 68 G. Fernandez de O v i c d o , Sucesos у dialogo de la Nueva Espana, Mexico 1946, s. 28 T . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 38 С Levi-Strauss, op. c i t . , s. 216—217 P. D u v i o l s , La destrucción de las religiones andinas (Conguista у Colonia), Mexico 1977, s. 79 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 3 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 0 F r y z u r y azteckie w g Codex Mcndoza, p o l . X V I w., rys. A n n a Wiclochowska-Olszak 176 I 3 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6e25641b2a2bab02fcb7c63b696774d.pdf d0dc6bac4165a95ebdfdd969176e395a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1776 Title A name given to the resource Pozaeuropejskie badania etnograficzne / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1()':!G III. OMOWIENL\, MAREK MATERIAŁY G,\ 'vVf;CKI Pczn,u'j POLS.KIE POZAEUHOPEJSKTE BADANIA ETNOGRAFICZNE 1 Szczegółowe przedstawienie zaangażowania polskiej etnografii w studia nad społecznościami pozaeuropejskimi na przestrzeni dzie})w to zsdanie niezmiel me trudne i niemożliwe do zrealizowania w ramach tego. z konieczności krótkiego opracowania. Z tego względu nic omówion pozostać muszą z jednej strony takie zagadnienia, jak wkład Polaków w poznanie kultur pozaeuropejskich z okresu "przednaukowego", kiedy to trudno jeszcze mówić o etnografii polskiej jako samodzielnej dyscyplin.e naukowej, z drugiej zaś strony udział Polaków w badaJli2cb, których rezultaty nic w pełni mogą być traktowane jako ich widad do nauk: polskiej. Tak więc nic będcl przedmiotem niniej:,zego omówienia, mimo ni2ro z wybitnych walorów poznawczych, takie badania jak lia przykład Wad> Wel Siero~zewskiego w odniesieniu do terenów Azji czy Ignacego Domeyki w odniesieniu do Amery~{i Południowej. Twórczo.ść tych wczesnych autorów doczekała się już na gruncie naszej dy:ocypliny kompetentnych analiz. Poza tematem opracowania pozostaje także zasadniczy Znjl) naukowej działalności Bronisława J'v1alinows:-<;iego, którego trzeb] ty"l'\:tować jednak jako reprezentanta brytyjskiej antropologii społecznej czy wcześniejsze badania Jana Czekanowskiego il11 tegralnie związane z l1auką niemiecką. Zajmując się zaangażowaniem polskiej etnografii w badania pozeeuropejskie nałeży stwierdzić, że stanowiły one zawsze margines - często bardzo ważny i znaczący - ale jednak margines, dominującego jej nurtu. jakim były w przeszłości i są obecnie badania własnej kultury. Etnografia polska wyrosła bowiem z doświadczeń historii własnego kraj u i narodu. a przedstawiciele niemal wszystkich występujących w niej 1 Referat wygłoszony na 61 \Valnym oje w dniu 21 września 1985 1'. Zgromadzeniu Delegatów PTL IV Lub\:- �202 Marek Gatl'ęcki :';:erunków, jak .słusznie zauważa Anna Kutrzcba-Pojnarowa~, budowali <ormułowania teoretyczne przede wszystkim na materiałach czerpanye.tl ;: opisów kultury wsi naszego kraju. Jednakże szersza perspektywa etno·· :i.'giczna, uwzględniają,ca obserwacje tak zwanych "kultur egzotycznyel:" .>ż w okresie kształtowania się naszej dyscypliny jako samodzielnej i)'iuki, bynajmniej nie była jej obca. Polska humanistyka, w tym etnografia, nigdy nie ogra niczała si~ do ':vlasnego podwórka, które zawsze było dla niej zbyt ciasne. Etnografia polska na przestrzeni swych dziewięćdziesięcioletnich cizi,,· /N nigdy nie przeżywała okresu, który byłby szczególnie sprzyjaj<'lcy ~Ja badań terenowych poza własnym krajem, zwłaszcza na terenach ~;0zaeuro-pejskich. Przodowały pod względem rozwoju tych badaJl kraje !: usiadające kolonie bądź terytoria zRmorskie oraz pali.stwa wielonal"o'':JJwe prowadzące na szerok~ skalę kolonizację wewnętrznq. Konta:;; c <nografów z terenem był tam niepomiernie łatwiejszy, a badania naj .,::-: ulturami tubylczymi" zazwyczaj były wręcz preferowane przez władze. Polskie badania pozaeuropejskie nigdy nie miały silnego instytucjun;,lnego oparcia i jeśli były realizowane, to łączyło się to zawsze z ko.,.ecznością przezwyciężania v.rielu przeciv,;ności natury admi nistracy jnc J, '.'.<ganizacyjnej i finansowej. ~ożl1a jednak już teraz stwierdzić, że w lX':'.wnaniu z innymi krajami o podobnej etno- i geopolitycznej przeszlo~t:i j 'eraźniejszości, dorobek polskiej etnografii na tym polu jest znaczącY. Prześledźmy obecnie, w jakim stopniu etnografia polska zaangażo.\Clna była w terenowe i "gabinetowe" badania kultur ludów pozaeu]',:'" .. "·jskich na przestrzeni swych dziejów. ~ajogólnie.i rzecz bionjc mob:} .vydzielić cztery okresy w rozwoju tych badań: 1. do roku 191:8, :2. okres międzywojenny, 3. okres 1945 - 1956, 4. od roku 19516 do chwili obecnej. O"zywiście, periodyzacja ta nie upoważniCl nas do t\\'ierdzenia, że koi,;unktura dla badań pozaeuropejskich ,:t,. poszczególnych wyróżnio:l)Til vl'resach była niezmienna. Etnografia polska w procesie usamodzielniania się. zachowujqc w znJ.';;;.))ym stopniu regionalną specyfikę, znalazła się w kręgu tzv\'. l';au.:c :JJ,tropologicznych i trzeba przyznać. że z najnowszymi osiągnit;cian;i ':"ch dyscyplin w przodujących krajach zaznajamiala się ze stosunkowo ,');.cwielkim opóźnieniem. I tak na przyklad dzieło J. Lubbocka The Or~~iiL of Civilization ukazało się w polskirn przekładzie w roku 1873, a wit:c; ~ A. Kutrzeb<l-Pojanowa, \'.'z,l'szawa 19'77, s. 12. Kultura !tldoll:a i jej hnc/ac.:c. Mity i r:cc:yll'istl):ii', �POLSKIE FOZAEUROPEJSKIE BADANIA .203 ET='IOGRAFlCZNE ~iledwie w trzy lata pO wydaniu oryginału. Nauka o ludach O. PescheLl ,ydana została w dwa lata po niemieckiej edycji z lS'fi6 roku. Cywilć:icja pieru;oLna E. B. TyloTa z cennymi przypisami Jana Karłowicz:l .;~azała się po polsku w latach 18,9,6 - 918 jako tłumaczenie angielskiego ,ydania z roku lSg,1. Nadto osiągnięcia nauk antropologicznych przyswz,"ne były polskim odbiorcom przez artykuły sprawozdawcze, jak na _izyklad opublikowany w 18818 roku w II tomie "Wisły" artykuł L. Krzy· :ckiego Zdobycze naukowe etnografów-socjologów amerykańskie/t, zu:ła·. ,c.za Morgana. Doniosłą rolę w rozwoju "etnografii po\',-szechr~ej" ode~Jało w swoim czasie dzieło tegoż autora Lndy. Zarys antropologii etn:iWj, wydane w 1892, roku. W pracach i publikacja,ch powstałego 90 lat temu Towarzystwa Lu·'Jznawczego problematyka pozaeuropejska nie zajmowała wiele miejsca . . \m,wdzie już w pierwszym tomie "Ludu" znajdujemy rozprawy \vy-n-lczające tematem poza wąsko pojmowane ramy ludnozawstwa kojD"ego, to jednak większość re'lacji z ówczesnych badan pozaeuropejskich ..kazywała się poza łamami tego czasopisma. O pewnej rezerwie ÓWCZbej redakcji organu Towarzystwa w stosunku do problematyki pOZ2'·;ropejó'kiej świadczy nota, jaką opatrzono artykuł J. Witorta Ze stepów : :::ji Środkowej opublikowany w piątym roczniku tego czasopisma z 1'0:'::'.1 : .-,99: ,.Praca powyższa ma wprawdzie pośredni z\viązek z polskim ludD~':awstwem, jednak, ze względu na to, że jest ona ważnym przyczynkie:il ',) etnologii, która wchodzi w zakres programu ,.Ludu", nie mniej, że .,artil jest na autopsji autora, gruntownego znawcy stosunków sybe.,-js~ich, została pomieszczona w "Ludzie". ;Przeiom XIX i XX wieku przynosi wiele cennych relacji etnogra::anych będących wynikiem często długoletnich i \-vnikli\'."ych, jak byśm.y " . dziś określili, obserwacji uczestniczących z terenów Azji, polskich ze.ClnCÓW politycznych. Zawierucha dziejowa tego okresu rzuciła Polakó'''' i ,1et inne kontynenty. Rezultatem tego są liczne relacje. często bogate · walory etnograficzne. Analizę dorobku tych badaczy zawierają war" ~ciowe publikacje historyków etnograficznych badan terenowych, zwla·.:cza A. Kuczynskiego 3, M. Paradowskiej 4 czy W. Slabczyilskiego!i. ,:,dnakże sam materiał, głównie z powodu rozproszenia często w trud·· 3 A. Kuczyński, .~,ch obserwacji d [w:) Polskie Syberyjskie i badań badania szlaki, etnograficznych obcych kultur Wrocław w Azji ludow-ych, po!.. i Wschod·· Vlrocła \\. 19'~1, Acta Univcrs;tatis W7r2; tenże, Północnej, Zarys historii Srod-kowej ,atislilviensis", No 5n, s. 49 - ;80. , M. Paradowska, Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnog"iJ· :ne, Poznań 1973; t a ż e, Polskie penelracje etnograficz'ne w "lmeryce Poludni'J .. '.. ,·j(do 1939 r.), [w:] Polskie badania ... , s. 121 -129. 5 W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warsza\ya 1973. �204 Marek Gawęcki no dostępnych i niskonakładowych krajowych i zagranicznych wydav,cnictwach, nie wszedł nigdy do obiegu naukowego w stopniu, w J(:,~;n na to zasługuje. Z utworzeniem pierwszej w Polsce uniwersyteckiej katedry etr:::Jgrafii w lWa roku we Lwowie zwykło się łączyć pełne usamodzieln'en::.ó i profesjonalizację dyscypliny. Wraz z objęciem jej w 1913 ro:-<u przez Jana Czekanowsi<iego, już jako katedry antropologii i etnologii, jJ!'oble'matyka pozaeuropejska w polskich badaniach etnograficznych zyskaL, wyższą. naukową rangę oraz możliwości instytucjonalnego op:ucia,chGciaż sam Cze;-<anowski w tym okresie 0:1 badań pozaeuro;>ej:::l-;:ich 0:bZ2:1' na długie lata, by pO'Arćcić do nich dopiero pod koniec w/ego pn:co'Ą·· tego życia. Jednocześnie kOI1czy się etap długotrwałych badań terer:owych pru·· wadzonych najintensywniej w azjatyckiej części Rosji przez pol<-<icil zesłańców. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej powrac:, do :uaju. kończąc tym samym długoletnie badania lu·dów Dałekieg::> Wschodu Bronisław Piłsudski. Temu wybitnemu etnografowi i języ;wz:lawcy objęcie stanowiska uni\versyteckiego uniemożliwiła formaIw, przeszkoda - brak tytułu naukowego 6. Za jedne z najważniejszych i najlepiej metodycznie prowc'.dzonyc·j cadań terenowych w okresie poprzedzającym I wojnę światową możn~( uznać zakończone w 1 SOS roku badania Juli,;ma Talko-IIryncewicz:, w Obwcdzie Zabaj:{alskim. Bezpośrednio po powrocie do kraju objął 0·1 Katedrę Antropologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwow> i ::Ho\vadzil ją do 193'3 ro:-\:u. W latach 19:14 - 15 prowadziła badania n3 Syberii Maria AntoninJ Czaplicka, która jako stypeYJdystka Kasy im. Mianowskiego studio\v:>!.' w Anglii. Badania te fil;am:owane były przez uniwersytety filadelfijsi: ' i oxfordzki. Wyniki prac terenowych na temat etnografii S;;n-:.oj~dós Oi~Jublikowane były w języku angielskim i przyniosły ich autorce nzgc-odę Royal Geographical Society. W 1 m 4 ro~u prowadzil badania etnograficzne i all tropołog::zn:: w Kraju Nadamurskim Stanisław Poniatowski. Badania te [inansowan,~ przez Smithsonian Institution realizowane były w ramach szerokiegJ p~ogramu prowadzonego przez W. Bogoraza, W. Jochelscna i A. Hrd,· J:ckę, miały przyczynić się do udowodnienia tezy o azjatyckim pochodzeniu Indian. Ze względu na wybuch I wojny światowej i póżniejszą zmi~," Do dziś 'Nyniki prac B. Pilsudskiego są wys'oko cenione w Japonii, gdzie je on mvażany za ojca etnografii narodowej. We wrześniu 1'9'8.j odbyła się tam mi';d:y'1<uooo\ •.. ·a ~onfe! encja (z udziałem Polaków) poświęcona jego zasługom. W prz::· g~:oxan:u jest ta:n rÓ'Nn:eż pełne \",cydanie jego prac. �POL~KIE POZAEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 205 tematów prowadzonych badań, materiały Poniatowskiego nie mogły cdcgrać w międzynarodowym środowisku naukowym roli, na jaką ZR::Jug;wały. Znajomo:ść Syberii wyraźnie odcisnęła jednak piętno na licz;lych przyczynkach publikowanych przez tego badacza w okresie mięcz}vvojernym oraz na jego działalności dydaktycznej. 'w o:~resie tym ukazują się drU'l\:iem pierwsze publikacje etnograficzE8 Eumislawa Malinowskiego. Jest to obszerny, trzyczęściowy artykuł Totemizm i egzogamia drukowany w "Ludzie" w latach lU 1- 13, praca ',~Tier:::.enia pierlCotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę re.Jt; !igii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, wydana w Krakow:e w l i}j;) rOKu oraz kilka drobniejszych pozycji. Wszystkie one powstały 'N .. pl zedterenowym" okresie twórczości tego wielkiego etnologa i za!y;ykaJą zarazem polski ukres jego naukowej działalności. Pierwsza wojna światowa zastała go w terenie na wyspach Pacyfiku. Dopiero tam ;rowadzone badania przyniosły mu światową sławę jako Polakowi, lecz ',v pierwszym rzędzie wpłynęły w ogromnym stopniu na rozwój nauki b:yty jsi\:ie j. W ouesie międzywojennym utrwalił się w nauce polskiej pogląd, ż:.; 1~"daniami nad kulturą ludową narodów europejskich i kulturą tak zwanych ludów niecywilizowanych zajmują się dwie odrębne dyscypliny: emografia i etnologia. Wyrazem tego była oficjalna Ecmenklatura ówczesnych katedr uniwersyteckich. Problematyka pozaeuropejska w badaniach polskich ośrodków etnoJcgicznych tego okresu, zwłaszcza oparte o badania terenowe, zdecydo',\i,)]ie ustępowała, ze zrozumiałych względów, potrzebom badawczym "ccd etnografią Polski. Pozapolskie, głównie jednak słowianozna wcze, bac1nclia koncentrowały się we Lwowie i w Krakowie. Ważniejsze pozaeuropejskie badania etnologiczne w okresie między'.\D.icnnym ograniczają się w zasadzie tylko do podróży naukowej HD"""ana Stopy do południowo-zachodniej Afryki w 1925 roku, gdzie badd c ;,uItUf(~ i język Buszmenów i Hotentotów, oraz do zrealizowanych fI'zy pomocy Muzeum Etnograficznego w Łodzi badań Aleksandra Lech~ł Godlew~'kiego na wyspach Oceanii. Większość wyników tych badań OpLiblikowana została już po wojnie. Druga wojna światowa zahamowała niemal całkowicie badania terenowe. Warto tu jednak zasygnalizować prowadzone w tym czasie per.c~rac.ie etnograficzne w Azji Środ wwej i na Bliskim \Vochodzie prze..: Leonarda Turkowskiego, późniejszego profeó::ora na Polskim Uniwer::;yeecie na Ojczyźnie w Londynie 7. 1 7 PD śmierci tego badacza jego niepublikowane z L',ndynu do lnstytutu EtnolDi:'ii UAM w PDznaniu. materialy zostaly przekazane �206 Marek Gawęcki Również po wOJnIe przez długi czas nie było w Polsce warunków d· podejmowania \vypraw badawczych za granicę. Do wyjątków należał, indywidualne badania Andrzeja Waligórskiego w Kenii, dokąd wyjechc\' na dwa lata z Anglii w 1946 roku oraz Anny Kowalskiej-Lewickie! która w 1948 roku prowadziła badania etnograficzne wśród Indian Pen. l Kolumbii. Ze zrozumiałych względów, w pierwszych latach po wojnie, gd, w dziedzin~e etnografii trzeba było zwracać przede wszystkim uwagę n reaktywowanie katedr uniwersyteckich i muzeów, a także na tworzen:'. rowych placówek naukowych, koncentrowano się na problematyce po]. skiej rezygnując z szerszych programów badawczych nad kulturami pozaeuropejskimi. Zaś ponure dla polskiej humanistyki lata pięćdziesiąt:: ograniczyły znacznie możliwości badawcze. Pozaeuropejskie badania te· ,'enowe w tym okresie stały się wręcz niemożliwe. A jednak wtedy właśnie, dzięki działalności na uniwersytetach nauczycieli tej miary, jak Kazimierz Moszyński i Andrzej Waligórski w Kra· kowie, Eugeniusz Frankowski w Poznaniu, a następnie Witold Dynowski w Warszawie i Alesander Lech Godlewski we Wrocławiu, mimo odcięcia od badań empirycznych udało się podtrzymać nurt zainteresowa: pozaeuropejskich w polskiej etnografii. Możliwe to było dzięki znaczneml. w praktyce rozszerzaniu, zawężonej w oficjalnych programach szkole· nia, tematyki v,'ykładów z tej dziedziny, opracowywaniu dla studentóv pomocy naukovlych i publikowaniu skryptów omawiających kultury lu· dów pozaeuropejskich. Szczególną uwagę zagadnieniu współczesnych społeczności plemien. nych poświęcił prof. Moszyński, wydając w latach 191511 i 191;y3 ·d\\' f:Uypty dla studentów ówczesnego Studium Historii Kultury Materialne; Jeden poświęcony był ludom zbieracko-łowieckim drugi, obszerniejszy J udom pasterskim. W 1949 roku ukończył pracę nad dziełem Człowiel,. Wstęp do etnografii pOl.vszechnej i etnologii, które ukazało się drukier: dopiero w 1958 roku. Nie sposób nie docenić roli, jaką odegrały prace Moszyńskiego w raz· budzaniu zainteresowań kulturami ludów pozaeuropejskich wśród etno· grafów dzisiejszego średniego i młodszego pokolenia. Prace te, mim; że oparte były na wtórnych źródłach, dzisiaj już znacznie zdezaktuali· zowane, nadal w pewnym stopniu funkcjonują w nauczaniu etnograL w wyższych uczelniach. Podobną rolę w tym okresie odegrał Atlas [ingwistyczny języków śU,'iata Tadeusza Milewskiego, a także praca Jane: Czekanowskiego Człowiek w czasie i przestrzeni. Dodać trzeba, że womawianym okresie wyraźnie wzrosła liczba publikacji z dziedziny etnograL powszechnej zamieszczanych w wydawnictwach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �rOL5KIE l'OZAEUHOPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 207 TClkwiqc okresu powojennego, do roku 19\5 6, mimo iż etnografia po~odcięta była od możliwości prowadzenia pozaeuropejskich badal1 krenowych, absolutnie nie można uznać za lata stracone. Śmiem twie> dzić, że właśnie te lata, przez fakt dużego na·cisku położonego na pr.;blematykę pozaeuropejską w akademickim nauczaniu etnografii ora;: przez znaczące publikacje z tej dziedziny, przy jednoczesnym odcięciu od możliwości konfrontacji z terenem, zrodziły głód badań terenowycL. który w kilka lat później zaowocował swego rodzaju "eksplozją" (oczy',;'iście na miarę ograniczonych nadal możliwości) bardziej lub mniej intensywnych pozaeuropejskich etnograficznych badań terenowych. Do wzrostu zainteresowań etnografią powszechną przyczynił się takz·.:: fakt, który w swoim czasie w pewnej mierze hamował poczynania w tym zakresie - mianowicie przesunięcie punktu ciężkości w naszej etnogra L z badań zjawisk reliktowych na badania zjawisk współczesnych. Tell proces przesuwania się, czy raczej roz3zerzania kręgu zainteresowań, nilwątpliwie wiązał się z coraz szybciej postępującymi przemianami, jClk.c zachodziły i nadal zachodzą w życiu mieszkańców wielu o'bszarów zaJiczanych do tak zwanego Trzeciego Świata. Procesy etno:polityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych i wchłanianie nowych elementc)\~; kulturowych, skłoniły polskich etnografów do zwracania uwagi na teg·.) rodzaju fakty, na konieczność informowania o nich i, z czasem, W18czenia się do ich badania zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i prai-':tycznym. Było to tym bardziej ważne, że istniało i istnieje obecnie u na;; voJyraźne zapotrzebowanie społeczne na prace podejmujące tego rodzaJL; pro blema tykę. Przełomowy dla powojennej etnografii rok 19-56, rok znaczącej kr2.kowskiej konferencji metodologicznej, nie przyniósł bezpośredniego WZTCEtu badań pozaeuropejskich. Pozycja problematyki pozaeuropejskiej ;11(gIa jednak wyraźnemu wzmocnieniu w ramach dyscypliny. Lata następn·: to okres nadrabiania pewnych zaległości metodologicznych (m.in. w 195·::; roku ukazuje się polski przekład Szkiców z teorii kultury Malinowskiego) oraz podjęcia na szeroką skalę badań nad współczesnością - poczc\,!kowo jednak w odniesieniu do 'własnego społeczeństwa. Z czasem, w ramach sukcesywnie przyrastających publikacji POŚWJE;conych etnogra,fii Trzeciego Świata, w których przeważała dotychcza, pro~lemat.Y'ka etnohistory-czna, zaczynają pojawiać się. następnie zaś dominować badania nad współczesnością i problematyką zmiany k"j:urowej. Wyra,tną intensyfikację pozaeuropejlskich etnograficznych badań terenowych przyniosła dopiero połowa lat sześćdziesiątych, a ich apogeum przypada na połowę lat siedemdziesiątych. Przeja.wem owej intensyfikacji jest znaczny wzrost publikacji z tego zakresu na łamach facho1 sJ~a �208 Marek Gall'ęcki wych czasopism - "Ludu", "Etnografii Polskiej" i "Ethnologii Polony", Należy tu przede wszystkim wymienić duże przedsięwzięcie badawcze, jakim były zainicjowane w 1963 roku i prowadzone przez szereg lat kierowane przez prof. W. Dynowskiego badania w Mongolii. Jest io, jak dotąd, największa polska pozaeuropejska ekspedycja badawcza, której program n<lukowy, sprawy organizacyjne i finansowe były w gestii jednej instytucjiPolskiej Akademii Nauk. Kilkuosobowe grupy naukowców systematycznie, co dwa lata, wyjeżdżały na kilkutygodniowe badania terenowe w ramach długoletniej współpracy za wariej między Akademiami Nauk Polski i Mongolii. Całość badań mOl:golistycznych obejmowała dwa etapy. W pierwszym koncentrowano się na analizie tradycyjnej kultury pasterskiej w ścisłym zwiąZiku z jej ramami zewnętrznymi, szerszym układem wykraczającym poza wewnętrzne prawidłowości kultury ludowej, a mianowicie z układem państwowo-politycznym. W drugim etapie prowadzono badania o charakterze etnograficzno-.:ocjologicznym, których przedmiotem było mlode pokolenie mongolskich pasterzy. E tnograficzna część tych bm:::ań obejmowała głównie zaga:inienie międzypokoleniowej transmicji kulturowej. Pro,vadzono również badan;" pod kątem opracowania monografii Torgutów s. Badania ekspedycji mongolskiej przyniosły wiele cennych publikacJJ i należy żywić nadzieję, że stosownie do wielkości przedsięwzięcia. liczba ich będzie się jeszcze powię::\.Szać. Inną, również w pełni profesjonalną pozaeuropejską ekspedycje! byla Etnologiczna Wyprawa Azjatycka do Afganistanu w 1£76 roku. Zorganizował ją Zespół do Badania Kultury Ludów Azji Środkowej, działający przy Katedrze Etnografii UAiM w Poznaniu. Przygotowywano ją na zupełnie mnych zasadach. Finansowana była, bardzo z resztą skromnie, z wielu źródeł, w sposób typowy raczej dla ówczemych wypraw studenckich. Badania w Afganistanie miały być powtarzane co cztery la ta, jednak wydarzenia roku 19718 w tym kraju plany te udarcmnily. Nie mniej jednak i tu wyniki kilkumiesięcznych badań są znaczące, co znaI&zło wyraz w licznych publikacjach naukowych i popularnych oraz wystawach muzealnych. W okresie tym miało miejsce jeszcze kilka innych, z reguły interdyscyplinarnych wypraw naukowych, w których brali udzial również etnogra~owie. Nie zawsze jednak specjalizacje naukowe badaczy byłyszczqśliwie zestawio-ne, co nie ułatwialo realizacji programu naukowego. Mimo częstokroć interesujących badań. liczba publikowanych ich wYl:ików jest znacznie mniejsza. b J. interpJeiacji S:- Wasi1cwski, tTadycyjnej b2d~n:u .. _, s. 91 - 96. Prace poLskiej kul.tury ekspedycji mOllf/oiskiej ",lIlOlo(Jic:::lIej jako systelllu II' l\.1on(Jolii :::llaC':::eil, f'.\·:] -- próby l'o!sk;e �POLSKIE POL;AEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 209 Bardzo istotnym elementem rozwoju zainteresowań etnografią poza·(J_ropejską były wyprawy studenckie, których apogeum przypada na lata : ;J<74 - {'i8. Jako prekursorkie należy tu wymienić warszawskie Akademickie Wyprawy Afrykanistycz-ne "AWA". Zdołały one uzmysłowić mło('zieży, iż przedsięwzięcia takie są w ogóle możliwe. Inne, to na przykład ~;;znańskie wyprawy "Afryka" oraz "Amped" do Ameryki Południowej. ;,zykłady moż,na by tu z resztą mnożyć. Wyniki naukowe tej kategorili wypraw nie zawsze były imponujące. -~'Lęsto przygotowanie młodych badaczy do badań w trudnych warurl~<ich nie było wystarczające, gdyż skomplikowane przygotowania orga~-J"zacyjnepochłaniały tyle czasu i energi, że na merytoryczne przygoto',ania nie starczało czasu. Częstym błędem tej kategorii wypraw bylo ;-'Jzdrobnienie dość enigmatycznie sprecyzowanych zadań badawczych, n:zsianych na zbyt długich trasach. W licznych jednak wypadkach, jak na przykład miało to miejsce w sytuacji wyżej przykładowo wzmianko-_\'unych wypraw, wyniki ich były doniosłe. Rezultatem zaś ich były war-'_i;;":;cioweprace magisterskie a nawet doktorskie oraz liczne artykuły. l:totnym jest tu jednak i to, że stosunKowo znaczna liczba młodych ;nografów w ten sposób zapoznała się naocznie z problemami Trzeciego :)cviata. Zupełnie odrębną grupę stanowią indywidualne badania pracownlk,JW naukowych. Szczególną pozycję, z racj'i chociażby swej powtarzal:lli3ci, co w naszych badaniach pozaeuropejskich niestety jest zjav,ri·''ilem niezmiernie rzadkim, i lic·zby publikacji, stanowią badania K. Wol-; ~iego w Pakistanie i Afgani'stanle 9. Do tej kategorii trzeba też zaliczyć Ladania M. Frankowskiej w Meksyku, L. Dzięgiela w Afganistanie, Z Jasiewicza w Uzbekistanie, J. Kamockiego w Indonezji, M. Tracza ·'.v Egipcie, A. Rybińskiego w Algierii czy R. Vorbricha w Kamerunie. Hóżne były okresy badań tych etnografów, różne były też środki pro-vadzące do ich realiza'cji (wyjazdy prywatne, stypendia, kontrakty), lecz :_spólną ich cechą są interesujące wyniki przejawiające się w wartośclo',vych publikacjach oraz w działalności dydaktycznej. iW zasadzie wszystkie przedstawione tu badania nie miały bezpośred:;:ego związku z praktyką, może z wyjątkiem pewnych aspektów badań ;nongolistycznych. Rola badań etnograficznych w realizacji przedsię-'.vzięć gospodarczych za granicą (ale również i w kraju), tak powszechna j oczywista w krajach wysoko rozwiniętych, jest u nas zupełnie niedoctniana. Chlubnym wyjątkiem jest udział etnografa Leszka Dzięgiela ',V rolniczym projekcie zagos-podarowania' rejonów wiejskich w północi. , K. Wolski, - :975, "Lud", 1-4 "Lud" - Badania 1978, t. 62, t. 10 polskich 5. 1-5,3 -170. etnografów na $rodkowym Wschodzie, 196-0-- �210 Marek Gawęcki nym Iraku, realizowanym w ramach kontraktu przez Instytut Rolnictw2Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krukow~-,_ Odrębnym nurtem tDCZą się etnograficzne badania terenowe prow':dzone przez polskich misjDnarzy, :::zczególnie rekrutujących si~l ze Zgnmadzenia Słowa BDżego (Werbistów), rozsianych po odległych placóv\kach misyjnych niemal na całym świeciE:. Obok badan o charaktcrc amatorskim, posiadających mimo to często wielkie walmy poznel wc:;::' coraz częściej mamy tu do czynienia z w pełni naukowymi opracowani'.· mi wytrawnych naukowców, jak na przykład związani z Katedrą lIisto: i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu LubelskicgD oraz Instyt!..itern AntrDpDS o. prDf. Teofil ChDdzidło, czy obecnie o. dDc. Henryk ZmDn SVD. Problematyka etnologiczna rozwijana jest w Akademii 1'e<;logii KatDlickiej w Warszawie. Etnograficzme publikacje polskich misj_lnarzy, zamieszczane CZęstD w specjalistycznych, krajowych i zagranic':nych czasDpismach, są zbyt mało znane w naszym środowisku, a P:l uerszą ich prezentację brakuje tu miej,sca 10. Obok badan etnDgraficznych opartych o własne terenowe penetrac.l: autorów, które w ostatnich latach dominują, co jest zjawiskiem ni:zmiernie pozytywnym i co pozwala nadrabiać zaległości z lat minionyci,_ we wszystkich placówkach etnograficznych kontynuowane Scl bada·r.." oparte o inne, wtórne źródła. Ten rodzaj badan, szczególnie w odniesi::niu do etnografii ludów Oceanii, preferowany jest w ośrodku wrocla\'.Ekin1. W tym krótkim z konieczności omówieniu nie sposób było przedst~·\vić wszystkie dawne i współczesne polskie badania w dziedzinie etn:lgrafii ludów pozaeuropejskich. Nie to było zresztą mym celem. Chodzi") raczej o zaznaczenie, że nauka nasza w tym zakresie ma liczącą jlj:'. kilka dziesiątków lat tradycję, a korzenie jej mocno tkwią w obserw> cjach i badaniach Polaków z minionych stuleci. Etnografia polska, mimo niesprzyjających często jej warunków, nigdy z badan pozaeuropejskich nie zrezygnowała. Również lata o wyjątkow) niesprzyjającej dla badan poza własnym krajem koniunkturze. wplynę~y tylko na ich przeorientowanie, by w konsekwencji dopr-owadzić do ich rozwoju. Niestety, stosunkowo niewiele naszych publikacji funkcjonuje w świ:ttowym obiegu wiedzy etnologicznej. Z pewnością, gdyby były publiku - 10 H. Zimoń, l'ig.ii Katolickiego FienIężno naukowo-dydalvt'yczna Uniwersytetu Lubelskiego, 17: 198-0,s. 23'1-45. E. Perczak, tl,~eni1 Słowa s.13'5-142. Działalność Bożego w poznanie ludów katedry Materiały Wkład polskich pierwotnych, historii i Studia i etnologii Księżjj misjonarzy [w:] Polskie T"- Werbistó ze ZgroTI"badania .. ('. �J'OLSKJE POZAEUHOPE.TSKJF: BADAN!A ETNOGHAFJCZNE 21 ] wane częscleJ, niż to ma miej~ce obecnie, w {ęzykach o szerszym J'.ii: polski odbiorze, rola ich mogła by być niepomiernie wic;~sza. Na wstępie już stwierdziłem, że problematyka poz&europej~ka stal'.<Jwija w przeszłości i stanowi obecnie margines w stosunku do etnogrc.cj Polski. Jest to jednak margines znaczący. Wystarczy wspomnieć, że pJLa::i WO/Ii prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych realizovv:,r:ych w naukowych p!a2:)wkach ebnologicznych dotyczy tej właśnie proI::lcmatyki 11. Społeczny, wykraczający poza wąskie jednak środowisko nau'kowe. odbiór wyników tych badań jest znacznie szerszy. Często właśnie t3 f:robłematyka rzutuje w pierwszym rzędzie na kształtowanie wiedlY e-.:nołogicznej w społeczeństwie. Z tego też powodu winni jesteśmy Bbeg8ć o jej wysoki poziom oraz szerszą popularYZ8.cję. 11 G. E. Kurpińsku, T. Kulesza-Zakrzewska, f:;1i.ropejska i europejska w;;konanych - :9,5, •••• w katedrach [w:] Polskie baJania 1V pracach etnogr:rtii E. Pietruszek, magisterskich, i pracowniach ... , s. 143 - 150. doktorskich p AN w Problematyka pfE'.(i habilitacyjnych trzydziestoleciu 19'!';- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a4ff2cc82d7b786bc529f0061daf6c2.pdf cab5220e957f998f80d063c5906f6896 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3481 Title A name given to the resource Pożegnania ; Wspomnienia ; Sprostowania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.215-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Kamieński, St. Zbigniew; Kutkowski, Jerzy; Sokól, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA WŁADYSŁAW RZĄB - B A Z Y L I A L B I C Z U K - L U D W I K WIĘCEK BRONISŁAW K R A W C Z U K - HALINA DĄBROWSKA MARIANNA WIŚNIOS Przed dwoma laty w związku z przygotowywaniem do druku Sztuki zwanej naiwną pisałem do wszystkich bohaterów książki, aby w ten sposób dowiedzieć się, czy są, pracują, chorują. Odchodzą bowiem tak cicho, jak i cicho żyją. Sami nie zawiadamiają, że ich już nie ma, a rodzina po cóż miałaby kogoś niepokoić. Dopiero teraz, w związku z promocją książki, dowiedziałem się, iż w wieku 85 lat zmarł 13 sierpnia 1992 r. w Zgierzu WŁADYSŁAW RZĄB, człowiek wielkich uczuć, serdeczny i bolesny, nie doceniony przez środowisko łódzkie, choć jego wystawa w BWA (1988 r.) na pewno nie była gorsza od dziesiątka innych. Tylko, że Rząb był poza Związkiem, bez studiów plastycznych. Więc z założenia gorszy. Do tego był niemodny. Nawet nie chciał zmienić swej „osobowości", nie zamierzał zafundować sobie nowego nosa, nie obwodził sznurkami przestrzeni, nie przykrywał domów filcową narzutą. Malował ekspresyjnie, z dużym wyczuciem koloru. Przedstawiał smutne, żałosne życie ludzi, nie upięk­ szone nadzieją czy fantazją. To nie przypadek, że grał na skrzypcach, wyśpiewywał na nich swoje zmartwienia, stany duszy. W muzyce uczucie jest naturalne, zwłaszcza gdy się je wyraża długą frazą smyczkowe­ go instrumentu. Ale to uczucie znajdziemy także w jego obra­ zach, domorosłego Van Gogha, malarza, któremu świat rozdzie­ rał serce. raz, nawet gdy mówił, że tylko podziwia, prosił - gdyby mistrz kiedyś... Albiczuka ogarniał popłoch. Dawniej malo­ wał dla siebie, tak jak ptak śpiewa. To było jego myślenie, odczuwanie, przeżycie świata. Nie śpieszył się, odstawiał na rok zaczęte płótna, żył ze świadomością ich istnienia. Świat w jego obrazach stawał się piękny, dostojny, jak Raj przedadamowy. Przyroda widziana jak przez kryształową szybę, podpatrzona w swej harmonii i krasie, przeciwstawiona ludzkim upadkom i podłościom. Pamiętam ostatnią wizytę u Niego. Pojechałem z bardzo mi drogą koleżanką, której chciałem pokazać Albiczuka, wiedziałem, że zrobi na Niej wrażenie. Nagrywała to, co mówił, fotografowała, a on rozbrojony jej bezinteresowną serdecznością wyraźnie się cieszył z naszej wizyty. Ale i wtedy użalił się, gdy wyszliśmy sami na dwór, że nie umie sprostać zobowiązaniu. Młodzież pomogła mu zbudować dom. Pieniądze, duże, dał Ludwig Zimmerer. Czułem rozterkę Bazylego. Kochał tego Niemca za jego Widziałem go ze trzy lata te­ mu. Cieszył się, że jego obrazy pokazało Muzeum Okręgowe w Radomiu, że kupują, interesują się nim. Pożegnaliśmy się ser­ decznie, odprowadził mnie do pociągu, długo machał dłonią. Jak się okazało, na zawsze. 22 lipca 1995 r. zmarł mając 86 lat, drogi mi B A Z Y L I A L ­ BICZUK. Odchodził od ludzi, męczyli go, męczyły prośby, na­ wet słowa zachwytu. Oczywiście cieszyły, ale przede wszystkim krępowały. Ty mi dajesz dobre słowo, a co ja mogę dać tobie? Każdy chciał od niego kupić ob- Wtadysław R z ą b , Wkruchcie dobroć, entuzjazm, serdeczność, ale to go tylko zobowiązywało - świadomość, że jeszcze i jemu winien był namalować kilka ob­ razów, teraz już pani Karinie. A już nie mógł, nie chciał. Daw­ na radość i ukojenie przerodziło się niepostrzeżenie w przeciw­ ieństwo. Dręczyły go te obrazy do namalowania, obrazy z obo­ wiązku. Bał się listów, długo ich nie otwierał, niechętnie odpisy­ wał. Krótki list - a dzień, dwa wyrzucone z życia. Trudno na­ wet to zrozumieć, ale tak było. Silnie przeżywał każde napisane zdanie. Jak je wyważyć? Jak odmówić? Bardzo go to męczy­ ło. Gdy wieczór nadchodził brał do ręki skrzypce, grał. Nieraz, gdy go nikt nie widział, grał chodząc po polach, albo wśród krzewów i kwiatów w swoim ogrodzie. Kiedyś go pielęgno­ wał, sprowadzał byliny, hodował kwiaty, ale później pozwolił mu starzeć się, zarastać chwastami. Starzeli się razem, ogród i on. 215 �Ogród, który traktował jako swoistą prefigurację swego stosunku do świata, do losu. Każde wyjście z kręgu, który sobie stworzył, męczyło go. Ale dostawał nagrody, więc jechał do miasta, a i miasto czasem przyjeżdżało do niego. Rozumiał, że niczego nie ma za darmo, więc z bólem, ale rozstawał się z najbardziej cenionymi obrazami, opowiadał mi z goryczą, że któryś dał wydziałowi Kultury, ale zabrał go do swego domu sekretarz partii. A może przewodniczący Rady Narodowej. Starał się pozostać z dala, żyć we własnej, bogatej, wręcz intensywnej samotności. Tyle w swoim życiu widział, że świadomie wybrał samotność, żywot pustelnika. Twarz miał subtelną, piękną porytą zmarszczkami dobra i zadumy. Spoczął, jak chciał, na miejscowym cmentarzu prawosław­ nym w Dąbrowicy. 28.05.1995 r. zmarł w szpitalu gorlickim L U D W I K WIĘ­ CEK. Kaleki, wiejski pastuch, o wielkiej ciekawości świata i o wyobraźni dziecka. Malarz, ostatni już z tego kręgu twórczości, który znaczą nazwiska Nikifora i Heródka. Maleńki, słabowity, tylko oczy miał ogromne, błyszczały z zadziwiającą intensywnością. Ciekawe świata, uważne na wszystko, zwłaszcza na szczegół. W swych obrazach, lśnią­ cych lakierem, niewielkich, które mógł łatwo wzrokiem ogarnąć przedstawiał świat widziany i swoje wersje obrazów dawnych mistrzów. Zresztą i w jednym i w drugim przypadku tak zwana rzeczywistość go nie krępowała. Sztafaż obrazów wzbogacał bliskimi sobie elementami architektury, a przede wszystkim wyobrażeniem ptaków. Te ptaki, ogromne, ciężkie siedzą na pieńkach, gałęziach, a zwłaszcza na szczytach górskich. Więcek umieszcza je gdzie może. Ptaki są wolne, latają dokąd zechcą podejść je trudno, a przy tym nie są tak złośliwe jak psy, które nieraz dziabnęły i oszczekały niezdar­ nego pastucha. Należą więc do świata fantazji a nie do przyziem­ nej realności krów, świń czy gęsi. Więcek uwielbiał reprodukcje dawnego malarstwa. Jego „ko­ pie" zwłaszcza te, w których sta­ rał się pozostać wiernym orygi­ nałowi zachowują układ pierwo­ wzoru, ale tam, gdzie rozwiąza­ nie malarskie wydaje się zbyt obce, czy trudne, Więcek rytmizuje drobne elementy, upraszcza rysunek, zastępuje obcą bryłę bu­ dynku swojską, ale bezbłędnie zachowuje równowagę obrazu, harmonię elementów. Te kopie mają dla nas wiele wdzięku, wła­ śnie dzięki autentycznej naiwno­ ści malarza. Na jego przykładzie wyraźnie można dostrzec różnicę między naiwnością a sztuką dzie­ cka, w obrazach Więcka trudno dostrzec tak piękną u dzieci śmia­ łość rysunku, wigor koloru, roz­ mach, zabawę. Więcek jest sta- 216 ranny, poważny, nawet kiedy maluje coś, co go bawi. Ze sztuką dzieci wiąże go fantazja, sposób myślenia, bycia. Nie cierpiał pasania krów, był słaby, wątły, zaś zwierzaki ciężkie, duże i rogate, wyrzucał więc gospodarzowi, że je hoduje. Twój brat - tłumaczył - jest mądrzejszy, samochodem jedzie do sklepu i kupuje mleko, a ty musisz trzymać te paskudne krowy. A kiedyś, gdy zobaczył turystę z plecakiem też zapragnął zostać turystą. Gospodyni, wielkiej dobroci kobieta, dała mu plecak, zapakowała rzeczy, jedzenie, pomogła włożyć go na plecy, no i Więcek wyruszył w podróż. Daleko nie uszedł, do krzyża na skraju Wilczysk. Bo i dokąd miał iść? po co? Nie łatwo być turystą, doszedł do wniosku Więcek, i wrócił do swych gospodarzy. Czy jeszcze będą się formowali tacy wiejscy odmieńcy jak Nikifor, Heródek i Więcek? Czy telewizja, kontakt z cywiliza­ cją nie zabiją w nich świata naiwnej wyobraźni? Czy nie narzucą łatwych wzorów na wyrażenie spraw dziwnych, strasznych i tajemnych? Czy będą sami szukali środków na wyrażenie radości, bólu czy strachu w malowanych postaciach - mając proste wzory rysunkowych filmów czy reklam? Oby wiam się, że Ludwik był już ostatnim z plejady wzruszają­ cych wiejskich artystów, samotnych w swym środowisku, rozpiętych między ziemią, na której tak trudno żyć, a niebem, które daje nadzieję szczęścia i ukojenia. Zmarł otoczony opieką swych gospodarzy, państwa Krzysztoniów, którzy chorego, kalekiego malarza i pastucha uszanowali i traktowali jak bliskiego członka rodziny. BRONISŁAW KRAWCZUK (24.12.1935-2.10.1995 r.) Mój drogi Bronek. Niszczał, tracił chęć życia, czuł się coraz bardziej obcy - na Śląsku, w do­ mu, na tym świecie. Cierpiał, zwłaszcza po śmierci Gienia, sy­ na, który był jego nadzieją i ra­ dością. Od kiedy go pamiętam jeździł z nim, byli wszędzie gdzie ogłaszano jakiś konkurs. Wzdychano ciężko, kiedy się po­ jawiali - zawsze uśmiechnięci, on krępy, szeroki, o okrągłej twarzy, Gienio mały, krępy, nie wyrośnięty. Taszczyli obrazy i wiadomo było, że sprawa pier­ wszych nagród jest załatwiona. Inni amatorzy sarkali, jurorzy czuli się niezręcznie, to jak? póki oni malują nikt już pierwszej nagrody nie dostanie? Ale nie przyznać też było trudno. Nie­ możliwe. Więc szukano wybie­ gów - im za całokształt pracy, lub nagrodę specjalną. Byli świetni. Zawsze razem. Później Gienio przestał malować, zajął się złotnictwem. Ale był... Dla Bronka malowanie stało się po­ ciechą, tym, co go trzymało w chwilach ciężkich, w życiu Marianna Wiśnios. Chrystus zmartwychwstały, coraz okrutniej go doświadczatempera, papier �jącym. Nigdy nie czuł się pewnie na Śląsku, za późno przywędrował ze Wschodu, z rodzinnego Podola. Zdradzał go akcent, pięknie rozlewna mowa, zdradzała twarz, ciepła, łagodna, szeroka i krągła jak słońce na dziecięcych obrazkach. W zadymionym krajobrazie malował pejzaże lat dziecinnych, wyrwany, wykorzeniony - jak miliony ludzi, których życie pozbawiło po wojnie ziemi rodzinnej. Później przyszły nowe uderzenia losu, starszy syn, w przededniu wyjścia z wojska, zginął. Jak? Tego rodzicom nie chciano powiedzieć. Zalutowaną, metalową trumnę żołnierze przywieźli na cmen­ tarz. Powiesił się, usłyszeli w jednostce. Nie mogli uwierzyć. Był zaręczony, radosny, pod wieczór telefonował, by mu zarezerwowali stolik na dancingu. A rano już nie żył. Co się stało? Lepiej wiedzieć, niż tak lata borykać się z własną wyobraźnią. A potem córka związała się z narkomanem. Widział jak w oczach się zmienia, niszczy. Odwykówka, Monar - i znów kompot, w domu robiony. Zaczął więc pić. A kiedy pił wylewał swe żale. Swoim, ale i sąsiadom. W końcu obcym, inaczej czującym, reagującym. Może, gdyby pił ze swojakami byłoby mu lżej, teraz zaczął coraz ostrzej odczuwać swoją inność. Do tego wręcz demonstracyjnie angażował się po stronie „Solidarności", malował ogromne obrazy z tłumem demonstrujących ludzi, Polonez, As-dur Chopina, grany przez Artura Rubinsteina na tle Placu Zamkowego w Warszawie, tryptyk z Pomnikiem Poległych Stoczniowców w centrum, przejmujące Ukrzyżowanie na tle falującego mrowia ludzi. Przyszedł strach: internują, wsadzą do więzienia, zbiją - więc tłumił ten strach pijąc. Coraz więcej. Zaczął wyM. Wiśnios. Ukrzyżowany M. Wiśnios. Ukrzyżowany przedawać kolekcję śląskiego malarstwa naiwnego, a miał dobraną znakomicie. Tłumaczył - przeszkadza w malowaniu, ale pewnie ważniejsze było gromadzenie pieniędzy na uspa­ kajający nałóg. Malował zresztą coraz mniej. Śmierć ukochanego Gienia załamała go zupełnie. Zaczął oddalać się od świata. Malował obrazy o głęboko przeżytych treściach religijnych, wstrząsający i jakże mu bliski w bólu tryptyk poświęcony ks. Jerzemu Popiełuszce, Syberię: ludzi, jak pieńki drzew, zamarzniętych, pogrążonych w śniegu. Dostał za te dwa obrazy I nagrodę na wystawie Talent - pasja - intuicja w Katowicach. To było tak niedawno... Nocowałem u niego, rozmawialiśmy do późna, wiedział, czym była w moim życiu Syberia, więc chciał mi dać swój obraz. To był odruch serca. Wzruszył mnie, ale obrazu nie przyjąłem, chciałem, by został w jakimś muzeum. Bronek zmienił się od czasu poprzedniego naszego spot­ kania. Miał brodę, obfity skudłacony zarost. Tylko oczy błyszczały mu gorączkowo. Gdy pił, przypominał oszalałego proroka. Czułem, że to koniec tej jego drogi przez mękę. Czy się jeszcze zobaczymy? Uścisnął mnie na pożegnanie, długo machał ręką na peronie. A jednak, kiedy się dowiedziałem, że odszedł, boleśnie to odczułem, żałowałem, że mnie nie powiadomiono. Chciałem być z nim w tej ostatniej chwili ziemskiej wędrówki. Ale może lepiej, że nie byłem. Oszczędzone mi zostało gorszące widowisko, miejscowy ksiądz obrzucił Bronka wyzwiskami. Uznał - jego, uducho­ wionego, pięknego, naznaczonego stygmatem cierpienia, za przykład zła, do którego prowadzi alkohol. Potraktował go jak wyrzutka, przestrogę dla innych. 217 �Jak pięknie, że ostatnim księdzem, z którym Bronek obcował przez wiele dni, z czcią i pokorą go malując, był ojciec Jerzy. Mądry, szlachetny, przepełniony chrześcijańską miłością. Tą miłością, której tak był spragniony Bronek. Pochowano go, jak chciał, tuż obok Gienia, na tym samym gliwickim cmentarzu. H A L I N A DĄBROWSKA (17.01.1925-20.10.1996). Więc i ona... jeszcze jedna bohaterka mojej książki, świetna malar­ ka, piękny człowiek. Nie mogę zapomnieć słów księdza Twardowskiego: „Spieszmy się kochać ludzi, tak prędko odchodzą". Może coś przeczuwała, parę razy pisała, prosiła bym przyjechał, przygotowała dla mnie obraz. Przyjęła mnie serdecznie, otoczona zwierzętami, we wnętrzu zapełnionym obrazami. Chciała mi dać taki, który lubiła, żebym miał po niej pamiątkę. Wtedy tego nie zrozumiałem, zresztą obiecałem, że wkrótce przyjadę na dłużej. Nie zdążyłem. W ostatnich latach malowała niewiele, tkała, zajmowały ją psy i koty, ogród, za którym rozpościerał się wyjątkowej urody pejzaż, z widniejącym w oddali zarysem gór. Czuła się dobrze w swojej samotni, mimo odcięcia od rodziny, przyjaciół, krakowskich ulic, widoków Kazimierza. Łękawica, w której osiadła przed 18 laty, stała się miejscem, w którym zapominała o bolesnych doświadczeniach życia, które dawniej - w Krako­ wie - odreagowywała w swym malarstwie. Lekarz, humanista, uformowana w kręgu prof. Antoniego Kępińskiego, a później „Bebka" - doktora Jana Mitarskiego, uprawiała swój zawód lekarza - psychiatry świadomie, z głębokim zaangażowaniem, ale bez sentymentalizmu. Wrażliwa na krzywdę widzianych codziennie chorych dzieci, a także starych ludzi i zwierząt, aby zachować wewnętrzną równowagę musiała znaleźć sposób rozładowania napięć. Zaczęła malować, początkowo dla siebie, później - po namowach przyjaciół - oficjalnie, na wystawy, konkursy. Przyjęto ją do Związku Polskich Artys­ tów Plastyków. Od razu mnie o tym powiadomiła (kartka z 17 czerwca 1976 r.) „Spieszę donieść o miłej dla mnie nie­ spodziance. Po raz pierwszy wystawiłam oficjalnie, jako zawodowy plastyk, członek ZPAP na Konkursie „Kraków-76" 218 z 3 obrazami - i dostałam pierwszą nagrodę. Strasznie się cieszę!" W swych obrazach przedstawiała smutne, szare ulice, odrapane ściany rozwalających się domów, starych, niezgrab­ nie poruszających się ludzi. Znajdowała w tym dystans wobec cierpień, z którymi codziennie się stykała. Ale widząc dzieci - malowała zawsze ludzi starych. Im współczuła przede wszystkim: „Bardziej mi żal starych ludzi, pisała, niż dzieci, nawet upośledzonych. Co starzy mogą mieć? Wiarę w życie pozagrobowe? Nic, nic. (...) Ciągnie mnie realizm, malowanie tego, co boli ludzi, stare zmurszałe mury Kazimierza, ślepca z białą laską. Malowanie to najcenniejszy dar, jaki mogłam otrzymać od losu. Daje szczęście, nawet prymitywną możliwość odreago­ wania. Odchodzi wtedy zmęczenie, złość. Jako lekarz byłam bezsilna - malując jestem wszechwładna." Malowanie pochłaniało ją coraz bardziej, kupiła domek w Łękawicy, przeniosła się tam z Krakowa. Mieszkała z dala od rodziny i przyjaciół, z ukochanymi zwierzakami, zwłasz­ cza czarną, kudłatą Mikusią, którą często portretowała na tle rzeki, widniejących w oddali gór, krzewów. Wyzwalała się z presji stanów ducha, wnikliwie obserwując otaczającą przyrodę, arabeskę gałęzi, strukturę kwiatu. Zaczęła od realizmu, który zdawał się przypominać malars­ two naiwne. Pracowała nad sobą, uczyła się obserwując przyrodę. „Nie przygnębia mnie, gdy robię coś źle, bo wiem, że będę dalej malowała. Osiąga się cele etapowe. Świado­ mość, że się czegoś nauczyło, choć wie się, że do celu nigdy nie dojdzie." Ta postawa, te słowa wyraźniej, niż obrazy, pokazują zasadniczą różnicę między artystą naiwnym, a świadomym. Naiwny nie ma wątpliwości, nie wie, czego nie wie. Dąbrowska: „Pogodziłam się już ze swoim stylem, ale dłuższy czas nie mogłam się pogodzić. Próbowałam malować szerszą plamą, ogólną, deformować, ale to było paskudne i zniechęciłam się. Zazdroszczę naiwnym..." Laikom wydaje się, że to artysta, i tylko on tworzy swoje dzieła. Dąbrowska miała świadomość nie tylko ograniczeń, ale i zdeterminowania - bywało, że obrazy ją zaskakiwały, �sama się z nich uczyła. Wizja malarska, tematyka, klimat prac - to było jakby poza zasięgiem jej woli. Dane przez naturę, osobowość. Czym bardziej żyła pięknem Łękawicy, domową krzątani­ ną, zwierzętami, tym bardziej pogodne stawały się jej obrazy. We wstępie do katalogu wystawy w krakowskiej DESIE (1974 r.) zauważyła: „...człowiek musi coś tworzyć. Coraz bardziej w dodatku samotny w coraz* bardziej zatłoczonym, skłębio­ nym, przyśpieszonym świecie - znajduje czasem azyl, moż­ ność wypowiedzenia swego światopoglądu, odnajduje siebie, odnajduje chyba coś zbliżonego do szczęścia - w twórczości być może nikomu - poza nim samym - niepotrzebnej. Ale i potrzeba kontaktu ze swoim gatunkiem jest w człowie­ ka wpisana. Dlatego próbuje swoim językiem, mową swojej twórczości kontakt ten nawiązać. Dlatego pokazuje swoje obrazy." Dlaczego mi dała swój obraz? Czy tylko z wdzięczności za przyjaźń, czy też i z nadzieją, iż człowiek nie odchodzi całkiem, póki tli się pamięć o nim. Póki istnieją widome ślady jego istnienia, pracy, talentu. Patrzę na jej obraz - para staruszków powoli, spokojnie odchodzi w dal. Jeszcze ich widzę. Aleksander Jackowski O MARIANNIE WISNIOS 24 października ubiegłego roku zmarła Marianna Wiśnios, jedna z największych polskich współczesnych artystek ludo­ wych. W metryce zapisano, że urodziła się w 1909 r., ale sama podawał często rok 1914 jako rok urodzin, mówiła, że przyszła na świat w czasie wojny, w lesie, w huku armat. Przez całe niemal życie mieszkała w rodzinnej chacie we wsi Rataje koło Wąchocka, na skraju Puszczy Świętokrzyskiej. Opowiadała, iż rysowanie pociągało ją od najmłodszych lat, rysowała węglem na bielonych ścianach, na deskach chałup i stodół, wspominała nawet o rysowaniu kijem na zroszonej o świcie trawie. Od dziecka pracowała w gospodarstwie rodziców, ukoń­ czyła tylko dwie klasy szkoły powszechnej, a po wyjściu z domu rodzeństwa i tragicznej śmierci ojca, pomagała matce - „byłam za chłopa" mówiła sama o swojej ciężkiej pracy. Wtedy już nie rysowała, wyszła za mąż za fryzjera ze Starachowic, którego poznała na odpuście w Ratajach. O za­ miłowaniu z lat dzieciństwa przypomniała sobie, pomagając starszemu synowi w lekcjach z rysunku w szkole, pod koniec lat 40-tych; wówczas zaczęła malować dla siebie, z przyjem­ ności i wewnętrznej potrzeby, kryjąc się z tym przed wsią i mężem, nieakceptowana i wykpiwana, uchodząca w oczach otoczenia za dziwaczkę. Dopiero po śmierci męża w 1966 r. zaczęła więcej malować, robiła to po zakończeniu prac gospodarskich wieczorami i nocami przy lampie naftowej, na stojąco, aby lepiej ogarnąć wzrokiem płaszczyznę papieru. Nigdy nie zostawiała obrazu niedokończonego, nie przerywa­ ła pracy, dopóki obraz nie był gotowy; malowała w skupieniu, wtedy gdy nikt nie mógł już jej przeszkadzać i wówczas zapominała niemal o świecie, pracowała w zapamiętaniu i uniesieniu, jakby w transie. Zdarzyło się, że nie poznała później fragmentu swojego obrazu, sądziła, że ktoś go poprawił (z korzyścią dla dzieła). Malowała akwarelami, plakatówkami, ale i wszystkimi dostępnymi farbami, na pakowym papierze, na czystej stronie tapet, później na kartonie; jeśli brakowało papieru, zamalo­ wywała arkusze gazet. Zamiast pędzli używała własnoręcznie robionych tamponów z materiału, ze starego plastra na reumatyzm. Wymogi technologiczne nie miały dla niej żadnego znaczenia, aby uzyskać większe nasycenie barw łączyła farby z kredkami i flamastrami, mieszała ze sobą farby wodne z olejnymi. Nie zwracała uwagi na to, czy stół jest czysty, obrazy mają często tłuste plamy, pozaginane rogi, wystrzępione krawędzie. Malowała przeważnie tematy reli­ gijne, wśród nich głównie sceny pasyjne; temat Chrystusa ukrzyżowanego i złożonego do grobu powtarzała setki razy. Korzystała z gotowych wzorów ikonograficznych, którymi były najczęściej tzw. „święte obrazki", na tej podstawie wypracowała własny schemat przedstawienia, kalkę, którą potem powielała, tworząc kolejne wersje tematu. Po latach M. Wiśnios, 1974 219 �owe kalki od częstego przerysowywania ulegały zniszczeniu, rozpadały się, nieliczne, które ocalały można uznać, pomimo ich oczywistego charakteru matrycy do kopiowania, za dzieła pełne wyrazu i głębokiego przeżycia. Artystka powtarzała wielokrotnie i inne tematy: upadek Chrystusa pod krzyżem, modlitwę w Ogrodzie Oliwnym, Zwiastowanie, Matkę Boską z dzieciątkiem, Trójcę Świętą, świętego Franciszka z ptasz­ kami i zwierzętami, świętego Rocha (kapliczka tego świętego znajduje się koło Wąchocka), świętego Pawła (to imię nosi starszy syn artystki), świętą Barbarę, świętą Zofię z córkami. Nieco inna za każdym razem kolorystyka oraz niewielkie zmiany i różnice formalne w kolejnych wersjach jednego tematu powodują, że obrazy stają się niepowtarzalne, choć na powtarzalności tych samych motywów oparta jest twórczość Marianny Wiśnios. Artystka malowała też obrazy świeckie, ulubionym i naj­ częściej powielanym tematem jest tzw. Legenda Gór Święto­ krzyskich; inspirowały ją pieśni żołnierskie, ludowe przyśpie­ wki, piosenki i rymowanki, których mnóstwo znała na pamięć, nawet jeśli były długie i zawiłe. Zarówno w pracach o tematy­ ce sakralnej jak laickiej, w tle scen pojawiają się pejzaże, wcześniej rozbudowane, bogatsze, z czasem proste i schema­ tyczne, a także swoiście przedstawiona architektura: mury, ściany i fasady domów, zamki, pałace, kościoły ze znakomicie przeprowadzonymi podziałami na proste formy geometrycz­ ne. Są to często rozwiązania niemal abstrakcyjne. W nie­ których pejzażach można dostrzec gwałtowne różnice terenu, wzniesienia, wypiętrzenia i głębokie zapadliny; widoki niby fantastyczne, wizyjne niemal, ale niedaleko domu Marianny Wiśnios w Ratajach przebiega bardzo piękny i malowniczy wąwóz, który artystka musiała przecież znać od dziecka. Ten wąwóz kojarzy się z wieloma pejzażami na jej obrazach. Bliskość pól, lasu, nieba musiała mieć wielki wpływ na kształtowanie się artystycznej osobowości Marianny Wiśnios, dla której natura była akademią sztuk pięknych rozbudzającą jej wrażliwość na kształty i barwy, uczącą zestawień formal­ nych i kolorystycznych. Lubiła zwierzęta: krowy, psy, koty, ptactwo domowe, bociany, szczególną sympatią darzyła ko­ nie, bolała nad ich ciężkim, często strasznym losem u chłopów na wsi, wielokrotnie przedstawiała je na swoich obrazach i mówiła o nich zawsze z miłością i współczuciem. Opowiada­ ła, że kiedy była kilkunastoletnią dziewczyną koń, na którym jechała przestraszył się, skoczył i zrzucił ją, spadła pod jego kopyta i od tamtego czasu miała złamany nos. Wzruszającym świadectwem jej głębokiej religijności są kartki papieru, na których zaznaczała odmówione różańcowe zdrowaśki, tajemnice i części różańca, tworząc przy okazji dziwne liczone kompozycje (i wyprzedzając w ten sposób pomysły na twórczość sławnych dziś artystów). Dodawała później do tych zapisków rysunek różańca, róż czy figury Matki Bożej. Talent Marianny Wiśnios pierwsza dostrzegła nauczycielka z Wąchocka, pani Grotowska, dzięki niej obrazy artystki zostały zaprezentowane na konkursie sztuki ludowej Ziemi Kieleckiej w 1972 r., gdzie otrzymały pierwszą nagrodę. Od tego momentu artystka zaczyna być znana w swoim regionie; Muzeum Narodowe w Kielcach włącza do kolekcji sztuki ludowej jej prace z lat 50-tych, a Barbara Erber (kustosz muzeum) staje się wielbicielką i propagatorką talentu artystki, odwiedzają w Ratajach, zapisując jej wypowiedzi. W 1976 r. 220 Marianna Wiśnios została przyjęta do Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowych, w tym też roku odbyła się jej pierwsza wystawa indywidualna w Muzeum Narodowym w Kielcach. Aleksander Jackowski pisząc w 1977 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej" o współczesnym malarstwie ludowym i jego pograniczach, poświęca spory fragment artystce z Ratajów. Twórczością pani Wiśnios interesował się także niemal od początku Ludwig Zimmerer, znawca i kolekcjoner ludowej sztuki polskiej; w latach 1979-81 obrazy malarki były pokazywane w miastach Republiki Federalnej Niemiec na wystawie „999 eksponatów z kolekcji Ludwiga Zimmerera". Zaczynają odwiedzać artystkę i inni kolekcjonerzy, wśród nich Leszek Macak i Bolesław Nawrocki stają się dozgon­ nymi entuzjastami jej dzieła. W1981 i 82 r. Marianna Wiśnios odbywa podróże (tak rzadkie w jej życiu) do Częstochowy na Jasną Górę, zapraszona, jako jedyna artystka nieprofesjonal­ na, na ogólnopolskie plenery malarskie z okazji 600 lat obecności obrazu Matki Bożej w życiu Narodu. Obrazy, które tam namalowała - było ich kilkadziesiąt - podarowała Muzeum Jasnogórskiemu. Za wybitne osiągnięcia w dziedzi­ nie sztuki sakralnej (za rok 1982) otrzymała nagrodę artys­ tyczną im. Brata Alberta, w 1983 r. przyznano jej również nagrodę im. Jana Pocka. W rok później Hanna Kramarczuk zrealizowała dla TVP flm pod tytułem Marianna Wiśnios ze wsi Rataje. Artystkę odwiedzają często dziennikarze, a letnią porą zagląda do niej wielu turystów w drodze na Wykus - chata pani Wiśnios stoi przy turystycznym szlaku. W 1988 r. artystka otrzymała dyplom Ministra Kultury i Sztuki i nagrodę artystyczną kieleckiego miesięcznika społeczno-kulturalnego „Przemiany", a w roku 1991 Mazowieckie Towarzystwo Kultury przyznało jej „w uznaniu zasług dla kultury ludowej" nagrodę im. Oskara Kolberga. W drugiej połowie 1993 r. artystka złamała nogę w stawie biodrowym. Dzięki zaangażowaniu i pomocy radomskiego lekarza Wojciecha Szafrańskiego została poddana operacji, która uratowała jej życie. Musiała jednak opuścić rodzinną chatę i zamieszkać w domu młodszego syna Norberta w Wą­ chocku. Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu zor­ ganizowało w roku 1994 wielką, retrospektywną wystawę malarstwa Marianny Wiśnios, pokazując prawie 300 prac artystki, głównie z kolekcji Liny i Bolesława Nawrockich. Artystka była obecna na otwarciu wystawy. Długo dochodziła do zdrowia, ale wróciła do pracy twórczej, choć nie mogła już stać przy rysowaniu i malowaniu - pracowała teraz na siedząco. Tęskniła za swoją chatą i swoją samotnością i często powtarzała, że wróci do domu w Ratajach. Było to jednak niemożliwe ze względu na jej wiek i stan zdrowia a także z powodu warunków mieszkaniowych w ratajskiej chacie na skraju wsi. Marianna Wiśnios potrafiła jednak dostosować się do nowych warunków, potrzeba tworzenia przezwyciężyła wszystkie niedogodności, pokonała dawne przyzwyczajenia. Pracowała teraz zawzięcie pod oknem w kuchni, nie zwraca­ jąc uwagi na gwar wokół niej. Powstały setki nowych obrazów, z konieczności nie tak dużych jak dawniej, malowa­ nych jakby w pośpiechu, zdawałoby się niechlujnie i nie­ starannie, z nonszalanckim rysunkiem flamastra dla wydoby­ cia pewnych szczegółów, o kolorystyce drapieżnej i ostrej, pozbawionej często harmonii, zgrzytliwej, niemal surowej. Wiele z tych późnych prac to znakomite obrazy, młodzieńcze �w swojej świeżości, lekkości kreski, a jednocześnie o formie mistrzowskiej, najprostrzej z możliwych, jedynej w swoim rodzaju. W roku 1995 ukazał się dawno oczekiwany album Aleksan­ dra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną, Marianna Wiśnios ma tam swoje miejsce. Wiosną tego roku Muzeum Regionalne w Kozienicach zorganizowało dużą wystawę ostatnich religij­ nych prac artystki, pani Marianna była obecna na otwarciu wystawy. W październiku Wojewódzki Ośrodek Kultury w Krakowie pokazał w Gaferii Stowarzyszenia Historyków Sztuki na Grodzkiej wystawę jej prac z kolekcji Wojewódz­ kiego Domu Kultury w Kielcach. Kiedy dobiegał końca krakowski pokaz, artystka została przewieziona do szpitala w Starachowicach, gdzie po kilku dniach zmarła. Marianna Wiśnios bywa dziś nazywana współczesnym polskim Giottem, jej ukrzyżowania porównywane są z wczes­ nymi dziełami Gauguina. Wielkie to, ale i zasłużone kom­ plementy pod adresem ludowej artystki. Na spotkaniu w domu Norberta Wiśniosa po pogrzebie Marianny Wiśnios zastana­ wiano się, czy, kto i kiedy pokazał jej album z dziełami Giotta. Sądzę, że dla artystki możliwość oglądania reprodukcji fres­ ków Giotta, czy innych dzieł malarstwa ubiegłych wieków była bez znaczenia, ważniejsze były dla niej dewocyjne, naturalistyczne przedstawienia Maryji, Chrystusa, świętych noszone w książkach do nabożeństwa, stacje Męki Pańskiej z kościoła, kiepskie reprodukcje nie najlepszej sztuki sakralnej w religijnych wydawnictwach. Korzystała z tych wzorów ożywiając je głęboką wiarą i talentem. Była osobą skromną, swoją pracę artystyczną uważała za coś zupełnie naturalnego. Ale miała własne zdanie w wielu sprawach, którego umiała bronić i przy którym potrafiła się upierać, nawet gdy nie pamiętała, dlaczego tak, a nie inaczej uważa. W rozmowie broniąc swojej niezależności, potrafiła być uroczo przekorna, wykazując duże poczucie humoru. Miała świadomość własnej wielkości - wspominała słowa akuszerki, powtarzane jej potem przez matkę, że „jak się kto urodzi pod strzałami, to jest słynny". połówki, czyli 50x70 cm, ale są też formaty pełne i wymiary nietypowe. Grubość papieru jest zróżnicowana od zwykłego pakowego, przez karton kreślarski do cienkiej tektury (na pudełka do butów). Kolor: najczęściej biały, ale często czarny („źle się maluje, dużo farb trzeba, ale wszyscy chcą obrazów na czarnym..."), szary, a nawet różowy, czy fioletowy. Kiedy malarka stała się już znana, kolekcjonerzy zaczęli dostarczać jej farby i papier. Czasem bardzo dobry, nawet zagruntowany. Na wystawie, czy na ścianie w domu, obraz na podłożu papierowym eksponowany jest za szybą, tył ma zabez­ pieczony tekturą lub płytą pilśniową, niewidoczny. Tym­ czasem bywa, że jest on równie interesujący z obu stron. Prace Marianny Wiśnios warto oglądać również z tyłu. Wśród obejrzanych przeze mnie obrazów kilkanaście jest dwustron­ nych. Autorka albo powtarza temat po drugiej stronie, chcąc to zrobić lepiej, zmienia kolory, kompozycję, albo maluje zupełnie inny temat (np. scenę ukrzyżowania, uzupełnia z drugiej strony profilem świętej). Podwójne obrazy są wypadkową pasji tworzenia i chwilowych braków papieru. Zdarzało się, że klienci pani Marianny długo nie przyjeżdżali (szczególnie zimą), a ona malować przecież musiała. Kiedy zamalowała kartony po obu stronach, robiła szybkie szkice malarskie na skrawkach papieru, starych gazetach. Np.: na „Gazecie Stołecznej" z 17-18 kwietnia 1993 namalowała zieloną krowę podpisując z drugiej strony pędzlem, wielkimi literami: „Muy Wąhock Paskuda". Znacznie częściej odwrocie obrazu kryje zaczęty rysunek „Najpierw muszę określić, wyrysować zwykłym ołówkiem, St. Zbigniew Kamieński MARIANNA WIŚNIOS „Chciałabym malować całe dnie i noce i wcale mi się nie nudzi, bo mam zamiłowanie do tego." Marianna Wiśnios Zawsze podziwiałem wielki talent artystki z Rataj koło Wąchocka, ale jeszcze bardziej jej malarską aktywność, tę ciągłą potrzebę tworzenia. Tak malarka wspomina dziecińst­ wo: „Dziewuszką byłam, już rysowałam, kreśliłam węglem po bielonej ścianie w izbie, po piecu, po deskach, po stodołach, gdzie ino mogłam dostać ręką. Gliną po polepie malowałam i po kamieniach, nawet kijem po rosie..." Po wielu próbach samodzielnie dochodzi do ulubionej techniki. Jest nią: ak­ warela, tempera, plakatówki na papierze. Używa również kredek świecowych, pasteli, flamastrów, długopisów. W trakcie pisania tego tekstu, obejrzałem ponad 350 prac Marianny Wiśnios z lat 1992-96 malowanych, lub tylko rysowanych na papierze. Format papieru wynika z podziału typowego bristolu na pół, lub na ćwiartki. Najczęściej są to Marianna Wiśnios 221 �wszystko co ma być na obrazie. Potem dopiero pocieram farbą." Rysunki przedstawiają postacie bez włosów, nóg, przypominające fantomy, duchy, przybyszów z kosmosu, jakby autorka nagle przerywała pracę i odwracała papier na drugą stronę. Robiła tak z kilku powodów: albo nie od­ powiadała jej zbyt gładka powierzchnia, źle przyjmująca farbę (wtedy gdy używa tekturki, z jednej strony białej i gładkiej, z drugiej szarej, szorstkiej), albo była niezadowolona z rysun­ ku. Wtedy rezygnowała z rozpoczętego tematu (zaczynała rysować Matkę Boską a praca skończona z drugiej strony przedstawia Chrystusa). Zdarza się, że zmienia układ kom­ pozycyjny, z poziomego na pionowy. Większość prac jest sygnowana z tyłu. Podpisując ukoń­ czony obraz Marianna Wiśnios wraca czasem do pierwszego rysunku, poprawia go kredką, którą właśnie składa podpis, chce aby był wyraźny. Jest dla niej ważny. Czasem coś dorysowuje, twarze i dłonie rysowanych postaci pokrywa farbą. Tył pięknego, bardzo bogatego obrazu, przedstawiają­ cego Chrystusa modlącego się z apostołami w ogrodzie oliwnym, oprócz daty i dużego podpisu pędzlem, zawiera wkomponowany weń wizerunek ptaka (dudka?). Nie ulega wątpliwości, że rysunek tym razem powstał po ukończeniu głównego dzieła. Takich prac jest więcej; widzimy rysunki przedstawiające ptaki i zwierzęta (małe koniki, jelonki, psy, osiołki). One również powstały przy okazji sygnowania. Podpis autorki zawiera zwykle: imię, nazwisko i rok (Marianna Wiśnios 1994), ale można spotkać podpis: Maria Wiśnios, a gdzie indziej: Marianna Kowalczyk (nazwisko panieńskie). Na odwrocie obrazu z 1995 roku przedstawiają­ cego Mojżesza autorka podpisała się 10 razy, różnymi kolorami. Bardzo często data jest dokładna i uzupełniona słowami „obraz malowany" (np.: obraz malowany 8 września 1994 Marianna Wiśnios). Również rysunki wykonane ołówkiem posiadają adnotację: obraz malowany. Data bywa uzupełniana dniem tygodnia. Pisanie sprawiało pani Mariannie sporo kłopotów, pewnie dlatego niewiele obrazów zatytułowała własnoręcznie. Tytuły pisze najczęściej jako jeden długi wyraz, czasem podzielony pionowymi kreskami. Literę „h" pisze przeciągając pionową linię w dół, co powoduje, że można ją czytać jak „p". Stąd słowo „hrystus" wygląda jak „prystus" i staje się niezrozumia­ łe. Oto przykłady tytułów w oryginalnej pisowni: Jehał Pan yaiowy Pzzes las Dodom Browy Inapotkał Raspoiehał Pan gaiowy zrana nazalonce Pisałam 4 czerwiec Cygany Graj Piękny cyganie Piosękę zpszedlat 23 Mai Sięta truica malowany 2 czerwiec Sfeta truica 1993 23mai Obraz malowany Piąty Mai Nastarem zamku Panna Młoda zroku 1966 M W 1993 Zpra Zdziada Jam Cygan 222 Kś ędze Kapucyni Juliian Julijanowicz iego 7 Rzona Żołniesz Spoczynek Powoinie 1945 iamzdradzona Posrutmarzen gdzeodieżdzasz Janku Drogi smutku Pozostai Kaplica Sęteg Maceia Sfęta Klara Sfęta Barbara Sfęt Basia Kiedy zapytałem panią Mariannę dlaczego akurat tę na­ zwała świętą Basią, odpowiedziała, że ta jest nadwybornie urodna. Warunki w jakich powstawały obrazy (mały stół, ciasna izba z dymiącą kuchnią), powodowały, że obrazy z tyłu są brudne, poplamione różnymi kolorami farb. Czasem służą za paletę lub do próbowania koloru i mocy flamastrów, pociąg­ nięć pędzla. Małe prace na czarnym kartonie, po odwróceniu zaskakują białymi kaligrafowanymi napisami wykonanymi wprawną ręką lub przy pomocy letrasetu. Łatwo, nawet z daleka, możemy przeczytać, po odwróceniu, Chrystusa na krzyżu: Ignacy Jan Paderewski Wariacje i Fuga a-mol na temat własny op. 11", z tyłu „konika przy studni" Z Moniką Jarecką rozmawiała Małgorzata Błach, na odwrocie „świętej ze zwierzętami" Grała Maria Korecka - Szostakowska, spod konika wyłania się napis „doc. Tadeusz Iwiński", z drugiej strony drugi konik i napis „Mazurek a-mol op. 65 nr 2". Takich prac jest bardzo dużo. Przypadkowe zestawienia tworzą zabawny kontekst. Pytana o pochodzenie tych tajemniczych napisów, Marian­ na Wiśnios wyjaśniła, że to klienci z TV Łódź nazwozili jej starych plansz do wykorzystania z drugiej strony. Dwie strony obrazu. Najczęściej wiadomo, która jest przeznaczona do eksponowania. Wątpliwości zaczynają się gdy obie są skończonymi dziełami. Należałoby pokazywać taki obraz z obu stron, bo nie wiemy, który był dla autorki ważniejszy, który był pierwszy. Ale i te niedokończone szkice, rysunki, zapiski ukryte po drugiej stronie są ważne. Mówią o malarce czasem więcej, niż obrazy po tej ważniej­ szej stronie. Oglądając je możemy śledzić etapy powstawania dzieła, warsztat, emocje temu towarzyszące. Wypowiedzi Marianny Wiśnios cytuję z katalogu Malarst­ wo Marianny Wiśnios - Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu 1994. Zebrała je Barbara Erber z Muzeum Narodowego w Kielcach. * Jerzy Kutkowski Fotografie prac Marianny Wiśnios z kolekcji własnej (ok. 400 obrazów) wykonał dr Bolesław Nawrocki �Wspomnienie Jerzy Łoziński Pragnę dzisiaj pożegnać w imieniu dyrekcji i pracowników Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk śp. Profesora Jerze­ go Łozińskiego, naszego drogiego kolegę i przyjaciela. Urodzony w Warszawie 20 kwietnia 1926 roku, Profesor Łoziński życie spędził głównie w rodzinnym mieście, ale swoimi talentami i pracą służył całemu krajowi. Żył i pracow­ ał w czasach tragicznych bądź w czasach trudnych. Maturę zdał w tajnym gimnazjum w 1943 r., rozpoczął studia na tajnym Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej w tymże samym roku, jednocześnie ukończył podchorążówkę Armii Krajowej. W marcu 1944 roku został aresztowany przez gestapo wraz z ojcem i osadzony na Pawiaku, a następnie więziony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Jego ojciec umarł w obozie, a on, ewakuowany do Danii, kiedy zbliżał się front, doczekał tam końca wojny. Po wojnie studiował w Warszawie architekturę, w Krako­ wie historię sztuki i filozofię, by wrócić do Warszawy, gdzie uzyskał tytuł magistra historii sztuki w 1951 roku u profesora Stanisława Lorentza za pracę o kościele jezuickim w Piotr­ kowie Trybunalskim. Pracę doktorską obronił w 1969 r., również u prof. Lorentza. Docentem w Instytucie Sztuki został w 1972 roku, a profesorem w 1990. Przez praktycznie całe życie zawodowe (od 1952 r.) był związany z Instytutem. W Instytucie rozwijał swoje badania, był jednym z jego najwybitniejszych pracowników. Trudno jest przecenić obec­ ność i rolę Profesora Łozińskiego wśród nas. Był czynny w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, był przez lata członkiem, a także wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Instytutu, Komitetu Nauk o Sztuce, członkiem Comité International d'Histoire de l'Art, International Council of Monuments and Sites, Naukowego Warszawskiego i Aka­ demii Umiejętności. Współpracował bądź redagował „Biule­ tyn Historii Sztuki", „Rocznik Historii Sztuki", inne czasopis­ ma i publikacje. Za swoje wybitne osiągnięcia otrzymywał nagrody i odznaczenia. Wykładał w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwe­ rsytecie Toruńskim, ale najważniejszym Jego dziełem jest coś innego. U progu dojrzałego życia Profesor Łoziński widział śmierć i ruinę, widział jak łatwo giną ludzie, miasta, zabytki sztuki. Może dlatego z takim oddaniem i miłością, talentem i skut­ kiem pracował nad „Katalogiem Zabytków Sztuki w Polsce". Poświęcił tej pracy 40 lat swojego życia, był jej zawsze wierny Prof. Jerzy Łoziński na przekór wszystkiemu. Zmieniały się układy polityczne, rządy, ustrój państwa, a on w każdej sytuacji ze spokojem kontynuował swoją pracę. „Katalog Zabytków Sztuki..." jest Wielkim Testamentem Jego życia. Podkreśliłem już Jego związki z Instytutem Sztuki: jest naszą powinnością ten Jego testament wypełnić. Cześć Jego pamięci! Niech odpoczywa w pokoju! Lech Sokół * * Profesora Łozińskiego poznałem w czasie odgruzowywa­ nia Miodowej. Budował się Instytut. Dosłownie i w przenośni. Na placyku, obok wznoszonych ścian graliśmy w piłkę. Oczywiście po pracy. Sil starczało na wszystko, byliśmy młodzi. Jurek był wyższy ode mnie, a co gorsze - lepszy. Nie tylko przy siatce. Dokładnie już wiedział, co go interesuje, ja jeszcze nie. Jednak kiedy objąłem redakcję „Polskiej Sztuki Ludowej" okazało się, że jest mi on bardzo potrzebny. Chciałem rozszerzyć formułę pisma, wzmocnić etnografię obszarem pogranicza ze sztuką „wysoką". Pozostawało poza kręgiem zainteresowań zarówno etnografów, jak i historyków sztuki. Jedni uważali, że to już nie sztuka ludowa, drudzy, że jeszcze nie sztuka wysoka. Ale Jerzy z wielką pieczołowitością pomógł mi zająć się tym zjawiskiem. Interesowało go prowincjonalne malarstwo, rzeźba, wystrój wiejskich kościółków, kapliczki. Nie pomija- 223 �no więc ich w Katalogu Zabytków... - wielkim dziele profesora Łozińskiego. A na styku naszych zainteresowań ciągle pojawiały się znaki zapytania. Choćby z datowaniem i ustalaniem przynależności „klasowej" rzeźb. Ludowa, czy kościelna? Cechowa czy samorodna? Wichry, słota, mróz i gorąco w ciągu kilkudziesięciu lat mogły do tego stopnia zniszczyć rzeźbę w odsłoniętej kapliczce, że trudno było powiedzieć: X V I czy X I X wiek? Ludowa, czy gotycka. Kiedy nie umieliśmy dać sobie rady, zwracaliśmy się do kolegów z Katalogu. Zwłaszcza do Jurka. Wiedział dużo, a przy tym, chętnie i życzliwie pomagał. Twarz miał uśmiechniętą, oczy dobre, ufne jak dziecka. Żadnych fum, póz, nadymań, które już poznałem w kontak­ tach z niektórymi historykami sztuki. Jurek należał do tych, którzy szanowali sztukę ludową, widzieli w niej wartości godne uwagi. Nic więc dziwnego, że zaprosiliśmy go do Komitetu Redakcyjnego pisma. Zwłaszcza, że czasy były trudne, a Jurek znakomity we wszystkich sytuacjach. Wspo­ magał nas swym autorytetem, a miał go od początku swej działalności. Wiedzę szczegółową gromadził w miarę pracy, a 190 zeszytów Katalogu mówi samo za siebie. Dostrzegał problemy, umysł miał precyzyjny, świetnie syntetyzujący. Zaskakiwał przy tym dużą wrażliwością artystyczną i przygo­ towaniem filozoficznym. To był prawdziwy humanista, nie­ mal nigdy zresztą nie ukazujący swych różnorodnych talen­ tów. Kiedyś zaskoczyła mnie celność jego ripost, argumentacji kładącej przeciwnika na łopatki. Byłem wtedy sekretarzem komórki partyjnej, więc wezwano mnie razem z dyrektorem instytutu i Jurkiem na posiedzenie Kolegium Kierowniczego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Dyrektor Generalny resortu, nadęty i ogromny jak wieloryb Jerzy Pański zaatakował Katalog. Po co to wydawać? grzmiał. To nie nasza sprawa. Jeśli kościół chce, to niech sobie sam dokumentuje, ale nie za państwowe pieniądze. Jurek pobladł, zdenerwował się, ale odparował atak z taką logiką, z taką umiejętnością przywołania właściwych cytatów z klasyków marksizmu, że sprawę wygrał. Zaimponował mi. Kiedy się tego wyuczył? Raz jeszcze mogłem się przekonać, że marksizm-leninizm najstaranniej przerabiano na KULu. Dużo zawdzięczam Jurkowi, był okres, kiedy dość często widywaliśmy się towarzysko. Tacy ludzie jak on, wyznaczają miarę, zachowań i sprawności intelektualnych, a o tym, jak było to ważne nie muszę mówić. Odejście Jurka, to strata niepowetowana. Ludzie bywają absolutnie niezastąpieni. W naszym życiu jednostkowym, i w instytucjach, nauce, sztuce. Nie mam wątpliwości, że ranga profesora Łozińskiego będzie rosła w naszej nauce. Jego dzieło jest fundamentalne dla naszej kultury, świadectwo szczególnie ważne w czasie, gdy nic nie jest ani pewne, ani trwałe. Aleksander Jackowski SPROST O WANI A Harvard University 6 marca 1997 * * * Ukrainian Research Institute 1583 Massachusetts Avenue Cambridge, Massachusetts 02138 Szanowny Panie Redaktorze, Dziękuję serdecznie za opublikowanie zapisu mego wy­ stąpienia na Konferencji w Fundacji im. Stefana Batorego. Zapis nie może być lepszy od tego, czego jest właśnie zapisem, i trzeba mi będzie nad nim trochę popracować przed oficjalną publikacją, ale w jednym przypadku „transkrybent" poszedł dalej niż ja. Na stronie 53 (druga kolumna) czytam: „Pozwolę sobie wyrazić dosyć kontrowersyjne poglądy, ale jak wiadomo pewien słynny Polak powiedział (cytuję z pa­ mięci): prawdziwa cnota krytykia (sic!) się nie boi." Otóż, Panie Redaktorze, to nie było tak. Ja naprawdę powiedziałem: PRAWDZIWY KRYTYK CNOTY SIĘ NIE BOI ale udawałem - „cytuję z pamięci" to było udawanie, że nie pamiętam jak to Xiążę Biskup Warmiński (o ile się nie mylę) powiedział „w oryginale". Ale jak widać próba powiedzieć coś dowcipnego mi się nie udała i zostałem przywołany do porządku. Obiecuję w przy­ szłości się sprawować. Łączę wyrazy poważania. Roman Szporluk Profesor historii Ukrainy Uniw. im. Harvarda 224 W tekście Henryka Wańka Sztuka jako świętość i grzesz­ ność na stronie 10 wkradł się przykry błąd. Z przytoczonego poniżej w pełnym brzmieniu fragmentu wypadło ostatnie zdanie a przedostatnie zostało znacznie zniekształcone: „Typowy twórca współczesny nie bywa wikłany w konflikt 0 charakterze fundamentalnym, co zresztą nie wyklucza tego, że trwa on i rozwija się w cieniu, poza progiem świadomości 1 okazjonalnie wyłania się na powierzchni, w takiej czy inne postaci. Raz będzie to dominikańskie obrazobórstwo w rodza­ ju Savonaroli a innym razem abstrakcjonizm. Ale typowy, czyli przeciętny twórca nie jest napiętnowany wyrokiem wielkości, o którym wspomina Nowosielski." Autorów i Czytelników bardzo przepraszamy za zaistniałe przeinaczenia. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec42c496af57fa955ecd3f1cf93c8ab.pdf 0baf68e0fc1187c1559f2a3533637da6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3258 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3053 Title A name given to the resource Pożegnania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. B r o n i s ł a w Surowiak, P a m i ę c i J a d w i g i Jarnuszkiewicz, rys. tuszem, w y k . 11-30 listopada, 1986 r. Aleksander Jackowski POŻEGNANIA N i e m a l k a ż d y m i e s i ą c przynosi smutne w i a d o m o ś c i — odcho­ sie. Nie u m i e m y p i ę k n y c h d e k l a r a c j i ,,o p o p i e r a n i u " w p r o w a d z i ć d z ą starzy mistrzowie s z t u k i l u d o w e j , o s t a t n i k t ó r z y b y l i jeszcze w c z y n , a m o ż e po p r o s t u nie p o t r a f i m y s z a n o w a ć z w i ą z a n i ze s w y m ś r o d o w i s k i e m , z w ł a s z c z a t y c h l u d o w y c h , w istocie bezimiennych... jogo etosom i u p o d o b a n i a m i ; o s t a t n i , k t ó r z y jeszcze dla swego ś r o d o w i s k a p r a c o w a l i . K o ń c z y się ta faza ludowej t w ó r c z o ś c i , k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć „autenty­ twórców, T y m c z a s e m o d c h o d z ą ludzio, a z n i m i p a m i ę ć f a k t ó w . wczoraj ż y w e jeszcze w p a m i ę c i nosicioli t r a d y c j i , po Do ich zgonie c z n ą " , a więc z g o d n ą z w o l ą ś r o d o w i s k a i nie p o b u d z a n ą do ż y ­ z a c i e r a j ą się, s t a j ą p r z e s z ł o ś c i ą t r u d n ą j u ż d z i ś do o d t w o r z e n i a . cia z z e w n ą t r z . N a naszych oczach t e r a ź n i e j s z o ś ć staje się h i s t o r i ą , a w ó w c z a s Nie wszystkie w i a d o m o ś c i o ś m i e r c i t w ó r c ó w d o c i e r a j ą do pozostaje d o j m u j ą c e poczucie w i n y , że nie zdążyliśmy kogoś nas, i n s t y t u c j e z a j m u j ą c e się k u l t u r ą nie z w y k ł y ś m i e r c i ludo­ w p e ł n i p o z n a ć , o p i s a ć , u s z a n o w a ć . T a k jest o c z y w i ś c i e zawsze, w y c h a r t y s t ó w k w i t o w a ć n a w e t s k r o m n y m nekrologiem w pra­ ale etnograf szczególnie n a d t y m boleje, p o n i e w a ż z i s t o t y s w y c h 232 �z a i n t e r e s o w a ń z w i ą z a n y jest z c z ł o w i e k i e m j a k o o s o b o w o ś c i ą , ale E d w a r d też j a k o ż y w ą k r o n i k ą p r z e s z ł o ś c i . W ł a ś n i e dlatego t y l e serdecz­ w y b i t n y r z e ź b i a r z , najciekawszy w nurcie ,,1'art b r u t " . n y c h w i ę z ó w ł ą c z y nas z l u d ź m i , z t w ó r c a m i czy nawet i n f o r m a t o ­ Józef r a m i ( k t ó r y c h bogate relacje zamieniamy p ó ź n i e j na p ó l zdania g r o d y za t w ó r c z o ś ć r e l i g i j n ą i m . B ł . B r a t a Sutor z Nowego T a r g u (15.04.1917—1.01.1984), S e r w i k z 9 L u b a n i a (1906—25.05.1987), laureat na­ Alberta. l u b znaczek w odpowiedniej r u b r y c e a n k i e t y ) . A ludzie, k o n k r e t n i S t a n i s ł a w Mika ludzie ? W wirze p r a c y m a m y n a d z i e j ę , że k i e d y ś A p o l i n a r y P a s t w a z W ą g l i k o w i c , w o j . g d a ń s k i e (22.07. się spokoj­ nie s p o t k a m y , z d o ł a m y d o w i e d z i e ć wszystkiego, co b y n a l e ż a ł o . 1899—23.08.1985). I niemal n i g d y t a c h w i l a nie n a s t ę p u j e , pozostaje t y l k o s m u t n a W ł a d y s ł a w refleksja, że z n ó w się s p ó ź n i l i ś m y . M y — ludzie, m y — pismo. 1901—23.09.1986). S p ó ź n i a m y się c i ą g l e . Jest nas za m a ł o , ciągle trzeba wybie­ r a ć , co r o b i ć , co d o k u m e n t o w a ć . Czy t o co ż y j e , powstaje na S t a n i s ł a w z Paszyna (1909—01.1987). Szulc M a j o w s к i ze Sternalic, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e W ł a d y s ł a w od zapomnienia — j u ż w ostatniej c h w i l i ? D y l e m a t w naszych knych rzeźb religijnych. w a r u n k a c h nie do r o z w i ą z a n i a . W rezultacie s p ó ź n i a m y się zaw­ M i e c z y s ł a w sze i w s z ę d z i e ( K i m jest etnograf? z a p y t a n o m n i e w czasie spot­ (1922—2.11.1984.) k a n i a z m ł o d z i e ż ą . C z ł o w i e k i e m , k t ó r y zawsze się s p ó ź n i a ! —• Franciszek o d p o w i e d z i a ł e m spontanicznie). (1902—23.12.1985). A l e to nie t y l k o nasza n i e u d o l n o ś ć — p r z y c h o d z i m o m e n t , (7.03. (1922—13.08.1986). naszych oczach, czy t e ż t o , co odchodzi, co b y się c h c i a ł o ocalić gdy k o ń c z y się j a k a ś formacja, g d y nagle czas ulega j a k b y przys- z Kościerzyny, woj. gdańskie Józef Potoniec z R o g u k . St. S ą c z a t w ó r c a p i ę ­ (9.06.1904—6.03.1983). Ż e g l i ń s k i Chrobak z Regnowa, w o j . skierniewickie z Malej S t r a o o n k i , w o j . bielskie W o j c i e c h o w s k i z M a r k o w e j , w o j . pilskie (1908— 3.03.1984). spieszeniu. Jeszcze przed k i l k u l a t y m ó w i l i ś m y o s t a r y c h ś w i ą t karzach, z a s t a n a w i a l i ś m y się, k o m u z n i c h d a ć n a g r o d ę t a k ą czy D o d a j m y , że nieco w c z e ś n i e j zmarli: i n n ą — a t u nagle o d c h o d z ą , jeden po d r u g i m . R z e ź b i a r z e , ma­ l a r k i , t k a c z k i , garncarze, k o w a l e . W d n i u p r z y z n a n i a n a g r ó d za Józef twórczość religijną W ł a d y s ł a w 1927—20.02.1981) w y b i t n y r z e ź b i a r z p o d e j m u j ą c y w zdumiewa­ С h a j e c, nie z d ą ż y ł j u ż o d e b r a ć n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a jąco głęboki i twórczy sposób t e m a t y k ę Ewangelii, którego w y ­ J ó z e f s t a w y p o r u s z a ł y do głębi w i d z ó w . L a u r e a t n a g r ó d i m . B r a t a A l ­ i m . Brata Alberta umarł J a n o s . To t y l k o ostatnio. P a t r z ę na listę o s ó b , k t ó r e niedawno z m a r ł y , zastanawiam się L u r k a z B y s t r z y c y G ó r n e j , b . p o w . ś w i d n i c k i (5.05. berta oraz i m . Oskara K o l b e r g a . co ich ś m i e r ć znaczy, co d e f i n i t y w n i e zmienia. Z a c z n ę od г z e ź b у , t u s t r a t y s ą n a j b o l e ś n i e j s z e , najbardziej widoczny koniec dawnej ł u s z y n a k . G ó j s k a , p o w . sierpecki (5.06.1897—17.05.1977). T w o ­ formacji r z y ł a r z e ź b y „ p r y m i t y w n e " o d u ż e j sile w y r a z u , lakonicznej i m o ­ rzeźby—potrzebnej J ó z e f J a n o s własnemu środowisku. Zmarli: z D ę b n a k . Nowego T a r g u (1895 — 8.08.1985). Chyba j u ż o s t a t n i z wiejskich ś w i ą t k a r z y , k t ó r y rzeźbił kap­ l i c z k i stawiano p r z y drogach, f i g u r y do k o ś c i o ł ó w . wę s w y c h prac w K r a k o w s k i m 1 Miał wysta­ Muzeum Etnograficznym. Lau­ Chajec z K a m i e n i c y G ó r n e j k . J a s ł a (1904— (Szczypawka-Gołębiowska) z Ka­ n u m e n t a l n e j formie. O artystce i j e j d z i e ł a c h n a p i s a ł g ł ę b o k i e , z n a k o m i t e s t u d i u m Jacek O l ę d z k i . Józef Sobota 1 1 z R e g u t k . O t w o c k a (8.03.1894—1.07.1979) jeden z najciekawszych r z e ź b i a r z y s a m o r o d n y c h o w ł a s n e j w i z j i artystycznej. reat n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . W ł a d y s ł a w P t a s z y ń s k a 1 0 Helena 12 Aleksander S ł o m i ń s k i z D ą b r ó w k i Nowej k. Węgo­ znako­ rzewa (2.12.1885—19.03.1974) r z e ź b i a r z s a m o r o d n y , jeden z os­ m i t y rzeźbiarz, rysownik, gawędziarz, kronikarz dawnych czasów. t a t n i c h , k t ó r y c h m o ż n a z a l i c z y ć do n u r t u ,,1'art b r u t " . Z a c z ą ł Pisano o n i m wiele, p u b l i k o w a n o jego l i s t y i t e k s t y , , k r o n i k a r ­ t w o r z y ć m a j ą c 86 l a t . 8.03.1985). Jeden z najciekawszych t w ó r c ó w l u d o w y c h , s k i e " (w „ L i t e r a t u r z e L u d o w e j " , „ P o l s k i e j Sztuce Ludowej"). 2 Grucela Gajewski 1 3 z Julinków k. Kutna (1905—27.07.1982) r z e ź b i a r z n i e m a l ż e nieznany, bardzo i n t e r e s u j ą c y . Laureat n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . •Józef Jan „ J u d a " z Ł o m n i c y k . Piwnicznej, woj. n o w o s ą d e c k i e (1898—25.06.1982). R z e ź b i a r z r n a ł o znany, cieka­ w y , o k t ó r y m — m a m n a d z i e j ę — napisze jego kolekcjoner i p r z y ­ Marian B r u d e k z B o g o r i i , w o j . tarnobrzeskie 18.07.1981), r z e ź b i ą c y o d 1950 Wymieniam oczywiście (1895—• r. tylko tych rzeźbiarzy, o których jaciel <lr B o l e s ł a w N a w r o c k i . Grucela napewno n a t o z a s ł u g u j e . ś m i e r c i w i e m . A l e i t a k s t r a t a jest niepowetowana, odeszli znako­ Wojciech m i c i t w ó r c y , n i e m a l wszyscy s p o ś r ó d t y c h , k t ó r z y się w y w o d z ą Oleksy z Paszyna k . Nowego S ą c z a (1903— : z d a w n y c h t r a d y c j i . I l u jeszcze żyje „ b o g o r o b ó w " , k t ó r z y t w o ­ Laureat nagrody r z y l i dla w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Jedna osoba, dwie? a m o ż e j u ż 28.01.1985), n a j w y b i t n i e j s z y ś w i ą t k a r z z Paszyna, ten o d k t ó jego z a c z ę ł a się historia r z e ź b y tego o ś r o d k a . im. Brala 3 n i k t . . . Z n u r t u ,,1'art b r u t " p o z o s t a ł o t e ż nie w i ę c e j niż d w ó c h Alberta. J a r o s ł a w В e г n a s ie w i с z z Jaworzni-Gniewiec, woj. naprawdę wybitnych rzeźbiarzy (Stanisław H o ł d a i Stanisław — Zagajewski). Ci, co t w o r z ą w s p ó ł c z e ś n i e , n a l e ż ą j u ż do generacji ogrodu, gdzie z g r o m a d z i ł k i l k a s e t swych r z e ź b o t e m a t y c e głó­ m ł o d s z e j , p r a c u j ą c e j przede w s z y s t k i m „ d l a m i a s t a " . Reprezen­ wnie historycznej i p a t r i o t y c z n e j . * t u j ą n a s t ę p n ą fazę istnienia s z t u k i l u d o w e j , k i e d y t o p o d w p ł y w e m kieleckie (1.06.1908—24.01.1984), t w ó r c a s ł y n n e g o m u z e u m rizczopan 1083) Mucha z Szal k . Sieradza (16.12 1908—8.02. znakomity rzeźbiarz o bardzo i n d y w i d u a l n y m obliczu, ] Lórogo prace pokazano m . i n . w 1980 r. n a w y s t a w i e w P a ń s t w o ­ w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. S t a n i s ł a w Cierniak 1124—20.10.1981), r z o ź b i a r z klerze s w y c h p r a c . bodźców z zewnątrz „twórcy ludowi" rzeźbią „ w stylu ludowym" dla obcego sobie o d b i o r c y , o i n n y c h upodobaniach estetycznych i wzorcach kulturowych. 5 Malarstwo. z Wdzydz k. Węgorzewa (23.02. zaliczyć o bardzo i n d y w i d u a l n y m chara- R a t y n ę do W ś r ó d k i l k u malarek, k t ó r y c h d z i e ł a m o ż n a ludowych, śmierć zabrała dwie — W e r o n i k ę z Tomaszowa Lubelskiego (1895—1975) malującą 6 Y'.' ł a d у s ł a w W ó j c i k naiwne o b r a z y — m a k a t k i oraz K a t a r z y n ę 14 sierpecki (22.11. z Z i e l o n k i k . K r a k o w a (14.12.1896—17.05.1982). LS93—26.03.1983), k t ó r e g o w y s t a w y zorganizowane w Płocku nie t w o r z ą c a j u ż , u m ę c z o n a ż y c i e m D o r o t a L a m p a r t z •л M u z e u m M a z o w i e c k i m , z O s ó w k i , b . pow. G a w ł o w ą a p ó ź n i e j w Warszawie Zostały — Zawoi (Państwowe i M a r i a n n a W i ś n i o s ze wsi Rataje ( w o j . kieleckie), a t a k ż e zna­ M u z e u m Etnograficzne, 1982) s t a ł y się s w o i s t ą r e w e l a c j ą , u k a ­ k o m i t a w s w y c h m a l a r s k i c h wizjach M a r i a W n ę k o w a z Nowego z u j ą c t w ó r c z o ś ć bardzo c i e k a w ą , o cechach „ n a i w n y c h " . A r t y s ­ S ą c z a , ale j ą n a l e ż a ł o b y raczej z a l i c z y ć do n u r t u ,,1'art b r u t " ta odznaczony Z ł o t y m K r z y ż e m •Sianisław Zasługi. 7 ( w y w o d z ą c e g o się z m a t e r i i l u d o w e j k u l t u r y ) . Pozostali to j u ż R e k o w s k i z W i ę c k o w y c h k . K o ś c i e r z y n y na Pomorzu G d a ń s k i m (14.06.1895—1.04.1984) t w ó r c a r z e ź b i zna­ k o m i t y c h p t a k ó w , l a u r e a t n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . 132 8 lepsi czy gorsi a m a t o r z y wiejscy. O d c h o d z ą malarze „ n a i w n i " . E p o k a N i k i f o r ó w dobiega k o ń ­ ca. I z o l a c j a n a t u r a l n a „ o d k u l t u r y " k o ń c z y się, pozostaje izo- �lacja w y n i k ł a z potrzeb psychicznych, z ucieczki od ś w i a t a zew- F r y d e r y k n ę t r z n o g o . D o h i s t o r i i p r z e s z ł y nazwiska N i k i f o r a , rach k . Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s k i e g o (1.07.1917—12.09.1986). O n z m a r ł 13.04,1984 r . w Poznaniu u r . w 1894 r . Rybkowski. Kto p o z o s t a ł w tej Karulaka, W ł a d y s ł a w dziedzinie twórczości? B ą b e l , najlepszy garncarz o ś r o d k a w K o s z a ­ t o w ł a ś n i e w p r o w a d z i ł do r e p e r t u a r u o ś r o d k a f o r m y i o r n a m e n t y 18 z a c z e r p n i ę t e z c e r a m i k i w y k o p a l i s k o w e j . Z m a r ł t e ż i n n y garn­ Z n a p r a w d ę u t a l o n t o w a n y o h , obdarzonych w ł a s n y m w i d z e n i e m carz ś w i a t a , w ł a s n ą p o e t y k ą c h y b a j u ż t y l k o L u d w i k W i ę c e k . Bardzo b r n y m K r z y ż e m Zasługi A l e k s a n d e r z r e s z t ą schorowany i s ł a b y . 1984) a w U r z ę d o w i e ( w o j . lubolskie) — J e r z y Z p o ś r ó d w y b i t n y c h m a l a r z y n u r t u nieprofesjonalnego odno­ t o w a ć trzeba ze s m u t k i e m ś m i e r ć Z b i g n i o w a Radkego ośrodka ostrowieckiego (Denkowskiego) odznaczony Sre­ (1899—1985), a z Czarnej Czesław W s i Kościelnej Piechowski Kraszowski. s t a w i a ł wiele, z w ł a s z c z a w Szwecji, gdzie szczególnie go ceniono. miki J ó z с f K a ź m i e r c z a k bel (19.08.1913—22.04.1984) pold W r ó b e l oraz Wró­ t a k ż o z Szopienic Leo­ (1922—21.04.1984). z K a r t u z (14.01.1914—14.12. W Zakopanem z m a r ł stolarz-artysta J a n T y l k a (11.06. Stowarzyszenie T w ó r c ó w L u d o w y c h , k t ó r o p o d a ł o m i wiele d a n y c h do tego t e k s t u z a s y g n a l i z o w a ł o w c i ą ż r o z w i j a s i ę . Ś m i e r ć w y r w a ł a z grona najlepszych Zofię G a b r y ś Zakopanego A n t o n i 1983). latach, z oraz Z m a r ł t a k ż o t w ó r c a polewanej czarnej cera­ to, reaktywowano w pięćdziesiątych R o j - G ą s i o n i c ę 1 9 1911—6.11.1986), laureat nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . W ś r ó d m a l u j ą c y c h na szkle sytuacja jest n i e p o r ó w n a n i e le­ psza, m a l a r s t w o Wite k (woj. białostockie) (1926—1984) z G d a ń s k a (14.05.1921—27.02.1985). B y l c z ł o n k i e m Z P A P , w y ­ Z m a r l i t a k ż e znani malarze ś l ą s c y : g ó r n i k P a w e ł K r a w c z y k (1924—- (16.08.1923—6.06.1981), k t ó r a wraz z H o l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą oraz m i e s z k a j ą c y m obocnio w U S A — J a n o m J a c h y m i a k i e m ) p i o r w s i z a c z ę l i m a l o w a ć po sądeckie t a k ż o zgon Józefy (1897—1986) h a f c i a r k i z T y l m a n o w e j , w o j . nowo­ oraz tkaczki A n n y К o s i а с к i e j (1906—1985) z Gro to wic w w o j . p i o t r k o w s k i m . Żognamy takżo M i c h a ł a Słowika D z w o n a (1906— wojnio na szkło (w 1952 г . ) . Skromna, o w i e l k i m p i ę k n i e w o w - —27.08.1980) wiolce z a s ł u ż o n e g o zbieracza p i e ś n i i z a b y t k ó w , n ę t r z n y m , z d ą ż y ł a jeszcze k r ó t k o p r z ó d ś m i e r c i ą o d e b r a ć pre­ w s p ó ł t w ó r c ę m u z e u m w rodzinnej Szczawnicy. 13 O d e s z ł a cala plejada l u d z i , k t ó r z y odegrali w i e l k ą r o l ę we C i ę ż k o chora, w p a r a d n y m s t r o j u g ó r a l s k i m , dowieziona przez w p r o w a d z a n i u s z t u k i ludowej do ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , k t ó ­ o r d y n a t o r a szpitala z Zakopanego r z y z a j m o w a l i się t ą t w ó r c z o ś c i ą , pisali o n i o j : Franciszek K o t u l a , K a z i m i e r a stiżową nagrodę i m . Brata Alborta za twórczość religijną. do K r a k o w a , u c z e s t n i c z y ł a w ceremonii rozdania n a g r ó d , i m p o n u j ą c h a r t e m ducha i g o d n o ś c i ą Śmierć S a b i n y M a s e ł b a s z W a s i l ó w k i (19.11.1897— 1984) w y r w a ł a z grona t k a c z e k d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h a r t y ­ s t k ę w y b i t n ą , w y r ó ż n i o n ą n a g r o d ą i m . Oskara K o l b e r g a . 1 6 Rów­ M i e c z y s ł a w Gładysz, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Aleksander R y b i c k i , Longin Wanda Malicki, Jostowa. cze: K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z , k ś . E d w a r d nie z n a n ą i w y b i t n ą t k a c z k ą z Wasilówki (woj. białostockie) była Janina A l e k s a n d r a a t r u Dzieci w B ę d z i n i e , organizator p r z e g l ą d ó w R a d u l s k a (1903—1986). S p o ś r ó d z n a n y c h , nagradzanych t w ó r c ó w szopek k r a k o w s k i c h Jan O r y n ż y n a , Dorman. Działa­ Nitka, z n a k o m i t y r e ż y s e r , b . d y r e k t o r Te­ herodowych Inspiratorzy, ci, którzy stworzyli „szkolę (1920—1984), p r ó ­ p o l s k ą " w pedagogico artystycznej w p r o w a d z a j ą c inwencje l u ­ b u j ą c y s w y c h sił t a k ż e w r z e ź b i e (chyba n i g d y i c h publicznie d o w y c h t w ó r c ó w do r ę k o d z i e ł a czy w z o r n i c t w a p r z e m y s ł o w e g o — n i e p o k a z a ł ) oraz Z y g m u n t G r a b a r s k i (1922—1.05.1984). Wanda z m a r l i w ostatnich l a t a c h : J a n M a l i k W ś r ó d mistrzów wycinanki w y b i t n ą rolę odgrywała Z o f i a F i j a ł k o w s k a - W i e c h n o z Wierznowic k . Łowicza (1914—17.06.1985). W y k a z y w a ł a d u ż ą i n w e n c j ę t w o r z ą c tema­ tyczne k o d r y ł o w i c k i e w y c h o d z ą c e poza dawne schematy k o m ­ p o z y c y j n e . Z a j m o w a ł a się t e ż z d o b n i c t w e m i z b . B r a t j e j na­ p i s a ł m i w l i ś c i e : „ Z m a r ł a ś m i e r c i ą g ł o d o w ą na n o w o t w ó r k r t a n i . B ę d ą c w s z p i t a l u j a k t y l k o m o g ł a s i e d z i e ć w ł ó ż k u w y c i n a ł a prze­ różne cudeńka." Telakowska, Maria Bujakowa. Kil­ k a l a t t e m u m o ż n a b y ł o k o n t y n u o w a ć i c h d o ś w i a d c z o n i a , prze­ k a z y w a ć m ł o d y m i c h p r a k t y k ę d z i a ł a n i a . D z i ś j u ż na t o za p ó ź ­ no. G o r z k o . . . 17 W 1986 z m a r ł a (ur. w 1898 r . ) M a r i a n n a morników w woj. piotrkowskim, twórczyni bukietów, Zmarła H o l e n a B ą k z Ko­ znana t k a c z k a , w y e i n a n k a r k a , K n u t z W d z y d z , w o j . g d a ń s k i e (14.12. także J a d w i g a ...Zapewne nic w y m i e n i ł e m t u w s z y s t k i c h , z a s ł u ż o n y c h dla naszej kultury n a r o d o w e j , z m a r l i sami nie p i s z ą , nie wszyscy toż b y l i z w i ą z a n i z „ C e p e l i ą " i S T L . Ograniczam t e ż t ę listę w zasadzio do o s ó b k t ó r o z m a r ł y w ostatnich 3 l a t a c h . Odczuwam nie­ pająków. 1916—31.03.1982) w y k o n u j ą c a p i ę k n e p l e c i o n k i z k o r z e n i sosny. Zmarła * J u r g i e l e w i c z takiego t y l k o , zbiorowego p o ż e g n a n i a . wymioniam, znalom, z n i e k t ó r y m i Wielu z tych, łączyło maio coś znacznie g ł ę b s z e g o niż z n a j o m o ś ć . K i e d y i c h teraz w s p o m i n a m , Krokoci w y r a ź n i e odczuwam ich b r a k . P r z e c i e ż z a w d z i ę c z a m i m nio t y l k o w w o j . s u w a l s k i m (1901—19.03.1984) t w ó r c z y n i p l a s t y k i o b r z ę ­ r a d o ś ć o g l ą d a n i a p i ę k n y c h r z o ź b , o b r a z ó w czy t k a n i n , ale i coś dowej a s z c z e g ó l n i e p a l m ; a t a k ż e wski z Kadzidła, S t a n i s ł a w w o j . ostrołęckie z dosyt których Jechno- (1906—13.04.1986), ple- znacznie ważniejszego. K i m b y ł b y m , jako myślący i czujący człowiek bez k o n t a k t ó w z Chajeem, R a d k i e m , W i e c h n o - F i j a l - cionkarz, jeden z n i e l i c z n y c h u nas w y c m a n k a r z y . W K a r t u z a c h b o w s k ą , Szczypawką a zwłaszcza P o t o ń c c m , Zosią zmarł n i c ą , k t ó r y c h h a r t ducha i w e w n ę t r z n e p i ę k n o u c z y ł o m n i e po­ lutnik A u g u s t y n Mielowczyk (28.08.1917—17.04.1985), Roj-Gąsio- o s t a t n i w y r a b i a j ą c y na Kaszubach diabelskie skrzypce, burczy* kory" i ludzkiej g o d n o ś c i . K i m b y ł b y m basy i bazuny, n a P o d h a l u z a ś , w Zakopanem, budowniczy L u r k i , bez jogo r z e ź b , z a m y ś l e ń i m ą d r o ś c i , k t ó r e j nie z a s t ą p i S t y r c z u l a - M ^ ś * ż a d e n i n n y k o n t a k t , na wot z l u d ź m i w y b i t n y m i i w s p a n i a ł y m i . instrumentów ludowych S t a n i s ł a w n i a k. Józefa P o n i e w a ż k a ż d y człowiek jest w swej istocio n i e p o w t a r z a l n y , Garncarstwo (podobnie j a k k o w a l s t w o ) n a l e ż y do r z e m i o s ł , k t ó r e g i n ą , nie m a d o p ł y w u m ł o d y c h sił, nie m a bez p r z y j a ź n i dostatecznych b o d ź c ó w do p o d t r z y m a n i a d a w n y c h o ś r o d k ó w i r o d z i n n y c h war­ s z t a t ó w . Z p o ś r ó d d z i a ł a j ą c y c h jeszcze t w ó r c ó w odeszli: jodyny. Zwłaszcza twórca, artysta a więc t o n , k t ó r y czuje wię­ cej od i n n y c h , a nierzadko i cierpi więcej o d i n n y c h . S z t u k a l u d o w a t o nio t y l k o w y r o b y . T o przede w s z y s t k i m ludzie. 133 �PRZYPISY 1 A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 8, 1954 n r 3; W . "Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa Janosa, K r a k ó w 1979 (w z w i ą z k u z w y s t a w ą r z e ź b Janosa); A . J a c k o w s k i , Józef Janos Ш5—1985), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 4 1 , 1986 n r 1/2; A . K r ó l i , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wrocław— Warszawa 1979 J . i A . Czerepinscy, Władysław Chajec, rzeźbiarz ludowy z Kamienicy Górnej, pow. Jasło, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R . 15, 1961 n r 4; F . K o t u l a , Kodeks AD 1967 Władysława Chajca, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 26, 1972 n r 3; t e n ż e , On i ja (o W ł a ­ d y s ł a w i e Chajcu), „ L i t e r a t u r a l u d o w a " 1974 nr 6; A . K r o l l , op. cii.: T . Szotele-Zauchowa, Współcześni rzeźbiarze, ludowi województwa rzeszowskiego, R z e s z ó w 1973 (nota). A . K r o l l , op. cit., t e n ż e , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 39, 1985 n r 1/2 J . K . W ó j c i k , Jana, Bernasiewicza ,,Małe Muzeum w Jauorzni", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 36, 1981 n r 2; t o n ż e , Mcister Jan und sein ,,Kleines Museum", Leipzig—Weimar 1986 H . O l ę d z k a , Rzeźby Szczepana Muchy ze wsi Szale (katalog w y s t a w y ) , P a ń s t w o w o M u z e u m Etnograficzne, Warszawa 1980, t a m bibliografia a r t y k u ł ó w o rzeźbiarzu. S. Cierniak, Mój życiorys oraz Fragmenty u pamiętnika, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 37, 1983 n r 3/4; D . Szutkowska. Początek i koniec Cierniakowego świata t a m ż e ; M . P o k r o p e k . Jarmark płocki. P ł o c k 1975 (nota). W . Dowlaszewicz, Twórczość rzeźbiarska Władysława Wójcika (katalog w y s t a w y ) . M u z e u m Mazowieckie. P ł o c k 1982; M . Po­ kropek, Jarmark płocki, P ł o c k 1974 ( n o t a ) ; F . M i d u r a , Sierpecki ośrodek twórczości ludowej, nowe odkrycie — Władysław Wójcik, „"Notatki p ł o c k i e " , 1972 n r 2; W . K r a u z e , „Diabłica po świecie chodzi", „ Ż y c i e W a r s z a w y " , 6—7.11.1982 N o t a w k a t a l o g u n a g r ó d : Kolberg 1978—1984, W a r s z a w a 1984 2 3 4 5 6 7 8 9 L . J o ń c z y k , Edward Sutor, rzeźbiarz świeckiej prawdy, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R . 26, 1972 n r 2; H . Ś r e d n i a w a , E . R o d z i k , Edward Sutor, rzeźbiarz z Nowego Targu, „Polska S z t u k a L u d o w a " R . 26. 1972 n r 4; ciż, „Inni". Wystawa rzeźby Edwarda, Sutora z Nowego Targu (katalog), W a r s z a w a 1971; A . Polio, Przedziwne wizje Edwarda Sutora, „Dziennik Polski", 10—11.01.1971; A . O s ę k a , Figura bez imion, „ P o l s k a " , 9.09.1971 S. M a r c i n i a k , Józef Lurka, rzeźbiarz ludowy. Świdnica 1983. B o g a t o i l u s t r o w a n a k s i ą ż k a zawiera b i b l i o g r a f i ę prac 0 a r t y ś c i e . P o n a d t o : S. M a ł k o w s k i , Wspomnienie o rzeźbiarzu Józefie Lurce, „ T y g o d n i k Powszechny", 28—29.03.1981; K . Gerliczowa, Lurka — rzeźbiarza z bożej laski, „ K u l t u r a D o l n o ś l ą s k a " , 1982 n r 1 J . O l ę d z k i , Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglądów estetycznych i etycznych artysty, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 30, 1976 n r ' 1 M . P o k r o p e k , Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 28, 1974 n r 2; A . J a c k o w s k i , Sobota i inni, t a m ż e . M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). J . Ł o d z i ń s k i , Katarzyna Gawłowa ( w s t ę p do k a t a l o g ó w w y s t a w y w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ) , K r a k ó w 1978; t e n ż e , Katarzyna Gawłowa — malarka z Zielonek, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 33, 1979 n r 3; t a m ż e , K. Gawłowa o swym życiu 1 malowaniu (орг. A . J a c k o w s k i ) . M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1976 (nota). N o t y w k a t a l o g u n a g r ó d : Kolberg 1978, Warszawa 1978; M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1979 N o t a w : Wybitni twórcy ludowi XX-lecia (opr. J . Jarnusz­ kiewicz, A . K u n c z y ń s k a ) , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 2 1 , 1967 n r 4 ; A . Ś w i ą t k o w s k a , k a t a l o g w y s t a w y a r t y s t k i , Ł o w i c z 1979, M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 I I . 2. M a r i a n B r u d e k z B o g o r i i Fot. J. Łodziński, i l . 2; J. Świderski, i l . 1 134 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238cd70d43b937dda84aae08a48bb7ad.pdf ce28439b597f6c6e00db4b7e15193920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2899 Title A name given to the resource Pożegnania. Stanisław Cichowicz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.561 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA Pożegnania Stanisław Cichowicz Fot. A r c h i w u m C S W Zamek Ujazdowski Stanisław Cichowicz, ur. 1 I 1939 - zm. 31 X I I 2000 T y m wierszem Stanisław Cichowicz rozpoczynał swój wykład p. t. Moja historwzofia sztuki, wygłoszony w Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdow­ skim w Warszawie. Tekst tego wykładu był ostatnim tekstem jaki otrzymaliśmy od Niego do publikacji w „Kontekstach". Był naszym autorem, przyjacielem pisma, przyjacielem i filozoficznym przewodnikiem dla naszego warszawskiego środowiska antropologów k u l ­ tury. Było dla nas zaszczytem i przywilejem współpra­ cować z N i m , przebywać w kręgu Jego głębokiej, żywej wiedzy i myśli filozofa, talentu twórczego słowa, zmysłu towarzyskiego, pobłażliwego dla nas i dla siebie poczu­ cia humoru i dystansu. Nieodpowiedni jest tu jedynie czas ptzeszły. Jego tekst i teksty o N i m opublikujemy w najbliższym numerze. Stanisław C i c h o w i c z *** Elizejskie miedze dzielą choć nas wszystkich Śmierć już połączyła nieobytych z Pasją wiekuistej N o c y n a upadłych wyżej niżej ciężej lżej jak dantejskie kręgi infernalne my jednak zerkamy przez ramię k u i n n y m wyglądając od n i c h choć jednego spiżowego słowa z zatkanymi uszy przed Poetą który wraz ze swoją Muzą Zbigniew Benedyktowtcz, Aleksander Jackowski i redaktorzy „Kontekstów" i „Kwartalnika Filmowego" spadł tutaj jak z N i e b a mącąc ład dowieczny c h w i l o w y m językiem umykamy przecież skoro doli naszej zgoła nie poprawi nie odleje oliwy od ognia nie ukoi swymi lamentami nawet własnej córki nie utuli jej cienia a ja cierpię bo nie słyszę koło siebie k r o k u mojej matki o miedze! 29. ix. 99 561 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e4d13e8c751f06f7782e4eb5419bbe.pdf fd2b2c325156924ec4ddc4eb1fe48e3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2898 Title A name given to the resource Pożegnania. Wspomnienie o Annie Micińskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.560 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA Pożegnania Wspomnienie o Annie Micińskiej Fot. Marek Piasecki (1957) A n n a Micińska, ur. 22 X I I 1939 - zm. 21 I I I 2001 D dziła w Zakopanem. Wychowała się w atmosferze kul­ tu Witkiewicza-ojca i barwnych opowieści o jego nie­ pokornym synu. Poznała jego krewnych, przyjaciół i licznych znajomych. Zaczęła spisywać ich relacje. Ta­ ki był początek fascynacji osobą Witkacego. Poświęci­ ła mu całe swoje twórcze życie. la rodziny, przyjaciół i bliskich znajomych by­ ła po prostu Dumą. Tak właśnie zwracał się do Niej ojciec, Bolesław Miciński - wybitny krytyk i eseista, zmarły w 1943 roku we Francji. Zna­ lazł się tu wraz z brzemienną żoną Haliną po ucieczce z Warszawy we wrześniu 1939. W Paryżu, gdzie Micińscy najpierw się zatrzymali, urodziła im się 22 grudnia 1939 r. córka, dwojga imion Anna Ludwika. Z ową ucieczką łączy się piękna opowieść Pani H a l i ­ ny o ostatnim spotkaniu z Witkacym: „Zatłoczony po­ ciąg wlókł się w kierunku Siedlec i Lublina, przystając po kilkakroć w szczerym polu, aby pasażerowie mogli wyskoczyć i skryć się na poboczach torów przed nisko schodzącymi i ostrzeliwującymi pociąg niemieckimi myśliwcami. Stacja w Łukowie była już spaloną ruiną, niemniej pociąg przystanął i wyległ zeń tłum ludzi w poszukiwaniu pomp z wodą, gdyż upał był nieznośny. W tym tłumie na peronie Bolek dojrzał nagle Witkace­ go, a ponieważ byłam w piątym miesiącu ciąży - rzucił mu się na szyję i wykrzykną!; „Stasiu, nie martw się, wszystko będzie dobrze, ja będę ojcem". Witkacy od­ wrócił się na pięcie i zniknął w wagonie, po chwili jed­ nak ukazał się znowu, ostrożnie ptzeciskając się przez tłum niósł w ręce pól szklanki mleka, które podał mi bez słowa", W tym zdarzeniu upatrywała Dunka swe przezna­ czenie. Tak się bowiem ułożyło Jej życie, że po powro­ cie z Francji znaczną część dzieciństwa i młodość spę­ Janusz Degler, Dunka, „Tygodnik Powszechny" nr 13, 31 marca 2001 Anna Micińska miała wielu przyjaciół w naszym Instytu­ cie. Przede wszystkim Witkacologów, ale również łączyły ją serdeczne więzi ze środowiska zakopiańskiego z naszą nieod­ żałowaną koleżanką i kierowniczką Pracowni Sztuki Ludo­ wej Anną Kunczyńską-Iracką. W swojej bogatej, twórczej biografii zapisała i ten rozdział: była nauczycielką w Liceum Kenara. Mieliśmy przywilej i zaszczyt poznać Panią Annę przy przygotowywaniu wystawy „Malinowski - Witkacy..." i towarzyszącego tej wystawie ostatniego rocznika „Kontek­ stów" (nr 1-4/2000). Mimo choroby zdążyła przygotować i opatrzyć notami wydawniczymi nową, pełną edycję listów Witkacego do Bronisałwa Malinowskiego. Bez tych listów, jej arykułów, bez jej wiedzy, serdecznej pomocy ani ten ka­ talog, ani wystawa nie osiągnęłaby takiego wymiaru nia. Czujemy się Jej dłużnikami. Byliśmy krótko gośćmi w Jej domu wymieniając materiały do autoryzacji. Cechowała Ją młodzieńcza bezpośredniość. Pragnęlibyśmy Jej postaci po­ święcić więcej miejsca w najbliższych „Kontekstach". 560 Zbigniew Benedyktowicz i redaktorzy „Kontekstów" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f289e10d679aef9723c127b3f347a961.pdf 4671086a3a401376335e648148ecf07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Wielkopolska zabór rosyjski zabór pruski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1935 Title A name given to the resource Poznańskie i Kongresówka / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.97-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ACEK SCHMIDT nstytut Etnologii Antropologii JAM t. 77, 1994 Kulturowej Poznań POZNAŃSKIE I KONGRESÓWKA. DAWNE PODZIAŁY :>OLITYCZNE REGIONU W ŚWIETLE WYOBRAŻEŃ ZBIOROWYCH WSPÓŁCZESNYCH WIELKOPOLAN. Badacze podejmujący współcześnie zagadnienia przestrzennego zrozmco.vania wytworów kulturowych, form organizacji społecznej czy wiedzy zbioro,vej odeszli już od tradycyjnych koncepcji wyznaczania granic regionów terytoriów etnograficznych. Pozbawione elementu czasowego mapy ilu;trujące statyczny obraz historycznych ugrupowań etnograficznych w Polsce :lutorstwa Adama Fischera czy Stanisława Poniatowskiego są teraz dla nas przede wszystkim dokumentami takiego a nie innego stanu rozwoju naszej dyscypliny w okresie międzywojennym. W chwili obecnej takie pojęcia jak "region" czy "grupa etnograficzna" traktuje się jako konstrukcje badawcze, modele dynamicznych zjawisk kulturowych zdeterminowanych przez procesy historyczne l. Nie sposób akceptować już formuły regionu kulturowego jako zbiorowej jednostki terytorialno-historycznej będącej swego rodzaju "monolitem kulturowym", wyraźnie odgraniczonej od świata zewnętrznego dzięki systemowi wewnętrznych samoodniesień i wartości, istnieniu charakterystycznych cech kultury oraz specyficznej świadomości przynależności grupowej. Nie zmienia to w niczym faktu, iż podstawowym, wyjściowym kryterium przyjmowanym w dociekaniach nad zróżnicowaniem regionalnym (etnograficznym) kraju pozostaje poczucie odrębności wyrażane przez członków badanych grup. Stwierdzenie Józefa Obrębskiego, że ,,'" grupa etniczna istnieje tylko o tyle, o ile istnieje ona w świadomości tych co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych, sami siebie z niej wyłączają. Jak każda grupa społeczna, grupa etniczna jest bowiem tworem wyobrażeniowym, nie konkretnym" 2 pozostaje nadal w pełni aktualne. Proces kształtowania się wyobrażeń zbiorowych na temat odrębności grupowej, poczucia więzi i wspólnoty dokonywał się pod wpływem najrozmaitszych czynników: uwarunkowań geograficznych, specyfiki typu gospodarki, l A. Kutrzcba-Pojnarowa, Kultura ludowa ijej badacze. Mit i rzeczylVistoś(', Warszawa 1977, s. 155. 2 J. Obn;bski, Prohlelll (/rup etnicznych Socjologiczny", 1936, l. 4, z. 6, s. 180-181. 7 - Lud 1. LXXVII IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd �98 struktury społeczno-zawodowej czy też podziałów administracyjno-politycznych zamieszkiwanego terytorium. Dociekania nad problematyką regionalizacji i podziałów kulturowych przebiegały zazwyczaj według schematu polegającego na dokonaniu uprzedniej rekonstrukcji badanych aspektów odrębności kulturowej, a następnie poszukiwaniu czynników, które taki obraz zróżnicowania ukształtowały. Możliwy jest też odmienny tok postępowania, w którym za punkt wyjścia przyjmuje się istnienie jakiegoś czynnika sprawczego zróżnicowań kulturowych, aby z kolei odkrywać rezultaty jego od· działywania na specyfikę kultury i świadomość społeczną członków badanej społeczności. Właśnie ten typ procedury badawczej został tu przyjęty dla potrzeb badań nad wyobrażeniami zbiorowymi współczesnych Wielkopolan. Przedmiotem prowadzonych rozważań będzie zjawisko utrzymywania się poczucia odrębności grupowej (kulturalnej) społeczności Wielkopolan zamieszkujących na dawnym pograniczu zaborów po obydwu stronach granicy a zaistniałe na skutek faktu funkcjonowania tejże granicy w XIX wieku. Przypomnijmy, że międzynarodowe ustalenia z rok u 1815, dokonane po upadku Napoleona i zapisane w jednobrzmiących uchwałach kongresu wiedeńskiego i traktatu prusko-rosyjskiego, przesądziły o losach ziem polskich na całe następne stulecie 3. Zachodnia i centralna Wielkopolska weszła w skład państwa pruskiego, natomiast wschodnia część regionu, dzieląc nierozerwalnie losy Królewstwa Polskiego, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Włączenie podzielonych części Wielkopolski w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła przepaść cywilizacyjna, prowadzona przez państwa zaborcze odmienna polityka w sferze prawa, gospodarki i kultury wszystko to doprowadziło do pojawienia się istotnych różnic kulturalnych pomiędzy obydwoma częściami regionu. Konsekwencje tego podziału politycznego są widoczne do dziś w dziedzinie kultury technicznej: sieci drogowej i kolejowej, formie i układzie zabudowy, wielkości gospodarstw rolnych, stanie technicznym obiektów użyteczności publicznej itd. Jednak najistotniejsze efekty oddziaływania izolacji zaborowej ujawniają się w sferze mentalności. potocznej świadomości współczesnych Wielkopolan. Stereotypy kulturowe "swojego" i "obcego" jako najbardziej trwała forma wyobrażeń zbiorowych najpełniej informują nas o procesie kształtowania się tożsamości grupowej mieszkańców pogranicza, ich przekonaniach na temat różnic międzygrupowych. Materiał źródłowy, który został wykorzystany do przeprowadzenia poniższej rekonstrukcji zebrano w latach 1988-1991 w trakcie badań empirycznych na dawnym pograniczu zaborów w Wielkopolsce po jego obydwu stronach. Do badań wytypowano ogółem 60 miejscowości - punktów badawczych usytuowanych na całej długości przebiegu granicy zaborowej. Wielkość próby badawczej dla wschodniej strony dawnej granicy wyniosła 130 osób, dla strony zachodniej - 100. Dane te oddają tylko liczbę rozmów przeprowadzonych przy wykorzystaniu sformalizowanego kwestionariusza wywiadu. Wiele istot3 S. Skórzcwaki, Najważniejsze 1861, s. 2-3, 5-7. prawa tyczące sit' Wielkiego Ksit'stwa Poznwiskiego, Poznań �99 XVI-XVlllw. ·H·H·\- - ---Mapa 1. l. I. Wielkopolska w XVI-XVIII wieku. I. granica (rys. M. Michalski). państwowa, 2. granice województw. �100 1815-1918 Mapa 2. Wielkopolska w latach 1815-1918. I. granica prusko-rosyjska (rys. M. Michalski). nych informacji zebrano również dzięki zastosowaniu badań ankietowych, wywiadu swobodnego (bez listy pytań), technik projekcyjnych czy obserwacji uczestniczącej. II Mieszkaócy ziem dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce po jego zachodniej ("pruskiej") stronie jednomyślnie określają się jako Poznaniacy a obszar przez nich zamieszkiwany definiują wspólnym terminem - Poznańskie. Nazwy te mają swoją tradycję prawno-historyczną, fiksują pewien typ przynależności regionalnej i są nadal rozumiane znacznie szerzej niż miałoby to wynikać z samych aktualnych map administracyjnych. Wschodnia granica �101 J1 \ "\ 1..'\.,'-'\\fV'-----.. ~... J , , I \ • Ple5zew e Jon!4 ów Sieradz a Tomlee b NowaWi~ś C (jiiał/(i ci Lis~wo Mapa 3. A - Wielkopolska. 1. granice regionu w XVI-XVIII w. 2. granica prusko-rosyjska (1815-1918). B - Teren badań i siatka punktów badawczych. 1. granica prusko rosyjska (1815-1918).2. punkty badawcze po rosyjskiej stronie granicy. 3. punkty badawcze po pruskiej stronie granicy. 4. inne miejscowości. (rys. M. Michalski). Poznańskiego jest identyfikowana przez Poznaniaków z dawną delimitacją laborową w Wielkopolsce. Ziemie leżące po wschodniej stronie tej granicy nie są już zaliczane do Poznańskiego a ich mieszkańcy nie są uznawani za Poznaniaków. Co więcej, zgodnie z powszechnym przeświadczeniem, ludzie �102 żyjący na terenach dawnej Kongresówki nie są w ogóle Wielkopolanami, ich siedziby nie leżą już na obszarze Wielkopolski! Ziemie te bywają określane rozmaicie: Kongresówka, Łódzkie, Polska centralna czy nawet Małopolska. Jednak w trakcie codziennej identyfikacji grupowej ludzie odwołują się najczęściej do lokalnych przezwisk. W Poznańskiem używa się ogółem siedmiu takich określeń grupowych na mieszkańców wschodniej strony pogranicza: Chadziaj, Bosy Antek, Łańcuch, Zgojak, Skorzec, Jebita, Wróbel. Konteksty posługiwania się tymi przezwiskami, ich etymologia oraz fakt, że przedmiotem ich odniesienia jest każdorazowo społeczność mieszkająca po przeciwnej stronie granicy, wskazują na bezpośredni związek pomiędzy ich pojawieniem się i funkcjonowaniem a XIX-wiecznym podziałem politycznym regionu. Nazwy te coraz rzadziej pojawiają się w trakcie kontaktów międzygrupowych, wtedy przybierają formę dowcipu, żartu. Natomiast nadal funkcjonują w komunikacji wewnątrzgrupowej jako hasła wywołujące pełną, syndromatyczną charakterystykę - sposób postrzegania sąsiadów zza dawnego kordonu. W takich sytuacjach ujawnia się w pełni obraźliwy wydźwięk tych określeń. Przezwiska te nie są już obciążone tak negatywną emocjonalnością jak w przeszłości, niemniej na ich podstawie budowana jest subregionalna więź i tożsamość grupowa społeczności pogranicza. Mieszkańcy Poznańskiego dostrzegają istotne różnice w sferze etosu pracy pomiędzy własną grupą a ludźmi żyjącymi na ziemiach dawnej Kongresówki. Poznaniacy są głęboko przekonani o swoich rozlicznych przymiotach w tej dziedzinie, uważają się za ludzi wyjątkowo pracowitych, którzy taki sposób zachowania odziedziczyli po przodkach - mają głęboko zakorzeniony w tradycji, mentalności zbiorowej. Praca ma być dla nich wartością nadrzędną, dominantą, z której dopiero wynikają wszystkie inne wartości i zachowania. Najczęściej podnoszonymi przejawami pracowitości są: odpowiedzialność i systematyczność w działaniu, znamienne przedkładanie obowiązków nad przyjemności, które zawsze znajdują się na bardzo dalekim planie. Dominuje sąd, iż ludzie miejscowi są nowocześni - otwarci na wszelkie nowinki agrotechniczne, intensyfikujący produkcję poprzez tworzenie gospodarstw specjalistycznych, dysponujący dużym parkiem maszyn i narzędzi rolniczych. Z drugiej strony, spektakularne sukcesy gospodarcze niektórych sąsiadów ze wschodniej strony pogranicza nie pozostają nie zauważone. Taki stan rzeczy Poznaniacy przypisują niestabilnej sytuacji gospodarczej kraju oraz własnej niechęci do podejmowania działań niekonwencjonalnych, wymagających ryzyka i wyobraźni. Osiągnięcia Kongresowiaków są także tłumaczone wykorzystywaniem przez tych ostatnich preferencyjnych kredytów, równoczesnym prowadzeniem działalności rolniczej i handlowo-usługowej, przestawieniem się ich na produkcję warzyw i kwiatów. Efektywność tych działań budzi na ogół zawiść i bywa wyjaśniana przez odwołanie się do sprytu tych ludzi, ich predyspozycji do prowadzenia interesów, których legalność bywa wątpliwa. Nie zmienia to faktu, że mieszkańcy zachodniej strony pogranicza uważają, że w wyniku własnej pracy osiągają zazwyczaj lepsze, widoczne efekty ekonomiczne. Ma to wynikać z dotychczasowego stanu posiadania oraz racjonalnego gospodarowania i inwestowania w sferę produkcji. Przewaga �103 Poznaniaków na tym polu ma wyrazac się przede wszystkim w posiadaniu większej ilości gruntów rolnych, gleb wyższej klasy, różnorodności i wysokiej jakości stosowanych upraw. Mieszkańcy Poznańskiego sądzą, że posiadają większe zasoby gotówki, lepsze samochody, bardziej luksusowe wyposażenie domostw od swoich sąsiadów zza kordonu. Często wskazuje się też na wyższy stopień mechanizacji gospodarstw i wysoki stan techniczny zabudowań gospodarczych. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniane różnice w stanie posiadania nie są obecnie postrzegane jako znaczące, tak wyraźne jak to miało miejsce w przeszłości. Bardzo wysoko jest oceniana przez Poznaniaków popularność różnych form kolektywnego działania zawodowego mieszkańców dawnej Kongresówki. Współdziałanie, pomoc sąsiedzka we wszelkich pracach polowych i gospodarczych jak również innych sytuacjach życiowych - to charakterystyczne cechy zachowań Kongresowiaków. Te zalety sąsiadów zza Prosny są szczególnie widoczne na tle wskazywanych i określanych jako egoistyczne, pełne niechęci, zawiści postaw Poznaniaków, ich tendencji do izolowania się względem najbliższych sąsiadów i zamykania we własnym, ścisłym gronie rodzinnym. Porównanie wyżej zrelacjonowanych sądów grupowych mieszkańców PoznaI1skiego dotyczących etosu pracy i stanu posiadania z ich deklaracjami na ten sam temat zebranymi przy wykorzystaniu techniki list cech-przymiotników4 potwierdza zasadność dokonanej rekonstrukcji. Tabela I. Przekonania I I L mieszkańców Poznal1skiego na temat cech grupy własnej oraz obcej (ze wschodniej strony pogranicza) w sferze etosu pracy wielkość próby = 100 Najistotniejsze cechy grupy własnej - Poznaniaków Najistotniejsze cechy grupby obcej - Kongresowiaków cecha - frekwencja wskazań l porządny I oszczędny i gospodarny l solidny i postępowy 35°/., 30'1., 28% 25% 23% eecha sprytny niechlujny zacofany - frekwencja wsk. 33% 25% 21% - ~ Uwaga: W powyższym zestawieniu znalazły się cechy, które przez osoby badane zostały uznane za właściwości istotnie różnicujące obydwie grupy. I tak np. przy wysokim procencie wskazań na cechę "pracowity" jako właściwość grupy własnej pojawiała się równoczesna tendencja do: I. przypisywania drugiej grupie cechy przeciwstawnej (tu - niechlujny), 2. niewskazywania na takąl. cechę przeciwstawm! w charakterystyce grupy własnej (tu - "niechlujny Poznaniak" - tylko 3% wsk.). Zakres i charakter dystansu międzygrupowego społeczności stron pogranicza mogą także ilustrować deklaracje mieszkańców Poznańskiego na temat preferencji w wyborze partnera do prowadzenia wspólnych przedsięwzięć natury ekonomicznej. 4 Każdy informator wybierał z listy 18 przymiotników niego za istotne właściwości każ.dej z grup. dowolną liczbę cech uznanych przez �104 Tabela 2. Odpowiedzi mieszkańców Poznańskiego na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów. transakcji finansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wybrał - człowieka tutejszego czy osob~ "stamtąd"~ wielkość próby = 100 Rodzaj deklaracji Frekwencja wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym osobę nie sprawi/oby pochodzeniem, z tamtej mi to miejscem strony dokonanych wyborów 56 'Y<, wsk. g°lt, wsk. pogranicza różnicy, me zamieszkania kierowałbym wspólnika się 35% wsk. W deklaracjach zestawionych w tabeli 2. zostały wyrażone dwie podstawowe opcje. Pierwsza z nich, wciąż dominująca, uzewnętrznia zachowawczość postaw polegających na utrzymywaniu dystansu międzygrupowego, funkcjonowaniu stereotypowego podziału na swoich i obcych. Wybór "swojego" na partnera do prowadzenia interesów był uzasadniany argumentami trojakiego rodzaju: 1. dobrą znajomością własnej grupy, takich zalet jej członków jak solidność i przedsiębiorczość, 2. brakiem zaufania, niechęcią żywioną wobec mieszkańców wschodniej strony pogranicza, 3. wskazaniem na konkretne cechy Kongresowiaków dyskwalifikujące ich jako potencjalnych wspólników: przebiegłość, spryt, niesolidność, lekceważący stosunek do drugiego człowieka, skłonność do spekulacji. Druga opcja, nazwijmy ją pragmatyczną, jest wyrazem przełamywania dawnego antagonizmu, nowego spojrzenia na rzeczywistość dnia dzisiejszego, obowiązujące w niej realia ekonomiczne i społeczne. Należy jednak zaznaczyć, że wśród osób wyrażających takie opinie przeważali osobnicy posiadający rodzinę po drugiej stronie dawnej granicy. Poznaniacy przypisują sobie cechy, które w sposób szczególny predestynują ich do pomnażania dóbr materialnych. W pierwszej kolejności wymieniana jest tu oszczędność określana wręcz jako skąpstwo, sknerstwo mająca stanowić przejaw gospodarności, racjonalnego podejścia do życia i zdrowej rywalizacji międzysąsiedzkiej. Panuje pogląd, że ludzie z Poznańskiego najchętniej przeznaczają zarobione pieniądze na kolejne inwestycje we własnych gospodarstwach oraz na konsumpcję - lepsze jedzenie, zakup nowych mebli i wczasy rodzinne. Inaczej postrzegani są Kongresowiacy, którzy prowadzą jakoby "działalność na pokaz, na zewnątrz" wyrażającą się w kupowaniu drogiej odzieży, organizowaniu wystawnych przyjęć, szastaniu pieniędzmi na alkohol i rozrywki. Uważa się, że tamtejsi gospodarze nie są tak skłonni jak Poznaniacy do inwestowania we własny warsztat pracy, "wolą zbierać w pończochę". Wskazywane są różne cechy grupowe i uwarunkowania determinujące taką a nie inną sytuację ekonomiczną Kongresowiaków: 1. panujące tam niekorzystne warunki pracy, zwłaszcza duże rozdrobnienie gospodarstw, 2. negatywne deprawacyjne wpływy obcych grup etnicznych (Rosjan i Żydów) jakie miały miejsce w przeszłości, 3. brak należytego stosunku do pracy. �105 Tak cechy fizyczne jak i język, ubiór oraz zachowania w miejscach publicznych stanowi,! elementarne kryteria identyfikacji członka własnej społeczności czy osobnika spoza grupy. Zdaniem 70% naszych rozmówców z terenów Poznańskiego i w chwili obecnej możliwe jest rozpoznanie przynależności grupowej danego człowieka na podstawie jego sposobu wysławiania się, noszonej odzieży czy zachowania już podczas pierwszego, przelotnego kontaktu w miejscach ogólnodostępnych. Różnice w mowie były najczęściej przywoływanym wyróżnikiem odmienności mieszkańców każdej ze stron pogranicza. Za najbardziej charakterystyczną cechę języka Kongresowiaków uważane jest, jak to określają sami informatorzy, "gadanie po wiejsku, na ludowo" polegające na specyficznym odmienianiu czasowników w drugiej osobie liczby mnogiej. Zamiast mówić: "macie", "chodźcie", "dajcie" używają oni form z końcówką -ta: "mota", "chodźta", "dajta". Kolejna, często podnoszona różnica dotyczy używania przez ludzi ze wschodniego brzegu Prosny specyficznych form bezokolicznika i czasu przeszłego niektórych czasowników - np. zamiast "stać" - "stająć", zamiast "stał" - "stojał" czy też "stali" - "stojali". Wskazywane są też liczne różnice w słownictwie używanym przez członków grup pogranicza. Jako przykłady przytacza się najczęściej takie słowa jak: zeszyt (kajet), wiadro (węborek), kurtka (kapota), żur (polewka) a także szereg nazw narzędzi rolniczych, stolarskich, określeń jednostek miar i wag. Blisko połowa rozmówców z Poznańskiego uznała, że wychwytywane przez nich różnice w mowie są trudne do zdefiniowania, można je określić jako ,.ogólne odrębności gwarowe", wśród których najbardziej typowe jest "zaciąganie", "zaśpiew" czy "miękkie akcentowanie" mieszkańców ziem dawnego zaboru rosyjskiego w Wielkopolsce. Wyrażano też pogląd, że mowa "poznańska" zawierająca szereg zapożyczeń, naleciałości z języka niemieckiego, jest mniej poprawna od języka Kongresowiaków, którzy z kolei mówią bardziej dosadnie, wręcz wulgarnie, "wolno i kwieciście". W przeszłości mieszkańcy pogranicza nie mieli najmniejszych problemów z określeniem przynależności grupowej na podstawie wyglądu zewnętrznego. Jednak Poznaniacy są zgodni co do tego, że w chwili obecnej coraz trudniej jest rozpoznać pochodzenie terytorialne człowieka, zwłaszcza młodego, na podstawie ubioru czy cech fizycznych. Starsi Kongresowiacy wyróżniają się jeszcze niechlujnym wyglądem, zniszczoną odzieżą roboczą w jakiej pojawiają się w miejscach publicznych - w skłepie, na targu czy w punkcie skupu płodów rolnych. Zupełnie nie przywiązują wagi do swojego wyglądu i higieny osobistej. Są zazwyczaj nieogoleni, noszą poplamione berety, "czarne od brudu koszule". Starsze kobiety wciąż jeszcze zakładają na głowy chusty, zarówno na codzień i w dni świąteczne. Większość starych ludzi ma bardzo zniszczoną cerę, ..dziobate twarze" - stygmat ospy, która była kiedyś powszechną chorobą. Młodzi mężczyźni z Kongresówki są zwykłe ". .. podniszczeni bo więcej przepici, po tym można ich zawsze rozpoznać". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego uważają za ludzi bardzo elegancko i szykownie ubranych w przeciwieństwie do Kongresowiaków - "Tam jeśli ktoś jest nawet dobrze ubrany to jest w tym coś prowincjonalnego, taki wiejski szyk, niby normalnie �106 ale coś nie tak"; "lm się wydaje, że są modni a ubierają się tak kraciasto, krzykliwie, w ostrzejsze kolory. U nas wszystko jest stonowane, spokojne"; "Chadziaje są bardzo wystrojeni ale pod spodem smród, brud". Do charakterystycznych zachowań mieszkańców wschodniej strony dawnej granicy wskazywanych przez Poznaniaków należy pijaństwo, alkoholizm. Podchmielonych lub pijanych mężczyzn, młodych i starych, można tam spotkać wszędzie: w sklepie, w lokalach gastronomicznych, na zabawach, na ulicy. Preferowane są trunki wysokoprocentowe, nie gardzi się też denaturatem. We wspomnieniach informatorów silnie utrwaliło się zjawisko masowego spożywania denaturatu ("bryndzy") przez Kongresowiaków w latach międzywojennych. A oto kilka typowych wypowiedzi na poruszany temat: "Tu w Poznańskiem też się pije, ale tam to chleją ... sami to pędzą"; "Oszczędny Poznaniak wypije kufelek piwa, czasami poprawi małym kielichem wódki i jest tanio a przy tym szumek w głowie. W Kaliskiem kto wypije więcej wódki jest bohaterem"; "U nas jak kto pije to w domu i nigdzie nie wychodzi, tam piją poza domem, gromadnie". Mieszkańców Kongresówki rozpoznaje się też po głośnym, krzykliwym i swobodnym zachowaniu w środkach komunikacji i lokalach rozrywkowych - "Gdy u nas (w Poznańskiem - J. S.) wsiada się do autobusu, który jedzie na tamtą stronę, to siada się spokojnie i rozmawia cicho. Tam już panuje gwar, oni wszyscy krzyczą, zaczepiają ludzi pytając ich w tej swojej gwarze gdzie jedzieta ?". Takie zachowania idą często w parze ze skłonnościami do wywoływania konfliktów, kłótliwością czy wręcz brutalnością wobec innych ludzi - "Kaliszak jest do bitki zawsze skory"; "Tam to łatwo wyjść z zabawy lub knajpy z bronami w plecach". Jednocześnie ludzi ze wschodniego brzegu Prosny uważa się za bardziej bezpośrednich i uprzejmych, co ma przejawiać się w powszechnym u nich zwyczaju pozdrawiania uśmiechem i słowem każdego napotkanego we wsi, także nieznajomego człowieka. Taka forma zachowania nie jest znana w Poznańskiem. Gościnność i bogate życie towarzyskie są postrzegane przez Poznaniaków jako cechy wyróżniające grupę ich wschodnich sąsiadów. Na poparcie takich opinii przytaczano najczęściej własne doświadczenia, np.: "Tylko w Kongresówce są ludzie serdeczni i gościnni. Sam się o tym przekonałem gdy wracałem z wojny, spod Wielunia do siebie, do Masanowa. Po tamtej stronie na każdym moście czekała jakaś kobieta z gorącą kawą, kawałkiem chleba. Wszędzie byłem jakoś ugoszczony, przenocowany. To się skończyło po przejściu Prosny na naszą stronę w Grabowie. Do domu doszedłem już bardzo głodny ... ". Obok sądów i doświadczeń w rodzaju wyżej przytoczonego zarejestrowano też szereg zgryżliwych w tonie wypowiedzi na temat sposobu podejmowania gości przez Kongresowiaków: "Ale cóż to u nich za gościna - wódka i zagrycha, nic więcej"; "Raz mnie tam ugoszczono. Podali jakieś roztopione skwarki i kluchy w jednej misce. Od tej pory nie chodzę już tam z wizytą". Spotkania towarzyskie w domach mieszkańców Kongresówki mają odbywać się znacznie częściej niż w Poznańskiem. W zasadzie każda okazja i miejsce są odpowiednie do zebrania się w celu wspólnego, wesołego spędzenia �107 czasu. Wciąż żywa jest tradycja spotkań towarzyskich po pracy, przed domami: "Mają tak,! modę na plotkowanie. Siadają na ławeczkach przed domami i gadają lub śpiewaj,!". Atmosfera zabaw po wschodniej stronie Prosny jest dużo przyjemniejsza niż w Poznańskiem, " .. jest więcej muzyki swojskiej", ludzie bawią się spontanicznie i bez skrępowania, są "luźni i radośniejsi". W wypowiedziach Poznaniaków na ten temat można wychwycić ton pewnej zawiści oraz rozżalenia kierowanego pod adresem członków własnej grupy: "U nas to tylko w telewizor się gapią"; "Takie imieniny to tam są zwykle spotkaniami samych mężczyzn, u nas trzeba iść z żonami i nie ma żadnego balowania. My w ogóle oszczędzamy na takich rzeczach jak relaks i rozrywka. Ludzie wolą zjeść, nie wypiją". Gościnność, zamiłowanie do rozrywek i bogate życie towarzyskie Kongresowiaków mają wynikać z ich filozofii życiowej wyrażającej się pelną afirmacją życia, pogodnym i życzliwym stosunkiem do drugiego człowieka pozbawionym interesowności i wyrachowania, oderwanym od spraw materialnych. Ten typ mentalności był definiowany przez Poznaniaków jako "bezpośredniość myślenia", "chęć pokazania się ludziom z lepszej strony", "otwartość, przyjacielskość z natury". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego oceniają jako grupę łudzi "smutnych, sztywnych", żyjących "sam na sam ze sobą". Sądy Poznaniaków na temat różnic grupowych w sferze życia rodzinnego odnoszą się głównie do sytuacji z przeszłości, np.: "Nasi dziadkowie szli na wycug, tam starych wyrzucano na żebry i przychodzili do nas po jałmużnę". Obecnie wskazuje się tylko na specyfikę organizowanych za Prosną uroczystości rodzinnych: wystawność styp i wesel, szerszy repertuar przyśpiewek weselnych, uroczysty charakter oczepin. Akcentowane różnice dotyczą przede wszystkim strony organizacyjnej imprez rodzinnych. Ludzie z Poznańskiego uważają się za osoby wyjątkowo dobrze zorganizowane w podejmowanych na forum publicznym działaniach pozazawodowych i stosownie do ich wagi weń zaangażowane: - "Tu ludzie wkładają całe swoje serce we wszystko co robią dla gminy. Tam się tak nie przykładają ... Jesteśmy może mniej żywiołowi, ale za to z pewnością lepiej zorganizowani i bardziej zainteresowani". Dbałość o wspólne dobro, wysoki stopień zorganizowania społecznego wyrażający się istnieniem i sprawnym działaniem licznych organizacji lokalnych (koła włościanek, chóry, straż pożarna itp.) - to najczęściej przywoływane dowody aktywności społecznej i zainteresowania sprawami wspólnoty lokalnej. Jednocześnie deklarowana jest przez Poznaniaków ich powszechna niechęć do form współdziałania polegających na wykonywaniu wspólnych prac na rzecz całej społeczności. Tłumaczy się to rozmaicie - brakiem wolnego czasu, tradycyjnym preferowaniem indywidualnych form pracy, wreszcie zwykłym sobkostwem, nastawieniem wyłącznie na pomnażanie własnego majątku: "Tu nie ma zorganizowania, czyn społeczny to zero, nie istnieje"; "Tam to lubią pracować w kolektywie, zwłaszcza jeśli chodzi o jakieś konkretne korzyści ... zawsze razem, wspólnie robią coś dla siebie. U nas są ludzie chytrzy i myślą tylko o sobie samych"; "Żyjemy z dala od siebie i niczym poza swoimi sprawami się nie interesujemy, ani polityką, ani sprawami publicznymi, ot tak każdy przez się". �108 Możliwe, że właśnie w związku z powyższym wielu Poznaniaków wyrazilo wątpliwość, czy członkowie ich grupy mogą być godni zaufania, wiarygodni społecznie - "Nasi nie angażują się we wspólną działalność ... i dlatego nie są godni zaufania. Jak ktoś nie ma majątku, to go lekceważą i nie pomogą". Nadal jednak przeważają sądy o solidności członków grupy nieustannie wzmacniane negatywnymi opiniami o sąsiadach zza Prosny, ich nieuczciwości i szerzącym się tam łapówkarstwie. W takich sferach aktywności życiowej jak działalność polityczna, zainteresowanie sprawami kraju czy religijność Poznaniacy nie zauważają obecnie żadnych istotnych różnic międzygrupowych. Spróbujmy teraz porównać wyżej opisane wyobrażenia zbiorowe z przekonaniami na ten temat żywionymi przez mieszkańców wschodniej strony dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce. III Mieszkallcy ziem po wschodniej ("rosyjskiej") stronie pogranicza czują się Wielkopolanami a swoje rodzinne strony uważają za integralną część regionu. Określenia "Wielkopolska" ("Wielkopolanie") i "Poznańskie" ("Poznaniacy") nie są przez nich traktowane synonimicznie jak to miało miejsce po drugiej stronie granicy. Poznańskie ma stanowić tylko część obszaru Wielkopolski, której granice Kongresowiacy umiejscawiają analogicznie jak to się czyni w wydawnictwach kartograficznych i opracowaniach historycznych. Z kolei wschodnia granica Poznańskiego ma pokrywać się z dawną granicą zaborową. Sąsiedzi z Poznańskiego są określani przy pomocy jednego przezwiska lokalnego - Bażant. Nazwa ta jest powszechnie znana i używana w strefie przygranicznej na całym przebiegu granicy zaborów: od okolic Powidza - na północy po Ostrów Kaliski - na południu. Kongresowiacy bardzo wysoko oceniają działania mieszkańców Poznańskiego na polu zawodowym, osiągane przez tych ostatnich sukcesy ekonomiczne i równocześnie wskazują na szereg negatywnych zachowań członków własnej grupy w tej dziedzinie: "W Poznańskiem panuje tradycja dobrej roboty, większa gospodarność i zaangażowanie w to co się robi. Kaliszaki to takie lenie, obiboki"; "Bażanty są bardziej fachowi, odpowiedzialni, dbają o swoją reputację. Tam jest większy posłuch wobec swoich przełożonych". Wymieniane zalety sąsiadów zza miedzy mają brać swe źródło z pozytywnych oddziaływań pruskiego zaborcy, który to stworzył swoim poddanym dogodne warunki do posiadania dużej własności ziemskiej i pomnażania majątku a tym samym ukształtowania właściwego stylu pracy - "Tam są ludzie umiejętni bo zawsze pracowali na swoim, mieli dobrą niemiecką szkołę pracy". Gospodarze z Poznańskiego są uważani za ludzi przedsiębiorczych, postępowych i nowoczesnych w sferze działań zawodowych. Zwraca się uwagę na wysoki stopień mechanizacji gospodarstw rolnych w Poznańskiem oraz, z drugiej strony, na niedoinwestowanie, niedorozwój gospodarczy wschodniej Wielkopolski. Także samych siebie Kongresowiacy postrzegają jako ludzi �109 postępowych, którzy zdeterminowani zapóźnieniami z lat przedwojennych nie mogą się przebić, osiągnąć sukcesu ekonomicznego: "Teraz to i tu większy postęp, śmiałe posunięcia, jest wielu ryzykantów. Ale cóż z tego, skoro u nas już taka tradycja biedy, mały handelek na wzór żydowski"; "Jesteśmy mniej skrupulatni, za to bardziej przebojowi". Współpraca sąsiedzka jest cechą mającą wyróżniać Kongresowiaków od mieszkańców Poznańskiego, którzy jawią się im jako skrajni indywidualiści, osoby nie znające solidarności grupowej, zainteresowane tylko własnymi problemami. Wśród przyczyn takiego stanu rzeczy wymienia się najczęściej samowystarczalność gospodarstw Poznaniaków i rozwiniętą u nich rywalizację między sąsiadami. Drobni rolnicy ze wschodniej strony Prosny są skazani na współdziałanie z s'lsiadami, bez których pomocy nie byłoby możliwe terminowe zakończenie prac polowych - "Tutejsi zawsze pomagali sobie - to takie wspólne klepanie biedy, tam nikt ci nawet soli nie pożyczy. Zawsze mieli więcej maszyn, mogli sobie sami pole obrobić i wszystko zebrać na czas". W celu dokonania porównań odwołamy się raz jeszcze do deklaracji na temat etosu pracy, zebranych przy pomocy techniki list cech-przymiotników. Tabela l Przekonania mieszkaliców Kongresówki (z zachodniej strony pogranicza) wielkość próby grupy Najistotniejsze cechy własnej - Kongresowiaków cecha post<;powy oszczydny sprytny - frekwencja 34'Y., 28% 20% na temat w sferze = 100 grupy wskazali grupy pracy własnej oraz obeej Najistotniejsze cechy obcej - Poznaniaków cecha gospodarny nowoczesny cech etosu - frekwencja wsk. 27% 20% Zarówno w autocharakterystyce jak i obrazie grupy obcej uwidacznia się brak cech, które zgodnie z wcześniej opisaną metodą analizy można by uznać za istotnie różnicujące wskaźniki odrębności grupowej. Wszystko wskazuje na to, że różnice odczuwane przez mieszkańców wschodniej strony pogranicza nie są tak wyraźnie wyartykułowane jak to miało miejsce w grupie Poznaniaków. Obok wyżej przytoczonych sądów zarejestrowano też szereg opinii ambiwalentnych, co sugeruje nasilenie się tendencji do minimalizowania tych różnic i poszukiwania wspólnych cech dla obydwu społeczności pogranicza. Z danych zestawionych w tabeli 4. wynika, że Kongresowiacy nie są zbyt pryncypialni w swoich zapatrywaniach na możliwość wejścia w układy zawodowe i finansowe z Poznaniakami. Wyraźnie przedkładają potencjalne korzyści ekonomiczne nad dawne podziały i animozje, zauważają predyspozycje mieszkańców Poznańskiego do działań w sferze ekonomicznej, są skłonni nawiązać współpracę z każdym kto gwarantuje osiągnięcie sukcesu finansowego. Odzwierciedla to otwartość grupy, aspirowanie jej członków do wartości i sposobów działania utożsamianych z najlepszą metodą dochodzenia do majątku i wysokiej pozycji zawodowej. Nawet osoby, które w wyborze �110 Tabela 4. Odpowiedzi mieszkańców Kongresówki na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów, transakcji rinansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') - Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wyhrał - człowieka tutejszego czy osohę "stamtąd''') wielkość próhy = 100 Frekwencja Rodzaj deklaracji wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym wyborów 39'1., wsk. 22(Y;) osobę z tamtej strony pogranicza nie sprawiłoby mi to różnicy, nic kierowałbym pochodzeniem, miejscem zamieszkania wspólnika dokonanych wsk. się 39°;', wsk. potencjalnego partnera do interesów preferowały kogoś "swojego" uzasadniały to bardzo prozaiczną przyczyną - "Ci z Poznańskiego by nas nie chcieli. Wyśmiewają się z nas, nie traktują poważnie ... Sam mógłbym wejść w interesy z kimś stamtąd, to opłacalne, lecz który z nich by nas chciał?". Dysproporcje w rozwoju gospodarczym ziem obydwu stron dawnego pogranicza tłumaczone są, jak już wspominaliśmy, odmiennymi drogami rozwoju wytyczonymi jeszcze przez państwa zaborcze. Poza tym wskazywane są różne cechy negatywne Kongresowiaków utrudniaj<!ce im osiąganie wymiernych efektów finansowych: "My Kaliszacy żyjemy sobie dniem dzisiejszym, bardzo beztrosko ... "; "Tu łatwo przyszło to i łatwo poszło - panuje rozrzutność i podatność na modę"; "Nasi ludzie przywiązują mniejszą wagę do dóbr materialnych, odwrotnie niż w Poznańskiem". Konkludując, należy stwierdzić istnienie wyraźnej zbieżności poglądów członków obydwu grup na temat ich podejścia do pracy i posiadanych dóbr. Charakterystyka języka, sposobów wysławiania się mieszkańców pogranicza prezentowana przez Kongresowiaków jest bardzo bogata, zawiera więcej szczegółów. Na pierwszym miejscu wymieniane są używane przez Poznaniaków określenia rzeczy, które po wschodniej stronie Prosny zwykło się nazywać inaczej, np.: flaszka (butelka), tytka (torebka), szpadel (łopata), gable (widły do ziemniaków), szońdy (nosidła), wasserwaga (poziomnica), hebel (strug), krajzega (piła), węborek (wiadro), wyżynać (wypędzać, wygnać), chrzestna (kumoszka), bór (las), kozak (chłopak), urczyk (koń), sabatnik (piec do chleba). Następna właściwość mowy Poznaniaków jest określana jako "niepoprawna, opaczna polszczyzna", "gwara poznańska" polega na opuszczaniu pewnych samogłosek w wyrazie bądź zamienianiu ich na inne. Np. mówi się tam "bułem" - zamiast "byłem", "ciknie" ("cieknie"), "uryzie" ("ugryzie"), "godoj" k ") "cu "( "co,") "sza k" ("Ja . k"),,,tSZl'" ("ga d·aj "),,,mosz " ("masz,,,") k tu "( "to, ("trzy"), "swyter" ("sweter"), "łowka" ("ławka"), "ulicka" ("uliczka"). Bardzo często przekręcane są przez Poznaniaków nazwy okolicznych miejscowości, np. Wieluwieś - Wielowieś, Bronszewice - Broniszewice. Ludzie z Poznańskiego mają też posługiwać się cpecyficznymi powiedzonkami: "tej" - zwracając się do drugiej osoby, "ja" - potwierdzając coś, wyrażając akceptację. Wśród właściwości mowy własnej grupy wymieniane są: opisane wcześniej używanie końcówki -ta w drugiej osobie 1. mnogiej czasowników, "miękkość �111 wymowy", "brak twardego akcentu" oraz specyficzny styl mówienia polegający na używaniu lapidarnych sformułowań. Ponadto ludzie ze wschodniej strony pogranicza zwracaj,! się do wszystkich, także osób starszych przez "ty", natomiast w Poznańskiem mówi się np. "ojciec, weżcie ... " (pluralis maiestaticus). Podkreśla się, że język Poznaniaków pomimo tych wszystkich błędów jest bardziej poprawny od mowy mieszkańców Kongresówki. Trzeba też zaznaczyć, że wszystkie wskazywane różnice mają dotyczyć przede wszystkim ludzi starych a mlodego pokolenia tylko w ograniczonym zakresie. Kongresowiacy nie formułują kategorycznych sądów na temat różnic w ubiorze i wyglądzie zewnętrznym mieszkańców stron pogranicza. Przeważa opinia, iż obecnie nie sposób na tej podstawie rozpoznać przynależności grupowej. Wskazuje się jedynie na pewne odmienności w sposobie ubierania się kobiet - chusty noszone przez mieszkanki Kongresówki oraz większą dbałość Poznanianek o swój wygląd. Zwyczaj pozdrawiania osób napotkanych w miejscach publicznych, serdeczność i otwartość mają być cechami typowymi dla mieszkańców wschodniego brzegu Prosny - "Tutaj jeden drugiemu się kłania, nawet jeśli się nie znają. W Poznańskiem wszystko jest "honorowe", każdy czeka aż ten drugi go pozdrowi"; "Poznaniacy są sobkowaci, nawet sąsiad sąsiadowi ledwo dzieńdobry mówi". Takie formy zachowań wynikają z faktu, iż Kongresowiacy są ludźmi bardziej rozmownymi, łatwo nawiązującymi kontakty, otwartymi na innych ludzi - "Nasi od razu wyglądają na szczęśliwszych, weselszych w porównaniu ze sztywnymi, zamkniętymi w sobie Bażantami". Jednak na ogól Poznaniacy sc! postrzegani jako ludzie uprzejmi, "o ogólnej kulturze zachowań", osoby wyróżniające się opanowaniem, powściągliwością i zdyscyplinowaniem - "Poznaniak to publicznie by nie ubliżył"; "Ich kultura jest widoczna w sklepie, w usługach czy w lokalu - mają przyjemniejszą obsługę ... są bardziej cywilizowani, nie pchają się w kolejkach". Poza tym Poznaniacy jawią się mieszkańcom Kongresówki jako osoby dumne i wyniosłe, wyjątkowo zarozumiałe, manifestujące w każdej sytuacji pewność siebie i pogardliwy stosunek do sąsiadów zza kordonu. Pogląd ten, wyrażany głównie przez ludzi starszych ze środowiska wiejskiego, jest połączony z przekonaniem o zadziorności Poznaniaków, ich skłonności do manifestowania swojej przewagi majątkowej. Informatorzy z Kongresówki uważają też, że ich grupę wyróżnia szarmancki stosunek do kobiet (zwyczaj całowania w rękę) oraz skłonności do nadużywania alkoholu - "Tam smęcą nad piwkiem a my pijemy wódkę. U nas pije się szybko i upija się"; "Upijamy się - za to zawsze na wesoło". Blisko 1/3 rozmówców zauważyła, że w chwili obecnej trudno jest zidentyfikować przynależność grupową na podstawie zachowań w miejscach publicznych. Sądy Kongresowiaków na temat ich gościnności i życia towarzyskiego należy uznać za jeden z bardziej znaczących elementów autocharakterystyki, stereotypowego wizerunku własnej grupy. Uważają się oni za ludzi wyjątkowo gościnnych w przeciwieństwie do Poznaniaków uchodzących za skąpców, �112 samotników i egoistów - "Tu ludzie są bardzo gościnni, ugoszczą jak mogą. U Bażantów jak się nie umówisz wcześniej, to nawet herbaty nie dostaniesz": "Tam są skąpi a sknerstwa z gościnnością pogodzić się nie da ... "; "Tam ludzie zajęci pracą nie mieli i nie mają czasu na kontakty z innymi. Gościnność miejscowych jest powszechnie znana, to takie wpływy wschodnie ... "; "U nas jest taka gościnność bez skrupulatności i wyrachowania, spontaniczna". Gościnność Kongresowiaków ma iść w parze z ich zamiłowaniem do zabawy, utrzymywaniem i pielęgnowaniem szerokich kontaktów towarzyskich. dużą inwencją w wynajdywaniu atrakcyjnych form spędzania czasu wolnego od pracy. Są przekonania, że spotykają się w celach towarzyskich znacznie częściej niż Poznaniacy. Spotkania te przybierają najróżniejsze formy - od tzw. posiadówek na ławkach przed domami poprzez niezapowiedziane wizyty domowe w dni robocze, po huczne zabawy imieninowe, na które zaprasza się szerokie grono rodzinne, sąsiadów i znajomych - "U nas każdego dnia są spotkania przed domami. Jak zabawa to tylko z orkiestrą, żywiołowo, to i więcej rozrób ... korzystamy z każdej okazji, aby pośmiać się i potańczyć": "Nasi rodzice więcej i ciekawiej bawili się - nie mieli pracy a dużo czasu wolnego. Coś z tego zostało nam do dziś ... ". Mieszkańcy wschodniej Wielkopolski uważają się za Judzi wyróżniających się dużym poczuciem humoru, skłonnościami do mocniejszych trunków dzięki czemu ich życie towarzyskie cechuje "lekki brak kultury". Specyfika ich spotkań wyraża się w obfitości serwowanego poczęstunku, zwłaszcza alkoholu. spontaniczności zachowań gospodarzy i gości, wspólnych śpiewach. Poznaniacy są tu postrzegani zgoła inaczej: "W Poznaniu główną okazją do spotkań s~! pogrzeby .. ."; "Nie odwiedzają się bo szkoda im pieni~dzy. Raczej też nie śpiewają, ważne dla nich są tylko jakieś korzyści a nie więzi z innymi ludźmi. spotkania i przyjaźnie"; "Poznaniacy jak są u kogoś to jedzą i piją. u siebie myślą tylko jak się pozbyć gościa". Podkreśla się, że mieszkańcy Poznańskiego są domatorami, ludźmi zamkniętymi we własnych kręgach rodzinnych, niechętnymi do wydawania pieniędzy na rozrywkę. Kongresowiacy podkreślają też różnice międzygrupowe w obchodzeniu uroczystości rodzinnych takich jak pogrzeby i wesela a także świąt dorocznych gromadzących przy jednym stole całą rodzinę. Organizowane przez Poznaniaków stypy odbywają się w lokalach, są imprezami skromnymi, na których spotyka się tylko naj bliższa rodzina. Nie podaje się alkoholu, zaś przy samej trumnie odmawia się różaniec i odbywa wspólne chwile skupienia. W Kongresówce na stypę zaprasza się do domu rodzinę, sąsiadów i znajomych. Jest to uroczystość wyprawiana hucznie, na której spożywa się duże ilości alkoholu i śpiewa - "Stypy to my świętujemy na całego"; "U nas pogrzeby to łącznie ze świnobiciem". Z kolei wesela po wschodniej stronie Prosny są bardziej wystawne, liczba zapraszanych gości sięga czasem i 200 osób, imprezy trwają 3, 4 dni - "... dwie orkiestry, dwa dni poprawin, czasami potrafimy bawić się i cały tydzień ... "; "W Poznańskiem wesela trwaj,! tylko do północy. Bywa, że po ślubie rodzice i dzieci idą do restauracji i robią tylko małe przyjęcie przy szampanie". Wschodni Wielkopolanie sądzą, iż są szczególnie predysponowani do pracy �113 w kolektywie, działalności społecznej na rzecz całej wspólnoty lokalnej - "Tu wszystko budowano własnymi siłami - szkołę, remizę, most i drogę. U Bażantów to wszystko zawsze by lo". Popularność tego typu prac ma wynikać z bardzo prozaicznych przyczyn, które najlepiej zilustrują sami informatorzy: "Bieda tu panująca zmuszała nas do wspólnych działań. Tu brakowało dosłownie wszystkiego. To tradycja jeszcze sprzed wojny - wspólne decyzje, wspólna praca, wspólne działania"; "W Poznańskiem uważa się, że skoro płaci się podatki, to takie rzeczy jak budowa szkoły czy drogi są obowiązkiem władz". Jednocześnie odczuwany jest brak dobrej organizacji w realizowaniu prac tego typu - "U nas ludzi łatwo zwołać, nawiązać kontakt, ale nie są zdyscyplinowani, robią kiedy im się podoba ... ". IV W świetle powyższych ustaleó sądy identyfikacyjne mieszkaóców obydwu stron dawnego pogranicza zaborów jawią się jako asymetryczne. Poznaniacy postrzegają ludność ziem Kongresówki w Wielkopolsce jako grupę obcą w znacznie wyższym stopniu aniżeli ci ostatni odbierają swój dystans do mieszkańców Poznańskiego. Sytuacja ta odzwierciedla pozytywne nastawienie wschodnich Wielkopolan do zachodnich sąsiadów wyrażające się dążeniem do przyjęcia atrakcyjnych wzorców kulturowych i gospodarczych, efektywnych zasad działania zapewniaj<!cych dostatnie życie. Postawa ta polegająca na poszukiwaniu więzi łączących wszystkich Wielkopolan w sposób istotny niweluje odczuwanie różnic wynikających z dawnego podziału politycznego regionu. Z drugiej strony, Poznaniacy prezentują się jako grupa zamknięta o znacznym stopniu ekskluzywności wynikającym z wysokiej samooceny jej członków, ich przekonaniu o przewadze w sferze ekonomicznej, satysfakcji z osiąganych efektów własnej pracy. Zdecydowanie odcinają się od jakichkolwiek więzi z Kongresowiakami, nie uważają ich nawet za Wielkopolan. Wyrażają przemiennie protekcjonalny bądż wrogi, pogardliwy stosunek do mieszkaóców wschodniej strony pogranicza. Także cechy drugiej grupy wskazywane jako pozytywne (np. sfera życia towarzyskiego, współpraca sąsiedzka) nie mogą być w pełni akceptowane przez Poznaniaków jako kolidujące z ich filozofią życiową, "poznańskim" etosem pracy. Można sądzić, że dominantą, "głównym pionem" wyobrażeń zbiorowych mieszkańców obydwu stron pogranicza o właściwościach ich grup są ich stereotypy odwołujące się do etosu pracy, działań propagowanych i praktykowanych w sferze zawodowej, zasad wydatkowania dochodów, stosunku do zgromadzonych dóbr. Opisane sądy grupowe oddają przede wszystkim zjawisko zderzenia się różnych mentalności - filozofii życiowych ukształtowanych w wyniku podążenia odrębnymi drogami rozwoju gospodarczego i zaistnienia znaczących dysproporcji ekonomicznych pomiędzy grupami pogranicza. Znamienne jest, iż przywołane opinie nie odwołują się do istotnych różnic międzygrupowych w dziedzinie obrzędowości, obyczaju czy zachowań rytualnych wskazując tu jedynie na pewne rozbieżności o charakterze ilościowym (np. czas trwania spotkań, ilość serwowanego na nich alkoholu). Z kolei takie H - Lud l. LXXVII �tl4 cechy roznIcujące obydwie grupy jak gościnność, towarzyskość czy formy spędzania czasu wolnego stanowią bezpośrednią konsekwencję całości uwarunkowań ekonomiczno-gospodarczych w jakich przyszło funkcjonować członkom społeczności pogranicza. Stosunek do przestrzeni, wyłączność terytoriów grupowych stanowi jeden z podstawowych warunków dokonywania identyfikacji, odczuwania faktu swojskości (obcości) 5. Mieszkańcy stron pogranicza uważający się ongiś za sobie bliskich, bezrefleksyjnie akceptujący więzi lokalne i regionalne jako rzecz oczywistą, zaczęli zauważać nowy podział administracyjny (polityczny) i odczuwać obcość w stosunku do osób z drugiej strony granicy. Proces ten stał się bardzo efektywny na skutek włączenia każdej z grup w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła bariera cywilizacyjna. Dostrzegana odmienność była nieustannie potwierdzana, kumulowała się w trakcie kontaktów międzygrupowych, przyczyniała się do napięć i uwrażliwiała na wszelkie różnice mentalne, kulturalne i ekonomiczne. Zniesienie granicy zaborowej. później granic celnych w II Rzeczypospolitej unieważniło dotychczasowe podziały przestrzenne. Pozostało jednak przeświadczenie ludzi o dystansie społeczno-kulturowym potwierdzane utrzymującymi się dysproporcjami w rozwoju dawnych dzielnic. Proces niwelacji tych różnic przybrał szczególnie intensywny charakter po drugiej wojnie światowej i trwa po dziś dzień. Zrekonstruowane podziały grupowe podtrzymywane w potocznych wyobrażeniach zbiorowych odzwierciedlają fakt uporczywego trwania dystansu poznawczo-emocjonalnego pomiędzy społecznościami pogranicza. Klimat miejscowości strefy nadgranicznej, wynikający m.in. z faktu przymusowego odizolowania członków jednorodnej kulturowo społeczności, wytworzenia się ograniczonych i specyficznych form kontaktu międzygrupowego (przemyt, nielegalny handel), wreszcie styczności z wojskami ochrony pogranicza szczególnie sprzyjał pojawieniu się wyobrażeń stereotypowych o "swoich" i "obcych". Można zakładać, że opisane sądy grupowe funkcjonują w ograniczonym zakresie także poza obszarem pogranicza jednak właśnie tam. w bezpośredniej bliskości dawnej granicy są najżywsze, najpełniej przez ludzi uświadamiane i wyartykułowane6. Jednak z tych względów trudno ekstrapolować wyniki dokonanych ustaleń na całą Wielkopolskę i jej mieszkańców. Równie trudnym zadaniem okazuje się próba określenia statusu badanych grup pogranicza. Obszar ten nie może być zdefiniowany przestrzennie, jako że nie stanowi jednostki terytorialnej o zewnętrznych granicach. Ponadto jest to teren bardzo rozległy, przynależny administracyjnie do trzech województw i dwudziestu dwóch gmin. Mieszkaóców każdej ze stron pogranicza łączą jedynie przekonania o odmienności względem grupy sąsiadów zza dawnego kordonu oraz poczucie przynależności do ponadlokalnych (subregionalnych) społeczności Poznaniaków czy Kongresowiaków. Nie sposób klasyfikować ludności ziem pogranicza jako grup 5 G. Simmcl, 6 J. Chlcbowczyk, mu (od schyłku Socjologia, Warszawa 1975, s. 504-507. Procesy narodolwórcze we wschodniej X VI II wieku do pocz. X X w.), Warszawa Europie .~rodkow<!j 1975, s. 24. IV doh;/' kapilali:- �115 :tnograficznych. Zbiorowości te nie jawią się jako "twory wyobrażeniowe" \ znaczeniu przypisywanym temu określeniu przez Józefa Obrębskiego. ~ drugiej strony nie dysponujemy jeszcze pełnymi danymi, które pozwalałyby wierdzić, iż S4 to zbiorowości nosicieli jakiegoś zespołu specyficznych cech <ultury wyróżniaj'lcych je od sąsiednich grup. Możliwe, że na tym etapie Jadań, dokonując próby zdefiniowania statusu mieszkańców pogranicza, lależałoby poprzestać na bardziej ogólnym, mniej zobowiązującym terminie ..lokalne grupy kulturowe". Wyniki tych badań można w pierwszej kolejności uznać jedynie za przyczynek do poznania pewnego wycinka mentalności - potocznej wiedzy identyfikacyjnej współczesnych Wielkopolan zamieszkujących tereny dawnego pogranicza zaborów. Przeprowadzona rekonstrukcja wyobrażeń zbiorowych mieszkańców pogranicza podważa jednak mit o jednolitości regionu i wskazuje na konieczność dalszych badań nad jednorodnością cech przypisywanych generalnie typologicznie wyodrębnionej Wielkopolsce. Wiele wskazuje, że ten zastygły wizerunek stereotypowy dwóch grup pogranicza i podzielonej Wielkopolski będzie stopniowo zawężał się treściowo, tracił spoistość a pozbawiony nadających mu znaczenie ocen i wartościowań stanie się mało czytelny, niezrozumiały. Jednak proces ten będzie stopniowy i długotrwały, może dokonać się tylko wraz ze zmianą pokoleń. W dobie restaurowania i przebudowywania idei regionalizmu, w chwili przygotowywania do realizacji nowego podziału administracyjnego regionu, konsekwencje dawnych podziałów zaborowych nie powinny pozostawać niezauważone. Nie ulega kwestii, że głos antropologów na ten temat powinien być brany pod uwagę w znacznie szerszym zakresie, niż to miało miejsce do tej pory. Jacek Schmidt THE POZNAŃ PROVINCE OLD IN THE OPINION VS. THE CONGRESS POLITICAL or DIVISIONS CONTEMPORARY KINGDOM OF THE INHABITANTS OF POLAND. REGION OF WIELKOPOLSKA (Summary) When resolutions of the Vienna Congress of 1815 were adopted, another partition of Polish lands took place. The western and central part of Wielkopolska was annexed by Prussia (the Great Duchy of Pomań), eastern Wielkopolska - by Russia. The parts of Wielkopolska, governed politically, economically and culturally for over 100 years by two eivilizationally different empires, led to significant sub-regional differences. They arc noticeable even today, both in culture and technology. Effects of this isolation arc also apparent in the mentality, social awareness of contemporary inhahitants of Wielkopolska. The identification stereotypes (insider and outsider groups) arc the most permanent form of collective ideas and the best source of information about the differences between the two parts of Wielkopolska. The article is based on materials collected by the author between 1988 and 1991 during field studies in both parts of Wielkopolska. The inhabitants of the POI.nail province sec their eastern neighbours, inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, as an alien group to a much larger degree than the latter see the inhabitants of the Poznań province. The differences are mainly seen in the stereotypes referring to �116 the ethos of work. Inhabitants of the western part of Wielkopolska feel they arc economically superior and more satisfied with the results of their work. The inhabitants of the Poznań province do not consider themselves related in any way to the inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, they do not consider them inhabitants of Wielkopolska. On the other hand, inhabitants of the eastern part of Wielkopolska are more favourable towards the inhabitants of the Poznań province and feel they should adopt some economic and cultural patterns prevalent here. For them. belonging to the community of the inhabitants of Wielkopolska is something obvious and undisputable. Reconstruction of the opinions voiced by inhabitants of both parts of Wielkopolska has indicated that the administrative (political) factor is significant in the formation of group identity. undermines the myth about the homogeneity of the region and suggests that there arc differences in the features ascribed to typologically identified Wielkopolska - a historical and cultural region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/559afbb5a754dca12ff76cd6b34d539b.pdf 734e5b29b5a1e4313f0687aac1368ff2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Indianie Am.Pd. Wenezuela - ludność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5684 Title A name given to the resource Pozorne elity / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.23-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań MARIUSZ KAIRSKI Instytut Archeologii i Etnologii UG, Gdańsk POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH WŚRÓD INDIAN E’ÑEPÁ I MATSIGENKA (AMAZONIA WENEZUELSKA I PERUWIAŃSKA) WPROWADZENIE W niniejszym opracowaniu chcemy odpowiedzieć na pytanie, czy indiańscy nauczyciele, przywódcy organizacji indiańskich oraz szefowie comunidades nativas stanowią współczesną (nowożytną) elitę analizowanych przez nas dwóch ludów zamieszkujących szeroko rozumianą Amazonię. Jeśli tak, to czym się ona charakteryzuje, jeśli nie, to dlaczego i czym w istocie rzeczy jest. Odpowiedź na powyższe pytania uzyskamy, porównując dwa różne ludy i dwie różne sytuacje; rozpatrzymy: (a) przypadek Indian E’ñepá znad rzeki Cuchivero zamieszkujących Amazonię wenezuelską (szkoła i nauczyciele), (b) przypadek Indian Matsigenka znad rzeki Urubamba w Amazonii peruwiańskiej (organizacje indiańskie i ich przywódcy)1. Będziemy się starali uchwycić i zanalizować zjawisko funkcjonowania elit, szkoły i organizacji indiańskich w jego realnym, nie zaś postulowanym kształcie. Oznacza to, iż nie poprzestaniemy na opisie deklaracji nauczycieli i przywódców organizacji indiańskich. Bezpośrednio nie będą nas też interesować programy rozwojowe i edukacyjne najróżniejszych agend rządowych Wenezueli i Peru. Naszym zamierzeniem jest konfrontacja dwóch powyższych zjawisk z rzeczywistą praktyką społeczną związaną z funkcjonowaniem szkoły i organizacji u dwóch wspomnianych ludów indiańskich. Dzięki temu chcemy pokazać różnice istniejące pomiędzy tym, „jak być powinno” (przekonania i deklaracje), a tym, „jak jest” (zachowania i postawy). Postaramy się osiągnąć to poprzez (a) skonfrontowanie wizji szkoły i organizacji indiańskich postulowanych przez programy państwowe z ich faktyczną realizacją i (b) analizę sytuacji z codziennego życia, w których uwidacznia się, naszym zdaniem, prawdziwe znaczenie rozpatrywanych zdarzeń. Zanim jednak się tym zajmiemy, przedstawimy instrumentarium teoretyczne, którego będziemy używać w naszych rozważaniach. Badania terenowe, będące podstawą tego tekstu, przeprowadziliśmy w ramach dwóch projektów: Kultury pierwotne we współczesnym świecie (grant KBN w latach 2001–2003) oraz Indianie wobec szkoły (grant MNiSW w latach 2006–2008). Wszystkie dane osobowe oraz nazwy osad występujące w tekście zostały zmienione. 1 �24 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI TEORIA Wielu antropologów używa dość bezrefleksyjnie rozmaitych terminów sądząc, że ich znaczenie jest uniwersalne. Piszą więc o tradycji, etniczności czy tożsamości, nie precyzując, co tak naprawdę mają na myśli. Naszym zdaniem taka postawa raczej utrudnia niż ułatwia rzetelne rozpoznanie przedmiotu badań. Aby tego uniknąć, zajmiemy się w tym miejscu doprecyzowaniem kluczowych pojęć, których będziemy używać w dalszej części artykułu. Będą to następujące pojęcia: społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego, elita, prestiż, autorytet oraz instytucja. Od razu należy dodać, że zostały one skonstruowane specjalnie do analizy społeczności, z którymi pracujemy (E’ñepá i Matsigenka). Nie oznacza to, iż nie da się ich wykorzystać przy rozważaniach dotyczących innych ludów Amazonii Indiańskiej (np. Piro, Waorani czy Jívaro). Wprost przeciwnie. Sądzimy, że kategoria społeczeństwa typu pierwotnego może pomóc w wyjaśnieniu wielu aspektów ich życia. Społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego Na początek załóżmy, że społeczeństwa można podzielić na dwa typy: pierwotne i nowożytne2. Wbrew obiegowej opinii nie sądzimy, aby różniły się one od siebie wyłącznie „czynnikami powierzchniowymi” w rodzaju wierzeń, rytuałów czy sposobu zdobienia ciała, a szerzej rzecz ujmując – aby ich odmienność polegała na odmiennej treści. Według konkurencyjnej hipotezy, przez nas podtrzymywanej, różnica sięga znacznie głębiej i dotyczy nie tylko treści, ale przede wszystkim formy. Społeczeństwo pierwotne wydaje się być inaczej skonstruowane niż nowożytne, a różnica między nimi sytuuje się w polu struktury. Spróbujmy ową różnicę przybliżyć na przykładzie organizacji społecznej i popatrzeć na nią skrótowo z dwóch punktów widzenia: zewnętrznego, tj. badacza (tutaj skupimy się na możliwych do wyróżnienia przez niego elementach analizy), i wewnętrznego, tj. tubylca (tu zajmiemy się podstawą, na której opiera się tożsamość grupy)3. Zacznijmy od społeczeństwa nowożytnego. Podczas jego analizy dość łatwo można wyróżnić status społeczny (miejsce w sieci relacji społecznych), rolę społeczną (przepisy roli i jej wykonanie) oraz instytucję społeczną (zespół statusów i ról społecznych powoływany do realizacji jakiejś funkcji). Porównując powyższe do teatru, można powiedzieć, że ludzie to aktorzy odgrywający role, np. ojca, pracownika czy antropologa. Każda rola ma swój gotowy scenariusz, który aktor może co najwyżej W kwestii sporu o to, czy kategoria społeczeństwo pierwotne oddaje pewne cechy rzeczywistości, czy jest tylko wytworem kolonializmu zob. np. Hallpike 1992; Kuper 1988. My opowiadamy się za pierwszym rozwiązaniem. 3 Nie zapominajmy jednak, że odmienność społeczeństwa pierwotnego nie sprowadza się wyłącznie do wymiaru relacji pomiędzy jednostką a grupą społeczną (organizacji społecznej). Dodać można, że istnieją jeszcze przynajmniej dwa wymiary formalne, w których widać inne zorganizowanie strukturalne: 1) relacji pomiędzy człowiekiem a środowiskiem naturalnym oraz 2) relacji pomiędzy wiedzą a działaniami. Ich charakterystykę pozostawiamy na inną okazję. 2 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 25 modyfikować, ale bez jego diametralnej zmiany, jeśli chce uniknąć społecznej krytyki. Organizację społeczną można także przyrównać do domu zamieszkiwanego przez „aktorów”. Konstrukcja tego domu jest w miarę niezmienna, a większość przekształceń dotyczy jego użytkowników. To oni w cyklu swojego życia zmieniają pokoje, które zamieszkują – człowiek przechodzi przez pokój dziecinny, zawodowy, rodzicielski itp. Na podstawie wypowiedzi i zachowań „aktorów” badacz jest w stanie odtworzyć zasady odgrywanego przez nich scenariusza, by później zrekonstruować na tej podstawie hipotetyczną konstrukcję domu. Istotne są tu przede wszystkim wypowiedzi – każdy „aktor” potrafi przecież uzasadnić, dlaczego postępuje tak, a nie inaczej, z czego socjolog odtwarza ideacyjną strukturę przekonaniową, która leży u podstaw realnie dziejących się wydarzeń społecznych. Innymi słowy, w społeczeństwie nowożytnym relacje społeczne są w dużym stopniu wyznaczane przez łatwe do wyabstrahowania reguły (np. kodeksy zachowania), a każdy człowiek patrzy na swoje życie w grupie z punktu widzenia tychże społecznych reguł, tj. pojmuje drugą osobę poprzez pryzmat roli, którą ona wykonuje np. pracownika czy nauczyciela. Rzec by można, że jego perspektywa jest socjocentryczna, albowiem zapośredniczona jest przez owe reguły (Durkheim 2006; Hallpike 1988). Z kolei swoją grupową tożsamość człowiek buduje na podstawie dwóch elementów: 1) wspólnego przekonania, które przypisuje wartość pozytywną wybranym częściom kultury grupy (najczęściej określa się je mianem tradycji etnicznej, która zwykle odwołuje się do takich wyróżników jak język, historia, obyczaje, wierzenia czy sposoby ubierania się i zdobienia ciała), 2) świadomej i odświętnej realizacji zachowań odnoszących się do owej tradycji etnicznej (najczęściej określa się je mianem zachowań etnicznych) (Wielka encyklopedia 2000). Obydwa te elementy, według członków grupy, stanowią o jej odrębności i dlatego też są przedmiotem różnorakich strategii podejmowanych przez ludzi ją tworzących (konserwatywnych bądź liberalnych). Jest to tożsamość etniczna, i w odróżnieniu od tożsamości opartej na wspólnocie politycznej (Amerykanie, Kanadyjczycy, Australijczycy), oparta jest na wspólnocie kulturowej. Tak więc podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie nowożytnym są więzi etniczne, które wraz z państwem współtworzą wspólnotę wyobrażoną wyższego rzędu zwaną narodem. Przejdźmy teraz do społeczeństwa pierwotnego. W jego analizie nie da się sensownie używać elementów znanych ze świata nowożytnego, trudno bowiem je wyodrębnić. O ile jeszcze status społeczny z trudem można odnaleźć (z trudem, gdyż brak jednoznacznych zasad go określających: status bazuje na miejscu w sieci relacji międzyludzkich, które wyznaczane są emocjonalnie), o tyle już o wyodrębnieniu w nowożytny sposób pojmowanej roli społecznej należy zapomnieć. W ogóle nie istnieją tzw. przepisy roli, a widać tylko jej wykonanie lub – mówiąc językiem etnografii – obserwować można tylko zachowania, zaś ich słowne uzasadnienia w ogóle się nie pojawiają, a gdy już post factum badacz o nie spyta, nie łączą się z zachowaniami w sensowną całość, na podstawie której można by wnioskować o istnieniu jakiegoś ideacyjnego scenariusza będącego ich podstawą. Z kolei jeśli chodzi o instytucje, to nader trudno jest powiedzieć, gdzie one „zaczynają się”, a gdzie „kończą”, �26 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI oraz do czego zostały stworzone, jakie pełnią funkcje. Wprawdzie antropolog stwierdza, że organizacja społeczna opiera się na więzach pokrewieństwa, ale już poważne kłopoty sprawia mu próba dookreślenia, jakie są zasady rządzące tym „gmachem”. Okazuje się, że przekonania nie idą w parze z zachowaniami, zaś ów metaforyczny „gmach” organizacji społecznej ciągle jakby oscylował pomiędzy różnymi kształtami (np. pokrewieństwo u Jívaro lub system polityczny u Kaczin i Szan, zob. Taylor 1983; Leach 1954). Jest raczej tak, że każdy człowiek postrzega świat społeczny ze swojego punktu widzenia, tj. patrzy na drugą osobę przez pryzmat łączących go z nią indywidualnych i konkretnych więzi. Jego perspektywa jest egocentryczna, tzn. definiując swoją sytuację, będzie odnosił się do konkretnych osób i więzi z nimi. Podejrzewamy wręcz, że coś takiego, jak „gmach” instytucji społecznej w społeczeństwie pierwotnym po prostu nie istnieje i stąd się biorą metodologiczne problemy w trakcie prób jego odtworzenia4. Jeśli zaś chodzi o konstruowaną przez jednostkę tożsamość grupową, to opiera się ona praktyce budowania „wspólnego ciała”, które tworzone jest poprzez wspólne zamieszkiwanie tej samej przestrzeni, spożywanie tego samego pokarmu i napojów, wymianę płynów ustrojowych, uczestnictwo w tych samych sytuacjach i działaniach. Budowanie „ciała” poszczególnych członków grupy równocześnie buduje „wspólne ciało” całej grupy, wyznacza jej granice i określa jej odrębność. Właściwie wszystkie działania podejmowane w życiu codziennym (zdobywanie pożywienia, chowanie dzieci, zdobywanie prestiżu społecznego itp.) i odświętnym (rytuały inicjacji, wyprawy wojenne, obrzędy pogrzebowe itp.) służą budowaniu, wzmacnianiu, rozszerzaniu i chronieniu „wspólnego ciała”. Jest to tożsamość pierwotna, oparta na wspólnocie zachowań realizowanych bez odniesień do jakiegoś wspólnego planu przekonaniowego w rodzaju poglądów o własnej etniczności, której można by bronić lub którą można by utracić. Podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie pierwotnym jest praktyka budowania wspólnego ciała (Seeger, Matta, Viveiros de Castro 1987; Vilaça 2000). Pojęcie elity i instytucji Zajmijmy się teraz pojęciem elity, którą stanowić dla nas będzie grupa ludzi z pre­ s­tiżem opartym na nowożytnej instytucji. Prestiż to wartość, przyporządkowywana pewnym ludziom przez pozostałych członków tej samej społeczności. Uważamy także za konieczne odróżnienie prestiżu od autorytetu. Ten drugi termin oznacza, że jednostka na mocy swojego prestiżu jest w stanie oddziaływać w systematyczny sposób na innych członków swojej grupy, przy czym oddziaływanie to: 1) jest na tyle długie i skuteczne, aby można było realizować długofalowe przedsięwzięcia dla osiągnięcia W związku z powyższym musimy uprzedzić, że nasze hipotezy formułujemy przede wszystkim na podstawie obserwacji codziennych wydarzeń, tj. zachowań i wypowiedzi zaistniałych w naturalnym kontekście społecznym. Według nas błędną strategią badawczą jest opieranie wniosków na odpowiedziach uzyskanych w tzw. wywiadach etnograficznych, kreujących sztuczną sytuację, w której zarówno badacz, jak i respondent zachowują się i myślą w sposób odbiegający od normalnego. 4 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 27 pozytywnie ocenianych celów społecznych, 2) dokonuje się poza więzami pokrewieństwa, 3) nie wymaga fizycznej obecności osoby obdarzonej autorytetem. Innymi słowy, człowiek obdarzony autorytetem wpływa na innych ludzi w sposób zapośredniczony (w sensie nadanym temu pojęciu przez Lwa S. Wygotskiego), oddziałuje na nich bardziej jako uwewnętrzniony przez nich zespół przekonań tyczących statusu i roli osoby z autorytetem, mniej zaś jako konkretny człowiek z krwi i kości (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Przejdźmy teraz do sprecyzowania, na czym polega różnica pojmowania prestiżu w analizowanych dwóch typach społeczeństw. W społeczeństwie typu pierwotnego prestiż opiera się na osobie, a jego kryterium stanowi skuteczność działań podejmowanych przez jednostkę. Przykładowo, jeżeli ktoś skutecznie poluje – cieszy się prestiżem dobrego łowcy; jeżeli zabija wrogów – jest znany jako dobry wojownik; jeżeli skutecznie leczy – posiada prestiż „człowieka wiedzy” (i’yan u E’ñepá, seripigari u Matsigenka). Taki prestiż może być kumulowany wyłącznie przez jednostkę i to tylko w obrębie jej życia. Po jej śmierci znika, a dzieci takiego człowieka swój prestiż konstruują od nowa. Prestiż nie ma także przełożenia na autorytet. Co więcej, naszym zdaniem, trudno w ogóle mówić o obecności jakiegokolwiek autorytetu w takim typie społeczeństw, zaś obraz szamanów pełniących role przywódcze, należy najprawdopodobniej do galerii euroamerykańskich stereotypów na temat ludów indiańskich, nie mających większego pokrycia w rzeczywistości. Struktury polityczne w rodzaju wodzostw to cecha społeczeństw innego typu (przedpaństwowych oraz plemiennych w rozumieniu Neila L. Whiteheada 2006). Jeśli natomiast przyjrzymy się prestiżowi w społeczeństwie typu nowożytnego, to okaże się, że opiera się on na nowożytnej instytucji, a jego kryterium stanowi miejsce zajmowane w strukturze społecznej. Miejsce takie zwykle „przekłada się” na posiadanie władzy (a więc w myśl definicji Weberowskiej jest to możność osiągania swoich celów pomimo oporu ze strony innych członków grupy) oraz możliwość dysponowania zasobami pożądanymi przez członków danej społeczności (np. pieniędzmi, ziemią, dostępem do wykształcenia). Przykładowo, właściciel przedsiębiorstwa może zwalniać bądź zatrudniać pracowników, ustalać ich wynagrodzenie oraz czas pracy, zaś nauczyciel decyduje o świadectwie końcowym ucznia, a podczas lekcji dysponuje także jego ciałem i umysłem. W obu przypadkach prestiż przedsiębiorcy i nauczyciela nie wynika z ich przymiotów osobistych, lecz opiera się na zajmowanych przez nich miejscach w strukturach społecznych przedsiębiorstwa i szkoły. W społeczeństwie nowożytnym, prócz poszczególnych jednostek, prestiż kumulować może także grupa społeczna, a potomkowie członków takiej grupy, już z racji swego urodzenia, dysponują znacznym kapitałem kulturowym, by użyć znanego wyrażenia Pierre’a Bourdieu. Prestiż może się także wiązać z autorytetem. Często zdarza się tak, że osoby o wysokim prestiżu – takie jak papież czy prezydent – oddziałują na ludzi także, będąc fizycznie daleko od nich (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Pozostaje nam jeszcze zdefiniować nowożytną instytucję, którą stanowi struktura społeczna (a więc zespół statusów i ról społecznych), świadomie powoływana do pełnienia jednoznacznej funkcji. Od instytucji nie-nowożytnych różnić się będzie ona tym, �28 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI że 1) najczęściej można wskazać kto, kiedy i w jakim celu powołał ją do życia oraz 2) nie ma większych trudności we wskazaniu na funkcję, jaką spełnia. Na przykład wiadomo dość dobrze, kiedy powstał model nowożytnej szkoły (wiek XIX), z czyich inspiracji (myśliciele oświeceniowi) i przy wsparciu jakich sił społecznych (elity kształtujących się państw narodowych). Najmniejszego problemu nie stanowi też pokazanie realizowanej przez nią funkcji, tj. edukacji. Nie oznacza to, rzecz jasna, że instytucja nowożytna nie może pełnić jakichś funkcji drugorzędnych. Zwykle tak się dzieje, ale ich realizacja jest niemożliwa przy zaniechaniu wypełniania funkcji podstawowej; np. szkoła poprzez ukryte programy nauczania najczęściej reprodukuje strukturę społeczną, ale nie może tego robić bez prowadzenia zajęć dydaktycznych. Z kolei „instytucje” nie-nowożytne charakteryzować się będą tym, że 1) nie wiadomo kto, kiedy i w jakim celu powołał je do życia oraz 2) nie można jednoznacznie wskazać funkcji przez nie realizowanych. Przykładowo, do dziś antropolodzy spierają się o to, czy system moiet i klanów charakterystyczny dla ludów z rodziny językowej gê (wschodnia Brazylia) związany był z mechanizmem zawierania małżeństw, przywództwem wojennym i rytualnym, czy onomastyką i nadawaniem imion (Lea 1992; 1995; Seeger 1989) Podsumowując, społeczności Indian E’ñepá i Matsigenka traktować będziemy jako przykłady społeczeństwa typu pierwotnego, natomiast społeczeństwo narodowe Peru i Wenezueli jako przykłady społeczeństwa typu nowożytnego. NAUCZYCIEL INDIAŃSKI U E’ÑEPÁ (PANARE) Sytuacja społeczno-kulturowa E’ñepá południowych Z punktu widzenia wenezuelskiego społeczeństwa narodowego, mianem E’ñepá (nazwa metyska to Panare) określa się jeden z ludów indiańskich zamieszkujących w dorzeczu środkowego Orinoko. Wedle tej zwyczajowej optyki etnograficznej, powielanej w opracowaniach struktury etnicznej Wenezueli, E’ñepá dzielą się na trzy grupy regionalne: środkowych, zachodnich oraz południowych. Jeśli jednak spojrzeć na tę charakterystykę od strony samych Indian, wtedy okaże się, że lud zwany E’ñepá nie istnieje (samo słowo nie denotuje grupy etnicznej, lecz po prostu ludzi), zaś tożsamość grupowa wyznaczana jest przez nich na poziomie grupy lokalnej za pomocą kryterium pokrewieństwa i praktyki budowania wspólnego „ciała”. Członkowie tego samego, zdawałoby się, ludu są postrzegani przez swoich „pobratymców” jako osoby równie obce, jak inni Indianie zamieszkujący ten obszar (Piaroa czy Yekuana). Stąd też mówienie o E’ñepá jako o pewnej całości jest uproszczeniem, które stosujemy na potrzeby niniejszego tekstu. Nasza analiza dotyczyć będzie wyłącznie południowej grupy regionalnej Indian E’ñepá zamieszkujący dorzecza rzek Cuchivero i Guaniamo (Henley 1982; 1988; Dumont 1978; Villalón 2007). E’ñepá południowi liczą ok. 1500 osób. Jest to grupa pozostająca w dużej izolacji geograficznej i kulturowej od społeczeństwa narodowego. Wprawdzie bezpośredni kontakt z przedstawicielami świata wenezuelskiego istnieje od lat 1950., lecz dotyczył �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 29 on głównie miejscowej ludności kreolskiej zajmującej się hodowlą bydła oraz dwóch katolickich placówek misyjnych (jedna działa do dziś, druga została zlikwidowana w latach 1980.). E’ñepá nie mają prawa własności do zamieszkiwanych przez nich terenów (poza nielicznymi wyjątkami). Wprawdzie konstytucja z 2000 roku nadała Indianom pewne uprawnienia w tym względzie, jednak w praktyce E’ñepá użytkują jedynie terytorium państwowe, na którym bez przeszkód mogą działać agendy państwa (np. CODESUR w latach 1970., czy Misión Piar dzisiaj5). Osady zakładane przez poszczególne grupy lokalne są stosunkowo nietrwałe i przeciętnie istnieją po kilkanaście lat. Zamieszkiwanie w jednym miejscu uzależnione jest od czynników społecznych (istotność więzów emocjonalnych łączących członków osady) i gospodarczych (zasobność środowiska naturalnego). W latach 1990. istniało pięć większych osad: San Fernando, San Felipe, San Pedro, Las Cabritas i El Tigre. Pomimo działalności prozelitycznej zgromadzenia misyjnego Misioneras de María Inmaculada y Santa Catalina de Siena (Misjonarki Maryi Niepokalanej i Świętej Katarzyny ze Sieny) religia chrześcijańska nie odgrywa żadnej roli w życiu E’ñepá, nie ma ani konwertytów, ani indiańskich kapłanów i budynków kościelnych. Szkolnictwo funkcjonuje od ponad 30 lat. Szkoły działające na ich terytorium obejmują pierwsze dwa etapy edukacji podstawowej, pozostałe etapy mogą być realizowane przez Indian wyłącznie w szkołach w osadach metyskich6. Nauczycielami najpierw były siostry zakonne, później sami E’ñepá. Administracja oświaty leży w gestii Nucleo Educación Rural – Panare czyli Oddziału Edukacji Wiejskiej Panare. Jest to jednostka oświatowa przeznaczona wyłącznie do zarządzania wszystkimi szkołami wśród E’ñepá. Jej prowadzenie, aż do początku wieku XXI leżało de facto w gestii organizacji Fé y Alegría i dopiero od roku 2003 przechodzi w ręce samych Indian7. Poziom CODESUR (la Comisión para El Desarollo del Sur de Venezuela, Komisja ds. Rozwoju Południa Wenezueli) czy Misión Piar (jeden z programów boliwariańskich ds. ekologicznego rozwoju osad górniczych) to przykłady agend państwowych, za pomocą których rządy wenezuelskie mniej więcej od lat 1960. próbują zrealizować „skok cywilizacyjny” najmniej rozwiniętych infrastrukturalnie i demograficznie regionów kraju (stan Amazonas, stan Bolívar). Skok ten ma polegać przede wszystkim na ich industrializacji i urbanizacji. W praktyce działania tego typu instytucji ograniczają się do poszukiwania złóż bogactw naturalnych, ich eksploatacji oraz działalności propagandowej na rzecz rozwoju regionów, w których prowadzone są prace wydobywcze. 6 W Wenezueli istnieją cztery stopnie edukacji: educación prescolar (przedszkolna trwająca 1 rok), educación básica (podstawowa trwająca 9 lat i realizowana w trzech trzyletnich cyklach: klasy 1–3, klasy 4–6, klasy 7–9), educación media diversificada y profesional (średnia trwająca 2 lub 3 lata) oraz educación superior (uniwersytecka trwająca zwykle 5 lat). Te cztery stopnie realizowane są w czterech, nieco inaczej zorganizowanych, cyklach oświatowych; 1) educación preprimaria (obejmuje edukację przedszkolną), 2) educación primaria (obejmuje dwa pierwsze cykle edukacji podstawowej, tj. klasy 1–6), 3) educación secundaria (obejmuje ostatni cykl edukacji podstawowej oraz edukację średnią), 4) educación superior. 7 Fé y Alegría (Wiara i Radość) to międzynarodowa organizacja pozarządowa zrzeszająca szkoły o profilu katolickim. Jej celem jest rozwój i edukacja grup upośledzonych społecznie, głównie ubogich. Założył ją jezuita José María Vélaz w 1955 roku w Wenezueli, skąd rozprzestrzeniła się na Hiszpanię oraz część krajów Ameryki Południowej i Środkowej. W Wenezueli jest jedną z najprężniej działających organizacji edukacyjnych z własnym pionem wydawniczym i szkoleniowym. Jednym z obszarów jej działalności jest edukacja grup indiańskich w kraju. 5 �30 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI umiejętności czytania i pisania jest bardzo niski. Pierwsza organizacja tubylcza – Asamblea del Pueblo E’ñepá – mająca w zamierzeniu chronić interesy wszystkich E’ñepá w relacjach ze społeczeństwem narodowym powstała dopiero w roku 2001 i na razie nie wykazuje się znaczącą aktywnością polityczną. Wśród E’ñepá nie da się zauważyć żadnej władzy politycznej. Istnieje tylko narzucona z zewnątrz rola społeczna capitán (tj. osoby, którą przedstawiciele społeczeństwa narodowego traktują jako przywódcę osady), ale jest ona fasadowa i nie ma przełożeń na życie codzienne. Na obszarze zamieszkiwanym przez Indian nie działają na dużą skalę żadne nowożytne podmioty gospodarcze i polityczne. Podstawy zdobywania pożywienia opierają się na kopieniactwie, łowiectwie i zbieractwie. Ponadto E’ñepá okazjonalnie wykonują prace najemne dla okolicznych hodowców bydła, zwanych llaneros. Nauczyciel i szkoła indiańska w oczach przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego Obraz nauczyciela i szkoły indiańskiej konstruowany przez Wenezuelczyków determinują dwa założenia. Wedle pierwszego, funkcja nauczyciela ściśle łączy się z funkcją szkoły. Według drugiego, nauczyciel i szkoła indiańska są, a przynajmniej powinny być, tacy sami jak w społeczeństwie wenezuelskim. Po co jest szkoła państwowa w Wenezueli? Przede wszystkim uważa się, że ma ona wykształcić odpowiedni typ człowieka: zdrowego, wyedukowanego, krytycznego wobec świata, o rozwiniętej osobowości, a więc takiego, który jest władny uczestniczyć w społeczeństwie narodowym. Z kolei ludzi pełniących role społeczne nauczycieli traktuje się jako depozytariuszy pewnej wiedzy czasowo niedostępnej dla innych członków społeczeństwa i stanowiących zhierarchizowaną elitę (profesorowie akademiccy na jej szczycie, nauczyciele wiejscy na jej dole). Ich zadanie polega na przekazywaniu tejże wiedzy, a precyzyjniej mówiąc, na wykształcaniu w wychowanku szeregu umiejętności formalnych, które przeobrażają go w pożądany typ człowieka. Najważniejsze z tych „narzędzi poznawczych” to umiejętność pisania i rachowania. Posiadanie tych umiejętności jest pewnym dobrem, którego nie można nikogo pozbawiać, albowiem ich właściwe wykorzystanie umożliwia ludziom nie tylko rozwój ich osobowości, ale także awans społeczny i poprawę warunków życia, np. wykształcenie daje większą szansę na dobrze płatną pracę, dzięki której ich stopa życiowa stoi na wyższym poziomie, a to prowadzić może do podjęcia działań mających na celu podniesienie statusu społecznego (kariera społeczna od chłopa do przedsiębiorcy). Takie ujęcie bierze się z założenia, że umiejętność pisania i rachowania wpływają pozytywnie na rozwój poznawczy jednostki, a co za tym idzie, na wzrost jej świadomości, dzięki czemu zwiększają się możliwości jej udziału w systemie gospodarki państwowej oraz w strukturach państwa narodowego. Tym samym dochodzimy do odpowiedzi na pytanie o to, dlaczego szkoła ma kształtować taki, a nie inny typ człowieka. Otóż jego uformowanie jest tylko niezbędnym krokiem do realizacji dwóch innych, nadrzędnych celów: 1) postępu cywilizacyjnego (oznaczającego głównie rozwój gospodarczy kraju) oraz 2) tworzenia tożsamości narodowej (budowanie abstrakcyjnej więzi spo- �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 31 łecznej pomiędzy ludźmi, tzw. wspólnoty wyobrażonej, opartej na historii Wenezueli i instytucjach państwowych). W praktyce obie funkcje ściśle wiążą się ze sobą: dobry obywatel jest równocześnie dobrym pracownikiem. Na marginesie dopowiedzmy, że oprócz powyższych oficjalnych celów szkolnictwa istnieją także cele ukryte, realizowane poprzez tzw. ukryty program nauczania (hidden curriculum), jednak tą kwestią nie będziemy się tutaj zajmować, gdyż dotyczy ona zagadnień innego typu. Jeśli teraz popatrzymy na oficjalny model edukacji dwukulturowej realizowany w Wenezueli, to okaże się, że funkcje przypisywane nauczycielowi indiańskiemu i szkole indiańskiej są podobne do opisanych wyżej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Villalón 1994). Przede wszystkim dziecko indiańskie winno rozwijać się poprzez nabycie szkolnej wiedzy koniecznej do bycia obywatelem wenezuelskim i wystarczającej do uczestniczenia w życiu społeczeństwa narodowego. Program szkolny edukacji dwukulturowej można sprowadzić do realizacji dwóch celów: 1) ułatwiania Indianom przyswajania sobie zdobyczy cywilizacji nowożytnej; 2) pomagania w budowaniu przypisywanej Indianom tożsamości etnicznej. Jeśli chodzi o cel pierwszy, to ma być on osiągany poprzez uczenie języka hiszpańskiego, przekazywanie wiedzy naukowej w rodzaju matematyki czy nauk przyrodniczych, wprowadzanie higieny oraz wdrażanie wiedzy o instytucjach państwowych, konstytucji, prawach i obowiązkach obywatela itp. Programy oficjalne przekonują, że dzięki nabyciu wiedzy umożliwiającej uczestniczenie w gospodarce rynkowej i kontaktowanie się z resztą społeczeństwa wenezuelskiego, Indianin będzie władny decydować o swym losie i wybierać miejsce oraz sposób życia, jakie mu najbardziej odpowiadają. Cel drugi winien być realizowany poprzez pozytywne waloryzowanie „kultury indiańskiej”, a następnie pokazywanie Indianom sposobów jej ochrony (tworzenie domów kultury, produkcję pamiątek „etnicznych” dla turystów itp.). Tę „kulturę”, określaną zwykle mianem etniczności, sprowadza się do dwóch elementów: języka etnicznego oraz wybranych części kultury materialnej (wyroby rękodzielnicze, stroje, instrumenty) i obrzędowej (tańce, muzyka, deportes indígenas „tubylcze sporty”)8 . One to powodują, że różne grupy lokalne mówiące podobnym językiem, zamieszkujące to samo terytorium i posiadające podobne artefakty kulturowe są uznawane przez administrację państwową za jedną grupę etniczną, jeden lud indiański. Dlatego też te właśnie elementy winny być przedmiotem programu nauczania prócz, rzecz jasna, korpusu „wiedzy cywilizującej”. Na nich opierać się ma wyobrażana tożsamość etniczna grupy 8 Oczywiście z antropologicznego punktu widzenia ta strategia folkloryzacji kultury ma niewiele wspólnego z realnym odzwierciedleniem różnic i podobieństw kulturowych pomiędzy grupami lokalnymi. Dodatkowo, w przypadku społeczeństw pierwotnych prowadzi ona do demontażu dotychczasowej kultury, albowiem niszczy praktykę budowania wspólnego ciała. Przykładowo w utworzonym w El Tigre „domu kultury”, którego zadaniem jest „zachowanie i chronienie kultury Panare”, dzieci indiańskie wykonują przedmioty uznane przez zakonnice za kwintesencję „kultury panarskiej”, tj. wyroby plecionkarskie. Prowadzi to do sytuacji, w której dzieci wyplatają sita i kosze, które nikomu nie służą i do nikogo nie należą. Tym samym następuje dekontekstualizacja praktyki codziennej, w której sita i kosze wykonuje się z krewnymi i dla krewnych, a czynność plecenia wykonana poza kontekstem sytuacyjnym dezorganizuje dotychczasowy sposób budowania świata. �32 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI indiańskiej, która stanowić będzie o jej odrębności w ramach społeczeństwa narodowego. Na potrzeby takiego podejścia ukuto nawet termin „obywatel indiański” (el ciudadano indígena), który z jednej strony jest Wenezuelczykiem, z drugiej zaś Indianinem świadomym swojej odrębności kulturowej. W zamierzeniu programów oświatowych agentem owych zmian oraz animatorem i obrońcą tak skonstruowanej etniczności ma być indiański nauczyciel. To on stanie się pierwszą elitą świeżo upodmiotowionych politycznie i społecznie ludów indiańskich Wenezueli. Jego zadanie polega nie tylko na inicjowaniu działań, np. gospodarczych czy politycznych, włączających Indian w nurt głównego życia społeczeństwa wenezuelskiego, ale także na uczeniu języka etnicznego oraz propagowaniu sfolkloryzowanej kultury indiańskiej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Moreno 2000; Mosonyi, Rengifo 1982; Mosonyi 1998; 2008; Mosonyi, Mosonyi 2000; Vega 2000; Villa 2000; Villalón 1994). Powyższy obraz przynależy bardziej do porządku ideologicznego niż rzeczywistego. Praktyka wydaje się być mniej świetlana. Już na pierwszy rzut oka widać, że szkoła jako instytucja działa wśród E’ñepá południowych dość przypadkowo, a jej funkcjonowanie jest uzależnione przede wszystkim od postawy nauczyciela. Zajęcia szkolne mogą odbywać się regularnie (San Pedro), z przerwami (San Fernando), bądź wcale (San Felipe). A jeśli przyjrzeć się choćby pobieżnie realizacji powyższego programu, wtedy okaże się, że zamierzone cele, przynajmniej w przypadku E’ñepá południowych, nie są osiągane. Popatrzmy najpierw, jak wygląda przyswajanie zdobyczy cywilizacji nowożytnej i ich potencjalne oddziaływanie na losy życiowe uczniów. Po pierwsze, szkoła nie uczy skutecznie. Wprawdzie nie prowadziliśmy oceny nauczania na szeroką skalę, ale jednak nasze wycinkowe badania jednoznacznie pokazują, iż umiejętności uczniów są dużo poniżej poziomu określonego przez standardowe testy UNESCO w zakresie czytania/pisania i rachowania. Mało tego, wygląda na to, że szkoła w wydatny sposób wspomaga zaniechanie dalszej nauki. Wśród E’ñepá południowych jest tylko jedna osoba, która rozpoczęła edukację na poziomie uniwersyteckim. Szkołę średnią ukończyło osiem osób. Uczniowie zwykle przerywają edukację na poziomie 5–6 klasy szkoły podstawowej. Po drugie, nie zauważyliśmy, aby wiedza szkolna poprawiała jakość życia (z punktu widzenia Wenezuelczyka warunki mieszkalne, żywieniowe i higieniczne wśród E’ñepá nie uległy zmianie) lub też powodowała awans społeczny (E’ñepá nie przenoszą się do osad metyskich i nie podejmują długotrwałej nie-indiańskiej działalności zawodowej). Innymi słowy, E’ñepá żyją tak, jak żyli do tej pory, pomimo ponad 30 lat edukacji państwowej. Jeśli z kolei przyjrzymy się procesowi budowania etniczności E’ñepá, to najpierw zauważymy, iż przekaz szkolny jej dotyczący powoduje więcej zamieszania niż pożytku. Umiejętność czytania i pisania w języku e’ñepá jest umiejętnością martwą, tj. całkowicie niepraktyczną. Oprócz dwóch podręczników szkolnych nie ma żadnej literatury w tym języku, a ponieważ zarówno dzieci, jak i dorośli nie wiedzą do czego mogliby używać języka pisanego e’ñepá, więc go nie używają. Patrząc z nowożytnego punktu widzenia, sens jego istnienia jest dla Indian w najlepszym razie nader niejasny i w całości zamyka się w obszarze ideologii. Nie da się też zauważyć procesu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 33 formowania się elity – nie widać, aby nauczyciel był siłą w jakiś sposób konsolidującą wspólnoty, zaś tożsamość grupowa E’ñepá w dalszym ciągu jest konstytuowana na modłę społeczeństwa pierwotnego, a więc poprzez zachowania zogniskowane wokół budowania wspólnego „ciała”. „Wytwórcami” rzekomej etniczności E’ñepá są ciągle nie-E’ñepá: antropolodzy, działacze społeczni, zakonnice. Sami Indianie w swym codziennym życiu nie traktują sposobów ubierania się, rękodzielnictwa czy pieśni jako wyznaczników swej tożsamości. A jeśli w ich wypowiedziach pojawiają się elementy retoryki związanej z etnicznością, to raczej na zasadzie „pustego” semantycznie zapożyczenia z dyskursu latynoskiego, o czym zaświadcza choćby praktyka dotycząca „domu kultury” w El Tigre. Tak określany budynek został postawiony pod wpływem misji katolickiej po to, aby „chronić dobra kultury E’ñepá” (słowa Indian powtarzane za zakonnicami). W praktyce jednak „ochrona dóbr kultury” ze strony indiańskiej sprowadza się do wypowiadanego w obecności ludzi z zewnątrz (misjonarze, antropolodzy) odpowiedniego postulatu oraz możności zaświadczenia faktem posiadania odpowiedniego budynku, że taka ochrona istnieje, chociaż realne działania podejmowane są zawsze, a później kontrolowane przez zakonnice i dotyczą zazwyczaj dzieci, które stawiają mniejszy opór wobec narzucanych im czynności w rodzaju rzemiosła artystycznego (artesanía). Tymczasem przedstawiciele administracji oświatowej winą za dotychczasowe niepowodzenia programu edukacji dwukulturowej obarczają samych E’ñepá. Wedle nich przyczyny tkwią w: 1) ogólnym niedouczeniu indiańskich nauczycieli, których wiedza nie przekracza poziomu edukacji podstawowej, a często jest jeszcze mniejsza, 2) bardzo słabym przygotowaniu pedagogicznym nauczycieli, którzy po prostu nie wiedzą jak uczyć (jedyna stosowana metoda to repetycja), 3) w tradycyjnych wzorach zachowań E’ñepá, którzy unikają sytuacji publicznego ośmieszenia, a za takie są przez nich uznawane sytuacje szkolne, gdy dziecko błędnie odpowiada, czyta czy też pisze w obecności innych. W praktyce więc nauczyciel w oczach Wenezuelczyków jest tylko kandydatem do bycia elitą w swojej grupie, który z własnej winy nie dorósł jeszcze do odgrywania owej roli. Natomiast naszym zdaniem przyczyna jest raczej zawarta w ukrytym programie funkcjonowania szkoły, której podskórne funkcje dotyczą demontażu dotychczasowej struktury kultury indiańskiej, lecz tej kwestii nie będziemy tutaj rozwijać (zob. np. prace analizujące wpływ szkoły na reprodukcję społeczną i kulturową Indian Waorani i Jívaro: Rival 1996; 2002; Taylor 1981). Wygląda więc na to, że przynajmniej do tej pory educación intercultural bilingüe wśród E’ñepá południowych nie prowadzi ani do ich włączania się w obręb społeczeństwa wenezuelskiego, ani też nie wytwarza ich tożsamości etnicznej. Nauczyciel i szkoła indiańska w praktyce życia codziennego W tym miejscu chcemy zaproponować robocze wnioski, jakie wysnuliśmy obserwując indiańską codzienność. Z racji szczupłości miejsca ograniczymy się do pokazania dwóch sytuacji, które będziemy analizować jako przykłady tego, jak E’ñepá mogą pojmować rolę społeczną nauczyciela oraz szkołę. �34 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI Przypatrzmy się najpierw domniemanej elitarności nauczyciela. W 1999 roku Indianie z trzech wspólnot (San Fernando, San Felipe, San Pedro) wpadli na pomysł utworzenia wspólnego poletka, na którym ich członkowie uprawialiby banany i maniok, aby później sprzedawać je na targu w mieście. W ten sposób mieszkańcy trzech osad uzyskaliby gotówkę na zakup narzędzi, lekarstw, amunicji i naczyń metalowych. Perswazyjność trzech inicjatorów całego przedsięwzięcia (Patricio i Manuel z San Fernando, Elías z San Felipe; żaden z nich nie jest nauczycielem) spowodowała, że jego pierwsza część zakończyła się sukcesem. Po udanych zbiorach pojawił się problem transportu płodów rolnych na targ. Jedynym możliwym sposobem jest droga wodna, 5–6 godzin podróży łodzią motorową w dół rzeką Cuchivero. Takiej łodzi nikt z Indian nie posiada, zaś okoliczni metysi, którzy posiadali odpowiednie łodzie żądali, według Indian, zbyt wysokie ceny za ich wynajem, by transport płodów rolnych był opłacalny. Wtedy inicjatorzy wymyślili kupno silnika. Niestety, przekraczało to ich możliwości finansowe, więc zwrócili się do nas z prośbą o pomoc. Dwa lata później przekazaliśmy im pieniądze oraz informacje, w którym mieście wystarczą one na kupno silnika. Na zebraniu z naszym udziałem Indianie uzgodnili, że pojedzie po niego Juan Gregorio oraz przedstawiciele trzech wspólnot. Dlaczego akurat on? Juan Gregorio jest od 4 lat nauczycielem w San Felipe, ale to nie dlatego społeczność przekazała mu całą sumę i obdarzyła misją zakupu. Szkoła w San Felipe praktycznie nie funkcjonuje, lekcje odbywają się 4–5 razy w miesiącu, a niektóre dzieci nie potrafią się nawet podpisać, nie mówiąc już o ukończeniu poszczególnych grados. Słowem, Juan Gregorio zupełnie nie spełnia kryteriów bycia nauczycielem, prócz faktu pobierania pensji. Sądzimy, że o jego wyborze zadecydowały dwa fakty. Po pierwsze to, że kiedyś był kierowcą w misji katolickiej, a więc w odczuciu pozostałych E’ñepá jest obyty ze światem zewnętrznym oraz zna się na silnikach. Po drugie to, że Juan Gregorio nie mieszka w pobliżu żadnej ze wspólnot, a więc jest uważany za osobę neutralną. Jaki był ciąg dalszy wydarzeń? Juan Gregorio sprawdził cenę silnika w najbliższym mieście, stwierdził, że pieniędzy na jego kupno nie starcza, po czym sprawę zarzucił. Po roku okazało się, że ilość gotówki zmniejszyła się o połowę, za to w tym okresie wielu E’ñepá brało udział w urządzanych przez niego fiestach. Tak więc Juan Gregorio w powyższej sytuacji nie postąpił tak, jakby można było oczekiwać od nauczyciela. Jego znajomość czytania i pisania, długotrwały pobyt w świecie zewnętrznym (edukacja szkolna, służba wojskowa, praca w misji) nijak nie przełożyły się na odmienne zachowanie. Postąpił tak, jak prawdopodobnie uczyniłby każdy inny E’ñepá na jego miejscu. Oddając to metaforycznie, działał tak, jakby upolował wyjątkowo duże zwierzę, po czym wykorzystał je na „tradycyjną” modłę – rozdając dobra wśród krewnych, których zachowanie także było mocno „tradycyjne” – korzystali z jego darów, równocześnie na boku komentując jego postępowanie. Dla Juana Gregorio nie liczył się interes trzech wspólnot indiańskich znad Cuchivero, które dzięki sukcesowi powyższej inicjatywy mogłyby uzyskać wyższy stopień autonomii gospodarczej, a przez to i politycznej. Nie miał też na uwadze swojego indywidualnego dobra jako przyszłego dysponenta silnika. Inaczej mówiąc, nie interesowały go przyszłe korzyści ani wspólnoty, ani też jego samego. Liczyły się za to pieniądze „tu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 35 i teraz” i to, jakie dobra można za nie nabyć. Widzimy więc, że istnieje dość zasadnicza różnica pomiędzy rzeczywistym zachowaniem Juana Gregorio a przypisywanym mu przez programy edukacji dwukulturowej „pakietem” nauczycielskich postaw i wartości. Z punktu widzenia E’ñepá Juan Gregorio postąpił w normalny sposób. To dla przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego jego postępowanie może wydać się dziwne i mocno odbiegające od ich wyobrażenia elity. W najgorszym razie będą ujmować tę sytuację jako przykład wykorzystywania swojego statusu społecznego dla własnych korzyści. Sądzimy, że takie rozumienie sprawy fałszuje jej obraz. W oczach E’ñepá nauczyciel nie posiada prestiżu z racji pełnionej roli społecznej. Gdyby tak było, wtedy pieniądze otrzymałby Natalio z San Pedro, który najsumienniej wypełnia swoje szkolne obowiązki. Tymczasem Juan Gregorio czy Natalio, to tacy sami ludzie, jak wszyscy inni. Owszem, mogą posiadać prestiż, ale ze względu na swą osobistą historię – w opisywanym przypadku była to społeczna „kariera” kierowcy. Inaczej mówiąc, takie budowanie prestiżu pasuje do modelu społeczeństwa pierwotnego. Obserwując zachowania dnia codziennego Indian E’ñepá nie znajdujemy kryteriów, według których można by orzec, iż nauczyciel w jakiś sposób odróżnia się od pozostałych członków wspólnoty. Chyba tylko faktem prowadzenia lekcji, a i to nie zawsze ma miejsce. Jego zachowanie, ubiór, sposób mówienia, pozostałe rodzaje aktywności, nie są na tyle odmienne, aby mówić o jego elitarności. Jeśli więc E’ñepá nie postrzegają nauczyciela jako członka elity, to czym jest dla nich ta rola społeczna? I czy w ogóle jest to dla nich rola społeczna? Wydaje nam się, że odpowiedź jest negatywna. Przypatrzmy się opisanej poniżej sytuacji. Jak już wspominaliśmy, podległa Juanowi Gregorio szkoła w San Felipe z perspektywy społeczeństwa narodowego funkcjonuje źle. Być może z tego powodu niektórzy mieszkańcy tej osady wyrażali swe niezadowolenie. Nie podobał im się fakt, że Juan Gregorio pobierał pensję nauczycielską, a w zamian za to nic osadzie nie dawał, nie uczył dzieci, nie aktywizował działalności rodziców w sprawach szkoły itp. Nasze bezpośrednie pytania o próby rozwiązania problemu zaowocowały opowieściami o zebraniach, na których opiekunowie dzieci (los representantes del los niños) zwracali się do nauczyciela ze skargą, a ten przyrzekał poprawę. I nic się nie zmieniało. Na tej podstawie skłonni byliśmy uważać Juana Gregorio za osobę nieuczciwą. Nasza opinia zmieniła się dopiero wtedy, gdy znacznie później dowiedzieliśmy się, jak wyglądały owe spotkania. Okazało się, że zebrania takie odbywały się 1–2 razy w roku. W międzyczasie ci sami ludzie, którzy oficjalnie przedstawiali Juanowi Gregorio swoje żale, spotykali się z nim w sytuacjach pozaszkolnych, chodzili razem na polowania, bawili się na fiestach, gawędzili i żartowali, ale nie poruszali sprawy jego nauczycielskich obowiązków. Innymi słowy, obie strony konfliktu zachowywały się w sposób typowy dla E’ñepá – unikały głośnego, publicznego i bezpośredniego wypowiadania swoich pretensji do niego. Takie postępowanie jest bowiem możliwe dopiero w kontekście praktyki latynoskiej, pozaindiańskiej, a więc w trakcie zebrań, podczas których spotykają się ze sobą role społeczne opiekunów dzieci (los representantes del los niños) i nauczyciela (el maestro). Jednakże dokonywane wówczas ustalenia nie przekładają się na codzienne życie. Jest zupełnie tak, jakby E’ñepá w pewnych sytuacjach (np. różnego �36 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI typu zebrania, wywiady etnograficzne, pobyt w mieście) przywdziewał kostium roli społecznej, znany mu z obserwacji zachowań Wenezuelczyków, po czym, gdy dana sytuacja się kończy, zdejmował go i wracał do codziennego życia. Roboczy wniosek, jaki stąd wyciągamy, to teza, iż taka „zamiana skóry” jest w ogóle możliwa i że Indianin jest w stanie zachowywać się raz na sposób E’ñepá, a raz na modłę wenezuelską. Co więcej, nie widzimy żadnych oznak, które by sugerowały, że pociąga to za sobą jakieś przekształcenia poznawcze lub – co gorsza – jakiś rodzaj umysłowej schizofrenii. Bynajmniej. Wydaje nam się, że taka strategia jest jak najbardziej na miejscu i nie kłóci się ze sposobami postępowania w społeczeństwie pierwotnym. Mało tego. Sądzimy, że „bycie nauczycielem” zostało tak zaadaptowane przez kulturę E’ñepá, by nie powodowało konfliktów poznawczych. Wydaje nam się, że z ich własnego punktu widzenia nauczyciel E’ñepá to taki sam człowiek jak inni. Różni się tylko tym, że zdobywa środki do życia także poprzez nawiązywanie relacji wzajemności z przedstawicielami społeczeństwa wenezuelskiego. On wykonuje pewne czynności wymagane przez obcych (prowadzi lekcje, ubiera się na sposób metyski, przestrzega zasad higieny), oni regularnie dostarczają mu pieniądze. Dodatkową zaletą tej relacji może być ewentualny prestiż wobec niektórych członków własnej grupy, płynący z utrzymywania kontaktów ze światem zewnętrznym. Wyraźnie zaznaczmy, że ów prestiż nie wynika z zajmowania pozycji społecznej nauczyciela, lecz z indywidualnych przymiotów jednostki potrafiącej skutecznie negocjować z obcymi. Metaforycznie rzecz ujmując, nauczyciela można przyrównać do myśliwego, który winien posiadać określone umiejętności, aby upolować pożądaną przez siebie zwierzynę, którą w tym przypadku jest państwowa pensja. Aby tego dokonać, musi zachowywać się w określony sposób. I właśnie to zachowanie, tak podobne do znanej z naszego świata roli społecznej nauczyciela, sprawia, że skłonni jesteś­my postrzegać go jako kogoś, kto już uwewnętrznił świat nowożytnych wartości w rodzaju narodu i państwa, rozwoju i postępu. Nasze podejrzenia, że jest tak, jak to powyżej przedstawiamy, wzmacnia jeszcze analiza historii życia poszczególnych nauczycieli. Okazuje się, że każdy z nich jest synem i’yana9. Czy to przypadek? Czy istnieje jakiś psychologiczny związek pomiędzy sytuacją syna ojca cieszącego się prestiżem a chęcią tegoż syna, aby zyskać podobne uznanie? W trzech indywidualnych przypadkach, które znamy (Natalio, Juan Gregorio, David), kariera i’yana okazywała się dla następców z różnych względów za trudna. Czy może więc być tak, że wybierali 9 I’yan (dosł. ten, który pomnaża) to ideał bycia w świecie dla Indian E’ñepá. I’yan to ten, kto tworzy przestrzeń do dobrego, bezpiecznego życia. Potrafi nie tylko skutecznie budować ciała swych dzieci i aranżować ich małżeństwa tak, by żyły w jego wspólnocie, ale także nawiązywać i utrzymywać bezpieczne relacje z różnymi klasami Obcych żyjących poza światem wspólnoty (inni Indianie, Biali, byty nadprzyrodzone, zmarli, duchy itp.). Pozyskuje od nich dobra koniecznie do reprodukcji wspólnoty i chroni ją przed ich szkodliwym wpływem. W tym samym czasie jego umiejętne działania pozwalają niwelować konflikty, stany agresji i akty przemocy, jakie w sposób nieunikniony, według ontologii E’ñepá, muszą się pojawić w dużej grupie ludzi żyjących ze sobą. I’yan jest więc równocześnie osobą, która zarządza odtwarzaniem grupy, jak i zapewnia jej członkom poczucie bezpieczeństwa. Jest kimś na kształt szamana i nieformalnego przywódcy. Bycie i’yanem oznacza człowieczeństwo najwyższego stopnia. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 37 inną drogę, polegającą na kontakcie z nieznanym, tj. ze światem zewnętrznym, zaś jedynym sposobem kontaktu dopuszczanym przez stronę wenezuelską była droga nauczyciela? Wydaje nam się, że tak. Rzecz jasna, to tylko hipoteza, której udowodnieniem zajmiemy się w przyszłości. Dodatkowo podejrzewamy, że nie odnosi się ona tylko do rozumienia roli społecznej nauczyciela, ale obejmuje także tubylcze pojmowanie szkoły. Wydaje się, że indiański punkt widzenia nie ma żadnych punktów stycznych z naszym, nowożytnym sposobem patrzenia na tę instytucję. Szkoła jest raczej „indianizowana”, tj. kulturowo adaptowana, niż bezpośrednio przyjmowana z całym dobrodziejstwem nowożytnych wartości. Na ten trop wskazują nie tylko nasze doświadczenia terenowe zdobyte wśród E’ñepá, Matsigenka i Waorani, lecz także doniesienia badaczy z innych części Amazonii (Aikman 1999; Gow 1991; Ferreira 1994; 1997; 1998; Rival 1996; 2002). Analogicznie do sygnalizowanego już przypadku „domu kultury” w El Tigre, skłonni jesteśmy widzieć szkołę jako sposób działania mający na celu zdobywanie dóbr ze świata białych. Dzięki zaadaptowanym instytucjom nowożytnym (szkoła, enfermería „ambulatorium”, dom kultury) Indianie uzyskują dostęp do pożądanych przez nich wybranych elementów świata zewnętrznego (leków, narzędzi, naczyń, sprzętu elektronicznego, transportu mechanicznego itp.). Aby jednak to osiągnąć, muszą prawidłowo odpowiadać na zapotrzebowanie drugiej strony kontaktu kulturowego, tj. społeczeństwa wenezuelskiego. A ponieważ jego przedstawiciele interesują się edukacją, religią, rozwojem regionalnym, kulturą i etnicznością, dlatego też stosowane strategie nawiązują do tych właśnie obszarów. Prawdopodobnie tutaj leży jedna z przyczyn łatwości zaadaptowania praktyki zebrań (reuñones) i posługiwania się retoryką latynoską o określonej treści (dyskurs gente civilizada „ludzi cywilizowanych”). To także tłumaczy dużą wagę przywiązywaną do fizycznej strony szkoły przy zupełnym pomijaniu jej funkcji edukacyjnej. Szkoła dla E’ñepá to przede wszystkim budynek, historia jego budowy i materiałów nań zużytych, to ilość dzieci uczących się na poziomie poszczególnych grados, to podręczniki, zeszyty i ołówki, to nauczyciel indiański, to obecność boiska do piłki nożnej i flagi narodowej. Wymiar edukacyjny szkoły (rozwój poznawczy dzieci, zdobywanie wiedzy) jest całkowicie ignorowany, a może nawet w ogóle nie zauważany. Innymi słowy, szkoła na pewno nie jest przez nich pojmowana jako instytucja nowożytna. Ten wątek rozwijamy poniżej, omawiając sytuację Indian Matsigenka. PRZYWÓDCA COMUNIDAD NATIVA U INDIAN MATSIGENKA Sytuacja społeczno-kulturowa Matsigenka znad dolnej i środkowej Urubamby Matsigenka to jeden z większych ludów amazońskiej części Peru (około 14 tys. osób). Mówią językiem z rodziny językowej arawak i występują w postaci czterech grup regionalnych. Podobnie jak E’ñepá, jako całość istnieją tylko z perspektywy zewnętrznej, głównie etnograficznej. Oni sami wyraźnie podkreślają różnice między �38 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI swymi grupami regionalnymi tak w języku, jak i w kulturze materialnej czy społecznej. Zdecydowanie przyjmują perspektywę miejsca zamieszkania, w szerszym, regionalnym rozumieniu lub węższym, grupy lokalnej. Ich poczucie tożsamości oparte jest na wspólnocie zamieszkiwania konkretnego miejsca, realnych więzach pokrewieństwa i codzienności wzajemnego dbania o siebie. Ta płynność czy też nieostrość tożsamościowych przestrzeni widoczna jest też z zewnątrz. Matsigenka wraz z innymi grupami tego regionu, takimi jak Caquinte (Kakinte), Nomatsiguenga, Ashéninka i Asháninka, tworzą w rzeczywistości gęstą sieć powiązań społecznych, rytualnych i handlowych, całość zwaną w etnografii Arawakami przedandyjskimi. Mówienie więc o Matsigenka jako wyraźnie wyodrębnionym ludzie (i tak siebie postrzegającym) jest sporym uproszczeniem. W artykule tym odniesiemy się tylko do fragmentu wzmiankowanej sieci: Matsigenka dolnej i środkowej Urubamby. Jest ich około 10 tysięcy. Stałe kontakty z misjonarzami nawiązali dopiero w początkach XX wieku. Mimo dziesięcioleci działalności prozelitycznej prowadzonej tak przez misjonarzy katolickich, jak i protestanckich, zdecydowana większość tego ludu to tylko nominalni katolicy i/lub ewangelicy. Wydaje się, że Matsigenka zaadaptowali głównie zewnętrzne formy chrześcijaństwa, całkowicie ignorując jego treść, albowiem nowe wierzenia i moralność nie odgrywają większej roli w ich życiu codziennym i obrzędowym. Matsigenka znad rzeki Urubamba żyją w systemie ok. 20 comunidades nativas (wspólnot tubylczych). W latach 1960–1970. miał bowiem miejsce, głównie pod egidą protestanckich misjonarzy, proces koncentracji dawniej rozproszonych populacji lokalnych w stałych osadach, wzdłuż głównych rzek regionu. Działają tu dwie tubylcze organizacje: Centro de Comunidades Nativas Machiguenga (CECONAMA) i Consejo Machiguenga del Río Urubamba (COMARU), ale każda comunidad posiada swe wybieralne władze. System edukacji państwowej działa też od około 55 lat na poziomie podstawowym i średnim (educación primaria y secundaria). Z początku nauczycielami byli misjonarze, potem Matsigenka, następnie pucalpinos (mieszkańcy miasta Pucallpa, dużego ośrodka administracyjnego nad rzeką Ucayali) lub serranos (osoby przybyłe z Andów). Praktykuje się, głównie przez mężczyzn w średnim wieku, czytanie Nowego Testamentu w języku matsigenka. Poziom umiejętności pisania jest dość niski, teksty pisane w rodzaju dokumentów urzędowych zawierają sporo błędów ortograficznych i gramatycznych. Sama umiejętność nie ma praktycznego uzasadnienia poza działalnością administracyjną organizacji indiańskich. Na obszarze dolnej i środkowej Urubamby nie występuje zwarte, „nowe” (dwudziestowieczne) osadnictwo nieindiańskie, zaznacza się za to silnie obecność Compañía Pluspetrol zajmującej się poszukiwaniem i eksploatacją gazu ziemnego w regionie dolnego biegu rzeki Camisea. Podstawą gospodarki Matsigenka jest w dalszym ciągu kopieniactwo uzupełniane myślistwem i zbieractwem. W diecie dużą rolę odgrywają też produkty kupowane za pieniądze uzyskane z najemnej, okazjonalnej pracy, głównie dla metysów i Compañía. Uprawa i hodowla nastawiona na zbyt występuje w niewielkim wymiarze (problemy ze zbytem, dostępem do narzędzi metalowych, inflacją i organizacją pracy) (Baksh 1984; Johnson 2003). �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 39 Comunidad nativa i jej przywódcy w oczach przedstawicieli społeczeństwa peruwiańskiego Czemu służyć miała comunidad nativa w Amazonii oraz jej indiańscy przywódcy? W epoce prezydentury generała Velasco Alvarado (koniec lat 1960.), gdy dopiero powstawały zręby programu rozwoju ekonomicznego, społecznego i politycznego Amazonii peruwiańskiej, intelektualne dyskusje reformatorów krążyły głównie wokół pojęć: kolonialna marginalizacja tego regionu, wyzysk ekonomiczny jej tubylczych mieszkańców oraz ich społeczne zacofanie. Ludy indiańskie tego obszaru postrzegano jako mniejszości etniczne składające się z rozproszonych grup rodzin, charakteryzujące się nikłym stopniem upodmiotowienia, które nie były w stanie sprostać wyzwaniom spontanicznie rozwijającej się gospodarki kapitalistycznej. Marginalizacja Indian odbywała się na dwa sposoby: poprzez utratę najlepszych ziem, zamienianych przez nieindiańskich osadników w pola uprawne lub pastwiska (frontera demográfica), lub wyzysk ekonomiczny Indian, wykorzystywanie ich jako taniej siły roboczej. Owi tani robotnicy zmuszani byli dodatkowo do nabywania produktów pochodzenia przemysłowego od regatones, obwoźnych kupców narzucających wysokie ceny na sprzedawane dobra (frontera económica). Obraz wyzysku w Amazonii dopełnić należy jeszcze rabunkowym wyrębem cennych gatunków drzew, nielegalnym wydobyciem szlachetnych metali i innych zasobów naturalnych oraz szkodliwą działalnością protestanckich misjonarzy pozbywających Indian własnej kultury, przekształcających ich w „lumpenproletariat dżungli” (Chirif, Mora 1977). Odpowiedzią na tę sytuację było ustanowienie w połowie lat 1970. La Ley de Comunidades Nativas y de Promoción Agropecuaria de las Regiones de Selva y Ceja de la Selva. Nowe prawo zainicjowało całkowicie nową epokę. Jego celem była konsolidacja życia społecznego rozproszonych grup rodzinnych i nadania im postaci podmiotów prawnych – comunidades nativas – posiadających własne, wybieralne władze oraz akt wspólnotowej własności użytkowanego terytorium. Władze wspólnoty (przewodniczący, wiceprzewodniczący, sekretarz, skarbnik, członkowie zarządu) administrowały nią, m.in. poprzez sporządzanie dokumentów: aktów zawarcia związków małżeńskich, narodzin i zgonów, dowodów tożsamości. Z kolei zgromadzenie wspólnoty (asamblea comunal) miało łagodzić konflikty wewnątrz wspólnoty, orzekać w zakresie wykroczeń przewidzianych kodeksem cywilnym oraz regulować stosunki z innymi wspólnotami. Przed światem zewnętrznym, głównie w relacjach z państwem, w imieniu wspólnot występowały organizacje ponadlokalne zrzeszające wszystkich Matsigenka lub grupy ich wspólnot. W rozumieniu prawodawcy, obok własności ziemskiej i autonomii administracyjnej następnym ważnym wyrazem upodmiotowienia społeczności indiańskich była edukacja. Jej funkcje były jasno sprecyzowane: wzrost wiedzy Indian o otaczającym ich nieindiańskim świecie, zrozumienie przyczyn i mechanizmów swego wyalienowania oraz powstanie elit indiańskich. Elity to grupy osób, które miały dysponować wiedzą dotyczącą tego, do czego służą powołane instytucje, jakie zadania mają pełnić i jak należy owe zadania realizować. Ich zadanie to kreowanie własnej (tubylczej) wizji emancypacyjnej, odległej od tu i teraz, oraz �40 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI aktywizacja członków wspólnoty do skutecznych działań na jej rzecz. Proces ten miał prowadzić do wzrostu prestiżu elit tak we własnej społeczności, jak i na zewnątrz. Ostatni ważny obszar wymagający pomocy ze strony państwa to poprawa i ochrona zdrowia Indian, tak w rozumieniu kondycji pojedynczych osób, jak i całych populacji. By móc ją zrealizować, powołano stałą opiekę medyczną w postaci lokalnych ośrodków zdrowia, prowadzonych przez sanitariuszy i pielęgniarki, oraz programy upowszechniania higieny, świadomego macierzyństwa oraz zdrowego odżywiania się. W założeniu, wspólnoty jako podmioty prawne mogły liczyć na pomoc państwa w zakresie owego szeroko rozumianego rozwoju ekonomiczno-społecznego. Państwo finansowało ośrodki promocji rolnictwa i hodowli, rozwoju rękodzieła artystycznego, domy kultury i ochronę zdrowia. Dopłacało też, by podwyższyć konkurencyjność, do produktów rolnych wspólnot, udzielało bezzwrotnych pożyczek i kredytów, oferowało pomoc techniczną i logistyczną (Chirif et al. 1991). W ten oto sposób nastąpić miał kres marginalizacji i podporządkowania Indian. Otrzymując narzędzia prawne, instytucjonalne i intelektualne stawali się panami swego losu, a ich życie ekonomiczne i społeczne optymalizowało się i racjonalizowało w nowoczesnym rozumieniu tych słów. Tą drogą, zgodnie z ideą prawodawcy, powstawały przesłanki szeroko rozumianego rozwoju, a wspólnoty tubylcze Amazonii miały szansę zająć w tym procesie godne miejsce (zob. Chirif, Mora 1977). Ów obraz odległy jest jednak od realiów, które można obserwować dziś, po blisko 40 latach intensywnego oddziaływania państwa, księży i pastorów. Zacznijmy od roli organizacji w życiu wspólnoty. Już nawet po krótkim pobycie i obserwacji tego, co dzieje się wokół (wspólnoty Flor de Palma, El Progreso, La Batea), jest oczywiste, iż codzienne życie comunidad bazuje na mechanizmach wzajemności wynikających z więzów krwi, a nie na obowiązkach i przywilejach wynikających z zajmowanego miejsca w hierarchii organizacji. I tak na przykład, przyglądając się czterem znanym nam przypadkom konfliktów rozgrywających się wewnątrz comunidad, zauważyliśmy, że rozwiązano je głównie przy aktywnym udziale osób odgrywających kluczową rolę w systemie więzi krewniaczych każdej ze zantagonizowanych parentel, aniżeli ważnych osób z organizacji. Podobnie dzieje się, gdy mamy do czynienia z konfliktami ogarniającymi dwie lub więcej wspólnot. Ewidentnie są to spory między poszczególnymi rodzinami podstawowymi lub parentelami, a nie między wspólnotami. Nie jest jednak tak, że organizacja jest całkowicie nieobecna w życiu Matsigenka. Pojawia się ona przede wszystkim w tych kontekstach czy też aspektach życia wspólnoty, które dotyczą zewnętrzności, gdy w grę wchodzi relacja Matsigenka ze światem nieindiańskim – agendami rządowymi i pozarządowymi, przybyszami itp. Ważne są tu jej dwie formy: jako kanał, poprzez który zawłaszcza się dobra płynące ze świata zewnętrznego i jako sposób na wyrażenie całości: „my-wspólnota”, ewentualnie „my-Matsigenka”. Nie mniej ciekawie wygląda problem edukacji. Mimo tego, że ma ona już ponad półwieczna tradycję, dała jednak dość mierne wyniki, jeśli chodzi o upodmiotowienie społeczności indiańskich i kreowanie elit. Wydaje się bowiem, że pomimo długotrwałej edukacji Matsigenka nie dysponują ani większą, ani lepszą wiedzą o świecie i jego mechanizmach. Wypytując o to, skąd biorą się dobra przemysłowe, pieniądze, �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 41 technologie, dlaczego ulegają zmianie ceny produktów i surowców itd., widać bardzo wyraźnie, że sposób widzenia świata Matsigenka (a co za tym idzie, sposób działania w nim) oparty jest na tradycyjnych kategoriach, które z kategoriami serwowanymi w szkole mają niewiele wspólnego. I jeszcze trzy uwagi dotyczące wyalienowania. Po pierwsze, mamy odczucie, że Matsigenka bardzo dobrze radzą sobie w relacjach ze światem zewnętrznym. Działają jako w pełni aktywne podmioty i osiągają stawiane sobie cele. Wydaje się też, że oni sami nigdy nie czuli się uprzedmiotowieni czy wyalienowani. Obecność formalnej edukacji lub jej brak niewiele tu zmienia. Lud ten „wie” bowiem, jak dawać sobie radę w relacjach ze światem zewnętrznym, jak skutecznie uzyskiwać od niego to, co mu niezbędne w wymiarze materialnym, społecznym czy symbolicznym. Sposoby te Matsigenka wypracowywali całymi stuleciami, w trakcie bezpośrednich lub pośrednich, sporadycznych lub okresowo długotrwałych i intensywnych kontaktów, najpierw z indiańską cywilizacją Andów, później ze społeczeństwem kolonialnym i narodowym Peru. Jak spróbujemy pokazać, pojawiający się współcześnie dyskurs wyalienowania tak pojedynczych osób, jak i całego ludu, jest w stanie zaistnieć tylko w obecności kogoś z zewnątrz i nie opisuje realnego braku podmiotowości. Należy traktować go raczej jako strategię za pomocą której Matsigenka funkcjonują w świecie nieindiańskim. Trzeci wątek to świadomość elit. Tu także mamy sporo wątpliwości. Wyraźnie widać bowiem, że przywódcy organizacji czy tubylczy urzędnicy administracyjni nie bardzo wiedzą, do czego mają służyć powołane instytucje. Pytani o to, recytują jedynie opanowane na pamięć fragmenty statutów organizacyjnych lub innych oficjalnych dokumentów, zarówno tubylczych, jak rządowych. Jednak, co ważne, owe „cytaty” z reguły uzupełnione są obszernymi komentarzami dotyczącymi wagi i konieczności posiadania organizacji. Tu widoczna jest daleko idąca inwencja intelektualna, łatwość wyrażania myśli oraz energia „przyłożona” do wygłoszenia oficjalnych konstatacji. Jak podmiotowo i efektywnie funkcjonować w świecie, lud ten po prostu wie. Co za tym idzie, o uprzedmiotowieniu, wyalienowaniu i potrzebie emancypacji, jak i o dyskursie odnoszącym się do tych kategorii, skierowanym „do wewnątrz” społeczności, a nie do świata zewnętrznego, nie może być mowy. Jeśli można uznać powyższy stan rzeczy za poważne niepowodzenie edukacyjno-organizacyjne, to jako takie jawi się ono głównie w oczach antropologa. Mieliśmy okazję pytać przedstawicieli administracji oświatowej oraz reprezentantów agend rządowych i pozarządowych o stan nowożytnych instytucji tego ludu. Widzieli oni jedynie niedociągnięcia w działaniu organizacji i szkoły, głównie jako efekt niewielkiej ilości czasu, który upłynął od momentu inicjacji przedsięwzięcia oraz zbyt małego zaangażowania rządu. Samych Matsigenka postrzegano jako społeczność, która pragnęła i oczekiwała dokładnie tego, co ofiarowywało im peruwiańskie państwo. Generalnie nie kojarzono tych niedociągnięć z brakiem realnego zapotrzebowania ze strony Matsigenka czy z ich sposobami myślenia i funkcjonowania. Sami Matsigenka, odnośnie do stanu swych instytucji czy swej świadomości, niewiele mogli. Jeśli ktoś za ten stan był odpowiedzialny, to zawsze nie-Matsigenka, a wszechobecne państwo, organizacje pozarządowe, misjonarze. Wśród szczegółowych wątków, zawsze �42 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI związanych z „brakiem czegoś”, pojawiły się: zbyt duża fluktuacja nietubylczych nauczycieli, ich słabe przygotowanie pedagogiczne, nierozumienie kultury Matsigenka, defraudacja ministerialnych i pozarządowych funduszy. Comunidad nativa i jej przywódcy w praktyce życia codziennego Tak jak i w przypadku E’ñepá chcemy zaproponować robocze wnioski, prześledziwszy jedynie codzienność działania organizacji. Skupimy się tutaj także na dwóch kwestiach. Pierwsza to pytanie, czy bycie przywódcą organizacji (lub jej członkiem) postrzegane jest przez Matsigenka jako rola społeczna. Druga dotyczy miejsca organizacji w życiu tego ludu. Zacznijmy od przykładu. W planach naszego pobytu u Matsigenka przewidzieliśmy m.in. rekonesans badawczy wśród Kirineri znad rzeki Paquiría. Jest to grupa regionalna Matsigenka, charakteryzująca się do dziś nikłością kontaktów zarówno ze społeczeństwem narodowym, jak i z innymi grupami Matsigenka. Chcąc respektować indiańską władzę oraz namówieni przez samych Indian, zwróciliśmy się do władz comunidad Flor de Palma o zgodę na pobyt w środkowym i górnym biegu rzeki Paquiría. Prosiliśmy o zgodę pomimo faktu, że z formalnego punktu widzenia nie były to już obszary należące do tej wspólnoty, a więc znajdujące się poza jej jurysdykcją. Co się okazało? Po pierwsze, w czasie zorganizowanego ad hoc zebrania presidente de la comunidad i władze wspólnoty wyraźnie improwizowały. Kilkakrotnie zmieniano opinię co do tego, kto i w jakim trybie zgodę ma wyrazić (asamblea de la comunidad Flor de Palma, któraś z organizacji tego ludu, Matsigenka jako grupa etniczna, „władcy tego regionu”, sam presidente). Tymczasem wokół obradujących i antropologów zgromadziła się spora grupa „zwykłych” członków wspólnoty i dyskusja nabrała charakteru publicznego. Gorąco spierano się nie tylko o to, kto ma podjąć decyzję, ale też, czy sama decyzja musi być podejmowana. Osoby nam życzliwe wyraźnie naciskały, by po prostu bez żadnych ograniczeń i zastrzeżeń pozwolić nam pojechać tam, gdzie chcemy. Wyrażała się w tej opinii tradycyjna idea Matsigenka odnośnie do egalitarności i wolności osobistej każdej z osób, gdzie „nie można nikomu niczego zakazać lub nakazać”. Osoby nieżyczliwe naszej wyprawie argumentowały z kolei, że cel naszej wizyty jest niejasny. W ferworze dyskusji, podczas której niepoślednią rolę odegrało alkoholizowane piwo z kukurydzy, ci którzy byli „za” wołali: „jedźcie jutro, jedźcie”. Nieżyczliwi z kolei, o wiele ciszej i w grupkach, naradzali się na uboczu. Szybko zobaczyliśmy, że władze wspólnoty i jej prezydent tylko na początku, przez krótki czas, występowali jako jedno ciało. W trakcie sporów poszczególne osoby przyłączały się do frakcji będących „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi. Władza zanikła. Zobaczyliśmy też, że nikt ze wspólnoty nie oczekuje od władz jakichkolwiek decyzji. Nasza sprawa szybko przestała być emocjonalnie ważna. Matsigenka spierali się bowiem o zakres indywidualnej wolności, a więc o to, co – według ich tradycyjnych przekonań – było najważniejsze. Rano, gdy szykowaliśmy się do drogi, podszedł do nas mężczyzna nie należący do władz wspólnoty i dość władczym głosem powiedział: „możecie jechać”. Zaraz potem zapytał, czy nie moglibyśmy pożyczyć �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 43 mu dość sporej sumy pieniędzy, ponieważ musi zrobić pilne zakupy. Tak więc przywódcy wspólnoty to osoby, które swe role społeczne odgrywały tylko przez chwilę, na początku zebrania. Wyraźnie „starali się” być liderami wobec nas i dla nas. Ale nawet w takim kontekście, szybko przeobrazili się w „zwykłych” członków społeczności, optując „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi, zgodnie ze swymi indywidualnymi preferencjami. Oczywistym jest, że o decyzji władz nie mogło być mowy. Nie mieściła się ona w standardach myślenia Matsigenka o indywidualnej wolności. Jeśli życie wspólnoty nie jest regulowane przez instytucje, to czemu służą zebrania organizacyjne wspólnoty (asambleas)? Gdy życie społeczne toczy się swym naturalnym rytmem, relacje społeczne nacechowane są zachowaniami charakterystycznymi dla tradycyjnej kultury Matsigenka: fizyczną bliskością osób wchodzących w inter­ akcje, gdzie sposób zachowania i mówienia zróżnicowane są w zależności od tego, czy rozmawia się z krewnym, czy powinowatym. Mówi się cicho, o konkretnych sprawach, które zawsze dotyczą konkretnych osób. Z kolei zebrania organizacyjne najczęściej odbywają się w obecności reprezentantów świata zewnętrznego i ze względu na nich. Uruchamia się wtedy całkowicie odmienny sposób zachowań. Mówi się głośno i o sprawach społeczności jako abstrakcji, używa się mieszanego słownictwa (słowa hiszpańskie pojawiają się głównie wtedy, gdy brakuje odpowiedników w języku matsigenka lub gdy mają one mocno odmienne konotacje – dotyczy to takich terminów jak: „my”, „trzeba”, „należy”, „rozwój”, „wspomagać”, „rozwinąć”, „zanalizować”, także liczebników i dat). Widoczny jest też odmienny sposób wyrażania emocji i odmienne wzorce zachowań cielesnych (wstawanie do wygłoszenia mowy, patrzenie przed siebie, mówienie podniesionym tonem, obowiązkowa dynamiczna gestykulacja i spora doza dramaturgii). Zachowania owe odbierane są przez biernych i czynnych uczestników spotkania z dużą zewnętrzną powagą, lecz z wyraźnym odcieniem czegoś nienaturalnego (tak emocjonalnie i intelektualnie, jak i cieleśnie). Nie trudno zauważyć, że uczestnicy czują się dość mocno zakłopotani. Rzeczywistym celem zebrania, jak się wydaje, nie jest bowiem załatwienie jakiejś konkretnej sprawy, ale raczej samo zebranie, podkreślenie faktu, iż społeczność zdolna jest wobec obcego do „cywilizowanego” zachowania, polegającego na publicznym zbieraniu się i dyskutowaniu. Tak więc na tym poziomie asamblea jawi się jako zbiorowe działanie nastawione raczej na komunikację niż związane ze sferą logistyki i ewentualnie idei. Po co więc takie „zaświadczanie”? Czemu służy? Jak się wydaje, pytanie to łączy się z innym, bardziej ogólnym: do czego służy sama organizacja? Czy jest to tylko mechaniczna, źle działająca kopia socjocentrycznego społeczeństwa, w tym przypadku peruwiańskiego? Spróbujmy dać wstępną odpowiedź na te pytania. Po pierwsze, organizacja służy bardziej światu zewnętrznemu niż Matsigenka jako zbiorowości. Zaspokaja ona bowiem potrzebę istnienia reprezentacyjnego odbiorcy wszystkiego tego, co Matsigenkom „się należy”, zgodnie z wizją i normami świata zewnętrznego (rządu, ministerstwa, organizacji pozarządowej, compañía). A zakres tego, co „się należy”, jest w rzeczywistości ogromny: poczynając od prostych wyrobów przemysłowych (narzędzia metalowe, aluminiowe naczynia), a kończąc na skomplikowanych technologiach oczyszczania wody i pozyskiwaniu energii słonecznej. �44 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI To ciągły strumień etatów, pensji, becas (stypendiów edukacyjnych), odszkodowań za dewastację środowiska naturalnego powodowaną działalnością wydobywczą, funduszy projektów rządowych i prywatnych przeznaczonych na ratowanie kultury tradycyjnej (rescate de la cultura), ale także na budowę latryn. Jak pamiętamy, w założeniu instytucji państwowych i pozapaństwowych aktywność organizacji Matsigenka winna polegać na ocenie tego, co potrzebne, nadzorowaniu procedur otrzymywania dóbr, usług i funduszy, oraz dbaniu, by były one właściwie zużyte. W rzeczywistości praktyka jest o wiele prostsza. Zebrania comunidad służą jedynie manifestowaniu powyższych umiejętności, a organizacja to „kanał”, poprzez który do Matsigenka płyną dobra świata zewnętrznego. Organizacja sama w sobie nie ma zadań, „nie działa”; w najlepszym wypadku działania symuluje. Po drugie, organizacja służy Matsigenka, lecz nie całej zbiorowości, a poszczególnym osobom. W tradycyjnym modelu tego ludu pozycja społeczna danej osoby związana jest głównie z jej „uwikłaniem” w sieć egalitarnych i egocentrycznych relacji społecznych, bazujących na więzach pokrewieństwa i powinowactwa, oraz jej indywidualnej skuteczności bycia „stuprocentowym Matsigenka”10. Jego strategię działania można sprowadzić do trzech głównych zasad: 1) to, co stworzyłem lub zdobyłem, jest moją własnością, 2) tym, co zdobyłem, należy podzielić się w pierwszej kolej­ ności z krewnymi, w drugiej – z powinowatymi, 3) skuteczność i gotowość dzielenia się dobrami przyczynia się do powstania prestiżu wśród krewnych i powinowatych. W ten sposób kreowana jest postać itinkami, tradycyjnego przywódcy Matsigenka (Świerk 2007). W realiach współczesności obszar, gdzie można praktykować bycie itinkami, został poszerzony o wymiar tubylczej organizacji, ponieważ poprzez organizację i za jej pomocą uzyskuje się dostęp do najróżniejszych dóbr ze świata zewnętrznego. Instytucja ta stała się więc społecznie i mentalnie „ważna”, ale tylko w wymiarze indywidualnym. To poszczególni członkowie społeczności bowiem, w indywidualnym trybie, próbują „przechwycić” najpierw pozytywne sygnały płynące z zewnątrz, że ktoś chciałby ich uznać za reprezentantów grupy, a później fizyczne dobra, które z tej pozycji płyną. Dobra takie pożytkuje się głównie w kręgu swych najbliższych krewnych (rodziny). To, co warte tu podkreślenia, to fakt, iż przywódcy, próbując tworzyć nowe „obszary polowań” we współczesnym świecie, zawsze występują w imieniu abstrakcyjnej grupy „my”. I tylko poprzez owo „my” są skuteczni. Polityka roszczeń, ciągłe poszukiwanie tych, którzy mogliby coś wykonać i dostarczyć (dawniej obiekty kultury materialnej innych ludów indiańskich, później świata białych) generuje „my” jako grupę, która żyje w wirtualnej formie prezentowanej światu zewnętrznemu. Ze społecznego punktu widzenia taka aktywność traktowana jest po prostu jako nowy obszar indywidualnej aktywności (indywidualnych zysków oraz ewentualnych indywidualnych strat) i nie ma społecznie negatywnych konotacji. Jeśli się takie pojawiają, to nie w kontekście okradania części członków wspólnoty z czegoś, co w jej imieniu 10 „Stuprocentowy Matsigenka” to dobry, troskliwy ojciec, skuteczny myśliwy, osoba niekonfliktowa, która nie okazuje innym wyższości i chętnie się z nimi dzieli różnego rodzaju dobrami. To samo, tylko w mniejszej rozciągłości, powiedzieć można o kobietach. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 45 przywódca uzyskał, lecz jedynie skąpstwa, odmowy dzielenia się z innymi. Aktywność i poszukiwanie dóbr i mocy na zewnątrz uskuteczniana jest nie tylko przez przywódców, lecz też przez zwykłych comuneros. Jest ona przejawem indywidualnych predyspozycji i ambicji i, co oczywiste, odbywa się na skromniejszą skalę. I na zakończenie uwaga o wyobrażeniach, jakie mają poszczególne osoby na temat zbiorowości Matsigenka. Otóż krótkie sondaże wśród „zwykłych” comuneros, jak i przywódców, odsłoniły dość ciekawą rzeczywistość mentalną. Z rozmów wynika, że Matsigenka nie bardzo wiedzą, czego by chcieli jako zbiorowość (zarówno w wymiarze wspólnoty lokalnej, jak też abstrakcyjnej zbiorowości etnicznej „Matsigenka” jako całości), a to, co mogą chcieć (i w rzeczywistości chcą), są w stanie wyprowadzić jedynie z tego, co im się proponuje. Jeśli użyć tu metafory, jest to rodzaj gry luster, w której poszczególne osoby tworzą obraz zbiorowości Matsigenka i jej potrzeb dzięki przeglądaniu się w lustrze wypowiedzi i działań przybyszów z zewnątrz. Ale chociaż obraz ten jest zwierciadlanym odbiciem, to jednak umożliwia zaspokajanie realnych, definiowanych na tradycyjną modłę potrzeb. Niemniej Matsigenka mają problem z oceną propozycji przybyszów i z tym, gdzie szukać sojuszników, którzy powiedzieliby im, „jak jest naprawdę”; zarzucani naukowymi ekspertyzami na temat zniszczeń środowiska, sytuacji prawnej mniejszości na świecie itp., nabierają przekonania, że są wykorzystywani, nie wiedzą tylko w jaki sposób i w jakim zakresie. Tu w nowym świetle pojawia się problem alienacji jako rodzaju dyskursu ze światem zewnętrznym. Robocze wnioski, jakie z tego wynikają, są następujące: 1) Jeśli instytucje nie mają sprecyzowanych celów do osiągnięcia, to nie mogą realnie działać. A bez działania i skuteczności z tym związanej nie ma elit i prestiżu w nowożytnym rozumieniu tych terminów. 2) Pozorne elity są „ważne”, ponieważ pozwalają zewnętrznemu światu żyć w przekonaniu, iż analizowany lud ma swą realną reprezentację, z którą można prowadzić dialog, cokolwiek termin ten znaczy w kontekście Amazonii. 3) Bycie przywódcą organizacji nie pociąga za sobą jakichś specjalnych przekształceń w sposobie pojmowania świata, nie wpływa na zachowanie w życiu codziennym. Raczej jest tak, że lider zmienia „skórę” w zależności od sytuacji, raz zachowując się jak członek społeczeństwa narodowego (w relacji ze światem zewnętrznym), a kiedy indziej, jak członek tradycyjnego społeczeństwa Matsigenka (w relacjach ze swą własną społecznością). Ale to tylko sfera kontekstowych zachowań; w rzeczywistości wiele wskazuje na to, że myśli on i czuje dalej jak tradycyjny Matsigenka. A może bycie przywódcą organizacji i sama tubylcza organizacja to współczesne sposoby tego ludu na to, by, pozostając społeczeństwem tradycyjnym, w pełni korzystać z dobrodziejstw nowoczesnego świata? WNIOSKI Z analitycznego punktu widzenia różnice pomiędzy sytuacją E’ñepá i Matsigenka są ogromne. Odkładając na bok te, które wynikają z dość odmiennych wzorców kulturowych (np. inny sposób definiowania grupy lokalnej i więzi ponadlokalnych, odmienny sposób budowania prestiżu czy różne znaczenie agresji i zachowań pokojowych), �46 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI skupmy się na parametrach przebiegu kontaktów tych grup ze społeczeństwem narodowym. Ich czas trwania jest diametralnie różny: Matsigenka około 100 lat, E’ñepá około 50. Czas i intensywność edukacji szkolnej także się różni: Matsigenka prawie 60 lat, E’ñepá około 30 (oznacza to, że Matsigenka posiadają już trzy-cztery generacje, które przeszły przez system szkolnej edukacji, E’ñepá jedną-dwie). Różny jest też stopień umiejętności pisania i czytania u obu ludów: nikły u E’ñepá, stosunkowo wysoki u Matsigenka, szczególnie jeśli chodzi o średnie pokolenie. Wśród Matsigenka dużo osób kończy średni poziom edukacji i stosunkowo wiele z nich podejmuje studia wyższe (choć niekoniecznie je kończy), podczas gdy u E’ñepá osoby z uzyskaną maturą są wyjątkiem, zaś studiujących praktycznie nie ma. U E’ñepá nauczyciele to reprezentanci tego ludu, u Matsigenka uczą głównie reprezentanci społeczeństwa narodowego lub Indianie z innych ludów. Także w wymiarze wpływów misjonarzy różnice są dość znaczne. Matsigenka byli ewangelizowani około 40 lat, są formalnie chrześcijanami, posiadają własnych, tubylczych pastorów; wśród E’ñepá próby ewangelizacji podjęto dopiero 25 lat temu, bez widocznych rezultatów. Na obszarze Matsigenka mamy do czynienia z działalnością potężnych, nowoczesnych podmiotów gospodarczych; E’ñepá mają do czynienia na co dzień jedynie z chłopami i lokalnymi hodowcami. Matsigenka żyją w ramach systemu comunidad nativa; E’ñepá, tak jak dawniej, w niewielkich i dość niestałych osadach o zmiennej kompozycji. I na koniec: widać też sporą dysproporcję, jeśli chodzi o gospodarkę. Gospodarka E’ñepá to głównie myślistwo, zbieractwo i kopieniactwo na własne potrzeby. Matsigenka w stopniu o wiele mniejszym bazują na gospodarce tradycyjnej, uzupełniając ją kopieniactwem, uprawą na sprzedaż i pracą najemną nie wymagającą kwalifikacji. Zestawienie tych dwóch grup pokazuje, że pomimo różnic w czasie nawiązania i charakterze kontaktów ze światem zewnętrznym oraz ewidentnie odmiennych dróg rozwojowych, nowożytne elity nie powstały w żadnym z tych społeczeństw. Także inne zmienne (istotne dla antropologii lat 1940–1950.), takie jak długość kontaktów, intensywność kontaktu, stopień różnic w rozwoju społeczno-politycznym podmiotów wchodzących w interakcje ze sobą, okazały się nieistotne. Zarówno u E’ñepá, jak i Matsigenka nauczyciele i przywódcy indiańscy to tylko elity pozorne, istniejące w nowożytnym kształcie jedynie w oczach przedstawicieli społeczeństw narodowych. Ponadto żaden z analizowanych ludów nie stał się biernym przedmiotem obcej dominacji, żaden z nich nie przekształcił się w „wariant” (segment) społeczeństwa narodowego, tracąc swą kulturę lub asymilując się. Wygląda na to, że zarówno E’ñepá, jak i Matsigenka, zachowali swoją odrębność kulturową i społeczną, mimo że wprowadzili do swego życia wiele nowych elementów. Jest więc możliwe, że społeczeństwa tego typu, które określiliśmy mianem społeczeństw pierwotnych, utrzymując długotrwałe relacje ze światem zewnętrznym, nie ulegają jakimś zasadniczym zmianom, które powodowałyby ich przekształcanie w społeczeństwa typu nowożytnego. Całkiem prawdopodobne, że potrafią współistnieć ze społeczeństwem narodowym na swoich warunkach i czerpać z niego, to co jest im potrzebne. Jak to jest możliwe i jak przebiega ten proces, to pytania, na które spróbujemy odpowiedzieć już w innym miejscu. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 47 LITERATURA A i k m a n S h e i l a 1999, Intercultural education and literacy. An Ethnographic study of indigenous knowledge and learning in the Peruvian Amazon, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia. B a k s h M i c h a e l 1984, Cultural ecology and change of the Machiguenga Indians of the Peruvian Amazon (subsistence, nutrition, well-being), Ph.D, University of California, Los Angeles. C h i r i f A l f r e d o et al. 1991, El indígena y su territorio son uno solo: estrategias para la defensa de los pueblos y territorios indígenas en la Cuenca Amazónica, Oxfam América, Org. Indígenas de la Cuenca Amazónica COICA, Lima. C h i r i f A l f r e d o, M o r a C a r l o s 1977, Atlas de las comunidades nativas, SINAMO, Lima. C s o r d a s T h o m a s J. 2001, Language, charisma, and creativity, University of California Press, Berkeley. D u r k h e i m E m i l e 2006, Rules for the explanation of social facts, [w:] Anthropology in theory: Issues in Epistemology, red. H. L. Moore, T. Sanders, Blackwell Publishing, Malden, s. 47–56. D u m o n t J e a n - P a u l 1978, The headman and I. Ambiguity and ambivalence in the fieldworking experience, University of Texas Press, Austin. H a l l p i k e C h a r l e s 1988, The principles of social evolution. Clarendon Press, Oxford. – 1992/1993, Is there a primitive culture?, Cambridge Anthropology, vol. 16 (1), s. 29–44. H e n l e y P a u l 1982, The Panare. Tradition and change on the Amazonian frontier, Yale University Press, New York. – 1988, Los E’ñapa, [w:] Los aborígenes de Venezuela, vol. 3, red. J. Lizot, Fundación La Salle,    Instituto Caribe de Antropología y Sociología, Caracas, s. 215–306. J o h n s o n A l l e n 2003, Families of the forest: the Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley. K u p e r A d a m 1988, The invention of primitive society. Transformations of an illusion, Routledge, London. F e r r e i r a M a r i a n a K. L. 1994, Com quantos paus se faz uma canoa! A matemática na vida cotidiana e na experiência escolar indígena, Ministério da Educação e do Desporto, Brasília. – 1997, When 1 + 1 = 2. Making Mathematics in Central Brazil, American Ethnologist, vol. 24 (1),   s. 132–147. – 1998, MADIKAUKU – os dez dedos das mãos. Matemática e povos indígenas no Brasil, Ministério    da Educação e do Desporto, Brasília. G o w P e t e r 1991, Of mixed blood. Kinship and History in Peruvian Amazonia, Clarendon Press, Oxford. L e a V a n e s s a 1992, Mebengokre (Kayapó) Onomastics: a facet of houses as total social facts in Central Brazil, Man (n.s.), vol. 27 (1), s. 129–53 – 1995, The houses of the Mebengokre (Kayapó) of Central Brazil: a new door to their social   organization, [w:] About the house: Lévi-Strauss and beyond, red. J. Carsten, S. Hugh-Jones,    Cambridge University Press, Cambridge, s. 206–225. L e a c h E d m u n d 1954, Political systems of Highland Burma. A study of Kachin social structure, Harvard University Press, Cambridge. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n 1998, Veinte años ed la educación intercultural bilingűe en Venezuela 1979–1998: logros, deficencias y nuevos retos, [w:] Régimen de Educación Intercultural Bilingüe: Diagnósticos y Propuestas 1998–2000, red. Dirección de Asuntos Indígenas, Ministerio de Educación, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas, s. 17–32. – 2008, Universidad Indígena de Venezuela, [w:] Diversidad cultural e interculturalidad en edu   cación superior. Experiencias en América Latina, red. D. Mato, Instituto Internacional para la    Educación Superior en América Latina y el Caribe, UNESCO, Caracas, s. 427–436. �48 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, M o s o n y i J o r g e 2000, El educador indígena ante las lenguas aborígenes, [w:] Manual de lenguas indígenas ed Venezuela, vol. I, Fundación Bigott, Caracas, s. 68–108. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, R e n g i f o F r a n c i s c o A. 1982, Un enfoque interdisciplinario sobre los fundamentos teóreticos y programáticos de la educación intercultural bilingűe en Venezuela, Anuario Indígenista, vol. 42, s. 31–57. M o r e n o D. 2000, Siguiendo las huellas de la Educación Intercultural Bilingüe en Amazonas, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 20–25. Programa... 1988, Programa de educación intercultural bilingüe, Ministerio de Educación, Caracas. Régimen... 1998, Régimen de educación intercultural bilingüe: Diagnósticos y propuestas 1998–2000, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas. R i v a l L a u r a 1996, Hijos del sol, padres del jaguar. Los Huaorani ayer y hoy, Abya Yala, Quito. – 2002, Trekking through History. The Huaorani of Amazonian Ecuador, Columbia University    Press, New York. S e e g e r A n t h o n y 1989, Dualism: Fuzzy thinking or fuzzy sets?, [w:] The attraction of opposites: Thought and society in the dualistic mode, red. D. Maybury-Lewis, U. Almagor, University of Michigan Press, Ann Arbor, s. 191–208. S e e g e r A n t h o n y, M a t t a R o b e r t o d a, V i v e i r o s d e C a s t r o E d u a r d o 1987, A construção da pessoa nas sociedades indígenas brasileiras, [w:] Sociedades indígenas e indigenismo no Brasil, red. J.P. de Oliveira Filho, Marco Zero, Universidade Federal Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, s. 11–30. Ś w i e r k K a c p e r 2007, Itinkami versus presidente. Tradycyjni i nowocześni przywódcy Indian Matsigenka, [w:] Plemię, państwo, demokracja. Uwarunkowania kultury politycznej w krajach pozaeuropejskich, red. R. Vorbrich, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 81–95. T a y l o r A n n e - C h r i s t i n e 1981, God-wealth: the Achuar and the Missions, [w:] Cultural transformation and ethnicity in modern Ecuador, red. N. Whitten, University of Illinois Press, Chicago, s. 647–676. – 1983, The marriage alliance and its structural variations in Jivaroan societies, Social Science   Information, vol. 22 (3), s. 331–353. Ve g a F. 2000, La educación intercultural bilingüe. Una tarea de todos, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 6–8. V i l a ç a A p a r e d i d a 2000, O que significatornar-se outro? Xamanismo e contato interétnico na Amazônia, Revista Brasileira de Ciências Sociais, vol. 15 (44), s. 56–72. Villa E. P. 2000, Formación de maestros indígenas en educación prescolar en la Amazonia Venezolana, La Iglesia en Amazonas, vol. 87, s. 16–18. V i l l a l ó n M a r í a E u g e n i a 1994, Educación para indígenas en Venezuela: una crítica razonada, Centro Venezolano de Investigaciones en Antropología y Población (CEVIAP), Caracas. – 2007, Los E’ñapa (Panare), [w:] Salud indígena en Venezuela, red. G. Freiere, A. Tilett, Ministerio    del Poder Popular para la Salud, Caracas, s. 13–72. W h i t e h e a d N e i l L a n c e l o t 2006, Plemiona tworzą państwa, państwa tworzą plemiona, [w:] Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii – przegląd koncepcji antropologicznych, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 197–236. W h i t e h o u s e H a r v e y 2000, Arguments and icons: Divergent modes of religiosity, Oxford University Press, Oxford. – 2004, Modes of religiosity a cognitive theory of religious transmission, AltaMira Press, Walnut   Creek. Wielka encyklopedia… 2000, Wielka encyklopedia geografii świata, vol. 18: Świat grup etnicznych, red. A. Posern-Zieliński Aleksander, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 49 TARZYCJUSZ BULIŃSKI MARIUSZ KAIRSKI SEEMING ELITES. TEACHERS AND INDIAN ORGANIZATION LEADERS AMONG E’ÑEPÁ AND MATSIGENKA (VENEZUELAN AND PERUVIAN AMAZONIA) Keywords: Amerindians, education, Amerindian organisation, cultural change This article tries to answer the question of whether or not Amerindian teachers as well as organisations’ leaders can be considered contemporary elites of Amazonian peoples. This issue is analysed through the examples of two Amerindian groups, the E’ñepá of Venezuela and the Matsigenka of Peru. They are examined on the basis of developmental programmes, opinions of the Amerindians concerned, as well as their social practices. The conclusion is that in the case of both groups, despite their different socio-cultural situations, the Amerindian teachers and organisations’ leaders constitute seeming elites for they are only perceived as such by representatives of nation-states. T. B., M. K. Adres Autorów: dr Tarzycjusz Buliński Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: tars@amu.edu.pl dr Mariusz Kairski Instytut Archeologii i Etnologii UG ul. Bielańska 5, 80-851 Gdańsk e-mail: mariusz.kairski@gmail.com �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a290fdf7eaa804bfc141125b8c448700.pdf 0671cb5129d2e242d76ee017e6e7f335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5808 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5405 Title A name given to the resource Pozostawienie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.158 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 42. Pozostawianie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną. Objaśnienia znaków: Zostawiają: 1 — chleb, 2 — resztki pokarmów, 3 — przy­ gotowują wieczerzę, 4 — zostawiają otwartą szafkę z żywnością. Zostawiają przedmioty kultowe: 5 — książeczkę do nabożeństwa, 6 — wodę święconą. 7 — pozostawiają wodę i grzebień. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c32e190d2382c1f97c7eb4f684e69e8.pdf be34b12c5ad955def2611bfc07a23032 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6584 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6154 Title A name given to the resource Pożyczanie mebli i naczyń na ucztę weselną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) (mapa nr 4 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 4. Pożyczanie mebli i naczyń na ucztę w e s e l n ą Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: P o ż y c z a n o : 1 - m e b l e ; 2 - n a c z y n i a ; 3 - p o w o z y , b r y c z k i ; 4 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j ; 5 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 6 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d ­ ników; 7- brak informacji W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a ­ riusza: B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . Kwestio­ nariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J. B o h d a ­ n o w i c z ) : Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? Kwesta na rzecz młodej, przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną, przyjmowanie na nocleg gości weselnych; Kolejne podejmowanie gości weselnych jedzeniem, inne-jakie? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbd829855ef3888f035102c5cc348f1b.pdf 4eb4913c68fd7e0b990a1aec4b89193a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:869 Title A name given to the resource Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.145-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ELŻBIETA DŁUGOSZ POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M SPISZU Cyganie koczujący, jak i Cyganie osiadli, nigdy nie egzystowali s a ­ modzielnie, lecz uzależnieni byli od społeczeństw, w ś r ó d k t ó r y c h przysz to im żyć. U C y g a n ó w spiskich o w ą zależność zauważa się r ó w n i e ż w spo­ sobie zdobywania p o ż y w i e n i a , sami bowiem nie wytwarzali go. Problem p o ż y w i e n i a i zachodzące w t y m zakresie zmiany s t a n o w i ł y przedmiot badań, k t ó r y c h rezultaty przedstawiam w niniejszym opracowaniu. P r e ­ zentowany materiał pochodzi z badań prowadzonych w ś r ó d C y g a n ó w za­ m i e s z k a ł y c h w Czarnej Górze i Jurgowie na Spiszu . 1 W s p ó ł ż y c i e C y g a n ó w Karpackich z m i e j s c o w ą ludnością w i e j s k ą opie­ rało się g ł ó w n i e na tym, że ś w i a d c z y l i oni na jej rzecz rozmaite u s ł u g i (prace kowalskie, muzykowanie, najem do prac rolnych i inne), a jako wynagrodzenie otrzymywali produkty ż y w n o ś c i o w e , rzadziej z a ś p i e n i ą ­ dze. Powszechnie r ó w n i e ż zdobywano ż y w n o ś ć poprzez codzienne żebra­ nie. Stan taki u t r z y m y w a ł się do lat pięćdziesiątych, wtedy bowiem za­ istniały m o ż l i w o ś c i zatrudnienia poza w s i ą i Cyganie zaczęli stopniowo, zarzucać swoje tradycyjne zajęcia. Od tego czasu zanika r ó w n i e ż żebrac­ two. W konsekwencji tych zmian zależność C y g a n ó w od społeczności chłopskiej poczęła się znacznie zmniejszać. Z a r ó w n o w okresie, gdy istniały ścisłe związki ekonomiczne ze wsią, jak i po ich rozluźnieniu, Cyganie nastawieni byli na pozyskiwanie prze­ de wszystkim p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Do lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h byli przy tym zdani g ł ó w n i e na produkty wytworzone w gospodarstwie w i e j ­ skim — ofiarowane żebrzącej Cygance za darmo lub jako zapłata za pracę c z ł o n k ó w jej rodziny (często przy okazji obchodu żebrzącej ko­ biety po chałupach), czy też kupowane za pieniądze zarobione przez C y ­ g a n ó w przy n i e k t ó r y c h pracach. Podstawowym, n a j ł a t w i e j d o s t ę p n y m produktem b y ł y zawsze ziem­ niaki. W skład codziennego p o ż y w i e n i a w c h o d z i ł y również: mleko, t ł u ­ szcze z w i e r z ę c e (najczęściej słonina), kapusta, mąka, kasza, rzadziej fa1 A. B a r t o s z , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych skim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1975, s. 216-221. 10 — Etnografia Polska t. X X I I na Pol­ �146 ELŻBIETA DŁUGOSZ sola. Najbardziej jednak p o ż ą d a n y m a r t y k u ł e m b y ł o m i ę s o , w tym prze­ de wszystkim k o n i n a . Zdarzało się, ż e Cyganie s p o ż y w a l i r ó w n i e ż p a d l i n ę . W sklepach wiejskich i karczmach zaopatrywali się g ł ó w n i e w alkohol, a także w sól, cukier, r y ż itp. Biorąc pod u w a g ę sposoby, jakimi Cyganie zdobywali ż y w n o ś ć , a więc codzienne chodzenie Cyganek po prośbie, najmowanie się do pracy w sy­ tuacji, gdy głód z m u s z a ł do tego, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e Cyganie przeja­ wiali daleko idącą bierność i brak troski o zapewnienie sobie ż y w n o ś c i poza c h w i l ą bieżącą. Bardziej aktywnie zabiegali o p o ż y w i e n i e jedynie przy okazji ś w i ą t i uroczystości rodzinnych. Natomiast gdy w dniu pow­ szednim mieli m o ż l i w o ś ć zdobycia tak p o ż ą d a n e g o przez nich mięsa, nie odkładali go na zapas, tylko konsumowali od razu w całości, po czym zdani b y l i znowu na bardzo skromne, zapracowane lub wyproszone je­ dzenie. 2 3 W z w i ą z k u z tym Cyganie rzadko m a g a z y n u j ą i k o n s e r w u j ą produk­ ty ż y w n o ś c i o w e . N i e m o ż l i w ą do spożycia od razu część p r o d u k t ó w m i ę ­ snych konserwowano na ogół prostymi sposobami (wędzono pod dachem w dymnej izbie lub trzymano na mrozie przy domu), z a ś w i ę k s z ą ilość z i e m n i a k ó w przechowywano w dole ziemnym pod podłogą lub w kącie izby. P r z e t w ó r s t w o ż y w n o ś c i b y ł o r ó w n i e ż s ł a b o r o z b u d o w a n ą sferą go­ spodarki domowej. Najczęściej bowiem to, co Cyganka do domu przy­ niosła, przyrządzała do spożycia od razu. W sytuacji, gdy Cyganie ( p o c z ą w s z y od lat pięćdziesiątych) dyspo­ n u j ą w coraz w i ę k s z y m stopniu g o t ó w k ą , gospodarstwa c h ł o p s k i e prze­ stają b y ć g ł ó w n y m ź r ó d ł e m pozyskiwania ż y w n o ś c i . Odtąd zakupy robi się coraz częściej w sklepach — wiejskich i miejskich. N a s t ę p u j e w ó w ­ czas stopniowa zmiana w składzie nabywanych a r t y k u ł ó w , choć w duże; mierze dawny asortyment pozostaje zachowany. Ziemniaki są nadal pod­ stawowym a r t y k u ł e m ż y w n o ś c i o w y m , ale p o j a w i ł s i ę obok nich chleb 2 Górale spiscy nie jedzą mięsa końskiego. Jedzenie koniny powszechne u tam tejszych Cyganów wzbudza zgorszenie zarówno wśród ludności wiejskiej, jal i u innych Cyganów. Zdarza się więc, że goszcząc swoich krewnych lub powino watych spoza Spiszą Cyganie spiscy ukrywają przed nimi, że podają koninę. Por. J . B l o c h , Les tsiganes, Paris 1960, s. 55; J . P. C l e b e r t , Les tsiga nes, Paris 1961, s. 235; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 196 s. 21, 126, 130, 157, 237; A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestąpczoścu Zielona Góra 1973, s. 140-142. Należy tu wyjaśnić, że spożywanie mięsa padłyc zwierząt nie jest jakąś „cygańską specyfiką", co sugerują wypowiedzi niektóryc autorów, a spowodowane było ubóstwem i niskim stopniem świadomości. Wsza i u uboższych chłopów jadano mięso niekiedy tylko wtedy, gdy w gospodarstw zdechło zwierzę. Zob. też W. J o s t o w a, Z życia biedoty góralskiej, „Wierchy t. 22:1953, s. 120. Mięso zdechłych zwierząt gotowano przed spożyciem dość dłi go, a rosół wylewano; H o r v á t h o v á , op. cit., s. 237. Wśród niektórych gn Cyganów rozpowszechnione jest twierdzenie, które wyraża się w słowach: „zwi rzę, które zabił Bóg, ma lepszy smak od tego, które zabił człowiek", t a m ż s. 246 (przypis); I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach, Wilno 1824, s. 32. 3 fiu II �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 147 9. Cyganka z Szaflar. Fot. A. Bartosz którego Cyganie dawniej prawie nie jedli. Mięso jest wciąż najbardziej lubianym i poszukiwanym rodzajem p o ż y w i e n i a , a kupuje się je obecnie częściej dzięki posiadanej g o t ó w c e . Nabiał zaś (oprócz mleka) oraz j a ­ rzyny i owoce z a j m u j ą w dalszym ciągu bardzo nikłą p o z y c j ę w jadło­ spisie C y g a n ó w . Nie spotyka s i ę już w y p a d k ó w s p o ż y w a n i a padliny. Ale gdy tylko Cyganie mają okazję, zaopatrują się nadal w mięso końskie. W tym ce­ lu np. co parę m i e s i ę c y grupka Cyganek wybiera się specjalnie do K r a ­ kowa, gdzie k o n i n ę m o ż n a k u p i ć w jednej z hal targowych. Obok w i ę c wskazanej w y ż e j bierności w zdobywaniu p o ż y w i e n i a , z w ł a s z c z a w prze- �148 ELŻBIETA DŁUGOSZ szłości, Cyganie w y k a z u j ą duże p r z y w i ą z a n i e do swoich tradycyjny с u p o d o b a ń w tym zakresie, pomimo że np. z a m i ł o w a n i e do koniny naraz ich n a ś m i e s z n o ś ć w opinii chłopów. Zróżnicowanie w zamożności rodzin c y g a ń s k i c h b y ł o do lat pięćdzie­ s i ą t y c h bardzo niewielkie, a w i ę c i sposób o d ż y w i a n i a przedstawiał si podobnie. W sytuacji obecnej przy zatrudnieniu C y g a n ó w w przedsi-: biorstwach p a ń s t w o w y c h na różnie p ł a t n y c h stanowiskach nastąpiło zró¿ nicowanie w zamożności rodzin, widoczne na pierwszy rzut oka w w y g l ą dzie i urządzeniu mieszkań. Zróżnicowanie m a j ą t k o w e w mniejszy;' stopniu dotyczy natomiast sfery samego o d ż y w i a n i a się, zwłaszcza je;;; chodzi o ilość pożywienia. Zaznacza się to raczej w jego jakości i r<> dzaju. If 1 Ilość .posiłków, a przede wszystkim ich skład, zależały dawniej od te­ go, co w danym dniu dostała kobieta na wsi. Rano w domu cygański n nie b y ł o nic do jedzenia. Wszystko bowiem zjadano poprzedniego dnL; a jeśli coś zostało, to oddawano gospodarzom dla zwierząt lub wyrzucaru (o czym będzie mowa dalej). Kobieta w y c h o d z i ł a w i ę c na czczo z domu a domownicy czekali bez jedzenia do jej powrotu. Mąż, jeśli szedł dt pracy, to r ó w n i e ż na czczo. Przed p o ł u d n i e m Cyganka wracała i przygo­ t o w y w a ł a jedzenie, które nieraz s t a n o w i ł o jedyny posiłek w ciągu dnia Na ogół jednak przyrządzała dwa posiłki — jeden przed p o ł u d n i e m drugi po południu. Z r e g u ł y na pierwszy posiłek b y ł y ziemniaki, które s p o ż y w a n o najczęściej omaszczone słoniną lub zalane k w a ś n y m mlekiem g o t o w a n ą kapustą lub w o d ą z k w a ś n e j kapusty. Ziemniaki spożywane i w innych postaciach — z gotowanych pieczono na tłuszczu placki, su­ rowe zaś drobno pokrajane smażono, a także po ugotowaniu gniecioni mieszano z czarnymi jagodami lub ś l i w k a m i . Podobnie i potrawy mączne przyrządzano w różny sposób. S y p i ą c m ą k ę na wrzącą w o d ę otrzymy­ wano bryję, którą polewano mlekiem lub t ł u s z c z e m albo też formowano z niej kluski i podawano omaszczone. Ze z w y k ł e g o ciasta, z m ą k i i zim­ nej wody, Cyganki robiły kluski, pierogi, najczęściej nadziewano serem wymieszanym z tłuszczem, a także p i e k ł y placki wprost na p ł y c i e pieca Potrawy m ą c z n e oraz gotowana kasza s t a n o w i ł y danie powszednie, czę­ sto podawane, jakkolwiek nie tak często jak potrawy z z i e m n i a k ó w ; i!. IT" ¡lí it Na drugi posiłek gotowano r ó w n i e ż którąś z m ą c z n y c h lub ziemnia­ czanych potraw. A gdy udało się zdobyć k a w a ł e k m i ę s a (często b y ł y to zwyczajne odpadki), gotowano rosół s p o ż y w a n y z ziemniakami; mięso Cyganie jedli samo, bez dodatków. P o s i ł e k popijano mlekiem słodkim lub k w a ś n y m , czasem herbatą z kwiatu lipowego lub kminku. Niekiedy przyrządzano napój z w y p r a ż o n e g o na karmel cukru. Do dziś jednak najczęściej jedzenie popija s i ę czystą w o d ą . Na d w ó c h posiłkach na ogół k o ń c z y ł o się przyrządzanie Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 239. pożywienia �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 149 w ciągu dnia. Ponadto k a ż d y z d o m o w n i k ó w zazwyczaj brał sobie jesz­ cze coś do jedzenia, jeśli pozostało z poprzedniego posiłku. Dwa posiłki dziennie jada się w n i e k t ó r y c h domach do dziś, prze­ trwało r ó w n i e ż inne przyzwyczajenie — kobiety w y c h o d z ą po zakupy na czczo i dopiero po powrocie p r z y g o t o w u j ą posiłek domownikom. Jed­ nak w wielu domach obecnie przygotowuje się jedzenie trzy razy dzien­ nie, wymaga tego bowiem inny tryb życia — dzieci idą do szkoły, m ę ż ­ czyźni i niektóre m ł o d e kobiety do pracy. Na ranny posiłek składa się najczęściej kawa zbożowa, mleko lub herbata i chleb ze smalcem, m a ­ słem, słoniną czy kiełbasą. Posiłek podawany wczesnym p o p o ł u d n i e m jest dzisiaj najczęściej m i ę s n y i składa się z rosołu, do k t ó r e g o dodaje się ziemniaki, oraz z m i ę s a gotowanego lub (rzadziej) pieczonego. Wie­ czorem je s i ę pozostałości z obiadu lub podobnie jak na śniadanie — chleb ze smalcem, m a s ł e m lub w ę d l i n ą . Co pewien czas kobiety robią którąś z potraw m ą c z n y c h lub ziemniaczanych, przyrządzając je w spo­ sób wspomniany uprzednio. P r z y przyrządzaniu potraw w y r a ź n i e widać w y n i k a j ą c ą z g u s t ó w smakowych C y g a n ó w tendencję, by jedzenie b y ł o jak najbardziej tłuste. Zawsze poszukują najbardziej tłustego mięsa, a n i e m i ę s n e potrawy jak najobficiej maszczą. C a ł k i e m inaczej przedstawia się c z ę s t o t l i w o ś ć po­ siłków wtedy, gdy zaopatrzono się w dużą ilość mięsa. W zależności od posiadanej g o t ó w k i , w i e l k o ś c i zwierzęcia, a też od pory roku (mając na uwadze psucie się mięsa), całe z w i e r z ę kupuje jedna rodzina lub parę rodzin do spółki. P r z e w a ż n i e jest to baran, świnia, a przed kilku laty również często k o ń . S z c z e g ó l n i e dawniej, do lat pięćdziesiątych, jedno­ razowy zakup w i ę k s z e j ilości m i ę s a zmieniał c a ł k o w i c i e r y t m dnia. Nie­ jednokrotnie i dziś po zabiciu zwierzęcia od razu gotuje się m i ę s o , po czym zaraz p r z y s t ę p u j e się do konsumpcji. Sposoby przyrządzania m i ę s a nie są urozmaicone — s p o ż y w a się je przede wszystkim gotowane, n a j ­ częściej samo, bez dodatków. Z r e g u ł y towarzyszy temu alkohol. Z d a ­ rzało się, że po ugotowaniu m i ę s a wylewano rosół, jako p o t r a w ę gorszego gatunku przy chwilowym nadmiarze jedzenia. Do domu, w k t ó r y m od­ bywa się uczta, schodzą się uprzednio zaproszeni krewni i sąsiedzi bli­ sko z tą rodziną żyjący. Często tworzy się w takiej sytuacji w e s o ł y nastrój; biesiadnicy ś p i e w a j ą i tańczą. Je się do przesytu, a jeśli nie można zjeść wszystkiego w jeden dzień, to nazajutrz biesiada zaczyna się od nowa. Zwłaszcza dawniej, tj. do lat pięćdziesiątych rozrzutność w^ traktowaniu jedzenia w^ chwili dostatku szczególnie silnie kontrasto­ w a ł a ze skromnym p o ż y w i e n i e m n a s t ę p n y c h dni 5 Jak widać, w i ę k s z a ilość m i ę s a i alkohol w z w y k ł y m dniu wprowa­ dza o d ś w i ę t n y nastrój do domu. Właśnie obfitością jedzenia zaznaczają się u C y g a n ó w ś w i ę t a doroczne i uroczystości rodzinne, przy czym w z a 5 Tamże, s. 244. �p 150 ELŻBIETA DŁUGOSZ sadzie brakuje u nich potraw o b r z ę d o w y c h • Oznaką ś w i ę t o w a n i a jest m i ę s o oraz staranniej niż na codzień przyrządzone potrawy mączne, do k t ó r y c h dodaje się bardzo dużą ilość tłuszczu, i zawsze alkohol, przede wszystkim czysta w ó d k a . Zachowanie się C y g a n ó w podczas s p o ż y w a n i a p o s i ł k u nie jest podda­ ne ś c i s ł y m r e g u ł o m . W dymnych domach c y g a ń s k i c h , w k t ó r y c h na środku klepiska paliło się ognisko, domownicy grupowali się w o k ó ł jed­ nego naczynia siadając na ziemi. Wszyscy jedli razem, bez ustalonej kolejności i p r z y w i l e j ó w w sięganiu po jedzenie. P o c z ą w s z y od lat trzy­ dziestych, gdy kurne domy c y g a ń s k i e z a c z ę ł y zanikać, założono podłogi i p o w a ł y , p o j a w i ł y s i ę w ó w c z a s w izbach c y g a ń s k i c h skromne drewniane sprzęty, takie j a k łóżka, ławki, a z czasem szafki i stoły. Nadal jednak, podobnie jak w k u r n y m domu, Cyganie grupowali się w o k ó ł jednego na­ czynia ustawionego na ławce, a niekiedy i na podłodze, siadając, gdzie kto mógł podłodze, na ł a w c e albo na łóżku. G d y b y ł o w i ę c e j osób, je­ dzenie rozdzielano do d w ó c h n a c z y ń albo też część d o m o w n i k ó w do­ s t a w a ł a jedzenie w drugiej kolejności z tego samego naczynia. W n i e k t ó ­ rych, p r z e w a ż n i e uboższych domach do dziś z a c h o w a ł się ten sposób je­ dzenia. S t ó ł nie przyjął się tam iako miejsce przy k t ó r y m zasiada się do uosiłku a zdarza sie że w o s ó l e go w izbie nie m a Jednak iuż w w i ę k s z o ś c i d o m ó w a zwłaszcza u r z ą d z o n y c h n o w o c z e ś n i e jada się te­ raz orzv stole kazdv z osobneeo naczvnia Jedvnie m i ę s o ń o d a i e sie na iednvm w s o ó l n v m talerzu Nie uzvwa sie s z t u ć c ó w przv iedzen u m i ę s a kazdv odkrawa sobie odpowiedni k a w a ł e k i ziada trzvmaiac eo w re¬ kach Do Obtarcia rąk bierze s i ę ręcznik n a 7 W gospodarstwie c y g a ń s k i m sprzęt do przyrządzania potraw jest bar­ dzo skromny. Tylko n i e k t ó r e gospodynie posiadają maszynki do mięsa, stolnice, w a ł k i do ciasta itp. W wielu domach brakuje w i ę k s z e j ilości talerzy, odpowiedniego noża czy też nawet kieliszka. P o ż y c z a się je w razie potrzeby od sąsiadów. Posiłki gotuje się i s p o ż y w a z a r ó w n o w domu, jak i w jego najbliż­ szym otoczeniu. Na letnie bezdeszczowe dni wiele rodzin stawia sobie bowiem na p o d w ó r z u proste piecyki. N i e k t ó r z y gotują wprost na ogni­ sku, umieszczając garnki nad p ł o m i e n i e m w taki sposób, w jaki stawia- 6 Wieczerza wigilijna wraz z życzeniami i ł a m a n i e m opłatka upowszechnia się u C y g a n ó w spiskich od połowy okresu międzywojennego. W Wigilię je się na ogół mięso. W niedzielę wielkanocną u Cyganów tradycyjnie podaje się jajecznicę na kiełbasie. Również smażenie pączków na Wielkanoc i Boże Narodzenie praktykuje się odkąd Cyganie sięgają pamięcią. Ostatnio rozpowszechnia się zwyczaj piecze­ nia na święta słodkich ciast. Na pierwszym miejscu pozostaje jednak mięso, bez którego nie odbędzie się żadne święto. Identyczne niemal wyposażenie izb i sposób spożywania posiłków w y s t ę p o w a ł y w ubogich domach chłopskich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, Łódź 1948, s. 135. 7 f) .ii Ai, m �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 151 no je w k u r n y m domu, a w i ę c na kamieniach, na p r ę t a c h ż e l a z n y c h wbi­ tych w z i e m i ę albo na p ł y c i e ż e l a z n e j , opartej na kamieniach e. Poziom higieny z w i ą z a n e j z p o ż y w i e n i e m jest jeszcze w wielu do­ mach bardzo niski. J a k już w s p o m n i a ł e m , uderza brak sprzętu i miejsca przeznaczonego do przyrządzania posiłków. Naczynia, a i samo jedzenie, bardzo często kładzie się byle gdzie, nierzadko na podłodze. A jedno­ cześnie panuje bardzo rygorystycznie przestrzegany zwyczaj nakazujący, by naczyń, w k t ó r y c h się gotuje i s p o ż y w a posiłki, nie u ż y w a ć do ż a d ­ nych innych c e l ó w . Nie wolno w i ę c u m y ć rąk w naczyniu, w k t ó r y m trzyma się ż y w n o ś ć lub w o d ę do picia, nie m ó w i ą c już o praniu (Cyga­ nie w y s t r z e g a j ą się bardzo zetknięcia ż y w n o ś c i z odzieżą, którą się nosi zwłaszcza bezpośrednio przy ciele). N i e w ł a ś c i w i e u ż y t e naczynie u w a ż a ­ ją za nie nadające się do dalszego stosowania w kuchni. Problem pow­ staje przede wszystkim w sytuacji, gdy w domu c y g a ń s k i m gospodarują n i e - C y g a ń k i , m ł o d e ż o n y C y g a n ó w . Bardzo często naczynie takie w y r z u ­ ca się, albo przeznacza do c z y n n o ś c i nie z w i ą z a n y c h z p o ż y w i e n i e m , a niekiedy sprawa k o ń c z y się tylko na d o k ł a d n i e j s z y m jego umyciu . 9 10 Rozgraniczenie w przeznaczeniu n a c z y ń nie ma znaczenia dla faktycz­ nej czystości s p o ż y w a n y c h potraw. Zwyczaj ten nasuwa raczej m y ś l o magicznie pojmowanej „czystości" jedzenia. B y ć m o ż e , że z t y m w i ą ż e s i ę przestrzegany już tylko przez starsze kobiety o b o w i ą z e k n a ­ krywania g ł o w y g o t u j ą c e j Cyganki. P r z e w i ą z a n i e g ł o w y chustką, u nie­ k t ó r y c h m ł o d y c h dziewcząt przynajmniej upięcie w ł o s ó w , ma zabezpie­ czyć przed wpadaniem ich do jedzenia. Reakcja Cygana bowiem, gdy znajdzie w naczyniu w ł o s , m u c h ę czy c o ś podobnego, jest bardzo g w a ł ­ towna — wyrzuca on całą zawartość naczynia. Cyganie t ł u m a c z ą to w s t r ę t e m do s k a ż o n e g o w ten sposób jedzenia. W e d ł u g zasady głoszonej powszechnie przez C y g a n ó w , nie s p o ż y w a j ą oni jedzenia p o z o s t a ł e g o z poprzedniego dnia. W stosunku do n i e k t ó ­ rych cenniejszych p r o d u k t ó w , jak np. mięso, odstępuje się od tej za­ sady. Na ogół jednak potrawy przyrządzonej raz nie zostawia się i nie odgrzewa na drugi dzień. Resztki wyrzuca się lub oddaje gospodarzom dla ś w i ń . R ó w n o c z e ś n i e w ś r ó d C y g a n ó w funkcjonują nadal z dawna zakorze­ nione zakazy s p o ż y w a n i a pewnych potraw. Czują olbrzymi, graniczący z l ę k i e m w s t r ę t do żab. Ten specyficzny do nich stosunek u j a w n i ł się szczególnie w konfrontacji z faktem, że do I I wojny ś w i a t o w e j Spiszacy 8 Ilustracje takich samych lub bardzo podobnych palenisk cygańskich służą­ cych do gotowania podaje H o r v á t h o v á , op. cit. » Por. J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 155-156. ™ W latach sześćdziesiątych praktykowano jeszcze, dziś już zarzucony zwy­ czaj odseparowania kobiety przez pewien czas po urodzeniu dziecka. Uznawano bowiem, ż e do „wywodu" jest ona nieczystą. Dlatego też nie wolno jej było m. in. dotknąć naczyń i jedzenia innych osób, prócz noworodka. Położnica, nie gotowała, a jedzenie dla niej podawano w osobnym naczyniu. �152 ! Ij • ELŻBIETA DŁUGOSZ bardzo chętnie ż a b y j a d a l i " . Można d o m y ś l a ć się jedynie, że stosunek ten ma z w i ą z e k z nie znanym już dziś p o d ł o ż e m wierzeniowym. U nie- PM - li Si j j| I li I I i j |i I j 12 ! I U ! j| : I I I I Í ¡¡ f \ k t ó r y c h C y g a n ó w wstręt do żab rozciąga się na inne stworzenia w jakiś sposób kojarzące się z nimi — jak np. ryby, raki, kaczki (kaczki ż y w i ą się żabami), toteż unikają ich jedzenia. Cyganie brzydzą s i ę r ó w n i e ż m i ę s e m psim i kocim. Silnie to podkreślają, nie omieszkając przy tym zaznaczyć, że mięso psie jedzą znani im Cyganie zamieszkali w innych miejscowościach . O b o w i ą z u j ą c e u C y g a n ó w nakazy i zakazy mają na celu zapewnienie im p o ż y w i e n i a , które m o g ą jeść bez w s t r ę t u , na co szczególnie zwracają u w a g ę . Wielu z tych zasad przestrzegają sumiennie, czasem niemal rygorystycznie, lecz w wielu przypadkach przejawiają brak konsekwencji. Zwyczaje te są n i e w ą t p l i w i e archaicznego pochodzenia i mają cha¬ rakter reliktowy, a ich treść jest dla C y g a n ó w trudna do interpretacji, W kuchni C y g a n ó w spiskich trudno doszukać się potraw oryginal­ nych, nie znanych miejscowym góralom. Przy tym u C y g a n ó w zacho­ w a ł y się niektóre z powszechnie dawniej znanych n a wsi potraw, jak np. placki z wody i mąki, zwane na góralszczyźnie moskolami, czy też bryja. Natomiast cechą, która w sposób najbardziej t r w a ł y zdaje się char a k t e r y z o w a ć tę grupę C y g a n ó w , jest swoisty styl konsumpcji. P o ż y wienie jest tą dziedziną życia, do której Cyganie p r z y w i ą z u j ą pierwszorzędną w a g ę . Mimo że dogodzenie s w y m gustom w tej dziedzinie stawiają przed innymi potrzebami ż y c i o w y m i , nie zabiegają jednak zbytnio o w ł a ś c i w e czy c h o ć b y regularne o d ż y w i a n i e się. Zdając się całkowicie na produkty wytworzone przez otoczenie, przejawiali do niedawna beztroskę, jeśli chodzi o zaopatrywanie się w ż y w n o ś ć , co w okresie, gdy byli uzależnieni od wsi, s t a w i a ł o ich często u progu głodowania. Nie czyniąc zapasów, dostatek ż y w n o ś c i cenią sobie bardzo. Charakterystycz¬ ne jest, że przy nadarzającej się obfitości jedzenia okazują wielkie zadowolenie z tego, akcentując te chwile beztroską biesiadą w szerszym gronie w s p ó l n i e u c z t u j ą c y c h k r e w n y c h i znajomych. 1 31 St 'i : j{ i i < 1, Elżbieta Długosz 1 T H E FOOD O F G Y P S I E S I N T H E P O L I S H P A R T OF SPISZ if ¡jl , Summary i , W i' Gypsies have not produced food, but obtained it from the surrounding peasant population, in exchange for services rendered (blacksmithing, music making, odd farm jobs) and by begging. f i 'i , J' ! 'j' Ł i'. ii tli i! г 1 1 Zob. M. K o p a c z , Konsumpcja żywnościowa w Jurgowie na Spiszu Polskim w drugiej połowie XIX i w XX wieku, K r a k ó w 1968 (praca magisterska wyk. w Katedrze Etnografii Słowian UJ), s. 40-41. Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 236. 1 2 �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 153 Since they have been given ready food, their own processing procedures ten­ ded to .be scant. Their list of alimentary products was also little differentiated. They used to eat, and still do so, mostly potatoes, flour dishes and meat which they appreciate the most; they usually ate it in form the worst offals. Until a ti­ me, Gypsies also used to eat carcass. 'There are no specifically Gypsy dishes, but they have preserved some star­ vation receipts once applied by local peasants. Gypsies have never hoarded foot. If they succeded to obtain a large amount of it, they feasted, sometimes for days together. At cooking, women observe the old principles warranting the „purity" of food. E.g., they never use the vessels set apart for cooking or eating for any other purposes. Since nineteen fifties, when Gypsies started to work in urban settings, mos­ tly in state-owned enterprises, their links with the countryside have been dimi­ nishing and their feeding habits have also changed. Their traditional model of consumption is on the wane, although many relics of the old style have still survived in their apparently modern households. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fccd0a8f63f2dea028456b417bba4c43.pdf 5e2dcc58668b1e6d7e315db5a90592b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource plastyka ludowa - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3924 Title A name given to the resource Prace w Sekcji Badania Plastyki Ludowej w ciągu minionego XV-lecia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.197-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRACE W SEKCJI C I Ą G U BADANIA P L A S T Y K I M I N I O N E G O Zainteresowanie l u d o w ą s z t u k ą p l a s t y c z n ą posia­ da w Pdlsce t r a d y c j ą sięgającą ostatniego ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego w i e k u . J u ż w latach o s i e m d z i e s i ą ­ tych X I X stulecia p r o w a d z i l i w t y m k i e r u n k u ba­ dania n i e k t ó r z y polscy etnografowie, grono zaś ich p o w i ę k s z y l i w y d a t n i e w czasach późniejszych l i c z n i badacze p r a c u j ą c y nad t y m zagadnieniem przed I w o j ­ n ą ś w i a t o w ą oraz w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Badania podejmowane i n d y w i d u a l n i e przez posz­ czególnych 'badaczy d a ł y w rezultacie n i e j e d n ą c e n n ą p r a c ę z zakresu ludowej plastyki, jednak szczupłość ś r o d k ó w materialnych czerpanych .przeważnie z w ł a s ­ nej kieszeni, jak r ó w n i e ż i system pracy u n i k a j ą c y kolektywnego w s p ó ł d z i a ł a n i a , u n i e m o ż l i w i a ł y plano­ wanie szerszych akcji badawczych podejmowanych w skali o g ó l n o k r a j o w e j . S k u t k i e m p o w y ż s z e g o ani w latach m i ę d z y w o j e n ­ nych, ani w czasach dawniejszych nie zostały na te­ renie Polski przeprowadzone badania, k t ó r e na za­ gadnienie polskiej sztuki ludowej p o z w o l i ł y b y spoj­ rzeć w s p o s ó b całościowy, z u w z g l ę d n i e n i e m p e ł n e g o dorobku wszystkich r e g i o n ó w k u l t u r o w y c h Polski . Dokonanie takich b a d a ń s t a ł o się p a l ą c ą k o n i e c z n o ś c i ą po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , k i e d y duże znisz­ czenia wojenne, jak r ó w n i e ż szybko p o s t ę p u j ą c y p r o ­ ces przemian k u l t u r o w y c h , k t ó r e objęły obecnie w i e ś polską, w y s u n ę ł y — jako zadanie pierwszoplanowe — k o n i e c z n o ś ć zabezpieczenia do c e l ó w naukowych t o p n i e j ą c y c h z dnia na dzień resztek dorobku a r t y ­ stycznego ludowych t w ó r c ó w . Realizacji tego zadania s p r z y j a ł y w y b i t n i e k o ­ rzystne w a r u n k i , jakie d ź w i g a j ą c e j się po zawierusze wojennej nauce s t w o r z y ł a Polska Ludowa rozbudo­ w u j ą c sieć naukowych, p l a c ó w e k i dotując w sposób dotychczas w Polsce nie spotykany podejmowane p r a ­ ce badawcze. A ż e b y nieskoordynowane i prowadzone p o c z ą t k o ­ wo w sposób dość chaotyczny badania nad s z t u k ą l u d o w ą ująć w f o r m ę planowanego działania, w r o ­ k u 1946 z inicjatywy z a m i ł o w a n e g o badacza sztuki ludowej, dra Józefa Grabowskiego, został stworzony w Warszawie przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki — P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania S z t u k i Ludowej, k t ó ­ rego zadaniem b y ł o prowadzenie b a d a ń naukowych, u w z g l ę d n i a j ą c y c h wszystkie dziedziny ludowej k u l ­ t u r y artystycznej. I n s t y t u t ten dzielił się na 7 sekcji, z k t ó r y c h 3 o b e j m o w a ł y zagadnienia plastyki. B y ł y to m i a n o w i ­ cie: Sekcja malarstwa i rzeźby kierowana przez dra J. Grabowskiego, Sekcja budownictwa pracująca w p o w i ą z a n i u z Z a k ł a d e m A r c h i t e k t u r y Polskiej na Politechnice Warszawskiej oraz Sekcja zdobnictwa 1 2 L U D O W E J PIS 1 5 - L E C I A ludowego (z siedzibą w Krakowie) kierowana przez dra Romana Reinfussa'. W c i ą g u k i l k u n a s t ę p n y c h lat zaplanowany podział z a g a d n i e ń m i ę d z y trzy oddzielne sekcje uległ l i k w i ­ dacji. W r o k u 1948 została z a m k n i ę t a Sekcja budow­ nictwa, a t a k i e (po opuszczeniu I n s t y t u t u przez dra Grabowskiego w listopadzie 1948 r.) — Sekcja m a l a r ­ stwa i rzeźby. Agendy obu zlikwidowanych p l a c ó w e k przekazano Sekcji Zdobnictwa Ludowego w K r a k o ­ wie, k t ó r a od tego czasu jako Sekcja Badania P l a s t y k i L u d o w e j objęła zakresem swych prac wszystkie dzie­ dziny ludowej plastyki. W r o k u 1950 P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej został wcielony w całości, jako jeden z Za­ k ł a d ó w , do utworzonego w ó w c z a s P a ń s t w o w e g o I n s t y ­ t u t u Sztuki. Zagadnieniami sztuki ludowej z a j m o w a ł y się p o c z ą t k o w o ; Sekcja M u z y k i i F o l k l o r u kierowana przez doc. Mariana Sobieskiego oraz Sekcja Badania Plastyki Ludowej pod k i e r u n k i e m prof. dra Romana Reinfussa. Ogólne kierownictwo obu sekcji, k t ó r e łącznie t w o r z y ł y Z a k ł a d Badania Sztuki L u d o w e j i Folkloru, s p r a w o w a ł mgr Aleksander Jackowski. W toku dalszych przemian organizacyjnych r o z l u ź ­ niony został z w i ą z e k p o m i ę d z y wspomnianymi w y ż e j sekcjami, z k t ó r y c h pierwsza z w i ą z a n a została z Za­ k ł a d e m H i s t o r i i i Teorii M u z y k i , druga zaś z Z a k ł a ­ dem H i s t o r i i i Teorii Sztuki, k i e r o w a n y m przez d y ­ rektora PIS prof. dra Juliusza S t a r z y ń s k i e g o . W r a ­ mach Z a k ł a d u Teorii i H i s t o r i i S z t u k i dzieli się Sek­ cja Badania Plastyki L u d o w e j na d w i e pracownie: jedna z nich — z n a j d u j ą c a się w Warszawie, k i e r o ­ wana przez mgra Aleksandra Jackowskiego — zaj­ muje się badaniami tzw. sztuki pogranicza i sztuki naiwnych p r y m i t y w ó w oraz d o k u m e n t a c j ą w y s t a w sztuki ludowej, druga z a ś — m a j ą c a s w ą siedzibę w Krakowie, kierowana przez prof. dra R. Reinfussa — prowadzi badania we wszystkich p o z o s t a ł y c h dzie­ dzinach ludowej p l a s t y k i oraz d o k u m e n t a c j ę sztuki ludowej w terenie. Jednym z podstawowych z a d a ń Sekcji Badania Plastyki Ludowej, realizowanym konsekwentnie od momentu jej powstania poprzez wszystkie fazy re­ organizacyjne po dzień dzisiejszy, b y ł y iprace w dzie­ dzinie inwentaryzacji ludowej sztuki plastycznej. Spo­ sób ich prowadzenia, szczególnie w pierwszych l a ­ tach b a d a ń , p o z o s t a w i a ł wiele do ż y c z e n i a . W y c h o d z ą c z b ł ę d n y c h założeń metodologicznych, k o n c e n t r u j ą c y c h u w a g ę badacza w y ł ą c z n i e na zagadnieniu formy, za­ częto badania terenowe od gromadzenia m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych w postaci r y s u n k ó w i plansz barwnych p r z e d s t a w i a j ą c y c h przedmioty ludowego zdobnictwa, r y s u n k ó w inwentaryzacyjnych budownictwa d r e w n i a - 197 i i i — �nego oraz fotografii l u d o w e j r z e ź b y i malarstwa. M a ­ teriały te prócz k r ó t k i e j informacji (typu zbliżonego do m e t r y k i , j a k ą opatruje się przedmiot muzealny) nie p o s i a d a ł y ż a d n y d h komentarzy tekstowych. O p i ­ sany t u s p o s ó b gromadzenia m a t e r i a ł ó w terenowych c e c h o w a ł nie t y l k o prace poszczególnych s e k c j i , ale r ó w n i e ż prace badaczy stojących poza Instytutem, p r o w a d z ą c y c h swe badania terenowe z f u n d u s z ó w Instytutu Niedociągnięcia w y n i k a j ą c e z fałszywego nasta­ wienia metodologicznego zaczęły ulegać stopniowej l i k w i d a c j i p o c z ą w s z y od r o k u 1950, gdy Sekcja po w ł ą c z e n i u jej do P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki zna­ lazła się w sferze b e z p o ś r e d n i e g o o d d z i a ł y w a n i a dys­ k u s j i na tematy metodologiczne b a d a ń nad sztuką, podejmowanych na terenie Instytutu, B l i s k i k o n t a k t z Instytutem, k t ó r y w owych prze­ ł o m o w y c h czasach p r z y j ą ł na siebie t r u d wypraco­ wania marksistowskiej metody b a d a ń zjawisk a r t y ­ stycznych, u ł a t w i ł w d u ż e j mierze a d a p t a c j ę t y c h osiągnięć do b a d a ń w dziedzinie p l a s t y k i ludowej. Z n a l a z ł o to s w ó j p e ł n y wyraz w czasie obrad I O g ó l ­ nopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie B a d a ń nad S z t u k ą (11—16.XII.1951), kiedy to ze s t r o n y Sek­ c j i Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS przedstawiony zo­ s t a ł pierwszy opracowany na s k a l ę ogólnopolską d ł u ­ gofalowy p l a n prac badawczych w zakresie ludowej sztuki plastycznej. Nie będę na t y m miejscu o m a w i a ł owego p l a n u w całości, g d y ż został on opublikowany w w y d a w ­ nictwie I n s t y t u t u ' , jednak p r z y p o m n ę pewne jego części z w i ą z a n e z problemem dokumentacji, a w szcze­ gólności z problemem b a d a ń terenowych. 4 m i 1 W zakresie dokumentacji jako g ł ó w n e zadania Sekcji wskazane zostały: 1) gromadzenie bieżącej bibliografii polskiej sztuki ludowej 2) gromadzenie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji z a b y t k ó w sztuki l u d o w e j z n a j d u j ą ­ cych się w muzeach 3) badania terenowe. „ Z a k r e s ich powinien być z a k r e ś l o n y szeroko i obej­ m o w a ć wszystkie dziedziny życia ludu, w k t ó r y c h przejawia się t w ó r c z o ś ć plastyczna. Badania m u s z ą u w z g l ę d n i a ć zdobnictwo architektoniczne, zdobnictwo w n ę t r z a i meblarstwo, zdobnictwo s p r z ę t u , artystyczne tkactwo, u b i ó r i jego zdobnictwo, zdobnictwo w y s t ę ­ p u j ą c e w z w i ą z k u z o b r z ę d a m i rodzinnymi i dorocz­ n y m i , malarstwo, drzeworyt i rzeźbę. Badania p o w i n n y objąć z a r ó w n o s a m o r o d n ą t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą m i e s z k a ń c ó w wsi jak i miast. Do­ tychczasowe ograniczenie zakresu sztuki ludowej w y ­ łącznie do twórczości wsi jest bezpodstawne." Geograficznie badania te powinny objąć obszar c a ł e g o kraju. Z obliczeń jednak, k t ó r e w ó w c z a s zo­ s t a ł y wykonane, w y n i k a ł o , że dla przyspieszenia t e m ­ pa b a d a ń konieczne jest podzielenie t e r y t o r i u m P o l ­ ski na 3 strefy: 1) s t r e f ę t e r e n ó w przebadanych w sposób wystarcza­ jący 2) s t r e f ę t e r e n ó w nie badanych lub badanych w spo­ sób niedostateczny 3) s t r e f ę , w ' k t ó r e j po I I wojnie ś w i a t o w e j n a s t ą p i ł a c a ł k o w i t a w y m i a n a ludności. Badania terenowe p o w i n n y przede wszystkim skon­ c e n t r o w a ć się w o b r ę b i e strefy drugiej. Z o s t a ł a ona �Ryc. 2. Zapoznawanie się z techniką pracy koronczarki we wsi Kańczuga, pow. Przeworsk. 1957 r. Ryc. 3. Wywiad z artystką ludową. 1957 -r. Brzoza Stadnic­ ka, pow. Łańcut. Ryc. 4. Samochodem Instytutu u> te­ renie. Pow. Biłgoraj, �podzielona na k i l k a n a ś c i e Okręgów, z k t ó r y c h k a ż d y mógł zostać przebadany w c i ą g u 1 m i e s i ą c a b a d a ń terenowych, całość zaś — w c i ą g u lat 4, czyli do r o ­ k u 1955. W założeniach metodologicznych p l a n u badawczego zostało w y r a ź n i e powiedziane: „ B a d a n i a nie mogą, jak to czasem b y w a ł o , o g r a n i c z a ć się w y ł ą c z n i e do s p o r z ą d z a n i a kopii ze znalezionych w terenie o k a z ó w sztuki ludowej." Zagadnienia sztuki m u s z ą b y ć n a ś w i e t l o n e od strony historycznej, gospodarczej i społecznej. W y s u ­ nięto w ó w c z a s projekt b a d a ń kompleksowych, w k t ó ­ rych obok badaczy p l a s t y k i ludowej b r a l i b y udział: historyk, socjolog, a nawet archeolog — p r o w a d z ą c y m e t o d ą w y k o p a l i s k o w ą badania na stanowiskach his­ torycznych, w ce'lu w y p e ł n i e n i a l u k i , jaka istnieje w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h ludowej k u l t u r y w przesz­ łości Naszkicowany t u plan stał się dla Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j p o d s t a w ą pracy w latach n a s t ę p ­ nych. Pracownia warszawska iSekcji o r g a n i z o w a ł a prace bibliograficzne, k t ó r y c h w y n i k i e m b y ł o m.in. zestawienie w y k a z u l i t e r a t u r y polskiej z zakresu sztuki ludowej i ludowego rzemiosła artystycznego dla w y c h o d z ą c e j w Szwajcarii, pod r e d a k c j ą Roberta Wildhabera, m i ę d z y n a r o d o w e j bibliografii etnograficz­ nej. Obydwie pracownie Sekcji, a więc z a r ó w n o w a r ­ szawska jak i krakowska, p r o w a d z ą d o k u m e n t a c j ę fotograficzną z a b y t k ó w sztuki ludowej, przechowy­ wanych w zbiorach muzealnych. Dokumentacja ta jednak ze w z g l ę d ó w finansowych nie objęła jeszcze wszystkich o b i e k t ó w muzealnych, o g r a n i c z a j ą c się jedynie do w y b o r u z a b y t k ó w najcenniejszych pod w z g l ę d e m artystycznym. O k a z a ł o się, że u k o ń c z e n i e prac terenowych p l a ­ nowano zbyt optymistycznie. Nie u d a ł o się b o w i e m z o r g a n i z o w a ć prac badawczych w rozmiarach prze­ widzianych w planie; m i m o to z a p o c z ą t k o w a n i e ba­ d a ń kompleksowych, prowadzonych w aspekcie his­ torycznym, gospodarczym i społecznym — w oparciu o starannie przygotowane kwestionariusze, opracowa­ ne z p e ł n y m u w z g l ę d n i e n i e m p o s t u l a t ó w metody ma­ terializmu historycznego — s t a n o w i ł o p o w a ż n ą zdo­ bycz w dziedzinie b a d a ń nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . J u ż od pierwszych prac terenowych rozpoczętych przez S e k c j ę Badania Plastyki L u d o w e j w 1946 r. p r z y j ę t o dla b a d a ń t z w . m e t o d ę p o w i e r z c h n i o w ą , po­ legającą na m o ż l i w i e szybkim obejmowaniu pracami badawczymi coraz to nowych t e r e n ó w . Chodziło bo­ wiem przede w&zystkim o zastosowanie takiej metody badawczej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y d o k o n a ć zdjęcia tere­ nowego Polski w stosunkowo k r ó t k i m czasie, zanim resztki ludowej sztuki z n i k n ą pod w p ł y w e m p o s t ę ­ pującego procesu urbanizacji. Badania te r ó w n i e ż nie powinny być zbyt kosztowne, ażeby m o ż n a je b y ł o p r o w a d z i ć z bieżącego b u d ż e t u Sekcji, bez o g l ą d a n i a się na subwencje dodatkowe, p o w i n n y być ponadto dostosowane do specyficznych w a r u n k ó w sztuki l u ­ dowej, k t ó r e j nie m o ż n a np. b a d a ć w p u n k t a c h z góry 8 200 na mapie oznaczonych (jak rolnictwo czy hodowlę), lecz w m i e j s c o w o ś c i a c h u j a w n i a j ą c y c h się dopiero w toku samych prac badawczych. Ażeby zebrane ma­ t e r i a ł y m o ż l i w i e j a k n a j w c z e ś n i e j d a w a ł y obraz sto­ s u n k ó w .panujących na diużych obszarach Polski, p r z y j ę t o z a s a d ę : najpierw o b j ą ć p o w i e r z c h n i ę k r a j u badaniami prowadzonymi w odległych od siebie oko­ licach, a n a s t ę p n i e p o w s t a ł ą w ten sposób s i a t k ę za­ gęszczać stopniowo dalszymi badaniami. Dzięki ta­ kiej organizacji prac terenowych, na k a ż d y m etapie b a d a ń posiadamy obraz całości, k t ó r y w m i a r ę po­ s t ę p u j ą c e j akcji terenowej staje się coraz bardziej wyrazisty i coraz bogatszy w szczegóły. Badanie "stacjonarne, p o l e g a j ą c e na d ł u g o t r w a ł y c h i d o g ł ę b n y c h badaniach podejmowanych zwykle na m a ł y m obszarze, p r o w a d z i Sekcja t y l k o w wypadkach w y j ą t k o w y c h . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć badania p r o w a ­ dzone od d ł u ż s z e g o czasu przez mgr E w ę F r y ś w Ł ą ż k u — o ś r o d k u garncarskim p o ł o ż o n y m na południo¬ wo-zachodniej Lubelszczyznie. Z p u n k t u widzenia techniki prac terenowych p r o ­ wadzonych przez S e k c j ę w y r ó ż n i ć n a l e ż y badania indywidualne, grupowe penetracyjne i grupowe p r o ­ wadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. Badania indywidualne z n a l a z ł y szersze zastosowa­ nie w pierwszym okresie d z i a ł a l n o ś c i Sekcji, g ł ó w n i e w latach 1946—1948, kiedy to w celu wynajdywania 1 kopiowania z a b y t k ó w sztuki w y s y ł a n o w teren za­ t r u d n i o n y c h na umowie o p r a c ę z l e c o n ą s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Ta forma prowad-zenia b a d a ń terenowych, stosowana z konieczności w okre­ sie b r a k u p r a c o w n i k ó w o kwalifikacjach etnograficz­ nych, nie o k a z a ł a się korzystna. Była m a ł o wydajna, g d y ż badacz w ę d r u j ą c pieszo od w s i do w s i tracił d u ż o czasu na pokonywanie odległości i zapewnienie sobie p o ż y w i e n i a i noclegu, poza t y m d u ż e t r u d n o ś c i n a s u w a ł a k o n t r o l a osób p r a c u j ą c y c h indywidualnie. Obecnie badania i n d y w i d u a l n e stosowane s ą w Sekcji w zakresie dość ograniczonym. Najczęściej są one podejmowane przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji w ce­ l u zgromadzenia l u b u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w potrzeb­ nych do przygotowywanych przez nich prac nauko­ wych. Grupowe badania penetracyjne wykonywane są przez niewielkie, 2—8 o s ó b liczące zespoły, złożone najczęściej ze s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji, czasem u z u p e ł n i a n e osobami d o a n g a ż o w a n y m i z z e w n ą t r z . Grupa penetracyjna s k ł a d a się najczęściej z 4 w y ­ w i a d o w c ó w (etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki), 1 lub 2 r y s o w n i k ó w oraz fotografa. Porusza się ona w te­ renie pieszo, czasem na rowerach, najczęściej zaś sa­ mochodem dostarczonym przez I n s t y t u t . Badania pe­ netracyjne t r w a j ą zwykle 7 do 10 d n i , w ciągu 1 dnia zbiera się m a t e r i a ł y z 3—5 miejscowości odległych od siebie o k i l k a do k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . Badania pe­ netracyjne o d b y w a j ą się w j e d n y m nieprzerwanym ciągu, opracowanie zaś zetoranych m a t e r i a ł ó w na czysto dokonywane jest dopiero po powrocie z terenu. W latach 1949—1951 badania penetracyjne stosowane b y ł y głównie jako rekonesans p o p r z e d z a j ą c y tzw. ba- �Rye. 5. Opis zabytkowych feretronów. chorzy na Podlasiu, 1952 r. dania obozowe. O d k ą d jednak okazało się, że akcja­ m i obozowymi .nie uda się objąć wszystkich zapro­ jektowanych do b a d a ń t e r e n ó w , zaczęto p r o w a d z i ć przy pomocy tygodniowych objazdów penetracyjnych poszukiwania w okolicach uboższych w zabytki sztu­ k i ludowej, gdzie w y s ł a n i e w i ę k s z e j grupy b y ł o b y niecelowe (np. Wielkopolska, Mazury, Pomorze Zach.), lub tam gdzie chodzi o orientacyjne zbadanie obszaru leżącego p o ś r o d k u t e r e n ó w przebadanych d o k ł a d n i e j i n n y m i sposobami. Trzecią formę s t a n o w i ą badania prowadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. W badaniach tyoh, o k r e ś l a n y c h mianem „obozowych", bierze u d z i a ł zwykle około 30 osób: k i e r o w n i k dbozu, 10—14 w y ­ w i a d o w c ó w , 10—12 r y s o w n i k ó w , fotograf, kierowca samochodu i 4 osoby personelu gospodarczego. Obóz naukowo-badawczy jest dużą e k s p e d y c j ą n a u k o w ą , k t ó r e j powodzenie zależy od w i e l u r ó ż n y c h c z y n n i k ó w . Na czoło wysuwa się oczywiście problem odpowiedniego doboru ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h obok m a ­ łej garstki s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u (5 p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji oraz fotograf i kierowca przydzie­ leni z grona p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u w Warszawie) znajduje się większość p r a c o w n i k ó w dorywczo za­ a n g a ż o w a n y c h na czas t r w a n i a obozu. Zatrudnieni t u wywiadowcy to p r z e w a ż n i e magistrowie etno­ g r a f i i p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h instytucjach, k t ó r z y w cza­ sie swego urlopu .podejmują p r a c ę na obozie, czasem r ó w n i e ż studenci wyższych l a t s t u d i ó w etnograficz­ nych, k t ó r z y przeszli już pewien staż w badaniach terenowych. Wywiadowcy wyspecjalizowani w poszczególnych dziedzinach sztuki ludowej p r o w a d z ą swe badania przy pomocy kwestionariuszy, k t ó r y c h u k ł a d dosto­ sowany jest do r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h sytuacji napo­ tykanych w terenie. Np. kwestionariusz do badania architektury ludowej dzieli się na trzy części, z k t ó ­ Obóz w Ba- rych I dotyczącą z a g a d n i e ń historycznych w y p e ł n i ć można z k a ż d y m tzw. p r z e c i ę t n i e dobrym informa­ torem, część I I stanowi zbiór p y t a ń odnoszących się do opisu konkretnego b u d y n k u wybranego do i n w e n ­ taryzacji, zaś część I I I dotyczy z a g a d n i e ń technicz­ nych, co do k t ó r y c h n a l e ż y p r z e p r o w a d z i ć w y w i a d z cieślą. Podobnie skonstruowany jest u k ł a d innych kwestionariuszy. Rysowników angażowano początkowo wyłącznie spośród s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Po­ n i e w a ż jednak pracownicy c i nie zawsze p o t r a f i l i na­ giąć się do w y m o g ó w stawianych r y s u n k o w i d o k u mentarnemu, od r. 1955 zaczęto z a t r u d n i a ć w cha­ rakterze r y s o w n i k ó w s t u d e n t ó w a r c h i t e k t u r y k s z t a ł ­ cących się na politechnikach. Eksperyment -ten dał j a k najlepsze rezultaty, okazało się bowiem, że m ł o ­ dzi architekci nie t y l k o p o t r a f i ą doskonale w y k o n y ­ w a ć rysunki o d r ę c z n e i techniczne, ale również szyb­ ko zapoznają się z operowaniem farbami, co u m o ż l i ­ w i a i m wykonywanie plansz b a r w n y c h . W rysunkach i planszach barwnych d u ż y nacisk k ł a d z i e się na w i e r n o ś ć w stosunku do kopiowanego przedmiotu. Rysownik nie t y l k o z o b o w i ą z a n y jest p o m i e r z y ć r y ­ sowany przedmiot i orzenieść w skali na papier, ale r ó w n i e ż s t o s o w a ć wszelkie sposoby u ł a t w i a j ą c e do­ k ł a d n e utrwalenie formy przedmiotu czy zdobiącego jego p o w i e r z c h n i ę ornamentu. U ż y w a n e są więc k a l k i i przecierki, a do notowania k o l o r ó w przy k o p i o w a ­ n i u t k a n i n numerowane p r ó b k i z w y p r u t y c h nitek. D o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą stosuje się przy i n w e n t a ­ ryzacji architektury i wszystkich dziedzin ludowego zdobnictwa. Natomiast rzeźbę, obrazy i drzeworyty dokumentuje się w y ł ą c z n i e przy pomocy fotografii p o ł ą c z o n e j z opisem. Fotografia i rysunek u z u p e ł n i a ­ ją sie wzajemnie. R y s u n k i w y k o n y w a n e są w terenie na papierze zaopatrzonym w p i e c z ą t k ę z a w i e r a j ą c ą schemat m e t r y k i , w e d ł u g k t ó r e g o k a ż d y rysunek ma zostać opisany. 201 �W czasie b a d a ń terenowych rysownik przydzielo­ ny jest do wywiadowcy i pracuje pod jego k i e r u n ­ kiem. W s p ó ł p r a c a ta nic od razu u k ł a d a się w sposób należyty, Wywiadowca po raz pierwszy p r a c u j ą c y w towarzystwie rysownika traci z n i m często kon­ takt w terenie, nie umie z a t r u d n i ć go w ó w c z a s , gdy sam zajęty jest prowadzeniem wywiadu, nie kon­ troluje wykonanego rysunku, nie sprawdza, czy jest on należycie pomierzony i opisany. Dopiero po pew­ nym czasie etnograf uczy się d y s p o n o w a ć p r a c ą r y ­ sownika. Badania systemem obozowym prowadzone są przez Sekcję Badania Plastyki L u d o w e j P.I.S. od 1950 r. Pierwsze jednak badania tego typu zapoczatVowano rok wcześniej, kiedy zespół p r a c o w n i k ó w Sekcji wziął udział w charakterze i n s t r u k t o r ó w w m i ę d z y u c z e l ­ nianym obozie s t u d e n t ó w historii sztuki zorganizo­ w a n y m w Sulejowie, k i e r u j ą c osobną g r u p ą studen­ t ó w p r o w a d z ą c y c h badania sztuki ludowej p o w i a t u opoczyńskiego. Obozy organizowane są stale w m i e ­ siącu sierpniu, kiedy a b s o r b u j ą c e wieś zajęcia ż n i w n e są już na Ukończeniu, puste zaś b u d y n k i szkolne umożliwiają odpowiednie zakwaterowanie ekipy. Wyjazdy terenowe o d b y w a j ą się na obozie w n i e ­ zmiennym rytmie, co drugi dzień p o c z y n a j ą c od 1 sierpnia bez względu na święta, pogodę ftp. Dnie pozostające między wyjazdami przeznaczone są na przepisanie na czysto notatek terenowych i w y k o ­ nanie r y s u n k ó w . Niezwykle starannie przestrzegana jest zasada, aby c a ł y zebrany m a t e r i a ł został w czasie trwania obozu w y k o n a n y na czysto i oddany bez j a ­ kichkolwiek zaległości. P o n i e w a ż rysownicy nie b y ­ liby w stanie p r z e r y s o w a ć w c i ą g u jednego dnia swoich szkiców, dzieli się ich na d w i e grupy, k t ó r e wyjeżdżają w teren na z m i a n ę , tak że w ciągu mie­ siąca k a ż d a z .grup odbywa 7 wyjazdów w teren. Wyjazdy terenowe t r w a j ą c e po 12—14 godzin dzien­ nie i opracowywanie m a t e r i a ł ó w p r z e c i ą g a j ą c e się do p ó ź n y c h godzin nocnych s k ł a d a j ą się na to, że praca na obozie jest niezwykle w y c z e r p u j ą c a . Uczest­ nicy jednak m i m o niskiego wynagrodzenia w y k o n u j ą swe zadania z dużą ofiarnością i w i e l u z nich bierze udział w obozach przez k i l k a lat z r z ę d u ». Przyczynia się do tego z a r ó w n o specyficzny n a s t r ó j , j a k i w y t w a ­ rza praca kolektywna, jak i ogólne w a r u n k i , k t ó r e stara się uczestnikom z a p e w n i ć kierownictwo obozu, a mianowicie wygodne pomieszczenie w możliwie ł a d ­ nie p o ł o ż o n y m b u d y n k u szkolnym, dostatnie w y ż y ­ wienie z a r ó w n o w bazie jak i w terenie organizowane przez obóz we w ł a s n y m zakresie, oraz przejazdy sa­ mochodem, dzięki k t ó r y m redukuje się w m i a r ę m o ż iiwości w y s i ł e k fizyczny. Badaniami t y p u obozowego objęty jest zazwyczaj obszar rozciągający się w p r o ­ mieniu około 100 k m od bazy. W czasie obozu łączny k i l o m e t r a ż w y j a z d ó w terenowych waha się w g r a n i ­ cach od 1 500 do 2 200 km. W c i ą g u dnia grupa p r a ­ c u j ą c a w terenie prowadzi badania w 2 4 miejsco­ wościach przy czym na j e d n ą m i e j s c o w o ś ć wypada przeciętnie około 34 do 51 osobo-godzin co w prze­ 202 liczeniu na 8-godzinny dzień pracy wynosiłoby 4—5,5 dnia pracy jednego badacza. P r ó c z b a d a ń terenowych podejmowanych przez całą g r u p ę , a k c j ę p e n e t r a c y j n ą na obozie prowadzi dwuosobowa grupa złożona z wywiadowcy i r y s o w n i ­ ka. Celem tej penetracji jest zagęszczanie siatki ba­ danych p u n k t ó w i kierowanie całego z e s p o ł u do m i e j ­ scowości szczególnie z a s ł u g u j ą c y c h na przeprowadze­ nie ,grutowniej szych b a d a ń . W czasie trwania Obozu o d b y w a j ą się liczne od­ prawy, na k t ó r y c h omawiane są w y n i k i b a d a ń oraz szczegółowa problematyka ,wyjazdó'w najbliższych!, O d b y w a j ą c a się na bieżąco kontrola m a t e r i a ł ó w r y ­ sunkowych i tekstowych pozwala na natychmiastowe sprawdzenie m a t e r i a ł ó w w terenie i poczynienie ewen­ tualnych poprawek i u z u p e ł n i e ń . Do dyspozycji u c z e s t n i k ó w obozu pozostaje pod­ ręczna biblioteka oraz przygotowane uprzednio ma­ t e r i a ł y naukowe w postaci w y p i s ó w z l i t e r a t u r y od­ noszącej się do badanego terenu oraz k a r t o g r a m ó w i l u s t r u j ą c y c h stosunki pedologiczne, rozwój osadnic­ twa, p o d z i a ł na regionalne grupy etnograficzne, roz­ mieszczenie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego i t p . W y n i k i pracy poszczególnych u c z e s t n i k ó w obozu są systematycznie notowane, co u m o ż l i w i a z a r ó w n o obiektywne ocenienie ich indywidualnych osiągnięć, jak i uzyskanie danych dotyczących c a ł e g o obozu. Ma to duże znaczenie w planowaniu prac terenowych na przyszłość. P o r ó w n a n i e o d n o ś n y c h liczb i l u s t r u j ą ­ cych w y n i k i prac obozowych w c i ą g u 11 lat daje obraz bardzo i n t e r e s u j ą c y : Volt. Rok Ba z a obozu Powiat 3 Û 1919 I9S0 1951 1952 1953 1954 1955 1856 1957 1958 1959 Sulejów Opoczno Werynia Kolbuszowa Sladków Duży Chmielnik Bachorza S o k o ł ó w Podlaski Policzna Kozienice Kozłówka Lubartów Nlewino Borowe Bielsk Podlaski Głuchów Skierniewice Zuklin Przeworsk Urzędów Kraśnik Turaszówka Krosno 315 990 972 1324 1862 1658 1694 2230 1994 2077 2481 wnC": rysun_ j ^ n i! barw. 142 661 624 1159 1515 1160 1297 1755 17SÏ 2687 2629 2025 2176 2095 2100 2118 2211 1380 1690 2052 1065 2383 P o m i j a j ą c dane z lat 1949—1951, kiedy technika orac obozowych dopiero się k s z t a ł t o w a ł a , w y n i k i uzyskiwane w latach 1952-1959 są bardzo wysokie, co wskazuje na dużą w y d a j n o ś ć poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w , P r z e c i ę t n y w y n i k m i e s i ę c z n e j pracy w y wiadowcy-etnografa wynosi na obozie 202 strony r ę ­ kopisu ze 180 szkicami, rysownika — 194 rysunki, przy czym w c h o d z ą tu z a r ó w n o czasochłonne plansze barw­ ne, jak i Liczone za j e d n ą s z t u k ę kitkuarkuszowe inwentaryzacje o b i e k t ó w architektonicznych. M a t e ­ riał ilustracyjny u z u p e ł n i a j ą zdjęcia fotograficzne, k t ó r y c h ilość w zależności od bogactwa terenu waha się od 700 do 1 200, licząc w y ł ą c z n i e zdjęcia w y k o - �nane przez przydzielonego do ekipy fotografa zawo­ dowego. W p o r ó w n a n i u ze wszystkimi i n n y m i sposobami prowadzenia b a d a ń — w y n i k i prac obozowych są n a j ­ wyższe, a zatem koszt zdobycia m a t e r i a ł u nauko­ wego jest t u najniższy. Badania penetracyjne bez sta­ ł e j bazy, prowadzone przy użyciu samochodu, d a j ą już w y n i k i o 12—43°/« niższe, g d y ż uczestnicy m u s z ą w czasie pobytu w terenie t r a c i ć czas na szukanie noclegu i w y ż y w i e n i a . W y n i k i b a d a ń pieszych są niższe o 25 do 30«/». P o m i n ą w s z y czysto naukowe korzyści, jakie p r z y ­ noszą badania organizowane systemem obozowym, na­ leży p o d k r e ś l i ć ich duże znaczenie popularyzacyjne i propagandowe. W czasie obozu organizuje się w te­ renie odczyty i n f o r m u j ą c e m i e s z k a ń c ó w wsi o sztuce ludowej i pracadh z w i ą z a n y c h z j e j badaniem, a na z a k o ń c z e n i e obozu u r z ą d z a sie w bazie w y s t a w ę ze­ branych m a t e r i a ł ó w , k t ó r ą miejscowa l u d n o ś ć zwie­ dza z d u ż y m zainteresowaniem. Frekwencja zwiedza­ jących dochodzi zwykle do k i l k u s e t osób. Konieczność prowadzenia b a d a ń nad s z t u k ą ludo­ wą w p e ł n e j perspektywie historycznej s p o w o d o w a ł a , że oprócz prac prowadzonych w terenie były r ó w n i e ż z i n i c j a t y w y Sekcji czynione poszukiwania a r c h i w a l ­ ne oraz wykopaliskowe. Prace tego rodzaju p r o w a ­ dzono w mniejszym zakresie ze w z g l ę d u na d u ż y sto­ pień z a a n g a ż o w a n i a p r a c o w n i k ó w Sekcji badaniami terenowymi. Poszukiwania archiwalne o b e j m o w a ł y głównie gromadzenie m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do prac autorskich, podejmowanych przez poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji. Inicjowane i finansowane przez S e k c j ę badania wykopaliskowe z a p o c z ą t k o w a n e były w roku 1952 na terenie Podhala. Ekipa naukowa pod k i e r u n k i e m doc. dra Andrzeja Ż a k i e g o d o k o n a ł a ba­ dań na terenach opuszczonych od p o o z ą t k u X I X w i e ­ ku cmentarzy p r z y k o ś c i e l n y c h w D ę b n i e oraz Szafla­ rach, r o z k o p u j ą c łącznie około 40 g r o b ó w . Badania te, prowadzone pod k ą t e m widzenia stroju ludowego, a w szczególności jego ozdób metalowych (spinki, okucia p a s ó w etc), nie dały spodziewanych rezulta­ tów, gdyż w y p o s a ż e n i e z m a r ł y c h okazało się nad­ zwyczaj ubogie i nie z a w i e r a ł o ż a d n y c h ozdobnych p r z e d m i o t ó w metalowyoh . Bardziej owocne okazały sie natomiast prace wykopaliskowe prowadzone w l a ­ tach 1954—1956 pod kierunkiem prof. U.J. dra Rudolfa J a m k i w K o ł a c z y c a c h (pow. Jasło) w czynnym do dziś o ś r o d k u garncarskim, p o s i a d a j ą c y m tradycje tego rzemiosła sięgające k i l k u stuleci. Bogaty materia! w y ­ kopaliskowy, k t ó r y został podczas b a d a ń wydobyty, pozwala na śledzenie przemian, j a k i m uległa p r o d u k ­ cja tego o ś r o d k a w przeszłości. Zaniechane w k r ó t c e z braku f u n d u s z ó w akcje wykopaliskowe .zdążyły od­ k r y ć jednak przed badaczami k u l t u r y ludowej ' możliwości k t ó r e n a l e ż y b e z w z g l ę d n i e w y k o r z y s t a ć w p r z y s z ł y c h pracach, nad h i s t o r i ą ludowa u o przeTnysiu artystycznego K i l k a n a ś c i e lat pracy p o ś w i ę c o n e j na badania za­ chowanych w terenie resztek ludowej twórczości p l a ­ stycznej przyniosły obfite rezultaty. W c h w i l i obec­ lu nej w lokalu Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS w Krakowie znajduje się zasobne a r c h i w u m , na k t ó r e s k ł a d a się 50 000 (pięćdziesiąt t y s i ę c y ) pozycji i n w e n ­ tarzowych Obejmujących teksty w y w i a d ó w , oraz m a ­ teriał ilustracyjny: rysunki i plansze kolorowe. Nie­ zależnie cd tego zgromadzone zostało a r c h i w u m foto­ graficzne, liczące ponad 20 000 zdjęć p o s i a d a j ą c y c h w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . O d b i t k i fotograficz­ ne wykonywane są w dwóch kompletach, z k t ó r y c h jeden znajduje się w Krakowie, drugi zaś wraz z ne­ gatywami — w Warszawie. Jakkolwiek badania terenowe Sekcji objęły do­ piero około 3/5 powierzchni k r a j u , zgromadzony ma­ teriał jest tak obfity, że — jak t w i e r d z ą o d w i e d z a j ą c y S e k c j ę Czesi, Słowacy, Węgrzy, Niemcy, Rosjanie, Szwajcarzy — żaden z tych k r a j ó w nie posiada r ó w ­ nie bogatego i wszechstronnego zbioru m a t e r i a ł ó w archiwalnych z zakresu l u d o w e j sztuki plastycznej. G d y b y ś m y zsumowali przedmioty z zakresu sstuki ludowej zgromadzone w n a j w i ę k s z y c h muzeach p o l ­ skich, ilość ich b y ł a b y mniejsza od tego, co przecho­ wywane jest w tekach a r c h i w u m Sekcji. Po t r z y ­ nastu latach systematycznego gromadzenia materia­ ł ó w a r c h i w u m Sekcji m o ż e obsłużyć zapotrzebowania naukowe w bardzo szerokim zakresie. Dziś nie m o ż n a już sobie w y o b r a z i ć p o w a ż n i e j s z e j pracy naukowej, o b e j m u j ą c e j w s k a l i ogólnopolskiej jakiekolwiek za­ gadnienie z zakresu ludowej twórczości plastycznej, k t ó r a m o g ł a b y się obyć bez korzystania z a r c h i w u m Sekcji. Znaczenie tych m a t e r i a ł ó w polega nie t y l k o na t y m , że pozwala s t u d i o w a ć zjawiska l u d o w e j sztuki plastycznej w ich n i e s ł y c h a n i e bogatej skali odmian formalnych, ale przede wszystkim na tym, że zebrane m a t e r i a ł y d o s t a r c z a j ą obfitych w i a d o m o ś c i , d o t y c z ą ­ cych historii badanego zjawiska, jak r ó w n i e ż tła spo­ łecznego i gospodarczego, na k t ó r y m zjawisko r o z w i ­ nęło się i u t r z y m a ł o po dzień dzisiejszy. Bogaty ma­ t e r i a ł biograficzny d o t y c z ą c y ludowych t w ó r c ó w po­ zwala z e r w a ć z teorią o a n o n i m o w o ś c i " sztuki l u ­ dowej. M a t e r i a ł y zebrane przez Sekcję, jak to już wspom­ niane zostało poprzednio, nie r e p r e z e n t u j ą jeszcze obszaru Polski w sposób r ó w n o m i e r n y , Najobfitsze pochodzą z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej. Szczególnie bogate zbiory zgromadzono na te­ renie w o j e w ó d z t w kieleckiego, krakowskiego, rzeszow­ skiego, lubelskiego 1 białostockiego (Podlasie), słabiej zaś opracowane s ą w o j e w ó d z t w a warszawskie, łódz­ kie (choć np, m a t e r i a ł y z Ł o w i c k i e g o są obfite), k a ­ towickie, c a ł a Wielkopolska i Mazury. N a j m n i e j m a ­ t e r i a ł ó w posiada a r c h i w u m z t e r e n ó w Ziem Zachod­ nich, gdzie, jak dotychczas, penetracja Sekcji ogra­ niczała się do sporadycznych w y p a d ó w . G d y b y ś m y chcieli d o k ł a d n i e c h a r a k t e r y z o w a ć zbio­ r y archiwalne Sekcji od strony ich z a w a r t o ś c i t r e ś c i o ­ wej, p o c h ł o n ę ł o b y to zbyt wiele czasu. Uczyniła to zresztą przed dwoma laty na ł a m a c h Polskiej Sztuki L u d o w e j archiwistka Sekcji — Zofia G ł o w a Od tego czasu wzajemne proporcje m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i 203 �o BRZOZÓW Ryc. 6. Przykład: mapka badań obozowych w południowej części woj. rzeszowskiego (1959). Legenda: 1 — ba­ za obozu, I I — miejscowości badane przez całą grupę, M — miejscowości badane przez cześć grupy, W — granice p a ń s t w a , V — granica województwa, VI — granice p o w i a t ó w . Rys. Z. B. Głowa. d z i a ł a m i a r c h i w u m nie u l e g ł y zasadniczej zmianie, w z r o s ł y natomiast ilości pozycji archiwalnych w po­ szczególnych d z i a ł a c h <w c h w i l i , 'kiedy Z. G ł o w a odda­ w a ł a s w ó j a r t y k u ł do druku, stan inwentarza a r c h i ­ walnego z a m y k a ł się s u m ą 39 409 pozycji), obecnie — podobnie jak w latach ubiegłych — na czoło pod w z g l ę d e m liczebności w y s u w a j ą się d z i a ł y architek­ t u r y ludowej, meblarstwa, zdobnictwa w żelazie i tkactwa, słabiej reprezentowane są stroje ludowe, zdobnictwo w obrzędach, najsłabiej — dział ludowego zabawkarstwa. N i e k t ó r e działy pod w z g l ę d e m ilościowym przed­ s t a w i a j ą się bardzo i m p o n u j ą c o . W zdobnictwie że­ laza np. samych r y s u n k ó w jest 7 929, nie licząc t e k ­ s t ó w i fotografii, W tekach z a w i e r a j ą c y c h rysunki m e b l i znajduje się 2 740 barwnych k o p i i s k r z y ń m a ­ lowanych, w zbiorze tkactwa — 1 844 p r ó b e k t k a ­ n i n dekoracyjnych, k t ó r ą to ilość uzupełnia co n a j ­ mniej 4-krotnie wyższa liczba plansz b a r w n y c h i fo­ tografii p r z e d s t a w i a j ą c y c h raporty t k a n i n oraz tek­ s t ó w z a w i e r a j ą c y c h sprawozdania z w y w i a d ó w . W m i a r ę skromnych możliwości czasowych p r o w a ­ dzone jest naukowe opracowanie zgromadzonych ma­ t e r i a ł ó w . Na podstawie w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w archi­ walnych u z u p e ł n i o n y c h w i a d o m o ś c i a m i czerpanymi z literatury, prowadzi się na bieżąco, w skali ogólno­ polskiej, k a r t o t e k i : o ś r o d k ó w garncarskich, o ś r o d k ó w stolarskich, tkactwa ludowego, malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych, zabawkarstwa oraz krakowskich szopkarzy. Pierwsze cztery z wymienionych kartotek są ponad to skartografowane, co daje obraz przestrzen204 nego rozmieszczenia poszczególnych r z e m i o s ł a r t y ­ stycznych i t w ó r c ó w . M a p y o ś r o d k ó w garncarskich wraz z kcmentarzem w formie w y c i ą g u z kartoteki, opracowane przez Z. G ł o w ę , publikowane b y ł y od­ cinkami w Polskiej Sztuce L u d o w e j w latach 1956 i 1957. K a r t o t e k i i mapy d a j ą c e możność szybkiego zo­ rientowania się w zagadnieniu b ę d ą w m i a r ę m o ż ­ ności o b e j m o w a ł y coraz w i ę c e j d z i a ł ó w oraz zagad­ n i e ń specjalnych. Ostatnio np. opracowano na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Sekcji rozmieszczenie przestrzenne r ó ż n y c h t y p ó w s k r z y ń malowanych, tkactwa ozdobnego i d r u k ó w na p ł ó t n i e na obszarze w o j e w ó d z t w a lubelskiego. A r c h i w u m Sekcji stanowi bazę m a t e r i a ł o w ą , k t ó r a wykorzystywana jest do r ó ż n y c h celów, z a r ó w n o n a u ­ kowych, jak popularyzatorskich, czy nawet, gospo­ darczych. Da celów naukowych z m a t e r i a ł ó w tych k o r z y s t a j ą przede wszystkim stali pracownicy Sek­ cji, do k t ó r y c h o b o w i ą z k ó w n a l e ż y m.in. opracowy­ wanie i publikowanie zbieranych przez siebie mate­ r i a ł ó w . W c i ą g u k i l k u n a s t u lat działalności Sekcji wyszło .już spod p i ó r a p r a c o w n i k ó w Sekcji k i l k a prac k s i ą ż k o w y c h , w całości lub p r a w i e w całości opar­ tych na m a t e r i a ł a c h czerpanych z w ł a s n e g o a r c h i ­ w u m , oraz około 30%> pozycji drukowanych w Pol­ skiej Sztuce L u d o w e j . Na ogólną ilość 443 pozycji w y d r u k o w a n y c h w Polskiej Sztuce L u d o w e j (do 3 zeszytu z r o k u 1958 włącznie) 128 napisali p r a ­ cownicy Sekcji, zaś 30 — osoby b e z p o ś r e d n i o z Sek­ cją w s p ó ł p r a c u j ą c e . M a t e r i a ł y z A r c h i w u m w y k o r z y l i I �stywane b y ł y też wielokrotnie przez a u t o r ó w nie z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z Sekcją, i to z a r ó w n o pol­ skich jak i zagranicznych. Niejednokrotnie na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w Sekcji pisano studenckie prace magisterskie. W dziedzinie popularyzacji wiedzy 0 sztuce ludowej znaczna część a r t y k u ł ó w p u b l i k o ­ wanych w- powojennej „ Z i e m i " oparta była na m a ­ teriale, z j a k i m redaktorzy tego czasopisma m i e l i możność z a p o z n a ć się w czasie, k i e d y byli s t a ł y m i pracownikami Sekcji. Zbiory archiwalne, z a w i e r a j ą c e m n ó s t w o wiado­ mości o a k t u a l n y m stanie ludowej twórczości w te­ renie, s t a n o w i ł y wielokrotnie c e n n ą pomoc dla orga­ n ó w p a ń s t w o w y c h i instytucji z a j m u j ą c y c h się ochro­ n ą sztuki ludowej oraz artystycznym ruchem ama­ torskim. W y m i e n i ć t u n a l e ż y W y d z i a ł Sztuki L u d o ­ wej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y i Referaty K u l t u r y w Radach Narodowych, Cen­ t r a l n y Dom Twórczości Ludowej, W o j e w ó d z k i e Do­ my K u l t u r y i wiele i n n y c h . A r c h i w u m Sekcji stanowi źródło, z k t ó r e g o wie­ lokrotnie k o r z y s t a j ą f i l m , muzea, świetlice, a t a k ż e zespoły p i e ś n i i t a ń c a , poczynając od reprezentacyj­ nego „Mazowsza", a s k o ń c z y w s z y na m a ł y c h zespo­ łach wiejskich rozrzuconych na terenie Polski. W dziedzinie życia gospodarczego — zgromadzo­ ne przez S e k c j ę m a t e r i a ł y służą i n s t y t u c j o m zajmu­ j ą c y m się organizowaniem ludowego p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, jak CPLiA, spółdzielnie artystyczne, k t ó r e z a r c h i w u m czerpią wzory do p r o d u k c j i l u b k o r z y s t a j ą z .porad i konsultacji. W ś r ó d grona tej grupy intere­ s a n t ó w jedno z n a j p o w a ż n i e j s z y c h miejsc zajmuje I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , k t ó r y opraco­ w u j ą c p r o j e k t y oparte na i n w e n c j i ludowych t w ó r ­ ców, c h ę t n i e zapoznaje się w p i e r w z m a t e r i a ł a m i krakowskiego A r c h i w u m . " P r ó c z dokumentacji w zakresie ludowej sztuki plastycznej i opracowywania jej — czy to w postaci k s i ą ż k o w e j , czy w formie a r t y k u ł ó w publikowanych w Polskiej Sztuce Ludowej, Sekcja posiada p o w a ż n y dorobek w zakresie prac nad m e t o d o l o g i ą sztuki l u ­ dowej. W szeregu a r t y k u ł ó w drukowanych na ł a ­ mach czasopism w y d a w a n y c h przez PIS {Polska Sztu­ ka Ludowa, M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dyskusji) oma­ wiane b y ł y przez p r a c o w n i k ó w Sekcji, w z g l ę d n i e przez osoby zaproszone z z e w n ą t r z , podstawowe za­ gadnienia teoretyczne, jak przedmiot i zakres sztuki ludowej, jej stosunek do tzw. t w ó r c z o ś c i amatorskiej 1 sztuki w a r s t w elitarnych, marksistowskie metody badania sztuki ludowej. Prace te, łącznie z inicjowa­ n y m i przez PIS konferencjami p o ś w i ę c o n y m i pro­ blematyce sztuki ludowej, u ł a t w i ł y w d u ż y m stopniu przejście w dziedzinie b a d a ń nad l u d o w ą twórczością . a r t y s t y c z n ą na pozycje materializmu historycznego, co stanowi t r w a ł y dorobek Sekcji w t y m zakresie Rozszerzający sie z k a ż d y m rokiem wachlarz za­ d a ń , k t ó r e w formie społecznego z a m ó w i e n i a stają przed Sekcją, nie p r z y s ł a n i a jednak ani na chwilę jej głównego celu, j a k i m jest możliwie najszybsze u k o ń c z e n i e zaawansowanej już dziś bardzo p o w a ż n i e inwentaryzacji sztuki ludowej w Polsce, Moment ten nie jest już zbyt odległy. Jeszcze 5 l a t p r a c y p r o ­ wadzonej w dotychczasowym tempie, a dzieło zapo­ c z ą t k o w a n e w pierwszych latach Polski L u d o w e j zo­ stanie doprowadzone do k o ń c a . PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludo­ wą, „Polska Sztuka L u d o w a " 1950, nr 1—6, s. 3 i na­ s t ę p n e ; A Jackowski, Z zagadnień historii i metodo­ logii badań nad sztuką, „ M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dys­ kusji", 1955, nr 3/4, s. 348 i nast. - E, Frankowski, Z metodologii b a d a ń nad sztuką ludową, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 371. « Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 60. Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Badania zdobnictwa ludo­ wego w Krakowskim, na Góralszczyźnie, i na Dolnym Śląsku, „Pol, Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 62; B. F„ Prace badawcze Sekcji Malarstwa i Rzeźby P.I.B.S.L., „Pol. Szt. Lud.", 1947, n r 1—2, s. 64. M . Zywirska, Badania nad sztuką ludową na Kur­ piach w Puszczy Białej, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 1, s. 40; M . Gladysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim i Opolskim, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 9—10, s. 61. R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludo­ wą, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 404 i nast. Jw., s. 419. R. Reinfuss, Dorobek naukowy 10-lecia w zakresie sztuki ludou-ej oraz plany na najbliższe 5-lecie, „ M a t . do stud. i dyskusji", 1955, nr 3/4, s. 399. » Grono osób b i o r ą c y c h od r o k u 1946 u d z i a ł w p r o ­ wadzonych przez Sekcję Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS badaniach terenowych jest bardzo szerokie.. T r u d ­ no b y ł o b y na t y m miejscu w y m i e n i ć wszystkich, szczególnie zaś tych, k t ó r z y p r o w a d z i l i badania i n d y ­ widualne. Był w ś r ó d nich Andrzej Wajda, dziś znany reżyser filmowy, malarz Jerzy Tchorzewski, A d a m M a c e d o ń s k i , k t ó r y obecnie wykonuje r y s u n k i d r u k o ­ wane w „ P r z e k r o j u " , mgr Z d z i s ł a w Szewczyk, kustosz Muzuem Etnograficznego w Krakowie, i w i e l u i n ­ nych. W y m i e n i m y natomiast zespoły b i o r ą c e udział w ba­ daniach obozowych, k t ó r e , jak wiemy n a j w i ę c e j przy­ czyniły się swoją p r a c ą do osiągnięcia dzisiejszych w y n i k ó w , j a k i m i szczyci się Sekcja. W roku 1949 obóz w Sulejowie — k i e r o w n i c y : dr Roman Reinfuss i mgr Tadeusz Zygler; w y w i a d o w c y : Barbara Bazielich, Jan Piotr Dekowski, M a r i a D ę b ­ ska, B i r u t a Gerlach, Maria Gierowska (obecnie K a mocka), Stefan Gucik, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, Zofia K u r e k (obecnie G ł o w a ) , Feliks Mancewicz, Halina M i k u ł o w s k a , Wanda Modzelew­ ska, Zofia Staronkowa, Irena WierOhowich. Rysow­ nicy: Zofia Kowalska, S t a n i s ł a w a Majewska, Irena Jakimowicz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W roku 1950 obóz w W e r y n i — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Zo­ fia Dybowska, M a r i a Gierowska, Aleksander J a k l f ń ski, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, F r a n ­ ciszek Kotula, Zofia Kurek (obecnie G ł o w a ) , E d w a r d Pietraszek, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , d r K a ­ zimierz S k o w r o ń s k i ; rysownicy: A n d r z e j Darowski, Jerzy H u r a , A n d r z e j Kowalski, A d a m M a c e d o ń s k i , M a r i a Malinowska, Barbara Pisarczyk, Eugeniusz Olszak, L e s ł a w Szolginia, Donat Tucewicz, Tyrs W e n hrynowicz, Józef Wilkoń, M a r i a Ziomek; fotografo­ wie: Stefan Deptuszewski, Irena Piotrowicz. J 5 e 7 6 205 �Ryc. 7. Przykład objazdu penetracyjnego woj. poznańskiego. 1957 r. (2 etnogrtijów, 1 histo­ ryk sztuki, 1 rysownik, 1 fo­ tograf). Legenda: 1 — granica województwa, II — trasa prze­ jazdu, III — badane miejsco­ wości. Czas objazdu — 10 dni. Rys. Z. B. Głowa. W r o k u 1951 obóz w Sladkowie D u ż y m — k i e r o w ­ n i k dr Roman Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielioh, Jadwiga Berezowska, P r z e m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Maria Gierowska, Eleo­ nora Janikowska, K r y s t y n a Szczypa; rysownicy: A l i ­ na Bartecka, M a r i a Czarnecka, M a r i a Data, K r y s t y n a L e c i ń s k a , Barbara Pisarczyk, Tadeusz Smaga, Anna Szymczyk, T y r s Wenhrynowicz, Zygmunt Wiglusz, M a r i a Ziomek, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1952 obóz w Bachorzy — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Prze­ m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , L e ­ szek Dzięgiel, Zuzanna K r a s i ń s k a , A n t o n i Stojak, M a ­ ria Szenic, Anna Szymczyk; rysownicy: Barbara B a r t man, Maria Czarnecka, Helena Czerny, Maria Data, M a ł g o r z a t a K r l i ń s k a , W i k t o r Ostrzołek, Leopold P ę ­ działek, Z d z i s ł a w Pysz, A d a m SuTmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1953 obóz w Pohcznej — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, mgr M a r i a P r z e ż ­ dziecka, mgr Zofia Reinfussowa, Anna Szymczyk, Jerzy Zawojski; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, Leopold P ę d z i a ł e k , Andrzej P ę d z i m ą ż , Helena Piergies, Z d z i s ł a w Pysz, M a r i a Roga, Anna Socha, A d a m Surmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, Zygmunt Wiglusz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1954 obóz w K o z ł ó w c e — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; w y w i a d o w c y : P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, Ewa F r y ś , Olga Mulkiewicz, M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfus­ sowa, Anna Szymczyk; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, M a ł g o r z a t a K i lińska, Kazimierz Kuc, Zofia Majewska, Andrzej No­ wakowski, Leszek Nowosielski, Maciej P a w l i c k i , Ja­ 206 nusz Trojanowski, E m i l Zoga; fotografowie: Tadeusz K a ź m i e r s k i i Jan Swiderski. W r o k u 1955 obóz w Niewinie B o r o w y m — k i e ­ r o w n i k d r Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czaj­ kowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa F r y ś , m g r Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfussowa, A n n a Szymczyk; rysownicy: M a r i a Czar­ necka, Jerzy Feiner, K r y s t y n a Gawlik, Wanda G u stab, Kazimierz Kuc, Leszek Nowosielski, Maciej Pawlicki, Anna Socha, Janusz Trojanowski, Zofia Wawro, D o b i e s ł a w W a l k n o w s k i , E m i l Zoga oraz foto­ graf Jan Swiderski. W r o k u 1956 obóz w G ł u c h o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czajkowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Wanda Drozdowska, mgr Ewa F r y ś , mgr Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa, Andrzej Szymczyk; rysow­ nicy: S t a n i s ł a w a Babulska, M a r i a Czarnecka, Andrzej G ó r k a , Z d z i s ł a w Korsak, Kazimierz Kuc, Barbara Nowacka, Maciej P a w l i c k i , M a r i a Pazdanowska, Do­ b i e s ł a w W a l k n o w s k i , Zofia Wawro, E m i l Zoga, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1957 obóz w Z u k l i n i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska. Jerzy Czajkowski, m g r Ewa F r y ś , mgr Anna K u n ­ c z y ń s k a , Zofia L i p i a r z , mgr Olga Mulkiewicz, Maria Ozga, mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfus­ sowa; rysownicy: M a r i a Czarnecka, Begir Faja, Jan G ł u s z a k , Jadwiga Grzebyk, Jan K i e l s k i , A l i n a K o ł con, Zygmunt Konopka, A l i c j a K u r y ł o , Tadeuss K w a ś n i k , Krzysztof Lachtara, M i c h a ł Marciniak, Bogumił Zgorzelski, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1958 obóz w U r z ę d o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska, �Jerzy Czajkowski, mgr Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa Fryś, mgr Teresa K a r w i c k a , mgr A n n a Kumczyńska, Joanna M a c i e j e w s k ą , mgr Olga Mulkiewicz, mgr Maria P r z e ź d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa; rysownicy: Maria Czarnecka, Jan K i e l s k i , Janusz Kruoowicz S t a n i s ł a w Kucia Z d z i s ł a w K u d ł a A l i c i a K u r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Krzysztof Lachtara M a ł ­ gorzata Schuster K r y s t y n a Witkowska H e n r y k Za­ morski AnTa Z a s S i a k B o g u m i ł Zgorzelski i iotograf Jan Swiderski. — — W roku 1959 obóz w T u r a s z ó w c e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : mgr Jerzy Czaj­ kowski, Danuta Czauderna, mgr Ewa F r y ś , mgr Ewa J ę c z a n i , Jadwiga K o w a l i k , Joanna Maciejewska, mgr Olga Mulkiewicz, G r a ż y n a Ogorzałek, m g r Zofia Reinfussowa, Danuta S ł o w i ń s k a ; rysownicy* A g n i e ­ szka C b w a l i b ó g , M a r i a Czarnecka, Józef Gazda, Jan G ł u s z a k Jan K i e l s k i Janusz Kruoowicz. A l i c i a K u ­ r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Jan Skowron Z W w WarpYchowski oraz fotograi' Jan Swłder3kL Fot.: Stefan Deptuszewski " A. Ż a k i , Pierwsze prace wykopaliskowe Państwo­ wego Instytutu Sztuki (Badania na starych cmenta­ rzach w Dębnie i Szaflarach, pow. Nowy Targ), „Pol, Szt. L u d . " , 1952, nr 1, s, 48. Z. G ł o w a , Dziesięć lat a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. L u d . " , 1957, nr 3, s. 187. Pozycje k s i ą ż k o w e drukowane: R. Reinfuss, Polskie d r u k i ludowe na płótnie; t e n ż e , Ludowe skrzy­ cie matowane; t e n ż e , Garncarstwo ludowe. W d r u k u : A . Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ w i Sztuka tudu polskiego (album); R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztukct ludowa w Polsce. Gotowe do d r u k u : R. Reinfuss, Polskie ludowe kafle malowane; t e n ż e , Meblarstwo ludowe w Polsce, W przygotowaniu: E. F r y ś , Garncarstwo ludowe w Łąźku; M . Przeździecka, Sztuka plastyczna w polskich obrzędach ludowych; R. Reinfuss, L u ­ dowe zdobnictwo w żelazie. — ryc. 4, 5; Jan Ryr. S. Odczyt 11 1 2 Swiderski o sztuce ryc. 1, 2, .7, 6, T, 8. ludowej. 1956 r. Obóz w Głuchowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca9ba70f6acc61b98387e11cb50475e1.pdf 30c65c1a0a1f9fc7bb6083fef4d673fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1125 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Krakowie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.206-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M P A N W KRAKOWIE 1 Pracownia Etnografii ZE I H K M P A N w Krakowie reprezentuje nurt: empiryczny, głoszący, iż teren jest punktem wyjścia procesu poznaw­ czego. Aktualnym przedmiotem badań jest kultura mieszkańców wsi Karpat Polskich wraz z Pogórzem. Dotychczas (1978-1980) prowadzono prace badawcze w dwóch rejonach karpackich, a mianowicie w Beski­ dzie Śląskim — t j . w najbardziej na zachód wysuniętej partii Karpat Polskich — oraz w Beskidzie Sądeckim usytuowanym we wschodniej ich części na historycznym pograniczu polskich grup etnicznych. Każdy z tych rejonów charakteryzuje się inną przeszłością, odmiennym układem kontaktów ponadlokalnych oraz specyfiką rodzimych tradycji kulturo­ wych. W 1981 r. rozpoczęto badania terenowe w Beskidzie Żywieckim oraz na Pogórzu Wielickim. Począwszy od 1978 r. prace naukowo-badawcze placówki prowadzone są w ramach planu Instytutu realizując problem: „Tradycja i nowator­ stwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackich" (C.1.1.4./2), Problem ten rozpatrywany jest na przykładzie wybranych zagadnień te­ matycznych z różnych dziedzin kultury ludowej. Ogólne założenia teo­ retyczne precyzowane są na podstawie wytycznych sugerowanych przez metody funkcjonalno-strukturalną oraz integralną z uwzględnieniem diachronicznego punktu widzenia. Podjęte zagadnienia analizowane są za­ tem w całokształcie zjawisk kulturowych, w kontekście warunków eko­ logicznych i czynników historyczno-społecznych oraz ekonomicznych, występujących na obszarze badań. Biorąc pod uwagę lokalne odmien­ ności środowiskowe i kulturowe dąży się do wykazania analogii i zróż­ nicowań w wybranych dziedzinach kultury, a także kierunków i dynamiki zachodzących przeobrażeń. Zakres chronologiczny prac badawczych obej1 W opracowaniu wykorzystano t a k ż e referat Z . S z r o m b y - R y s o w e j : Kierunki i metody badań w Karpatach Polskich ze szczególnym uwzględnieniem problema­ tyki biesiad wiejskich — w y g ł o s z o n y na Ogólnopolskiej Konferencji „ A k t u a l n e p r o b l e m y p o l s k i e j etnografii", k t ó r a o d b y ł a s i ę w Ł o d z i w m a r c u 1983 r. B a d a n i a prowadzone przez P r a c o w n i ę K r a k o w s k ą z n a l a z ł y odzwierciedlenie w n a s t ę p u j ą ­ c y c h p r a c a c h z b i o r o w y c h : Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beski­ du Śląskiego, „ E t n o g r a f i a Polsk'a", t. 28: 1984, z. 1; Studia z etnografii Beskidu Sądeckiego, P r a c e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j p r z y O d d z i a l e P A N w K r a k o w i e (w d r u k u ) . �PRACOWNIA E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , K R A K С W 207 muje przełom X I X i X X w. po czasy współczesne. W t y m też przedzia­ le czasowym zwraca się uwagę, w jakim stopniu lokalne dziedzictwo k u l ­ turowe wpływa na utrzymywanie się we współczesnej strukturze k u l t u ­ rowej elementów tradycyjnych i jak rzutuje na poczucie odrębności regionalnych. Kierując się wzmiankowanymi wyżej założeniami ogólnymi podjęto prace nad następującymi zagadnieniami: B u d o w n i c t w o i p r o c e s y o s a d n i c z e — doc. dr hab. Ma­ ria Gładyszowa. W postępowaniu badawczym zwraca się szczególną uwa­ gę na określenie czasu powstania charakterystycznych dla danego re­ gionu budynków oraz na stan majątkowy i zawód inwestorów, a także późniejszych użytkowników wytypowanych zagród. Opis budownictwa regionalnego rozpoczęto od charakterystyki najstarszych, spotykanych jeszcze w terenie zespołów architektonicznych, wskazując na wpływ tra­ dycyjnych struktur osadniczych na charakter późniejszej zabudowy. Na­ stępnie omówiono kolejne fazy rozwoju budownictwa po murowane włącznie, uwzględniając wpływ odnośnych zarządzeń administracyjnych. Równolegle doc. dr hab. M . Gładyszowa uczestniczy w międzynaro­ dowym opracowaniu syntezy architektury ludowej Karpat i Bałkanów. Temat: D o m m i e s z k a l n y . Przygotowywana praca ma stanowić monograficzny opis z terenu Karpat Polskich. Współautorem jest dr D. Tylkowa. Termin ukończenia pracy — 1984 r. S t r ó j l u d o w y — mgr Krystyna Hermanowicz-Nowak. W do­ tychczasowych badaniach szczególny nacisk położono na społeczno-kulturowe funkcje stroju, co stanowi temat przygotowanej rozprawy dok­ torskiej. Celem opracowania jest próba określenia funkcji pełnionych przez tradycyjny strój ludowy jako przekaźnik zakodowanych infor­ macji usankcjonowanych społecznie i obyczajowo, a także przedstawienie form, w jakich strój ludowy występuje współcześnie i jakie pełni funkcje. Na marginesie prowadzonych prac badawczych zgromadzono mate­ riał ilustracyjny do tematu „Fotografie rodzinne jako źródło ikonogra­ ficzne do badania kultury ludowej". B i e s i a d y w i e j s k i e — dr Zofia Szromba-Rysowa. Podjęty te­ mat nie był dotychczas przedmiotem analizy etnograficznej. Badania terenowe wykazały, iż można tą drogą śledzić powiązania mieszkańców badanych społeczności z całokształtem kultury lokalnej. Wyjściowym założeniem jest teza o społecznej potrzebie biesiadowania, realizowanej współcześnie na wsi polskiej w sposób wybitnie spektakularny, nie t y l k o dzięki możliwościom materialnym, lecz także z chęci dostosowywania się do obowiązującego ostentacyjnego stylu życia. Analiza biesiad zo­ stała dotychczas przeprowadzona z punktu widzenia r y t u a ł u stanowią­ cego o ich zewnętrznej formie. Obejmuje ona następujące elementy: 1 — uczestnicy; 2 — miejsce i czas biesiadowania; 3 — biesiadny stół;. 4 — dary okolicznościowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a09968efaf09cf60c0372739e8788bc3.pdf b618548583b0ee404237aa7b1de3caa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1126 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.210-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M PAN W POZNANIU Po pierwszych latach badań nad budownictwem ludowym Wielko­ polski Pracownia Etnografii I H K M PAN w Poznaniu, będąca filią Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, zmieniła program realizowanych prac orientując go wyraźnie na studia o charakterze amerykanistycznym. Ten profil zainteresowań związany był z preferencjami badawczy­ mi prof. Marii Frankowskiej — pierwszego kierownika Pracowni i głów­ nego inspiratora wszystkich ważniejszych poczynań amerykanistycznych w zakresie etnologii. Dzięki jej inicjatywie poznański ośrodek etnogra­ ficzny stał się wkrótce ważnym centrum badań nad dziejami i kulturami mieszkańców obu Ameryk. W latach 1965-1974 zwoływano w Poznaniu „Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczne", które w owym czasie b y ł y głównymi okazjami do interdyscyplinarnej wymiany doświadczeń i płasz­ czyznami integracji polskich środowisk amerykanistów. Pierwsze prace badawcze o charakterze amerykanistycznym zainicjo­ wane zostały w latach 1960-1962. W początkowym okresie koncentrowały się one na dwóch zagadnieniach, a mianowicie najpierw na studiach nad gospodarką wiejską mieszkańców Tawantinsuyu (inkaskiego Peru) w X V I i początkach X V I I w. (M. Frankowska) oraz nieco później nad kontro­ wersyjnymi problemami powiązań kulturowych'prekolumbijskiej A m e ­ r y k i z Oceanią (A. Posern-Zieliński), a także nad przemianami w gospo­ darce i kulturze materialnej Indian obszaru Równin i Prerii (B. Kohutnicka). Pod koniec lat 60-tych do kręgu prac badawczych wprowadzono nową problematykę — przede wszystkim etnoreligioznawczą. Zajęto się synkretyzmem religijnym w Meksyku, chrystianizacją wczesnokolonialną Indian i jej kulturowymi efektami (M. Frankowska), tubylczymi religia­ mi synkretycznymi i ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Połud­ niowej (A. Posern-Zieliński), a także dziejami indiańskiego mesjanizmu i formowaniem się autochtonicznych wyznań synkretycznych w Amery­ ce Północnej (M. Posern-Zielińska). W t y m samym okresie prowadzona również studia nad rolą polskich podróżników i badaczy w rozwoju etno­ grafii powszechnej, w t y m i Bliskiego Wschodu i ich wkładem do po­ znania Ameryki Łacińskiej (M. Paradowska). Od połowy lat 70-tych do zasygnalizowanego wyżej rejestru analizo­ wanych problemów wprowadzono pewne korektury i nowe zagadnienia, �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŃ 211 co w dużym stopniu wiązało się z podjętymi przez pracowników Pra­ cowni wyjazdami badawczymi do Meksyku, na Kubę, do Peru, Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii. I tak zajęto się dawną i współczesną sztuką indiańską Meksyku oraz prekolumbijskimi wierzeniami mezoamerykańskimi (M. Frankowska), sprzężeniami łączącymi tubylcze systemy religij­ ne ze sferą uwarunkowań gospodarczych i ekologicznych (M. Posern-Zielińska), rolą tradycji i etniczności w pluralistycznym społeczeństwie Sta­ nów Zjednoczonych oraz przemianami kultury amerykańskiej Polonii, a także funkcjonowaniem tubylczej społeczności andyjskiej w Peru (A. Posern-Zieliński). Nadal zajmowano się dziejami polskich penetracji Ameryki Południowej, etnograficznymi walorami dawnych relacji po­ dróżniczych po Nowym Świecie wzbogacając ten kierunek studiów o ba­ dania nad obrazem i stereotypami Indian Ameryki Łacińskiej popularny­ mi w XIX-wiecznym społeczeństwie polskim (M. Paradowska). Nie miejsce tu, by szczegółowiej zagłębiać się w problematykę ainerykanistyczną poznańskich etnografów i ich dorobek, tym bardziej iż szerzej na ten temat piszę w artykule Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości i perspektywy opublikowanym rów­ nież na łamach niniejszego tomu „Etnografii Polskiej". Tam również znaj­ dzie czytelnik iAormacje dotyczące sytuacji studiów amerykanistycz­ nych, głównych orientacji i podejść badawczych, charakterystyki w y ­ korzystywanych źródeł, penetracji i wypraw badawczych do Nowego Świata, podstawowych nurtów zainteresowań i praktycznych walorów tej specjalizacji etnograficznej. W przypisach do tegoż artykułu umiesz­ czono również informacje bibliograficzne obejmujące najważniejsze, głów­ nie książkowe, publikacje autorstwa amerykanistów z Poznania. Choć problematyka amerykanistyczna znajduje się w centrum uwagi Pracowni Etnografii już od blisko 20 lat, to jednak obok niej realizowa­ no również i inne tematy, o których wypada tu wspomnieć, gdyż bez tego obraz dorobku tej placówki i jej pracowników byłby niepełny i zubożo­ ny. Zajmowano się więc niektórymi aspektami kultury ludowej Wielko­ polski, głównie grupą tzw. „Bambrów" (M. Paradowska), oraz wybra­ nymi zagadnieniami kultury i dziejów Oceanii, przede wszystkim Poli­ nezji (M. i A. Posern-Zielińscy). Podejmowano ogólną problematykę reli­ gioznawczą interesując się możliwościami współpracy na tym polu etno­ grafów i archeologów oraz strategią wykorzystywania ustaleń i materia­ łów etnograficznych w rekonstrukcjach wierzeń społeczności pradziejo­ wych (A. Posern-Zieliński). Wreszcie zajmowano się historią nauk etno­ logicznych, podejmując szereg opracowań z tego zakresu, w tym poważ­ nie partycypując w przygotowaniu Historii etnografii polskiej (M. Fran­ kowska, A. Posern-Zieliński), a także publikując studia poświęcone po­ szczególnym badaczom, szkołom i kierunkom w etnografii polskiej i pow­ szechnej (M. Frankowska, M . Paradowska, A. Posern-Zieliński, M . Posern-Zielińska). Wśród wielu mniejszych i większych publikacji oddanych do druku; �212 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI przez członków zespołu Pracowni Etnografii znalazło się w sumie 11 ksią­ żek opublikowanych do 1983 г., w tej liczbie jedna antologia i jedno tłu­ maczenie. Dwie pozycje zostały wyróżnione nagrodą Sekretarza Nauko­ wego PAN — wspomniana już Historia etnografii polskiej (1973 r.) i Tra­ dycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej (1983 г.). Warto także wspomnieć, iż w tym dorobku znaleźć można trzy rozprawy doktorskie i dwie dysertacje habilitacyjne. Obecnie realizowane prace są w sposób logiczny kontynuacją wcześ­ niejszych specjalistycznych studiów z dziedziny amerykanistycznej etno­ historii, etnoreligioznawstwa, studiów etnicznych i dziejów poznawania Nowego Świata. Jeśli chodzi o etnoreligioznawstwo, to problematyka ta realizowana jest w ramach interdyscyplinarnego zadania badawczego: „geneza i funkcje ruchów religijnych o charakterze synkretycznym w Afryce Czarnej i Ameryce". Jednym z tematów szczegółowych roz­ patrywanych w Pracowni Etnografii jest zagadnienie akulturacyjnych zmian w indiańskich religiach plemiennych i ich różnorodnych uwarun­ kowań. Obejmuje ono następujące problemy, a mianowicie: dzieje ruchów społeczno-religijnych i ideologii millenarystycznych, związki tubylczych religii z ideami panindianistycznymi i etniczną tożsamością Indian Sta­ nów Zjednoczonych (M. Posern-Zielińska), indiańskiefutopie społeczno-religijne i ekspansja protestantyzmu w Ameryce Łacińskiej jako nowy czynnik procesu synkretyzacji wierzeń (A. Posern-Zieliński), wreszcie przebieg ewangelizacji i jej skutki społeczne, religijne i kulturowe dla tubylczej ludności Meksyku oraz rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się ludowego katolicyzmu (M. Frankowska i R. Tomic­ k i , który — choć nie jest pracownikiem Pracowni Etnografii w Pozna­ niu — to jednak wchodzi w skład amerykanistycznego zespołu badaw­ czego Zakładu Etnografii I H K M PAN). W ścisłym związku z tymi kwe­ stiami prowadzone są także studia mitoznawcze nad treściami wierzeń prekolumbijskich społeczności Mezoameryki — Azteków i Majów (M. Frankowska, R. Tomicki). W związku z prowadzonymi w 1978 r. badaniami terenowymi w Peru opracowuje się także zagadnienie: „Indiańska społeczność lokalna w kra­ jach andyjskich" (A. Posern-Zieliński), w ramach którego szczególną uwagę zwraca się na rolę tradycji i przebieg procesów modernizacji spo­ łeczności chłopskich, kulturę materialną i gospodarkę, organizację wewnątrzwspólnotową i stosunki własności środków produkcji. Solidne oparcie w terenowych penetracjach i studiach mają dociekania nad daw­ ną (prekolumbijską), kolonialną (synkretyczną) i współczesną sztuką (lu­ dową) Meksyku prowadzone nie bez związku z unikalnymi kolekcjami meksykańskiego rękodzieła znajdującymi się w polskich zbiorach muze­ alnych (M. Frankowska). Kontynuuje się również studia etniczne nad społeczeństwem północ­ noamerykańskim, w tym głównie nad teorią etniczności w zastosowaniu �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŇ 213 do sytuacji pluralizmu kulturowego wywołanego procesem imigracji i nad amerykanizacyjnymi programami i działaniami zmierzającymi do inten­ syfikacji przebiegu akulturacji grup etnicznych europejskiego pochodze­ nia w Stanach Zjednoczonych. Planuje się także rozpoczęcie studiów 0 charakterze porównawczym nad przebiegiem zmian kulturowych wśród różnych zbiorowości etnicznych USA, by tą drogą ukazać kulturowo-etniczną złożoność społeczeństwa Stanów Zjednoczonych (A. Posern-Zie­ liński). Nadal prowadzone są także studia w ramach tematu: „udział Pola­ ków w kontaktach społecznych, politycznych i kulturowych z Afryką 1 wybranymi krajami Azji i Ameryki Łacińskiej". Podobnie jak w la­ tach poprzednich, opracowuje się udział polskich podróżników, naukow­ ców i emigrantów w penetracjach i poznawaniu Nowego Świata oraz w kształtowaniu obrazu latyno- i północnoamerykańskiej rzeczywistości w polskim społeczeństwie, zwracając dużą uwagę na sposób przedstawia­ nia ludności indiańskiej obu Ameryk w dawnym polskim piśmiennict­ wie. Szczególną uwagę skoncentrowano na polskich podróżnikach i bada­ czach Meksyku i Ameryki Środkowej przygotowując jednocześnie d j druku antologię relacji, głównie XIX-wiecznych, o mieszkańcach tego regionu Nowego Świata. Zajęto się także sylwetką Krzysztofa Arciszew­ skiego — jednego z pierwszych Polaków, k t ó r y złączył swe losy { X V I I w.) z dziejami południowoamerykańskiego kontynentu, przygotowując obszerną biografię tej barwnej postaci (M. Paradowska). Plonem aktualnie prowadzonych prac badawczych są liczne artyku­ ły oczekujące na publikację w czasopismach naukowych i pracach zbio­ rowych, a także kilka książek, których wydanie nastąpi w latach 19841985. Są to: Mitologia Azteków (M. Frankowska), W krainie Inkarri. Szki­ ce etnologiczne o Peru (A. Posern-Zieliński), Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów polskiego wychodźctwa do Ameryki Południowej (M. Pa­ radowska), Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej (M. Paradowska), i Zdobycie Tenochtitlanu (R. Tomicki). Przygotowano także znaczną licz­ bę haseł z zakresu religioznawstwa, problematyki etnicznej i teorii ewo­ lucji kultury (M. i A. Posern-Zielińscy) do Słownika pojęć etnologicznych opracowanego przez zespół pod kierunkiem Zofii Staszczak z Instytutu Etnolo£ii U A M w Poznaniu. Trzeba także wspomnieć, iż osoby zatrudnione w Pracowni Etnografii oprócz swych podstawowych zadań badawczych prowadzą także doku­ mentację zmierzającą do opracowania katalogu amerykanistycznych pub­ likacji znajdujących się w wybranych polskich bibliotekach, a także wykłady i seminaria z amerykanistyki dla studentów U A M . Służą rów­ nież fachową pomocą dla wielu oficyn wydawniczych konsultując i re­ cenzując publikacje poświęcone etnografii powszechnej. Przy Pracowni Etnografii w Poznaniu znajduje się także Redakcja Naukowa rocznika „Ethnologia Polona" (redaktor —• M . Frankowska, sekretarz — A. Po- �214 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI sern-Zieliński) — jedynego obcojęzycznego periodyku polskich etnogra­ fów, którego 10 tom ukaże się w 1985 r. Zważywszy, iż zespół etnografów skupionych w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Poznaniu wraz z prof. M . Frankowską — pełniącą po przejściu na emeryturę funkcję konsultanta, liczy zaledwie 4 osoby, oce­ nić wypada jego dotychczasowe osiągnięcia jako rezultat dużego zaanga­ żowania w przedsięwzięcia badawcze i sporego naukowo-organizacyjnego wysiłku wszystkich członków tej niewielkiej grupy. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e2b51e120ba33bd2a97afa1c6fae33c.pdf 153aa759f8ab8f278e6356664ed47ff8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource antropologia wizualna praktyka fotograficzna fotografia antropologia fotografii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4750 Title A name given to the resource Praktyka różnorodnego fotografowania - tekst instruktażowy / SAID Description An account of the resource Teksty instruktażowe SAID PIA Creator An entity primarily responsible for making the resource Wicher, Adam Romanowski, Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Piotr Romanowski, Adam Wicher Praktyka różnorodnego fotografowania - tekst instruktażowy Do gorących zwolenników-propagatorów stosowania fotografii w naukach społecznych należeli ojcowie dzisiejszej antropologii kulturowej: Edward. B. Tylor, Kazimierz Moszyński, Bronisław Malinowski. Przekonywali oni, że fotografia ma moc „dowodzenia" prawdy, unaoczniania faktów zastanych w terenie. Nie musieli zresztą nakłaniać do używania tej techniki zbyt gorliwie, gdyż nowy wynalazek doskonale sprawdzał się w badaniach terenowych, a w konsekwencji aparat fotograficzny stał się niezbędnym wyposażeniem każdego etnografa. Badacze spierali się jedynie w jakim stopniu pozwolić tej technice ingerować w przyjętą przez nich metodę. Bez względu jednak na to, na ile robienie zdjęć wpisane jest w działanie terenowca - jeśli ten tylko akceptuje ich wykonywanie - stanie on w końcu przed dokonaniem czysto technicznych wyborów i zmagać się będzie z problemami natury mechanicznej. Wybory... Ilu badaczy, tyle założeń do ich badań. Wybór sprzętu fotograficznego powinien jak najlepiej odpowiadać zamiarom etnografa. Może on chcieć dokładnej dokumentacji budynków lub przedmiotów, bądź dążyć do możliwie najrzetelniejszego odzwierciedlenia rytuału. Czasem będzie chciał zachowywać się taktownie, minimalizując swoją ingerencję w obserwowany świat, innym razem może sobie pozwolić na zauważalne i czasochłonne ustawienia kadru. Wybór aparatu cyfrowego, typu lustrzanka jednoobiektywowa wydaje się być naturalnym wyborem. Rzeczywiście aparat tego typu jest najbardziej uniwersalny, gdyż można nim wykonać praktyczne każde zdjęcie, w dowolnych warunkach z najwyższą jakością. A jednak może on mieć swoje wady, takie jak: konieczność zasilania elektrycznego bateriami; zapis zdjęć w formie plików cyfrowych; narażenie na wilgoć, wstrząsy, bądź kradzież. Etnograf powinien zatem wziąć pod uwagę dostępność innego rodzaju aparatu, jak na przykład: 1. Prosty aparat kompaktowy (cyfrowy, bądź na kliszę) - który nie za bardzo rzuca się w oczy otoczenia, jest lekki, banalnie prosty i szybki w użyciu. Wadą może być niewystarczająca jakość zdjęcia, bądź niemożność manipulowania ekspozycją obrazu. 2. Aparat średnioformatowy (cyfrowy, bądź chemiczny) - zapewniający wielką rozdzielczość zdjęć, przydatny jest podczas wykonywania dokładnej dokumentacji. Minusem takiego wyposażenia jest wielkość i ciężar kamery, co może znacznie obniżyć „spontaniczność" fotografowania. 3. Aparat wielkoformatowy - przeważnie wyposażony jest w ruchomy miech i prowadnice pozwalające na korekcję perspektywy widzenia aparatu. Taki zabieg może być niezbędny podczas inwentaryzacji budynków, posągów tak, aby nie zniekształcić ich wizerunku. Oczywistą wadą aparatu jest wielkość i konieczność użycia stabilnego statywu. 4. Aparat do ładunków natychmiastowych typu polaroid - kamera ta nie rejestruje obrazu z dużą precyzją, ale pozwala na błyskawiczne uzyskanie zdjęcia na papierze. Taki zabieg może być pomocny, gdy analiza zdjęcia dokonywać ma się w niedługim czasie po dokonaniu zapisu, bądź gdy trzeba np. „wkupić się" w łaski tubylców dając im zdjęcia w darze. Badacz powinien zastanowić się czy potrzebuje aparatu ciężkiego czy lekkiego, widocznego czy takiego, którym można robić zdjęcia z ukrycia, zasilanego elektrycznie, czy też takiego, który nie wymaga baterii. Bez względu na to, jaki wybór ostatecznie zostanie wykonany niezbędna jest gruntowna znajomość charakterystyki i każdej funkcji kamery. Niezbędne jest poznanie tych funkcji do tego stopnia, by podczas pracy nie myśleć o sprawach technicznych związanych z ustawieniami mechanicznymi, lecz skupić się na temacie i kompozycji zdjęcia. �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Czas, przysłona i czułość filmu Aby otrzymać trwały obraz fotograficzny należy w urządzeniu nazywanym camera obscura (łac. ciemna komnata) naświetlić materiał bądź sensor światłoczuły i utrwalić powstały na nim obraz tego, co zostało sfotografowane. Każdy znany dziś aparat fotograficzny działa na tej zasadzie. Czułość podłoża, na które pada światło jest to jego tolerancja na siłę i natężenie światła, jaka potrzebna jest do naświetlenia obrazu utajonego, z którego uzyskać można zdjęcie. Obraz naświetla się poprzez wpuszczenie do camera obscura światła odbitego od fotografowanego obiektu w konkretnej jednostce czasu (czas naświetlania) z siłą regulowaną wielkością otworu, przez które wpada światło (przysłona). Współczesne aparaty fotograficzne posiadają zdolność pomiaru jasności otoczenia i możliwość automatycznego wyboru za użytkownika czasu naświetlania i doboru przysłony obiektywu. Jednak to fotograf powinien zadecydować jaki element fotografowanego obrazu życzy sobie mieć jaśniejszy, a który ciemniejszy. Jednakże wybór odpowiedniej wartości czasu naświetlania i przysłony niesie za sobą nie tylko konsekwencje dotyczące rozpiętości tonów jasnych i ciemnych w obrazie. Czas naświetlania decyduje o zapisaniu na zdjęciu ruchu. Na przykład uważa się, że do fotograficznego zamrożenia człowieka w biegu wystarczy otworzyć migawkę na 1/250 sekundy. Jeśli jednak zechcieć zapisać na zdjęciu ruch powinniśmy stosować czasy od 1/30 sekundy i dłuższe. Przysłona obiektywu prócz głównej swojej funkcji, którą jest dozowanie do camera obscura światła decyduje także o wyraźności sfotografowanych przedmiotów. Zauważono, że im mniejszy jest otwór, przez który do wnętrza aparatu wpada światło, tym obraz jest bardziej wyraźny. Na tej podstawie sformułowano zasadę: im większa przysłona, tym głębia ostrości jest większa; im mniejsza przysłona, tym głębia ostrości jest bardziej selektywna. Znając powyższe prawidła antropolog może zechcieć samemu skonstruować swoją kamerę fotograficzną. Aparaty są oczywiście powszechnie dostępne, więc taki krok wydać się może po prostu stratą czasu. A jednak może się zdarzyć, że tylko kamera skonstruowana przez, albo na życzenie badacza może zaspokoić jego wymagania. Praktyczna porada dla wymagających-początkujących, czyli „zasada szybkostrzelności" Reguła ta głosi, że aby w słoneczny dzień otrzymać poprawnie naświetlone zdjęcie na błonie/matrycy światłoczułej o czułości 100 ISO, z umiarkowanie zamrożonym ruchem należy ustawić w aparacie czas naświetlania na 1/60 sekundy, a przysłonę na wartość f/11. Przy czym fotografując obiekt w bliskiej odległości standardowy obiektyw winien być ustawiony na odległość 3 m, natomiast fotografując obiekty dalsze wartość odległości na obiektywie powinna wskazywać 8 m. Naturalnie, regułę tę można uznać za przestarzałą, gdyż wystarczy zaufać automatycznym funkcjom aparatu, by mieć pewność, że zdjęcie wyjdzie dobrze. A jednak stosowanie zasady szybkostrzelności, a także świadome odstępowanie od tej reguły jest świetnym ćwiczeniem i doskonałą metodą, aby dobrze poznać zasady rządzące mechaniką fotografii. Jak zacząć? Gdy fotograf konfrontuje się z badaną przez siebie rzeczywistość, często ma wrażenie dziejącego się chaosu. Zdarzenia nie następują po sobie, ale równolegle, przeplatając się wzajemnie. Trudno wtedy zdecydować co jest ważniejsze, co i jak obserwować przy pomocy �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego kamery fotograficznej. Otóż najlepiej zacząć od razu, nie zwlekać i nie zniechęcać się. Jeśli wokół dzieje się zbyt wiele spraw należy zdystansować się od wydarzeń i sfotografować całość - zrobić zdjęcie obejmujące możliwie wiele. Na takiej fotografii poszczególne elementy mogą być mniej czytelne, ale za to ukażą relację między sobą. Następnie warto zbliżać się do wybranej sytuacji, miejsca, obiektu. Fotografując dokonując nie tylko obserwacji lecz też interpretacji zastanych faktów. Nie należy jednak marginalizować sytuacji, które uzna się za mniej istotne. Warto wciąż zmieniać swoją perspektywę patrzenia - różnicować plany widzenia: oddalać się by sfotografować całość, zbliżać się możliwie blisko, by zaobserwować małe szczegóły i detale. Zaangażowanie Bez względu jednak na wyposażenie i dopracowaną metodę działania w terenie, badacz winien wykazać swoje zaangażowanie i zainteresowanie tematem. Bez ciągłej niepewności dotyczącej tego, czy obrana droga jest właściwa ławo jest popełnić błąd. Z drugiej strony podjąwszy decyzję o wyborze konkretnej metody fotografowania, etnograf powinien konsekwentnie realizować swoje zamierzenia, a wszelkie zmiany wprowadzać rozmyślnie, niepochopnie. Podobnie, jak warsztat pisarski antropologa rozwija się poprzez samodzielne pisanie i czytanie tekstów innych badaczy, tak rzemiosło fotograficzne kształci się w terenie, nieustannie pracując nad jego doskonaleniem, lecz też dzięki uczeniu się poprzez podpatrywanie warsztatu innych badaczy. Ważne jest by nie poddawać się wobec niepowodzeń i niezadowolenia z otrzymanych rezultatów. Nawet wytrawny fotograf musiał przejść etap Literatura: Hedgecoe J., Nowy podręcznik fotografii, Warszawa 2009. Płażewski J., Fotografowanie nie jest trudne, Warszawa 1968. Sztandara M., Fotografia etnograficzna i „etnograficzność" fotografii. Studium z historii myśli etnologicznej i fotografii II poł. XIX i I poł. XX wieku, Opole 2006. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a19c381086fe5312e909a20f6fe48fa5.pdf 8e0bbcd962d025757a9b3760071994a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5431 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource mit współczesny Jan Paweł II, papież ( 1923-2005) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5049 Title A name given to the resource Prawdziwy mit, albo jak Karol Wojtyła zostal papieżem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.221-225 Creator An entity primarily responsible for making the resource Braun, Mateusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B yło tak. W pierwszych dniach maja 1915 roku miała miejsce jedna z najbardziej krwawych bitew frontu wschodniego I wojny światowej. Była to bitwa pod Gorlicami, zwana inaczej "Małym Verdun". Na wzgórzu Magdalena oraz w okolicznym pasie kilkudziesięciokilometrowym zginęło w sumie kilkanaście tysięcy ludzi. Legenda głosi, że na wzgórzu gdzie bronił się austriacki pułk wadowicki, w okopie obok siebie znaleźli się sierżant Karol Wojtyła-senior i nieznany z imienia kapral Koszyk. Przerażeni nawałą rosyjskiego ognia artyleryjskiego, nie wiedzieli czy wrócą kiedykolwiek do domu. Kapral Koszyk złożył wtedy znamienne ślubowanie: "Panie Boże, jeśli żywy wyjdę z tej wojny, mój syn będzie księdzem; a mój biskupem - dodał Karol Wojtyła; a może papieżem - zażartował Koszyk; a będzie- odpowiedział Wojtyła-senior." Tak mówi lokalna opowieść. Pułk wadowicki, o którym wiemy, że służył w nim kiedyś sierżant Karol Wojtyła, stacjonował w okolicach Gorlic co najmniej od marca. Nie zachowały się jednak żadne pisemne dowody na to, że w tej bitwie gorlickiej sierżant Wojtyła brał udział. Służył w tym pułku, ale czy służył w tym czasie, kiedy pułk stacjonował pod Gorlicami i czy on osobiście był pod Gorlicami, tego nie można dzisiaj udowodnić. l. Michał niesie Wachowski. "Gorlice, maj 1915 r. Jawisz pokój". 1989 Boży się MATEUSZ BRAUN Prawdziwy Mit, albo jak Karol Wojtyła został papieżem ... Minęły lata. Syn kaprala Koszyka, Seweryn, zaraz po ukończeniu szkół został skierowany do seminarium duchownego i w 1959 roku odebrał święcenia kapłań­ skie. Syn Karola Wojtyły wstąpił na Uniwersytet Krakowski, a w czasie II wojny światowej pracował jako robotnik w Solvay'u. Dopiero wtedy odczuł powołanie do stanu duchownego. Karol Wojtyła został kapłanem w 1946 roku, później prałatem, biskupem, kardynałem. W 1978 roku został powołany na Stolicę Piotrową, jako Jan Paweł II- papież. w wyobraźni Swego Ojca, jako Ten, Który na ziemię rozdartą wojną i nienawiścią �W końcu lat 70-tych na wzgórzu Magdalena planowano zbudować wielkie osiedle bloków a obok kolonię domków jednorodzinnych. Z tego też powodu zakładano budowę potężnego kościoła. Ksiądz Mucha, proboszcz tej parafii liczył na to, że: "( ...) kościół zostanie szybko zbudowany przez tych ludzi co to się sprowadzą do tych bloków. Otóż wybuchł sierpień 80-tego roku i blokowisko nie powstało. I ten kościół jest wła­ ściwie w polu na górce, tak tu chałupka tam chałup­ ka, tu krowa tu tego i tu kościół przeznaczony zdaje się na trzy tysiące wiernych, które tam nie mieszkają bo nie zbudowano bloków." 1 Jednak w 1983 roku, ks. biskup Ablewicz erygował dla rozwijającej się dzielnicy Gorlic nową parafię, dla której ks. Andrzej Mucha nadal chciał wybudować monumentalny kościół. Ówczesne władze wyznaniowe w Nowym Sączu nie wyraziły zgody na budowę tak wielkiej świątyni, a jedynie na niewielki kościółek o całkowitej powierzchni 600 m kw. Zgodę tę wyrażo­ no na rok 1986. Następna zgoda miała być wydana po upływie 5 lat. Władze kościelne uznały jednak, że przydzielona powierzchnia jest niewystarczająca. Parafia św. Andrzeja Boboli przygotowywała się do budowy kościoła dopiero na rok 1991. Licząc prawdopodobnie na uzyskanie tej zgody, gromadzono materiały budowlane i poprawiano plany budynku. I nagle, w 1989 roku, Urząd ds. Wyznań w Nowym Sączu wyraził zgodę na budowę, początkowo planowanej, wielkiej świątyni. Zezwolenie przyszło, jak pisze ks. Mucha"( ... ) cał­ kowicie niespodziewanie i 'nieproszone"' (Mucha 1994b), i nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie zbieżność z innym wydarzeniem z tego samego roku, które wpłynęło na to, że kościół św. Andrzeja Boboli w Gorlicach stanowi ,,Wotum Wdzięczności Bogu za Papieża Jana Pawła II." (Mucha 2000, s. 9) Wieści zza Wielkiej Wody W styczniowym numerze regionalnego dwutygodnika "Dunajec", komunistyczny dziennikarz Zygmunt Broniarek wydrukował korespondencję z Waszyngtonu pt. ]ak Karol Wojtyla został papieżem? Broniarek pisze, że w polonijnym "Nowym Dzienniku" (z 27 października 1988) znalazł artykuł Stanisława Dąbrowskiego pod takim właśni tytułem (Mucha 1994b). Stanisław Dąbrowski jest znajomym ks. Seweryna Koszyka pochodzącego z Wieprza koło Wadowic. Po wyborze Wojtyły na papieża złożył ks. Koszykowi wizytę, aby podzielić się z nim swoją radością. Wtedy ks. Koszyk powiedział mu, że o tym, iż Karol Wojtyła zostanie papieżem wie już od 1959 roku. Powiedział mu o tym jego ojciec w dniu, gdy został wyświęcony na księdza . Ojciec ks. Seweryna, kapral Koszyk, opowiedział mu o przyrzeczeniach, które obaj z sierżantem 222 2. Rzeźba wolnostojąca przed kościołem św. Andrzeja Boboli w Gorlicach Wojtyłą złożyli w okopach. Włożył jednak w usta Wojinne słowa: "Fanie Boże, jeśli sprawisz, że wrócę do domu z wojny cało to mój syn zostanie nie tylko księdzem, ale i prałatem i biskupem i kardynałem i nawet papieżem." (Mucha 1994b). Zadziwiający jest fakt, że ks. Koszyk usłyszawszy tę historię od ojca w 1959 roku, milczał o niej i nikomu nic nie powiedział, mimo, że w między czasie Wojtyła został i biskupem i kardynałem, a o tym też jest mowa w ślubowaniu. Ponadto, ojciec niemal na każdym kroku przypominał o gorlickich ślubowaniach i o tym, że się spełniają: "A widzisz, Wojtyła już jest Metropolitą Krakowskim" albo "To Karol Wojtyła już jest kardynałem; zobaczysz, że on zostanie Ojcem Świętym. Już mu niedaleko do Rzymu" (Dąbrowski 1988) . Jednakże ks. Koszyk milczał, jakby wydarzenia, które obserwował były zupełnie zwyczajne, ponieważ jak mówił "nigdy nie przywiązywał wagi do tej wojackiej opowieści ojca". Dopiero w 1978 roku, zaraz po wyborze Wojtyły na papieża, wyjawia ją Stanisławowi Dąbrowskiemu. Dą­ browski również zachowuje się dziwnie. Jest zachwycony opowieścią, ale milczy; czeka aż 10 lat, aby jej treść opublikować w gazetach polonii w USA bo dopiero w 1988 roku- w "Nowym Dzienniku" i "Polish Express" (Mucha 2000, s. 9). Stąd, za sprawą Broniarka, tekst ten wędruje do Polski. Jak widać kręte są ścieżki współczesnego mitu. Na tym tle, można by pokusić się o twierdzenie, że putyły-seniora trochę �Mateusz Braun t PRAWDZIWY MIT, ALBO JAK KAROL WOJTYŁA ZOSTAŁ PAPIEŻEM ... 3. Rzeźba wolnostojąca przed kościołem św. Andrzeja Boboli w Gorlicach "Dunajcu", była elementem manipulacji, mającej skłonić Urząd ds. Wyznań do wydania zgody na budowę kościoła. blikacja w nowosądeckim społeczno-politycznej Prawdziwy Mit wg ks. Andrzeja Muchy Podczas I wojny światowej ojcowie Seweryna Koszyka i Karola Wojtyły służyli w austriackim wojsku, w tej samej kompanii. W maju 1915 roku brali udział w bitwie pod Gorlicami i siedzieli w tym samym okopie. Było bardzo gorąco, gdyż Rosjanie natarczywie bombardowali pozycje austriackie. Będąc w ciężkich opałach i nie wiedząc czy ujdą z życiem, zwrócili się z proś­ bą do Pana Boga, Matki Boskiej i Wszystkich Świętych o ratunek. Wtedy kapral Koszyk ślubował Panu Bogu, że jak wyjdzie z tej bitwy cało, przeżyje wojnę i będzie miał syna, to go odda do stanu duchownego. Na te sło­ wa sierżant Wojtyła, "( ... ) słysząc skromne obietnice kaprala Koszyka, podbił go w swoim ślubowaniu mówiąc mniej więcej tak: Panie Boże, jeżeli sprawisz, że wrócę do domu z wojny cało, to mój syn zostanie nie tylko księdzem, ale prałatem, biskupem, kardynałem i nawet papieżem. " Historię tę ks. Seweryn usłyszał ponoć od ojca po raz pierwszy, gdy został wyświęcony na księdza w 1959 roku. Zastrzegł jednak, aby nie przypisywać temu wydarzaniu predestynacyjnego znaczenia, mimo że dotyczy ono także jego powołania do stanu duchownego (Mucha 2000, s. 6-7). Ksiądz Andrzej Mucha twierdzi, że w styczniu 1989 roku otrzymał od jednej z parafianek ostatni numer dwutygodnika "Dunajec", zawierający artykuł p. Broniarka (Mucha 1994b), co położyło fundamenty pod późniejsze działania księdza, włącznie z zaczerpniętą powyżej, relacją z jego książki. Opisuje w niej również swoje pierwsze spotkanie z ks. Sewerynem Koszykiem i Stanisławem Dąbrow­ skim w kwietniu 1991 roku. Dziwne jest jednak to, że w "Dzienniku Polskim" w 1996 roku czytamy: "Przed rokiem, podczas obchodów 80-lecia bitwy pod Gorlicami dociekliwi historycy z ks. Andrzejem Muchą na czele wyszperali, że w tej największej batalii na froncie wschodnim podczas I wojny światowej uczestniczył ojciec obecnego papieża, sierżant Karol Wojtyła (... )." (W okopach nad ... 1996) Widać tu jak bardzo sprawa udokumentowania mitu jest niepewna, skoro nawet wzmianka w gazecie sprzyjającej popularyzacji tego wydarzenia jest sprzeczna z relacją ks. Muchy. Wróćmy jednak do spotkania. Miało ono miejsce w polskiej parafii Podwyższenia Św. Krzyża, w miasteczku Woodstock w Kanadzie. Ks. Seweryn powiedział wtedy, że jego śp. ojciec przekazał mu więcej szczegółów tamtego wydarzenia, lecz nie może ich wyjawić bez zgody Jana Pawła II. Ciekawe co to za szczegóły: skojarzenie z Tajemnicą Fatimską aż się prosi. Znamienne jest również to, że ksiądz Koszyk nigdy nie kontaktował się z Janem Pawłem II, nie może więc być zastrzeżeń Ojca Świętego co do dalszych rewelacji. Teraz przyjrzyjmy się drugiej historii, tzn. temu co ks. Franciszek Malarz, kapelan uzdrowiska Wysowa, powiedział o wędrówce ks. Wojtyły po Beskidzie Niskim w sierpniu 1953 roku. W wywiadzie dla "Dziennika Polskiego" powiedział, że Karol Wojtyła wybierając się na tę dwutygodniową wycieczkę tuż po obronie pracy doktorskiej, miał osobisty cel: "Chciał przyjrzeć się dokładnie terenom, gdzie podczas pierwszej wojny światowej wojował w mundurze austriackiego sierżan­ ta jego ojciec - też Karol. (... ) W okopach 'Małego Verdun' gdzieś na Magdalenie, gdzie stacjonował pułk wadowicki, sierżant Wojtyła złożył szczególne ślubo­ wanie( ... ). Karol Wojtyła-senior miał wówczas powiedzieć, że w tę 'ziemię rozdartą wojną i nienawiścią Boży Pokój przyniesie dopiero jego syn.' Powiedział też, że jeżeli 'przeżyje wojenną zawieruchę, to narodzonego w przyszłości syna ofiaruje na służbę bożą."' (Śluby sierżanta Wojtyły ... 2002) Wypowiedź ta jest tym bardziej interesująca, że z innych źródeł wiemy, iż w tym czasie Karol Wojtyła nie wiedział nic jeszcze na temat domniemanej-mitycznej wypowiedzi swojego ojca. Mieczysław Maliński w książce Papież spraw ludzkich, mimo że opisuje wycieczki Wojtyły w góry z tamtego okresu, nic o tym nie wspomina (Maliński 1983, s. 38-39). Dopiero w lipcu 1989 roku, podczas pielgrzymki gorlickich nauczycieli, �mi rozmawia rzadko, a jeżeli już, to zasadniczo, rzeczowo i - co najgorsze - krótko." (Maliński 1983, s. 6) Mało przyjemna to charakterystyka i nie można z niej wiele wnioskować. Prawda czy fałsz Można powiedzieć, że ta fenomenalna historia (do pewnego momentu oczywiście, gdyż potem mit staje się niespójny), umiejscawia wydarzenie jakim był wybór Karola Wojtyły na papieża, w mitycznej przestrzeni, przez co przestaje ono być dziełem przypadku. Wydaje się to mieć powiązanie, jak wiele zjawisk z historii najnowszej Polski i polskiej kultury, z romantycznymi wzorcami zachowań, do dziś funkcjonującymi w społeczeństwie (Janion 1978, s. 567). Przecież wiemy dobrze, że wyobraźnia XIX-wieczna wykształciła marzenie o nadejściu męża bożego, który wyzwoli lud: Pośród niesnasek Pan Bóg uderza W ogromny dzwon, Dla słowiańskiego oto papieża Otworzył tron. ( .. .) A trzeba mocy, 4. Kościół św. Andrzeja Boboli w Gorlicach stanowi ,,Wotum Wdzięczności Bogu za Papieża Jana Pawła II" Więc przekazano Ojcu Świętemu obraz przedstawiający obu w okopie podczas ślubowania. (Historia pewnego obrazu... 1997) Wg relacji pani Brzozowskiej z Gorlic, która w tym wręczeniu uczestniczyła:"( ... ) papież zapytał 'A co to?' Więc mu objaśnili, że to szanowny tatuś właśnie ma widzenie, że będzie miał syna, który zostanie papieżem. I papież miał się złapać za głowę i powiedzieć 'Mój Boże, czego to ludzie nie wymyślą!"'2 Dziękując zaś za obraz powiedział: "Ojciec bardzo podobny." (Historia pewnego obrazu ... 1997; Laur dla Wachowskiego ... 1997; Sierżant Wojtyla w okopach... 1997; W okopach nad... 1996) Nasuwa się tu pytanie, dlaczego Jan Paweł II nic o gorlickich ślubowaniach nie wiedział: czy tylko dlatego, że jego ojciec zmarł zanim syn został wyświęco­ ny? Przecież Karol skłaniał się ku sprawom religijnym już wcześniej. Ojciec milczałby więc w tej sprawie i nigdy nawet o niej nie wspomniał, skoro poświęcił się całkowicie wychowaniu dziecka? Trudno oczekiwać odpowiedzi na to pytanie, skoro o Wojtyle-seniorze nawet książka o papieżu mówi dość enigmatycznie: "( ...) jest synem emerytowanego porucznika wojskowego, pracującego w administracji. Człowieka spokojnego, niektórzy mówią: 'mrukliwego', niektórzy dodają: 'odludka', chociażby dlatego, że nie utrzymuje bliskich kontaktów ze swoją rodziną w Czańcu, z sąsiadażołnierzy byśmy ten pański Dźwignęli świat: oto idzie papież słowiański, Ludowy brat.J Być może dlatego ,,Wybór Karola Wojtyły na papiepostrzegany jest nie jako kolejny fakt z historii Kościoła, lecz jako efekt cudownej interwencji opatrzności." (Łozińska 1990, s. 38-39). W tej też kategorii ujmuje mit Leszek Kołakow­ ski; chodzi mianowicie "( ... ) o uniknięcie zgody na świat przypadkowy, wyczerpujący się każdorazowo w swojej nietrwałej sytuacji, która jest tym, czym jest teraz, i do niczego nie odsyła." (Kołakowski 1994, s. 11) Powstaje zatem punkt odniesienia, (jak pisze van Der Leeuw "Żywy mit stanowi (... ) dokładną paralelę do obrzędu, a nawet jest sam obrzędem"), i właśnie ta paralelność nadaje zdarzeniu cechy sacrum. Jednocześnie każdy mit zawiera element, którego nie zawierają inne święte słowa, a który go ostatecznie realizuje, mianowicie 'upostaciowanie' (Leeuw 1997, s. 362-363). Mamy tu wszystko, co w kreowaniu mitu jest potrzebne. Jest wiadomość przywieziona z dalekiego kraju, mitycznej Ameryki, tak postrzeganej w tamtych czasach, szczególnie wśród górali; jest realizacja romantycznych wzorców o nadejściu papieża słowiań­ skiego; wreszcie, jest podwójne upostaciowanie, bo w osobach i Seweryna Koszyka, i Karola Wojtyły. Wszystko to razem tworzy mityczną przestrzeń, historyczny punkt odniesienia, gdzie nie ma miejsca na 224 ża �Mateusz Braun+ PRAWDZIWY MIT, ALBO JAK KAROL WOJTYŁA ZOSTAŁ PAPIEŻEM ... Łozińska przypadek. I byłoby dobrze gdyby nie fakt, że w miarę jak postępowało odsłanianie mitu, stawał się on bardziej niespójny. Nie wiadomo jednak, czy działo się tak bo wszystko zostało wymyślone od początku do końca i teraz wychodzą różne niedociągnięcia, czy też z powodu intensywnego popularyzowania tej nieznanej King a 1990 "Więc oto idzie papież słowiański ..."- romantyczne tło mitycznego wizerunkulana Pawła II, [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne, z. 27, s. 37-46. dotąd opowieści. Mucha ks. Andrzej 1994a Nic co gorlickie nie jest mi obce część I, ,;fygodnik Gorlicki", nr 32, 16 września. 1994b Nic co gorlickie nie jest mi obce (II) , ,;rygodnik Gorlicki", nr 33, 23 września . 2000 Wotum wdzięczności Bogu za Papieża Jana Pawła II czyli kościół św. Andrzeja Boboli w Gorlicach, Gorlice. Ostatecznie dopełnia wszystkiego obraz, który staje się nośnikiem nie tylko pieniędzy potrzebnych na budowę świątyni,4 ale również samej legendy, której reprodukcję każdy może mieć w domu. Maluje go diecezjalny malarz dzieł sakralnych Michał Wachowski. Przedstawia okopy gorlickie - miejsce ślubowań i proroctwa. Następnie wiezie go do Rzymu pielgrzymka gorlickich nauczycieli. Obraz przedstawia sierżanta Karola Wojtyłę-seniora w mundurze, przy szabli i orderach i żołnierza z plecakiem podnoszącego skrwawiony bandaż, przypominający biało-czerwoną flagę. W tle, pośród mgieł widać postać Jana Pawła oraz zarys kościoła (wtedy jeszcze w budowie): ,;wotum Wdzięczności Bogu za Ojca św. Jana Pawła II". Przedstawienie artystyczne jest bardzo sugestywne i można by je poddać głębszej analizie ikonograficznej. Podpis obrazu: "Jawisz się w wyobraźni Swego Ojca, jako Ten, Który w ziemię rozdartą wojną i nienawiścią niesie Boży pokój", nie precyzuje wyraź­ nie, czy treść odnosi się do Boga Ojca czy do Wojtyły-seniora. W odczuciu lokalnej społeczności wydarzenie nosi znamiona cudu, który pomógł w budowie świątyni. Artykuły w prasie lokalnej powodują, że mieszkańcy są głęboko przekonani o prawdziwości przedstawionych wydarzeń. Potwierdził je przecież sam Jan Paweł II, gdy przyjmując obraz powiedział: "Ojciec bardzo podobny." Podstawą pracy jest wywiad z Antonim Krohem. Również materiały dotyczące sierżanta Wojtyły, mogłem wykorzystać dzięki jego uprzejmości. Bardzo Mu za to dziękuję . Bibliografia 1999 VI Festyn Parafialny w Gorlicach, "Dziennik Polski", 23 czerwca. Broniarek Zygmunt 1989 ]ak Karol Wojtyła został papieżem?, "Dunajec", nr 2. Dąbrowski Stanisław 1988 ]ak Karol Wojtyła został papieżem?, "Nowy Dziennik", 27 paź­ dziernika. 1988 ]ak Karol Wojtyła został papieżem?, "Polish Express", 2 listopada. 1999 Garliczanie też będą, "Dziennik Polski", 12 czerwca. 1997 Historia pewnego obrazu, "Dziennik Polski", nr 132, 9 czerwca. Janion M . , Żmigrodzka M . 1978 Romantyzm i historia, Warszawa. Kolakowski Leszek 1994 Obecność mitu, Wrocław. 1997 Laur dla Wachowskiego, "Dziennik Polski", 11 stycznia. Maliński Mieczysław 1983 Papież spraw ludzkich, Warszawa. 1998 Na Wzgórzu Magdalena, "Dziennik Polski", nr 249, 23 paź­ dziernika. 1997 Sierżant Wojtyła w okopach nad Ropą, "Dziennik Polski", nr 101, 30 kwietnia. Słowacki J. 1930 Pośród niesnasek Pan Bóg uderza ..., [w:] Dzieła, t. 3-4, s. 131132, Warszawa. 2002 Śluby sierżanta Wojtyły. Rozmowa z ks. Franciszkiem Malarzem, kapelanem uzdrowiska Wysowa, "Dziennik Polski", 14 stycznia. van Der Leeuw G . 1997 Mit, [w:} Fenomenologia religii, s. 362-366, Warszawa. 1996 W okopach nad Ropą, "Dziennik Polski", 31 sierpnia. Przypisy [Wywiad autora z Antonim Kroheml [Wywiad autora z Antonim Kroheml Słowacki 1930, s. 131-132. "Ksiądz Mucha, który zamówił ten obraz, zamówił go po to aby wyprodukować pocztówki. Te pocztówki to są cegiełki. To nie jest pocztówka, która kosztuje tyle co każda inna w kiosku, tylko on je sprzedawał za 100 tysięcy ówczesnych złotych czyli za 10 złotych i to były cegiełki na budowę. Po czym opisał, wydał dwa artykuły potem wydał książkę i zrobił kampanię propagandową w prasie, której fragment tylko tutaj jest, podał to jako fakt oczywisty, dowiedziony i dokonany, że sierżant Wojtyła pod Gorlicami przewidział, miał widzenie, że jego syn będzie papieżem. " [Wywiad autora z Antonim Krohem] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7077e464a092977b7ed7da9aae1194.pdf 89c92053fd417e3cf8d51edd023b54e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Albiczuk, Bazyli (1909-1995) - malarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4063 Title A name given to the resource Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka) /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.29-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Jacek Olędzki PRAWDZIWYM PIĘKNEM JEST NATURA (0 TWÓRCZOŚCI MALARSKIEJ BAZYLEGO ALBICZUKA) 1 0 indywidualności artysty należałoby powiedzieć na wstępie jego własnymi s ł o w a m i . O t o w j e d n y m z p i s m w r u b r y c e Sami J u ż z tej k r ó t k i e j w y p o w i e d z i A l b i c z u k a rysuje się w y r a z i ś c i e jego o s o b o w o ś ć o g ł ę b o k i c h k o n f l i k t a c h dowanym rzeźby, m u z y k i i m a l a r s t w a o d c z u w a ł e m o d n a j m ł o d s z y c h jego s ł o w a , k t ó r e m a j ą w a ż n e znaczenie dla zrozumienia t w ó r ­ 1 lat. poczuciu n a j p o w a ż n i e j s z y c h w e w n ę t r z n y o h , rozbu­ o sobie pisze: „ S z c z ę ś c i e z n a l a z ł e m w ogrodzie. S k ł o n n o ś c i do spraw otycznyoh. Oto Jeszcze przed w o j n ą , p r a c u j ą c w r o l n i c t w i e ( u r o d z i c ó w z t r o j ­ czości i o s o b o w o ś c i tego z a d z i w i a j ą c e g o a r t y s t y : „(...) p o c z u ł e m giem r o d z e ń s t w a — J.O.), t y m i u p o d o b a n i a m i w s t r ę t do prac z a r o b k o w y c h ... — i dalej — ... s t o c z y ł e m się do p r z e p l a t a ł y się moje każdo wolne niedziele i ś w i ą t e c z n e chwile. Czasem coś w y ­ r z e m i o s ł a " . Słowo „ s t o c z y ć s i ę " nadaje t u rzeźbiłem, coś n a m a l o w a ł e m (zazwyczaj przedstawienia ptaków stwierdzeniu autora. „ O g a r n ę ł o mnio z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e do — J.O.), a najczęściej g r a ł e m na skrzypcach (do d z i ś dwie p a r y wszystkiego". I m o ż n a b y s k o ń o z y ć na t y c h w y z n a n i a c h a r t y s t y . skrzypiec z n a j d u j ą się w jego d o m u — J.O.). N a w e t w l a t a c h Ale nie. A l b i c z u k nie k r ę p u j e się p o w i e d z i e ć rzeczy s p r a w i a j ą c e j mego uczestniczenia k a ż d e m u o g r o m n ą t r u d n o ś ć . S ł o w a , że „ u g r z ą z ł w na [ r o n t a c h (drugiej w o j n y ś w i a t o w e j — szczególną wymowę śmietniku, J.O.), w okopach nie r o z s t a w a ł e m się z o ł ó w k i e m i k a w a ł k i e m j a k i sam sobie s t w o r z y ł " , w y p o w i a d a z c a ł ą n a t u r a l n o ś c i ą , bez papieru. f a ł s z y w e g o w s t y d u , k r ę p o w a n i a się czy maskowania. Po wojnie s p r ó b o w a ł e m m a l a r s t w a zarobkowego, j a k o u c z e ń Z cytowanej n a w s t ę p i e w y p o w i e d z i w y n i k a j ą jeszcze inno mistrza przy o d n a w i a n i u k o ś c i o ł ó w wiejskich (wszystkie w n a j ­ w n i o s k i . C h o c i a ż A l b i c z u k od l a t wczesnej m ł o d o ś c i r y s o w a ł i m a ­ bliższej okolicy B i a ł e j Podlaskiej — J.O.). P o t e m malowałem sam. Myśl o zyskach, k l i e n t a c h , d u ż y c h z a m ó w i e n i a c h staczać mnie do r z e m i o s ł a (to i p ó ź n i e j s z e zaczęła podkreślenia lował, nie r o z s t a w a ł się w n a j c i ę ż s z y c h chwilach z o ł ó w k i e m i pa­ pierom — m u s i a ł p r z e j ś ć d ł u g ą i u c i ą ż l i w ą d r o g ę , n i m u z y s k a ł r o z g ł o s w k r a j u i za g r a n i c ą . w wypowiedziach a r t y s t y moje — J.O.) i s z a b l o n ó w . Pejzaże, O d m ł o d o ś c i g r a ł t e ż n a skrzypcach. G r a ł dla siebie, ale i na obrazy ś w i ę t y c h , p o r t r e t y , m a k a t y oddalały zabawach. T a k o t y m m ó w i p r z y b y ł e j dziennikarce: „ N a t y c h i m a k a t k i mnie od prawdziwego p i ę k n a . O d d a l a ł o m n i e to od prawdziwego zabawach g r a ć t o k a t o r g a b y ł a m o j a . B o j a l u b i ę g r a ć dla siebie, piękna, j a k i m jost n a t u r a . P o c z u ł e m t ę s k n o t ę za i n n y m t w o ­ ale nie n a zabawach. G r a ł e m na skrzypcach. L u b i ł e m skrzypce. rzeniem i coraz bardziej o g a r n i a ł o m n i e z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e T a k p o l u b i ł e m , że m u s i a ł e m n a u c z y ć się g r a ć . Skrzypce, zdaje się do wszystkiego, co dotychczas m a l o w a ł e m . W y d a w a ł o m i s i ę , ż e dla m n i e , że jest k r ó l o w ą i n s t r u m e n t ó w w s z y s t k i c h m u z y c z n y c h . ugrzęzłem w ś m i e t n i k u , j a k i sam sobie s t w o r z y ł e m . (...) G r a m jeszcze ". wstręt do w y k o n y w a n y c h na zamówienie Poczułem portretów, 2 róż, D l a A l b i c z u k a n a t u r a : r o ś l i n n o ś ć , k w i a t y , k r z e w y , drzewa, jeleni ( w dalszej części t e k s t u C z y t e l n i k znajdzie d o w o d y po­ p t a k i , a t a k ż e wiatr, śnieg, zmiany p ó r roku, chmury, kształty twierdzające te s ł o w a — J.O.). r o ś l i n i wszelkich najosobliwszych k w i a t ó w , nade wszystko słońce prawdziwe- oraz g w i a z d y — t o w a r t o ś c i naczelne. W a r t o ś c i , k t ó r y m nadaje g o. Z n a l a z ł e m je w s w o i m ogrodzie i w 1965 r o k u w y d a ł e m pier- znaczenie moralne, z k t ó r y m i u t o ż s a m i a c a ł k o w i c i e sens swego ist­ szy »OGPvOD «, a n a s t ę p n i e c a ł y c y k l o t y m temacie, w l a t a c h nienia. Z w r ó ć m y na t o u w a g ę — t o p r z y r o d a , n a t u r a , a nie ludzie, Z a c z ą ł e m s z u k a ć p o w r o t u do p i ę k n a 1966—1968. D r u g i m ó j p r z e ł o m t o r o k 1971, k i e d y w y s z e d ł e m z k t ó r y m i się nie p r z y j a ź n i , wyznacza w a r t o ś c i , k t ó r y m i się kie­ z ogrodów w szersze przestrzenie ruje w ż y c i u i k t ó r y c h w y r a ż e n i e u z n a ł za swe p o s ł a n n i c t w o . o t a c z a j ą c e g o świata. Moim nauczycielem i m i s t r z e m jest i b y ł a n a t u r a . " mnie W m i e j s c o w o ś c i D ą b r o w i c a M a ł a , gdzie żyje od urodzenia, u r z ą d z i ł o g r ó d , j a k i t r u d n o s p o t k a ć w k r a j u , a nawet w p a r k a c h 29 �I I . 1. B a z y l i A l b i o z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. I I . 2, 3. B . A l b i c z u k i jogo „Ogrody" p i e l ę g n o w a n y c h przez zawodowych o g r o d n i k ó w . N i e jest t o d u ż y n y m , n i c z y m nie z w i ą z a n y m w znaczeniu m a t e r i a l n y m . One są o g r ó d , ale znajduje się w n i m blisko 300 r z a d k i c h g a t u n k ó w r o ś ­ p r a w d ą , ale i n n i n i m i g a r d z ą , n i s z c z ą . A n a j w y ż e j cenią kwiaty l i n , p i e l ę g n o w a n y c h z czułością i . z w i e l k ą z n a j o m o ś c i ą sztuki „ d u b e l t o w e " , a jeszcze bardzioj przywiezione z Czech l u b Ameryki ogrodniczej. O walorach r o ś l i n z jego ogrodu ł a t w o p r z e k o n a ć się r ó ż n e t a k i e sztuczne..." A b y z a k o ń c z y ć rejestr r o ś l i n znajdujących p a t r z ą c na obrazy, k t ó r e r e p r o d u k u j e m y w t y m szkicu. się w ogrodzie A l b i c z u k a , d o d a j m y , że m a o n w n i m za drogio A oto k i l k a szczegółów o jego rozeznaniu, w i e d z y i w y r a f i n o ­ p i e n i ą d z e k u p i o n y cis, j o d ł ę k o n k a r s k ą , wrzosiec, przebiśniegi, wartością: przylaszczki, k a c z e ń c e (o n i c h m ó w i „ t o m o j a ś w i ę t o ś ć " ) , pry- „ M n i e nie interesuje barwa, lecz k s z t a ł t y . B o t o jest prawda. D l a ­ m u l e , fiołki z ł ą k . „ T o t e ż m ó j n a j d r o ż s z y k w i a t — dodaje — bo tego nie cenię sobie r ó ż szlachetnych, one m n i e się nie n a d a j ą do k w i t n i e przez 40 k o m p o z y c j i w obrazach. Cenię natomiast różę d z i k ą , t o jest po­ N a t o m i a s t o narcyzach, k t ó r e w i d z i a ł e m w jego ogrodzie, gdy ezja... b y ł e m t a m w m a j u , a r t y s t a w y r a z i ł s i ę , ż e l u b i je, ale nie traktuje w a n i u w u k a z y w a n i u tego, co jest m u n a j w y ż s z ą Kocham dereń. Kształty s ą konieczne do zadowolenia. d n i . T o m o j a s t a ł a dekoracja poduszkowa". L u b i ę m a k i , chociaż s ą z b y t n i o czerwone, ale m a j ą k s z t a ł t i dla­ ich j a k o „ r e l i k w i e " . P o w t ó r z y ł p r z y t y m , ż e ceni w istocie tylko tego m a l u j ę je w i ę k s z e n i ż n a l e ż y , bo chodzi m i o pokazanie i c h byliny, kwiaty łąkowe i leśne. niezwykłej natury, delikatności, delikatności k w i a t ó w polnych T r u d n o c o ś d o d a ć do t y c h słów. A l b i c z u k jest wyjątkiem — b y l i n . Bo nade wszystko cenię b y l i n y , k w i a t y z ł ą k , k w i a t y , w ś r ó d a r t y s t ó w o charakterze l u d o w y m , k t ó r y u m i ł o w a ł to, czego k t ó r y c h i n n i nie c e n i ą , n i s z c z ą , a s ą najcenniejsze, n a j d e l i k a t n i e j ­ nie ceni ś r o d o w i s k o , z k t ó r e g o się w y w o d z i . sze, prawdziwe. Nasze rodzime. Co j a sobie cenię dalej — fioletowe karpackie, dzwonek l e ś n y , g i p s ó w k ę b i a ł ą , naparstnice, 3 Oto fragment l i s t u z 5.1.1966 r. do Aleksandra Jackowskiego : ostróżki, „ P a ń s k i l i s t p r z e r ó s ł moje marzenia i w z b u d z i ł w i a r ę w twórcze dziewanny, zawilce; n a g i e t k i l u b i ę , ale t o nie b y l i n y , t a k samo siły, k t ó r e czuję, że nie z a w i o d ą T y c h , k t ó r z y docenili m o j ą pracę. piwonio i szlachetne r ó ż e . . . J a k p a s ł e m k r o w y w d z i e c i ń s t w i e , t o Jestem niezmiernie r a d , że m ó j w y s i ł e k n a p o l u malarstwa zna­ z ż y ł e m się z b y l i n a m i , d z i k i m i ł ą k a m i — k t ó r y c h dzisiaj j u ż nie l a z ł t a k zaszczytny o d d ź w i ę k w N a j w y ż s z y m autorytecio Kraju m a — r o s ł y t a m w ł a ś n i o zawilce, r z e ż u c h a , r ó ż n e f i r l e t k i , i r y s y , j a k i m jest Polska A k a d e m i a N a u k ... M a m n a d z i e j ę , że może lelyje, a t a k ż e wiele i n n y c h , k t ó r y c h j u ż nie w s p o m n ę . . . Co do przez w p ł y w Waszego a u t o r y t e t u wreszcie z n a j d ę j a k i e ś zrozu­ drzew, to nie cenię sobio t a k owocowych, j a k n p . ś w i e r k i , j o d ł y , mienie u w ł a d z t e r e n o w y c h i b ę d ę m ó g ł w lepszoj sytuacji i tych j a r z ę b i n y , a najbardziej to c h y b a brzozy. S ą ludzie, k t ó r z y po­ t r u d n o ś c i (jakie m i a ł A l b i c z u k — J.O.) p o ś w i ę c i ć czas i swoje t r a f i ą zniszczyć b r z o z ę (bo szkodzi uprawie z b o ż a — J.O.) albo t w ó r c z e ś w i e r k , bo toż do niczego i w zamian p o s a d z i ć . . . w i ś n i ę ! ( p o d k r e ś l e n i e moje — J.O.). W t y m s a m y m liście autor pisze d u ż o drzew dekoracyjnych, k t ó r e nie d a j ą ż a d n y c h Hoduję „korzyści", t a k i c h , j a k w i ś n i e czy u l ę g a ł k i . . . W p r o w a d z a m do ogrodu i do swoich o b r a z ó w b y l i n y , b o je lubię. To są k w i a t y prawdzi­ we, one u s z l a c h e t n i a j ą c z ł o w i e k a , one c z y n i ą o z ł o w i e k a swobod­ .30 siły dla K r a j u — P i ę k n a — Sztuki" o swoich fascynacjach „ n a t u r ą z i e l o n ą , r ó ż n o r o d n ą , b u j n ą i kwit­ n ą c ą , p r z e s t r z e n i ą nieba w r ó ż n y c h odcieniach". Z l i s t u pisanego do tego samego adresata w p a r ę miesięcy po p o p r z e d n i m : „ P a ń s k i e zainteresowanie » O g r o d e m « , k t ó r y oboe- �nie (jost) w B r a t y s ł a w i e , zrodziło we innie m y ś l „(...) Najgorsze jest t o , że d u ż o czasu i w y s i ł k u z a b i e r a j ą m i namalowania wr. 1966—1967 8 o b r a z ó w tego rodzaju, k t ó r o w całości s t a n o w i ł y ­ obrazy, j a k i e m u s z ę m a l o w a ć by całą „ g a m ę " p i ę k n a r o ś l i n n e g o , z m i e n i a j ą c e g o mego się w porę skromnego bytu za p i e n i ą d z e dla p o d t r z y m a n i a materialnego". A r t y s t a nie wspomina każdego miesiąca, od wzbudzonego ż y c i e m k w i e t n i a do zamie­ przez s k r o m n o ś ć , ile go kosztuje u t r z y m a n i e ogrodu, r e m o n t do­ rającego listopada. T a k ą „ k o l e k c j ę " odcieni m i e s i ą c ó w w świecie m u , zdobywanie farb, p ł ó t n a , b l e j t r a m ó w , p ę d z l i i r a m . ,,(...) Ma­ roślinnym zamiaruję mieć u siebie", ( p o d k r e ś l e n i e moje luję p r z e w a ż n i e z fantazji, pracowni przechowuje — m i m o o g r o m n y c h z a k u s ó w na jogo że o to „ O g r o d y " z a b i e g a j ą muzoa, B H Z „ D e s a " , kolekcjonerzy, odpowiadających kolejnym miesiącom na wiejskiej n a t u r y . O g r o d ó w nie prace — 12 o b r a z ó w , m a l u j ę motywy — J.O.). D o d a ć t u m o ż n a , że a r t y s t a d o t r z y m a ł s ł o w a : w swojej s p r z e d a ż " . D o d a j m y w t y m miejscu, o f e r u j ą c n a j w y ż s z e ceny. P r o s z ą go o s p r z e d a ż osoby, z k t ó r y m i A l b i c z u k p o w i n i e n się l i c z y ć , j a k c h o ć b y miejscowy proboszcz. w roku! A oto wyznanie pisane w s t y c z n i u 1967 r . : „ J a się z Panem zgadzam. B y ł e m sam niezadowolony niebem i g ó r n ą częścią ob­ razu. Widziałem, że ten b ł ę k i t z a ć m i e w a k o l o r y k w i a t ó w , a gałęzie drzow p r z y p o m i n a ł y j u ż nieraz powtarzano obrazy jarmarczne. Ale zmieniać obawiam się, g d y ż nie m i a ł e m w swojej w y o b r a ź n i ani w rzeczywistości czegoś, co b y d a ł o (mi) p e ł n e zadowolenie ... Ale udało m i się p r z e ł a m a ć te przeszkody częściowo i w i e r z ę , że je ostatecznie u s u n ę . N a to p o t r z e b n y jest czas i s p o k ó j , a tego A l e A l b i c z u k maluje „ O g r o d ó w " niewiele, s p r z e d a ł z ż a l e m k i l k a , gdy nie m ó g ł j u ż o d m ó w i ć . „ O g r o d y " m a l o w a ł przez t r z y l a t a , p ó ź n i e j o d c z u ł p o t r z e b ę z m i a n y t e m a t y k i . P i s a ł w k o ń c u 1968 r . : „(...) N a a r e n ę mojej w y o b r a ź n i z n i e u g i ę t ą siłą w c i s k a j ą się P O L A i Ł Ą K I . I c h p i ę k n o i u r o k , j a k i w i d z ę , odczuwam i prze­ żywam, p r z e s z ł y do m o i c h m y ś l i i nie u s t ę p u j ą „Ogrodom". T o s p o w o d o w a ł o p o d koniec tego r o k u pojawienie pierwszego obrazu, k t ó r y z a t y t u ł o w a ł e m „ P o l e " . J e ż e l i w „ O g r o d a c h " nio b y ł o miejsca dla „ n i e b a " , t o ono w obrazie „ P o l e " z n a l a z ł o s w ó j brak m i " . triumf. Wcześniej jeszczo, bo w 1966 r o k u , przed Ś w i ę t a m i B o ż e g o Narodzenia Albiczuk s k ł a d a j ą c ż y c z e n i a swemu przyjacielowi, pisał, co n a s t ę p u j e : „ W g r u d n i u z r o b i ł e m obraz jeden dla pie­ niędzy i szkicowalom c a ł y c y k l n o w y c h o g r o d ó w ( d o d a ć t u n a l e ż y , że szkic reprodukowany obok ( i l . 17) jest s z c z e g ó ł o w y m rozplano­ N i e ł a t w o m i się t o u d a ł o , bo z a c z y n a ł e m o d nieba... W m o i c h „ P o l a c h " nie t y l k o d o m i n u j ą zadumane k ł o s y , alo znaj­ d u j ą sobie p r z y n i c h miejsce p i ę k n e b y l i n y . . . Ż a l m i , że wiele z t y c h r o ś l i n z n i k n ę ł o , że nie w i d z ę i c h nigdzie. Gdzie m o ż n a joszczo s p o t k a ć niebiesko k w i t n ą c e niebieskie i r y s y z m i ł y m za­ pachem albo k r e m o w o - b i a ł e , silnie p a c h n ą c e s t o r c z y k i ? " waniem kompozycji dzieła i ustaleniem r ó w n i e d o k ł a d n y m u ż y ­ I tych do poszczególnych d e t a l i b a r w i s p o s o b ó w k ł a d z e n i a f a r b y jeszczo na koniec wyznanie z 1974 r o k u : ,,(...) Teraz nie — J.O.), w czym t r a f i ł e m na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . M u s i a ł e m k i l k a m a l u j ę . Jest n i e z b ę d n y m dla m n i e o b s e r w o w a ć N a t u r ę . A l e p r z y ­ dni poświęcić na szukanie, m y ś l e n i e , j a k o d r o d z i ć n a t u r ę i m o j ą j a z d siostry i szwagra na m i e s i ą c bardzo m i przeszkadza. P o m i m o (o niej) w y o b r a ź n i ę . 15 X I I — 20 X I I u d a ł o m i się u s u n ą ć łu­ t y c h p r z e s z k ó d w drugiej polowie tego m i e s i ą c a ( V I I ) b ę d ę po dzącą zasłonę naturalistyczno - f o t o g r a f i c z n ą , trosze w g ł ę b i ć się i w y ­ malował". Co z ł o ż y ł o się na o d r ę b n o ś ć i w y j ą t k o w o ś ć a r t y s t y ? S p r ó ­ czuć nowe elementy P i ę k n a N a t u r y . . . C y k l o g r o d ó w l e ż y m i n a sercu. Zgadzam się z Panem. N I E M I A Ł E M R A C J I . T a k . E f e k t b u j m y o d p o w i e d z i e ć na t o p y t a n i e . Rodzico A l b i c z u k a b y l i pra­ (artystyczny — J.O.) nie w (podkr. — J . O . ) , lecz w o s ł a w n y m i . M i e l i czworo dzieci, z k t ó r y c h o p r ó c z naszego ar­ w samym obrazie... P r z e s y ł a m serdeczne pozdrowienia i Najlepsze t y s t y żyje jeszcze t y l k o jego siostra. Czasami się s p o t y k a j ą , ale, sumie jak Noworoczne Ż y c z e n i a . " twierdzi, „nudzi go", utwierdzając w starokawalerstwie, w ż y c i u z dala o d r o d z i n y . Rodzice z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m I już w t y m miejscu m o ż n a b y ł o b y z a k o ń c z y ć c y t o w a n i e i h o d o w l ą . M i e l i 20 m ó r g ziemi. D o m r o d z i n n y z a c h o w a ł się do wybranych f r a g m e n t ó w l i s t ó w A l b i c z u k a , ale niechaj C z y t e l n i k dzisiaj. W d o m u t y m A l b i c z u k m a p r a c o w n i ę , n i e z a l e ż n i e o d wybaczy m i m o j ą n a d g o r l i w o ś ć . Niechaj s k r o m n y m u s p r a w i e d l i ­ wieniem będzie t o , że w t y c h dalszych fragmentach o d n a j d u j e m y jeszcze bardziej f r a p u j ą c e s z c z e g ó ł y z w i ą z a n e z procesem czym a r t y s t y spod B i a ł e j 3 twór­ Podlaskiej Oto zdanie z l i s t u pisanego w s t y c z n i u 1967 r o k u : „ W z i e l e m się za ogrodowe b y l i n y , a s t r y i p o ż ó ł k ł y asparagus. T o k o c h a m . Chociaż s u b t e l n ą p o e z j ę o d c z u w a m nie w o g r o d o w y c h b y l i n a c h , lecz w bylinach i t r a w a c h d z i k i c h na ł ą k a c h i polanach leśnych i brzogach rzek nie d o t n i ę t y e h l u d z k ą „ t e c h n i k ą " . . . W moim ogrodzie z r o b i ł e m „ w y s e p k ę " b y l i n i t r a w , j a k i e s ł u ż ą m i za w z ó r do malowania... Często w i d z ę we ś n i e oryginalne i n i e z w y k l e p i ę k ­ ne byliny, j a k i c h nie s p o t y k a m t u w r z e c z y w i s t o ś c i . M y ś l ę z t a ­ kich k w i a t ó w n a m a l o w a ć obraz. T o b ę d z i e p r a w d z i w y twórczy sno- o b r a z " (podkr. — J.O.). ,, W Ogrodzie — VI ( p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ż e a u t o r k a ż d y ze swoioh „ O g r o d ó w " oznacza l i c z b ą m i e s i ą c a — J.O.) p o w z i e ł e m temat z czerwcowej p o r y — bujnego zieleni i k w i a t ó w . R o ś l i n y w y ­ brałem t y l k o te, k t ó r o (są) m i znane i n o s z ą n a z w ę : Są one dekoracyjne, ale u l i s t n i e n i e m bardzo BYLINY. „plastyczne"... (Wydaje się, że fascynacja a r t y s t y o w y m i b y l i n a m i nie odnosi się wyłącznie do i c h w a l o r ó w k w i e t n o - p l a s t y c z n y c h . S ą d z ę , ż e s ą one dla niego c z y m ś s y m b o l i c z n y m , z n a k i e m czasu m i n i o n e g o , byłego, chwil, z k t ó r y m i ł ą c z y najlepsze wspomnienia, ra­ dość dojrzewania, m ł o d o ś c i , d z i e c i ń s t w a ) . D o Ogrodu — VI w p r o ­ wadziłem m a l u n k i p t a k ó w — w i l g ę i p o k r z y w k ę za ich m i ł y ś p i e w w czerwcu 1966 r o k u , w czasie m o i c h w s t ę p n y c h prac do tego tematu... J o ż e l i (zaś) wejdzie do mojego obrazu p o s t a ć l u d z k a , to t y l k o t a , k t ó r a o d w i e d z i ł a m n i e w czasie m e j (Obraz z t ą „ n i e s z c z ę s n ą " p o s t a c i ą w ż y c i u artysty depresji..." odnajdzie Czytelnik w t y m ż e s z k i c u ; obraz ukazuje k o b i e t ę w ogrodzie oraz inną jeszcze w e r s j ę tego t e m a t u , p o r t r e t tej samej k o b i e t y — J . O . ) . 31 �skromnego p a w i l o n u zbudowanogo z p ł y t p i l ś n i o w y c h , w k t ó r y m przechowuje prace i p r z y j m u j e g o ś c i . K i e d y b y ł dzieckiem, p a s a j ą c k r o w y — podobnie j a k wielu w i e j s k i c h c h ł o p c ó w — r z e ź b i ł p t a k i i z w i e r z ę t a oraz, co zdarzało się r z a d k o , r y s o w a ł , m i ę d z y i n n y m i r ó w n i e ż p t a k i i l u d z i . W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , po ś m i e r c i r o d z i c ó w , z a n i e c h a ł prac gospo­ darczych i u t r z y m y w a ł się z prac o charakterze „artystycznym". P o d b a r w i a ł obrazy „ ś l u b n e " , p o r t r e t y ż o ł n i e r z y w r a c a j ą c y c h ze s ł u ż b y . W t y m czasie z a p r z y j a ź n i ł się z d z i e w c z y n ą wiolkiej urody, m a l a r k ą . P r z y j a ź ń ich nie t r w a ł a j e d n a k d ł u g o . R o z s t a l i się. Jak m ó w i A l b i c z u k : „ W mojej p r a c y konieczne jest skupienie i całko­ w i t a w o l n o ś ć " . S t ą d do dzisiaj — zgodnie ze s w y m i żelaznymi p r z e k o n a n i a m i — jost c z ł o w i e k i e m w o l n y m , i t o nio t y l k o w ka­ tegoriach serdecznych, ale r ó w n i e ż i n n y c h , o c z y m b ę d z i e mowa dalej. W czasie w o j n y d o s t a ł się do Z w i ą z k u Radzieckiego. Jako saper z o s t a ł w c i e l o n y do wojska i b r a ł u d z i a ł w w i e l u operacjach w o j e n n y c h . P o z n a ł j ę z y k r o s y j s k i i c z y t a ł w oryginale dzielą Lermontowa, Niekrasowa, Tołstoja, albumowe wydawnictwa 0 sztuce, z w ł a s z c z a o w i e l k i c h r e a l i s t a c h : R i e p i n i e , Orłowie i in. (ale nie w i d z i w tej t w ó r c z o ś c i swego w z o r u , t o „ s z t u k a społecz­ na" — mówi). N a j w i ę c e j j e d n a k sobie ceni inne k s i ą ż k i przywiezione do k r a j u po w o j n i e , j a k n p . Świat w obrazach, J o h n a L . Stoddarda, w y d a n y we L w o w i e oraz k s i ą ż k i o r o ś l i n a c h , z i o ł a c h leczniczych, grzybach. Są to przeważnie w y d a w n i c t w a niemieckie sprzed ostatniej w o j n y . T e m a t y k a p r z y r o d n i c z a interesuje go bardzo, obecnie c z y t a Tadeusza G o r c z y ń s k i e g o Rośliny I s a n i n a Osnowy botaniki. muje częsty użytkowe o O d L u d w i g a Z i m m e r e r a (z k t ó r y m u t r ; kontakt) otrzymał kilka i n n y c h jeszcze książek 1 a l b u m ó w o r o ś l i n a c h , k t ó r e bardzo sobie ceni. N i o interesuje go natomiast z u p e ł n i e m a l a r s t w o „ n a i w n e " . O d Aleksandra Jac­ kowskiego o t r z y m a ł bogato i l u s t r o w a n e k a t a l o g i wystaw, w któ­ I I . 4. В . A l b i c z u k , szkic r y s u n k o w y z 1953 r. r y c h b r a ł y u d z i a ł jego prace — z Triennale s z t u k i naiwnej w Bra­ t y s ł a w i e i Zagrzebiu. M a te k a t a l o g i , alo nie l u b i toj sztuki, nie u w a ż a z r e s z t ą siebie za „naiwnego". Natomiast najważniejszą П . б. B . A l b i c z u k , Portret, ol./pł., 5 3 x 3 9 c m . 1955. p o z y c j ą w jego b o g a t y m księgo­ zbiorze jost P i o t r a L a v o d a n a Historia sztuki ( W r o c ł a w 1954). Ciekawe s ą u w a g i zapisane na marginesach k s i ą ż k i , wypisy z tek­ stu dzieła: „ D o s k o n a ł y rozsądek u n i k a wszelkiej skrajności... P r a w d z i w a sztuka nie m o ż e b y ć a n i p a t r i o t y o z n a , ani narodowa, ani nacjonalistyczna, j a k t e ż szowinistyczna, lecz ogólnoludzka (powinna z a c h w y c a ć c z ł o w i e k a n i e z a l e ż n i e od jego narodowości)." Ceni t e ż k s i ą ż k ę L u d w i k a G o ś c i ń s k i e g o Rozstanie (Katowice 1971), b . k s i ę d z a , k t ó r y d u ż o z kościołem p o d r ó ż o w a ł i utracił w i a r ę . B l i s k a m u jest d o c i e k l i w o ś ć i pasja, z j a k ą autor szuka p r a w d y . I n n y m d z i e ł e m , k t ó r e w y w a r ł o w p ł y w na a r t y s t ę , jest — Aleksandra K r a w c z u k a Mity, mędrcy, polityka (Warszawa 1975). L e k t u r y t e t ł u m a c z ą wiele, w i ą ż ą c się z doświadczeniami ż y c i o w y m i a r t y s t y i k o n t a k t a m i z l u d ź m i o szerokich horyzontach m y ś l o w y c h i e t y c z n y c h ( L . Z i m m e r e r ) . „ J e s t e m w o l n y — mówi 0 sobie — wolnej m y ś l i . Interesuje m n i e k a ż d a religia, chociaż nie c h o d z ę m o d l i ć się do ż a d n e g o k o ś c i o ł a . . . C h o c i a ż w jednym jest m o j a r z e ź b a , baranek na o ł t a r z u , w i n n y c h z a ś obrazy świętych 1 a n i o ł ó w , malowane jeszcze p r z ó d 1960 r. A w ogóle, to powiem p a n u na koniec — dlaczego p a t r z ę na g w i a z d y , na słońce ? Bo tam c h c i a ł b y m r o z w i ą z a ć z a g a d k ę , gdzie jest koniec... Koniec, którego nie m a , a r z ą d z i n i m w kosmosie a b s o l u t n y r o z u m — porządek. I m o ż e jest t o d l a m n i e w a ż n i e j s z e , a n i ż e l i o g r ó d i moje malowanie. B o j a — panie — m a l u j ę , ż e b y nie m y ś l e ć " . A w i ę c ścisła w i ę ź , a n a w e t p o d p o r z ą d k o w a n i e sztuki pro­ blematyce etycznej, filozoficznej. Zacytujemy jeszcze uwagę w p i s a n ą do k s i ą ż k i L a v e d a n a : „ J e s t e m p r z e c i w n i k i e m nienawiści m i ę d z y l u d z k i e j . . . M o i rodzice b y l i p r a w o s ł a w n i , a j a jestem wol­ n y . C e n i ę w y z n a w c ó w wszelkich r e l i g i i , b u d d y s t ó w i muzułma­ nów". A b y pojąć t o w y z n a n i e , trzeba w i e d z i e ć , że w wiosce, w k t ó r e j się nasz a r t y s t a w y c h o w a ł , przez stulecia t r w a ł y okrutne k o n f l i k t y . Dzisiaj nie p o z o s t a ł o j u ż ś l a d u z t a m t y c h czasów, ro­ dzice p r a w o s ł a w n i ż e n i ą swe dzieci z k a t o l i k a m i , cmentarz prawo­ s ł a w n y p o ł ą c z o n o z k a t o l i c k i m . M i n ę ł y w ' de. A l o może tamte, 32 �П. 6. В . A l b i c z u k , Dama w ogrodzie, ol/pł., 6 4 x 4 9 c m . 1967. dawne spory w y p ł y n ę ł y na t o , że B a z y l i A l b i o z u k p o s z u k i w a ł roz­ zawsze w k r a t ę , bez k r a w a t a , nie w k ł a d a go nawet w n i e d z i e l ę . strzygnięcia w kontakcie z w a r t o ś c i a m i najczystszymi, n a t u r a l ­ Jest c z ł o w i e k i e m wielkiej ł a g o d n o ś c i , w r a ż l i w y m i m y ś l ą c y m . Zastanawia nymi, pozbawionymi l u d z k i e j n i e n a w i ś c i . W rozmowie staram się w y j a ś n i ć sobie stosunek m a l a r z a do się nawet n a d rzeczami m a ł o w a ż n y m i . U c z y n n y , ufa n a w e t nie z n a n y m sobie uprzednio osobom. W ruchach raczoj ludzi, jego d o b r o w o l n ą izolację w ś r o d o w i s k u : „ P a n m y ś l i o m i ­ p o w o l n y . N i e m a samochodu, m o t o c y k l a , t y l k o stary rower, k t ó ­ łowaniu — m ó w i — o m i ł o w a n i u b l i ź n i e g o . T a k , t o jest m o r a l n i o , r y m c h ę t n i e i wiele się p o s ł u g u j e . tylko, że bliźni nieraz w y k o r z y s t u j ą czyjś altruizm... Powiem Co l u b i ? Najbardziej — w s c h ó d s ł o ń c a . „ J e s t o n dla mnie — m ó w i — n i c z y m ś w i ą t y n i a . T o jest dla m n i e niedziela, B ó g . więcej, k r a d n ą albo nie o d d a j ą tego, co wzięli (...) Co ja m o g ę p o w i e d z i e ć o pesymistach ? — N i e c h c i a ł b y m b y ć N i g d y w t e d y nie m a l u j ę . W t e d y c h o d z ę , przechadzam ¡5ucham śpiewów ptaków. się, za- nigdy wśród nioh. — A o o p t y m i s t a c h m o g ę p o w i e d z i e ć jedno, t o chwyoony światem. Słucham, są ludzie. I kiedy m a l u j ę , t o c h c ę , ż e b y m ó j obraz w z b u d z i ł u t a ­ szumi w i a t r . M a l u j ę dopiero po p o ł u d n i u , k i e d y się ś c i e m n i a . jak kich ludzi r a d o ś ć " . N a t o m i a s t k i e d y nadohodzi z a c h ó d , t o wszystko m i j a , zostaje ,,— Pan mnie p y t a , co jest w a ż n i e j s z e : „ m i e ć czy b y ć " — p r z y g n ę b i e n i e . I jeśli w ó w c z a s m a l u j ę , to ż e b y nie m y ś l e ć , u k r y ć odpowiadam: B Y Ć . — P y t a m n i e p a n o t r z y n a j w a ż n i e j s z e cechy p r z y g n ę b i e n i e . I d ę s p a ć o dwunastej, pierwszej ... S n ó w p r z e w a ż ­ człowieka dobrogo. O d p o w i a d a m : nie nie m a m . A l e j u ż n a d r a n e m m y ś l ę , co r o b i ć d a l e j " . N i m p r z y s t ą p i do m a l o w a n i a kolejnego obrazu — chodzi, Być t o l e r a n c y j n y m . r o z m y ś l a , m e d y t u j e . Tego ostatniego s ł o w a u ż y w a on sam. Ma­ Mieć czyste sumienie. luje w starej chacie (w k t ó r e j się u r o d z i ł ) , p r z y oknie z w r ó c o n y m No i ż y ć w p r a c y . — Pan mnie p y t a , j a k i e s ą cechy c z ł o w i e k a najgorszego. Odpo­ na północny-zachód. Schyłek dnia, n a d c h o d z ą c y m r o k t w o r z ą — j a k się zdaje — n i e z b ę d n y n a s t r ó j , s t a n skupienia m y ś l i . wiadam : Chytrość, p o d s t ę p , f a ł s z y w o ś ć . N i e zawsze j e d n a k udaje m u się z n a l e ź ć czas. ,,(...) O d po­ ł o w y r o k u 1974 do obeonej c h w i l i jeszcze nic nie n a m a l o w a ł e m FANATYZM. Wykorzystywanie drugiego c z ł o w i e k a (pogarda — J.O.). * Bazyli A l b i c z u k w y g l ą d a t a k : jest s ł u s z n e g o w z r o s t u , c h u d y , — p i s a ł w 1975 r. Obfito deszcze p r z y c z y n i ł y się do t a k i e j przer­ w y . . . D z i u r a w y dach p r z e g n i ł , z a w a l i ł się i u s z k o d z i ł k o m i n . Mój spółlokator ulotnił się..., a j a m u s i a ł e m prowadzić remont... R o b i ł e m wszystko sam. N i e ż a ł o w a ł e m t r u d u swego, c i e s z y ł e m czuprynę m a s i w ą , oczy b ł ę k i t n e , d ł o n i e r o z w i n i ę t e , palce d ł u g i e . się, ż e deszcze w y k u r z y ł y spod jednego dachu ozłowieka, Ma lat 68 ( u r o d z i ł się/r~'"ł909 г . ) , ale w y g l ą d a n a 50. Koszule nosi k t ó r e g o w ó d k a —• a l k o h o l (był) i jest religią i » b o g i e m « " . dla 33 �Sam j e d n a k nie s t r o n i c a ł k o w i c i e o d alkoholu. Czyni to N i g d y i c h j e d n a k nie kopiuje. Przeciwnie. T y g o d n i a m i chodzi j e d n a k u m i a r k o w a n i e . W y p i j a co d z i e ń b u t e l k ę p i w a , za t o nio zamyślony i rozważa, jak p a l i , j a d a bardzo skromnie — g ł ó w n i e m a k a r o n , j a j a , chleb, j a r z y ­ jest dla niego n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą — ś w i a t n i e p o j ę t y , nieza- ny, popija h e r b a t ą , n a j c h ę t n i e j z c y t r y n ą . k ł a m a n y , radosny, w j a k i pragnie w i e r z y ć i doprawdy wierzy. p r z e d s t a w i ć w ł a s n ą wersję tego, co W s p o m n i a ł e m , że m a l o w a n i e poprzedza n a m y s ł , m e d y t a c j a . W wiosce, w k t ó r e j p a n o s z ą się m a k a t k i jarmarczne (zresztą Co pewien czas p r z e g l ą d a posiadane k s i ą ż k i , z w ł a s z c z a te, w k t ó ­ wielkiej u r o d y — J . O . ) , t w ó r c z o ś ć A l b i c z u k a jest ewenementem. rych znajdują P o m y ś l e ć , c z ł o w i e k t e n c z y t a k l a s y k ó w l i t e r a t u r y , koresponduje 34 się naturalistyczne w i z e r u n k i kwiatów i roślin. �П. 7. В . Albiczuk, Ogród, ol/pł., 6 5 x 5 1 e m . 1969. I I . 8. В . A l b i c z u k , Majowy hymn Słońca przed wschodem, ol/pł., 66x50,5 c m . 1974. II. 9. B . Albiczuk, Ogród, ol./pł., 7 3 x 5 6 c m . 1976. I I . 10. B . A l b i c z u k , Ogród. I I . 11. B . A l b i c z u k , Poranek w lesie z jeleniem na po­ lanie, o l . / p ł . , 65x52,5 c m . 1972. 35 �ii ze znawcami sztuki, s t w o r z y ł sobie p r z y t y m na m a ł y m s k r a w k u z sierści skubanej z k o ń s k i e g o b o k u . Obecnie maluje w ł a s n e j ziemi w ł a s n y ś w i a t , no i cierpi. Cierpi w f a r b a m i , „ T a l e n s a m i " . K o r z y s t a r ó w n i e ż z d o b r y c h pędzli za­ napięciu aktu tworzenia. Wierzy, że natura najwyższym jest najwyższą granicznych. F a r b y i p ę d z l e o t r z y m u j e o d o s ó b i instytucji zain­ teresowanych jego t w ó r c z o ś c i ą . Pracujo t a k : wartością. drogimi na początku — A l b i c z u k k o n t a k t u j e się z i n s t y t u c j a m i i osobami zaintere­ zgodnie z t e m a t e m , c z y l i w i z e r u n k i e m o d p o w i a d a j ą c y m porze sowanymi jego p r a c a m i . A l e co jest z a s k a k u j ą c e . M i m o w i e l k i c h r o k u — „ k ł a d z i e " stosowny p o d k ł a d , jeśli m a t o b y ć lato, to pochwał i namów, p o d k ł a d jest u g r o w y , jeśli z i m a — t o b i a ł a w o s i n y , jeśli jesien­ 0 z dziełami swymi rozstaje się niechętnie. n i e k t ó r y c h z g ó r y m ó w i , że ich nie sprzeda. Zdarza się, ż e ny, to płowofioletowy, jeśli wiosenny, t o jaskrawosoczysto- oddaje je za darmo, gdy jest przekonany, że t a k p o w i n i e n p o s t ą p i ć . zielony. Z a l e ż n i e od t e m a t u maluje odpowiednie rośliny, zgodnie G d y m u s i — sprzedaje zawsze n i e c h ę t n i e . T o go r ó ż n i zdeoydo- z p o r ą r o k u . N a n i e k t ó r y c h obrazach przedstawia p t a k i żyjące wanie od ś r o d o w i s k a , od m a l a r z y m a k a t . O n i s p r z e d a j ą za nie­ w d a n y m czasie, w zimie — gile, w leoie — m a k o l ą g w y itd. wielkie p i e n i ą d z e t o , w co w i e r z ą , ale Maluje precyzyjnie, j a k m i s t r z o w i e ś r e d n i o w i e c z n e g o czy rene­ Albiczuk z obrazami, k t ó r e n a p r a w d ę ceni, nie chce się r o z s t a ć . G d y b y je sprzedał •— m ó w i - p o s t r a d a ł b y d u s z ę . I nie m a p o w o d ó w , b y t e m u oś­ sansowego m a l a r s t w a . A l e najbardziej zachwyca obrazu, jego h a r m o n i j n o ś ć , w y w a ż e n i e p r o p o r c j i kompozycja poszczególnych r o ś l i n - k w i a t ó w . M a p r z y t y m w p r o s t n i e z w y k ł e poczucie koloru. wiadczeniu nie w i e r z y ć . Jest jeszcze jedna p r z y c z y n a , dla której niechętnie roz­ J e ś l i się z w a ż y , że a r t y s t a u k o ń c z y ł t y l k o cztery dawno oddziały staje się n a w e t z m n i e j w a ż n y m i dla siebie p r a c a m i . N i g d y nie s z k o ł y , że ż y j e w ś r o d o w i s k u , gdzie n a j w y ż e j cenione są agresyw­ jest z n i c h c a ł k i e m zadowolony. W c i ą ż u w a ż a , ż e t o , co z r o b i ł , ne w barwie m a k a t k i , oleodruki, o b r a z k i z p o z ł o t k ą o charakterze n a l e ż y p o p r a w i ć . Oto p r z y k ł a d . N a j e d n y m z o b r a z k ó w namalo­ dewooyjnym — w a ł s a m i c z k ę m a k o l ą g w y , ale bez s ł o m k i niesionej do gniazdka. gólnej 1 co się okazuje. A u t o r t r a p i się, ż e b y t ę s ł o m k ę n a m a l o w a ć . k u l t u r z e l u d o w e j , i nie t y l k o I t o t a k j a k „ b y ć p o w i n n a " . N a i n n y m obrazie — „ l i p c o w y m " — tło w środkowej partii wyszło malarzowi, jak twierdzi, wymowy. t w ó r c z o ś ć Bazylego A l b i c z u k a Jest t o t w ó r c z o ś ć bez nabiera szoz precedensu w nas ludowej. L o g i k a o b r a z ó w A l b i c z u k a , k t ó r a uderza j u ż w pierwszym nadto z e t k n i ę c i u z jego p ł ó t n a m i , jest — j a k to s t a r a ł e m się pokazać ciemno. N o i p o s t a n o w i ł t ł o r o z j a ś n i ć . A l e proces dochodzenia — nie t y l k o estetycznego p o r z ą d k u . Jest t o logika, k t ó r a wynika do decyzji t r w a j u ż więcej n i ż 3 t y g o d n i e . N a l e ż y on b o w i e m przede w s z y s t k i m ze sposobu m y ś l e n i a i odczuwania malarza. do Z w r ó ć m y u w a g ę c h o ć b y na d o b ó r k w i a t ó w i r o ś l i n w obrazach. tych wyjątkowych twórców, którzy decyzje artystyczne A l b i c z u k nie maluje r ó ż szlachetnych, bo s ą — twierdzi — jak w a ż ą a ż do przesady. Albiczuk wyhodował ogród, aby przeżywać jego uroki... „ g ł ó w k i k a p u s t y " . N a t o m i a s t c h ę t n i e przedstawia kardiominę, A l e nie t y l k o w t y m celu. G d y w n a s t ę p s t w i e p ó r r o k u zmienia c z y l i r z e ż u c h ę , d z i e w a n n ę , f i r l e t k i oraz i r y s y . One m a j ą „kształt się n a t u r a , zmienia się r o ś l i n n o ś ć w jego ogrodzie — śledzi „ p r a w ­ j a k ś w i e c a " , s ą proste, d o d a j ą u r o k u obrazom. One go wzmac­ d ę p r z e m i a n y n a t u r y " i maluje t a k „ j a k jest n a p r a w d ę " . To n i a j ą . Pisze o sobie w j e d n y m z l i s t ó w : ,,(...) lubię krajobrazy wyznanie a r t y s t y wydaje się n a j w y ż s z y m p r z e s ł a n i e m jego r o z u ­ pagórkowate, mienia p o j ę ć m o r a l n y c h . w obrazach nie m o g ę w y z w o l i ć się z r ó w n i n . W i d a ć jest to przy­ górzyste, lecz nie doliny i nie podmokło. Ale maluje? Przede w s z y s t k i m z n a j g ł ę b s z y m zastanowie­ zwyczajenie p r z e j ę t e z p r a o j o ó w . . . Jeszcze raz powiadam, piękno n i e m , nie dla p i e n i ę d z y , nie n a efekt, nie dla uznania o s ó b , k t ó r e daje n a m zadowolenie w i ę k s z e niż cokolwiek, w i ę k s z e niż CHLEB." Jak sobio m ó g ł b y c e n i ć , nie dla nagrody. D o p r a w d y jest to czło­ wiek w „ p e ł n i n i e z a l e ż n y " — j a k sam m ó w i — w o l n y . O d k i l k u n a s t u l a t maluje wszystkie swoje obrazy n a p ł ó t n i e . • Swoje pejzażo-ogrody ozdabia zależnie od p t a s z k a m i . W p e j z a ż a c h l e t n i c h maluje m a k o l ą g w y , pory roku barwniej­ sze s a m c z y k i i p ł o w o - s k r o m n e samiczki, k t ó r e w dziobie trzymają P o c z ą t k o w o c z y n i ł t o f a r b a m i o l e j n y m i , d o s t ę p n y m i w sklepach s ł o m k ę do u w i c i a gniazda. W obrazach z i m o w y c h oczywiście gile. w B i a ł e j Podlaskiej. M a l o w a ł w ó w c z a s p ę d z l a m i w ł a s n e j r o b o t y W i n n y c h — ukazuje p t a s z k i , o k t ó r y c h nic nie potrafi powie 36 �dzieć, są one dla niego znakiem czy s y m b o l e m n a t u r y , w o l n o ś c i w y p o w i e d z i e ć w n i e p o w t a r z a l n y s p o s ó b swoje doznania i swój — a więc toj wartości moralnej, tej p r a w d y , k t ó r ą ceni n a j w y ż e j . Zaozął Albiczuk m a l o w a ć we wczesnej m ł o d o ś c i , ale dopiero stosunek do ś w i a t a , do p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w etycznych A b y z o r i e n t o w a ć się w k i e r u n k a c h p o s z u k i w a ń twórczych człowieka. w późnych latach życia s t a ł się t y m , k i m jest. Z ł o ż y ł o się na to wiole przyczyn, l e k t u r y , p r z e m y ś l e n i a , k o n t a k t y z l u d ź m i , A l b i c z u k a , w a r t o m o ż e jeszcze p r z y t o c z y ć k i l k a t y t u ł ó w których ceni. Malarstwo jest dla niego w y r a z e m prac. stosunku do życia, do świata o t a c z a j ą c e g o . D z i ę k i n i e m u i s w y m p r z e m y ś l e ­ niom zdobył coś, co m o ż n a n a z w a ć ładem „ J e s i e ń z l e c ą c y m ż u r a w i o m " , „ L e t n i a noc ze w s c h o d z ą ­ domością norm, k t ó r y m i się w ż y c i u k i e r u j e . twórczość, cym nie­ księżycem", „Poranek w lesie z jeleniem na polanie", „ W r z o s o w a p o l a n k a r a n k i e m w lesie", „ N a r o z d r o ż u " , łatwo znaleźć jej n a j w a ż n i e j s z e ź r ó d ł a . A l e jedno m o ż n a w s k a z a ć bylinowy bez obawy popełnienia b ł ę d u — znaczenie p r z e ż y ć z ł a t m ł o ­ w maju", dości na formowanie się o s o b o w o ś c i a r t y s t y . B a z y l i A l b i c z u k — w czerwcu", „ O g r ó d (a t a k ż e z niebem", „ O g r ó d we w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h „Ogród kwitnący porach roku, nie w y ł ą c z a j ą c z i m y s ł o t n e j i „ p r a w d z i w e j " — J.O.), „ P o l e " , — syn rodziców p r a w o s ł a w n e g o w y z n a n i a — d o j r z e w a ł w wiosco, „Maj w której miały miejsce w l a t a c h w o j n y b u d z ą c e z g r o z ę wydarze­ nia na tle różnic jego k o r z y s t a z n a z w y „ O g r ó d " . Ale o t o inno n a z w y - t y t u ł y : moralnym, świa­ Niełatwo objaśnić t ę b o g a t ą i n i e z w y k ł ą Oczywiście najczęściej przed wschodem s ł o ń c a " , „ M a j o w y h y m n Słońca przed w s c h o d o m " , „ L o t n i w s c h ó d S ł o ń c a " (autor słowo «slonce» zaw­ narodowościowo-wyznaniowych. sze pisze d u ż ą l i t e r ą , odpowiada t o jego przekonaniom o naj­ Do 1939 r, we wsi zgodnie w s p ó ł ż y l i z a r ó w n o k a t o l i c y , j a k w y ż s z e j w a r t o ś c i s ł o ń c a w ś r ó d wszelkich p r z e j a w ó w n a t u r y — i prawosławni, później z a c z ę ł y się k o n f l i k t y , rozpalone, j a k pisze — J.O.), „ D a m a w ogrodzie", „ L a s " , „ K w i e c i e ń " , „ M a j " oraz Albiczuk, ,,od z e w n ą t r z " . Sam k o n f l i k t ó w t y c h nie b y ł ś w i a d ­ „Kwiaty". kiem, alo gdy wrócił w 1945 r. do rodzinnej w s i , z o b a c z y ł i c h W i e l e z t y c h o b r a z ó w t r u d n o d z i ś o d n a l e ź ć , z n a l a z ł y się skutki. Był joszczo ś w i a d k i o m f a n a t y z m u i w a ś n i m i ę d z y przedsta­ wicielami tej samoj w i a r y . D z i ś r a n y się z a b l i ź n i ł y , n a m i ę t n o ś c i w rękach opadły, wrócił spokój i harmonia w s p ó ł ż y c i a . W ś r ó d 70 r o d z i n a r t y s t ę do sprzedania obrazu. N a szczęście s p o r ą k o l e k c j ę dziel osób przygodnych, nachodzących i nagabujących w Dąbrowicy Małej żyjo oboenio 8 r o d z i n p r a w o s ł a w n y c h ; przed A l b i c z u k a z g r o m a d z i ł L u d w i g Z i m m c r e r , c h r o n i ą c jo przed za­ wojną proporcjo b y ł y inne, p r z e w a ż a ł a l u d n o ś ć t r a t ą w ś r ó d l u d z i s n o b u j ą c y o h się s z t u k ą „ n a i w n ą " . N a t o m i a s t prawosławnego w muzoach ( E t n o g r a f i c z n y c h w Warszawie, K r a k o w i e , L u b l i n i e obrządku. i in.) znajduje się zaledwie k i l k a o b r a z ó w , nie d a j ą c y c h p o j ę c i a Dla Albiczuka k o n f l i k t y wyznaniowe b y ł y w s t r z ą s e m , k t ó r y Spowodował, żo ostatocznio o d s z e d ł o d swej w i a r y . o drodze artystycznej m i s t r z a z D ą b r o w i c y M a l e j . A p r z e c i e ż „Szukałom serca i rozumu nio w religii — n a p i s a ł a u t o r y z u j ą c tekst t y l k o „ O g r o d ó w " a r t y s t a t e n w y k o n a ł co n a j m n i e j k i l k a n a ś c i e . tego Jak artykułu — nie w n a r o d o w o ś c i , ale w p r a w d z i w y m c z ł o w i e k u , wolnym od wszelkiego f a n a t y z m u " . A l e w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m dane mu było p r z e b y w a ć , w y b ó r , jakiego d o k o n a ł , kompensaty, ukojenia, aby, j a k sam m ó w i , „ o d n a l e ź ć podkreślam wymagał tragedio nękające II. 12. B . Albiczuk, Ogród zimą jogo rodzinną tu zasługi BHZ L u d w i g a Z i m m e r o r a , żo „Desa" naciskiem zabezpieczył Ludziom takim, j a k Zimmerer i J a c k o w s k i a r t y s t a zaw­ dzięcza niomało. Oni służyli m u r a d ą , zachętą i p o m o c ą , zwłaszcza wioskę, z domkiem, ol./pł., 7 1 x 6 ñ c m . 1971. I I 13. B . A l b i c z u k , Ogród zimą. o l . / p ł y t a , 5 0 , 5 x 3 8 c m . 1973. I I . 15. B . A l b i c z u k , Bociany na łące. U poprzez Dlatego z t a k i m dzieło t w ó r c y r ó w n e g o n a j w i ę k s z y m naszym a r t y s t o m . siebie". Twórczość malarska i h o d o w l a k w i a t ó w p o z w o l i ł y m u — j a k sądzę — przeżyć m o ż n a się d o m y ś l a ć , najcenniejsze w y w ę d r o w a l y poza granice k r a j u ! U . 14. B . A l b i c z u k , Kwiecień, 15 37 �П . 16. В . A l b i c z u k , Czerwcowy poranek, w pierwszym, t r u d n y m zaprezentował na ol./pł., 7 0 x 5 6 c m . 1975. (Wł. P M E Warszawa). I I . 17. B . A l b i c z u k , szkic do obrazu. Albiczuka nie nie u w a ż a się za „ n a i w n e g o " za „ n i e d z i e l n e g o " czy „ludowego" „niezawodo­ m a l a r z a . Z n i k i m i z n i c z y m nie u t o ż s a m i a się w sztuce. Świat okresie. J a c k o w s k i obrazy najważniejszych wystawach samorodnej w s z t u k i interesuje go t y l k o w odniesieniu do w ł a s n e j twórczości. 73 N i e zna w a r t o ś c i w y ż s z y c h n i ż te, do k t ó r y c h sam doszedł w naj­ Neuchatel w i ę k s z y m n a w e t t r u d z i e , samotnie, bez r o d z i n y , bliskioh przy­ w B r a t y s ł a w i e (1066 i 1972), w y s t a w ę Naiwni Zagrzebiu, w y s t a w y i Stuttgarcie (1967 plastyki plastyki sztuki naiwnej w г.), L o n d y n i e (1969), Budapeszcie ( w y s t a w a amatorskiej Triennale Polskiej krajów socjalistycznych nieprofesjonalnej 1974 г.), jaciół. I S ą d z ę t e ż , że t o , co A l b i c z u k w n o s i do d o r o b k u naszej sztu­ (1974 r . ) w Szczecinie, K r a ­ k i , nie da się s p r o w a d z i ć do „ w z b o g a c a n i a " o „ n o w e odcienie". kowie, Warszawie, s ł y n n ą w y s t a w ę Inni — 5 sztuki w y c h " w k r a j u i za g r a n i c ą , że w y m i e n i ę t y l k o : Triennale „Za­ To p r z e c i e ż g ł ę b o k o uzasadniony w y b ó r e t y c z n y , decyzja, kim c h ę c i e " (1965 г . ) , o d k t ó r e j z a c z ą ł się „ r u n " na obrazy A l b i c z u k a . w warszawskiej b y ć n a l e ż y , a k i m b y ć m o ż n a . A l b i c z u k w s w y m dziele wnosi Aleksander J a c k o w s k i , dobrze z o r i e n t o w a n y w artystów nieprofesjonalnych, t a k o nich napisał: twórczości „O najwy­ w a r t o ś c i rzadko spotykane, w a r t o ś c i etyczne, k t ó r y m daje wy­ raz z a d z i w i a j ą c o d o j r z a ł y a r t y s t y c z n i e . bitniejszych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że s ą j a k g w i a z d y ś w i e c ą c e J a c k o w s k i pisze — i t u t r u d n o się z n i m nie zgodzić, iż: w ł a s n y m ś w i a t ł e m . Znajduje się t u w i ę c N i k i f o r , Monsiel, Ociepka, ,,(...) j o d y n i e c i e k a w ą jest t w ó r o z o ś ć , k t ó r e j ź r ó d ł a t k w i ą w zaka­ ale t a k ż e m a l a r k a k w i a t ó w M a r i a W o j t o w i c z m a r k a c h ludzkiej p s y c h i k i , k t ó r a u j a w n i a czy w r ę c z demaskuje oraz — o g r o d n i k : 4 BAZYLI ALBICZUK" . to, co jest autentycznym problemem czy nawet dramatem mogą c z ł o w i e k a . . . Jest s m u t n ą p r a w d ą s z t u k i naszego czasu, że coraz b y ć w y b i t n i e i n t e r e s u j ą c e — c z y t a m y dalej — w z b o g a c a j ą obraz t r u d n i e j jest p o w i e d z i e ć coś w a ż n e g o , a n a w e t t y l k o nowego". „Wyselekcjonowane dzieła artystów nieuczonych s z t u k i naszego czasu o nowe odcienie". W t y m miejscu nie zga­ dzam się j e d n a k z J a c k o w s k i m . A l b i c z u k nie jest t y l k o „nie- A l b i c z u k m ó w i p r a w d y w a ż n e , m ó w i w s p o s ó b p i ę k n y i so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y , i w t y m l e ż y w a r t o ś ć jego o b r a z ó w . Sądzę, u c z o n y m " , w k a ż d y m razie o k r e ś l e n i e t o nie m ó w i o t y m , co że w c i ą ż są one niedoceniane, że c z ę s t o p a t r z y się na nie poprzez jest dla tego a r t y s t y n a j w a ż n i e j s z e , o jego ś w i a d o m o ś c i i pos­ m o d ę na „ n a i w n y c h " , nie d o s t r z e g a j ą c tego, co jest w nich wy­ ł a n n i c t w i e . W y r ó ż n i a go t o s p o ś r ó d i n n y c h . N i e jest t e ż i absolut­ jątkowe. P R Z Y P I S Y 1 cyjny B a z y l i A l b i c z u k , Szczęście Stowarzyszenia n r 7—8, s. 2 3 „Biuletyn Ludowych", Informa­ Lublin 1974, 30. A n n a W a w r z y c k a , Polski n r 4 (372) z w ogrodzie, Twórców 4 Aleksander J a c k o w s k i , Plastyka Szt. l u d . " , R . X X V I I I , Celnik Rousseau, „Perspektywy", 15.Х.1976. D z i ę k i życzliwości odbiorcy t y c h l i s t ó w , m o g ł e m skromne f r a g m e n t y i c h w p r o w a d z i ć do t e k s t u . L i s t y te, pisane o d r o k u , z n a j d u j ą się w P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej 1965 Instytutu S z t u k i P A N . Z a r ó w n o one, j a k t e ż i korespondencja z L u d w i g i e m Fot.: J . Olędzki — il. 2—4, 38 Z i m m e r e r e m s t a n o w i ć m o g ą p r z e d m i o t osobnej pracy. 5 Albiczuk z nieprofesjonalna, „Pol. 1974, n r 4, s. 105 i n a s t ę p n e . katalogu wystawy w Zagrzebiu wyróżnił' c h o ć t e ż z z a s t r z e ż e n i a m i , j e d y n i e obraz J . Generaliea Cyganie, oraz prace I w a n a R a b u z i n a . M i m o iż n i e o h ę t n i e przystaje n a wszelkie klasyfikowanie go, n a l e ż y do „ S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w Ludowych". 10, 13; M. Pokropek — il. 1, 15; B . Sowilski — il. 16; J. Świderski — il. 5, 6-—9, 11, 12, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eb4bdb57852338aa36e5bcc47a8da5e.pdf d015b0d79f5cebcdddaac0787438fe35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5446 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5063 Title A name given to the resource Predmluva / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s.10-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Předmluva Na obou stranách hranice - kulturní dědictví a identita Těšínského Slezska Když vyslovujeme „Těšínské Slezsko”, ne vždy mluvíme o stejné věci. Pro dějepisce má tento název jiný význam než pro zeměpisce, ještě odlišně jej chápe sociolog, etnograf, etnolog nebo antropolog. Co tedy znamená Těšínské Slezsko /polsky „Śląsk Cieszyński“/? Máme na mysli nezvykle krásný region, jak je všeobecně označováno těšínská země? Tak krásný a lidem přívětivý kousek země, který před 1200 lety natolik uchvátil tři polská knížata Leszka, Bolka a Cieszka, že se z důvodu svého setkání radostně rozhodli založit město Cieszyn /česky „Těšín“/? A co znamená název Těšín? Spanilé město kdysi nazývané Malou Vídní? To krásné Těšínské Slezsko a jeho hlavní město Těšín jsou už minulostí, mýtem. Není jedno Těšínské Slezsko a jeden Těšín – a to už 90 let, protože tehdy byl region po dlouhých přích rozdělen mezi dva státy Polsko a Československo, které nebyly s podmínkami rozdělení spokojené. I když z pohledu zeměpisu a dějepisu můžeme mluvit o jednom Těšínském Slezsku nyní se rozkládajícím na obou stranách polsko-české hranice, tak přece jenom kulturní ukazatelé nařizují, abychom mluvili o dvou těšínských zemích, které určité vlastnosti spojují, ale mnohem více je toho dělí. Po rozdělení těšínské zemi se název Těšínské Slezsko dochoval pouze pokud jde o polskou stranu regionu. Na české straně se mluví o českém Slezsku nebo Těšínsku, avšak kousek této části Slezska zahrnující dva okresy obydlené velkými seskupeními Poláků, je nazýván hlavně v Polsku Záolším /polsky „Zaolzie“/. Těšínská země vždy byla považována za „pohraničí”. Vždy se rozprostírala a i dnes se rozprostírá na pomezí států, národů, kultur a náboženství, co se odráží v současném charakteru země, který byl utvářen polskými, českými, německými, slovenskými, rakouskými a dokonce i maďarskými vlivy. V zeměpisném i společenském prostředí tohoto pohraničí dochází neustále ke kulturním střetům, pronikání kulturních hodnot a vzorů z jedné skupiny do druhé, výměny způsobu života a také často k rivalitě mezi těmito způsoby, hodnotami a vzory. V důsledku procesu směšování se kultur po mnoho staletí se na Těšínském Slezsku uformovala specifická kultura se synkretickými vlastnostmi, která obsahuje různé prvky – kdysi byly „cizí“ a nyní jsou adoptované do domácí kultury a jsou tedy „vlastní“. Stalo se tak i přes skutečnost, že polsko-česká hranice táhnoucí se středem regionu byla vždy nepřístupnou hranicí – až do začátku 90tých let XX. století to byla hranice uzavřená, neprodyšná, což znamenalo, že její překročení patřilo k vyjímečným situacím a vyžadovalo překonání četných překážek. Dlouhá léta izolace způsobily, že se dvě strany hranice – Poláci a Češi – od sebe �Předmluva 11 odvrátily a po několik desítek let nemohla být o jakékoliv spolupráci na česko-polském pohraničí vůbec řeč. Někdy se říká, že hranice nejenom dělí, ale také určitým způsobem spojuje dva společenské a kulturní organismy. Avšak polsko-česká hranice po několik desítek let pouze rozdělovala, její přísnost účinně vedla k přerušení dřívější kulturní jednoty této části Slezska, jehož obyvatelé sice nyní zkoušejí – i když ještě zatím dost nesměle a s určitým odstupem od sebe – vázat tyto potrhané nitě, ale musí se smířit s faktem, že návrat k dřívější jednotnosti Těšínského Slezska není možný. Na obou stranách hranice se vytvořily odlišné společnosti s různými systémy hodnot, normami a způsoby života. Pouze v jazyku a těch životních oblastech, které odkazují na tradici, je možno objevit dozvuky někdejší jednoty. Stávající procesy probíhající na polsko-českém pohraničí a jejich dynamika jsou závislé na mnoha různorodých faktorech z minulosti i přítomnosti. Jejich podrobná klasifikace není možná, ale lze se pokusit určit podmíněnosti, které můžeme vzít v potaz jako ty, které v největším rozsahu ovlivňují to, co se nyní odehrává na všech etnických, národnostních a státních pohraničích, včetně polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. Tyto podmíněnosti vyplývají jak ze situace, v jaké fungoval v minulosti a funguje nyní tento region, tak i ze situace, v jaké se nachází současný svět. 1. Obyvatelé Těšínského Slezska žijí v několika dimenzích pohraničí. Zaprvé bydlí na pohraničí mezi dvěma státy a národy, takže v prostoru, ve kterém dochází k pronikání kulturních vzorů, systémů hodnot, životních způsobů a stylů z jedné strany hranice na druhou. Zadruhé, každý den žijí v oblasti náboženského pohraničí, které vyplňují vzory originální, hlavně katolicko-evangelické náboženské kultury. Na Těšínském Slezsku žije několik desítek tisíc luteránů – nejpočetnější společenství luteránů v Polsku. Pouze zde je možno najít vesnice, kde mezi obyvateli převažuje většina osob protestantské víry v jejich četných obměnách. 2. Složitost vlivů tohoto druhu způsobuje, že totožnost obyvatelů pohraničí je taková, jako jejich kultura: složitá, nestejnorodá, sestavovaná z bohatého materiálu, a navíc neustále obnovovaná v takovém rytmu, v jakém se mění a vyskytují nové společensko – kulturní procesy na pohraničí. Na pohraničích se vytváří druh člověka pohraničí se specifickým společenským povědomím a jednotkovou identitou. Sdílí kulturní život dvou nebo více společenství. Někdy mění národní příslušnost1. Je to člověk jakoby vnitřně roztržený, který se často nedokáže rozhodnout mezi různými způsoby života, který však v socializačním a výchovným procesu získává dovednosti svobodného pohybu ve dvou nebo více kulturách, vybírání si z nich různých prvků pro konstruování své identity. Kulturní valence lidí pohraničí, čili jejich pocit zvláštní blízkosti s národní kulturou a jednoduchost používání jejich obsahů a vzorů jak v každodenním životě, tak i v situacích výjimečných2, se stává dvojitá a ani jejich národní identita není sourodá. Použijeme-li metaforu, takoví lidé vždy žijí na hranici, vždy se pro někoho stávají jiní, často cizí a vystavení na odlišnost a cizost ostatních. Takže se objevil nějaký „nový“, bezpochyby „cizokrajností“ poznamenaný člověk obdařený novou identitou – nesourodou, složitou, zformovanou dvěma stranami nějaké hranice. 1 2 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46. A. Kłoskowska: Kultura. V: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 12 3. Neustálé se mění společenská a kulturní souvislost, ve které se formuje národní identita současných společenství, což se zejména projevuje v pohraničních oblastech, mnohdy multikulturních. Kdysi byla identita člověka závislá na příslušnosti k určité větší skupině a byla uzavřená v rámci příslušnosti k nějaké třídě nebo národu. Dnes je tato identita uvolněná a multidimenzní, neboť se oslabila síla ovlivňování dědictvím, tradicemi, naopak se posílil pohyb lidí, kteří se určitým způsobem uvolnili od poměrně homogenních společenství, ve kterých byly kulturní vzory předávány z generace na generaci. Tradiční ukazatelé naznačující kam směřujeme ztratily význam a současný svět nám poskytuje velice široký výběr možností kým být, jak tvořit sebe sama a stavět svou identitu3. 4. Dochází k rychlým proměnám významu a funkce hranice. Tento proces se výrazně projevuje zejména v Evropě. Zde hranice – obzvlášť mezi státy, které jsou součástí Evropské unie – výrazně ztrácejí svou přísnost, stávají se čím dál tím více otevřené a tím pádem pořád méně nepropustné. Schengenská smlouva, kterou podepsalo v roce 2007 také Polsko a několik jiných států včetně České republiky, dává hranicím přímo symbolický charakter. Takový charakter přijala také polsko-česká hranice. Už tři roky se stává jakoby neviditelná, což znamená, že ji lze překročit aniž by si člověk uvědomil, že přechází z jedné strany na druhou. Zvláštním znakem Střední a Východní Evropy je vznik během posledních let několika nových hranic, kolem kterých se vytvářejí nová pohraničí. V případě Polska se jedná o změny na východním pohraničí po rozpadu Sovětského Svazu a na jižním pohraničí po rozpadu Československa. Zvýšil se počet center působících na tyto oblasti, a co je s tím spojeno, paleta hodnot, kultur a vzorů chování. 5. Na Těšínském Slezsku se zintenzivňují přeshraniční procesy. Přeshraničnost je zde široce chápána jako veškerá mezinárodní komunikace mezi různými státy a národy, ale také kulturami přes jejich hranice. V prostoru evropských pohraničí se objevovaly nové institucionální formy přeshraniční spolupráce ve formě euroregionů. Po několika letech fungování těchto euroregionů, které spoluutvářelo Polsko je možno konstatovat, že dosáhly úspěchu – byly splněny základní cíle, jaké si kladli zástupci lokálních a regionálních samospráv, především v rozsahu vypracování společných postupů řešení problémů a překonávání méně rozvinutých oblastí a obtíží charakteristických pro periferní oblasti. Euroregiony organizují a podporují spolupráci nejenom na hospodářské, ekonomické úrovni, ale také na úrovni společenské a kulturní. Pozorování života na pohraničích dovoluje vyvodit závěr, že euroregiony rozhodně zvýšily dynamický rozvoj těchto oblastí a prolomily jejich periferní charakter. Na polsko-českém pohraničí působí pět euroregionů a jedním z nich je založený v roce 1998 Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské Slezsko”, který zahrnuje 60 polských a českých obcí a jehož sídla se nacházejí v Těšíně a Českém Těšíně. Polské a české kanceláře Euroregionu řídí fondy mikroprojektů, o které se mohou ucházet všechny příhraniční bezpříspěvkové organizace, které mají právní subjektivitu. Přeshraničnost přítomná stále více na Těšínském Slezsku spočívá také v tom, že obyvatelé obou stran hranice odvážněji vcházejí se svými obchody a potřebami na tu druhou stranu hranice, zároveň reagují bezchybně a rychle na potřeby jejich obyvatelů. 3 A. Giddens: Sociologia. Warszawa 2004, s. 53. �Předmluva 13 Na druhé straně nejen nakupují, ale také hledají práci, zakládají firmy, pronajímají a dokonce i kupují byty, využívají služby atd. Toto je výsledkem několika let trvání otevřené hranice, ale především členství obou států v Evropské unii a vstupu v roce 2007 do Schenghenské zóny. Tak jako to určují základní pravidla obsažená v úmluvách zakládajících Evropská společenství, dochází na polskočeské hranici k volnému pohybu osob, kapitálu i zboží. Existuje také volnost poskytování služeb, což stále více využívají obyvatelé Polska a Česka, nejenom z příhraničních regionů. 6. Mnoho badatelů spojuje současné, náhlé proměny příhraničních regionů s procesy obecně nazývanými „globalizačními“. Pokud se podíváme na kritéria globalizace, která jsou určovaná znalci této problematiky, najdeme potvrzení dané závislosti. Ve společensko – kulturní oblasti globalizace se sebou přináší neustále rostoucí pohyb lidí, kteří se svobodněji přenášejí z jednoho společenství do druhého a z jedné kultury do jiné. Identita jednotek a společenských skupin se stává vzhledem k tomu plynulá a multidimenzní, poněvadž dochází k oslabení síly ovlivňování společensko – kulturního dědictví a tradičního, mezigeneračního odkazu kulturních vzorů chování. Hlavními hesly globalizace se staly: svoboda, různorodost, pluralita, mnohovýznamnost, lokálnost, souhlas s multidimenzním člověkem. Současně dochází k zesílení procesu globalizace, neboli vzájemného pronikání toho, co je lokální a univerzální, chápané také jako proces ochrany lokální kulturní či etnické identity. V důsledku globalizačních procesů – podle tvrzení znalců této problematiky, v multikulturních společenstvích, jako je třeba Těšínské Slezsko, se obzvláště výrazně projevuje problematika identity jednotek a společenských skupin, které každý den žijí v místě styku dvou nebo více kultur, v neustálém kontaktu s „odlišným“. Členové multikulturních společenství neustále obcují s kulturou částečně odlišnou od jejich vlastní, ve své identitě integrují – často nevědomky – vzory té druhé kultury, které pak realizují v každodenním životě. Současnost Těšínského Slezska jako regionu státního, národního a kulturního pohraničí formovaly vlivy z minulosti – originální kulturní dědictví této země. Právě to může být klíčem k vytvoření obrazu, osobité mozaiky individuálních a hromadných, veřejných identit této oblasti. Stojí proto za to najít odpovědi na otázky: jaké vlastní, individuální portréty a obrazy své společnosti budují obyvatelé Těšínského Slezska na obou stranách polsko-české hranice? Co znamená být těšínským Slezanem, jaké vlastnosti a životní vzorce o tom rozhodují? Jakými postoji se charakterizují obyvatelé těšínské země vůči minulosti svého regionu a jeho tradici? Jakým způsobem dochází k rodinnému předávání regionálních tradic a jaké instituce se o toto předávání zajímají, obzvláště ve vztahu k mladé generaci? Tyto otázky si položili badatelé ze Slezské univerzity, Katedry etnologie a vzdělávacích věd nacházející se v Těšíně a z organizace Kongres Poláků v České republice. Rozhodli se společně vytvořit projekt Kulturní dědictví jako klíč k identitě obyvatel polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. U příležitosti 1200 let Těšína, který získal akceptaci, a v souvislosti s tím finanční prostředky pro uskutečnění z Evropského fondu regionálního rozvoje (EFRR) prostřednictvím Euroregionu „Śląsk Cieszyński – Těšínské Slezsko“. Výsledkem těchto výzkumů je tento svazek – soubor zajímavých příspěvků, které zahrnují různorodé oblasti života polsko-českého pohraničí a mají �14 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví svůj původ v různých oblastech vědy a které jsou spolehlivým základem pro poskytnutí odpovědí na problémové otázky. Program rozborů vedených etnology, antropology, historiky, sociology, pedagogy, politology a jazykovědci zahrnoval tuto problematiku: - kulturní kapitál měst pohraničí, - identita obyvatel Těšínského Slezska na obou stranách hranice, její projevy, podmíněnosti a proměny, - současné reminiscence minulosti: konfliktů, sporů a antipatií, - etnické stereotypy, - náboženská diferenciace těšínské země jako specifický rys její multikulturnosti, - mezikulturní vzdělávání na Těšínském Slezsku a jeho výhled do budoucna, - kultura pohraničí. Tradice a lidové umění jako společné dědictví rozdělení země. Předáváme Čtenářům důležitou publikaci. Na jedné straně ukazuje všechny směry, motivy a oblasti, v jakých těšínské vědecké prostředí spolu s partnery z jiných středisek v Polsku a České republice vede v poslední době výzkumy v rozsahu minulosti, přítomnosti a procesů proměn polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. Na straně druhé může být tato publikace zdrojem solidních vědomostí, podpořených empirickými výzkumy, týkajících se různých oblastí života obyvatel hranicí rozděleného Těšínského Slezska, a také toho, co si oni samí myslí o sobě, o svých sousedech z té druhé strany a jak si představují budoucnost své malé vlasti. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2ad7e5c460bc058435f5fe135e15e6e.pdf ac7bb6bcdc73dbc4fb4d2c505d165879 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3115 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2916 Title A name given to the resource Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli współczesny mit początków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.195-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoczkowski, Wiktor Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Wiktor Stoczkowski PREHISTORIA W SZKOLNYCH P O D R Ę C Z N I K A C H , CZYLI WSPÓŁCZESNY M I T P O C Z Ą T K Ó W 1 Chacun a l'homme sauvage qu'il merite Szkolne podręczniki historii, powołane by nauczać o przyszłości, z przewrotną przekorą sprawiają wrażenie, że ich opowieść dotyczy jedynie teraźniejszości, która je wyprodukowała. Widać to wyraźnie, gdy porównamy czego dowiadują się na lekcjach historii dzieci z różnych krajów. Różnice są tu niemałe. Rzec można, parafrazując Pascala, że co jest Historią po jednej stronie Pirenejów, bywa bzdurą po drugiej. Jakkolwiek autorzy, podręczników mają zwyczaj zapew­ niać w rozdziałach wstępnych, że celem nauki historycznej jest dać wierne odbicie przeszłości, zawartość rozdziałów kolejnych zaświad­ cza dobitnie, że nauka ta musi być z jakichś dziwnych przyczyn jeszcze daleko od realizacji swego celu, bowiem „wiernych wizji przeszłości" okazuje się być tyle, ile jest krajów. Tym bardziej musi nas zdziwić fakt, że podręcznikowy opis prehistorii naznaczony jest paneuropejską jednolitością, osiągając niemal doskonałość kanonu. Być może ktoś pomyśli, że odległe i słabo poznane epoki nie są wdzięcznym terenem ani dla ideologicznych demonstracji, ani dla rozpasania pedagogicznej ignoracji, dzięki czemu ich obraz potrafi być obiektywny i w konsekwencji ponadnarodowo jednolity. Nieste­ ty, podręcznikowa prehistoria nie ma wiele wspólnego z obiektyw­ nością. W zestawieniu z wiedzą archeologiczną, nawet tą nie pierwszej świeżości, jawi się ona jako zadziwiająca mieszanina absurdów i karykaturalnych przypuszczeń. Tym bardziej frapująca musi być ich europejska powszechność. Możemy je znaleźć w Hisz­ panii, Francji, Anglii, Niemczech, Polsce, Związku Radzieckim, a być może i w pozostałych krajach, których podręczników nie miałem okazji widzieć. Spróbujmy zastanowić się, jaka jest struktura i przesłanie szkolnej opowieści o prehistorii, co pozwoli zrozumieć jej miejsce w świecie wyobrażeń kultury europejskiej. Głównym przedmiotem naszego zainteresowania będzie podręcznikowy obraz paleolitu, epoki początków człowieka i kultury. Dla uproszczenia wywodu oprzemy analizę jedynie na zawartości książek radzieckich i francuskich, co przy ogólnoeuropejskiej jednolitości ich pierwszych rozdziałów nie zuboży w niczym naszych źródeł. 2 Opis życia paleolitycznych ludzi zaczyna się zwykle od przedsta­ wienia obrazu pierwotnej przyrody, która ich otaczała. W podręcz­ nikach radzieckich wygląda ona następująco: R l — „długotrwałe i mroźne zimy" (s. 14) — „surowe warunki oziębienia" (s. 14) — „biedna szata roślinna" (s. 14) — „okrutne drapieżniki" (s. 13) — „ogromne niedźwiedzie i drapieżne lwy" (s. 16) — „olbrzymie słonie" (s. 16) — „mamut mógł zabić człowieka jednym uderzeniem swego potężnego ciosu" (s. 16) R2 — „surowa przyroda" (s. 8) — „surowy klimat" (s. 11) — „lodowa pustynia" (s. 8) — „dzikie zwierzęta" (s. 8) — „drapieżne zwierzęta — tygrysy szablastozębe, lwy i pantery czyhały na człowieka, zagrażając jego życiu" (s. 7) R3 — „surowe warunki naturalne" ( s. 4) — „niepogoda" (s. 4) — „potężnych rozmiarów zwierzęta" (s. 4) — mamut: „większy i silniejszy od słonia", „groźny", „potężne zwierzę", „ogromne, wygięte w górę kły" (s. 5) — „Góry i jaskinie kryły najniebezpieczniejszych wrogów człowieka: lwa jaskiniowego, jaskiniowego niedźwiedzia i jaskiniową hienę" (s. 4). 3 Porównajmy to z podręcznikami francuskimi: F I — „wielki chłód" (okładka) — „chłód" (s. 12) — „dzikie zwierzęta" (s. 12) F2 — „wroga przyroda" (s. 12) — „chłód" (s. 12) — „dzikie drapieżniki" (s 12) F3 — „było zbyt zimno" (s. 8) — „dzikie zwierzęta" (s. 13) — „ataki dzikich zwierząt" (s. 8) F4 — „chłód" (s. 8) — „groźne drapieżniki" (s. 7). Jakkolwiek retoryka francuska jest bardziej lakoniczna, obraz paleolitycznej natury, pozostaje identyczny w podręcznikach obu krajów. Dzieci radzieckie dowiadują się tak samo jak francuskie, że było wówczas bardzo, bardzo zimno, przyroda była uboga, pełna groźnych zwierząt, które były albo drapieżne, albo ogromne, a na domiar złego miewały „wygięte w górę kły". Groźne zwierzęta i mróz są elementami występującymi we wszystkich opisach paleoli­ tycznej natury. Można łatwo się domyślić, że życie w takich warunkach nie mogło być godne pozazdroszczenia. Tak oto odmalowują je podrę­ czniki radzieckie: R l — „życie ludzi pierwotnych było bardzo trudne i pełne niebez­ pieczeństw " (s. 14) — „bezsilność i strach człowieka wobec przyrody"(s. 19) — „częsta styczność z wielkim zwierzęciem przynosiła człowie­ kowi śmierć (s. 14) — „przeszło połowa ich nie dożywała do lat 20: jedni ginęli w szponach drapieżników, inni — od chorób i głodu" (s. 14) — „nie zawsze udawało się ludziom znaleźć dostateczną ilość pożywienia" (s. 14) — „były też częste wypadki, że ludzie w przeciągu kilku miesięcy nadaremnie szukali łupu. Wówczas cierpieli dotkli­ wy głód" (s. 16) R2 — „Życie ludzi było niełatwe i pełne niebezpieczeństw" (s. 7) — „ludzie często cierpieli głód" (s. 7) — „chcąc wyżyć musiał teraz człowiek wytężyć swe siły w walce z surową przyrodą" (s. 8) — „częstokroć człowiek był bezradny w walce z przyrodą, od której całkowicie zależał" (s. 12) — „strach wobec groźnych i niepojętych sił przyrody" (s. 12) R3 — „niebezpieczeństwo czyhało nań na każdym kroku" (s. 4) — „ludzie dokładali wiele wysiłku, by utrzymać się przy życiu" (s. 5) — „bezsilny wobec zjawisk natury" (s. 5) — „chroniący się przed zwierzętami i niepogodą" (s. 4). Podręczniki francuskie prezentują nam taką samą wizję życia w paleolicie: F I — „człowiek musi znosić ukąszenia (sic!) lodowych okresów (s. 12) — „ciążą nad nimi dwie nieustanne groźby: mróz i głód" (s. 13) F2 — „bardzo trudne życie (s. 12) — „jest im zimno, są głodni" (s. 12) — „bronią swego życia walcząc z drapieżnikami" (s. 12) — „codzienna troska" (s. 12) F3 — „ciężkie życie ludzi paleolitu" (s. 8) 195 �— „cierpienia spowodowane chłodem, chorobami i atakami dzikich zwierząt (s. 8) F4 — „walka z chłodem" (s. 8) — „ich głównym zajęciem jest poszukiwanie pożywienia" (s. 7). Z kart podręczników radzieckich i francuskich wyłania się mrożący krew w żyłach obraz życia paleolitycznego. Umieszczają one czło­ wieka pierwotnego na łonie groźnej Natury, gdzie narażony jest na głód i chłód, nękany przez drapieżniki i choroby, osaczony niebez­ pieczeństwami i pogrążony w strachu. Jednym słowem — nieodwo­ łalnie skazany na cierpienie. Podręczniki pomijają fakt, że epoka, nosząca impresjonujące miano „lodowej", nie była nieprzerwanym ciągiem śnieżnych zamieci i składała się także z licznych okresów ciepłych, kiedy to klimat bywał o wiele łagodniejszy od dzisiejszego. W podobny sposób odwracają się od danych etnograficznych, pokazujących dobitnie, że współcześni myśliwi-zbieracze, dysponu­ jący środkami technicznymi nie odbiegającymi od paleolitycznych, nie zajmują się jedynie desperackim poszukiwaniem pożywienia i potrafią w pełni zaspokoić swe potrzeby pracując znacznie mniej niż współczesny Europejczyk. Absurdalne obrazy „groźnej natury" i „słabego człowieka" mimo że nieuprawnione empirycznie, pełnią kluczową rolę w podrę­ cznikowej opowieści. Paleolit jest tu przedstawiony jako czas początków. Wtedy to właśnie człowiek „nauczył się", „zaczął", „odkrył", „zauważył", „spostrzegł", „wymyślił". Wszystkie książki stwierdzają zgodnie, że paleolicie człowiek „nauczył się": wyrabiać narzędzia, wykorzystywać i niecić ogień, żyć w grupie oraz budować schronienia. Bywa do tego dorzucane wytwarzanie odzieży oraz powstanie religii, magii i sztuki. Mamy więc na tej liście technikę, organizację społeczną, życie duchowe; słowem — Kulturę. Podręcz­ niki mają ambicję wyjaśnić jak ona powstała. Kluczem tego wyjaśnienia staje się nakreślona uprzednio wizja „wrogiej natury" i „słabego człowieka". Zobaczmy jak przedstawione są związki przyczynowo-skutkowe, mające tłumaczyć pojawienie się narzędzi, wykorzystania ognia, życia społecznego oraz religii. 4 Narzędzia: ZSRR — „Ludzie nie posiadali takich potężnych łap, mocnych pazurów i zębów, jakie posiadają wielkie zwierzęta drapieżne (...). Ostrze było twardsze od wszelkich zębów i pazurów, cios zaś wymierzony ciężką maczugą był mocniejszy od uderzenia łapy niedźwiedziej" (Rl:s.l2). Francja — „krzemienna siekiera zdwajała jego siły" (Fl:s.l3) — „aby się lepiej bronić, ludzie wytwarzali broń i narzę­ dzia" (F2:s.l2) Widzimy więc, że człowiek zaczął wytwarzać narzędzia tylko dlatego, że był słaby, a musiał bronić się przed groźnymi zwierzęta­ mi. Ogień: ZSRR — „Ludzie zauważyli jednak, że straszny ogień może być też wiernym przyjacielem człowieka: daje ciepło w zimną pogodę i broni przed drapieżnymi zwierzętami (...). Okrutne drapieżniki nie miały odwagi napadać na ludzi, siedzących nocą przy ognisku, palącym się jasnym płomieniem" (Rl:s.l3). — „Ogień — to była rzecz wyjątkowej wagi! Bez niego groziła śmierć od zimna (...). Korzystanie z ognia ułatwiało ludziom życie. Mogli oni ogrzać się przy ognisku, chroniąc się przed zimnem, za pomocą ognia można było odstraszać dzikie zwierzęta..." (R2:s.8--9) Francja — „ogień jest poszukiwany, ponieważ oświetla jaskinię, płosząc niedźwiedzie" (Fl:s.l3) — „To niezwykłe odkrycie przyniosło im ciepło i światło, jak również środek obrony przed dzikimi zwierzętami, które boją się ognia" (F3:s.l3). Elementami wspólnymi wszystkich wyjaśnień jest ochrona przed chłodem i groźnymi zwierzętami. Tak jak i w przypadku narzędzi, suponowane warunki naturalne dostarczają kompletnego wytłuma­ czenia przyczyny i celu opanowania ognia przez człowieka. 196 Zycie społeczne: ZSRR — „Najdawniejsi ludzie nie mogli żyć w pojedynkę: nie byliby w stanie zdobyć sobie żywności i podtrzymać ognia. Toteż wymarliby z głodu lub staliby się łupem drapieżników. Przeto żyli grupami-kolektywami, wspól­ nie zdobywając pożywienie i ogrzewając się przy ognis­ k u " (Rl:s.l4) — „Człowiek, posługujący się maczugą, zaostrzoną pałką i najprostszymi narzędziami, nie mógł w pojedynkę walczyć z surowymi warunkami naturalnymi i drapież­ nymi zwierzętami. Niebezpieczeństwo czyhało nań na każdym kroku. Tylko wspomagając się wzajemnie mogli ludzie bronić się przed napaścią zwierząt i zdobyć niezbędne pożywienie." (R3:s.4—5). Francja — „Aby chronić się przed chłodem, ludzie ci żyli grupami w jaskiniach" (Fl:s.l3) — „Ludzie grupują się, żeby polować" (F4:s.8) Życie w grupie — mówią podręczniki —jest koniecznością wynika­ jącą z charakteru warunków naturalnych (chłód, drapieżniki) oraz ze słabości i nieudolności człowieka, niezdolnego zdobyć pożywienie w pojedynkę. Religia: ZSRR — „Człowiek rozumny (...) odczuwał strach wobec otacza­ jącej go przyrody (...). Nie rozumiejąc przyczyn natural­ nych zjawisk przyrody, ludzie objaśniali je działaniem tajemnych sił nadprzyrodzonych. Człowiek starał się zjednać sobie na pomoc siły nadprzyrodzone (...). Wie­ rzenia religijne przeszkadzały ludziom w poszukiwaniu prawdziwego wyjaśnienia zjawisk przyrody" (Rl:s.20) — „Częstokroć człowiek był bezsilny w walce z przyrodą, od której całkowicie zależał. Strach wobec groźnych i niepojętych sił przyrody zrodził wierzenia w nadprzyro­ dzone siły duchów przyrody, a następnie bogów" (R2:s.l2). Francja — podręczniki francuskie nie wypowiadają się bezpośred­ nio na temat genezy religii, poświęcają jednak sporo uwagi „funkcji" sztuki paleolitycznej, będącej jednym z głównych przejawów religii paleolitu. Znajdujemy tam następujące wytłumaczenia: — „chodziło o zapewnienie sukcesu na polowaniu" (FI: 14) — „rzucano w ten sposób „urok", który miał zapewnić owocne polowanie" (Fl:s. 14) — „aby uczynić polowanie bardziej owocnym" (F4:s.8). Podręczniki radzieckie, by wytłumaczyć powstanie religii, odwołują się bezpośrednio do wizji „wrogiej przyrody" i „słabego człowieka". Ponieważ przyroda jest groźna, a człowiek bezbronny, wymyśla on religię, szukając ukojenia w tworach swej fantazji. W aspekcie magicznym religia ma charakter utylitarnej manipulacji, podobna nauce, od której odróżniają tylko poznawcza jałowość. Podręczniki francuskie kładą nacisk na użytkową funkcję sztuki i magii, a więc i religii, wiążąc je ze zdobywaniem pożywienia. W obu wersjach przedstawia się nam życie duchowe, jako rezultat praktycznych potrzeb człowieka zmagającego się z wrogą Naturą. Geneza wszystkich dziedzin kultury znajduje więc jednakową racjonalizację. Było chłodno, głodno, niebezpiecznie i straszno, więc człowiek stworzył Kulturę. Choć warto podkreślić, że słowo „stwo­ rzyć", sugerujące inwencję i aktywną przedsiębiorczość, nie pada. Człowiek raczej „zaczął" i „nauczył się". Stało się tak, bo człowiek m u s i a ł „zacząć i nauczyć się". Inaczej nie mógłby przeżyć. Jeden z podręczników radzieckich wyraża to dosłownie: „Dla ludzi nastąpiły czasy ciężkich prób. Chcąc wyżyć, musiał teraz człowiek wytężyć swe siły w walce z surową przyrodą. I człowiek nie tylko wyżył..." (R2:8). Istotnie, nie tylko wyżył, ale także „zaczął i nauczył się". Tak przynajmniej twierdzą podręczniki. Jakkolwiek autorzy szkolnych książek zapewniają nas uroczyś­ cie, że obraz prehistorii jest owocem mrówczej pracy archeologów, ci ostatni muszą drapać się solidnie po głowach, nie bardzo rozumie- �jąc, jakie z ich źródeł mogą usprawiedliwiać podobne wywody na temat diabolicznie groźnej natury, słabości pierwotnego człowieka i wynikającej stąd genezy kultury. Prawdziwych źródeł podręczniko­ wej prehistorii trzeba szukać z pewnością poza archeologią. W poemacie Titusa Lucretiusa Carusa De rerum natura z pierw­ szego wieku przed naszą erą znaleźć możemy dziwnie znajome obrazy. Tak pisał poeta-filozof o bytowaniu pierwotnych ludzi: „co szczególnie niepokoiło tych nieszczęśników, to ataki dzikich zwie­ rząt" (V:982—3). „Wśród gałęzi kryli swe prymitywne i brudne członki, by uniknąć smagających uderzeń wiatru i deszczu" (V:955—7). W takich to opłakanych warunkach istoty ludzkie wiodły nędzne życie, „błąkając się, pełne przerażenia" (V:972). „To potrzeba sprawiła, że narodziły się nazwy rzeczy" (V:1029), koniecz­ ność także zdecydowała, że ludzie połączyli się w społeczeństwo, „w przeciwnym razie rodzaj ludzki byłby niechybnie zaginął" (V:1025—7). Już tych kilka cytatów pozwala zauważyć uderzające podobieństwa między antycznym poematem, a współczesnymi ksią­ żkami szkolnymi. Wroga przyroda, ze swym nieodłączonym atrybu­ tem w postaci agresywnych zwierząt, pożałowania godna kondycja pierwszych ludzi i powstanie kultury, zrodzonej z pragmatycznej konieczności. Czyżby więc była podręcznikowa prehistoria swobod­ ną fantazją, zainspirowaną dziełem literackim, napisanym w cza­ sach, gdy część Europy sama była jeszcze pogrążona w prehistorii? Zbyt proste to tłumaczenie, nie tłumaczące w istocie niczego. Droga, która wiedzie od Lukrecjusza do podręczników, jest długa. Spróbuj­ my nią podążyć, z nadzieją, że odnajdziemy wyjaśnienie szkolnej opowieści o prehistorii. 5 Przypomnijmy, że Lukrecjusz, ciągle dziś czytany i dostępny w tanich wydaniach, nie był ani twórcą, ani jedynym propagatorem tej wizji początków człowieka. Znaleźć ją można w I I w. p.n.e. u Polibiusa , w I w . p.n.e. u Diodora Sycylijskiego , Witruwiusza , i Cycerona. Późnymi kontynuatorami tego wątku są w I I I w. Arnobius, w IV Prudencjusz, w V I I I Paulus Diaconus. Jej ostatni średniowieczny ślad pojawia się w pismach bizantyjskiego mnicha z X I wieku, Tzetzesa. Tzetzes był także ostatnim, który mówił o zagrożeniu pierwotnych ludzi przez dzikie zwierzęta. A jest to motyw istniejący w antycznej literaturze niemal od jej początków, podobnie jak i przekonanie o cielesnej słabości człowieka pozbawio­ nego kłów, pazurów i futra (Tab. 1). Idee słabości człowieka i wrogiej natury („natura non mater, sed noverca" — pisał Cyceron) są równie stare jak europejska kultura. Używane były bądź to razem, bądź oddzielnie, stanowiąc elementy opowieści o sensach nader rozmaitych. W epoce rozkwitu chrześcijaństwa obrazy te znikają z kart literatury. Na ich ponowne pojawienie się trzeba czekać aż do połowy wieku X V I I I . A powracają wtedy w glorii tryumfu. Niemal żaden z erudytów tej epoki nie pominął pytań o życiu pierwszych ludzi i o pochodzeniu kultury. Wzbudzały one szczególne zaintere­ sowanie myślicieli francuskich i szkockich, ich też pisma należą do najlepiej znanych. Zobaczmy jaką koncepcję najdawniejszych dzie­ jów mają one do zaproponowania. 6 7 8 9 10 11 Georges Louis Leclerc, książę Buffon, jeden z najświetniejszych naturalistów X V I I I wieku, tak widział człowieka umieszczonego w warunkach pierwotnej przyrody: „na ziemi, która drżała pod jego stopami, nagi duchem i ciałem, wystawiony na działanie zmiennych żywiołów, ofiara wściekłości dzikich zwierząt" . Nicolas-Antoine Boulanger, w historycznym dziele z 1766 roku przedstawiał ową epokę w sposób następujący: „Był taki czas, gdy nieszczęśni mieszkańcy ziemi musieli nabrać całkowitej odrazy dla swej siedziby, która była teatrem najstraszliwszych katastrof (...) „i gdzie czło­ wiek miał tak wiele powodów by nienawidzić natury, która wszyst­ kiego mu odmawiała, która niszczyła jego domostwa, która nieu­ stannie go przerażała i która nie zaspokajała prawie żadnej z jego potrzeb". Z kolei Voltaire, w Essaie sur les moeurs z 1756, mówi nam, że w tamtej epoce „drapieżne bestie musiały zamieszkiwać ziemię i pożerać część rodzaju ludzkiego" . To samo stwierdza szkocki erudyta James Burnet, lord Monboddo, pisząc: „Był czas, gdy dzikie bestie walczyły z nami o panowanie nad tą z i e m i ą " . 12 13 14 15 Jak widzimy, pierwotna przyroda filozofów, podobna podręcz­ nikowej, nie jest życzliwa pierwszym ludziom, budząc ich wielki strach i nękając za pośrednictwem dzikich bestii, które obdarzone są szczególnym apetytem na ludzkie mięso. W odróżnieniu od podręcz­ ników brak jest tu mrozu, ale godnie zastępują go „katastrofy", oznaczające wówczas nagłe zmiany warunków środowiska. Już sama scenografia pozwala się domyślać jakie musiało być życie naszych dalekich przodków. Dla Buff ona byli oni „wszyscy jedna­ kowo przeniknięci wspólnym uczuciem śmiertelnego przerażenia, wszyscy jednakowo dręczeni potrzebami" . Boulanger przedstawia nam „życie w biedzie i trwodze", „ciężką i nieznośną egzystencję", „życie niepewne, niespokojne i tułacze", pogrążające pierwotnego człowieka w „głębokiej melancholii" . Dla Helvetiusa „głód jest jedynym źródłem (...) jego działania" , a baron d'Holbach widzi człowieka „nagim i pozbawionym pomocy" . W 1748 roku Montesquieu pisze, że człowiek pierwotny doświadczał przede wszystkim „uczucia swej słabości", do którego dołączyć musiał w sposób nieunikniony bolesną „wiedzę o swych potrzebach (...). Wszystko przyprawia go o drżenie, wszystko go p ł o s z y " . Mamy w tych obrazach biedę, troskę, głód, melancholię, tułaczkę, a nade wszystko przerażenie i tylko brak chorób na liście plag odróżnia prehistorię filozofów od prehistorii podręczników. W takim to nieszczęsnym stanie człowiek osaczony jest nieustan­ nie przez swe najprostsze potrzeby: — „nagleni przez podstawowe potrzeby" (Buffon) — „ich tryb życia wynikał przede wszystkim z konieczności zaspo­ kojenia podstawowych potrzeb" (Boulanger) — „zaprzątnięty był zachowaniem swojego istnienia" (Montesquieu) — „ludzie zajęci byli wyłącznie swymi potrzebami" (Voltaire) — „ich rzemiosło nie mogło wyjść poza krąg naglących potrzeb" (Voltaire) — „Pierwsza uwaga ludzi była zwrócona ku zdobyciu podstawo­ wych środków przeżycia i ku wykonaniu tych zajęć, które są bezpośrednio niezbędne dla egzystencji" (J. Millar). Charakter podstawowych potrzeb człowieka określony jest przez jego słabość i strach wobec wrogiej natury. Dla ich zaspokoje­ nia niezbędna jest Kultura. Zobaczmy jak filozofowie X V I I I wieku tłumaczyli powstanie narzędzi, życia społecznego i religii. Według Voltaira „ludzie nie mogli bronić się przed dzikimi zwierzętami, jak tylko rzucając kamieniami i zbrojąc się w grube gałęzie drzew" . Kamienie i maczugi stanowiły pierwszą broń człowieka, a pierwotna walka z dzikiem zwierzem wystarcza do wyjaśnienia jej genezy. Ta sama przyczyna zadowala Helvetiusa, gdy próbuje on zrozumieć pochodzenie życia społecznego: „Ludzie zjednoczyli się przeciwko zwierzętom, swym wspólnym w r o g o m " . James Burnet pisał w tym samym duchu: „Innym wymienionym przeze mnie motywem, jaki skłonił człowieka do zawiązania społe­ czeństwa, była samoobrona, konieczność której tym jaśniejszą nam się pokaże, jeśli rozważymy dwie rzeczy: pierwsze, że człowiek słaby jest ze swej natury i nie tak dobrze wyposażony jest większość dzikich zwierząt, po drugie, że sam jest naturalną pastwą tych zwierząt". Szczególną uwagę zwracają sążniste wyjaśnienia genezy religii. Już Lukrecjusz zapytywał: „Skąd bierze się jeszcze do dziś u śmiertel­ nych trwoga, która każe im na całej ziemi stawiać świątynie bogom?" (V: 1165—7). Objaśniał to działaniem ludzkiej wyobraźni, która podsuwa człowiekowi obrazy istot doskonałych, ale przede wszystkim — ignorancją: „ludzie obserwowali system niebieski i jego niewzruszony porządek z niezmiennym powrotem sezonów roku, nie mogąc pojąć jego przyczyn. Nie mieli więc innej możliwości jak przypisać wszystko bogom". ( V : l 183—6). Tak oto — twierdzi — powstała religia, ciągle jeszcze zniewalająca człowieka w zabo­ bonnym strachu. I wołał patetycznie rzymski poeta: „O nieszczęsna raso ludzi, która uznając w bogach takie przyczyny, przypisała im na dodatek okrutny gniew! Ileż lamentów samiście sobie zgotowali, ileż plag dla was, ileż łez dla waszych potomków! (V: 1194—8). Tę skargę można by włożyć w usta każdego niemal filozofa Oświecenia. Także co do mechanizmu powstania religii są zgodni z Lukrecjuszem. Holbach pisał: „nie rozumiejąc sił natury, sądzono, że jest ona poruszana przez wielkiego ducha. Ludzie wypełnili naturę duchami, ponieważ prawie zawsze nie pojmowali prawdziwej przyczyny zjawisk" . Voltaire przedstawiał z kolei takie rozumowanie: „Wy16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 197 �daje się, że aby dowiedzieć się jak wytworzyły się wszystkie te kulty czy przesądy, należy prześledzić działanie ludzkiego umysłu pozos­ tawionego samemu sobie. Oto osada półdzikich ludzi widzi jak niszczeją owoce, które ich żywią; powódź burzy im kilka chat, grom pali kilka innych. Któż uczynił im to zło? Nie może to być żaden ze współziomków, bo wszyscy cierpią jednakowo, musi to być jakaś tajemna moc; nęka ich, trzeba więc ją ułagodzić" . Tak oto miała powstać wiara w bogów i ich kult. Rozumowanie to powtórzą później autorzy szkolnych podręczników. Dla nich także wyjaśnie­ niem genezy religii będzie ignorancja pierwszych ludzi i nieprzyjazność destrukcyjnej przyrody. Pierwotna opresja człowieka wyjaśnia powstanie religii, ale i samo istnienie religii może już dowodzić, że nasi przodkowie byli nieszczęśliwi. Nicolas-Antoine Boulanger był o tym przekonany, głosząc, że „jeśli człowiek byłby szczęśliwy, nie miałby żadnego powodu, by pogrążać się w smutku, jego kult nie byłby czym innym jak kultem wesela, hymnem pochwalnym, wdzięcznością dla dobrodziejstw natury i uwielbieniem dzieł Stwór­ cy; nie byłby wymyślił tysiąca instytucji służących pognębieniu własnej duszy, zatruciu swych dni nieustannym płaczem i uczynieniu swej egzystencji nieszczęsną" . Struktura filozoficznej wizji najdawniejszych dziejów znajduje swój odpowiednik w podręcznikowej opowieści o paleolicie. Te same obrazy wrogiej przyrody i słabego człowieka, to samo pragmatyczne wytłumaczenie,genezy kultury, która miała się zrodzić z wytężonych prób zaspokojenia podstawowych potrzeb (Tab. 2). Nie ma to znaczyć, że dzieła Oświecenia są ulubioną lekturą wszystkich autorów podręczników. Porównując te dwa typy tekstów, nie należy szukać źródeł inspiracji bezpośredniej. Przecież ta sama koncepcja początków pozostała bez zmian przez cały wiek X I X , a i w pierwszej połowie wieku X X jej dominacja wydaje się nienaruszona. W cza­ sach pozytywizmu stanowiła sam rdzeń święcąc tryumfy teorii ewolucjonistycznej i bez trudu odnaleźć ją można w pracach Comta, Spencera, Morgana, MacLennana, Lubbocka, Tylora, Engelsa czy nieco później Frazera, by wymienić tylko nazwiska najbardziej eminentne, czy po prostu najbardziej znane. W wieku X X , jej ślady ciągle są jeszcze rozsiane w kulturze europejskiej, poczynając —jak zobaczymy — od komiksów dla dzieci, a kończąc na programie Partii rządzącej jednym z największych imperiów współczesnego świata. Jest dość jałowym zajęciem zastanawianie się nad wpływami jednej epoki na drugą, choć istnienie ich nie ulega wątpliwości. Ważniejsze jest uświadomienie sobie, że wizja początków jest nie tylko kombinacją obrazów, należących do starej tradycji myśli europejskiej, ale również owocem pewnej Metody. Jej reguły także pozostają niezmienne od tysiącleci. Polega ona na szczególnym rozumowaniu dedukcyjnym. Jego punktem wyjścia są aksjomaty o słabości człowieka pozbawionego Kultury i o wrogości otaczającej go przyrody. Wywiedziony z nich zostaje wniosek, że życie pierwot­ nych ludzi musiało być wypełnione bez reszty walką o biologiczne przetrwanie. Pojawienie się kultury jako narzędzia tej walki, jest jej prostą konstrukcją. Pomijając na razie dyskusję nad założeniami wyjściowymi, zwróćmy uwagę, że przejście od tezy o walce o przeży­ cie do twierdzenia, że Kultura jest jej skutkiem, pozostaje dalekie od oczywistości i wymaga przyjęcia dodatkowych założeń, które zosta­ ły przez wszystkich autorów przemilczane, zapewne jako rozumieją­ ce się same przez się. Oto cała konstrukcja rozumowania dedukcyj­ nego opiera się na założeniu fundamentalnej opozycji między człowiekiem a Naturą. Teksty filozoficzne zdają się nam sugerować, że człowiek nie jest częścią Natury. Co prawda żyje w jej środowisku, jest przez Naturę otoczony, ale pozostaje jednocześnie jakby z niej wyłączony. Przyroda jest wroga, obca, zewnętrzna. Istnieje między nią a człowiekiem zasadnicza sprzeczność, ciągły konflikt i tragiczne niedopasowanie. Oto na przykład człowiekowi jest zimno. I dlatego musiał opanować ogień. Wygląda na to, że zwierzętom nie jest zimno. Zapewne z tego powodu nie wykorzystują ognia. Podobnie — odnosi się wrażenie — wzajemne pożeranie się jest rzeczą najzupełniej normalną jedynie wśród zwierząt. Dlatego żadne z nich — w przeciwieństwie do człowieka — nie było zmuszone fabrykować narzędzi dla obrony przed drapieżnikami. Nawet słabe zajączki, niewątpliwie słabe, bo pozbawione przecież wielkich zębisk i pazu­ rów, nie stawiają oporu złym wilkom za pomocą maczug i kamieni. A człowiek? Ponieważ był słaby, musiał uzbroić się w narzędzia. 31 32 198 Zapewne dlatego, że prawa natury nijak do niego się nie odnoszą i nie jest dopuszczalne, by cokolwiek go zjadało. Nie może przeżyć będąc zjadany, musi więc „zacząć" i „nauczyć się", czyli stworzyć Kulturę. Mimo wyłączenia człowieka z Natury, wyjaśnienie powsta­ nia kultury — warto zwrócić uwagę — ma charakter czysto naturalistyczny. Dodatkowo, rozumowanie to wspiera się na nastę­ pujących założeniach: 1. Behawioryzm — działanie człowieka wywołane jest wyłącznie wpływem bodźców środowiska zewnętrznego. Jeśli stany mentalne mają tu jakiekolwiek znaczenie, to z pewnością nie są one autonomi­ czne, stanowiąc — jak np. strach rodzący religię — bezpośredni i automatyczny rezultat wpływu zewnętrznego (zagrożenia przyrod­ nicze). W ten sposób całe postępowanie człowieka pierwotnego znajduje behawiorystyczne wyjaśnienie. Nie ma tu miejsca na niezdeterminowany akt twórczy albo przypadek. 2. Materializm — ściśle związany z założeniem behawioryzmu. Jest to materializm nie tylko w formie umiarkowanej, głoszący, że świadomość nie określa bytu, ale także w swej skrajnej postaci, przekonany, że byt w pełni świadomość determinuje. Ludzie spędza­ ją cały swój czas na poszukiwaniu pożywienia (np. Rl:s.l6; F4:s.7), tylko rzadko, gdy szczęście im dopisze i polowanie jest udane „zapewnia ono okresy odpoczynku (...), w czasie których ludzie znajdują czas na refleksję" . Poza tymi krótkimi momentami, człowiek zapewne nie myśli, bo nie ma czasu, więc myśl i świadomość nie mogą mieć żadnego udziału w genezie kultury. 3. Utylitaryzm — wszystko co człowiek czyni jest wyrazem jego konkretnych, najczęściej biologicznych potrzeb i ma na celu prag­ matyczne zastosowanie. Narzędzia to surogat pazurów i kłów, społeczeństwo to nic innego jak rezultat ekonomicznej kooperacji, religia to tylko środek — niezdarny bo niezdarny — na uśmierzenie strachu i niepewności wobec zagadek groźnej natury. 4. Indywidualizm — wszystkie elementy kultury stworzone przez pierwszych ludzi dają się wyjaśnić przez potrzeby ludzkiej jednostki. To jednostka czuje zimno, głód, strach, niepewność. Tej wizji obca jest koncepcja kultury jako zjawiska społecznego, o cechach nieredukowalnych do właściwości ludzkiego atomu. Ścisły związek między założeniami utylitaryzmu i indywidualiz­ mu trafnie scharakteryzował Durkheim: „Jeśli bowiem społeczeń­ stwo jest tylko systemem środków zastosowanych przez ludzi w zamiarze osiągnięcia pewnych celów, te cele muszą być jednostko­ we, gdyż przed społeczeństwem istnieć mogą tylko jednostki. Z jednostki więc emanują idee i potrzeby, które uwarunkowały powstanie społeczeństw, a skoro wszystko pochodzi od jednostki, przez jednostkę trzeba koniecznie wszystko wyjaśniać. (...) Fakty społeczne są nawet do tego stopnia bezpośrednio pochodne od natury ludzkiej, że w pierwszych fazach historii można byłoby je wprost z niej dedukować bez konieczności uciekania się do obserwa­ cji" .Założenia behawioryzmu i materializmu służą do ewakuowa­ nia z ram problemu wpływów wolnej i twórczej myśli człowieka prehistorycznego, podczas gdy założenia utylitaryzmu i indywidua­ lizmu usuwają równie żenującą ewentualność wpływu niezdetermi­ nowanych i czysto konwencjonalnych idei społecznych. W ten sposób na polu bitwy zostaje tylko ekologiczny i biologiczny determinizm, dający solidne z pozoru podstawy dedukcyjnej speku­ lacji. Cóż prostszego jak odtwarzać pierwotną historię! Ponieważ jest oczywiste, że na początku była jednostka, że jednostka była słaba, że była zdeterminowana przez przyrodę, że przyroda była wroga, łatwo jest przewidzieć, jak ludzie postępowali i skąd wzięła się kultura. Scharakteryzowana powyżej metoda dedukcyjna cieszyła się dużym powodzeniem w X V I I I wieku. Helvetius wzywał czytelni­ ków: „przenieśmy się w umyśle do pierwszych dni ś w i a t a " , a wtórował mu Voltaire: „trzeba prześledzić drogę ludzkiego umysłu pozostawionego samemu sobie" (Essai sur les moeurs 1963:12—3). Główną zasadą metody było poszukiwanie przyczyn naturalnych w historii kultury. „Gdy nie potrafimy prześledzić procesu, dzięki któremu wydarzenie miało miejsce — pisał w 1793 roku Dugald Steward —jest niezykle ważnym móc pokazać jak mogło ono było mieć miejsce na skutek przyczyn naturalnych". Tenże Steward pierwszy nadał miano Metodzie: „Dla tego rodzaju filozoficznych 33 34 35 �dociekań, które nie mają jeszcze własnej nazwy w naszym języku, pozwolę sobie nadać miano Historii Teoretycznej lub Domniemanej (Theoretical or Conjectural History); wyrażenie odpowiadające prawie dokładnie znaczeniu Historii Naturalnej Pana Hume'a oraz temu jakie niektórzy pisarze francuscy nadają Historii Rozumowa­ nej" . Powróćmy jednak do aksjomatów wyjściowych, od których rozpoczyna się dedukcyjne rozumowanie filozofów. Widać wyraź­ nie, że ani zasady Historii Rozumowanej, ani wizja człowieka, jaką ona skrywa, nie wyjaśniają pochodzenia obrazów „wrogiej natury" i „słabego, cierpiącego człowieka". Te dwa fundamentalne elemen­ ty, spotkane przez nas u pisarzy antycznych, w dziełach filozofów X V I I I w. oraz w szkolnych podręcznikach, zdają się prowadzić swój własny, niezależny żywot. 36 Przyszedł wreszcie moment, kiedy musimy przywołać słowo „mit", tak wyświechtane w naszej epoce przez zbyt częste i ekscesywne użycie. Intelektualni guru mają dziś zwyczaj powtarzać, że mitem jest wszystko i że mit jest wszechobecny. Nawet jeśli nie darzymy sympatią mody, która każe odmieniać słowo m i t przez wszystkie liczby i przypadki, zmuszeni jesteśmy przyznać, że filozofi­ czne i podręcznikowe opowieści o najdawniejszej przeszłości mają pewne cechy mitów tradycyjnych, przynajmniej w tym ich aspekcie, który upodobał sobie Mircea Eliade. Eliade pisał: „Mit opowiada historię sakralną, to znaczy prawydarzenie, które miało miejsce w początkach czasu (...). Opowiadając j a k rzeczy zaistniały, wyjaśnia i odpowiada się pośrednio na pytanie: d l a c z e g o zaistnia­ ł y ? " . Podobnie i w opowieściach Historii Rozumowanej. Mówią one o tym, co wydarzyło się —jak pisał Helvetius — „w pierwszych dniach świata" oraz próbują wyjaśnić j a k powstała Kultura, starając się jednocześnie wytłumaczyć d l a c z e g o powstała. „Ro­ zumowany" dyskurs filozoficzny stawia sobie taki sam cel jak tradycyjne mity Genezy. Spójrzmy jednak i na odmienności, które je dzielą. 37 Marshall Sahlins słusznie zauważył kiedyś, że „jesteśmy jedynym społeczeństwem na świecie, uważającym, że wywodzi się ze stanu dzikości, identyfikowanego z bezlitosną naturą. Wszystkie inne ludy wierzą w swe boskie pochodzenie" .Istotnie, wszystkie inne mity, poza naszym własnym, umieszczają początki człowieka albo w ziem­ skim raju, albo w wieku złotym. Spróbujmy zobaczyć jakie atrybuty przypisywane są rajskiej egzystencji: ' — człowiek był szczęśliwy — nie musiał pracować, aby się wyżywić — znajdował w zasięgu ręki obfite pożywienie — rozumiał język zwierząt — żył w przyjaźni ze zwierzętami — posiadał władzę nad zwierzętami — życie było beztroskie (Hezjod tak pisał o ludziach złotego wieku: „żyli niczym bogowie, z sercem wolnym od trosk, z dala od cierpień i niedoli") — przyroda była przyjazna człowiekowi (Owidiusz tak ją przedsta­ wiał: „wiosna była wieczna, łagodne zefiry pieściły swym ciepłym oddechem kwiaty zrodzone bez nasienia") — człowiek nie odczuwał potrzeb (tak mówi Św. Augustyn w De civitate Dei) — był silny i doskonały. Jak łatwo zauważyć, filozoficzny i podręcznikowy obraz początków historii jest dokładnym odwróceniem wizji Złotego Wieku (Tab. 3). Gdy tu dostatek, to tam głód, tu szczęście, tam nieszczęście, tu przyjazna przyroda i sojusz ze zwierzętami, tam przyroda bezlitosna i wojna ze zwierzętami, tu siła człowieka, tam jego słabość. Nowy mit stworzony przez Historię Rozumowaną X V I I I wieku wydaje się być odpowiedzią, a zarazem wyzwaniem wobec starego mitu Złotego Wieku. Sens tego konfliktu nie jest trudny do zrozumienia. Główną ambicją epoki było przecież — jak wyraził to Holbach — „rozpro­ szyć mroki kryjące jedyną prawdę, zdolną prowadzić człowieka niezawodnie ku szczęściu, którego pragnie" . Prawdę tę skrywa przed nim błąd religii i z niego to — ciągnie Holbach — „wiodą się te trwogi, które każą człowiekowi usychać z przerażenia lub oddawać gardło dla chimer" . Aby uwolnić ludzi od trwogi, należy pokazać im naturalne przyczyny zjawisk, które zwykli dotąd przypisywać 38 3 40 41 12 43 44 działaniu potężnego a mściwego Boga. Trudno się dziwić, że Lukrecjusz, który stawiał sobie podobny cel i którego nauki nazywane są antyreligijną machiną wojenną, tak był bliski sercu oświeceniowych filozofów. Oprócz antyreligijnej pasji, połączyła ich też wspólna wizja Początków, odwracająca atrybuty mitów o rajs­ kiej doskonałości i szczęściu człowieka. By uwolnić człowieka od trwogi, nie wystarczy pokazać mu naturalne przyczyny zjawisk, trzeba dać mu jednocześnie poczucie własnej wartości i wiarę w samodzielny sens ziemskiej egzystencji. Rajski mit był przeszkodą dla realizacji tych marzeń. I jego wszechobecność drażniła. Aż do początków X V I I I wieku fundamentalnym dziełem historycznym kultury europejskiej była Biblia. Mojżesz, któremu przypisywano autorstwo pierwszych jej ksiąg, w tym Genezy, nazywany był „największym historykiem, najbardziej szlachetnym z filozofów" . Za sprawą Biblii, mit Rajskiej Egzystencji stał się kanonicznym wzorem historycznej opowieści o najdawniejszych czasach. Jacques Bćngine Bossuet, preceptor Delfina w latach 1670—80, który z racji swej funkcji opracował wielki Discours sur I'histoire universelle, kreślił tam taki obraz początków: „(Mojżesz) pokazuje nam dosko­ nałość i potęgę człowieka, noszącego w sobie obraz Boga; jego władanie nad zwierzętami; jego niewinność i szczęście w Raju, którego wspomnienie przetrwało w postaci złotego wieku poe­ t ó w " . Wizja ta kieruje ludzkie marzenia ku rajskiej krainie i nie skłania do dumy z życia doczesnego i jego dzieł. Dla Oświcenia zafascynowanego twórczą siłą ludzkiego umysłu, dla epoki, która zakończy się wyniesieniem na ołtarz paryskiej Notre Dame bogini Rozumu, rajski mit musiał być obelgą i wyzwaniem. Historia Rozumowana nie szczędziła mu cierpkich słów. I tak przykład Buffon, kończąc ironiczny opis Złotego Wieku, zapytywał z przeką­ sem: „aby być szczęśliwym, cóż zatem trzeba, jeśli po prostu niczego nie pragnąć?" I kontynuował z pasją: „Jeśli to jest prawdą, powiedzmy od razu, że przyjemniej jest wegetować niż żyć, niczego nie łaknąć niż zaspokajać swe łaknienia, spać apatycznym snem niż otworzyć oczy by widzieć i czuć; pozwólmy naszej duszy pogrążyć się w odrętwieniu, naszemu umysłowi w mrokach, nie posługując się ni jednym ni drugim, by stać się w końcu masą bydlęcej materii, przywiązanej do ziemi" . Oto prawdziwe przesłanie opowieści 0 Złotym Wieku, odczytanej przez Oświecenie! Rajski obraz ma być jedynie pochwałą pasywności i stabilności. Wiek X V I I I przeciwsta­ wia mu apoteozę życia czynnego, jakie człowiek winien wieść tworząc cywilizację i pielgrzymując po drodze wiodącej ku prawdzie 1 szczęściu. Duch klasyczny kochał niezmienność, chciał być nie­ zmiennością samą. Duch zrewoltowanego Oświecenia przeciwnie, pragnie być zmianą. Zmianą, która jest rozwojem i postępem. Szlak postępu wiedzie od stanu pierwotnej dzikości do dzisiejszego dnia kwitnącej cywilizacji. Jego kolejne etapy wyznaczają przemiany „sztuk gospodarczych", poczynając od epoki myślistwa, poprzez epokę hodowli, rolnictwa aż po epokę handlu. Ten spekulatywny system czterech epok, o antycznym rodowodzie, był powszechnie obecny w myśli oświeceniowej . Filozofowie X V I I I wieku umiesz­ czali siebie na końcu czwartej epoki. Jest ona punktem docelowym szlaku postępu i z tego miejsca roztacza się taki oto widok dokonań: „Kwiaty, owoce, nasiona udoskonalone, pomnożone do bezliku, użyteczne gatunki zwierząt rozpowszechnione i rozmnożone, gatun­ ki szkodliwe ograniczone, usunięte, wygnane; złoto i żelazo, bardziej jeszcze niezbędne niż złoto, wydarte z wnętrzności ziemi, potoki opanowane, rzeki uregulowane, zwężone, morze ujarzmione, pozna­ ne, przebyte z jednej półkuli na drugą, lądy dostępne wszędzie, wszędzie uczynione płodnymi; w dolinach powabne łąki, na równi­ nach żyzne pastwiska i obfite łany, pagórki pokryte winoroślą i owocem, ze szczytami ukoronowanymi użytecznym drzewem i młodniakami, pustynie przemienione w ludne miasta przez olbrzy­ mi lud, który w nieustannym ruchu wędruje z centrów aż na krańce; szerokie i uczęszczane drogi, kontakty nawiązane wszędzie jako znak siły i jedności społeczeństwa; tysiące innych pomników potęgi i chwały pokazuje dostatecznie, że człowiek, władca ziemskiej dziedziny, zmienił i odnowił całą jej powierzchnię" . Tak oto pojawia się przed nami nowy obraz Rajskiego Ogrodu, przeniesione­ go z początków historii w teraźniejszość. Saint-Simon pisał przecież: „Wiek Złoty, umieszczony przez ślepą tradycję w przeszłości, jest 45 46 47 48 49 199 �50 przed n a m i " . Świat cywilizowany będzie niczym nowe dzieło Stworzenia, gdzie wszystko głosi chwałę swego Stwórcy — Człowieka. Historia ludzkości staje się nową Genezą, a człowiek zajmuje w niej miejsce Boga. Przeniesienie Złotego Wieku z początku osi czasu na jej koniec jest niezbędne dla struktury tego mitu. Konieczne jest także, aby opuszczone przez złoty wiek miejsce wypełnione zostało jego przeciwieństwem — obrazem słabego i nieszczęsnego człowie­ ka, otoczonego wrogą przyrodą. W ten sposób zostały stworzone wyjściowe aksjomaty rozumowania dedukcyjnego, które doprowa­ dziło filozofów do specyficznego „wytłumaczenia" genezy kultury. Widać wyraźnie jak związane jest ono — czyż mogłoby być inaczej? — z ateistyczną pasją. Przekonanie, że historia zaczyna się w wieku dzikości, pogrążającej człowieka w niedostatku i cierpieniu, idzie w parze z wiarą, że potrafimy być twórcami ziemskiego raju cywilizacji. Człowiekowi zostaje tu przydany atrybut boskiej potęgi, bowiem zbawienie dokonuje się przez cywilizację, której człowiek jest twórcą. Kiedy podziela się tę wiarę, trudno być przyjacielem religii. W Związku Radzieckim, gdzie ateistyczna skłonność otrzy­ mała sankcję urzędowych dokumentów, wizja bestialskich począt­ ków i pierwotnej opresji znalazła się nawet w programie KPZR. W 1962 roku naukowy przegląd „Sowietskaja Archeologia" zamieś­ cił artykuł zatytułowany Archeologia i religia, przypominający na pierwszej stronie słowa tego dokumentu. Brzmią one tak oto: „Konieczne jest prowadzić systematyczną, szeroko zakrojoną pro­ pagandę naukowo-ateistyczną, z cierpliwością wyjaśniać błędność wierzeń religijnych, powstałych w przeszłości na bazie przytłoczenia człowieka niezrozumiałymi siłami przyrody". Po czym autor dodaje od siebie retoryczne pytanie: „Czy archeolodzy mogą pozostać na boku w walce z wrogą nam ideologią religijną" . Na podobne pytanie, filozofowie Oświecenia odpowiedzieliby z pewnością grom­ kim „Nie!". Odpowiedź ta wyraża wiarę i nadzieję. Wiarę w cywili­ zację i nadzieję, że może ona przynieść człowiekowi wyzwolenie. Ta wiara i ta nadzieja przekazywane są do dziś w europejskich szkołach, gdzie oświeceniowy mit początków panuje niepodzielnie. Ale nie tylko szkolne podręczniki zajmują się jego propagowa­ niem. Identyczną wizję życia pierwotnych ludzi można znaleźć w komiksach. We Francji będzie to seria popularnych zeszytów 0 młodym myśliwym Rahanie. Ów „syn dzikich wieków", musku­ larny blondyn, spędza czas na walce z okrutnymi zwierzętami 1 zabobonną ciemnotą innych mieszkańców Ziemi, przeważnie niesympatycznych i żądnych krwi brunetów. Perypetie Rahana można oglądać także w telewizji, w formie licznych filmów rysunko­ wych, nadawanych w godzinach popołudniowych i mających do­ starczyć szkolnej dziatwie odpoczynku po powrocie do domów. Sceny pierwotnej i bezwzględnej walki o byt przedstawiają także „powieści prehistoryczne" J. H . Rosny-Ainćgo, z których najbar­ dziej znana, Walka o ogień, zalecana jest jako lektura uzupełniająca w szkołach francuskich i radzieckich (istnieje tłumaczenie rosyjskie). „Powieści prehistoryczne" Rosny-Ainćgo, wznowione ostatnio przez oficynę wydawniczą Roberta Laffonta ,korzystają z sukcesu jakim była ekranizacja Walki o ogień, przeniesionej w świat filmowe­ go widowiska na wielką skalę przez Jean-Jacquesa Anneau, przy użyciu wszystkich atrybutów mitycznej wizji początków. Amatorzy dzieł bardziej wyrafinowanych mogą odnaleźć nasz mit w literaturze eseistycznej. I tak na przykład Konrad Lorenz, cieszący się renomą uczonego i popularnością płodnego eseisty, nie traci żadnej okazji, żeby raczyć swych czytelników opisami nędznej egzystencji człowie ka pierwotnego, pogrążonego w nieustannej trwodze i wiecznie niedojadającego .Nawet u autorów, którzy zadają sobie niewdzię­ czny trud lektur archeologicznych, jak Edgar M o r i n , naiwne obrazy ataków dzikich zwierząt i słabości człowieka są ciągle obecne. Trudno się zresztą temu dziwić, skoro i myśl naukowa nie potrafi się od nich dotąd uwolnić. Oto w 1971 roku jeden z francus­ kich archeologów nie zawahał się użyć takich słów, aby opisać życie ludzi w epoce paleolitu: „żyli we wrogim środowisku (...). Wilgotne jaskinie dostarczały im niepewnego schronienia, które musiało być bronione przed wielkimi drapieżnikami. Głód musiał być ich główną i nieustanną troską (...). Skądinąd, pojęcie szczęścia musiało być u nich bardzo ograniczone: nie przekraczało zapewne zaspokojenia podstawowych potrzeb" .Autor nie jest z pewnością przedstawicie­ 51 52 53 5 4 55 200 lem awangardy współczesnej archeologii i tylko wyjątkowo zdarza się znaleźć u archeologów ów mityczny obraz, zadeklarowany z równie naiwną otwartością. Ale świadectwa jego ukrytej obecności są niezwykle liczne i to także tam, gdzie autorzy zdają się do­ chowywać wierności zasadom naukowego postępowania. Oto na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dużym wzięciem cieszyło się wśród archeologów pojęcie „adaptacji". Czytając arty­ kuły z tego okresu można odnieść wrażenie, że „adaptacją", czyli biernym dostosowaniem się do warunków środowiska naturalnego jest wszystko, co człowiek pierwotny czynił. Ponieważ wszystko jest „adaptacją", traci ona jakiekolwiek znaczenie, stając się klasycznym przykładem tautologii. Wydaje się, że wymagania logiki ustąpiły tu miejsca tradycyjnym wierzeniom, jako że archeologowie zdają się podzielać przekonanie o pierwotnej opresji człowieka, który walcząc rozpaczliwie o przeżycie, nie ma chwili czasu, żeby usiąść, pomyśleć czy po prostu poleniuchować („lenistwo — grzech śmiertelny człowieka prymitywnego" — pisał Lorenz) . Tylko przy takim założeniu można uważać, że wszyscy, którym udało się przeżyć z tygodnia na tydzień są „zaadaptowani" do warunków środowiska, gdzie w okrutnej walce o przetrwanie nie została im dana swoboda bycia zaadaptowanym lepiej lub gorzej, albo nawet zupełnie źle. Stąd — wszystko co istnieje musi być świadectwem adaptacji. Jak dotąd, jedyne^naukowe wyzwanie wobec tego mitu pojawiło się etnologii. Rok Г968 przyniósł głośny tekst Sahlinsa ,opubliko­ wany najpierw w „Les Temps Moderns", redagowanych wówczas przez Jean Paul Sartra, a później powtarzany przez autora w wielu wersjach i tłumaczony na wiele języków. Odrzucając tradycyjną wizję życia pierwszych ludzi, Sahlins prezentuje nam społeczeństwo pierwotnych myśliwych jako wspólnotę dostatku, przedstawiając ją dekadencji cywilizacji przemysłowej. Szczęście twierdzi — polega na pełnym zaspokojeniu potrzeb, co staje się niemożliwe gdy są one zbyt wielkie. A my, ludzie cywilizacji przemysłowych, pożądamy bardzo dużo. Produkując wiele, pragniemy posiadać jeszcze więcej niż wytwarzamy i żądza ta napędza produkcyjne szaleństwo, którego wymagania skazują nas na pracę ponad siły, odbierającą prawdziwą radość życia. Dołącza do tego nierówność, wyzysk i głód, ten ostatni jakoby symbol X X wieku. Od nieszczęść takich wolni mają być jakoby jedynie pierwotni myśliwi. Z prostego powodu: zadowalają się małym. Ich potrzeby ograniczone są do minimum i można je zaspokoić niemal bez wysiłku, by cieszyć się następnie wolnym czasem i korzystać z zalet społeczeństwa, które nie zapewnia co prawda próżnych luksusów, ale czyni za to ludzi równymi i swobodnymi. Pisze Sahlins z przekonaniem o egzystencji zwróconej ku delektowaniu się pożywieniem i beztroskim trawieniu. Obok pesymistycznego obrazu współczesnej cywilizacji mamy więc idylli­ czną wizję życia ludów prymitywnych. Łatwo zauważyć, że zestawie­ nie to zbudowane zostało na kilku prostych opozycjach: dostatek — niedostatek, potrzeby ograniczone — potrzeby nieograniczone, odpoczynek — praca, beztroska — troska, równość — nierówność, wolność — zniewolenie (Tab. 4). W końcu lat sześćdziesiątych, w czasach rozkwitu kontrkultury, nikt nie kwapił się wytykać Sahlinsowi naiwności jego ataku na cywilizację współczesną. Natomiast wyidealizowany obraz życia myśliwych spotkał się od razu z krytyką . Sahlins oparł swój wywód niemal wyłącznie na danych dotyczących Buszmenów !Kung i abo­ rygenów z Ziemi Arnhema, żyjących w stosunkowo zasobnych środowiskach, gdzie egzystencja — istotnie — nie jest trudna. Jest jednak niedopuszczalne czynienie z tego generalizacji mającej odno­ sić się do wszystkich myśliwych, także tych z przeszłości. Sahlins naruszył tym samym reguły gry naukowej. Łatwo go za to krytyko­ wać. Istotne jest jednak, że jego myślenie, wchodząc w kolizję z zasadami nauki, pozostaje w zgodzie z regułami transformacji mitu początków. Jego opis życia pierwotnych myśliwych odpowiada charakterystyce Złotego Wieku. Cywilizacja współczesna staje się nowym wcieleniem stanu dzikości i upadku. Nic tu nowego. Także pomysł, że nadmierne potrzeby są źródłem wszystkich strapień, ma już swoje lata. Przecież Horacy pisał: „Multa petentibus, desunt multa" (Ody I I I , 16). Była to zresztą obiegowa myśl cyników, głoszących, że droga ku szczęściu wiedzie przez odrzucenie sztucz­ nych żądz i ograniczenie się do nielicznych a całkowicie naturalnych 56 57 58 �potrzeb. I warto dodać, że to właśnie cynicy pozostawili nam pierwsze świadectwo rewolty człowieka cywilizowanego przeciwko cywilizacji, będąc pierwszymi przedstawicielami kontrkultury . Idee te odradzały się potem wielokrotnie, jak choćby w czasach XIX-wiecznego romantyzmu, czy wreszcie w latach sześćdziesiątych wieku naszego. Entuzjastyczne Oświecenie, zafascynowane postę­ pem, przeniosło rajską epokę w przyszłość; rozczarowany wiek X X , tracąc nadzieję na zbawienie przez cywilizację, umieścił raj z powro­ tem na jego dawnym miejscu w początkach czasów. 59 Sukces artykułu Sahlinsa okazał się wielki. Echa tego tekstu rozeszły się szeroko i mierzą się choćby wielką liczbą tłumaczeń. Można je znaleźć nawet w jednym z francuskich podręczników, najnowszym i najbardziej nowatorskim . Mamy tam cytaty z auto­ rów powołujących się na Sahlinsa, a w tytule podrozdziału można zobaczyć niespotykane dotąd w szkołach pytanie: „Paleolit — raj utracony?" Oczywiście, nie łudźmy się, nie chodzi tu o paleolit. Pytanie dotyczy teraźniejszości. Odpowiedź będzie zależała od tego, czy dzień dzisiejszy budzi w nas nadzieję czy lęk. 60 PRZYPISY 1 Pragnę podziękować serdecznie Ludwikowi Stommie, który zainspirował mnie do etnologicznej lektury podręczników szkol­ nych. Kolekcja podręczników zgromadzona przez Ludwika była dla mnie dużą pomocą w pracy, a jego krytyczne uwagi pozwoliły uwolnić niniejszy tekst od szeregu usterek. Osobne podziękowania należą się radzie naukowej Fundacji Fyssen, finansującej badania autora, których część artykuł ten prezentuje. Polski czytelnik może sięgnąć dla porównania do Historii dla klasy I L.O. J. Dowiata (Warszawa 1980) czy Historii dla klasy V G. Markowskiego (Warszawa 1981). Analizowane podręczniki oznaczone są w tekście przy pomocy następujących symboli: 2 3 pierwotne 1771), (w:) John Millar of Glasgow 1735—1801, New York 1979, s. 224 Voltaire, Essai..., s. 10 Cyt. za Duchet, Anthropologic.., s. 386 Burnet, Of the origin..., t. I I , s. 384 d'Holbach, De la nature..., s. 123 Voltaire, Essai..., s. 13 Boulanger, L'Antiquite..., s. 367 R. Gralhon, Notre pays dans la prehistoire Paris 1975, s. 13 E. Durkheim Zasady metody socjologicznej, Warszawa 1968, s. 122—3 Cyt. za Duchet, Anthropologic.., s. 380 G. Bryson, A man and society. The Scottish inquiry of the Eighteen century, Princeton 1945, s. 88 M . Eliade, Le sacr'e et le profane, Paris 1965, s. 82, 84 M . Sahlins, Critique de la sociobiologie, Paris 1980, s. 174 Opracowanie według F. Ainsa, De I'age d'or a I Eldorado. Methamorphose d'un my the, „Diogene", nr 133, 1986, s. 23—44, oraz M . Eliade, Mythes, reves et mysteres, Paris 1957, uzupełnione przez autora. Hesiode, Les travaux et les Jours (w:) Theogonie, les Travaux et les Jours, le Bouclier, tłum. Paul Mazon, Paris 1960 Ovide, Les Methamorphoses, tłum. Georges Lafaye, Paris 1969 Boas, Essays..., s. 49 d'Holbach, De la nature..., s. ix Tamże, s. vii J. B. Bossuet, Discours sur l'histoire natur elle, Paris 1681, s. 47 Tamże, s. 47 Buffon, Histoire naturelle, wybór (wydane pierwotne 1758), Paris 1984, s. 154 R. L. Meek, Social science and the ignoble savage, Cambridge 1976 Buffon, cyt. za Duchet, Anthropologic.., s. 276—7 Cyt. za E. Cioran, Histoire et utopie, Paris 1960, s. 133 A. L . Mongait, Archeologija ireligija, „Sovietskaja Archeologija", nr 2, 1962, s. 3 J. H . Rosny-Aine, Romans pr'ehistoriques, Paris 1985 K . Lorenz, Les huit piches capitaux de notre civilisation, Paris 1973 E. Morin, Zagubiony paradygmat — natura ludzka, Warszawa 1977 L. Pradel, Essai sur le psychisme des Paleolithiques, „Quartar", nr 8, 1971, s. 43 Lorenz, Les huit..., s. 66 M . Sahlins, La premiere societć d'abondance, „Les Temps Modernes", nr 268, 1968, s. 641—680 R. B. Lee, I . de Vore, Man the hunter, Chicago 1968 Lovejoy, Boas, Primitivism..., s. 118 J. P. Wytteman, Histoire, geographic Classe de sixieme. Paris 1986, s. 20 Lovejoy, Boas, Primitivisme..., s. 209—10 Tamże, s. 206 Cole, Democritus..., s. 71 Loveyoj, Boas, Primitivisme..., s. 95 Tamże, s. 213 Tamże, s. 218 Lucrece De la nature, ks. V Diodore de Sicile, Histoire..., s. 18—19 Lovejoy, Boas, Primitivisme..., s. 245—6 Tamże, s. 397 Tamże, s. 271—2 Tamże, s. 210 Tamże, s. 245 Boas, Essays..., s. 194 Cole, Democritus..., s. 35 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 ZSRR Rl — F. Korowkin, Historia starożytna dla klasy V (tłum. pol.: Istorija drewniego mira), Kaunas 1974 R2 — M . Nieczkina, P. Lejbengrub, Historia ZSRR. Podręcznik dla klasy VII (tłum. pol.: Istorija SSSR), Kaunas 1984 R3 — К. Bazylewicz, S. Bachruszyn, A . Pankratowa, A. Focht, Historia ZSRR, cz. I (tłum. pol.: Istorija SSSR), Warszawa 1952 Francja FI — P. Milza, S. Bernstein, Y. Gauthier, Histoire, classe de sixieme Paris 1970 F2 — H . Qurman, A . Zwang, Y. Pasquier, J. Soletchnik, Histoire, CE 2, Paris 1986 F3 — M . Vincent, J. P. Dupre, J. P. Lochy, N . Seme, Histoire. La France au fil du temps de la prehistoire a 1789. C M 1. Paris 1986 F4 — R. Grahlon, Histoire de France, C M , Paris 1986 B. Hayden, Subsistence and ecological adaptations of modern hunter-gatherers, (w:) Omnivorous primates, pod red. R. Harding i G. Teleki, New York 1980, tab. 10.12 Lucrece, De la nature, t. 2, tłumaczenie Alfreda Ermont, Paris 1964 A. O. Lovejoy, G. Boas, Primitivism and related ideas in Antiquity, New York 1965, s. 71 Diodore de Sicile, Histoire Universelle, Paris 1737, s. 18 T. Cole, Democritus and the sources of Greek anthropology, Western Reserve University 1967 G. Boas, Essays on primitivism and related ideas in the Middle Ages, Baltimore 1948, s. 245^16 Boas, Essays..., s. 175, 184—5, 197 Cole, Democritus... Cyt. za M . Duchet, Anthropologic et Histoire au siecle des Lumiere, Paris 1971, s. 247 N . A . Boulanger, L'Antiquite devoiiee par ses usages (wyd. pierwotne 1766), Paris 1978, s. 367, 388 Voltaire, Essai sur les moeurs, (wyd. pierwotne 1956), Paris 1963, s. 10 J. Burnet, Of the origin and progress of language, t. I I , Edinbourg 1774, s. 385 Cyt. za Duchet, Anthropologie..., s. 247 Boulanger, L'Antiquite..., s. 367, 388, 390 Cyt. za Duchet, L ' Anthropologie..., s. 387 d'Holbach, De la nature ou des lois du monde physique et du monde moral, Paris 1770, s. 4 Montesquieu, Des l'esprit des lois (wyd. pierwotne 1748), (w.) Oeuvres completes, Paris 1964, s. 531 Cyt. za Duchet, Anthropologie..., s. 247 Boulanger, L'Antiquite, s. 378 Montesquieu, De 1 'esprit.., s. 531 Voltaire, Essai..., s. 11 Tamże, s. 9 J. Millar, The origin and the distinction of ranks (wyd. 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 201 �Tab. 1 Obrazy „słabości człowieka" i „ataków dzikich bestii" w literaturze antycznej słabość dzikie człowieka bestie 61 Protagoras Anaksagoras Platon Dicaearchus Filemon Polibiusz Lukrecjusz Diodor Sycylijski Cyceron Filon z Aleksandrii Seneka Pliniusz Starszy Plutarch Orygenes Tzetzes 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 + + V w. pne. V w. pne. V/IV w. pne. IV w. pne. IV w. pne. I I w. pne. I w. pne. I w. pne. I w. pne. I w. pne./I w. I w. I w. I / I I w. I I / I I I w. X I w. + + + + + + + + + + + + + + + + + + Tab. 2 Wizja epoki początków u filozofów Oświecenia Pi H Ш Ш сл Щ о У5 к a" T2 rj сл oi Z У m м O < o Гw < S Й Ш <j > И H e < H Z E D Z S O O B O O Q D wroga natura groźne zwierzęta Z słabość człowieka prymitywizm głód strach nieszczęście zależność od przyrody + + + + + + 5« Pi H zaspokojenie potrzeb przetrwanie Tab. 3 Zestawienie atrybutów Złotego Wieku i epoki początków ZŁOTY W I E K łagodny klimat sojusz ze zwierzętami odpoczynek, zabawa brak potrzeb dostatek szczęście beztroska moc doskonałość EPOKA POCZĄTKÓW surowy klimat wojna ze zwierzętami wytężona praca potrzeby głód nieszczęście troska i strach słabość niedoskonałość Tab. 4 Atrybuty społeczeństw myśliwsko-zbierackich i cywilizacji współczesnej według M . Sahlinsa, La premiere societe d'abondance O S CYWILIZACJA WSPÓŁCZESNA MYSLIWI-ZBIERACZE 1. DOSTATEK — „społeczeństwo dostatku" (s. 441) — „bardzo udana adaptacja" (s. 441—2) — „dobrobyt materialny" (s. 451) — „rodzaj dostatku material­ nego" (s. 452) — „rodzaj dobrobytu" (s. 454) 2. OGRANICZONE POTRZEBY — „want not, lack not" (s. 454) — „pożądając mało" (s. 441) — „wszystkie potrzeby są z ła­ twością zaspokajane" (s. 442) — „ni ochoty ni potrzeby obar­ czać się nadwyżkami czy przedmiotami wymiany" (s. 454) — „generalnie, potrzeby ludzi są łatwe do zaspokojenia" (s. 453) — „bardzo ograniczona ilość dóbr materialnych uwalnia ich od wielu codziennych trosk i pozwala cieszyć się ży­ ciem" (s. 458) — „każdy znajduje wszędzie pod dostatkiem tego co mu po­ trzeba" (s. 458) 3. PRACA — „myśliwi-zbieracze pracują często o wiele mniej niż my" (s. 458) — „łowy i zbieractwo nie były męczące" (s. 462) „2,5 dnia pracy na tydzień, aby zaspokoić potrzeby po­ karmowe" (s. 471) — „pracowali znacznie mniej niż robotnicy przemysłu" (s. 476) 4. CZAS W O L N Y — „wolnego czasu nie brakuje" (s. 458) — „śpi się więcej, w przeliczeniu na osobę i na rok, niż we wszystkich innych typach społeczeństw" (s. 458) — „dużo czasu wolnego" (s. 462) 5. BEZTROSKA — „mogą oczekiwać jutra bez obaw" (s. 472) — „stosunkowo bezbarwna egzy­ stencja, skoncentrowana na przyjemności delektowania się jedzeniem i beztroskim trawieniu" (s. 480) 6. RÓWNOŚĆ — „demokratyczny charakter własności" (s. 453) 7. WOLNOŚĆ — „są wolni" (s. 458) l'. NIEDOSTATEK 2'. NIEOGRANICZONE POTRZEBY — „produkując wiele, po­ żądając wiele (s. 442) —„konsumpcja jest podwój­ nie tragedią: zaczyna się z braku, a kończy się w niedostatku" (s. 444) „połowa ludzkości kła­ dzie się co wieczór spać o pustym żołądku" (s. 478) „nasza era jest epoką gło­ du bez precedensu" (s. 478) — „głodowanie stało się ins­ tytucją" (s. 478) 3'. PRACA — „skazaliśmy się sami na dożywotne ciężkie ro­ boty" (s. 445) B R A K CZASU WOLNEGO 5'. TROSKI — „przygnębienie" (s. 445) 6'. N I E R Ó W N O Ś Ć — „odstręczające różnice klasowe" (s. 479) —• „stosunki wyzysku" (s. 479) T. ZNIEWOLENIE � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bee0bdb2f0cb2def596cdfa1eb6686a6.jpg ca88a5bc999c92643ac569fff48bf944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prezentacja fragmentu ciągnionej sieci rybackiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę prezentującego fragment sieci ciągnionej (zamocowanie do końcowego drążka) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.15.6_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo sieć sieć ciągniona sieć ściankowa sieci Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8a52a6c7270a587ab67dfa01ba28fdd.jpg c2bfc4775695a64d407d46f310920161 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prezentacja góralskiego pasa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę w kożuchu, który prezentuje skórzany pas Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.8.2_01 kożuch Murzasichle odzież odzież męska okolice Nowego Targu pas skórzany strój strój podhalański stroje regionalne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37d2b241cde51c67481f5c0069f23a46.jpg 3b4ce68766d486c95cc51e4099f395df https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cdd1120de7e5a1d2be5ce34033637cc.jpg 17ed5206c12061ed5295df948095661a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c77ce51347616158d803905ac1bbc64.jpg ed6b3bd3383f829d2a8b7f2884b35ea1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prezentacja wełnianej torby (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; tkactwo ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają mężczyznę, który prezentuje z różnych stron wełnianą torbę do transportu nasobnego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.8.5_01 PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.8.6_01 PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.8.4_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale tkactwo torba transport lądowy transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff35b6feb62e0591d3982b277ee6749f.pdf 7cb36c433cf4f04fb1933984d4d0ed8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:696 Title A name given to the resource Próba analiza strukturalnej czterech legend średniowiecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.281-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. I LUDWIK STOMMA* PRÓBA A N A L I Z Y STRUKTURALNEJ CZTERECH ŚREDNIOWIECZNYCH LEGEND A n a l i z a s t r u k t u r a l n a obejmuje dwie podstawowe operacje: n a j p i e r w d z i e l i m y , potem porządkujemy. Podzielenie danej całości m a n a celu o d ­ nalezienie w niej r u c h o m y c h fragmentów, których sytuacja d y f e r e n c j a l ­ na r o d z i p e w i e n sens. F r a g m e n t y te, zależnie od dziedziny n a u k i i b a ­ dacza, nazywane mogą być różnie. U fonologów są t o „fonemy", u J e a n - P i e r r e Richarda — „wibracje", u Lévi-Straussa — „mitemy", u B a r t h e sa — p o p r o s t u „wątki". Skorzystam z tej najbanalniejszej t e r m i n o l o g i i . Poszczególny wątek sensu mieć nie m u s i , charakteryzuje się j e d n a k t y m , że zmiana w p r o w a d z o n a w jego położenie powoduje zmianę całości. W y ­ obraźmy t u sobie , dla przykładu, brydżystę licytującego z d w u n a s t o m a najwyższymi k i e r a m i i dwójką t r e f l w ręku. Dwójka t r e f l n i e przedsta­ w i a dla niego żadnej wartości — bez kardynalnego błędu ze s t r o n y p r z e ­ ciwników — l e w y zapewnić n i e może. Wystarczyłoby j e d n a k przeniesie­ n i e j e j do z b i o r u kierów, b y dawała stuprocentową gwarancję l e w y i to szczególnie siermiężnej, bo t r z y n a s t e j — s z l e m o w e j . Pozostając przy k a r ­ tach, wróćmy jednak do operacji dzielenia. Załóżmy więc, iż wręczamy potasowaną talię żądnemu w i e d z y etnografowi, który cudem jakimś n i ­ gdy dotychczas w życiu k a r t do g r y n i e widział. J a k w i n i e n się o n za­ brać do rozszyfrowania znaczenia powierzonego m u stosu kartoników? Istnieje zasadniczo jedna t y l k o możliwość. Rezygnując z badania g r a n i a stosłupa utworzonego przez stos k a r t , jego wymiarów czy w a g i , m u s i nasz etnograf rozłożyć talię. Zauważy w t e d y , że n a rogach kartoników występują cztery rodzaje rysunków. Przesegregowawszy k a r t y podług n i c h , spostrzeże z kolei, że w każdej z u t w o r z o n y c h w t e n sposób g r u p znajduje się trzynaście k a r t , że każda z n i c h odpowiada t r z e m z i n n y m i r y s u n k a m i etc. Dołączenie do t a l i i n p . zaproszenia na wernisaż, w i z y ­ tówki i f i s z k i bibliotecznej o o d p o w i e d n i c h f o r m a t a c h czy o d w r o t n i e — J * A u t o r artykułu j e s t s t u d e n t e m I I I r o k u e t n o g r a f i i 1 Przykład tropologii ten w nieco i n n e j strukturalnej, Warszawa formie 1970, w UW. przytacza C. L é v i - S t r a u s s r o z d z i a l e „Struktura mitów". w An­ �282 LUDWIK STOMMA schowanie p a r u blotek, n i e p o w i n n o zakłócić analizy. W p i e r w s z y m b o ­ w i e m w y p a d k u łatwo będzie wykazać przypadkowość obecności zapro­ szenia czy wizytówki w d a n y m zbiorze, co upoważni do i c h odrzucenia, w d r u g i m — b r a k koniecznego elementu, a więc rzecz możliwą do u z u ­ pełnienia, n a podstawie — powiedzmy — przejrzenia innej, bliźniaczej, a kompletnej talii. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a utworów o charakterze m i t y c z n y m opiera się, ogólnie rzecz biorąc, n a i d e n t y c z n y c h j a k powyższe rozumowanie, zasa­ dach. Posłużmy się dla egzemplifikacji legendą o świętej Dorocie, j e d ­ n y m z n i e l i c z n y c h — zachowanych zabytków polskiej hagiografii śred­ niowiecznej. Jest to przykład o t y l e dobry, że tekst t a k zwany w y s z n o b r o d z k i , który będzie d l a m n i e podstawą, napisany w mieszanym języku polsko-czeskim, daje się porównywać z l i c z n y m i , współczesnymi sobie w e r s j a m i czeskimi ( h y m n y , sekwencje, akrostychy), co m a p i e r w ­ szorzędne znaczenie p r z y selekcji wątków. Dorota, święta i męczenni­ ca — według Jakuba de Vorágine, autora Złotej legendy — pochodziła z arystokratycznego r o d u ; rodzicami j e j b y l i : senator Dorus i jego mał­ żonka Thea, którzy nawróceni n a wiarę chrześcijańską m u s i e l i uciec przed prześladowaniami do Cezarei w Kapadocji. T a m narodziła i m się córka. Wkrótce zasłynęła ona z piękności t a k , że zainteresował się nią sam rządca p r o w i n c j i — Fabrycjusz. Dorota odrzuca j e d n a k jego zaloty, oświadczając, że jest zaślubiona C h r y s t u s o w i . Fabrycjusz każe ją za t o wtrącić do więzienia, torturować a następnie ściąć. G d y Dorotę p r o w a ­ dzono n a stracenie, T e o f i l , pisarz p r o w i n c j i prosił ją kpiąco, b y m u p r z y ­ słała róże z ogrodu oblubieńca. Męczenniczka obiecuje m u t o i rzeczy­ wiście w chwilę po j e j ścięciu z j a w i a się pacholę i wręcza T e o f i l o w i kosz z różami. A było to podczas ostrej z i m y . T e o f i l widząc cud n a w r a c a się, za co ponosi śmierć z rozkazu Fabrycjusza. Wersja wysznobrodzka jest jedną z najbardziej do v o r a g i n o w s k i e j zbliżonych. M n i e j rozwinięty jest t u t y l k o m o t y w ucieczki i nawrócenia rodziców D o r o t y oraz cudu z ró­ żami, występuje za t o wątek odzyskania przez Dorotę — c u d o w n y m spo2 3 2 N i e c h o d z i t u dokładnie o rękopis w y s z n o b r o d z k i , l e c z b a r d z o żony rękopis śląski, który przechował się do n i e d a w n a w do niego Bibliotece zbli­ Narodowej, s y g n . F . I . 396. 3 W omawianej w e r s j i cała w z m i a n k a o p o c h o d z e n i u św. D o r o t y do s t w i e r d z e n i a „Doro jeś oćca jimiała T e o d o r a matką twą, odjąd jeś t y c i e l e s t n a Dorotą k r c z e n a " o r a z : „Królewskiego jeś r o d u była". o g r a n i c z a się �PROBA ANALIZY 283 STRUKTURALNEJ sobem, po mękach — świeżości, piękności i całości ciała . G d y b y rozło­ żyć t o polsko-czeskie opracowanie legendy n a p u n k t y tak, j a k t o w i n n i robić uczniowie w liceach ze s w o i m i w y p r a c o w a n i a m i , otrzymalibyśmy n a ­ stępujący syntetyczny w y w a r z fabuły: 1) wersy 1 - 1 1 . Dorota jako święta czczona jest w kościołach. 2) wersy 23-33. Fabrycjusz żąda od D o r o t y w y p a r c i a się w i a r y , t a o d ­ mawia. 3) wersy 34-38. Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę. 4) wersy 39-56. Dorota na mękach. 5) wersy 57-66. Dorota odzyskuje całość i piękno ciała. 6) wersy 67-74. Dorota przed Sądem. Sędziowie żądają, żeby wyparła się w i a r y . Dorota jednak powtórnie odmawia (bis). 7) wersy 75-76. Dorota ponownie b i t a . 8) wersy 77-78. Dorota skazana na ścięcie. 9) wersy 79-80. Teofilus k p i z D o r o t y . 10) wersy 83-88. Dorota wyznaje wiarę przed Teofilusem. 11) w e r s y . 89-93. Teofilus prosi Dorotę ironicznie o przysłanie m u róż z „tamtego świata". 12) wersy 93-96. Dorota obiecuje Teofilusowi spełnienie jego prośby. 13) wersy 100-104. Dorota ścięta. 14) wersy 105-121. Chłopczyk przynosi Teofilusowi kosz z trzema różami i trzema jabłkami. 4 5 15) wersy 122-132. Teofilus nawraca się. Zakładamy jednak, że p r a w d z i w y m i jednostkami k o n s t y t u t y w n y m i m i t u nie są odosobnione wątki, lecz wiązki wątków (tak j a k sens hierarchicz­ n y k a r t do g r y wskazuje n a m nie pojedyncza karta, ale i c h seria —• zbiór trefli,, k a r , kierów czy pików) i że t y l k o , jako kombinacje t a k i c h wiązek, 8 „Dziewięć d n i w żalarzy była 4 bez w s z e g o p o k a r m u sue t a k w i e l m i s t r u d z e n a K r y s t e m zleczena Gdyż dziewkę n a sąd w i e d z i e c h u jakż to żarze w s c h o d z i e c h u świetłości i k r a s y je, te to róże śliczne U ż r a w to s u d c a niemiły w i e l i c e się zadziwił dziewczemu 5 Pominięte są t u w e r s y n i a , mające 6 1963, charakter informacyjny i wypadające można się z nią jednostek strukturalnej. spotkać również w i miejsca jej zamieszka­ wyraźnie T e r m i n o l o g i i tej używa n i e k i e d y E . В я ret h e s w O-„wiązkach pologii zdrowiu." dotyczące rodziców D o r o t y Les z toku narracji. ęs-sais critiques, k r y t y c z n y c h artykułach konstytutywnych" wspomina Paris Althussera. także Lévi-Strauss w Antro­ �284 LUDWIK STOMMA jednostki k o n s t y t u t y w n e zyskują funkcję znaczeniową. Przy t y m , rozpa­ trując zagadnienie z diachronicznego p u n k t u widzenia, jest n a m obojętne (jak w w y p a d k u potasowanej t a l i i ) czy wątki należące do tej samej wiązki (grupy) następują po sobie bezpośrednio, czy też pojawiają się w r e g u l a r ­ n y c h l u b nieregularnych odstępach. Pierwsze, wstępne przegrupowanie w y p u n k t o w a n y c h wątków (stale w znaczeniu jednostka, m i t e m ) n i e n a ­ stręcza większych trudności. N a podstawie wyjątkowości występowania t y c h motywów w hagiografii św. D o r o t y odrzucamy więc p u n k t y 9-12, czyli całą dysputę D o r o t y z Teofilusem. Jest to posunięcie drakońskie, m o ­ żemy jednak zakładać, że przy prawidłowej analizie m o t y w ten, o ile n i e jest sztucznie do legendy włączony, znajdzie później w j e j s t r u k t u r z e swo­ je miejsce i uzasadnienie, n i e możemy natomiast ponosić r y z y k a oparcia się na przypadkowej i sporadycznej naleciałości. Dalej — z pewnością, co nie w y m a g a szerszych uzasadnień, potraktować można jako jedną grupę wątków p u n k t y 2-6, 3-4-7 i 8-13. Pozostawałoby obecnie siedem p o t e n ­ cjalnych elementów wiązkowych: 2-6, 3-4-7, 8-13, 5, 14, 15 i 1. P r z y p a ­ t r z m y się i m kolejno. W m o t y w a c h 2 i 6 — d w u k r o t n e j odmowy zaparcia się w i a r y przez Dorotę — bez t r u d u dopatrzeć się można znaku stałości w i a r y , podobnie w m o t y w i e 1, mówiącym o czczeniu świętej w paręset l a t po j e j śmierci. Interpretując równie skrótowo pozostałe elementy, uznać można grupę 3-4-7 za „męczeńską", 8-13 „śmierci", 15 „nawrócenia" zaś 5 „cudu związanego z ciałem D o r o t y " . M o t y w o w i 14 należy się parę słów wyjaśnienia. Otóż w p a r u opracowaniach l u d o w y c h (według J . F e i f a l i k a i F. Susila), głównie słowackich, j a k i w t a k z w a n y m h y m n i e salsburskim, nie chłopczyk przynosi róże i jabłko, lecz powstają one odpowiednio z k r w i i łez świętej. G d y b y przyjąć tę wersję, byłby to też m o t y w „cudu zwią­ zanego z ciałem D o r o t y " i stanowiłby wspólną wiązkę z p u n k t e m 5. W y ­ starczy teraz połączyć g r u p y „męczeństwa" i „śmierci" w jedną, n a z w i j У J3 „martyrologiczną" i oto o t r z y m u j e m y cztery wiązki wątków: 1-2-6, 3-4-7-8-13, 5-14 i 15. Wiązki te możemy oczywiście w każdej c h w i l i r o z ­ bić i przywrócić wątkom i c h położenie „naturalne". System m i t u jest b o ­ w i e m d w u w y m i a r o w y — posiada t y p o w e cechy zarówno (terminologia w e ­ dług Saussure'a) „języka", j a k i „mowy j e d n o s t k o w e j " , jest zarazem d i a chroniczny i synchroniczny. Najlepiej z i l u s t r u j e to poniższa tabelka. 7 8 т 7 R. Barthes stwierdza w Sur t e k " w y m i e n n i e do s t r a u s s o w s k i e g o 8 Motyw t e n występuje tylko w pięciu rękopisie k a p i t u l n y m , t z w . svatovítským tulnym drugim, teckim (wyd. J . Gebauer), ben); 1963, że używa t e r m i n u rękopiśmiennych (wyd. H a n k a rękopisie w y s z n o b r o d z k i m tekstach i Patera), (Vesele szości opracowań z a c h o d n i c h . chvile „wą­ czeskich: rękopisie ( w y d . J . Jireček), rękopisie wersjach w živote lidu ludowych, českého, zebranych w Praha kapi­ uniwersy­ rękopisie p r a s k i m u n i w e r s y t e c k i m ( w y d . Šafarik n i e s p o t y k a się go n a t o m i a s t w p r z e z Č. Z u b i r t a Paris Radne, „mitem". i Er­ Czechach 1951) i w więk­ �PRŮBA ANALIZY 285 STRUKTURALNEJ D o r o t a j a k o święta c z c z o n a w kościołach Dorota odmawia c i a się w i a r y wypar­ Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę D o r o t a obnażona, bita, parzona pochodniami, łamana kołem, głodzona odzyskuje c a Dorota ponownie o d m a ­ w i a w y p a r c i a się w i a r y D o r o t a powtórnie b i t a łość i piękno ciała D o r o t a s k a z a n a n a ścię­ cie D D o r o t a ścięta z o r k o f t w a i D o r o t y w y r a s t a . ją róże Teofilus n a w r a c a się Możemy ją czytać d w o j a k o : albo od lewej do prawej strony k o l e j n y m i rzę­ dami p o z i o m y m i , w porządku s y n c h r o n i c z n y m — poznając streszczenie l e ­ gendy, albo rzędami p i o n o w y m i , w porządku diachronicznym — poznając składowe poszczególnych wiązek wątków. P r z y j r z y j m y się raz jeszcze, w n i k l i w i e j niż dotychczas, t y m ostatnim. Wiązka pierwsza, czyli k o l u m n a pierwsza od lewej w tabelce, charakteryzuje się, j a k t o już było w s p o m ­ niane, podkreśleniem stałości w i a r y . Jest t o „stałość w i a r y " sensu largo, dotyczy b o w i e m zarówno postawy jednostkowej, j a k i h i s t o r i i . Równie dobrze moglibyśmy oznaczyć więc tę kolumnę hasłem „wieczność w i a r y " , czy „niezłomność w i a r y " i sens j e j nie uległby zmianie. Z kolumną drugą jest m n i e j jeszcze kłopotu — cechuje ją bezspornie niedocenienie l u b o d wartościowanie ciała ludzkiego poddawanego różnorakiej działalności de­ s t r u k c y j n e j . W t y m ujęciu k o l u m n a trzecia jest opozycją drugiej — po­ szarpane t r z e w i a zrastają się, t w a r z odzyskuje urodę, k r e w i łzy mają c u ­ downe właściwości — przecenienie, nadwartościowanie ciała ludzkiego jest ewidentne. Wreszcie „kolumna" czwarta — wątek narodzin w i a r y ; z b r a ­ k u materiału niewiele można o n i m powiedzieć, co najwyżej, w a r t o b y było przypomnieć, że w Złotej legendzie m o t y w nawrócenia Teofila nie jest odosobniony. Rodzi się w i a r a także w Dorusie, Thei, w jednej z w e r s j i czeskich chrześcijaninem zostaje sam Fabrycjusz... M n i e j więcej od V I I w i e k u zaczyna się w l i t e r a t u r z e chrześcijańskiej reakcja a n t y r z y m s k a . „Spytano mnie, k i m jestem; odpowiedziałem, że chrześcijaninem. N i e p r a w d a — rzekł Najwyższy Sędzia — tyś cyceronian i n a n i e chrześcijanin; gdzie twój skarb, t a m serce t w o j e " — relacjonuje swoje widzenie Św. H i e r o n i m , zobowiązując się wobec t a k wyraźnego B o ­ żego życzenia zrezygnować z antycznych i n s p i r a c j i . P o m i m o t o n a tle h e 9 Patrz J . L e s. 124-125. 9 G o f f, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, m . i n . �286 LUDWIK STOMMA rezji Orygenesa staje się wkrótce przedmiotem ataków swego byłego p r z y ­ jaciela R u f i n a . „Masz r o z u m , a nie duszę — dusza to w i a r a " , rzuca H i e r o ­ n i m o w i o k r u t n i e jego adwersarz. „Dusza — t o w i a r a " , w i a r a — t o d u ­ sza , ateologiczna t a analogia długo potem pętać się będzie w l i t e r a t u r z e b y odbić się jeszcze odległym echem w zbieranych przez K o l b e r g a b a ­ śniach. W legendach X V I I - X V I I I - w i e c z n y c h spotkamy się przy t y m zarówno z duszyczkami wnikającymi w ciało podczas chrztu, j a k i d u ­ chami nieochrzczonych dziatek, snującymi się po polach i zmieniający­ m i w strzygi. Rozdwojenie t o okaże się istotne w dalszym ciągu naszej analizy. Wróćmy jednak do legendy o św. Dorocie. Rozpatrywać ją można k o n ­ wencjonalnie n a dwóch płaszczyznach —• boskiej i l u d z k i e j . Bóg daje czło­ w i e k o w i ciało i duszę, zaszczepia świadomość swojego istnienia, r o b i c u ­ dy. Człowiek żyje, w i e r z y , u m i e r a — czasem śmiercią męczeńską. P r z y t a k i m alonsowskim rozróżnieniu, na „płaszczyźnie boskiej", znalazłyby się k o l u m n y t a b e l k o w e : pierwsza, trzecia i czwarta, n a l u d z k i e j zaś p i e r w ­ sza i druga. Przedstawmy t o za pomocą r y s u n k u . 10 1 1 1 2 Stosunek między kolumną drugą a trzecią jest stosunkiem opozycji, co było już w z m i a n k o w a n e . N a zasadzie tego samego przeciwstawienia (kon­ strukcja — destrukcja) zachodzi opozycja między kolumną drugą a czwar­ tą. Jedynie k o l u m n a pierwsza pozostaje w całkowitej neutralności l u b też 1 0 w 1 1 nych i T o „pomieszanie" pojęć w i a r y i duszy a p o k r y f i c z n y c h l i s t a c h św. A m m o n a Wzmianka o Kolbergu w k r a k o w s k i e m , poznańskiem tomach „dusza" występują daje Wielkiego się zauważyć wyraźnie m . i n . i wielu innych. jest w y n i k i e m własnych m o i c h badań i l u b e l s k i e m , gdzie baśni pojęcia zebra­ „wiara" często w y m i e n n i e . W s p o m n i a n e legendy X V I l - X V I I I - w i e c z n e L . В o n i 11 i , Tradiciones de Castilla, pochodzą z o p r a c o w a n i a y leyendas Madrid 1956. 12 D. A l o n s o , u r . 20 X 1898 w M a d r y c i e — hiszpański k r y t y k l i t e r a c k i , s t r u k - t u r a l i s t a , rozkłada często u t w o r y n a t z w . „płaszczyzny k o n w e n c j o n a l n e " , b y badać i c h „wzajemne n a c h y l e n i e " . A u t o r m . i n . Poesía tas españoles M a d r i d 1962. contemporáneas, Madrid 1952, D e l Siglo española M a d r i d de Oro a este siglo potem 1950, de Poe­ siglas, �PRÓBA ANALIZY 287 STRUKTURALNEJ s y m e t r i i ze w s z y s t k i m i pozostałymi . Spróbujmy teraz, do czego zrobio­ n y już został pierwszy k r o k , odczytać znaczące poszczególnych wiązek wąt­ ków. A więc niedowartościowanie i nadwartościowanie ciała ludzkiego — s k r a j n y m i i c h p r z e j a w a m i w życiu l u d z k i m są biologiczne a k t y o d p o w i e d ­ nio — narodzin i śmierci. P r z y j m i j m y tę symbolikę. Z pozostałymi dwoma rzędami („wieczności w i a r y " i „narodzin w i a r y " ) sprawa jest jeszcze p r o s t ­ sza. Przenosimy t y l k o á la R u f i n u s wiarę do f u n k c j i z n a k u duszy i o t r z y ­ m u j e m y następujące dla poszczególnych wiązek rezultaty (znaczące) : wieczność duszy, śmierć ciała, narodziny ciała, narodziny duszy. 13 14 A więc sprzeczność między człowiekiem a Bogiem jest pozorna tak, j a k i między u r o d z i n a m i a śmiercią. A k t u r o d z i n jest b o w i e m a k t e m s t w o ­ rzenia przez Boga (płaszczyzna boska) duszy i ciała. Z t y c h ciało umiera, dusza zaś, będąc wieczną, m a szansę zjednoczyć się z Bogiem ( p u n k t prze­ cięcia płaszczyzn na wiązce 1). Szansę tę uzyskuje dzięki śmierci, która jest więc j a k b y następną formą u r o d z i n — do zjednoczenia z Bogiem. C i e ­ lesne życie ludzkie ujęte jest w r a m y dwóch aktów u r o d z i n . N i e m a sprzeczności między miłosierdziem b o s k i m a śmiercią, bo nie m a śmier­ ci . — Ta „amerykańska", j a k ją Lévi-Strauss n a z y w a , interpretacja znaczeniowa otwiera nowe, szerokie pole m a n e w r u dla bodajże czy n i e teologów . N a m jednak nie o interpretację chodzi — przeciwnie — r o l a jej jest właściwie drugorzędna. 15 16 11 K u l t św. D o r o t y rozwija- się w Czechach i Polsce, szczególnie b u j n i e w X I V - X V w i e k u . Zachowane opracowania j e j żywota t y p u l i r y c z n o - l e gendowego pochodzą w lwiej, części (m. i n . „nasz" tekst wysznobrodzki) z l a t 1380-1430 . W t y m s a m y m okresie powstają w Czechach i Polsce obszerne liryczne opracowania hagiograficzne motywów św. Stanisława biskupa , św. Krzysztofa i św. K a t a r z y n y . Podania o życiu św. Sta18 19 13 2 0 Nie wspominam 21 o symetrii kolumny do wiązek n a r o d z i n — w y d a j e 14 F r a n c u s k i e — s i g n i f i a n t , łacińskie — 1 5 Podobny wniosek wysnuł świeckie B r e t o n i i , Structure 3 i 4, gdyż — j a k o że obie odnoszą się się o n a e w i d e n t n a . des fables, strukturalnej significans. Armiollet, analizując legendy hagiograficzne C a e n 1964. 1 6 W Antropologii 1 7 Patrz prace Luizot (J. F.). •— rozdział „Struktura mitów". 1 8 R k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1380. R k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — d r u g a poł. X I V w. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — ok. 1400. Rkps wysznobrodzki — ok. 1420. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1430. 19 XV Gaudę w.; Jesu mater Polonia Christe, — z X I V w.; Gaudę rex superne 1390; Sánete Dei pontifex mater ecclesia — X I V w.; Letabundus mundus poł. — ok. — ок. 1420. 2 0 Większość rękopisów k a p i t u l n y c h c z e s k i c h pochodzi 21 Sanctissime virginis — z pierwszej plaudat votiva festa recolamus z l a t 1350-1450. — X I I w.; Katherinae solemnia �LUDWIK 288 STOMMA nisława są powszechnie znane, czuję się więc z w o l n i o n y od i c h streszcza­ nia. Pozwolę sobie natomiast przypomnieć treść legendy o św. K a t a r z y n i e i część drugą pieśni o św. Krzysztofie. K a t a r z y n a pochodzić miała z r o d z i n y pogańskiej. W młodości odebrała staranne wykształcenie. Nawrócona na wiarę chrześcijańską zamieszkuje w A l e k s a n d r i i , gdzie wkrótce j e j uroda staje się sławna. Zaleca się do niej cesarz M a k s i n t u s i stara się ją zmusić do porzucenia r e l i g i i . G d y K a t a r z y ­ na odmawia, przysyła do niej mędrców. Nie mędrcy jednak Katarzynę, lecz ona i c h przekonuje i nawraca, za co zostają spaleni na stosie. Roz­ złoszczony cesarz każe z k o l e i męczyć Katarzynę. Święta p o m i m o t o r t u r m o d l i się nadal i odmawia w y p a r c i a się w i a r y — na rozkaz Maksintusa zostaje więc ścięta. Po egzekucji z szyi j e j płynąć zaczyna mleko, z poła­ m a n y c h zaś kości — olej. M l e k o t o i olej zyskują właściwości leczące c u ­ downie wszystkie choroby. Sw. Krzysztof zmuszany jest również przez ce­ sarza do porzucenia w i a r y . G d y odmawia, wtrącony zostaje do więzienia. T a m przychodzą do niego d w i e panny w i e l k i e j urody, mające go skusić. K r z y s z t o f nawraca je jednak, za co cesarz, po t o r t u r a c h , ściąć nakazuje obie. Następnie męczony jest Krzysztof. Ciało jego c u d o w n y m sposobem n i e daje się a n i poparzyć, a n i pokaleczyć. Natomiast jedna ze strzał w y ­ m i e r z o n y c h w świętego zawraca i w b i j a się cesarzowi w oko. K r z y s z t o f zostaje ścięty, a k r e w jego leczy oko cesarskie, co powoduje nawrócenie się anonimowego monarchy. Stwierdziliśmy już, że czterema wiązkami, występującymi w legendzie 0 św. Dorocie, są: nadwartościowania i niedowartościowania ludzkiego ciała, nawrócenia i stałości w i a r y . O d razu, n a pierwszy r z u t oka widać, że legendy o Św., św.: Stanisławie, K a t a r z y n i e i Krzysztofie zawierają m o t y w y podobne, szczegółowiej wskaże n a m to załączona tabelka. K o l u m n y numerowane są t u według tabeli podania o św. Dorocie. W y ­ korzystane zostały teksty z Pieśni postnych starożytnych (św. Stanisław 1 św. K a t a r z y n a ) oraz „Pieśń o świętym Krzysztoforze bardzo piękna" (zapis X V I - w i e c z n y ) . Pieśni postne spisane zostały w początkach w i e k u X V I I , co powoduje szereg i s t o t n y c h nieścisłości. T a k jednak, j a k w w y p a d k u k a r t , b r a k jednego elementu łatwo daje się wykryć. Puste miejsce w k o l u m n i e I V u św. Stanisława, spowodowało więc sięgnięcie do i n n y c h w e r s j i i przypuszczenia o opuszczeniu m o t y w u potwierdziły się w pełni. W prze­ ważającej b o w i e m większości opracowań, król Bolesław zmienia swoje po­ stępowanie, zostaje m n i c h e m i do końca życia pokutuje. W trzech w e r ­ sjach nawracają się również pomocnicy Bolesława. Również bogatsza jest 2 2 sancta colat tyr et regina; 2 2 ecclesia; Letabundus Katherina Wincenty w p r z y p i s i e 19. bł. collaudemus exultans te laude virtutum Kadłubek, Historya laudet; Ave Katherina, mar­ insignia. Polska oraz wersje umieszczone �PRÓBA ANALIZY Legenda o św. D o ­ Legenda o św. Stanis­ Pieśń o św. Katarzynie rocie (tekst Wysz­ ławie z Pieśni z Pieśni postne starożyt­ tofie. Barzo piękna nobrodzki) starożytne ne (od wersu 43) Dorota jako święta Św. Stanisław patro­ nem Polski Katarzyna uczona wia­ Krzysztof odmawia wyparcia się wiary czczona w kościo­ postne łach Dorota ry w dzieciństwie przez Pieśń o św. Krzysz­ pustelnika odmawia wyparcia się wiary Stanisław karci króla Katarzyna Bolesława za niechrześ­ wyparcia się wiary odmawia cijańskie uczynki O 289 STRUKTURALNEJ ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota powtórnie Stanisław odmawia wyparcia karci Bolesława Katarzyna ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota po raz trzeci Stanisław wyklina Katarzyna modli się odmawia wyparcia Bolesława pomimo męczarni Papież Innocenty ka­ Katarzyna idzie do nonizuje Stanisława nieba się wiary Krzysztof ponownie Krzysztof wzniebowzięty się wiary O ¡4 Fabrycjusz rożka- Bolesław zabija Stani- Mistrzowie spaleni na Krzysztof uwięzio­ zuje męczyć Dorotę sława stosie ny przez cesarza Dorota obnażona, Ciało Stanisława po­ Katarzyna bita Panny męczone i za­ bita, parzona po­ ćwiartowane i rzucone chodniami, łamana psom bite kołem, głodzona Katarzyna głodzona Dorota Katarzyna ścięta powtórnie Krzysztof na mękach bita Cesarz wybija sobie Dorota ścięta oko Krzysztof ścięty Dorota odzyskuje • Wskrzeszenie Piotra całość ciała i piękno ' z Piotrawina I Orły strzegą strzępów ciała Stanisława Odnalezienie o palca Z szyi Katarzyny pły­ nie mleko, z kości — olej Mleko i olej z ciała i Katarzyny mają moc uzdrawiającą Ciało Krzysztofa nie daje się popa­ rzyć Strzały nie ranią ciała Krew Krzysztofa Stanisława przywraca Ciało Stanisława rzowi wzrok cesa­ zrasta się ca с o ¡4 Teofilus nawraca Mistrzowie się się nawracają Panny nawracają się Cesarz się nawraca wersja życia św. Krzysztofa odnotowana w Złotej legendzie. Nawracają się t a m jeszcze żołnierze cesarza, 2000 widzów etc. Również w k o l u m n i e trzeciej można b y odnotować, że ogień nie i m a się Nicei — jednej z p a ­ nien bezskutecznie kuszących Krzysztofa i t d . Istotne dla nas jest jednak 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �290 LUDWIK STOMMA t o t y l k o , że „wątki sporadyczne" również dają się umieścić w schemacie, potwierdzając t y m niejako prawidłowość jego k o n s t r u k c j i . Jest oczywiste, że p r z y identycznych wiązkach wątków interpretacja wszystkich czterech legend dałaby identyczne rezultaty. Wiązki wątków — j e d n o s t k i k o n s t y ­ t u t y w n e u t w o r u decydują przecież o jego s t r u k t u r z e . W w y n i k u tasowa­ nia t a l i i , o t r z y m a m y za każdym razem rozłożenie k a r t nieco inne, p o m i m o to s t r u k t u r a — zasada b u d o w y z b i o r u k a r t — pozostanie bez zmian. Po­ dobnie i w t y m w y p a d k u — możemy śmiało stwierdzić, że s t r u k t u r a wszystkich znanych w e r s j i średniowiecznych legend o św. Św.: Dorocie, Stanisławie, K a t a r z y n i e , Krzysztofie jest wspólna — że jest to właściwie jedna legenda dopasowywana h a g i o g r af i с z n i e do p o s z c z e g ó l n y c h m o t у w ó w . Z w n i o s k u tego wyciągnąć można da­ leko idące konsekwencje. I t a k na przykład podważa o n słuszność bada­ nia legendy o św. K a t a r z y n i e , jako podania wędrującego , gdyż n i e z w r a ­ cając u w a g i na poszczególne m o t y w y , należałoby chyba traktować j a k o wędrującą t y l k o strukturę legendy, n a której różne żywoty zostały os nu ­ te, i t d . 2 3 24 Posuńmy się jednak dalej. W Tradiciones y leyendas de Vasconia, p o ­ daje Carlos Clavezia A r j a północno-hiszpańską wersję legendy o św. K a ­ tarzynie z l a t 1260-1280 i o św. Dorocie z 1300-1320. J a k u b de Vorágine przytacza życiorysy t y c h męczenniczek w Złotej legendzie, której powsta­ n i e datuje się na ok. 1250. Najstarsze hagiograficzne opracowania niemiec­ k i e t y c h motywów pochodzą z początków X I I I w . Różnice w a k c j i i ele­ mentach dekora t y w n y c h wszystkich w y m i e n i o n y c h w e r s j i są b a r d z o d u ż e , s t r u k t u r a jednak pozostaje bez zmian. Można więc hipotetycznie założyć, że istniała jakaś „struktura wzorcowa", umożliwiająca k o n w e r gentne opracowywanie danych motywów, które dopiero później drogą „ d y ­ f u z j i " wątków zaczęły upodabniać się wzajemnie. S t r u k t u r a t a k a m u s i a ­ łaby być zaszyfrowana w utworze z n a n y m w całej Europie i ogólnie d o ­ stępnym . Pierwszym, którego ewentualność się nasuwa, jest więc oczy­ wiście Pismo święte. Rozpatrzmy z p u n k t u w i d z e n i a wyodrębnionych w o m a w i a n y c h legendach wiązek wątków partię męki Chrystusa. Wiązki męczeństwa i śmierci nie m a t u nawet po co przypominać, t a k j a k i n a d wartościowania ciała ludzkiego (zmartwychwstanie) czy stałości w i a r y (dy25 2 3 P a t r z p r z y p i s y 18-21. B a d a n i a t a k i e przeprowadzić próbował F . S p i n a p r a c y Die altschechische Katharinenlegende der Stockholm P r a g a 1913. 2 4 na marginesie swojej Briinner-Handschrift, N i e wchodzą już w grę u t w o r y k l a s y c z n e , rozpatrywaliśmy c z e : p o d a n i a p r o w a n s a l s k i e , starogermańskie i niektóre z sag. 2 5 natomiast j e s z ­ �PROBA 291 ANALIZY STRUKTURALNEJ sputa z Piłatem ) . Pozostaje wiązka nawrócenia. Okazuje się, że wątki j e j aczkolwiek m n i e j znane występują t u także: Ewangelia według św. Mateusza 27, 54 — „Tedy setnik i ci, co z n i m Jezusa strzegli, widząc trzęsienie ziemi, i to, co się działo, zlękli się b a r ­ dzo, mówiąc: Prawdziwieć t e n był Synem Bożym". Ewangelia według św. M a r k a 15, 39 — „Tedy widząc setnik, który stał przeciwko n i e m u , iż t a k wołając oddał ducha, rzekł: P r a w d z i w i e człowiek ten był Synem Bożym". Ewangelia według św. Łukasza 23, 42 — „ I rzekł łotr do Jezusa: P a n i e ! p o m n i j na mnie, gdy przyjdziesz do królestwa t w e g o " . 23, 47 — „ A w i ­ dząc setnik, co się działo chwalił Boga, mówiąc: Zaprawdę człowiek to był s p r a w i e d l i w y " , 23, 48 —„Także i wszystek l u d , który się zszedł na to d z i w o w i s k o , widząc co się działo, bijąc się w piersi swoje, wracał się". 2 6 Ewangelia według św. Jana 19, 37 — „ I zasię stało się, aby się wypeł­ niło Pismo: U j r z e l i kogo p r z e b o d l i " . Jak więc widać, wszystkie cztery wiązki wątków występujące w oma­ w i a n y c h legendach reprezentowane są także w ewangelicznych relacjach męki Jezusa. Więcej, układ hierarchiczny wątków czterech legend jest bardzo zbliżony do ewangelicznego, szczególnie w k o m p o z y c j i przeciwsta­ wień. Skłaniałoby to do w n i o s k u , iż opracowania średniowieczne żywotów świętych dokonywane były świadomie l u b nieświadomie n a podstawie s t r u k t u r ewangelicznych. W t y m miejscu parę u w a g — taka i n t e r p r e t a c j a genezy niektórych legend hagiograficznych doskonale potwierdza odczyta­ nie n p . podania o św. Dorocie, gdzie o d p o w i e d n i k i e m „drugich n a r o d z i n " , byłoby z m a r t w y c h w s t a n i e Chrystusa, tłumaczy również szereg ubocznych motywów, j a k na przykład wypuszczenie z więzienia zamiast św. K r z y ­ sztofa — m o r d e r c y Gerinusa , który byłby o d p o w i e d n i k i e m Barabasza, dzielenie szat św. D o r o t y etc. Najważniejsze jest jednak, że istnieje dla p o ­ wyższej hipotezy uzasadnienie ideologiczne. Ś w i ę t y m jest ten — kto żyje na podobieństwo p a ń s k i e . Zasada ta spowodo­ wała w p e w n y c h okresach k u l t y : dziewictwa, męczeństwa, p u s t e l n i c t w a i t d . Wydaje się, że realizowana była także w n a i w n i e dosłowny sposób przez twórców legend o świętych. 21 2 8 2 9 P o d s u m u j m y : Legendy średniowieczne o św. Dorocie, św. K a t a r z y n i e , św. Stanisławie i częściowo św. K r z y s z t o f i e posiadają wspólną, j e d n o r o d 2 6 C h o d z i k o n k r e t n i e o k i l k a k r o t n e powtórzenie C h r y s t u s a „Jam j e s t król ży­ dowski". 2 7 Patrz C. C l a v e r i a A r j a, Tradiciones y leyendas de Vasconia, Pamplo­ n a 1958. 2 8 T a k e x p l i c i t e b r z m i k a t e c h e t y c z n a wręcz z a s a d a . Spotkać się z nią można n p . u św. H i e r o n i m a i św. T o m a s z a . 2 9 T e n mało p r z e j r z y s t y t e r m i n podaję z a M . M u l l e r e m , logie, P a r i s , 1898, tłumaczenie L . J o b . Etudes de mytho­ �292 LUDWIK STOMMA ną strukturę. Została ona przejęta z Nowego Testamentu — partii doty­ czących męczeństwa, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Oczywiście sprawdzenie, a co dopiero mówić o uogólnieniu tej hipotezy, wymagałoby szerokich i starannych badań. Według wszelkiego prawdopodobieństwa okazałoby się podczas nich, że z kolei struktury Nowego Testamentu znaj­ dują swoje pierwowzory w Starym, tamte zaś w starszych jeszcze mitach różnorakiego pochodzenia . Jednego, najpierwszego źródła znaleźć by się zapewne nie dało z tego prostego względu, że takowe nie istnieje. Georges Dumezil w pracy „le festin ďimmortalité" przedstawił indoeuropejskie m i ­ ty prometejskie, które nazwał mitami cyklu ambrozji — pokarmu Bogów. Okazuje się, że wspólną strukturę mają dotyczące tematu otrzymania przez ludzi pokarmu od Boga mity hindi, irańskie, skandynawskie, grec­ kie, łacińskie, gallijskie, ruskie, jak i ewangeliczny motyw Anny Petronilli. Trudno jest i t u doszukiwać się źródła wszechwspólnego, równie jak „nie sposób insynuować tak rozbuchanej konwergencji" (Max M u l l e r ) . Jest to sprawa niewyjaśniona i od wyjaśnienia jeszcze daleka. Skądinąd mamy jednak prawo suponować czerpanie przez twórców średniowiecznych le­ gend z opracowań ewangelicznych. Ta pozorna sprzeczność jest jedną z najbardziej pasjonujących zagadek etnografii. з э Konwergencja czy dyfuzja struktur. Porządek czy chaos. Jakkolwiek by te pytania traktować, jakkolwiek by na nie odpowiadać — przyznać trzeba jedno: żadna z dotychczasowych metod, żaden z prądów nie obna­ żył w tym stopniu mechanizmów kulturowych, ich wzajemnych sprzecz­ ności i powiązań, co strukturalizm . I jeżeli możliwe było zestawienie legend, wątków, motywów, których dokonałem w tym opracowaniu, to upoważnienie do nich od tego właśnie prądu przyszło. Dezaktualizacja me­ tod O. Kolberga, A. Brucknera, W. Trojanowskiego czy S. Vrtela-Wierczyńskiego pozwoliła bowiem dopiero na budowanie i w Polsce od no31 3 2 30 W a r t o tutaj ďimmortalité zwrócić uwagę n a znakomitą pracę G . D u mё z i 1 a, Le — étude de mythologie comparée cą właściwie pracą strukturalistyczną. W skich, można t a m znaleźć s z e r e g też: P . M o n t e t, L'Egypte ne Testament, Paris wątków et la Bible, indo-européenne, a n a l i z i e mitów armeńskich, h i n d i , i r a ń ­ b a r d z o zbliżonych Stary Testament badań — „Znak", t. 7/8:1961 oraz D . E o p s , Od Abrahama wa 1953, i A . R o b e r t s o n , Pochodzenie chrześcijaństwa, i w świetle C h o d z i o b a d a n i a t y p u mitologicznego O. K o l b e r g i A . B r u c k n e r d o p u s z c z a l i się często k o r y g o w a n i a padkiem szczególnie polskiej, jaskrawym jest dzisiejszych Warsza­ literaturoznawczego. wątków i ukła­ to p r a k t y c z n i e małą przy­ pieśni l u d o w y c h . U B r u c k n e r a dokonane 1923, „oczyszczenie" t e k s t u legendy dać, że p r z e r o b i o n y Patrz 1'ancie- W a r s z a w a 1960. 3 1 datność do a n a l i z y z e b r a n y c h p r z e z K o l b e r g a et do Chrystusa, 3 2 d ó w s t r o f i c z n y c h — „upiększania" utworów. P o w o d u j e nej do b i b l i j n y c h . P a r i s , 1959; A . P e r r o t, Niniwe 1956; E . L i p i ń s k i , festin P a r i s 1924, b ę d ą ­ w Średniowiecznej pieśni przy­ religij­ o św. K a t a r z y n i e , a t r z e b a do­ p r z e z niego materiał posłużył m u j a k o źródło w p r a c a c h Mi- �PRÓBA ANALIZY 293 STRUKTURALNEJ w a . Więc jeżeli rozlegają się jeszcze gdzieniegdzie głosy, odsądzające od czci i w i a r y s t r u k t u r a l n e metody badania mitów, jest to raczej postawa t y p u towarzyszy Odysa, którzy zalepiali sobie uszy woskiem, aby nie sły­ szeć śpiewu syren, gdyż wiedzieli, że n i e będą się m u w stanie oprzeć . 33 tologia polska, Warszawa 1924, i Mitologia równawczym Podania tle literatur mityczne i obrzędów dziejów ludowych, w ó w i b r a k i definicyjne. prezentatywny słowiańskich, polskich Warszawa kierunek, słowiańska, Staropolska k u S. V r t e l a - W i e r c z y n s k i e g o w Poznań 1937, i W . oświetleniu reotypu 33 słowiańskiej, Porównanie często spotkać Hernasa, to zaczerpnięte artykule wykorzystane z opracowania wierszowane legendy na wiaroznawstwa porównawczego bardzo niestrukturalne, Od alby kwestarz. trubadura — folklor, z Klemensa S. W i e r n i c k i e g o i W. a do Kształtowanie ludowej się ste­ W a r s z a w a 1968. Aleksandryjskiego, zostały t r a n s k r y p c j e legend średniowieczne, moty­ można Ksiądz zostało po­ Trojanowskiego za r e ­ — oba w tomie Literatura—komparatystyka V I . 10. W wym, c z y С z. wypad­ z a m i a r u atakować b a d a c z y o w o c n e p r a c e , j a k np. J . M a g n u s z e w s k i e g o , pieśni 1918. W o św. Aleksym 1917, c h o d z i o s c h e m a t y z m p o r ó w n y w a n i a N i e miałem n a t o m i a s t gdyż Warszawa legenda w Strom, układzie wierszo­ K u r a s z k i e w i c z a , Polskie W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1962. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21d906c7bbc2a68d0bcd0d5c8a07b3ea.pdf 4a6c59c6d3e53aa62f3d402770c2a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Rus Szlachtowska etnograifa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4758 Title A name given to the resource Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.160-235 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS PRÓBA CHARAKTERYSTYKI ETNOGRAFICZNEJ RUSI SZLACHTOWSKIEJ NA PODSTAWIE NIEKTÓ­ RYCH ELEMENTÓW KULTURY MATERIALNEJ I. WSTĘP §1. P o ł o ż e n i e i zasięg t e r y t o r i a l n y Rusi s z 1 а с h t o w s к i e j . Zwarty klin osadnictwa ruskiego kończy się od zachodu półwyspem Lenikowszczyzny sięgającym po rzekę Poprad. Na zachód od Popradu po północnej stronie Karpat znaj­ duje się jedna tylko wyspa ruska obejmująca 4 wsie: Szlachtową, Jaworki, Rialą Wodę i Czarną Wodę. Wymienione tu wioski po­ łożone są w górnej części kotliny rzeki Ruskiej, zwanej leż G r a j ­ c a r k i e m , która plvnie następnie przez obie Szczawnice i wpada z prawej strony do Dunajca. Kotlina rzeki Ruskiej od północy i wschodu oddzielona jest od zlewiska Popradu wysokimi i tru­ dno dostępnymi grzbietami gór (Skałka 1.168 m, Prechyba 1,195 m, Wielki Rogacz 1,182 m, Obidza 927 m, Yrehlićka 955 m). Od południa zamyka ją pasmo górskie o przeciętnej wysokości ok. 900 m n. p. Tir. którego najwyższy szczyt (Wysokie Skałki) dochodzi do 1,052 m n. p. m. Kotlina, w której gnieżdżą się 4 wymienione wsie ruskie, otwarta jest tylko od zachodu. Z tej strony, a więc od Szczawnicy Niżnej i Wyżnej, prowadzi do Szlachtowej i wsi sąsiednich jedyna droga jezdna. Najbardziej ku wschodowi wysunięta liiala Woda oddalona jest o 14 km w linii powietrznej od najbliższej wsi łemkowskiej (Zubnzyk n. Popra­ dem). �161 Wsie ruskie na Spiszu oddalone śą od Szlachtowej, Jaworek, czy Białej Wody zaledwie o parę kilometrów. Ludność ruska z okolic Szlachtowej mimo znacznych róż­ nic kulturalnych, jakie dzielą ją od rodaków z za Popradu, długo nie była wyodrębniona od mieszkańców innych wsi ruskich w Karpatach zachodnich. Wincenty Pol zalicza mieszkańców 4 omawianych wiosek do К u r t а к ó w albo C z u c h o ń c ó w ' - ' pospołu z mieszkańcami Łemkowszczyzny. Kopernicki, który swe badania górali ruskich rozpoczął w do­ linie Popradu, nie wypowiada się bezpośrednio w sprawie przy­ należności grupowej mieszkańców z nad rzeki Ruskiej. W każ­ dym razie nie wyodrębnia ich w osobną grupę . Charakterystycznym jest, że nawet S. Udziela, który idąc śladem Pola zajmował się specjalnie rozmieszczeniem i zasięgami poszczególnych rodów góralskich nie wyciągnął konsekwencji z różnic kulturowych zachodzących między Łemkami, góralami ruskimi z nad Popradu, a ich rodakami z czterech omawianych tu wiosek ze Szlachtową na czele. Zarówno w starej pracy poświęconej specjalnie zasięgowi Łemków , jak i w późniejszej, pisanej już u schyłku życia , wy­ spa ruska, leżąca za górami na wschód od Popradu, włączana jest przez niego zawsze w obręb Leinkowsizczvzny. W czasach nowszych rozprzestrzenieniem i zróżnicowaniem kulturalnym górali ruskich w Beskidzie środkowym i Zachodnim za janowa ł się St. Leszczycki. Xa podstawie własnych spostrzeżeń zebranych w terenie autor ten charakteryzował słusznie teryto­ rium czterech wiosek ruskich, leżących na wschód od Szczawnicy, 1 3 4 5 1 Dwie sztuczne nazwy ukute przez Pola dla o k r e ś l e n i a m i e s z k a ń ­ ców Ł e m k o w s z c z y z n y . W . Pol, Rzut oka na póln. stoki Karpat. Dzieła zbiorowe t. I I I . K r a k ó w 1877, str. 11(1. .1. Kopernicki, O G ó r a l a c h r u s k i c h w Galicji. Zb. Wiad. do A n t r . K r a j . Т. X I I , str. 4. S. Udziela, Rozsiedlenie się Ł e m k ó w , W i s ł a t. I I I . 1889, sr. 654 i nast. S. Udziela, Ziemia ł e m k o w s k a przed p ó ł w i e c z e m . L w ó w 1934, str. 8. 3 4 5 Luil, T . X X X V I I 11 �162 jako terytorium kulturalnie odrębne, wyróżniające się od Łem­ kowszczyzny szeregiem cech zaczerpniętych z sąsiednich wsi sło­ wackich, czy polskich, niemniej jednak Leszczycki również nie zdecydował się na krok stanowczy i tzw. przez niego r e g i o n p o d s z c z a w n i c k i stanowi tylko jedną z części składowych, na które rozpada się terytorium Łemkowszczyzny. Również języ­ koznawcy mieszkańców omawianych tu wiosek stale uważają za Łemków, mimo że stwierdzają, iż dialekt używany w tych wsiach różni się pod pewnymi względami od dialektów rdzennej Łem­ kowszczyzny (chociażby większą ilością zapożyczeń z języka pol­ skiego i słowackiego) . Po raz pierwszy wyspa ruska z okolic Szczawnicy została w sposób stanowczy wydzielona z terytorium objętego nazwą Łemkowszczyzny, o ile mi wiadomo, dopiero przeze mnie w pracy pt.: «Etnograficzne granice Łemkowszczyzny* , gdzie mieszkańców czterech wsi (Szlachtowej, Jaworek, Białej i Czarnej Wody), okre­ ślam mianem R u s i n ó w S z 1 а с h t o w s к i с h. Do wprowa­ dzenia nazwy sztucznej zmusił mnie brak odpowiedniej nazwy ludowej, która z należytą precyzją wyodrębniałaby Rusinów Szlachtowskich z masy ich współrodaków". Wydzielenie Rusinów szlachtowskich z grupy wsi łemkowskich zostało później uwzględ­ nione w pracach innych autorów . 6 7 8 10 6 Np. w pracach Stieber a lub Szemleja. Ziłyńskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok. L u d . Slow. Т . I I I , str. 180. R. Reinfuss, Etnograficzne granice Ł e m k o w s z c z y z n y . Ziemia 1936. N r 10/11. Nazwy takie, jak «Rusnak.i p i l ś k b , « Z a h o r i a n e » i «Cotaki» nie m o g ą tu b y ć przydatne. Pierwsza z nich m o ż e r ó w n i e dobrze o z n a c z a ć wszystkich górali ruskich z p ó ł n o c n y c h Karpat, druga jest p o w t a r z a j ą ­ cym się o k r e ś l e n i e m topograficznym, w y s t ę p u j ą c y m zbyt często w r ó ż ­ nych stronach, by ją m o ż n a było t r a k t o w a ć jako n a z w ę dla k t ó r e j ś z grup etnograficznych, trzecia z a ś r ó w n i e ż nie w y o d r ę b n i a nam do­ k ł a d n i e m i e s z k a ń c ó w Rusi Szlachlowskiej, gdyż z «Cotakami» spoty­ kamy się też na slowacko-ruskim pograniczu. J. Falkowski, Etnografia górali ś r o d k o w y c h i wschodnich K a r ­ pat polskich ( I I Zjazd sprawozd -nauk. p o ś w i ę c o n y ś r o d k o w y m i wscho­ d n i m Karpatom polskim w K r a k o w i e w r. 1938), K. Pieradzka, Na szła7 8 0 1 0 �163 Rye. 1. Ruś Szlachlowska sianowi, jak to już wyżej powiedziałem, oderwaną wyspę, która od zwartej masy wsi ruskich ciągnących się wzdłuż północnych stoków Karpat oddzielona jest lesistymi grzbietami Beskidu sądeckiego, oraz pasmem osadnictwa pol­ skiego, wciskającego się w górę doliny Popradu po Piwniczną i Łomnicę. Przerwy w terytorialnej ciągłości osadnictwa ruskiego, które obserwujemy na północnych stokach Karpat, nie ma na po­ łudniu. Terytorium Rusi Szlachtowskiej sąsiaduje od południa bezpośrednio :z wsiami ruskimi na Spiszu, Lipnikiem Wielkim, kach Ł e m k o w s z c z y z n y , K r a k ó w 1939. Ta ostatnia jednak zapewne skut­ kiem zbyt p o ś p i e s z n e g o korzystania z p r z e g l ą d a n e j l i t e r a t u r y ' mylnie o k r e ś l a m i e s z k a ń c ó w omawianych tu wsi ruskich mianem « W e n g r i nów», k t ó r a to nazwa odnosi się do ludności Leluchowa i Dubnego, d w ó c h wsi p o ł o ż o n y c h na p r a w y m brzegu Popradu. M. Cholewa, Stroje ludowe Ziemi S ą d e c k i e j , L u d X X X I . 11* �164 Folwarkiem i Litmanową. Pas zwartego osadnictwa ruskiego na Zakarpaciu ciągnie się dalej na wschód przez Kamionkę, Krempachy, Jarembinę, Matysową, Sulin i łączy się z wsiami nadpopradzkiej Lemkowszczyzny Andrzejówką, Milikiem i in. (Rys. 1). § 2. S t o s u n k i z s ą s i a d a m i . Przed pierwszą wojną światową, gdy Rusi Szlachtowskiej nie dzieliła od Spiszą herme­ tycznie zamknięta granica polityczna, mieszkańcy 4 wiosek z nad rzeki Ruskiej żyli w bliskich stosunkach z mieszkańcami Fol­ warku, Litmanowej, Lipnika Wielkiego czy Kamionki, którzy przez resztę Górali spiskich uważani byli za t w a r d y c h Ruśniaków". Stosunki Rusinów Szlachlowskich z rodakami z południa były częste i bardzo urozmaicone. Łączyły ich wzajemne stosunki handlowe w związku z przemytem towaru (tytoń, spirytus) mię­ dzy Węgrami a Galicją,, spotykali się w miastach spiskich zwła­ szcza w L u b o w n i , gdzie Rusini Szlachtowscy o wiele częściej uczęszczali na targi i jarmarki, niż do Krościenka, Piwnicznej, X. Targu czy Sącza. Rusini Szlachtowscy wchodzili chętnie z Ru­ sinami ze Spiszą w związki pokrewieństwa, co jeszcze bardziej zacieśniało wzajemne stosunki. Poprzez częste kontakty towarzyskie, czy handlowe przedo­ stawało się do Rusinów Szlachlowskich sporo treści kulturowych zakarpackich, w dużej części słowackich, gdyż Rusini spiscy sami znajdowali się pod silnymi wpływami kultury ludowej Słowaczyzny. Mimo łatwego przesiąkania wzajemnych wpływów mie­ dzy ruskimi mieszkańcami obu stron Karpat nie doszło do cał­ kowitej niwelacji kulturalnej obydwu terytoriów etnograficznych. Rusini Szlachtowscy odróżniają z łatwością swych pobratymców spiskich po pewnych odrębnościach ubioru, ci zaś z kolei wyty­ kają im pewne właściwości gwary. Rusini spiscy zwią swych sąsiadów z nad rzeki Ruskiej R u s n а к i p i 1 ś к i, lub Z a h or i a n e '-, a także С o t а к i. Ta oslatnia nazwa ma pochodzić stąd, 11 J. Grzegorzewski, Na Spiszu. L w ó w 1919. '- I Zilyńskij, Lemkiwska h o w i r k a seła Jawirok. L u d S ł o w i a ń s k i . T. I I I , str. A 179. �165 że Rusini Szlachtowscy, zamiast ogólnie używanego w gwarach ruskich zaimka pytającego s z t o, używają polskiego с о . Mimo znacznego podobieństwa kultur, jakie zachodzi między Rusinami spiskimi i szlachtowskimi, dostrzega się między nimi wyraźnie poczucie odrębności grupowej, które po części wytworzyło się na tle uświadomionych, drobnych różnic kulturowych, po części skut­ kiem przynależności do dwu różnych organizmów politycznych (pierwotnie Węgier i G a l i c j i , później Czechosłowacji i Polski). Postaw antagonistycznych w stosunku do sąsiadów spiskich nie ma u Rusinów Szlachtowskich izupełnie. Druciarze z Białej Wody żyli w najlepszej zgodzie z przybywającymi do Polski drucia­ rzami ruskimi ze Spiszą. Współżyli z nimi serdecznie i często chodzili razem na zarobek. 1э Z grup etnicznie polskich Rusini Szlachtowscy spotykają się najczęściej z tzw. G ó r a l a m i S z c z a w n i c k i m i. Przez tery­ torium tej grupy prowadzi, jak wiemy, jedyna droga kołowa, łą­ cząca Ruś Szlachtowską ize światem. Przez Szczawnicę muszą przechodzić Rusini na targ do najbliższego miasteczka, którym jest Krościenko i do miasta powiatowego (N. Targ). Do Szczaw­ nicy w czasie sezonu uzdrowiskowego chodzi codziennie wiele ko­ biet i dzieci, które wśród kuracjuszy i letników sprzedają jagody, grzyby i drobne przedmioty przemysłu chałupniczego. Z dalszymi sąsiadami — Polakami stykają się Rusini Szlachtowscy na tar­ gach w Piwnicznej czy w S t a r y m M i e ś c i e (St. Sącz), kon­ takty te jednak z powodu znacznej odległości, czy uciążliwej drogi (Piwniczna) nie są częste. Z ludnością bardziej odległych części Polski stykają się mieszkańcy Białej Wody trudniący się wędrow­ nym drueiarstwem. Xa terytorium Rusi Szlachtowskiej element polski był daw­ niej prawie zupełnie niereprezenlowany. Według schematyzmu diecezji gi ecko-katolickiej w Przemyślu w r. 1908 na obydwie pa­ rafie grecko-kal. tj, Szlachtową i Jaworki przypadło zaledwie 5 rzymsko-katolików i to wszyscy skupieni byli w Szlachtowej. Jak w y ż e j , Zilyńskij podaje tę w i a d o m o ś ć za W e r c h r a c k i m . �166 11 W г. 1939 według informacji zebranych w terenie w Białej Wo­ dzie w ogóle nie było Polaków, w Czarnej Wodzie 1, w Jawor­ kach paru a nieco więcej w Szlachtowej. Był to element napły­ wowy związany z pracą w tartaku. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich w stosunku do Polaków jest zupełnie zdecydowane. Zapytany na terenie swej wsi kim jest, mieszkaniec Rusi Szlachtowskiej odpowiada: R u s n a k . Gdy Zilyńskij prowadził swe badania nad gwarami wsi Jaworki wchodzącej w skład omawianej tu grupy ruskiej, mieszkańcy tej wsi mowę swą określali jako j a w i r s k ą i twierdzili, że mówią po j a w i r s к u Rusini Szlachtowscy wiedzą dobrze, że gwara ich daleko odbiega od języka ukraińskiego, czy chociażby od gwary wschodnio-łemkowskiej. Informatorowie moi podkreślali czasem, iż łatwiej im w rozmowie porozumieć się z osobą mó­ wiącą po polsku niż np. z Ukraińcami przybywającymi ze wschodu. Wielu Rusinów Szlachtowskich, a w szczególności mie­ szkańcy Białej Wody, gdzie mężczyźni prawie bez wyjątku tru­ dnią się wędrownym druciarstwem, mówi po polsku. W czasie swych wędrówek zarobkowych, podczas których zapuszczają się daleko w głąb Polski środkowej i zachodniej druciarze z Białej Wody i Jaworek podają się z reguły za Polaków. Gdy w rozmo­ wie z jednym z nich, odbytej w Krakowie w r. 1933, w obecności paru osób rozkonspirowałem ruską narodow ość i grecko-katolickie wyznanie wędrownego druciarza, spotkało się to z dużym nieza­ dowoleniem ze strony zainteresowanego. Zewnętrzna polonizacja językowa Rusinów Szlachtowskich, wynikająca przede wszystkim z momentów utylitarnych (większa łatwość uzyskania pracy i chęć T 1 4 W lecie 19.ЧЯ i ' , odbyły wycieczkę n a u k o w ą po powiecie nowo­ t a r s k i m dwie słuchaczki etnologii U . J., uczennice prof. Kazimierza Do­ browolskiego p p. Danuta Dobrowolska i Maria T r z e p a c z ó w n a . W y ­ niki ich b a d a ń w formie k r ó t k i c h z a p i s k ó w zostały w r. 1939 oddane do a r c h i w u m Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W i a d o m o ś c i czer­ pane z tych z a p i s k ó w oznaczał b ę d ę w dalszym ciągu «Z m a t e r i a ł ó w Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j » . I . Zvlinskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d Slow. Т. II], str. A 188. - 1 5 �167 zapewnienia sobie lepszych stosunków z ludnością polską, w cza­ sie zarobkowych wędrówek), nie przeszkadza istnieniu bardzo wy­ raźnego poczucia odrębności grupowej w stosunku do Polaków. Miało to miejsce również dawniej zanim jeszcze uświadomieni zostali przez polityczną propagandę o swej przynależności do ukraińskiej grupy narodowościowej. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich względem Polaków opierało się i opiera do dziś na różnicy języka i obrządku. Inne momenty, jak np. różnice w za­ kresie kultury materialnej, schodzą na plan zupełnie odległy. Zre­ sztą wypytywani w lym kierunku podkreślają Rusini Szlach­ towscy, że widoczne dziś różnice, jakie zachodzą np. w ustroju Szlachtowian i mieszkańców Szczawnicy są stosunkowo bardzo świeżej daty. Między grupą polskich Górali Szczawnickich a Rusinami Szlachtowskimi dawały się stwierdzić wyraźne postawy antagonistyczne. W Jaworkach opowiadano mi w r. 1938 o bójkach, jakie mieszkańcy Rusi Szlachtowskiej prowadzili dawnymi czasy z polskimi góralami ze Szczawnicy. Dopiero przez wkupywanie się wódką uzyskiwali Rusini możność spokojnego korzystania z drogi wiodącej przez wieś do Krościenka. Ostatnio bójek już wprawdzie nie było, ale niechęć wzajemna pozostała. Jeszcze w r. 1939 skarżyli się Rusini z Jaworek, że Polacy odnoszą się do nich nieżyczliwie, gdy kobieta z naszej wsi idzie przez wieś pol­ ską, mówią niechętnie: — «0! Ruska idzie!» U obu sąsiadujących ze sobą grup dostrzega się nastawienie endogamiczne. Według informacji wypadki małżeństw miesza­ nych zdarzały się na ogól rzadko. Rusini unikali podobno .mał­ żeństw z Polkami, gdyż «są niegospodarne*. Prędzej już zdarzało się, iż Polak pojął R u s k ę za żonę. (Jaworki). Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, o ile wypowiedzi na temat unikania mał­ żeństw między Rusinami Szlachtowskimi a Polakami zgodne były z prawdą. Informacje te potwierdza niewątpliwie znikomy pro­ cent ł а с i n n i к ó vv w parafiach grecko-katolickich Rusi Szlach­ towskiej. Z drugiej jednak strony musiały zachodzić fakty prze­ nikania elementów polskich do grupy ruskiej, skoro na terenie Rusi Szlachtowskiej spotyka się szereg nazwisk o bezwzględnie �168 polskim brzmieniu (Mazurek, Zięba, Zając, Wątroba, Trębacz, Gą­ sienica, Prątka i szereg innych). Z nazwisk popularnych w Szczaw­ nicy spotykamy, rzecz charakterystyczna, tylko jedno, a miano­ wicie Malinowskich (w Szlachtowej). Świadczyłoby to, że prze­ nikanie Polaków na Ruś Szlachtowską z najbliższych wsi nad­ granicznych musiało być skutkiem większego nasilenia antago­ nizmów międzygruipowych utrudnione. W Szczawnicy w wyka­ zie właścicieli nieruchomości z r. 1846 znaleziono zaledwie 2 naz­ wiska, które mogłyby być ruskiego pochodzenia (Hurkuła, Sieńkowicz), żadne z nich, o ile mi wiadomo, nie jest spotykane na Rusi Szlachtowskiej. Z pośród wszystkich grup polskich najbardziej antagonistycznie nastawieni są Rusini Szlachtowscy do L a c h ó w o d S ą c z a . Zarzucają im zarozumiałość, egoizm i nieżyczliwość. «Lachy nawet nie chcą druciarzy przenocować*. Na północ od La­ chów mieszkają M a z u r z y . Są to ludzie dobrzy i uczynni. Wśród mieszkańców stron odległych nie cieszą się sympatią druciarzy z Rusi Szlachtowskiej warszawianie, gdyż źle traktują druciarzy. Najmniej da sie powiedzieć o stosunku Rusinów Szlachtow­ skich do mieszkających za Popradem Łemków. Z Łemkami sty­ kają się Rusini Szlachtowscy bardzo rzadko i to tylko przelotnie na targach w Sączu lub Piwnicznej. Ponieważ obydwie grupy nie sąsiadują ze sobą bezpośrednio, nie wytworzyły się między nimi bliższe formy współżycia. Brak też podstaw antagonislycznych lub bodaj nazw przezwiskowych, którymi by się obydwie grupy na­ wzajem określały. Poczucia przynależności Rusinów Szlachtow­ skich do grupy łemkowskiej (jako grupy reprezentującej pewien swoisty typ kultury ludowej) nie da się stwierdzić. Jeżeli Łem­ kowie uznawani są przez Rusinów Szlachtowskich jako s w o i , ma to miejsce wyłącznie w płaszczyźnie narodowościowej («jeden język, jedna wiara*). Zdają sobie natomiast Rusini Szlach­ towscy sprawę z różnic dzielących ich od Łemków w zakresie tych treści, które składają się na tzw. k u l t u r ę , l u d o w ą (gwara, strój, budownictwo, zwyczaje etc). 7 �169 I I . OSADNICTWO RUSI SZLACHTOWSKIEJ § 3. W i a d o m o ś с i h i s t о г у с. z n e. Pochodzenie osad­ nictwa ruskiego w najbliższym sąsiedztwie Szczawnicy nie jest dotychczas należycie wyjaśnione. W starszej literaturze polskiej, a także i w pracach współczesnych autorów ukraińskich spoty­ kamy się z poglądami, według których osadnictwo ruskie miało pierwotnie sięgać w Karpatach daleko głębiej w kierunku zachod­ nim niż obecnie. J. Lepkowski np. w swej pracy o «Rusi sądec­ kiej* wskazuje na ślady pobytu Rusinów w Łopusznej, Harklo­ wej, Dębnie, Krościenku i Szczawnicy. Przypuszczenia te, opiera­ jące się na bardzo kruchych podstawach, powtarzane są do cza­ sów ostatnich w pracach niektórych autorów ukraińskich up I. Ziłyńskiego "', Tarnowyeza '* i in. 16 Podania miejscowe głoszą, że Szlachtowa jest jedną z naj­ starszych osad ruskich w okolicy. Jaworki mają być założone przez kolonistów z Litwy nazwiskiem Szlachtowskich i Miretowiczów . Opowiadania te zebrane i opublikowane przez Lepkowskiego"", a później niejednokrotnie powtarzane nie zasląpią jednak historycznych ścisłych danych źródłowych. Faktem jest, że pierwsze wzmianki historyczne o wioskach wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej występują bardzo późno. Spotykamy wprawdzie u Ziłyńskiego notatkę o tym, że Szlachtowa wymieniona zostaje już w dokumencie Władysława Jagiełły w r. 1391, w którym król ten nadaje biskupstwu krakow­ skiemu rozległe dobra w okolicy Muszyny , wiadomość ta jednak powtórzona za schematyzmem grecko-kat. diecezji w Przemyślu z r. 1879 polega na fałszywym odczytaniu dokumentu. Cały szeie 21 111 .1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a niegdyś Biskupszczyzna, Dod. tyg Gazety lwowskiej r. 1855, zesz. 32 i nast. " I . Zilyński, f.emkiwśka h o w i r k a seła Jawirok, L u d , I I I A. 180 i A, 182. 1 8 1 0 J. Tarnowycz, Ilustr. istoria Lemkiwszczyny. L w ó w 11Ш, Do dziś w y s t ę p u j e tam nazwisko «Mirylowicz». ,1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a . " I , Zilyński. L u d , t. 111, A. 181. 2 0 �170 2 3 24 reg autorów, jak Ł e p k o w s k i B ę b y n e k , Inglodt , czy ostatnio Pieradzka odczytuje interesującą nas nazwę S t a c h o w a W o l a i nikt nie dopatruje się w niej Szlachtowej. Najstarszą wzmiankę o Szlachtowej mamy z roku 1542, na­ leżała ona wówczas do Achacego Jordana z Zakliczyna, kaszte­ lana zawichojskiego . Niedługo potem spotykamy Szlachtową w wykazach poborowych z r. 1581. Szlachtową i Jaworki, które wtedy są po raz pierwszy w źródłach historycznych wymienione, należą podówczas do Piotra Nawojowskiego i posiadają łącznie 4 półdw orzyszeza wołoskie Szlachtową i Jaworki nie stanowiły jedynych włości wspom­ nianego wyżej Piotra Nawojskiego. W wykazach poborowych figuruje on ponad to jako posiadacz Nawojowej Góry (dziś Nawo­ jowa), Kuniny, Kanionki, Frycowej, Czaczowa, Chomrzysk i Ma­ dejowej. Miejscowości te naniesione na mapę wskazują, że włości Nawojowskiego rozpadały się na dwa kompleksy, z których jeden leżał na prawym brzegu Popradu, głównie w dorzeczu Kamienicy, drugi zaś obejmował niewielki obszar nad górnym biegiem rzeki Ruskiej. Mimo dość częstej zmiany właścicieli, w czasach póź­ niejszych obydwa kompleksy dóbr znajdowały się najczęściej w rękach tych samych osób. Pierwszą, jak dotąd, wzmiankę o Białej Wodzie znamy z r. 1777, kiedy to jeden z członków rodziny Nawojowskich dziw­ nym zbiegiem okoliczności, również Piotr, świadczył w sprawie sprzedaży sołectwa w Białej Wodzie na rzecz Marka, sołtysa ze Śnietnicy . Pod koniec X V I I I w. (1792) pojawia się również wia­ domość o istnieniu Czarnej Wody. Obydwie wsie ostatnio oma23 26 T 28 2 - J. Ł e p k o w s k i , R u ś s ą d e c k a . *» W . Bębynek, Starostwo Muszyńskie, Przew. L i t . Nauk, 1914. S, Inglodt, Stan i u p o s a ż e n i e biskupstwa krakowskiego w pol. X V w. L w ó w 1925. - K. Pieradzka. Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , sr. 210. -'" Schem. diec. gr.-kat. w P r z e m y ś l u r. 1879. Źródła dziejowe X V I w., t. I I I , Л. P a w i ń s k i , Małopolska, str. 147. Po oddaniu tej pracy do d r u k u o t r z y m a ł e m i n f o r m a c j ę od prof. Т . Modelskiego, że S z l a c h t o w ą wymieniana jest w dokumencie z w. XV. as Pieradzka, Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , str. 158. 5 2 7 �171 wiane (Biała i Czarna Woda) stanowiły wtedy własność Heleny Apolonii Massalskiej . W tym samym czasie (1794) Szlachtowa stanowi przelotnie własność Pawła Sanguszki. W X I X w. wsie Rusi Szlachtowskiej wraz z dobrami klucza nawójowskiego zo­ stały powtórnie złączone w rękach rodziny Stadnickich. 2e Poza tymi bardzo luźnymi i fragmentarycznymi wiadomo­ ściami o przeszłości Rusi Szlachtowskiej nic więcej na razie po­ wiedzieć nie można. Pieradzka w swej pracy o Łemkowszczyźnie uważa Szlachtowa za wieś pierwotnie polską, później zruszczoną. Podkreśla «niewątpliwą polskość nazwy» oraz twierdzi, że je­ szcze w r. 1581 znajdowała się w tej wsi parafia rzymsko-katolicka. Ostatnie twierdzenie autorki jest niewątpliwie błędne. W wyka­ zach poborowych z X V I w. panuje zwyczaj, że parafie rzymsko­ katolickie oznacza się najczęściej wyrazem f a r a (np. Fara Ropa), zaś parafie schizmatyckie wyrazem b o ż n i c a . Zwyczaj ten nie był jednakowoż konsekwentnie przez lustratorów przestrzegany. Cały szereg parafii notorycznie schizma ty ckich zostało w wyka­ zach poborowych określonych mianem f a r a (np. Hańczowa, p. Gorlice, Krempna, Grab i szereg innych). Pieradzka wszystkie te ruskie i schizmatyckie miejscowości wymieniła w spisie parafii rzymsko-katolickich na Łemkowszczyźnie . 30 31 Wsie Rusi Szlachtowskiej stanowiły pierwotnie jedną para­ fię z cerkwią w Szlachtowej. Pod koniec X V I I I w. parafia została rozdzielona. Wyłączono z niej jako jednostkę samodzielną Jaw orki (1798). Do nowo utworzonej parafii przyłączona została Biała i Czarna Woda . r 32 Czy wyliczone powyżej daty, pod którymi pojawiają się pierwsze wzmianki o wsiach Rusi Szlachtowskiej rzucają światło na czas powstania tych miejscowości należy wątpić. Przypusz­ czam, że zwłaszcza Szlachtowa i Jaworki istnieć mogły daleko wcześniej, niż zanotowały je wykazy poborowe. Dwie pozostałe zaś 29 30 31 32 j . w. str. 156. j . w. str. 115. j . w. str. 26. Schem. diecezji gr.-kat. w Przemyślu. 1879. �172 miejscowości mogły istotnie powstać dopiero w w. X V I I lub na­ wet i początkach X V I I I przy udziale mieszkańców Szlachtowej i Jaworek sposobem tzw. o g n i w o w у m, polegającym na tym, że sezonowe osadnictwo pasterskie z wsi starszych i niżej poło­ żonych zamienia się z czasem na osadnictwo stałe, i emancypuje pod względem administracyjnym od wsi macierzystych . Istnienie na obszarze dzisiejszej Rusi Szlachtowskiej osad­ nictwa ruskiego nawet na 100 lat przed jego oficjalnym zareje­ strowaniem przez wykazy poborowe X V I w. bynajmniej nie jest wykluczone. Przemawia za tym z jednej strony wzmianka u Długosza o cudzie św. Kingi w r. 1406 , a przede wszystkim notatka, w której pisząc o ufundowaniu przez Zbigniewa Oleśnic­ kiego kolegiaty w N . Sączu w r. 1448 uzasadnia to koniecznością zjednania dla obrządku katolickiego schizmatyckich Wołochów przebywających w lasach na krańcach diecezji krakowskiej \ Wiemy zaś я badań K. Dobrowolskiego , T. Modelskiego i sze­ regu innych autorów, iż pod ogólną nazwą W o ł о с h ó w, prócz ludności rumuńskiej i południowych Słowian, należy przede wszystkim rozumieć ludność ruską. Trudno jest z powodu braku materiałów historycznych okre­ ślić jak daleko wstecz można przesuwać początki ruskiego osad­ nictwa na terenie Rusi Szlachtowskiej. Cały szereg obserwacji poczynionych wzdłuż Beskidu Środkowego i w ruskich częściach Beskidu Zachodniego poucza nas, że osady ruskie z reguły po­ jawiają się wcześniej na południowych, niż na północnych sto­ kach Karpat. Wniosek stąd prosty, że fala wołosko-ruskiego osad­ nictwa płynęła raczej Podkarpaciem południowym i stamtąd do­ piero przelewała się z pewnym opóźnieniem przez przełęcze kar33 34 3r 30 3 3 37 R. Rcinfuss, Badania nad osadnictwem Huculszczyzny, Spr. P. A. U., t. X L V I , r. 1915, str. 90. Długosz, Opera omnia, t. I , str. 320, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . Długosz, Opera omnia, t. I I I , str. 544, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . K. Dobrowolski, Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Pam. V. Powsz. Zjazdu Hist. Pol. L w ó w 1930. T. Modelski, Kolonizacja w o ł o s k o - r u s k a , Spr. T. Nauk. we L w o ­ wie 1924. 3 4 3 5 3 6 3 7 �173 ae packie na stoki północne . Podobnie i ludność ruska, która dała początek Rusi Szlachtowskiej, przybyła najprawdopodobniej ze Spiszą. Przemawia za tym zarówno moment geograficzny (znacz­ nie łatwiejszy dostęp od południowego zachodu niż od wschodu), jak i fakt, że nazwy wsi zamieszkałych do czasów ostatnich przez ludność ruską o wiele wcześniej występują na Spiszu, niż na Rusi Szlachtowskiej. Jarembina wspomniana jest w r. 1309 , L i t manowa w r. 1370"", Kamionka w r. 1315". Przy okazji nadawa­ nia Lubowli prawa miejskiego wspomniane są w r. 1342 Mniszek i rzeczka Sulin, nad którą później pow'stala wioska tejże nazwy . Lipnik wymieniają źródła w r. 1339 , zaś Mały Lipnik między r. 1334 a 1338 . Dalej poza wiek XIV osadnictwa ruskiego na Spiszu i w przy­ ległych częściach Karpat północnych w żadnym wypadku prze­ suwać nie można. Z badań Zachorowskiego >, Modelskiego i innych wynika, że w w. X I I I Spisz, podobnie jak i przyległe części Karpat północnych pokryte były bezludną puszczą, wśród której pierwsze nieśmiałe kroki zaczęło stawiać osadnictwo polskie. Przy dzisiejszym stanie naszych wiadomości historycznych przeważa zdecydowanie pogląd wyrażający wątpliwość w autochtonizm ludności ruskiej w Karpatach zachodnich. Przyznaje się zgodnie, że Rusini przybyli w te strony dopiero z falą osadnictwa wołosko-ruskiego. 39 4L> 43 44 4r 3 8 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y 46 ludowej w Karpatach Zachodnich. K r a k ó w 1938, str. 19. 311 E. Janota, Zapiski o zaludnieniu dolin Dunajca i Popradu na Spiszu. K r a k ó w 1864, str. 20. j . w. str. 25. I . Zilyński, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d S ł o w i a ń ­ ski, t. 111, str. 185. T. Modelski, Spory o p o ł u d n i o w e granice diecezji Krakowskiej, od strony Spiszą, Zakopane 1928, str. 59. Janota, Zapiski..., str. 25. j . w. str. 23. S. Zachorowski, W ę g i e r s k i e i polskie osadnictwo na Spisizu do p o ł o w y X I V w. T. Modelski, Spory o południowe..., str. 59. 4 0 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 0 �174 47 Niektórzy autorowie, jak np. Teofil Modelski uważają, że występowanie w w. XIV nazw osad znanych później jako ru­ skie nie jest dostatecznym dowodem, że osadnictwo etnicznie ru­ skie istniało już w tym czasie, znane są bowiem wypadki, iż do osad lokowanych w średniowieczu na prawie niemieckim znacznie później napływał element wołosko-ruski asymilując pierwotną bynajmniej nie ruską ludność **. § 4. F o r m y z a s a d n i c z e . Z czterech wsi wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej najbardziej wysuniętą w kierunku zachodnim jest, jak wiemy, Szlachtowa. Terytorium tej wsi przy­ biera kształt wydłużonego trapezu, którego boki równoległe zorien­ towane są południkowo. Potok Ruski zwany też Grajcarek dzieli wieś na dwie nierówne części, południową mniejszą, sięgającą po grzbiet Rabsztynu (899 m) i północną, ciągnącą się niemal po samą Prechybę. Część północną przecina wpadający do Grajcarka potok Sielski, nad którego dolnym biegiem rozłożyły się zabudowania wiejskie. Obszar wsi według danych Sł. Geogr. wynosi 3180 mor­ gów, z czego na własność chłopską przypadło 749 morgów. Ziemie uprawne zajmują w Szlachtowej wschodnią część połaci południowej, położonej między Grajcarkiem a granicą pań­ stwową i tereny nad dolnym biegiem potoku Sielskiego na wschód i zachód po granice wsi sąsiednich. Część zachodnią połaci połud­ niowej oraz znaczny obszar w północnej części terytorium wsi zajmują lasy oraz polany. Te ostatnie użytkowane są do celów pasterskich, a także dla prymitywnej gospodarki rolnej. 4!) Według Graula , który układ rolny Szlachtowej poddał ana­ lizie, ziemie uprawne tej wsi rozpadają się na 12 ról o następu­ jących nazwach: 4 7 T. Modelski, Kolonizacja wolosko-ruska... Ze zjawiskiem takim spotykamy się np. w Rychwaldzle p. Gor­ lice, gdzie dawna kolonia niemiecka została później przeniesiona na p r a w o wołoskie i zasymilowana przez w o ł o s k o - r u s k i c h pasterzy. Hans Graiul, Gisela Hiildehrandt, Beitrage zur Siedlungsgeographie des Generalgonverneoients, K r a k ó w , 1943, str. 48 i nast. 44 4 9 �175 1) 2) 3) 4) 5) 6) Sołtysia Smarkoniówka Zaprzatowska Janczurowska Deszczeckowska Księża 7) 8) 9) 10) 11) 12) Ziębowska Kocurowska Włakowska Gryiidziowska Nagrantowska Berezińska. Prócz wyżej wymienionych istnieje jeszcze poza układem rolnym wsi rola trzynasta, położona peryferycznie nad granicą szczawnicką. Rola ta łączy się z przysiółkiem zwanym Malinów. Wymienionych wyżej 12 ról wchodzi w skład czterech niw. Zasadniczo jest więc Szlachtową wsią niwową regularną. Nie reprezentuje ona jednak tak klasycznego typu regularnej wsi n i wowej jak np. Krauszów, opracowany przez prof. К. Dobrowol­ skiego . Okazuje się bowiem, że role w niwie przylegającej do zabudowań wiejskich od zachodu łączą się bezpośrednio z zagro­ dami swych właścicieli, podobnie jak to występuje przy układzie łanów leśnych. 50 Wsie niwowe regularne, w których role jednej z niw nawią­ zują do zagród właścicieli, określane są w nauce niespołszczonym dotychczas terminem G e l i i n g e f l u r i uważane są genetycznie za formę przejściową między ustrojem niwowym, regularnym, a ustrojem łanów leśnych . Jak widać z publikowanego przez Graula planu katastral­ nego Szlachtowej, niwa której działki nawiązują do zagród obej­ muje po zachodniej stronie potoka zaledwie 10 ról, podczas gdy dwie, a mianowicie Nagrantowska (Nr 11) i Berezińska (Nr 12) leżą na wschodniej połaci wsi. Ta nieregularność układu nasu­ nęła Graulowi przypuszczenie, że wymienione dwie role mogły zostać później od innych wymierzone. Przeciw powyższemu przy­ puszczeniu przemawia jednak zdaniem Graula fakt, że w niwie 51 50 K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1936. W. Ebert, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936. R. Kótzschke i W. Ebert, Gescbichte der ostdeutschen Kolonisatioii, Leipzig 1937. 51 �176 czwartej oznaczonej przez niego literą «d» niwa Nagrantowska (Nr 11) znajduje się w pośrodku między innymi rolami. Nierówna wielkość poszczególnych ról, wahająca się od 81,32 ha (Nagrantowska) do 39,28 ha (Deszczeckowska) nasuwają autorowi myśl, że niektóre role mogły powstać przez rozpad ról starszych na dwa pół rolki. Prócz czterech niw podzielonych na 12 ról należy do miesz­ kańców Szlachtowej 7 polan a mianowicie: Czertezy, Petranczyk, Koszar, Rosochata, Wilcza Dolna, Bukowiecka i P o d R a b s z t у n e m. Kształt wsi podyktowany warunkami układu rolnego jest bardzo charakterystyczny. Szlachtowa według planu katastralnego w r. 1846 była szeregówką zabudowaną jednostronnie po zachod­ niej stronie drogi. Po przeciwnej jej stronie znajdowały się jedy­ nie zabudowania należące do roli Nagrantowskiej i Berezińskiej, które, jak wiemy, ciągną się wbrew ogólnej zasadzie po wschod­ niej stronie potoka Sielskiego. Przeciętny stan posiadania we wsi wynosił ostatnio kilka morgów. Niektórzy posiadali 10, 15 a na­ wet 20 morgów. Pola są bardzo rozdrobnione. Według jednego z informatorów na jego 6 morgów przypadało w r. 1939 ponad 80 działek. Sąsiadująca ze Szlachtowa od wschodu wieś J a w o r k i l i ­ czy 1588 morgów powierzchni, z czego 560 (głównie lasu) nale­ żało do Stadnickich z Nawojowej. Posiadłość chłopska składała się z 360 morgów roli uprawnej, 85 morgów łąk i ogrodów, 417 morgów pastwisk i 166 morgów lasu. Kształt terytorium wsi daleki jest od tej regularności, jaką obserwowaliśmy w Szlachtowej. Zabudowania wiejskie rozłożyły się wzdłuż rzeki Ruskiej, która dzieli terytorium wsi równoleżni­ kowo. Część południowa przypomina formą trapez, który jednym bokiem przytyka do granicy państwa. Część obszaru Jaworek po­ łożona na północ od Grajcarka podzielona jest doliną potoka spły­ wającego z Czarnej Wody na dwie części, z których wschodnia wcina się długim językiem między terytorium wsi Białej i Czar­ nej Wody. �177 Układ gruntowy Jaworek jest niwowy regularny. Podobnie jak to mieliśmy w Szlachtowej. Obsenvujac mapę katastralną wsi, bez trudu odróżnimy dawne użytki rolne od późniejszych karczunków i licznych polan, które występują w części południowej od strony Wysokich Skałek. Według ksiąg gruntowych obszar dzieli się na 3 niwy: Czarny, Polańską i Jaworzynę, które z kolei rozpadają się na 13 ról chłopskich i jedną gminną. Niestety zdjęcie katastralne wsi zostało błędnie przeprowadzone i polany nie zostały wyod­ rębnione jak w innych wsiach okolicznych, lecz z pogwałceniem zdrowego sensu włączone w ramy układu niwowego. Poza tym podział terytorium Jaworek na 3 niwy jest niewątpliwie uprosz­ czeniem dokonanym przez geometrów katastralnych nie odpowia­ dającym podziałowi pierwotnemu. Niwa Czarny obejmuje wszystkie grunty położone na północ od rzeki Ruskiej, cała zaś część południowa, podzielona poludnikowo doliną potoku, rozpadać się ma na dwie niwy: wschodnią zwaną J a w o r z y n a i zachodnią P o l a ń s k a . Obydwie te niwy sięgać mają do granicy państwa, obejmując liczne polany leżące w tej części wsi. Bardzo nawet pobieżny rzut oka na załączoną mapę (rys. 2) poucza nas o sztuczności takiego podziału, który niezgodny jest ani z morfologią terenu, ani z wewnętrznym podziałem wsi na role. Pominąwszy rolę 14, określoną w księgach katastralnych jako r o l a g m i n n a , która zresztą występuje wyłącznie poza obsza­ rem właściwych niw wiejskich i obejmuje tylko kilka piatów lasu, spotykamy w Jaworkach 13 ról a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) Lud, Brydowska Hołowaczowska Kudlaczowska Luszczakowska Srokowska Stanczakowska Prokwitowska т. X X X V I I 8) 9) 10) 11) 12) 13) Sucharowska Szwierkowska Szwistowska Szczerbuszewska Tomkowska Tyndorowska. 12 �178 Rye. 2. Roli księżej w Jaworkach nie ma, gdyż parafia była fundo­ wana późno i probostwo nie posiada tu uposażenia w gruntach. Informacje zasiągnięte z terenu wymieniają na obszarze Ja­ worek 24 polany, a mianowicie: polanę Durbaszka, Diwiwska, Pałenyca, Czerszla, Podgaciwka, Szczepańciwka, Dołyna, Rusyniwka, Huły, Kiczera, Stachuriwka, Polany, Bosiwka, Kapitaniwka, Jasilnyk, Debrzyna, Fugasiwka, Skalnyk, Zadołyna, Babianka, Pysariowa, Stare, Pańska i Czersłyna. Należy podkreślić, �179 że wymienionych wyżej 13 ról posiada swe udziały w pięciu niwach oznaczonych przeze mnie na załączonej mapie przy po­ mocy cyfr rzymskich. Trzy z tych niw, mianowicie I , I I i IV grają rolę podstawowych, co łączy się niewątpliwie z trójpolowym sy­ stemem uprawy ziemi , dwie zaś ( I I I i V) posiadają znaczenie raczej uboczne. Charakterystycznym dla Jaworek szczegółem układu rol­ nego, który w sposób tak jaskrawy nie uwidacznia się w innych wsiach niwowych regularnych jest występowanie w obrębie jed­ nej niwy kilku działek należących do tej samej roli. Podczas gdy np. w opracowanym przez K. Dobrowolskiego Krauszowie, lub w opisanej przez Graula Szlachtowej w obrębie tej samej niwy pewna rola występuje wyjątkowo tylko więcej niż jeden raz, w Jaworkach zwłaszcza w niwie I I i I I I podwójne a w niwie I nawet potrójne występowanie pewnych ról spotyka się dosyć często. 52 Częstość występowania poszczególnych ról w niwach: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 I 3 2 2 3 1 1 3 O 2 3 0 2 2 fi 1 2 1 1 0 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 t 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 7 G 8 3 G 6 6 5 8 4 7 7 Nr. r o l i Nr. niwy Ы _._ IV V Razem J_ 7 Przyczyna lego zjawiska nie jest mi jasna. Prawdopodobnie wynika ono z jakichś późniejszych podziałów czy wymian wza­ jemnych. Jak widać z powyższego nie wszystkie role występują na terenie wsi w tej samej ilości działek i tak: '-' K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala, str. 50. 12* �180 z 3 dziatek składa się rola 5 3, 6, 7, 8 1, 2, l ' , 13 4, 10 Zsumowane powierzchnie poszczególnych ról dają podobnie jak w Szaflarach wyniki różne, co nasuwa przypuszczenie, że w Jaworkach obok ról kmiecych występowały również półrolki i grunty mniejsze zagrodnicze. Kolejność następowania po sobie ról w poszczególnych n i ­ wach jest przypadkowa, co wskazuje, że pierwotnie przydzielane były właścicielom w drodze losowania ". Jedynie rola Łuszczakowska (Nr 4), Sucharowska (Nr 8) i Tyndarowska (Nr 13), występują we wszystkich pięciu niwach z reguły obok siebie. Nasuwa lo przypuszczenie, że musiały one powstać z podziału jednej większej roli.' Była tu zapewne dawna rola sołtysia. Na załączonej mapie Jaworek zwraca uwagę niewielka pro­ stokątna parcela położona na północnym krańcu niwy V, ozna­ czona cyfrą 0, parcela ta jest w rzeczywistości miniaturową niwą V I , gdyż wszystkie role posiadają w niej maleńkie udziały. Powstała ona zapewne niezbyt dawno na drodze likwidacji wspól­ nej własności. Role dzielą się według informacji miejscowych na tzw. p r u t y , nazywane też p o m i r o k. P r u t — pręt jest lo prze­ chowana w tradycji ludowej dawna miara ziemi, która dziś stra­ ciła już na Rusi Szlachtowskiej znaczenie powierzchni ściśle pod względem rozmiarów określonej. Prócz ziemi zamkniętej w obrębie 5 niw opisanych poprze­ dnio, w posiadaniu włościan były liczne polany, położone w po­ łudniowej części obszaru wsi w kierunku Wysokich Skałek. Własność chłopska była już w czasie dokonywania zdjęcia katastralnego przed 100 lały silnie rozdrobniona. Wzięta jako 5 5 3 K. Dobrowolski. Najstarsze Landliche Siedelformen..., str. 35. osadnictwo.,., str. 89. W. Ebert, �181 przykład posiadłość Michała Prokwila składała się wówczas z 70 działek, z których w obrębie roli Prokwitowskiej było 37, „ Tyndarowskiej było 24, polan Prokwitowskich było 5, „ Tyndarowskich było 4. Charakterystyczne rozmieszczenie działek w obrębie dwóch ról wskazuje na to, że na posiadłość M. Prokwita prócz grun­ tów dziedzicznych w roli Prokwitowskiej złożyły się też uzyskane zapewne w drodze przedślubnej darowizny części wniesione z roli Tyndarowskiej. Zagroda właściciela znajdowała się w grupie domostw na roli Tyndarowskiej w niwie IV, co wskazywałoby, że któryś z Prokwitów p r z у ż e n i ł się do rodziny Tyndarów. Zabudowania Jaworek rozłożone są na tarasach nadrzecz­ nych po obu stronach rzeki Ruskiej i wpadającego do niej potoku Czarnej Wody. Osobna niwa domowa w Jaworkach nie wyod­ rębnia się. Przed 100 laty domostwa Jaworek układały się drob­ nymi skupieniami wzdłuż dróg biegnących po obu stronach rzeki i łączących je przecznic, co w rezultacie dawało obraz zbliżony do Izw. w i e 1 o d r o ż n i с у l u ź n e j (niem. Netzdorf). Dziś skut­ kiem przybycia znacznej ilości nowych gospodarstw luźny cha­ rakter zabudowania zatarł się dosyć silnie i wioska zamieniła się w wielodrożnicę zwartą. Zagrody włościańskie budowane są z reguły w nawiązaniu do swych ról. Jest to szczegół stwierdzający pewną atypowość niwowego układu regularnego Jaworek i pozwalający na zalicze­ nie tej wsi do form przejściowych nawiązujących do odmiany określanej mianem G e 1 a n g e f 1 u r. Na wschód od Jaworek położona jest trzecia z czterech wio­ sek Rusi Szlachtowskiej mianowicie R i a ł a W o d a . Terytorium tej wsi w kształcie nieregularnego wieloboku wydłuża się w kie­ runku północno-wschodnim, sięgając po grzbiet górski, łączący Obidzę (927) z grupą Wielkiego Rohacza. Według Sł. Geogr. obszar Białej Wody wraz z przysiółkiem Niemcową wynosił �182 1865 morgów. Na podstawie tradycji miejscowych pierwotnymi założycielami wsi miało być 9 gospodarzy. W drugiej połowie XIX w. wieś liczyła 118 domów z 677 mieszkańcami. Według zdję­ cia katastralnego z r. 1846 obszar wsi rozpada się na dwie niwy, a mianowicie O d g r a n i c y J a w o r s k i e j , obejmującą za­ chodnią połać obszaru wsi i niwę P o l a ń s k ą , położoną w części wschodniej. W Białej Wodzie, jak widać z ksiąg katastralnych, istniała w r. 1846 jedna rola sołtysia, 10 półrolków chłopskich, a ponad lo 24 polany i wspólny las gminny. r 1) Rola Sołtysia 2) Półrolek Fedorygowski Karpiakowski 3) Konowałowski 4) Kornajowski 5) Lazarczakowski 6) 64 Polany : Czerska (gwar. Czerśla) Czerslyca (gwar. Czersłyca) Czerwona Młaka Czerszliczki Czirszliczki Czucholka Hurczalka Jaworzyna Kobylarki (Kobylanka) Kulaszanka Lilawcowa 7) półrolek Nowolanowski 8) „ Obertanowski 9) ,, Smolegowski 10) „ Sumilasowski 11) „ Wasilakowski 12) Wspólny las. Palenica (Pałenyca) Pietruszkowa Podrohacz Polanka Rohacz Semenitka Sichla (Sychła) P o d S k a ł ą (Pidskalka) Skalskie Skalska Skałka Wierszliczki (Werchliczka). Ponadto ni form atoro wie z terenu podają nieu względ­ nione w katastrze nazwy polan: Sumylasowa Skałka, Zaskalskie, Szczyp, Flander, Zabiłowody. Hucułka, Czersłyna, Ciarałiwka, Koszaryska, Repowa, Z a G r z e s m у к, N а В e r e h, Rozdzila, Smołyska, pod Werchom. Jasilnik, Szczerbak. Sądząc z bar5 4 W r.swiasach podano nazwy g w a r o w e branych na miejscu. według informacji ze­ �183 �184 dzo prymitywnego szkicu terenowego wykonanego przez włościa­ nina z Białej Wody nie wszystkie z przytoczonych tu nazw ozna­ czają polany właściwe, wiele z nich jak np. Repowa, Flander oznaczają miejsca w obrębie niw leżące. Do tej kategorii należą też uwidocznione na planie sytuacyjnym, a nie wymienione w spi­ sie polan nazwy Groń, Bryszton, Zapustok, Na Uhłyska rozmiesz­ czone w części leżącej na południe od Grajcarka oraz Szczerbak, Stodolisko i N a o g r o d a c h na północy. Jeśli wyeliminujemy na razie z naszych rozważań polany leżące na peryferiach obszaru wiejskiego, terytorium Białej Wody rozpada się z punktu widzenia układu rolnego na trzv wielkie całości, które na pierwszy rzut oka możnaby uważać za niwy. Jedna z nich w kształcie zbliżonym do trójkąta ciągnie się w kie­ runku północnym od rzeki Ruskiej, druga w kierunku południo­ wym, trzecia zaś mniejsza od poprzednich w formie dość regular­ nego prostokąlu rozdziela dwie grupy polan we wschodniej części obszaru wiejskiego. Po wyznaczeniu jednakowoż na mapie zasię­ gów poszczególnych ról, na które rozpadają się niwy, dostrzegamy w nich zdumiewającą zgodność w kolejności następstwa poszcze­ gólnych ról w dwu odgraniczonych rzeką połaciach. Zarówno po­ łać północna jak i południowa rozpadają się na 9 ról i pólrolków. Posługując się numeracją uwidocznioną na odnośnej mapie (rys. 3) schemat układu gruntowego Białej Wody można by przed­ stawić w sposób następujący: 1, 11, 2, 8, 9, 11, 2, 8, 3, 10, 5, 1, 1 1, ll7"2, 8, 9, 3, 10, 57 4, T 4 10 3 9 8 2 10 1 5 O �185 Rye. 1. Rekonstrukcja pierwotnego p o d z i a ł u g r u n t ó w w Białej Wodzie. Użytki rolne r o z p a d a j ą się na dwie n i w y , podzielone na 9 r ó l . W niwie głównej role rozmieszczone są na sposób ł a n ó w leśnych. Zabudowania rozrzucone na k r a w ę d z i terasy nadrzecznej. K a ż d y właściciel posiada z a g r o d ę na swojej r o l i ( o p r a c o w a ł i rys, R, Reinfuss). �186 Widać z niego, że między odpowiednimi działkami po pół­ nocnej i południowej stronie rzeki Ruskiej zachodzą zdumiewa­ jące zgodności. Rola 1 i półrolki 11, 2 a w górnej części wsi 3, 10, 5, 4 i górna rola sołtysia (1) stanowią jednolite pasy, które ciągną się nieprzerwanie w poprzek doliny rzecznej. Pewne zabu­ rzenie w zgodności ról w północnej i południowej połaci, wynika­ jące z pojawienia się po stronie północnej między półrolkiem oznaczonym nr 9 i 3, pokoików nr 11, 2 i 8, należy uważać za zja­ wisko późniejsze, wynikające z wzajemnych wymian, wyposa­ żeń itp. Fakt, że w północnej części omawianej połaci spotykamy układ półrolków, odpowiadający kolejności następstwa półrolkoni w połaci południowej, upoważnia nas do dokonania rekonstrukcji dawnego podziału w sposób przedstawiony na rys. 4. Widzimy więc, że pierwotnie obydwie połacie północna i po­ łudniowa istotnie stanowiły jedną niwę ciągnącą się w poprzek doliny Grajcarka, podzieloną na długie, wąskie pasy, biegnące w kolejności zachowanej po dziś w części południowej. Było więc pierwotnie 8 półrolków' kmiecych i jedna rola sołtysia, która po­ dzielona na dwie części zamykała niwę od wschodu i zachodu. Ta sama rola sołtysia i 8 półrolków stanowi zrąb niwy Polańskiej położonej we wschodniej części wsi. Rolę sołtysią oraz 8 półrol­ ków' oznaczonych cytrami 2, 3, 4, 5, 8, 9, 10, 11 należy uważać za pierwotne i potwierdzające podanie miejscowe o 9 gospodarzach, którzy założyli wieś. Półrolek Łazarczakowski (Nr 6) i Nowolanowski (Nr 7) z racji ich peryferycznego położenia należy uwa­ żać za znaczenie późniejsze, powstałe na karczunkach lub kosztem polan. Z punktu widzenia systematyki układów rolnych Biała Woda reprezentuje formę przejściowy między układem niwowym, a ukła­ dem łanów leśnych. Gdyby nie istnienie dodatkowej niwy Po­ lańskiej, można by Białą Wodę określać jako klasyczny typ układu łanów leśnych, rozmierzonych dwustronnie, jak to spotykamy w niektórych wsiach Łemkowszczyzny czy Orawy . Fakt jedna55 w • Tzw. "Langhufendorb, patrz I I . Graul, Formen d. Waldhufendorfes a uf der Nordabhang der Karpathen, Die B u r g 1942, str. Ж. �187 kowoż, że w niwie Polańskiej reprezentowanych jest tylko 9 sta­ rych ról i półrolków, nie pozwala uważać tej niwy za formę póź­ niejszą, która spaczyła pierwotny układ łanów leśnych. Niewąt­ pliwie obydwie niwy w swej podstawowej formie istniały od momentu rozmierzenia wsi, w którym skrzyżowano zasadę po­ działu ziemi właściwego wsiom łanowym, z podziałem na niwy. Celem zorientowania się w rozkładzie i rozdrobnieniu grun­ tów zostały na podstawie wpisów do ksiąg katastralnych prze­ badane posiadłości dwóch gospodarzy. Jeden z nich nazwiskiem Konował (Nr domu 86) posiadał w r. 1846 swój grunt w 49 od­ dzielnych parcelach, z których 44 rozizuconych było w obrębie roli Konowałowskiej, zaś 5 po polanach (Litawcowa 3, Pietrusz­ kowa 2), dom właściciela leżał na roli Konowałowskiej w grupie zabudowań na północnym brzegu rzeki Ruskiej. Drugi właściciel nazwiskiem Fedorygo (Nr domu 2a) miał ziemię w 36 działkach, z czego: 24 4 1 4 w w w w półrołkach Fedorygowskich, roli sołtysiej górnej i dolnej, półrolku Konowałowskim, polanach (Podrochacz 1 Czuchołka 2, Czerszliczki 1). Widać z powyższego, że główny zrąb jego posiadłości sta­ nowiły grunta dziedziczne, mniejszą zaś część grunta wydzielone z roli sołtysiej, na której stal również dom wzmiankowanego go­ spodarza. Zabudowania Białej Wody ciągnęły się w r. 1846 drobnymi skupieniami wzdłuż prawego brzegu rzeki Ruskiej, tworząc osie­ dla charakterystyczne dla wsi łańcuchowych, związanych, jak wiemy z układem łanów leśnych. Jedynie w północnej części niwy P r z y g r a n i c y J a w o r s k i e j wkradły się pewne nieregularności. Łańcuch osiedli przerywa się, skutkiem czego tzw. N i ż n i к o n i e c, oddzielony jest od W у ż n e g о к o ń с a prze­ strzenią niezabudowaną długości ok. 3/4 km. Osobnej niwy domowej nie ma oczywiście w Białej Wodzie zupełnie, a osiedla pobudowane są na własnych rolach, jak przy układzie łanów leśnych. �188 C z a r n a W o d a , ostatnia z wsi Rusi Szlachtowskiej, która pozostała jeszcze do omówienia, położona jest na północ od Ja­ worek w dolinie potoku zwanego również Czarną Wodą. Wieś granicząc od zachodu ze Szlachtowa, od wschodu z Białą Wodą sięga na północy po Wielki Rohacz (1182 m), Radziejowa (1265 m) i Prechybę (1195 m). Obszar według Sł. Geogr. wynosi 1885 morgów, «wieś mała liczyła w I I połowie ub. stul. zaledwie nieco ponad .'300 mieszkańców*. Według miejscowej tradycji najstarszą część wsi stanowią tzw. M a s ł e j a k i , leżące w dolnej części niedaleko granicy ja­ worskiej. Założenie wsi przypisuje tradycja 8 rodzinom, po których pozostały do dziś nazwy ról: 1) 2) 3) 4) Hromczakiwka Karpiakiwka Kudłakiwka Masłejakiwka 5) 6) 7) 8) Nawalaniwka Radykiwka Simkiwka Suchiwka, ponadto wymieniają jeszcze informatorzy szereg polan, a mia­ nowicie po zachodniej stronie potoku: Babianka, Chryszczysko. Czerśla, Gmń, Młaczky, Placyska, Podgruń, Polanę, Długą, Swynarki, po wschodniej zaś Dołyne, Hłyny, Jasilnyk, Liszczyna, Pokriwiska, Rohacz. Na podstawie odręcznego szkicu wykonanego z samej tylko mapy katastralnej i informacji z terenu widzimy, że podobnie jak to było w innych wsiach Rusi Szlachtowskiej obszar rolny wsi rozpada się na niwy i leżące na peryferiach polany. Pierwotnie ziemie uprawne skupiały się głównie w połud­ niowej części wsi od strony granicy Jaworek. Tu znajdujemy w terenie nazwę miejscową R o l e oraz najbardziej starannie roz­ mieszczone niwy. Użytki rolne leżące poza niwami wchodzą juz w skład licznych polan. Pewne analogie zachodzące w układzie gruntowym Czarnej Wody z układami Białej Wody i Szlachtowej pozwalają przy­ puszczać, że i tu nie była nigdy wyznaczona osobna niwa do­ mowa, tylko poszczególni wdaściciele gruntu budowali się na �189 swoich rolach. Przemawia za tym dosyć luźny, łańcuchowy cha­ rakter osiedla, zabudowanego głównie jednostronnie po prawej stronie drogi i potoku czarnowodzkiego. Pola podobnie jak w wio­ skach poprzednich są silnie rozdrobnione. § 5 , O s a d n i c t w o s e z o n o w e. Jak to poprzednio było wspomniane przy opisie układów rolnych poszczególnych wsi Rusi Szlachtowskiej prócz ziemi uprawnej ujętej w niwy podzie­ lone na role, posiadają włościanie większą lub mniejszą ilość polan, które stanowią subekumenę pastersko-rolniczą i są tere­ nem osadnictwa sezonowego. Według Kubijowicza, który w okresie między I a I I wojną światową przeprowadzał badania nad osadnictwem pasterskim Beskidu Sądeckiego - , na interesującym nas obszarze polany le­ żące powyżej 1000 m n. p. m. wykorzystywane są głównie jako pastwiska, niżej zaś położone służą jako łąki sianokośne i pola uprawne. Na halach wyżej położonych uprawiano dawniej kolektywny wypas wołów. Rzadko spotykano tam, poza najprymitywniejszymi szałasami jakieś trwalsze schroniska pasterskie. Woły na noc były spędzane na polany niżej położone, gdzie pasterze znajdo­ wali schronienie w specjalnych szopach czy domkach. Najbogatsze formy osadnictwa sezonowego rozwinęły się na polanach w pasie środkowym, tj. między polami stale uprawia­ nymi a owymi pastwiskami grzbietowymi. Polany, o których w tej chwili mówię, wykorzystywane były częściowo jako laki sianokośne, częściowo jako pastwiska, na których wypasano owce, a także dla celów rolniczych. W związku z dłuższym lub krót­ szym pobytem ludzi na polanach rozwinęły się na nich różne odmiany osadnictwa sezonowego, którego formy architektoniczne uzależnione są od rodzaju gospodarki prowadzonej na polanie. Dla kosiarzy przebywających na polanach przez czas stosunkowo niezbyt długi, a także dla pasterzy, którzy na pograniczu polan i wyżej położonych pól uprawnych prowadzą indywidualną goe 58 Wł. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kra ków, 1927, str. 43 i nast. �190 spodarkę szałaśniczą, buduje się dość prymitywne szopy. Znaj­ duje w nieb pomieszczenie pasterz, a także i tych kilka sztuk bydła, które pod jego opieką znajdują się na polanie. Owce no­ cują w przesuwanych koszarach, stawianych na ugorach pobli­ skich pól. W wypadku gdy na polanie prowadzi się gospodarkę pasterską, połączoną z uprawą roli, pojawiają się na niej zabudo­ wania, tzw. gospodarstw filialnych. Architektonicznie budynki go­ spodarstw filialnych nawiązują do starszych typów domów spot­ kanych na wsi. Gospodarstwo filialne składa się zazwyczaj z mie­ szkalnej c h y ż y i osobno stojącej stajni. Przy systemie gospo­ darstw podwójnych ludność wsi w czasie robót wiosennych i pod­ czas sprzętu spędza po parę tygodni w chacie położonej w górach. Niekiedy gospodarstwo macierzyste zostaje wtenczas zupełnie opu­ szczone, a budynki zamknięte na klucz oddane są pod opiekę sąsiadów. 7 67 W latach ostatnich w związku z coraz dalej idącym roz­ drobnieniem gospodarstw i głodem ziemi zaobserwować się dawał wielki rozwój gospodarki hodowlano-rolnej na polanach Rusi Szlachtowskiej. Na polanach brano znaczne ilości ziemi pod pług i powstawały nowe gospodarstwa filialne. Oczywiście rozwój rol­ nictwa na polanach musiał wpłynąć ujemnie na możliwość utrzy­ mania się pasterstwa. I I I . BUDOWNICTWO S 6. Z a g r ó d a. Zagroda na Rusi Szlachtowskiej składa się najczęściej z dwu budynków: z domu mieszkalnego i budynku gospodarczego zwanego s z o p ą , w którym znajduje się boisko i stajnia. Budynek mieszkalny poza nielicznymi wyjątkami zo­ rientowany jest ścianą szczytową do drogi (Tab). I , rys. 1 a, b, c, d, e, f), zaś budynek gospodarczy cofnięty wstecz ustawiony jest swą dłuższą ścianą bądź równoległe do drogi, bądź prostopadle, w niewielkiej odległości od budynku mieszkalnego (Tabl. I , 5 7 F o t o g r a f i ę sezonowo zamieszkałej «chyży» z Białej Wody publ. St. Leszczycki (Wierchy, t. X l i ] , str. 80). �191 TABLICA I . Ryc. 1. Plany z a g r ó d , część mieszkalna oznaczona k o l o r e m czarnym, gospodarcza zakreskowana. (a, b, с — Biała Woda, d, f — S z l a c h t o w ą , g — J a w o r k i ) . — Ryc. 2. Plan domu — Czarna Woda. Ryc. 3. Plan domu przedstawionego na Tabl. I i , ryc. 3 — Biała Woda. — Ryc. 4. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , 1 — ł a w y , Jó — łóżko, st — stół, s — szafa, piec znkreskowany. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 5. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , oznaczenie j . w. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . Ryc. 6. Plan domu (Czarna Woda). — Ryc. 7. Plan domu przedstawio­ nego na Tabl. I I , ryc. 4 (Biała Woda). — Ryc. 8. Plan domu (Szlach­ tową, z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 9. Plan domu ( S z l a c h t o w ą ; z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 11). Plan budynku gospodarczego (Czarna Woda). — Ryc. 11. Plan budynku gospo­ darczego (Czarna Woda). — Ryc. 12. Plan b u d y n k u gospodarczego przedstawionego na Tabl. I I , ryc. 8 (Biała Woda). Uwaga! Na planach oznaczono: Ch -— chlew, В — boisko, I — izbę, (Ib. — izba biała, Ic. — izba czarna), К — k o m o r ę , S — sień, St — stajnie, piece oznaczono k o l o r e m czarnym. �192 rys. 1 d). W takich wypadkach zdarza się, że niepołączone ze sobą konstrukcyjne budynki, mieszkalny i gospodarczy, nakrywa się wspólnym dachem (Tabl. I , rys. 1 e). Wolna przestrzeń mię­ dzy obydwoma budynkami nakryta dachem, pozbawiona jest ściany przedniej (tylna zaszalowana deskami) użytkowana bywa jako skład na narzędzia rolnicze, drewutnia lub tp. Bywają wypadki (podyktowane szczególnymi przyczynami, jak brak miejsca na parceli budowlanej itp.), które zmuszają do stawiania budynku gospodarczego w znaczniejszej odległości od domu mieszkalnego. Wypadki takie, w których zwartość obejścia zostaje zerwana, zdarzają się na ogół rzadko. Przeciwnie, w Ja­ workach i Szlachtowej spotykamy dążność do budowania zagród w formie zwartych czworoboków (Tabl. I . rys. 1 f, g). W za­ grodach tego typu dom mieszkalny zwrócony jest szczytem do drogi, do niego pod kątem prostym dostawiony budynek gospo­ darczy. Dwa pozostałe boki obejścia zamyka masywme ogrodzenie budowane niekiedy z bierwion na węgiel i nakryte u góry dwu­ spadowym daszkiem z gontów. Do ogrodzenia przytykają od po­ dwórca pośledniejsze budynki gospodarcze, jak szopy, wozownie itp. (Tabl. I , rys. 1 g). Od drogi prowadzą na podwórze obszerne wrota wjazdowe z małą furtką dła pieszych, nakryte od góry dasz­ kiem gontowym (Tabl. I I , rys. 1). Zagrody czworoboczne spotyka się, jak lo już wyżej powie­ działem przede wszystkim w Szlachtowej i Jaworkach. W Białej Wodzie i Czarnej Wodzie występują one nadzwyczaj rzadko. Piwnice, o ile nie są umieszczone w fundamenlach bu­ dynku (o czym będę pisał poniżej) buduje się osobno w formie półziemianki, częściowo wkopanej w stoki pagórka o ścianach obudowanych murem z nieobrobionych głazów. Konieczność do­ stosowania się do topografii lerenu powoduje, że w miejscu od­ powiednim dla wykopywania piwnic nieraz spotyka się ich po kilka w szeregu (Tabl. I I , rys. 2) stojących z dala od reszty zabudowań. 1 § 7. P 1 a n d o m u i b u d y n k ó w g o s p o d a r c z у с h. Plan starego domu mieszkalnego składa się z sieni i izby, w któ- �193 rej znajduje się piec kuchenny. Domy tego typu do ostatnich czasów spotkać można zarówno w Białej Wodzie, jak i w Czarnej Wodzie (Tabl. I , rys. 2), jak wreszcie wśród uboższych chałup Jaworek, czy Szlachtowej. Zdarza się niekiedy, że poszerzona sień zaopatrzona jest w szerokie wjazdowe wrota i zastępuje boisko (Tabl. I , rys. 3, Tabl. I I , rys. 3). W nowszych domach prócz izby i sieni spotykamy komory, które stawiają po prze­ ciwnej stronie sieni (Tabl. I , rys. 0). Fakt, że komary niejedno­ krotnie przybudowane są do budynku na slup, podkreśla luźność związku zachodzącego w budownictwie Rusinów Szlachtowskich między komorą a innymi ubikacjami c'omu mieszkalnego. Prócz starych domów składających się z izby, sieni i przy­ stawionej na słup komory, które planem swym odpowiadają pry­ mitywnym budowlom gospodarstw filialnych (por. § 5), spotyka się też nieliczne domy, posiadające dwie izby rozdzielone sienią. Zazwyczaj jedna z izb zaopatrzona jest w piec piekarski i do go­ towania strawy, druga zaś stanowi świetlicę z piecem ogrzewal­ nym (Tabl. 1, rys. 9). Czasem zdarza się, że piec piekarski i kuchenny umieszczony jest w specjalnie poszerzonej sieni (Tabl. I , rys. 8), lub przecina się sień ścianką poprzeczną, tworząc w ten sposób niewielką ko­ morę (Tabl. I , rys. 9). Budynek gospodarczy zwany s z o p ą w swej formie najprost­ szej składa się z boiska oraz stajni. Sąsieków takich, jakie spoty­ kamy w stodołach po obu stronach boiska na dolinach, u Rusinów Szlachtowskich nie ma. Niewielka ilość zboża zbieranego corocznie mieści się swobodnie na strychu, w stajni, czy w domu mieszkal­ nym. Czasem przejrzystość planu budynku gospodarczego zmącona jest przez zewnętrzne, późniejsze przybudówki w rodzaju chlewów (Tab). I , rys. 10) itp. Zamożniejsi gazdowie posiadają s z o p y , w których dwie stajnie umieszczone są po obydwu stronach miesz­ czącego się w pośrodku boiska (Tabl. I , rys. 12, 12). W Czarnej Wodzie w budynku gospodarczym zupełnie odpowiadającym przedstawionemu na rys. 12 (Tabl. I) jedna ze stajni przeznaczona jest na bydło i konie, druga zaś pełniła funkcję owczarni. W buT Lud. T . X X X V I I 13 �TABLICA I I . Rye. 1. Zagroda czworoboczna (Biała Woda). — Ryc. 2. Piwnice z ka­ mienia polnego (Biała Woda). — Ryc. 3. Siary dom (plan na Tabl. I I , ryc. 3, Biała Woda). — Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa p o w s t a ł a przez połączenie pod w s p ó l n y m dachem budynku mieszkalnego i osobno stoją­ cego budynku gospodarczego (plan na ryc. 3, tabl. I ) . — Ryc. 5 Dach z koszyczkiem i pazdurem (Biała Woda). — Ryc. (3. Dach z balkonem (Jaworki). — Ryc 7. Ściana szczytowa domu mieszkalnego w Jawor­ kach. — Ryc. 8" Budynek gospodarczy (plan na ryc. 12, tabl. I) Biała Woda. — Ryc. 9. D o m w czasie budowy (Czarna W oda). — Ryc. 10 Dom z p i w n i c ą w kamiennej p o d m u r ó w c e (Czarna Woda) 7 �195 dynkach gospodarskich na Rusi Szlachtowskiej, prawie w każdym obiekcie mamy do czynienia z tzw. p r i с z у n ą. Priczyna powstaje przez cofnięcie wstecz części ściany licowej, a czasem również i bo­ cznych, skutkiem czego powstaje rodzaj podcienia (Tabl. I I , rys. 8), pod którym w dni słotne odbywa się zaprzęganie i wyprzęganie koni, przygotowywanie paszy itp. Konstrukcyjne szczegóły związane z architekturą s z o p z p r i c z y n a m i omówione zostaną na innym miejscu (§ 8). Wspomniałem poprzednio, że obserwowane są na Rusi Szla­ chtowskiej wypadki z r a s t a n i a się domu mieszkalnego z bu­ dynkiem gospodarczym. Jak widać z przedstawionego planu (Tabl. .1, rys. 7) powstałe w ten sposób zagrody jednobudynkowe są po prostu sumą swych części składowych. Złączenie domu mie­ szkalnego z budynkiem gospodarczym nie wpływa jeszcze na we­ wnętrzne stopienie się obydwu części w jedną całość i dalsze prze­ kształcenie rozkładu budynku, jak to obserwujemy np. w niektó­ rych jednobudynkowych zagrodach na sąsiedniej Łemkowszczyźnie . ss § 8. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Podstawowym materiałem budowlanym na Rusi Szlachtowskiej jest drzewo, głównie jodło­ we. Kamień, klóry na całym terenie w obfitości występuje, uży­ wany jest do budowy fundamentów i piwnic. Fundament kamienny zwany tu m u r e m (m u r) stawia się przede wszystkim w wypadku, gdy zachodzi konieczność wyrów­ nania terenu. Budynek stojący dłuższą częścią równolegle do kie­ runku spadku zbocza wymaga podbudowania fundamentu, który na jednym końcu dochodzi niejednokrotnie do wysokości dwóch metrów. Budowa fundamentu bywa zazwyczaj w ten sposób usku­ teczniona, że najpierw stawia się odpowiedniej wysokości słupy pod narożniki, układa się na nich zrąb (Tabl. I I , rys. 9), a dopiero gdy już dom jest pod dachem, wykańcza się murowanie funda­ mentów. W nowszych budynkach w razie dostatecznie wysokiego 5S Por. R. Reinfuss: Budownictwo ludowe na zachodniej kowszczyźnie, str. -1. Tabl. I , rys. 16 (odbitka X X X I I I t. Ludu). 13* Lem- �196 podmurowania robią w nim piwnice z wejściem od ściany szczy­ towej (Tabl. I I , rys. 10). W budownictwie Rusi Szlachtowskiej panującą konstrukcją ścian jest zrąb na węgieł (u h 1 a). W starszych budynkach zrąb ułożony jest z płaz zwróconych na zewnątrz stroną półokrągłą, do wewnątrz płaską. Płazy te bywają też od strony zewnętrznej lekko obrobione. Budynki nowe stawia się z belek o przekroju kwadra­ towym. Zabudowania gospodarcze, zwłaszcza ściany boisk, wo­ zowni, drewutni miewają ściany z okrąglaków. Pierwsze belki zrębu, licząc od dołu, noszą nazwę s p o d k i . Zawęgłowane są najczęściej na zamek lub obłap. Następne belki zrębu w starszym budownictwie były węgłowane z reguły na obłap, a końce ich nierówno poucinane sterczały na 10—20 cm. W nowszym budownictwie zrąb węgłowany jest na rybi ogon, do­ piero trzecia (poprzeczna) belka od góry, tzw. k ł ó d k a zacięta jest znowu na zamek dla uzyskania większej spoistości zrębu. Ko­ niec tej belki wystaje nieco na zewnątrz budynku. Następna od góry poprzeczna belka zwana r y g i e l wypuszczona jest prawie o 1 m przed lico ściany. Na niej w przedłużeniu zrębu leży ostat­ nia belka podłużna zwana p l o t ę w, osadzone są w niej krokwie dachowe. Na końcach rygli spoczywa dosyć gruba belka pozioma zwana I a t a, na której wspiera się krawędź dachu. W niektórych budynkach mieszkalnych na ryglu spoczywa nie płolew, ale przed­ ostatnia belka zrębu zwana p i d p 1 a t o w, na której dopiero leży płotew wdaściwa (Tabl. I I I , rys. 1). Powała w izbie spoczywa na ryglach. Budynki gospodarcze pod względem konstrukcji ścian nie róż­ nią się zbytnio od budynków mieszkalnych. Charakterystyczną ich cechą są tzw. p r i с z у n у powstałe przez cofnięcie części lub ca­ łej ściany frontowej (a czasem i bocznej) w stosunku do strychu budynku. Priczyny spotykamy najczęściej przy stajniach (Tabl. I , rys. 7, 11, 12). Konstrukcję ich przedstawia rys. 2 na tabl. I I I . W i ­ dzimy lam przekrój przez zrąb stajni. Dwie belki węższych ścian zrębu na wysokości ok. 2 m od ziemi wypuszczone są o 1 m przez lico ściany. Górna z tych belek stanowi wewnątrz budynku pod­ stawę, na której spoczywają deski powały. Końce wypuszczonych �197 belek górnych są w sposób normalny zawęgłowane, dolne zaś służą jedynie jako podpora. Niska, bo zaledwie 3—4 wieńców licząca ścianka strychu posiada przedostatnią poprzeczną belkę wysuniętą 0 dobry metr na zewnątrz. Na końcu tych belek spoczywa łata wspierająca krawędź dachu. W rezultacie dzięki wysunięciu ściany strychowej i okapu dachu uzyskuje się przed stajnią tzw. p r i с z у n u, t j . nakrytą przestrzeń szer. ok. 2 m. W dni słotne służy ona jako miejsce do wykonywania różnych prac gospodar­ skich. Obok konstrukcji węgłowej znana jest również na Rusi Szla­ chtowskiej konstrukcja na słup (zw. sumikowo-lątkowa). Do kon­ strukcji tej uciekają się w wypadkach, gdy do istniejącego wcze­ śniej budynku należy przystawić przybudówkę, gdy trzeba wsta­ wić ścianę celem wypełnienia pustej przestrzeni, na słup zakoń­ czone są z reguły ściany budynków gospodarczych, do których przy­ mocowuje się drzwi lub wrota. Czasami konstrukcji na slup używa się też wewnątrz węglowego zrębu, gdy trzeba np. wymienić od pewnego miejsca szereg zniszczonych belek. Drzwi -wiodące do chałupy posiadają konstrukcję nadzwy­ czaj prostą. Pionowe boki odrzwi stanowią dwa słupy z grubsza ociosane, w które wpuszczone są końce poziomych belek zrębu. Wykrój drzwi górą jest prostokątny (okrągłych nie zanotowałem). Tafla drzwi zbita z grubych desek poruszała się dawniej na koło­ wrocie ( w a r c a b a c h ) , obecnie zaś na żelaznych zawiasach. Zamki przy drzwiach należały do typu ślepych zamków kłodo­ wych, spotyka się też zasuwy z karbami do przesuwania przy po­ mocy klucza. Okna (konstrukcyjnie lak samo rozwiązane jak 1 drzwi) spotyka się w dwu odmianach: jedna to okno pojedyncze, oszklone z o' lub 9 niewielkimi kwadratowymi szybkami, druga to okna bliźniacze, szerokie, podwójne, wyglądające lak, jakby dwa okna wyżej opisane zostały zsunięte do siebie. W chatach sezo­ nowo zamieszkałych, w górach na polanach okienka izb są ude­ rzająco male, czasem otwory okienne nie przekraczają rozmiarów: 20 X 20 cm. § 9. D а с h у na Rusi Szlachtowskiej zbudowane są na krok­ wie (к r i к w y), które dołem wpuszczone są w płatew (nic zaś łatę �198 leżącą na końcu rygli). U góry krokwie związane są krótkim, nie­ zbyt grubym b a n t e m (Tabl. I I I , rys. 3). W nowszym budow­ nictwie spotyka się również dachy krokwiowe podparte na s t o 1 с e (Tabl. I I I , rys. 4). Na krokwiach spoczywają poziomo biegnące ł a t y , a na nich pokrycie w formie gontów lub dranic. Czasami dranice i gonty występują obok siebie na tym samym dachu. Zwła­ szcza okapy dachów chętnie kryją przy pomocy dranic. Kształty dachów są dosyć urozmaicone. Najstarszą formą da­ chu był niewątpliwie dach czterospadowy. Dachy tego typu wy­ szły jednak z mody i dziś spotyka się je najczęściej na budynkach gospodarczych. Budynki mieszkalne kryle są przeważnie dachami dwuspadowymi z niewielkim okapem u szczytu. W niektórych do­ mach (Biała Woda, Jaworki, również Szlachtowa) trójkąt szczy­ towy dachu ozdobiony jest u góry półokrągłym к o s z у с z к i e m, nad którym wznosi się na samym końcu kalenicy rzeźbiony p a zd u r (Tabl. I I , rys. 5). Prócz wyżej opisanych spotyka się też (zwłaszcza w Czarnej Wodzie) budynki kryte dachem dwuspadowym, w którym trójkąt szczytowy cofnięty jest w tył między płaszczyzny dachu, co po­ woduje powstanie jak gdyby balkoniku ogrodzonego poręczą skła­ daną z ozdobnie wycinanych desek (Tabl. I I , rys. 6). W innych wypadkach płaszczyzny dwuspadowego dachu wysunięte są w ścia­ nie szczytowej prawie o metr, przy czym w dolnej części powsta­ łego w ten sposób trójkąta mieści się okap, część górna zaś w 1/3 oszalowana bywa pionowymi deskami dołem ozdobnie wyciętymi (Tabl. I I . rys. 7). W zagrodach jednobudynkowych, które powstały przez na­ krycie wspólnym dachem budynku mieszkalnego i gospodarczego, częslo grzbiet dachu załamuje się w miejscu złączenia (Tabl. I I , rys. 4). Zdarza się też, że w zagrodach łych nad częścią gospodar­ czą jest dach czterospadowy, zaś nad częścią mieszkalną dwuspa­ dowy z okapem bocznym i koszyczkiem lub balkonikiem. Bardzo wiele domów na Rusi Szlachtowskiej posiada dachy bez kominów. Zręby chat pozostawione są w kolorze surowego drzewa jedynie na końcach węgłów i wzdłuż narożników pojawiają się nieśmiałe ozdoby wapnem. 7 �199 TABLICA I I I . Ryc. 1. P r z e k r ó j przez k o n s t r u k c j ę g ó r n e j części zrębu i dachu. I — «krik\va», I I — «platow», I I I — « p o p i d p l a t o w » , I V — «rygiel», V — «lata», V I — «klodka», V I I — « p o p e r e c z k a » , V I I I — «klodka p o d o u ż n i a » , I X — «gont» (Biała Woda). — Ryc. 2. P r z e k r ó j przez bu­ dynek gospodarczy z «priczyną». a — «priczyna», b — powala, reszta nazw j . w. (Czarna Woda). — Ryc. 3. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o z «bantem», I — «krik\va», I I — «bant», I I I — «platow» ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 4. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o «na stolce», I — «szpinka», I I — «stolec», reszta nazw j . w. (z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y ) . Ryc. 5. Rzeźba na dolnej ścianie tragarza ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobro wolskiej i T r z e p a c z ó w n y . — Ryc. 6. Rzeźba na bocznej ścianie tra­ garza ( j . w.). — Ryc. 7. Piec z okapem do odprowadzania dymu ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 8. Piec z u r z ą d z e n i e m do odprowadzania dymu w y k o n a n y m z worka n a c i ą g n i ę t e g o na obręcze i polepionego gliną ' ( B i a ł a Woda), �200 § 10. W n ę t r z e . Wnętrze domu mieszkalnego na Rusi Szla­ chtowskiej przedstawia się dość ubogo. Powala w izbie wspiera się na 3 tragarzach, gdzie niegdzie pod tragarzami zachował się jeszcze poprzecznie biegnący sosręb. W starym domu na sosrębie, a w nowszych na tragarzu środ­ kowym rzeźbią 6-ciolistną rozetę wśród stylizowanych kwiatów, znak Chrystusa lub Matki Boskiej i napis, пр.: »Hospod Błohosław sej Dom petro Dobańczyk Roku 1917 6 lipca» (Tabl. I I I , rys. 5, 6). Na prawo lub lewo od wejścia do izby mieści się piec. Prócz pieców piekarskich z oddzielną f a j e r k ą (blachą) do gotowania spotyka się jeszcze na Rusi Szlachtowskiej znaczną ilość pieców prymitywnych, bądź zupełnie kurnych, tj. takich, w których dym ulatnia się z czeluści na izbę, a stąd dopiero przez otwór w po­ wale rozchodzi się po strychu, bądź też zaopatrzonych w okapy, odprowadzające dym znad paleniska wprost do otworu w powale (Tabl. I I I , rys. 7, 8). Kominów wywiedzionych ponad dach, jak to już poprzednio mówiłem, jest bardzo niewiele. Piec przedsta­ wiony na ryc. 8, tabl. I I I , składa się z podstawy zbudowanej z ma­ sywnych bali jodłowych, na której spoczywa bita z gliny cześć górna, zaopatrzona z węższego boku w obszerną jamę paleniskową, zw. c z e l u ś c i e . W czeluściach zasadniczo rozpala się ogień tylko do pieczenia ciasta. Zwykłe codzienne gotowanie odbywa się na wystającej przed czeluściami nalepie. Okapy do odprowadzania dymu bywają niekiedy robione z worka rozpiętego na dwu drew­ nianych obręczach, przybitego do krawędzi otworu powały, a we­ wnątrz (czasem i zewnątrz) wylepionego gliną (Tabl. I I I , rys. 8). W rogu naprzeciw pieca zbiegają się dwie ciężkie, nierucho­ me ławy, które ciągną się wzdłuż dwu ścian izby. W narożniku tym między oknem w ścianie szczytowej i oknem w ścianie lico­ wej budj'nku wisi galeria obrazów świętych powieszonych sko­ śnie tak, że górna krawędź obrazu nachyla się ku widzowi. Daw­ niej wśród obrazów świętych dostrzec można było obrazy malo­ wane na szkle typu spiskiego lub podhalańskiego, dziś przeważnie oleodruki, głównie pamiątki z różnych odpustów. Nie brak wśród obrazów dewocyjnych drukowanych specjalnie dla grecko kato- �201 lickiej ludności ruskiej w Małopolsce Wschodniej. U zbiegu ław słoi stół, a czasem koło niego stołek z ozdobnie wycinanym opar­ ciem podobny do łych, jakie spotykamy na Podhalu. Wolne miej­ sce między piecem a ławą przy ścianie zajmuje łóżko, na którym sypiają gospodarze. Na prawo od drzwi przy piecu stoi r a m , t j . pólka na naczynie. Jeśli w izbie jest jeszcze trochę miejsca, sta­ wiają pod ścianą skrzynię. U Rusinów Szlachtowskich występują dwa typy skrzyń: jeden to skrzynie' z drzewa miękkiego, spojone na cynki, z pokrywą płaską, zewnątrz polichromowane. Sposób ornamentowania (charakterystyczne motywy tulipanów) wskazują na spiskie (słowackie) ich pochodzenie. Drugi typ to skrzynie zbu­ dowane na słup z drzewa twardego (bukowego) o wieku w formie dachu dwuspadowego. Skrzynie te są ozdobione żłobkowanym or­ namentem o wzorach geometrycznych. 7 Gdy brak miejsca nie pozwala na umieszczenie skrzyni w izbie, stoi ona (co zdarza się najczęściej) w komorze, a nawet w sieni. W komorze przymocowana jest u powały żerdka do wie­ szania odzieży. IV. ŹRÓDŁA UTRZYMANIA § U . P a s t e r s t w u . Opierając sic na miejscowej tradycji, w czasach dawnych, zanim jeszcze nastąpiło zniesienie serwitu­ tów, głównym źródłem utrzymania Rusinów Szlachtowskich była hodowla bydła (głównie wołów) i owiec. Z opowiadania ludzi sta­ rych wynika, że dawniej mieszkańcy Szlachtowej i okolicznych wsi ruskich zakupywali na largach spiskich (na U h r a c h ) woły, wypasali je na swych górskich pastwiskach, a następnie sprzeda­ wali kupcom na rzeź, najczęściej do Wiednia. Wypas wołów od­ bywał się dawniej wspólnie. W" nowszych czasach hodowla wołów znacznie podupadła, a nieliczni, którzy jeszcze woły wypasają, pro­ wadzą wypas indywidualny. Hodowla owiec była pierwotnie u Rusinów Szlachtowskich bardzo silnie rozpowszechniona. Wypasano po lasach i polanach grzbietowych. Organizacja wypasu owiec, podobnie jak na Podhalu, była wspólna pod nadzorem bacy, który występował w charakte- �202 rze przedsiębiorcy. Hodowla owiec podcięta poważnie przez znie­ sienie serwitutów pastwiskowych, uległa jeszcze większemu upad­ kowi w czasie I wojny światowej. Kubijowicz, prowadząc bada­ nia życia pasterskiego w latach 1921—1925, nie znalazł na terenie Rusi Szlachtowskiej ani jednej bacówki . Gdy w r. 1930 zwiedza­ łem po raz pierwszy wsie ruskie koło Szczawnicy, sytuacja w za­ kresie hodowli owiec była już zmieniona. Gazdowie posiadali wówczas od 5—20 owiec na gospodarstwo, w okolicznych górach (w pasie Radziejowej) gospodarzyło na polanach trzech baców, którzy dawali chłopom po 4—5 kg sera od owcy za sezon. Odda­ wanie owiec bacy na szałas nie cieszyło się w owym czasie popu­ larnością. Informatorowie uważali, że oddawanie owiec bacy nie opłaca się, gdyż i sera taka owca mało przynosi właścicielowi i duża jest strata nawozu, z którego wdaściciel owcy nie ma żadnego po­ żytku. Te względy powodowały, że poszczególni gospodarze wo­ leli prowadzić indywidualny wypas owiec na własnych pastwi­ skach, którymi są ugory i polany leśne. Bydło i owce bądź nocują na pastwisku w specjalnych pomieszczeniach, bądź spędza się je na wieczór do wsi. M § 12. R o l n i c t w o do czasów ostatniej wojny stało na Rusi Szlachtowskiej bardzo nisko. Uprawiano ziemniaki, trochę kapu­ sty, ze zbóż głównie jęczmień i owies oraz nieco żyta, z roślin prze­ mysłowych len. Lichy stan gospodarki rolnej, który tłumaczono niesprzyjającymi warunkami klimatycznymi i glebowymi, w isto­ cie wynikał z konserwatyzmu i bierności mieszkańców, którzy nie mogli zdobyć się na dokonanie eksperymentu z zakresu uprawy innych roślin niż te, które znajdowały się w ich tradycyjnym i n ­ wentarzu gospodarskim. Przesądy gospodarskie złamał dopiero na­ kaz za czasów okupacji niemieckiej, kiedy to wręcz zmuszono Ru­ sinów Szlachtowskich do obsiania pewnych połaci pól żytem, a na­ wet pszenicą. Wyniki eksperymentu wykazały całkowitą bezpod­ stawność zakorzenionych uprzedzeń. Pola wzięte pod pług sięgają wysoko na zbocza gór i na po5 8 \Vł Kubijowicz, K r a k ó w 1927. Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, �203 lany śródleśne. Ponieważ gospodarowanie na tych obszarach jest utrudnione z powodu znacznego oddalenia od wsi, powstają na nich gospodarstwa filialne. Gospodarstwo takie zaludnia się na czas robót wiosennych, sianokosów i zbiórki, poza tym przebywają tam aż do zimy paste­ rze. Po spasieniu nagromadzonego siana bydło wraca do wsi, gdzie przebywa do wiosny. Na odległych polanach górskich można było czasem spotkać prymitywny, jednopolowy system uprawy, polegający na żarowej trzebieży krzaków oraz zarośli i obsiewaniu uzyskanych tą drogą pólek najczęściej owsem aż do zupełnego wyjałowienia ziemi. Z chwilą, gdy dalsza uprawa okazała się już nieopłacalna, zaprzestawano jej, a pole obracano na pastwisko, które po paru latach znów zarastało krzakami. Na gruntach leżących w obrębie układu niwowego uprawiano dawniej ziemie systemem trójpolowym. Tradycje o pozostawianiu ugorów co trzeci rok zanotowałem w Szlachtowej i Jaworkach w r. 1938. Nigdzie natomiast nie zachowała się pamięć o przymu­ sie wspólnej pracy na roli. Informalorowie znali tego rodzaju i n ­ stytucję i cytowali szereg nazw wsi położonych na terenie czeskiego Spiszą, gdzie przymus rolny do czasów ostatnich miał być podobno zachowany, twierdzili jednak stanowczo, że nigdy zjawisko po­ dobne nie występowało we wsiach Rusi Szlachtowskiej. Z prymitywnych narzędzi rolniczych zachował się (nie uży­ wany już ostatnio zupełnie) pług z drewnianą odkładnicą. W pra­ cach rolnych uderzało na Rusi Szlachtowskiej częstsze niż u są­ siadów obrabianie pola przy pomocy wołów, które zaprzęgano do jarzeni typu podgarlicowego. Upadek pasterstwa, który zapoczątkował się w drugiej po­ lowie ubiegłego stulecia (zniesienie serwitutów), nędzny stan rol­ nictwa, składały się na to. że wioski Rusi Szlachtowskiej słynęły w okolicy z biedy, jaka tam stale panowała. § 13. D r u с i a r s t w o. Niedostatek zmuszał Rusinów Szla­ chtowskich do szukania innych źródeł dodatkowych zarobków. Na miejscu znaleźli jedynie zajęcie mieszkańcy Czarnej Wody, któ­ rzy tradycyjnie zajmowali się pracą w okolicznych lasach nale- �204 żących do rodziny Stadnickich. Chłopi z Czarnej Wody pracowali przy wyrębie lasów, zwózce kloców z gór do tartaku, czy nad Du­ najec, skąd zbite w tratwy, spławiane były do Tarnowa i dalej. Mieszkańcy Szlachtowej wyrabiali drewniane pudelka itp., które znajdywały nabywców wśród letników w Szczawnicy, w Jawor­ kach było kilku rzemieślników, strugających na sprzedaż łyżki, mątewki itp., natomiast Biała Woda była jednym z najważniej­ szych centrów, skąd rekrutowali się wędrowni druciarze. Szczęsny Morawski w I I tomie swej «Sądeczyzny» wywodzi genezę spiskiego druciarstwa od wyrobu kolczug siatkowych, które wykonywać miano zarówno w polskich, jak i madziarskich wsiach rozłożonych dokoła grodu w Haligowcach na Słowaczyźnie. Drucia­ rze z Rusi Szlachtowskiej zapytywani co wiedzą o początkach dru­ ciarstwa w Białej Wodzie udzielają wprawdzie odpowiedzi brzmią­ cych mniej romantycznie, ale z pewnością nie zawierających wię­ cej prawdy, niż domysły Morawskiego. Według tradycji zanoto­ wanej na miejscu w Białej Wodzie, pierwszym, który tamtejszych mieszkańców nauczył trudnej sztuki drutowania glinianych garn­ ków, miał być dawny diak-nauczyciel, pochodzący gdzieś z Łemkowszczyzny, który dzieciom w szkole pokazywał jak się garnki drutuje. Od niego nauczyli się co zdolniejsi chłopcy Semen Opryszek, Dołbańczyk, Jałowicz, a od tych inni. Z Białej Wody, skąd do ostatnich czasów rekrutowało się najwięcej druciarzy, umie­ jętność naprawiania garnków przeniosła się do Czarnej Wody i Szlachtowej ". Do Jaworek miał ją przynieść niejaki Salanec. W wioskach tych jednakże tylko bardzo nieliczny procent zajmuje się druciarstwem. 6 Pierwotnie druciarze, jak sama nazwa wskazuje, trudnili się drutowaniem glinianych garnków, tzw. s i w a k ó w, prócz tego ro­ bili też i sprzedawali łapki na myszy. Łapka na myszy czyli tzw. p a s t , była to kopulasta klatka z drutu, umieszczona na drewnia­ nej kwadratowej podstawie. W górnej części klatki znajdował się ()0 Wykorzystane tu m a t e r i a ł y , dotyczące druciarstwa na Szlachtowskiej, z a w d z i ę c z a m u p r z e j m o ś c i ks. J a r o s ł a w a I l u r y , boszcza gr.-kat. w Jaworkach, k t ó r y zebrał je w r. 1946. 7 Rusi pro­ �205 otwór z lejowato zwężającymi się ścianami, przez który mysz mo­ gła wejść zwabiona do klatki przynętą, ale nie mogła już się wy­ dostać. Inny typ łapek wykonany był w formie drewnianych po­ dłużnych skrzyneczek zaopatrzonych w jednej z węższych ścian w drzwiczki zamykające się przj pomocy drucianej sprężyny w chwili, gdy mysz poruszyła przynętę. W miarę, jak na wsi i po małych miasteczkach rozpowszech­ niły się naczynia blaszane, druciarze musieli dostosować się do zmienionych warunków i rozpoczęli naprawę naczyć kuchennych blaszanych. Według informacji z Białej Wody miało to nastąpić ok. r. ł900. Z chwilą gdy druciarze zaczęli naprawiać naczynia blaszane przystąpili do wyrobu drobnych przedmiotów blaszanych codzien­ nego użytku, jak tarka do ziemniaków czy buraków, blaszane for­ my do pieczenia ciastek itp. Z drutu robią siatki do młynków, słu­ żących do wiania ziarna, siatki do grodzenia, obręcze do wiader i cebrzyków. Pierwotnie inwentarz narzędzi druciarskich składał się z paru kleszczy różnej wielkości zwanych p у s к у, kółka drutu zwanego s z r a m oraz rożka, w którym był t a s a k , t j . rodzaj kleju zrobio­ nego z miękuszki chleba żytniego, wyrobionej dobrze w ustacli ze śliną. Masą tą zaciera się brzegi pękniętych skorup, aby gar­ nek po zdrutowaniu nie ciekł. Rzeczy te wraz z jadłem i drobiaz­ gami niezbędnymi w podróży nosił druciarz w worku z samodzia­ łowego płótna. Worek zwany de c i był na dwu końcach zeszyty, otwór zaś do wkładania i wyjmowania rzeczy był w pośrodku dłuższego boku. Worek len przewieszano poprzez ramię. Od czasu, gdy druciarze przystąpili do naprawy naczyń bla­ szanych ilość używanych narzędzi pomnożyła się znacznie. Jest tu i żelazna h o l a , podobna do babki używanej do klepania kosy, na której robi się dna do kwart i kwaterek, s z w у n к o w n у с а, tj. narzędzie zrobione z obręczy służące do zaginania krawędzi bla­ chy, o r e s z i stalowy d r u s z 1 a k, służące do robienia tarek i mło­ tek bez rączki. Prócz drutu do naprawy naczyń glinianych zaczęli też nosić ze sobą blachę, którą w podróży wieszało się na u z d ę . Uzda był to gruby pas (często wojskowy), na który po zapięciu r �206 sprzączki nakładano dwie obrączki. W uzdę wkładano po jednym rulonie blachj z każdego końca i przyciągano obrączką, aby bla­ cha nie wypadła. Uzdę przerzucano przez ramię podobnie jak deci. Od kilkunastu lat dopiero rozpowszechniły się wśród druciarzy charaktery styczne skrzyneczki drewniane, w której noszą narzę­ dzia i materiał do pracy (Tabl. IV, rys. 1). Dziś druciarze używają przy pracy całego szeregu przyborów pochodzenia fabrycznego, np. nożyce do cięcia blachy i in., które określają nazwami pocho­ dzenia niemieckiego (s z p i 1 a r t, d o r n i к itp.). Do niedawna druciarze zajmowali się wyłącznie naprawianiem naczyń blasza­ nych "i\a zimno». Dziury w garnku usuwali w ten sposób, że z oby­ dwu stron przykładali do otworu okrągłe łatki blaszane, nasma­ rowane dla uszczelnienia klejem z żytniej mąki i łączyli je ze sobą przy pomocy krótkiego nitu. Specjalnością wędrownych druciarzy miało być wstawianie nowych den do garnków bez lutowania, przez samo tylko zaginanie brzegów. Ostatnio zaczęli druciarze również naprawianie blaszanych naczyń «na gorąco», w związku z czym w podróżnej skrzyneczce pojawiły się kolby i cyna do lutowania. T Druciarstwo, którym w Białej Wodzie zajmują się prawie wszyscy dorośli mężczyźni, jest zawodem przechodzącym z ojca na syna. Według popularnego na Rusi Szlachtowskiej powiedze­ nia: dobry druciarz potrafi zdrutować jajo, nie uszkodziwszy go przy robocie. Pierwsze kroki w rzemiośle druciarskim robi młody chłopiec w domu pod kierunkiem ojca. Z nim też, lub z którymś z doświadczonych krewnych udaje się na pierwszą wędrówkę w po­ szukiwaniu pracy. Zanim nie osiągnie pełnej umiejętności swego rzemiosła, pracuje głównie po wsiach, unikając miast, gdzie lud­ ność stawia rzemieślnikowi większe wymagania. Samodzielnie za­ czyna młody druciarz pracować dopiero wtedy, gdy już w zupeł­ ności opanuje arkana swego rzemiosła. Druciarstwo jest zawodem wędrownym. Dawniej wędrówki druciarzy trwały dłużej. Podobno czasami druciarz i przez rok cały do domu nie wracał. Obecnie okres przebywania poza domem rzadko przekracza czas dwóch miesięcy. W podróż udają się dru­ ciarze w okresie wolnym od robót rolnych. Jedynie ci. którzy po­ siadają w domu liczną rodzinę zdolną do pracy w polu, nie wra- �207 cają do domu na roboty wiosenne, żniwa itp. Dawniej w czasie wędrówki nosili druciarze swe stroje ludowe (Tabl. V, ryc, 2), póź­ niej chcąc uniknąć pośmiewiska, szykan, chcąc zamaskować swe ruskie (czy może tylko góralskie) pochodzenie, przebierali się na drogę o ile możności po miejsku, mimo że u siebie w domu nosili stroje ludowe. W czasie pieszej wędrówki chodzili druciarze od miasta do miasta skrótami na ś c i e ż k i , nie zwracając większej uwagi na wioski mijane, gdzie zarobek był gorszy. Zazwyczaj poszczególni druciarze lub ich grupy miewali swe szlaki, którymi udawali się na zarobek. Wracanie co pewien czas do tej samej miejscowości dawało druciarzowi pewne korzyści, wynikające ze znajomości sto­ sunków i pozawiązywanych poprzednio kontaktów. Są druciarze, którzy powracają stale do tych samych miejscowości, posiadają stałych klientów, np. wśród drobnych restauratorów, zarządzają­ cych kuchniami klasztornymi itp., którzy tylko s w o j e m u dru­ ciarzowi powierzają naprawę naczyń. Z informacji zbieranych wśród druciarzy wynika, że szlaki ich wędrówek są bardzo rozgałęzione i sięgają daleko (rys. 5). Wśród plątaniny dróg i ścieżek, jakimi chadzają i chadzali dru­ ciarze, wyłaniają się cztery główniejsze szlaki. Ze względu na dłu­ gość trasy pierwszeństwo należy się szlakowi wschodniemu. Dru­ ciarze z Rusi Szlachtowskiej, idąc Podkarpaciem przez Sącz, Jasło, Sanok, Przemyśl, wędrowali do Lwowa, skąd jedni kierowali się na południe za Dniestr, docierając do Gzerniowiec, inni szli przez Tarnopol w głąb Ukrainy do Żytomierza, Żmerynki, czy Kijowa. Wędrówki szlakiem ukraińskim urwały się z wybuchem 1 wojny światowej. Ważnym punktem w wędrówkach druciarzy był Ja­ rosław nad Sanem, skąd jedni udawali się przez Sokal i Włodzi­ mierz w głąb Wołynia do Równego i dalej, inni zaś obierając kie­ runek północny przez Zamość i Krasnystaw wędrowali w Lubel­ skie. Do Polski centralnej udawali się druciarze bądź przez San­ domierz, przecinając widły Wisły i Sanu, bądź z Krakowa przez Kielce, Radom do Warszawy. Obydwa te szlaki mają oczywiście szereg wariantów i odgałęzień, brak ściślejszych danych nie po- �208 Ryc. 5. Mapa s z l a k ó w druciarskich, I — R u ś Szlachtowska, I I — m i e j ­ scowości gdzie druciarze z a t r z y m u j ą się na czas dłuższy, I I I — waż­ niejsze miejscowości, przez k t ó r e p r o w a d z ą szlaki druciarskie. 1 — L u ­ bliniec, 2 — Rybnik, 3 — Oświęcim, 1 —' Cieszyn, 5 — J a b ł o n k ó w , 6 — Nowy Targ, 7 — Kielce, 8 — Sandomierz, 9 — Leżajsk, 10 — Tar­ nów, 11 — Nisko, 12 — N o w y Sącz, 1 3 — GOJ lice, 1 4 — J a r o s ł a w , 15 — S t a n i s ł a w ó w , 10 — Czerniowce, 17 — Tarnopol, 18 — Ploskiró\y, 19 — S z e p e t ó w k a , 20 — W ł o d z i m i e r z W o ł y ń s k i , 21 — Łuck, 2,2 — R ó w n e . zwolil mi jednak uwidocznić ich wszystkich na mapie. Bardzo wa­ żny, zwłaszcza w czasach ostatnich jest szlak zachodni, którym druciarze udają się na Śląsk. Idąc przez X. Targ, Suchą do Wa­ dowic, część skierowuje się na południe przez Białą-Bielsko w oko­ lice Cieszyna (w r. 1938 i 39 chodzili też na Zaolzie, do Trzyńca i Jabłonkowa), część zaś przez Katowice udaje się w głąb Śląska (Lubliniec, Rybnik). Szlak zachodni, śląski, posiada przedłużenie do Częstochowy i Poznania. Z braku bliższych danych nie mogłem ich jednak wykreślić na mapie. Jak wynika z badań terenowych 7 �209 przeprowadzonych na Górnym Śląsku druciarze przybywali tam z Małopolski jeszcze przed I wojną światową. Mówiąc o szlakach wędrówek druciarzy z Rusi Szlachtow­ skiej, musimy oczywiście pamiętać, że nie wszystkie z nich są lub były jednakowo intensywnie uczęszczane. Dalekie wędrówki w głąb Ukrainy, Polski centralnej, na Śląsk czy w Poznańskie od­ bywały tylko jednostki najbardziej przedsiębiorcze, które rekom­ pensatę za poniesiony wysiłek pragnęły znaleźć w większym za­ robku na obszarach, gdzie niewielu druciarzy docierało. Większość zadowalała się niewielkimi wędrówkami w obrębie Małopolski środkowej (stąd takie zagęszczenie szlaków na mapie między W i ­ słą a Sanem). Niektórzy obsługiwali tylko najbliższą okolicę, za­ glądając na Spisz w Gorce, czy na Pogórze gorlickie. W dużych miastach (Kraków, Katowice, Warszawa), gdzie przebywa jednocześnie większa ilość druciarzy, urządzają sobie punkty noclegowe, gdzie mieszkają gromadnie po kilku. Przed I wojną światową jednym z miejsc, gdzie zbierali się druciarze z Rusi Szlachtowskiej; był Zamość, leżący wówczas za granicą ro­ syjską. Druciarze mieszkali lam w żydowskiej karczmie i przepi­ jali część zarobionych pieniędzy. W podnieceniu alkoholowym nie­ jednokrotnie dochodziło do bójek miedzy druciarzami, ale policja carska nie ingerowała nigdy, gdyż (jak twierdzą druciarze) «bała się ludzi z wysokich gór». W r. 1937 przebywało w Krakowie około 20 druciarzy z Białej Wody i 4, którzy przeszmuglowali się przez granicę ze Spiszą. Dru­ ciarze ci mieszkali w trzech punktach, z których jeden był na Stradomiu przy ul. Krakowskiej, a dwa na Podgórzu. Mieszkając wspól­ nie, pracują i gospodarzą druciarze oddzielnie. Każdy z nich pra­ cuje cały dzień dla siebie, wieczorem wraca na kwaterę i przy­ rządza sobie jedzenie. Jedynie w niedzielę i święta przyrządza strawę jeden druciarz dla wszystkich kolegów, podczas gdy ci udają się do kościoła lub na przechadzkę. W czasie wędrówki przez wieś czy ulicami miasta druciarze wołali dawniej «Garnki drutować!*, dziś dodają zwykle «Blaszane naprawiać!*. Pracując na terenie miasta, druciarze poruszają się po nim dość chaotycznie, niejednokrotnie jeden idzie śladem druT T Lud, T . X X X V I I 14 �210 giego w odstępie 10 minut. Brak zorganizowanego podziału terenu pracy jest widoczny. Mimo to walki konkurencyjne między dru­ ciarzami nie przybierają form drastycznych. W wypadku, jeśliby jeden druciarz odebrał umyślnie drugiemu pracę, prawo zwycza­ jowe druciarzy nakazuje, aby po powrocie na nocleg uzyskane za pracę wynagrodzenie obrócił na poczęstunek pokrzywdzonego ko­ legi, w przeciwnym razie naraziłby się na pobicie. § 14. F o l k l o r d r u c i a r s k i . Może zbyt szeroko rozpi­ suję się w niniejszym rozdziale o druciarstwie ze szkodą dla i n ­ nych ważniejszych zagadnień, czynie to jednak, chcąc opubliko­ wać nieco nowych materiałów do tak mało uwzględnianej w etno­ grafii polskiej kwestii zawodów wędrownych. Ten wzgląd skłania mnie również do umieszczenia na tym miejscu garści szczegółów dotyczących folkloru druciarzy. W drogę wybiera się druciarz tylko w poniedziałek lub wto­ rek, nigdy zaś w inne dni tygodnia, które uważa za nieszczęśliwe, a tym samym za nieodpowiednie do rozpoczynania podróży. Gdy druciarz spotka po drodze starą kobietę lub kot przeleci mu drogę, uważa to za znak, że nie zarobi nic i szkoda iść dalej. W czasie podróży używali druciarze tajnej gwary, która miała ich uczynić niezrozumiałymi dla obcych. Gwary tej młodzi już nie używają, z opowiadań starszych udało się wynotować niektóre wyrazy: szana — wódka okresanyj — pijany kenir — chleb lanka — dziewczyna zimbcrka — pani bryl — żyd bryłka — żydówka szram — drut szramkar — druciarz halszywaty — iść hałunyty — spać munduwaty — mówić kuwnyty — dać kopany — ziemniaki wertity — gotować okruhłe — miasto sochor — mężczyzna sochorka — kobieta kruczena — kiełbasa krypity — drutować papirok karbowanyj — reński fazik — garnczek żupany, piniazi — pieniądze zbambrowaty — ukraść �211 stryjak — chleb tisa — słonina budu hałunyw — będę nocował ne zochce hałunywaty — nie chce przenocować bude hamowaw — będę się kłócił ne bczycki sofor — niedobry człowiek bczycko zapłechtyw — dobrze za­ płacił. Mieli też druciarze swoje piosenki silnie słowackimi wpły­ wami przepojone, które dla przykładu przytaczam: 1. Dywujutsia ludy za co dritiar pije, za toty piniażki, co j i zadrituji. 2. A ja se drateniczek na opańskiej stolicy, dajte też mi podrulować tote harce i miski. 3. Iszow dritar po ulicy holka za nim wolała, aby j i j i podrutował hamec z dwoma uchama. A on jej odpowieda, że ma tenkij drat. Ide za innu moj kamrat, a on ma drat akurat. Jak j i harnec zdrotował, lak sie nad nią rozmiłował... (Dalej nie chciał dyktować). Stykając się w czasie zarobkowych wędrówek z ludnością do­ lin, druciarze nabierali przypadkowj'ch słuchaczy, opowiadając im cuda o sw ej górskiej ojczyźnie. Opowiadali np. że pochodzą z gór tak wysokich i stromych, że gdy jeden góral kosi trawę, drugi musi trzymać go uwiązanego na linie, by w przepaść nie wpadł. Jeśli ktoś chciał dokuczyć druciarzowi, pytał się go: «Czy nie widzieliście gdzie Pawlika?* Pawlik według niejasnych tradycji miał to być oszust, który od młodych druciarzy wyłudzał oszczęd­ ności, a następnie uciekł z pieniądzmi w niewiadomym kierunku. Druciarze szukali go długo, chcąc mu odebrać pieniądze, lecz bez skutku. r V. UBIORY § 15. M a t e r i a ł . Ubiory ludowe Rusinów Szlachtowskich do czasów ostatnich sporządzane były głównie z materiałów sa14» �212 modzialowych. Zarówno produkcja płótna lnianego jak i sukna z owczej wełny, na pokrycie własnych potrzeb prowadzona była w ramach prawie każdego gospodarstwa włościańskiego. Nawet ubożsi gospodarze starali się obsiać bodaj jeden zagon lnu i cho­ wać parę owiec, aby tym sposobem zapewnić sobie pewną ilość surowca tkackiego, niezbędną dla sporządzenia przyodziewy. Jesz­ cze przed I I wojną światową nie było na Rusi Szlachtowskiej do­ mu, gdzie brakłoby kompletu narzędzi niezbędnych do obróbki przędziwa. Prace z tym związane nie są, jak gdzie indziej, mono­ polem kobiet. Zimą widuje się chodzących po wsi mężczyzn, z przęślicą iglicową zatkniętą za pasek, którzy z wielką wprawą w cza­ sie towarzyskich pogwarek z sąsiadami lub w drodze przędą bez przerwy na wrzecionie. Kobiety, przędąc w domu, używają raczej przęślic przysiadkowych z nasadzonym krężlem, do skręcania nitki używają bądź wrzeciona, bądź kołowrotka typu pionowego" . 1 Tkactwo na terenie Rusi Szlachtowskiej nie zostało jeszcze skoncentrowane w ręku nielicznych specjalistów — к n o p ó w, jak to ma miejsce np. na Podhalu, czy w górach Beskidu Śląskiego. Niemal w każdym domu znajdowały się tam krosna tkackie, które od wiosny do jesieni spoczywały rozłożone na części na strychu lub zawieszone na kolkach na zewnętrznej ścianie domu, osłonione od deszczu wystającym okapem dachu. W zimie, gdy prace zwią­ zane z przygotowaniem przędziwa są na ukończeniu, składa się w izbie krosna tkackie i rozpoczyna tkanie, przy którym w miarę jak czas pozwala zatrudniona bywa cała rodzina po kolei. Ostat­ nio używane były głównie krosna dwunicielnicowe, dające w re­ zultacie tkaninę o prostym splocie nici. Dawniej, jak widać z licz­ nych próbek zachowanych tkanin, musiano też używać krosien o 4-nicielnicach, na których można wyrabiać tkaniny tzw. c z y ­ li o w a t e, t j . tkane w deseń jodełkowy. Płótna białe tkane w de­ seń na krosnach wielonicielnicowych określają Rusini Szlachtow­ scy mianem d r e 1 i с h ó w. 1,1 Pomijam tu d o k ł a d n i e j s z y opis p r z y r z ą d ó w s ł u ż ą c y c h do przy­ gotowywania p r z ę d z i w a i tkania, gdyż nie odbiegają one niczym od opisanych przez Stoklosę w Jurgowie na Spiszu (Prace i m a t e r i a ł y antropol.-archeol. i etnograficzne, 1909). �213 Prócz płócien białych, tkanych bądź splotem proslym, bądź tzw. с z у n o w a t у с h i d r e l i c h ó w używane były też tkaniny wielokolorowe. Był to rodzaj pasiaków tkanych w poprzeczne pa­ ski czerwone, niebieskie, czarne i białe, przy czym zazwyczaj ko­ lor czerwony bądź przeważał, bądź równoważył się z białym, na­ tomiast kolor niebieski i czarny występował w formie wąziuchnych prążków, obramiających szerokie na 1—2 cm paski czer­ wone. Pasiaki te, z których szyto głównie spódnice zwane k a n a f a s k a m i , były ponadto c z y n o w a t e , tj. tkane w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Pierwotnie wyrabiano je z nici lnianych, farbowanych sposobem domowym, pod koniec ub. stu­ lecia rozpowszechniła się barwiona bawełna, którą zakupywano głównie w Kieżmarku na Spiszu. Wyrób pasiaków na к a n a f as к i zaginął u Rusinów Szlachtowskich od wielu lat. Później w tka­ niny te zaopatrywano się w Leśnicy, wsi spiskiej, gdzie przemysł ten przetrwał do czasów ostatnich. Podobnie jak pasiaki na к an a f a s к i, tkane były w paski biało-czerwone wąskie wstawki używane przez kobiety jako naszywki na ramionach koszul. We­ dług informacji J. Plucińskiego, który opracowywał ankietę 0 stroju góralskim z Jurgowa na Spiszu, wstawki te tkane być miały na warsztatach 8-nicielnicowych. Prócz tkanin płóciennych w rodzaju drelichów, czy pasia­ ków barwnych, używano też płócien drukowanych sposobem przy­ pominającym batikowanie. Drukowaniem płócien zajmowali się zawodowi farbiarze. Rusini Szlachtowscy od czasu, gdy przestał istnieć warsztat farbiarski w pobliskiej Szczawnicy, nosili swe płótna do drukowania wzorów do Łubowi i, Starej Wsi Spiskiej 1 Kieżmarku. Płócien tych o drobnym wzorze roślinnym białym, na tle granatowym lub ciemno-zielonym używano głównie na spódnice i zapaski. Wełniane tkaniny na Rusi Szlachtowskiej wykonywane są splotem prostym na krosnach dwunicielnicowych. Przeważa pro­ dukcja sukna białego, które jest przez sąsiednich górali polskich ze Szczawnicy i Spiszą niżej na ogół cenione niż czarne. Sukno �214 po zdjęciu z krosien zeszywa się celem uzyskania podwójnej sze­ rokości i oddaje do folusza, gdzie pod wpływem cieplej wody i ubi­ jania stępami, włókno spilśnia się i tkanina staje się gęsta, a ślad zeszywania niknie prawie zupełnie. Miarą tego, jak bardzo żywe było tkactwo wełniane do ostatnich czasów na Rusi Szlachtow­ skiej może być istnienie aż dwóch foluszy ), które przeciętnie przez 3 miesiące w roku (marzec, kwiecień maj) pracowały dla potrzeb okolicznej ludności. Prócz materiałów tekstylnych wyrabiano też na potrzeby ubiorów miejscowych niektóre gatunki skóry, nadające się do szy­ cia kierpcy oraz na kożuchy. Wśród skór na kierpce zwraca uwagę prymitywnie wygarbowana skóra świńska. Po dość niedokładnym oskrobaniu skóry ze szczeciny wkłada się ją do kadzi z wodą wy­ mieszaną z popiołem drzewnym. Po pewnym czasie przenosi się skórę do innego naczynia, w którym d ę b i się ją w odwarze kory dębowej, śliwowej i wiśniowej, a następnie suszy. e2 M a t e r i a ł y k u p n e używane do szycia ubiorów przez Ru­ sinów Szlachtowskich były stosunkowo nieliczne. Prócz materii z austriackich mundurów wojskowych, z których szyto męskie ka­ mizelki i pokrycia czapek, spotyka się tam tzw. «anglije», t j . cien­ kie sukno wełniane w bardzo dobrym gatunku, czerwone, czarne, zielone lub niebieskie, używane na kobiece gorsety oraz na apli­ kacje, którymi zdobią ubiory szyte z samodziałowego sukna. W starszych strojach występuje czasem brokat, w najnowszych kolorowe kwieciste tybety, z których szyją spódnice, jedwabie i aksamity. Fabrycznego pochodzenia jest również przygniatająca więk­ szość materiałów- służących do zdobienia strojów, a więc koloro­ wych nici używanych do wyszywań, falistych kolorowych krepinek do zdobienia gorsetów i czepców, srebrnych cekinów, szkla­ nych koralików, kolorowych safianów na oblamówki do kożuszków itp. W materiały owe zaopatrywano się dawniej głównie w mia­ stach spiskich zwłaszcza w Lubowli i Kieżmarku. 6 ' Jana workach. Hołowacza z Szlachtowej i Aleksego Ikoniaka w Ja­ �215 Cały szereg części składowych stroju zarówno męskiego, jak i kobiecego nabywany był na targach i jarmarkach od rzemieślni­ ków miejskich. Tu należy wymienić w pierwszym rzędzie m ę ­ skie kapelusze filcowe, szerokie pasy bacowskie, torby skórzane, buty z cholewami zdobione górą czerwonym safianowym paskiem, oraz większość pięknie zdobionych kożuchów. § 16. U b i ó r m ę s k i . Koszula zwana k o s z e l a lub s or о с z к a z płótna samodziałowego o kroju poncho podłużnego (Tabl. IV, rys. 2), z rękawami wszywanymi od ramion, bez ćwikli pod pachami. Rękawy z kilkoma zmarszczkami na ramionach, dość szerokie, ujęte dołem w proste mankiety ozdobione dwoma tkanymi czerwonymi paskami. Kołnierz stojący, wywinięty (zw. к o w n i r), związany jest pod szyją kawałkiem czerwonej h a r as i w k i cz\di s z n u r k i s i e r ś c i a n ej (tasiemki). Według za­ chowanej tradycji noszono dawniej na Rusi Szlachtowskiej ko­ szule krótkie, ledwo dające się przypasać paskiem od spodni. Przy nachyleniu błyskało gołe ciało. Dziś są one już nieco dłuższe (ok. 50 cm), ale również niewiele sięgają poza biodra. Druciarze i pa­ sterze zapuszczali koszule specjalną pastą zwaną s о г о с z к o w у j t a s a k . Był to smalec topiony ze starego sadła, ucierany z rtęcią. Mieszanina ta pozwalała na noszenie koszul do 6 tygodni bez prze­ bierania i wszy się w nich nie lęgły. 7 Spodnie letnie, tzw. h а с i , szyte są podobnie jak i koszule z grubego płótna samodziałowego. Czasem używa się też na nie płótna c z y n o w a t e g o , tkanego w jodełkę. Krój ich nie różni się od kroju płóciennych gaci sąsiednich górali polskich ze Szcza­ wnicy. W zimie ubierają mężczyźni tzw. с h o ł o ś n i e, t j . spod­ nie szyte z sukna samodziałowego, najczęściej białego. Krój cliołośni przedstawia rys. 3, na tabl. IV. Z przodu nad prawą pach­ winą posiadają one wycięty rozpór, tzw. с h 1 у w e k, zasłonięty podszytym od spodu kawałkiem sukna rozszerzającego się ku górze i wyciętego w ząbki. W nowszych spodniach po przeciwnej stro­ nie nad lewą pachwiną umieszczają małą kieszonkę. Górą spod­ nie zakończone są na oczkór zwany lu o b у j к ą, przez którą prze­ ciągnięty jest r e m i ń. Nogawki spodni dołem nie zeszyte two­ rzą rozpór długi na 15 cm, zwany t a n i r. Jak wynika z zacho- �216 wanej tradycji, a również i z analizy starszych zdjęć fotograficz­ nych, pierwotnie cholośnie zdobione były wzdłuż szwów bocz­ nych i nad pośladkami jednym wąskim sznurkiem koloru niebie­ skiego lub czerwonego. Z czasem pod wpływem mody promie­ niującej ze Szczawnicy rozwinęło się bogatsze zdobnictwo. Kraje с h 1 у w к a oraz dolną część kieszeni zdobi o b r a m к a wykonana z czerwonego h a r a s u (kupnej włóczki), zaś dolną część noga­ wek i kieszeni wykonany błękitną włóczką h u s i t a n e c (gęsi taniec). Tanir obszyty jest po kraju czerwonym suknem zakoń­ czonym u góry włóczkowym pomponem zwanym к i t у с i. Ostat­ nio dookoła wypustki bocznej rozwinął się bogaty haft czerwony, wykonany ściegiem łańcuszkowym o powtarzającym się ornamen­ cie pętlicowym. Najbogaciej zdobiony jest dolny rozpór przy obu nogawkach, gdzie obok motywów geometrycznych występują ró­ wnież stylizowane motywy kwiatowe (Tabl. IV, rys. 4), przypomi­ nające swym układem motywy hafciarskie Sądeczyzny. Druciarze z Białej Wody na chołośnie ubierali dla ochrony tzw. s z u r c, tj. luźne spodnie szyte z samodziałowego płótna. Na koszule ubierano w dzień powszedni latem i zimą krótki, biało wyprawiany kożuszek zwany s e r d a k , pozbawiony zazwy­ czaj jakichkolwiek ozdób. Na święto zwłaszcza parobcy i młodsi gazdowie ubierali ka­ mizelki zwane 1 a j b у k. Najstarsze zachowane lajbiki szyte były z czarnego sukna, i w ten sposób krojone, że przód i tył stanowił jedną całość zszywaną tylko na ramionach (Tabl. IV, rys. 5). Ka­ mizelka posiada niski stojący kołnierzyk oraz dwie małe kieszonki na przodzie. Szwy dokoła kołnierza, przody i dół ozdobione są czer­ woną wypustką sukienną. W odległości ok. 2 cm. od tych lamówek biegnie dokoła czerwona tasiemka. Lajbik zapina się na 6 haftek, którym odpowiada przyszytych dla ozdoby 6 małych mosiężnych guziczków. Podszewka wykonana jest z samodziałowego płótna. W czasach późniejszych zamiast skromnej ozdoby w postaci tasiemki zaczyna się pojawiać po krajach ubogi haft (Tabl. IV, rys. 6). W latach poprzedzających I I wojnę światową szerzyła się w Szlachtowej moda noszenia błękitnych kamizelek zdobionych �217 TABLICA IV. Ryc 1. Skrzynka na n a r z ę d z i a drueiarskie (Biała Woda). — Ryc. 2. K r ó j koszuli męskiej (Biała Woda). — Ryc. 3. K r ó j cholośni (Biała Woda). — Ryc. 4. «Tanir» ozdobiony haftem (Biała Woda). — Ryc 5 Krój «lajbyka» wykonanego z sukna fabrycznego (Biała W o d a ) — Ryc. 6. M o t y w hafciarski z lajbyka m ę s k i e g o , w y k o n a n y ściegiem łań­ cuszkowym Z e w n ę t r z n a pętla zielona, w e w n ę t r z n a r ó ż o w a , kreska pro­ sta i obrębienie d z i u r k i żółte (Biała Woda). — Ryc, 7. T z w . «kohucik», aplikacja z czerwonego sukna z żółtymi gwiazdkami z d o b i ą c a p r z ó d b u ń k i kobiecej (Czarna Woda). Taka sama aplikacja tylko z niebie­ skiego sukna i bez gwiazdek naszywana jest na huniach m ę s k i c h . — Ryc. 8. M o t y w farbiarski z zapaski r ę c z n i e drukowanej. W z ó r biały na niebieskim tle, «a» z jednej strony zapaski, «b» z odwrocia (Biała Woda). — Ryc. 9. Wycinek ozdoby na gorsecie. Falista krepinka i kwia­ tek — żółte, gałązki "boczne niebieskie, p ę t l a u dołu żółta ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . Tablicę w y k o n a ł w e d ł u g dosturczonych s z k i c ó w Z. Szewczyk.- �218 bogatym haftem i błyszczącymi cekinami, podobnie jak u flisa­ ków pienińskich. Ubiorem wierzchnim, noszonym zarówno w zimie jak i w le­ cie, była с z u с h a, zwana też h u n i ą (h u n i a), szyta z białego samodziałowego sukna, o kroju poncho podłużnego, posiadająca z boku wszyte potężne kliny w kształcie ćwiartki koła. Kliny te, szyte dość nieporadnie sterczą na boki, tworząc dwa fałdy zwane k r y ł a (skrzydła). Rękawy czuchy w górnej części stanowiące całość ze stanem (tj. bez szwów na ramieniu), bywają zazwyczaj od łokci dwa razy sztukowane. Kołnierz jest pojedynczy, stojący. Ozdoby czuchy stanowią aplikacje z błękitnego sukna oraz obszywki z wąziutkiego czerwonego lub czarnego sznurka. Niebie­ skim suknem pokryty jest z zewnątrz kołnierz, od którego z przodu zbiegają w dół po obu stronach rozcięcia wąskie paseczki błękit­ nej materii, po prawej stronie na długość 35 cm, po lewej 17 cm. Z prawej strony o b r a m k ę kończy tzw. к o h u с i k, t j . aplikacja z niebieskiego lub czerwonego sukna, przypominająca w kształcie stylizowane drzewko szpilkowe (Tabl. IV, rys. 7). Od kohucika w dól biegnie w e ł n i ą n у j s z n u r o k, skręcony z brą­ zowej i białej wełny obrzeżający kraje huni. U nasady fałdów bocznych pozostawione jest z prawej strony pionowe rozcięcie za­ stępujące kieszeń. Szwy fałdów bocznych w swej górnej części podkreślone są czerwonymi wypustkami. Długa czucha, sięgająca poza kolana, od czasów I wojny światowej zaczęła wyraźnie wychodzić z użycia. Na jej miejsce roz­ powszechniły się zw. h u ń к i lub s u k m a n к i, t j . krótkie kurtki szyte również z białego samodziału o kroju poncho podłużnego, sięgające jednakowoż najwyżej do połowy ud. Rękawy stanowiące całość ze stanem również sztukowane są dwukrotnie poniżej łok­ cia. Kołnierz pojedynczy, słabo zaznaczony, z przodu po prawej stronie huńki naszyta niewielka kieszonka, zwężająca się elipsowato ku dołowi. Huńka bądź w ogóle nie posiada wszywanych fał­ dów bocznych, bądź bardzo maleńkie. Ozdoby huńki stanowią hafty wykonane przeważnie ściegiem łańcuszkowym, przedstawia­ jące silnie przestylizowane ornamenty roślinne (Tabl. V, ryc. 3). Hafty te utrzymane są w kolorze czerwonym z odcieniem cynobru. �219 Zamożniejsi nosili w zimie kożuchy z rękawami biało wy­ prawiane, długością dorównujące opisanej wyżej czusze. Były one zgoła pozbawione ozdób, bądź tylko po krajach obszywane czer­ wonym safianem, czy też safianową kilkobarwną plecionką. Obuwie stanowią к e г p с у, wykonane bądź ze skóry kupo­ wanej na targu, bądź świńskiej wyprawianej w domu. Kierpce skrojone są z jednego kawałka skóry i zeszyte grubym rzemykiem szerokości około 1 cm., biegnącym od szpica wzdłuż zewnętrznego boku do napiętka. Na pięcie i z przodu po obydwu bokach posia­ dają kierpce po dwa otwory do przeciągania tzw. n a w o ł o k i , tj. sznurka z czarnej wełny lub wąskiego rzemyka, którym obu­ wie przymocowuje się do nogi. Nawołokę, której długość docho­ dziła niekiedy do 7 m, owija się starannie raz koło razu powyżej kostki. Do kierpców wkładano nogę owiniętą w onucki z konop­ nego płótna, zimą zaś ubierano wełniane skarpety dziane z bia­ łej i czarnej wełny w kratki lub paski. Skarpety te wyrabiano i Szlachtowej i Jaworkach. Letnie nakrycie głowy stanowił w czasach ostatnich kape­ lusz czarny, okrągły, z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, jak to dawniej nosili górale podhalańscy, z tą tylko różnicą, że zamiast paska z muszelkami obiegał główkę kilkakrotnie wąski czerwony sznurek zwany h a r a s ó w k ą , związany z tyłu na wę-" zeł ( k y t y c i ) . Dawniej, jak świadczy o tym zarówno miejscow a tradycja, jak i zdjęcia fotograficzne z końca ubiegłego stulecia, no­ sili Rusini Szlachtowscy wielkie kapelusze filcowe z wysokim ron­ dem zadartym do góry. Parobcy zdobili główki kapeluszy tzw. r ak a m i ( r a k i ) , tj. szerokimi na trzy palce paskami ze skóry, wy­ ciętymi gt')rą w zęby i nabijanymi gęsto na całej powierzchni mo­ siężnymi gwoździkami. Pierwotnie zamiast jednego szerokiego pa­ ska skórzanego noszono po kilka wąskich, ozdobionych jednym szeregiem gwoździków. Kawalerzy zdobili wtedy główki kapelu­ szy aż pięciu paskami nabijanymi, zaś starsi nie przekraczali n i ­ gdy trzech. Do stroju weselnego przystrajano jeszcze kapelusze bukietami ze sztucznych kwiatów oraz czerwoną wstążką, która spływała na plecy. ? �220 W zimie ubierano czapkę baranią z okrągłą główką pokrytą niebieskim suknem z czerwonymi wypustkami na szwach i czer­ wonym pomponem na wierzchu. Boki czapki okładane czarnym ba­ rankiem można było w dni niepogody spuścić w dół dla nakry­ cia uszu i karku. W podróż i na sianokosy zabierali z sobą mężczyźni torby skórzane dołem półokrągłe, które przewieszało się przez ramię, oraz laski z metalowym toporkiem, przypominające podhalańskie ciu­ pagi. Jedynie starzy używali lasek z zakrzywionymi rączkami, tzw. p a ł у ć (p a ł у с i a). Druciarze brali ponoć ze sobą w drogę tzw. k u l e , t j . laski nabijane gwoździami mosiężnymi o szerokich główkach. Strój parobków, a zwłaszcza owczarzy uzupełniał pas sze­ roki na 20 do 30 cm, szyty z podwójnej skóry, zapinany na cztery mosiężne klamry, zbliżone w kształcie do tych, jakie spotykamy przy starych pasach górali podhalańskich. Z boku pasa znajdo­ wała się kieszeń, w której przechowywano f a j к u, к r e s i w n у к i t a b a k oraz p i n i a z i. Pasy barwione zazwyczaj na czerwono i ozdobione bogatymi tłoczeniami kupowano w czasie jarmarków w miastach spiskich. Do uroczystego stroju parobskiego należały też ozdobne zapiąstki, t j . rodzaj obcisłych manszetów, szytych z sukna i ozdobio­ nych haftem, bądź robionych na drutach, z kolorowej wełny. Zapiąstki te noszone również dawniej przez górali szczawnickich, wy­ rabiano w Jaworkach i Szlachtowej. § 17. U b i o r y k o b i e c e . Na Rusi Szlachtowskiej noszą kobiety koszule zwane o p 1 у с z e o kroju bezprzyramowym mar­ szczonym. Stan i ć w i к 1 e pod pachami szyte są zazwyczaj z płó­ tna samodziałowego, zaś rękawy, które widoczne są spod gorsetu, szyto ostatnio z delikatniejszego płótna kupnego. Kolo szyi jest ko­ szula gęsto marszczona i chwycona w oszewkę z samodziałowego czerwonego płótna. Na ramionach naszywają tzw. s m u ż k i , t j . prostokąty szerokie na dziesięć do 12 cm, wykonane z czerwonej samodziałowej tkaniny, przekreślonej poziomo kilkoma białymi prążkami. Z takiej samej czerwonej tkaniny w białe prążki szyty �221 T A B L I C A V. Ryc. 1. Gazda w długiej «huni» (Biała Woda). — Ryc. 2. Druciarz z Białej W o d y zdjęty w Szymbarku, pow. Gorlice. — Ryc. 3. Gazda w k r ó t k i e j «huńce» (Biała Woda). — Ryc. 4. G a ź d z i n a w czepcu, k o ­ szuli ze « s m u ż k a m i » i starodawnym gorsecie z « a n g l i b (Biała Woda). — Ryc. 5. Kobieta w spódnicy i zapasce z r ę c z n i e d r u k o w a n y c h płócien (Biała Woda). — Ryc. fi. Kobieta w s a m o d z i a ł o w e j «huńee», gorsecie i zapasce z kupnych m a t e r i a ł ó w (Czarna Woda). Wszystkie zdjęcia wykonaj w latach 1930—1038 R. Reinfuss. �222 jest manszet ozdobiony dołem białą i czerwoną koroneczką. Pod szyją i u manszetów związana jest koszula kawałkiem białej ta­ siemki. Oplycze są na ogół bardzo krótkie, często długość ich nie przekracza 30 cm. Pod koszule, które właściwie są raczej bluzkami, ubierano płócienne ciasnochy, nie odbiegające krojem, ani sposo­ bem umocowania od publikowanych z Beskidu Śląskiego ) . Spódnice długie do kostek, szyte z płótna samodziałowego, w у b i j a n e g o w drobny, biały wzór kwiatowy na tle niebieskim, granatowym lub ciemnozielonym. Drukowaniem płócien zajmo­ wali się małomiasteczkowi farbiarze na Spiszu . Wybijanki szyte były w cztery b г у t у po 67 cm szerokie, w pasie gęsto marszczone, z przodu miewały niekiedy nadołek z białego samodziałowego płótna. Obok wybijanek noszono też tzw. к a n a f as к i, t j . spód­ nice z samodziałowego drelichu tkanego w pionowe paski białoczerwone lub biało-czerwone z niebieskimi prążkami. Zależnie od wzajemnej szerokości pasków, kolor kanafaski bądź zbliżał się do białego, bądź do czerwonego. Dawniej materiał na kanafaski wy­ rabiany bywał zapewne na miejscu, jednakowoż według zanoto­ wanej w terenie tradycji, miano go zakupywać w niezbyt odległej wsi Leśnicy, lub na targach w miasteczkach spiskich. Ostatnio w związku z zanikiem drukarstwa na płótnie i wyjściem z mody kanafasek, rozpowszechniły się spódnice szyte z materiałów kup­ nych, zazwyczaj ciemnych, drukowanych w drobne wzory kwia­ towe lub gładkich. Na spódnicę przywiązywano zapaskę sporzą­ dzaną dawniej z samodziałowego płótna ręcznie wybijanego w duży wzór kwiatowy, biały na tle niebieskim ze stosownym obrzeże­ niem, tzw. f a r t u c h ł a b a t y . Wśród zapasek drukowanych rę­ cznie, nierzadko spotyka się zapaski do noszenia na obie strony, z których każda posiada wzór odmienny (Tabl. IV, rys. 8 a, b) . Obok fartuchów labattych noszono też zapaski białe, płócienne, biało M 65 m ы Moszyński K., K u l t u r a ludowa Słowian, W e d ł u g informacji zebranych w terenie z a j m u j ą c a się «toceniem» płócien, b y ł a r ó w n i e ż twierdza K. Kietlicz Rayski («S,ztuka l u d o w a na Ze z b i o r ó w Muzeum Etnograficznego w tarza 6874. m m t. I , str. 447. pracownia farbiarska w Szczawnicy, co po­ Podhalu*). Krakowie. N r inwen­ �223 haftowane. Ostatnio zostały one wyparte przez zapaski szyte z ma­ teriałów kupnych. (Tabl. V, rys. 6). Na nogi ubierają kobiety w dzień powszedni kierpce przymo­ cowane w kostce przy pomocy nawołoki, zaś do stroju świątecz­ nego buty z cholew ami czarne, kroju węgierskiego, obrzeżone u góry paskiem czerwonego safianu. Ubiorem wierzchnim, noszonym w lecie, zwłaszcza przez dziewczęta i młode kobiet}- są gorsety szyte dawniej z kupnego sukna (p o s t a w u) koloru czerwonego lub czarnego, później zaś z kolorowych tybetów i aksamitów. Gorsety krojone były zasadni­ czo z trzech kawałków (plecy i dwa przody). Dołem starsze gor­ sety posiadają doszyly wąski pasek zastępujący kaletki lub kilka zazwyczaj 8 do 12 wąskich, długich kalet, tzw. r u s k i e f a ł d y . Z przodu gorset zapina się na jeden rząd błyszczących mosiężnych guzików. Dookoła,szyi zdobi go po krajach szereg ząbków kolo­ rowych, np. czerwonych, granatowych i zielonych na zmianę, wy­ konanych z kupnej tasiemki, oraz dwa szeregi kolorowych krepinek. Przody przyozdobione są haftem (Tabl. IV, rys. 9), wykonanym ściegiem łańcuszkowym w kolorze czerwonym, różowym, niebie­ skim i zielonym . Krawędzie dziurek na guziki obdziergane są nicią zieloną i żółtą. Nowsze gorsety bywają szyte z kolorowego tybetu lub aksa­ mitu. Krojone są podobnie jak wyżej opisane, z tą tylko różnicą, że zamiast wąskich kaletek przyszywane jest około 20 kaletek ma­ łych półokrągłych. Te małe kaletki nazywa lud p o l s k i m i f a ł ­ d a m i w odróżnieniu od dawnych szerokich, które zwie r u s k i ­ na i . Nowsze gorsety aksamitne zamiast wyszyć kolorowymi nić­ mi, posiadają przody wyszywane wzorem Szczawnicy barwnymi koralikami i cekinami. Na gorset ubierają w dni chłodne h u ń k ę szyią z białego samodziałowego sukna długości ok. 55 cm. Huńka posiada krój tzw. poncho podłużnego, z rękawami sztukowanymi od łokcia, koł? e7 f i S 1:7 W z ó r haftu na starym gorsecie ze Szlachtowej podaje r ó w n i e ż K. Kietlicz Rayski w pracy pod t y t u ł e m «Sztuka górali s z c z a w n i c s k i c h » . Wierchy, tom I . Z notatek Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . 1)8 �224 nierz niziutki stojący. Kraje kołnierza, rozcięcie na piersiach ora2 dół rękawów ozdobione są warkoczykiem plecionym z białej i czar­ nej wełny, oraz kupnej czerwonej h a r a s ó w k i . Wzdłuż rozcię­ cia na przodzie ozdobiona jest huńka aplikacją z czerwonej ma­ terii, wystrzyżonej po krajach w ząbki. Jest to tzw. p i ł k a . W po­ środku jej z prawej strony znajduje się przyszyty z czerwonej ma­ terii k o h u c i k , t j . aplikacja przyszjda żółtym stebnem z wyszy­ tymi gwiazdami takiegoż koloru (Tabl. IV, rys. 7). Szew łączący kołnierz z kohucikiem zdobi ob r a m k a z harasówki w kolorze żółtym i czerwonym. Poniżej czerwoną harasówką wykonany jest tzw. h u s i t a n e c , czyli linia łamana, haftowana ściegiem «janina». Strój zimowy stanowiły kożuchy baranie, biało wyprawiane, zdobione z przodu i na plecach bogatymi aplikacjami z koloro­ wych przeważnie safianów. Piękny okaz takiego kożucha publi­ kuje K. Rayski w cytowanej już poprzednio pracy . Kożuchy te nabywano na targach w miastach spiskich. Na ramiona w drodze do miasta czy cerkwi zarzucano pier­ wotnie r a ń t u с h czyli o b r u s , t j . płat płótna samodziałowego, długi na 180 cm, szeroki, na 60 cm. Zazwyczaj na rańtuchy uży­ wano płótna c z y n o w a t e g o , t j . tkanego w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Później zaczęto nosić tzw. c h u s t y к u 1 as t e, t j . kupne, drukowane w gruby deseń. Na głowie noszą obecnie dziewczęta chustki kupne druko­ wane, białe lub czerwone, zaś kobiety zamężne granatowe. Chu­ sta kwadratowa złożona po przekątni bywa wiązana pod brodą. Trzy rogi kupnej chustki zdobi się pomponami z czerwonej włóczki. Stare kobiety wiążą włosy na krążku z drutu owiniętym szmatką zwanym с h у m 1 a,- na to ubierają czepce szyte z druko­ wanego kwiecistego tybetu. Czepiec zachodzi na uszy z charak­ terystycznym zębem nad czołem (Tabl. V, ryc. 4), zdobi go bie­ gnąca od ucha do ucha haftowana wstążeczka, jasno brązowa, w kwiatki białe i niebieskie. Nad tą wstążką idą 3 rzędy krepiny w kolorze amarantowym, białym i czerwonym. Czepiec obszyty bywa krajem czarną szydełkową koronką, tzw. f o r b ó t k a . Od e9 7 «" W i e r c h y , t. I . �225 spodu podszyty jest białym płótnem. Czepiec przymocowuje się do głowy przy pomocy tasiemki ( g a ł u n e k ) czarnej, długiej około 2 m, którą owija się kilkakrotnie dookoła. Końce tasiemki obszyte są dokoła czerwoną i żółtą włóczką. Ubiór głowy panny młodej stanowi tzw. t k a n k a , t j . wie­ niec ze sztucznych kwiatów, z którego spływa na plecy rząd wstą­ żek jedwabnych, kolorowych, przypiętych do tekturowej podkładki w formie wydłużonego prostokąta. Ozdobę szyi stanowią sznury szklannych paciorków rzadziej korali. V I . ZAKOŃCZENIE § 18. E l e m e n t } - d a w n e w k u l t u r z e R u s i n ó w S z l a c h t o w s k i c h . Z rozdziałów poświęconych opisowi kul­ tury materialnej Rusi Szlachtowskiej, a zwłaszcza budownictwa i stroju widać, jak z biegiem czasu ulegała ona kolejnym prze­ mianom. Na poczet elementów należących do warstw chronologicznie i typologicznie bardzo starych należy zaliczyć moim zdaniem osad­ nictwo rozproszone jednodworcze, występujące dziś na polanach Rusi Szlachtowskiej. Z osadnictwem tego rodzaju spotykamy się często, gdy nomadzi-pasterze samorzutnie przechodzą do osadnic­ twa stałego. W ten sposób powstało jednodworcze osadnictwo Huculszczyzny , niektórych wsi Bojkowszczyzny środkowej i Be­ skidu Zachodniego -. Na terenach pozasłowiańskich jednodworcze osadnictwo pochodzenia pasterskiego spotykane jest na południo­ wych zboczach Alp transylwańskich . Przypuszczam, że jedno­ dworcze musiało być pierwotne osadnictwo całych Karpat, o ile powstanie swe zawdzięczało fali pasterskiej wołosko-ruskiej. Dzi­ siejsza zwartość wsi karpackich od wschodniej Bojkowszczyzny 70 71 7 73 7 0 Reinfuss R., Badania nad osadnictwem Iluculszczyzny. Spraw, z posiedź. P A U . T. X L V I , 1945). Reinfuss R., Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w . W a r ­ szawa 1939. Л. Kutrzebianka, B u d o w n i c t w o ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1931. Wsie jednodworcze w obrębie Podhala nowotarskiego notuje na swej mapie B. Zaborski (O k s z t a ł t a c h wsi w Polsce, K r a k ó w 1926). 7 1 72 73 E. de Marianne, La Valachie, Paris 1902, sir. 153. Lud, Т. X X X V I I 15 �226 począwszy, na zachód po Góralszczyznę śląską jest prawdopodob­ nie wynikiem ingerencji wielkiej własności, która nadając osad­ nictwu wołosko-ruskiemu ramy organizacyjne, zastosowała formy wytworzone przy powstawaniu wsi rolniczych zakładanych na pra­ wdę niemieckim . Przeciwko temu zbyt sztywnemu narzucaniu form osadniczych niedostosowanych do nawyków i potrzeb lud­ ności pasterskiej budzi się tu i ówdzie pewna reakcja wyrażająca się w tendencjach odśrodkowych, przy czym osadnictwo pierwot­ nie zwarte rozprasza się. Proces ten widoczny jest zwłaszcza we wsiach Beskidu śląskiego . W budownictwie typem starego domostwa wyrugowanego już dziś w znacznej mierze ze wsi do osiedli sezonowych jest bu­ dynek składający się z sieni i izby z kurnym piecem piekarskim, budowany niekiedy z okrąglaków, częściej z pni na pół rozdzie­ ranych, węgłowanych na obłap z dachem pobitym dranicami. Pierwolność węgła n a o b ł a p potwierdzona przez wykopaliska wczesnohistoryczne z Opola nie ulega wątpliwości. Węgieł ten spotykamy nie tylko w starych budowlach całych Karpat, ale i na przyległym Podkarpaciu i polskim niżu. Trudniej rozstrzygnąć, czy krokwiowa konstrukcja dachu, występująca na interesującym nas obszarze jest pierwotna, czy też dopiero przedostała się później w Karpaty z falą wpływów za­ chodnio-europejskich. Fakt, że w szałasach pasterskich Beskidu Zachodniego , Podhala , Beskidów Wschodnich występują da74 75 78 77 7 1 78 79 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y ludowej w Karpatach zachodnich. Odb. ze ((Studiów historycznych k u czci St. Kutrzeby)), K i a k ó w 1938, str. 25. Ze zjawiskiem t y m spotykamy się w Istebnej, Jaworzynce, W i ­ śle i i n . (b'. Popiołek, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Ka­ towice 1939). W e d ł u g okazu przechowywanego w Muzeum Śląskim w By­ tomiu. L . Sawicki, S z a l a ś n i c t w o na Śląsku Cieszyńskim, Mat. anlr. arch, i etn. t. X I V , str. 145. K. Moszyński, K u l t u r a ludowa Słowian, t. I , rys. 439. T y p o w y dach zbudowany na epólsochy szczytowe)) z n a l a z ł e m w r. 1938 w szałasie pasterskim na połoninie leżącej na w s c h ó d od Lawocznego. 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 �227 en chy budowane na sochę, zaś na Huculszczyźnie tak blisko z da­ chami na sochę spokrewniona konstrukcja slegowa pozwala przypuszczać, że przed ostatecznym zwycięstwem dachów krok­ wiowych mogły tu być rozpowszechnione dachy na sochę lub pól sochy szczytowe zwielokrotnione, co w konsekwencji odpowiada konstrukcji tzw. s l e g o w e j . Jeśli wyrażone tu przypuszczenie jest słuszne, należy przyjąć, że i spotykany na Rusi Szlachtow­ skiej, jako też i w całych Karpatach w starym budownictwie mie­ szkalnym, czy na budynkach gospodarczych dach czterospadowy również nie jest tu formą pierwotną, gdyż przy zastosowaniu soch, czy tzw. półsoszek szczytowych, wiąże się dach dwuspadowy ze szczytem otwartym lub szalowanym deskami. Dachy krokwiowe czterospadowe mogą więc być na obszarze karpackim zjawiskiem późniejszym, przenikającym z terenów podgórskich, gdzie dach czterospadowy wsparty bądź na sochach wewnętrznych, bądź na krokwiach był zjawiskiem typowym. Jeśli chodzi o wnętrze bardzo ciekawym szczegółem jest piec piekarski budowany dawniej z reguły w izbie. Rys ten łączący budownictwo Rusi Szlachtowskiej z budow­ nictwem rozległych obszarów Słowiańszczyzny zachodniej i wscho­ dniej wskazuje (zgodnie z poglądami prof. К. Dobrowolskiego), że na kształtowanie się karpackiego budownictwa mieszkalnego wpłynęły wzory przyniesione przez osadników napływających z Podgórza . W tradycjach bowiem budownictwa bałkańskiego leżą otwarte ogniska w izbie, z wiszącymi kotłami do gotowania, podczas gdy piece piekarskie buduje się oddzielnie poza obrębem budynku . Piece piekarskie budowane w obrębie izby stanowiły dawniej regułę zarówno na Spiszu, jak i przyległej Slowaczyźnie, 81 83 84 86 8 0 I na pograniczu huculsko-bojkowskim. Maksym: ее, p r z y s i ó ł e k Zielonej, pow. Nadworna. Analogiczny do przedstawionej na rys. 441, u К Moszyńskiego, Kul lud. Slow. K. Moszyński, tamże, t, I , str. 521. K. Dobrowolski, Elementy r u m u ń s k o f - b a l k a ń s k i e w kulturze ludowej Karpat pol., Warszawa 1938, str. G. K. Moszyński, jak 82. 81 8 2 8 3 8 4 15* �gdzie dziś pod wpływem budownictwa niemieckiego rozpowszech­ nił się zwyczaj stawiania pieców piekarskich w sieni . W s t r o j a c h do grupy elementów starych należy koszula męska kroju poncho podłużnego, która prawdopodobnie dawniej musiała być znacznie dłuższa tak, jak u Hucułów, Bojków, czy Gó- ' rali Beskidu Zachodniego, dalej płócienne spodnie letnie oraz zimo­ we wełniane chołośnie, nie różniące się krojem zasadniczym od spodni noszonych w innych częściach Karpat, z wyjątkiem Huculszczyzny. Fakt, że u Rusinów Szlachtowskich bywają chołośnie z jed­ nym tylko przyporem nad prawą pachwiną, a nie z dwoma, jak np. u Łemków czy górali sądeckich i podhalańskich, można przy­ pisać reliktowemu charakterowi tego terytorium. Możliwe jest bowiem, że spodnie wełniane z jednym przyporem reprezentują typ starszy. W Karpatach występuje on poza Rusią Szlachtowską i Szczawnicą u wschodnich Bojków , a w Beskidzie Zachodnim u górali śląskich oraz czadeckich , ponad to powszechnie w spo­ dniach płóciennych. Do bardzo dawnych ubiorów należy też długa h u n i a Rusi­ nów Szłachtow skich o kroju poncho podłużnego z odstępującymi fałdami wszytymi po bokach. Krój podobny posiadają: krótki i nie­ zgrabny p e t c k huculski, drugi s i r a k bojkowski, a wreszcie w najbliższym sąsiedztwie Rusi Szlachtowskiej niektóre g u rm a n y górali sądeckich, oraz brązowe cuchy Spiszaków i Pod­ halan, czy długie do kolan białe gunie Łemków nadpopradzkich. Niewątpliwymi dawnymi elementami stroju góralskiego są: spotykana w całych Karpatach czapka obkładana barankiem z główką pokrytą suknem, serdak barani, szeroki skórzany pas no­ szony przez pasterzy oraz kierpce, zaś w stroju kobiecym koszula o kroju bezprzyramkowym marszczonym, która odpowiedniki swe znajduje u górali wschodnio-beskidzkich (Bojków, Hucułów), a na zachodzie u górali śląskich, płachta ( r a ń t u c h ) narzucana na raM 87 88 89 r 8 0 Zbiorowe, Słowacja i Słowacy, t. I , str. 202. * R. Reinfuss, Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w , str. Wisła, Istebna. Skalite, Czorne Beskidzkie. T 8 S a 0 18. �229 miona i li у m ! a czyli krążek służący do upinania włosów pod czepiec noszony przez mężatki. W gospodarstwie Rusinów Szlachtowskich poza pasterstwem wysokogórskim, połączonym z krótszymi lub dłuższymi migra­ cjami sezonowymi, zachowały się zwłaszcza na polanach górskich do czasów ostatnich niektóre prymitywne formy uprawy ziemi, połączone z żarową trzebieżą krzaków i młodych zagajników. Na wypalenisku prowadzi się prymitywną owsianą gospodarkę jednopolową, siejąc rok po roku bez nawożenia, a następnie, gdy ziemia przestaje już rodzić, porzuca się odnośną parcelę na lat kilka tak, że znowu krzakami porasta. § 19. W p ł y w y Z а к а г p а с i a. Na elementy starsze, sta­ nowiące tło kulturowe wspólne ludności znacznych połaci Karpat nawarstwiały się w ciągu stuleci nowe łreści. Ruś Szlachlowska od czasów dawnych znajdowała się w or­ bicie wpływów promieniujących z sąsiedniego Spiszą. Stamtąd za­ czerpnięte zostały wzory układu rolnego opartego na niwowym regularnym podziale gruntów z trójpolowym systemem uprawy . Ze Spiszą przyjęto typ zwartej zagrody wdelobudynkowej, stawianej w formie czworoboku z podwórzem w środku, spoty­ kany poza tym na Podhalu u Lachów sądeckich, Łemków nadpopradzkich, budynki gospodarcze z p r i c z y n a , które zawędro­ wały już w głąb Sądeczyzny. Z architektury miast spiskich zapo­ życzono kształt dachu dwuspadowego z okapem bocznym, zaopa­ trzonego u szczytu półokrągłym koszyczkiem i pazdurem, krycie gontem, ornamenty rzeźbione na tragarzach, a w sprzętach przede wszystkim typ malowanych skrzyń, które tu, podobnie jak i na polskim Spiszu (np. w Kacwinie) zdradzają wyraźny wpływ pół­ nocnej Słowaczyzny. Najsilniejsze wpływy południowego Zakarpacia widoczne są jednakowoż w stroju. Męskie kapelusze filcowe ze skrzelami pod­ winiętymi pionowo do góry, r a k i służące do ich ozdoby, zapiąstki noszone przez parobków, są niewątpliwymi zapożyczeniami z Za­ karpacia. 90 1,1 9 9 9 1 K. Dobro wolski, Najstarsze К Dobrowolski, Najstarsze Osadnictwo osadnictwo Podhala, Podhala, sir. 70. str. 40. �230 Najprawdopodobniej pod tymże wpływem rozpowszechnił się (nieuzasadniony krojem) zwyczaj noszenia krótkich koszul i h u n i e k oraz zwyczaj ubierania sukiennych kamizelek tzw. 1 a j b i к ó w. W stroju kobiecym pochodzenia zakarpackiego był zwyczaj noszenia tybetowych czepców z charakterystycznym zębem nad czołem i t k a n k i ubieranej do ślubu przez panny młode, zdobie­ nia rękawów koszul czerwonymi, naszywanymi s m u ż k a m i , spódnice kanafaski i drukowane (wraz z drukowanymi zapaska­ mi). Kożuchy białe zdobione bogatymi safianowymi aplikacjami, buły z cholewami noszone na święto. Na Spiszu zaopatrywały się kobiety w kolorowe sukna tzw. a n g 1 i j e, używane na gorsety. Trudniej niż w zakresie budownictwa i stroju ustalić wpły­ wy Zakarpacia w innych działach kultury materialnej. Prawdo­ podobne jest jednak, że pod jego właśnie wpływem rozwinęła się niegdyś, zamierająca obecnie, masowa hodowda wołów oraz tak charakterystyczne dla Rusinów' Szlachtowskich — druciarstwo. § 20. W p ł у w у p o l s k i e w kształtowaniu się kultury materialnej Rusinów Szlachtowskich zaczęły oddziaływać stosun­ kowo bardzo późno, gdyż dopiero w ciągu obecnego stulecia, a na­ wet (i to głównie) w okresie międzywojennym. Przyczyna tego zjawiska jest łatwa do wyjaśnienia. Zarówno wypowiedzi zbierane od informatorów spośród górali szczawnickich i Rusinów Szlach­ towskich, jak i niektórych autorów podkreślają zgodnie, że róż­ nice w zakresie kultury materialnej zachodzące obecnie między góralami szczawnickimi a ich wschodnimi sąsiadami są stosun­ kowo bardzo młode. Dawniej obydwie te grupy różniły się od sie­ bie tylko językiem i wyznaniem, zaś budownictwo, strój, czy spo­ soby zdobywania środków utrzymania przez hodowlę czy uprawę roli były u obydwu grup jednakowe. Dopiero w ciągu bieżącego stulecia region szczawnicki zaczął nabierać cech odrębnych. Stało się to głównie pod wpływem Podhala i sąsiedniej Sądeczyzny, a ponadto wytworzyły się też pewne formy specyficznie szczaw­ nickie, względnie pienińskie. 7 7 7 7 792 92 Kietlicz Rayski, t. I , s. 77. Sztuka u górali szczawnickich. Wierchy, �231 W nowszym budownictwie wiejskim górali szczawnickich spotykamy próby dostosowania go do potrzeb ruchu letniskowego i chęć nadania budynkom mieszkalnym charakteru willi przez dobudowanie werand, ganeczków, piąterek, w stroju zarzucono ka­ pelusz spiski ze skrzelami zawiniętymi do góry, na rzecz okrą­ głego kapelusza podhalańskiego z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, opasanego zamiast paska z muszelkami czerwonym wełnianym sznurkiem. U górali pienińskich, a ściślej u flisaków wożących turystów przez przełom, rozpoczęło się efekciarskie zdo­ bienie niebieskich kamizelek przy pomocy naturalistycznych haf­ tów lśniących od mnóstwa metalowych cekinów, co przejęli gó­ rale szczawniccy, wyprowadzając z kolei u siebie hafty o natura­ listycznych wzorach kwiatowych na krótkich swych guńkach. Mo­ tywy te zaszczepione z zewnątrz przez jakiś nieumiejętnie popro­ wadzony kurs wyszywania, stały się później charakterystyczną cechą najnowszego stroju tego regionu. Na spodniach w, związku z ogólnym rozwojem zdobnictwa stroju góralskiego pojawiają się coraz bogatsze c y f r o w a n i a , występujące w miejscach, gdzie dawniej biegła tylko wąziutka kolorowa oblamka. Równolegle ulegał zmianom strój góralek szczawnickich. Za­ rzucone zastały spódnice kanafaski z ręcznie drukowanego płótna samodziałowego, a na ich miejsce przyszły wełniane kwie­ ciste t y b e t y . Zniknęły czerwone s m u ż k i u rękawów koszul. Zamiast a n g 1 i j o w у с h sukiennych gorsetów przyszły aksa­ mitne czarne lub bordowe, zdobione wyszyciem z paciorków i ce­ kinów o secesyjnych wzorach roślinnych. Zaprzestały kobiety no­ sić spiskie czepce i białe kożuchy z bogatymi safianowymi apli­ kacjami. W rezultacie strój kobiet szczawnickich upodobnił się do nowszych ubiorów noszonych przez kobiety na Góralszczyźnie są­ deckiej. Zmiany (głównie w zakresie stroju), jakie zaszły w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu na terenie zamieszkiwanym przez gó­ rali pienińskich i szczawnickich zatarły prawie bez śladu daw­ niejsze, zakarpackie cechy tutejszej kultury. Region szczawnicki i pieniński nabrały swoistego wyrazu odrębnego od grup sąsied- �232 nich i odróżniły się optycznie bardzo silnie od Rusinów Szlach­ towskich, którzy z racji swej izolacji społecznej, biedy, jak i żyw­ szych do niedawna kontaktów z Zakarpaciem okazali się począt­ kowo bardziej odporni w przyjmowaniu nowości od swych naj­ bliższych polskich sąsiadów. Opory okazały się jednak nietrwałe. Odcięci od Spiszą granicą polityczną, związani tym silniej z oko­ licznymi miejscowościami polskimi, jak Szczawnica, Krościenko, Nowy Targ, zaczęli Rusini Szlachtowscy ulegać powoli wpływom polskim. Stąd w budownictwie Rusi Szlachtowskiej spotykamy szereg rozwiązań architektonicznych zaczerpniętych z willowego budownictwa drewnianego Szczawnicy, a w stroju niektóre ele­ menty zapożyczone z ubiorów sąsiednich górali polskich. Po­ wszechnym jest np. dziś u Rusinów Szlachtowskich zwyczaj no­ szenia podhalańskiego kapelusza, zdobienia haftami o motywach «szczawnickich» spodni i krótkich huniek męskich i kobiecych. W Szlachtowej, najbardziej ku wschodowi wysuniętej wsi inte­ resującego nas terytorium, młodzi eleganci wiejscy zaczęli ubie­ rać niebieskie kamizelki, zdobione tak jak u flisaków pienińskich i szczawnickich dorożkarzy, zaś u dziewcząt spotykało się tybe­ towe kwieciste spódnice i gorsety szyte i zdobione na sposób szczawnicki. § 21. R e l i k t o w y c h a r a k t e r k u l t u r y ludowej R u s i S z l a c h t o w s k i e j . Jak wynika z ustępów poprzed­ nich, w kulturze tradycyjnej Rusinów Szlachtowskich wyróżnić się dają trzy główne zespoły. Zespół obejmujący elementy naj­ starsze, zespół wytworów, które przedostały się tu w związku z ekspansją kulturalną Zakarpacia, a ściślej Spiszą, i wreszcie trzeci najmłodszy, na który składa się cienka jeszcze i powierz­ chowna warstwa treści zapożyczonych od górali szczawnickich. Zespół elementów, które zostały wyróżnione jako najstarsze, również nie jest wewnętrznie jednolity. Badania prof. К. Dobro­ wolskiego wykazują, że złożyły się na niego wytwory przyniesione w Karpaty przez przybywającą z Podgórza ludność rolniczą oraz wołosko-ruskich pasterzy . Dwie te składowe w drodze powol93 63 К Dobrowolski, Dwa studia.., str. 17—26. �233 nej wymiany i przenikania się wzajemnego dały w rezultacie jako wypadkową pewien zespół wartości, który stał się fundamentem dla przyszłego rozwoju kultury karpackich górali. Porównanie szeregu starszych elementów kultury material­ nej z różnych stron Karpat wskazuje, że tło, na którym rozwinęło się dzisiejsze zróżnicowanie kulturalne Karpat, musiało być w swych zasadniczych rysach dosyć wyrównane. Kultura mate­ rialna Karpat nie obfitowała dawniej w zbyt jaskrawe różnice i tym tłumaczy się, dlaczego niektóre najbardziej zapadłe kąty Kar­ pat mimo znacznej odległości od siebie, jak np. Bojkowszczyzna i Ruś Szlachtowska w zakresie starszych elementów kulturowych zachowały duże podobieństwo. Dzisiejsze zróżnicowanie Karpat na pomniejsze terytoria etnograficzne tylko w paru zasadniczych wypadkach, gdy chodzi o wytworzenie się podstawowych grup etnograficznych da się po­ wiązać z procesami osadniczymi . Rozproszkowanie obszaru Kar­ pat na wielką liczbę małych, a silnie wyodrębniających się pod względem kulturalnym terytoriów etnograficznych, jest zjawiskiem stosunkowo młodym. W wytworzeniu się lego zróżnicowania prócz czynników geograficznych, ekonomicznych, administracyjnych, politycznych " , bardzo ważną rolę odegrał fakt, że poszczególne terytoria znalazły się w kręgu wpływów kulturowych promieniu­ jących z różnych ośrodków. Dorzecze górnego Dunajca objęła przede wszystkim strefa wpływów spiskich. Z północnej Słowaczyzny i z miast spiskich przedostawały się przez Karpaty nowe treści, wnosząc poważne zmiany w kulturze wsi podhalańskiej, u górali pienińskich, szczawnickich, a także w południowej Sądeczyźnie i u zachod­ nich Łemków. Wpływy spiskie przenikające do nas z południa nie wszędzie przyjmowały się w tym samym zespole. Na podsta­ wie szczupłych wiadomości, jakich dostarcza nam literatura, ma­ teriały rękopiśmienne, ikonograficzne a wreszcie własna znajo­ mość terenu można wyrazić pogląd, że najsilniej wpływom za94 5 8 4 9 5 dia, str. K. Dobrowolski, j . w. Zagadnienie to omawia szczegółowo K. Dobrowolski, D w a stu­ 27. �234 karpackim poddały się wsie polskiego Spiszą, górale pienińscy i szczawniccy, Pmś Szlachtowska oraz (niesłusznie moim zda­ niem) zaliczana do górali podhalańskich grupa wsi leżąca na lewym brzegu Dunajca na zachód od Czorszlyna (np. Maniowy). Był okres czasu, przypadający zapewne na pierwszą polowe ub. stulecia lub może wcześniej, na przełom X V I I I i XIX w., kiedy oznaczony wyżej obszar przedstawiał pod względem kulturowym obraz dość jednolity, wyodrębniający się od sąsiadów (a m. in. i od Podhala nowotarskiego) pewnym dosyć w terenie równo­ miernie rozprowadzonym zespołem elementów zapożyczonych ze Spiszą. Elementy te krzyżując się ze starszymi, zastanymi na miejscu, dały w rezultacie zespół nowy, taki z jakim spotykamy się jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia u górali szczaw­ nickich i Rusinów Szlachtowskich. Elementy zakarpackie przeszczepione na północ zaczęły żyć własnym życiem. Powstały liczne formy pochodne, klóre rozwija­ jąc się dalej samodzielnie przyczyniały się do dalszego zróżnico­ wania terytorium etnograficznego . Poza tym z Zakarpacia przy­ chodziły coraz nowe treści, które nic zawsze zdołały się roz­ powszechnić na całym omawianym iu obszarze, powodując tym samym jego kulturalne różnicowanie. W drugiej połowie X I X w. w związku z postępującym wzbogacaniem się i rozwojem zdob­ nictwa stroju, ludowego rozpadł się jednolity dotychczas krąg wpływów spiskich w dorzeczu Dunajca. Dzięki szeregowi nowych zapożyczeń z Zakarpacia oraz rozwojowi pewnych elementów w zdobnictwie stroju wyodrębniły się obszary zachodnie obejmu­ jące polski Spisz, górali pienińskich oraz północno-wschodni cy­ pel dzisiejszego Podhala. Następnie i ten obszar rozpadł się wskutek różnic kulturowych, jakie powstały w ciągu ostatnich kilku dziesiątków lat między ludnością zamieszkującą po obu stro­ nach Dunajca w związku z ekspansją kulturalną Podhala, która m «• Jako jeden z p r z y k ł a d ó w dobrze i l u s t r u j ą c y c h to zjawisko p r z y p o m n i e ć m o ż n a dzieje parzenicy, k t ó r a przyniesiona z p o ł u d n i a w polowie ub. stulecia r o z w i n ę ł a się u nas bujnie d a j ą c długi szereg odmian rozgraniczonych pod w z g l ę d e m t e r y t o r i a l n y m (T, Seweryn, Pa­ rzenice góralskie. K r a k ó w 1930). �235 wzdłuż lewego brzegu rzeki posuwa się w. kierunku Czorsztyna. Obszar wschodni dawnego kręgu wpływów spiskich, obejmujący górali szczawnickich i Ruś Szlachtowską, dłużej zachował swe pierwotne oblicze, ale i tu, jak wiemy z uslępu poprzedniego (§ 20), na terenie góralszczyzny szczawnickiej zaszły liczne zmiany, które spowodowały kulturalne wyodrębnienie się tej grupy, odbywające się częściowo pod wpływem pobliskiej Sądeczyzny, częściowo zaś pod wpływem odległego Podhala. Gdy przed niespełna trzydziestu laty artysta malarz Konstanty Kietlicz Rayski zbierał materiały do opisu starego stroju szczawnickiego w wielu wypadkach musiał opierać się na obserwacjach zebra­ nych u sąsiednich Rusinów, gdyż strój miejscowy uległ już znacz­ nym przemianom. Izolacja geograficzna, społeczna, a wreszcie i ubóstwo w ja­ kim pogrążona była Ruś Szlachtowską składały się na to, że lud­ ność ta choć wciągnięta w nurt przemian kulturalnych, jakie za­ chodziły w Karpatach zachodnich, nigdy nie mogła dotrzymać tempa, przyjmując wszelkie nowości z dużym opóźnieniem. W inwentarzu kulturowym Rusi Szlachtowskiej zachowało się wiele form, które u sąsiadów bądź wyszły już całkiem z użycia, bądź uległy daleko idącej ewolucji. W stosunku do terenów ościennych obszar Rusi Szlachtowskiej posiada charakter relik­ towy. Gruntowne zbadanie jego kultury, rzuciłoby sporo światła na wcześniejsze, zapomniane już stadia kulturowe sąsiednich górali zwłaszcza spiskich i szczawnickich. Dziś na badania ta­ kie jest już za późno. Znaczna część Rusinów Szlachtowskich, w tym prawie wszyscy starzy, zostali wysiedleni na wschód wraz z całym ruchomym dobytkiem, nieliczna garstka, która pozostała to przeważnie młodzież męska włócząca się po świecie za druciarką, jako źródło informacji o czasach dawnych nie przedstawia większej wartości ° . 7 0 7 J u ż po napisaniu niniejszej pracy resztki d a w n y c h m i e s z k a ń ­ ców Rusi Szlachtowskiej zostały przesiedlone na Z a c h ó d i rozproszone w ś r ó d ludności polskiej, zamieszkującej Ziemie Odzyskane. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64d3a3088eb32aa15f8aafd7390f13b6.pdf d293f4becda9ea3849a4899e712aed4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:597 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:546 Title A name given to the resource Próba klasyfikacji typów pasterstwa karpackiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.87-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I BRONISŁAWA A I M A T E R I A Ł Y KOPCZYŃSKA-JAWORSKA PRÓBA K L A S Y F I K A C J I T Y P Ó W PASTERSTWA K A R P A C K I E G O P r o b l e m k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa był od dawna p r z e d m i o t e m zainteresowań badawczych. Ponieważ istotą gospodarki pasterskiej jest przepęd stad z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , stąd też dotychczasowe próby t y p o l o g i i pasterstwa wychodziły głównie od zróżnicowania wędró­ w e k pasterskich. Pod uwagę brane były zazwyczaj: 1) okres, który zaj­ mują wędrówki, okres w y p a s u oraz d r o g i przepędu stad; 2) u s y t u o w a n i e miejsca w y p a s u w stosunku do miejsca zamieszkania hodowców; 3) p e r ­ sonel wypasający. Na podstawie t y c h kryteriów wyróżniono nomadyzm, c z y l i koczown i c t w o , transhumancję oraz l e t n i wypas w górach . Podział t e n , o p a r t y 1 2 T e r m i n sformułowany w n a u c e f r a n c u s k i e j i przyjęty p r z e z i n n e k r a j e z w y ­ 1 jątkiem Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o , zivotnovodztvo". rownego, Pasterstwo [w:] Tatr P h . A r b o s, La vie pastorale Nomadismus, s с h, J. Problemy Polskich dans Transhumanz La Blachę, gdzie używa się określenia P a t r z : S. B e r e z o w s k i , localisation i Podhala, les Alpes und de types i wpływem W. J a c o b e i t , schaft, [w:] tegoż Z u r frage Beitrage francaises, na społeczeństwo, der Beziehungen Hans in Süddeutschland. beginn 2 the des 20 Jahrhunderts, Autorzy francuscy mountains" s. 83). W literaturze pendulare": D. Gusti, rumuńskiej terminu Problemy używa T . H e r s e n i, L'organisation Die roumaines g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180—181. nad Transhumanz und Alpwirt­ und Schafer Berlin transhumancja kulturgeographische Transhumanz, no- 1936; zum 65, Geburstag, „estivage", Bedeutung R e m a g e n 1959, in Zentraleuropa angielscy geograficzne się określenia pastorale en sur l'agriculture „pastorał pasterstwa „pástorit bis life of wędrownego, transhumant Roumanie, B u c u r e s t i 1936, s. 7, c z y „pastorit de p e n d u l a r e " : cries ethnographiques Studia Warszawa B e r l i n 1961, s. 321). używają (Berezowski, 6: 1951; Lorraine i prawo, Damm Süddeutsche s. 22; c y t . za W. J а с o b e i t e m , Schafhaltung zum z. „Revue Koczownictwo. ustrój węd­ 1959, s. 80; 1922; H . В o e - Alpen", p i e r w s z y użył t e r m i n u w r o k u 1839 de L i m a i r a c (T. H o r n b e r g e r , Wanderschaferei Grenoble pastorales, zwischen zur Vólkerforschung, pasterstwa 1, W r o c ł a w „Die de migrations 1961, s. 313—322; i i n n i . W e d ł u g H o r n b e r g e r a der t. Alpwirtschaft, d ' A n t h r o p o l o g i e " , R . 9: 1937, p. 5—29; F . G r o s s , madyzmem „otgonno-pasbiszcznoje geograficzne [w:] de Melange N. D u n á r e, Recřier- et la vie pastorale, „Acta E t h n o - �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWOH S K A głównie na k l a s y f i k a c j i wędrówek, w rozważaniach n a d pasterstwem k a r p a c k i m okazał się niewystarczający, czego dowodem jest f a k t , że p r a w i e wszystkie o d m i a n y życia pasterskiego, j a k i e s p o t y k a m y w K a r ­ patach Zachodnich, Wschodnich i znacznej części K a r p a t Południowych, mieszczą się w jednej k a t e g o r i i „letniego w y p a s u w górach", n i e mówiąc już o f o r m a c h przejściowych. Stąd też w t e j grupie górskiej różni a u t o ­ r z y usiłowali wyróżnić szereg p o d t y p ó w . Były to przeważnie próby robocze, na użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym t y l k o s t o p n i u (z wyjątkiem S. Berezowskiego) uwzględniające cechy powszech­ nie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębniania p o ­ szczególnych typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych z j e d ­ nego t y l k o t e r e n u oraz w niektórych p r z y p a d k a c h k r e o w a n i e osobnych typów z l o k a l n y c h o d m i a n . Na podstawie przyjętych kryteriów podziału proponowałabym na użytek badań k a r p a c k i c h rozróżnienie n o m a d y z m u o d t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, c z y l i szałaśnictwa. Nomadyzm, c z y l i koczownictwo, t o f o r m a życia wędrownego, p r z y której przenoszą się wszyscy członkowie danej g r u p y pasterskiej w r a z ze s t a d a m i . W y d a j e się ponadto, że słusznie podkreślił T. Heřseni charakter schronów pasterskich (szałasów, namiotów, ziemianek) łatwych do porzucenia l u b przeniesienia . W e w s z y s t k i c h podtypach pasterstwa koczowniczego m u s i być zachowany w a r u n e k przenoszenia się całej spo­ łeczności. P r z y t a k i e j i n t e r p r e t a c j i można b y za Grossem uznać za s e m i nomadów w Europie południowo-wschodniej jedynie pasterzy k a r a k a czańskich i aromuńskich . 3 4 5 T r a n s h u m a n с j a polega na całorocznym wypasie stad bez g r o ­ madzenia paszy i z i m o w a n i a w s t a j n i , p r z y czym zależnie od p o r y r o k u P o r . W. К u b i j o w i с z, Typy pastierského života na Slovensku, „Sborník M u z e a l n e j S l o v e n s k e j Spoločnosti", R . 24: 1930, s. 101—110; E . d e Martonne, La Valachie, P a r i s 1902, s. 107—119; t e n ż e , La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales, [w:] Zu Friedrichs Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 227—245; T . M o r a r i u, Vieafa pastorála in Munfii Rodnei, B u c u r e s t i 1937, s. 33, 202—203; D u n a r e, Recherches ethnographiques roumaines..., s. 180—181; t e n ż e , A juhartás, i l l e t v e pásztorkodás hagyományos t i p u s a i a románoknál, „Ethnographia", t. 75: 1964, s. 247—272; R . V u i a, T i p u r i de pástorit l a r o m i n i , B u c u r e s t i 1964, t a b e l a z b i o r c z a . 3 4 H e r s e n i , L'organisation..., s. 8. G r o s s , Koczownictwo, s. 41. P o r . też opisy i c h w ę d r ó w e k u К. К a d 1 e с а, Valaši a valaiske pravo, P r a h a 1916, s. 125, 131, oraz u J . P e t e r y , W ę d r ó w k i pasterzy Aromunów, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 192—202; B . U r b a ń s k a , Karkaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 202—226; D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 2 2 6 — 240. 5 �89 TYPY PASTERSTWA KARPACKIEGO zmieniane są p a s t w i s k a . W zimie są to zazwyczaj pastwiska nizinne, w lecie zaś w zależności od k l i m a t u i u s y t u o w a n i a terenów w y p a s o w y c h , pastwiska koło w s i l u b wysokogórskie . Właściciele stad zamieszkują osady stałe, t r z o d y zaś są wypasane pod opieką pasterzy n a j e m n y c h bądź członków r o d z i n trudniących się chowem zwierząt. Jeżeli nawet część r o d z i n y Okresowo przenosi się n a pastwisko, j a k n p . gdzieniegdzie w K a r ­ patach Południowych, dopóki mieszkanie stałe nie ulega całkowitej l i k ­ w i d a c j i i są p o r y r o k u , w których stada wędrują t y l k o pod opieką pasterzy — m a m y ciągle jeszcze do czynienia z transhumancją. Tego t y p u pasterstwo w f o r m i e czystej występuje t y l k o w rumuńskich K a r ­ patach Południowych. 6 N i e podzielam zastrzeżeń W. Jacobeita odnośnie do stosowania t e r ­ m i n u transhumancją. Nazwa ta ma już w nauce swoje tradycje, roz­ ważanie zaś j e j przydatności poprzez etymologię w y r a z u , j a k to c z y n i Jacobeit, wydaje m i się zupełnym n i e p o r o z u m i e n i e m . Należy t y l k o spre­ cyzować zakres j e j stosowalności. P r o p o n o w a n y przez Jacobeita w miejsce t r a n s h u m a n c j i t e r m i n „Wanderschafhaltung" czy też t e r m i n w p r o w a ­ dzony przez T . H o m b e r g e r a „Wanderschaffertum" mają tę niedogodność, że automatycznie ograniczają zakres swojej stosowalności do stad o w ­ czych , a badania rumuńskie wykazały również wędrówki b y d ł a . Po­ nadto określenie ,,Wander" (wędrowny) p r z y n a j m n i e j w języku p o l s k i m sugeruje, że i s t o t n y m elementem tego t y p u pasterstwa jest m o m e n t sa­ mej wędrówki, a przecież w i e m y , że p r z y t r a n s h u m a n c j i m a m y do czy­ nienia z przenoszeniem się z jednej ściśle określonej przestrzeni gospo­ darczej do d r u g i e j . Wędrówka zaś jest środkiem wiodącym do tego celu (współcześnie s p o t y k a m y przecież transhumancję p r z y (przewożeniu stad np. koleją). 7 8 Całosezonowy wypas l e t n i . Istotą tego t y p u pasterstwa jest to, że stada wypasane są przez cały sezon l e t n i , p r z y c z y m pozostają d n i e m i nocą na p a s t w i s k u , przeważnie pod gołym niebem. Wypas tego t y p u różni się od t r a n s h u m a n c j i t y m , że w zimie (przez dłuższy l u b krót­ szy okres) k a r m i się zwierzęta bądź na p a s t w i s k u , bądź w d o m u , z m a ­ gazynowaną w lecie paszą. Tego t y p u gospodarka jest więc s i l n i e j niż Proponowane p r z e z B e r e z o w s k i e g o p o d t y p y t r a n s h u m a n c j i wyszczególnione n a p o d s t a w i e a n a l i z y rodzajów t r a n s h u m a n c j i , zarówno w E u r o p i e , j a k i n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h , wyczerpują c h y b a w s z y s t k i e możliwości. Należy j e d n a k zgo­ dzić się z J a c o b e i t e m , że z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a z j a w i s k o t r a n s h u m a n ­ cji s t a n o w i jednorodność (zamkniętą całość) i w s k a z u j e t y l k o w poszczególnych odmianach inne zgrupowanie elementów składowych, n i e wykazując n a t o m i a s t z m i a n s t r u k t u r a l n y c h j a k o t a k i c h : J a c o b e i t , Schafhaltung und Schafer..., s. 69. 6 'Jacobeit, 8 op. cit, s. 320—322. V u i a, Tipuri..., s. 190—191. �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA transhumancja związana z całokształtem gospodarki r o l n e j , przez którą r o z u m i e m y zarówno uprawę zbóż i roślin okopowych, j a k kulturę łą­ kową. Stopień oddalenia miejsca w y p a s u letniego od gospodarki macie­ rzystej wpływa na organizację pracy, a co za t y m idzie na rodzaj t r y b u życia, lecz n i e zmienia i s t o t y gospodarki, p r z y której d o k a r m i a się zwie­ rzęta zimą, stąd istnieje potrzeba przygotowania i magazynowania d l a nich pożywienia. W t y m ujęciu jest rzeczą oczywistą, że zaliczamy do tego t y p u rów­ nież wypas w e w s i , o i l e zwierzęta pozostają przez całe lato na p a s t w i s k u . Dlatego też nie możemy przyjąć proponowanej przez S. Berezowskiego n a z w y „letni wypas w górach", gdyż omawianą formę gospodarki spoty­ k a m y nie t y l k o w górach i na Pogórzu, ale i na n i z i n i e n p . T r a n s y l w a n i i czy Węgier. Na oznaczenie tego t y p u pasterstwa można b y używać znanej z t e ­ renów słowiańskich n a z w y s z a ł a ś n i с t w o, pod którą zgodnie z j e j znaczeniem l u d o w y m r o z u m i e m y sezonowe gospodarstwo organizowane obok gospodarstwa wiejskiego, składające się w sensie m a t e r i a l n y m z za­ g r o d y (koszar, staul, tirla) dla owiec, kóz i ewentualnie bydła oraz schronu (koliba, stina) d l a pasterzy. Schron t e n , t a m gdzie na p a s t w i s k u p r o w a d z i się przetwórstwo mleczne, jest nieraz s p o r y m b u d y n k i e m . N i e należy jednak pojęcia szałaśnictwa wiązać z koniecznością występowania szałasu-koliby, bo t a m gdzie n i e p r o w a d z i się n a Szałasie gospodarki mlecznej, często s p o t y k a m y t y l k o mały schron dla pasterzy służący w nocy do czuwania p r z y stadzie. Zabudowania szałasowe ze względu na okresowe z m i a n y miejsca w y p a s u są często przenośne, zwłaszcza za­ groda, którą w y k o r z y s t u j e się do nawożenia. W p o d o b n y m znaczeniu j a k nazwa szałas w K a r p a t a c h Słowiańskich, w K a r p a t a c h Rumuńskich uży­ w a n a jest nazwa stina. Oznacza ona zarówno szałas-budynek, j a k całość gospodarstwa wypasowego. Wśród całosezonowego w y p a s u letniego wyróżnić można w K a r p a t a c h , j a k t o uczynił R. V u i a , wypas szałaśniczy organizowany przez wsie rolnicze i w y p a s szałaśniczy organizowany w e wsiach z dominującą gospodarką hodowlano-sianokośną. T e n d r u g i rodzaj gospodarki, o w i e l e m n i e j rozpowszechniony niż pierwszy, n a z y w a n y przez Vuię „pasterstwo strefy sianokosów", s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Południowych w d o l i n i e r z e k i J i u , Górach Sebes i w północnej części Mołdawii oraz na H u c u l szczyźnie w K a r p a t a c h Wschodnich. Okres p r z e b y w a n i a na łąkach był nieraz dłuższy od okresu p o b y t u na właściwym p a s t w i s k u górskim, czę­ sto owce w specjalnych schronach spędzały również zimę na łąkach. 9 P r a c y V u i i poświęciłam obszerną recenzję opublikowaną w t. 10: 1966, „Etno­ grafii Polskiej", 9 �TYPY PASTERSTWA 91 KARPACKIEGO V u i a podaje ogólnie, że w w y m i e n i o n y c h okolicach r o l n i c t w o miało zna­ czenie drugorzędne, a większość obszaru zajmowały łąki i p a s t w i s k a . Na Huculszczyźnie, gdzie t e n t y p pasterstwa występował, według danych sprzed I I w o j n y światowej łąki, pastwiska i połoniny zajmowały ok. 4 2 % całej p o w i e r z c h n i , ziemia orna zaś t y l k o 3 % . Poza K a r p a t a m i podobny t y p gospodarstw h o d o w l a n y c h występuje na Półwyspie Bał­ kańskim, n p . w e wschodniej S e r b i i . Pasterstwo szałaśnicze w s i r o l n i c z y c h , zgodnie z u s y t u o w a n i e m miejsc w y p a s u , które r z u t u j e na organizację całej gospodarki, podzielić można na: 1. Szałaśnictwo halne t y p u alpejskiego, 2. Szałaśnictwo leśne i polaniarskie t y p u średniogórskiego, 3. Szałaśnictwo w e w s i . Rozpatrzmy po k o l e i charakterystyczne cechy poszczególnych p o d typów: 1. S z a ł a ś n i c t w o h a l n e w swej prostej postaci polega na wypasie stad przez sezon l e t n i na p a s t w i s k u górskim, zasadniczo o cha­ rakterze a l p e j s k i m , oraz na z i m o w a n i u stad w e w s i macierzystej w s t a j n i l u b owczarni. Tego t y p u pasterstwo s p o t y k a m y j a k o t y p d o ­ minujący — posuwają się o d zachodu — na Wołoszczyźnie M o r a w ­ skiej , gdzieniegdzie na Śląsku Cieszyńskim (np. na K o t a r z u ) , na Ż y ­ wiecczyźnie (hala Słowikowa), na P i l s k u n a O r a w i e Słowackiej , w B a biogórskiem, w T a t r a c h Polskich i częściowo w Gorcach. W K a r p a t a c h Wschodnich, gdzieniegdzie na Huculszczyźnie i w Górach A p u s e n i . 10 n 1 2 1 3 14 15 16 17 10 V u i a , op. cit., s. 97 n. 11 Z. M ę c i ń s k i , Studia zootechniczne nad owcą 1 8 górską na Huculszczyźnie, K r a k ó w 1938, s. 9—10. 1 2 B a d a n i a własne z 1963 r. 13 Niektóre z tych pastwisk powstały zresztą w wyniku działalności czło­ wieka. 14 Informacje dotyczące źródło, pochodzą Karpackiej z roku przygotowanego sumowanych skich w z badań terenów 1960 i przez Karpat własnych następnych, autorkę P o l s k i c h , t a m gdzie autorki niniejszej oraz według pracy nią i przez prac zespołowych w roku nie podane zespołowych prowadzonych w 1960, „Etnografia jest Komisji kwestionariusza częściowo Szałaśnictwo (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , świetle z badań już pod­ Karpatach Pol­ P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 321—329). 15 L. S a w i c k i , Szałaśnictwo tropologiczno-Archeologiczne 16 К u b i j o w i с z, Komise Slovanské 1924—1948, 1 7 s. pro na Wołoszczyźnie Morawskiej, „Materiały An- i E t n o g r a f i c z n e " , t. 14: 1919, s. 113. Typy..., s. výskům 106; J . K r á l , salaSnictvi v Činnost Karpatech cěskosiovenské a na Balkáne sekce za léta „Slovenský Národopis", t. 9: 1961, s. 637—652, m a p a 2. W. К u b i j o w i с z, Życie 94; R . H a r a s y m c z u k , pasterskie W. Tabor, w Beskidach Etnografia Wschodnich, połonin K r a k ó w 1926, huculskich, Lwów 1938, s. 54—59. 18 To ostatnie stwierdzenie opieram na badaniach własnych, gdyż R. Vuia �92 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA Obok szałaśnictwa halnego z j e d n y m miejscem w y p a s u s p o t y k a m y w K a r p a t a c h , podobnie j a k w A l p a c h i i n n y c h górach, szałaśnictwo po­ łączone z w y p a s e m e t a p o w y m w drodze na hale. Miejscem etapowego w y p a s u mogą być przez dłuższy l u b krótszy czas role i łąki znajdujące się poniżej dolnej granicy lasu, koło w s i i w t e d y m a m y do czynienia z wyróżnionym przez K u b i j o w i c z a „szałaśnictwem h a l n y m i łąkowym" czy z wyróżnionym przez Vuię „pasterstwem r o l n i c z y m z wypasem w górach" . G d y etapowy w y p a s o d b y w a się na polanach^śródleśnych, odpowiada o n wyróżnionemu przez Jacobeita „gospodarstwu alpejskie­ m u " . Ponadto na pastwiskach alpejskich, bardzo zróżnicowanych w y sokościowo, s p o t y k a m y etapowy wypas w obrębie samego pastwiska a l ­ pejskiego. 19 20 21 a. Szałaśnictwo halne etapowe z w y p a s e m na łąkach i rolach poniżej dolnej g r a n i c y lasu występuje powszechnie w najniższych p a r t i a c h K a r ­ pat Północnych oraz w południowych pasmach K a r p a t Zachodnich w Sło­ w a c j i , j a k również w K a r p a t a c h Południowych. Przed rozpoczęciem i po zakończeniu właściwego w y p a s u na halach często owce są wypasane koło w s i , wiosną na o z i m i n a c h l u b na łąkach jeszcze nie koszonych, a n a jesieni na łąkach już raz koszonych. W Sło­ w a c j i t e n t y p w y p a s u występuje p r a w i e zawsze równolegle z w y p a s e m na halach wysokogórskich, a więc w W y s o k i c h T a t r a c h Słowackich, w N i s k i c h Tatrach, na Halach L i p t o w s k i c h i O r a w s k i c h , w W i e l k i e j i Małej Fatrze, w części Spiskiej M a g u r y i t p . Obok w y p a s u n a łąkach spotyka się w Słowacji również wypas n a rolach. Jak wykazały ostatnie badania, szczególnie rozpowszechniony jest on na H o r e h r o n i u . E t a p o w y wypas na rolach, połączony z szałaśnictwem h a l n y m , sądząc z l i t e r a t u r y najczęstszy jest w R u m u n i i . W związku z w i e l k i m jego rozpowszechnieniem s p o t y k a m y t a m w i e l e odmian. W górach C a l i m a n i jesienią i wiosną wypasa się na oziminach, łąkach i ugorach z m i e n i a n y c h corocznie w związku z trójpolówką . W d o l i n i e S t r e i w górach Hateg 2 2 2 S 2 4 25 sugeruje, że w K a r p a t a c h Rumuńskich p o w s z e c h n i e występował t y p p a s t e r s t w a halnego w połączeniu z w y p a s e m e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h ( V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97). 19 20 21 22 К u b i j o w i с z, Typy..., V u i a, T i p u r i . . . , s. 20. s. 103. J а с o b e i t, Schafhaltung und Schdfer..., К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. s. 61—66. P o d o 1 á к, Letné salašnictvo oviec v oblasti Horného Hrona, „Sborník Slovenského Národného M u z e a " , t. 55: 1961, s. 20—21, 50—51; t e n ż e , Tradičné s p o ­ soby zimovania dobytka na Horehroni. Mraznice a polné stodoly, „Slovenský Národopis", R . 8: 1960, s. 268—322. 23 2 4 V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97. 25 V u i a, jw., s. 81. �TYPY PASTERSTWA 93 KARPACKIEGO wypasa się na rolach t y l k o na jesieni po powrocie z h a l , w górach zaś Retezatu na r o l a c h i łąkach wypasa się t y l k o na wiosnę, a na jesieni wyłącznie na łąkach . Po północnej stronie K a r p a t o w i e l e bardziej rozpowszechniony jest wypas etapowy na polanach śródleśnych, połączony z częściowym w y ­ pasem w otaczającym lesie. Występuje on n a Żywiecczyźnie obecnie przede w s z y s t k i m w grupie Pilska, przed l a t y kilkudziesięciu również w g r u p i e B a r a n i e j i w Beskidzie M a ł y m , a jeszcze d a w n i e j ponoć p o w s z e c h n i e . Polany te, na których wypasa się wczesną wiosną i pod koniec sezonu wypasowego, noszą nazwę spodków. Nazwa t a wystę­ powała również na Kisucach i Poważu w Słowacji, być może więc, że i t a m niegdyś był organizowany t e n rodzaj w y p a s u etapowego . W T a ­ t r a c h Polskich organizowano wypas etapowy na polanach podreglow y c h . Podobnie organizowano w y p a s w Gorganach . Wędrówki etapowe w obrębie pastwiska alpejskiego s p o t y k a m y prze­ de w s z y s t k i m w T a t r a c h , gdzie w górnej części h a l i można było w y ­ pasać t y l k o w środku lata, a w dolnej n a w e t zibierać siano . Podobne wędrówki w obrębie pastwisk wysokogórskich, z w a n y c h połoninami, występowały również w Beskidach H u c u l s k i c h . W K a r p a t a c h Północnych do niedawna można było ponadto spotkać formę pośrednią nawiązującą do dwóch wyżej omówionych: etapowego w y p a s u na polanach śródleśnych i etapowego w y p a s u na rolach. Był to wypas z t z w . jesionką na Żywiecczyźnie, związany z instytucją jesieniowiska w T a t r a c h Polskich. Na Żywiecczyźnie po krótkim wypasie j e s i e n n y m na polanie wracano do w s i i wypasano jeszcze owce na uprzątniętych z plonów rolach, jednocześnie je koszarując. N a Podhalu w r a c a n o w połowie sierpnia z h a l i wyżej położonej prosto do w s i na żniwa. Po żniwach owce w y 26 21 28 29 30 31 3 2 33 26 V u i a , jw., s. 86 n. 2 7 W. К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie w Beskidach Magurskich, K r a k ó w 1927, s. 16. 28 W. K a w e c k i , Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 115. 29 J . S t i к a, Salasnictvi v Povazské a Kysucké oblasti, „Slovenský Národopis", R. 8: 1960, s. 332. 30 H a l e : Gąsienicowa, K o n d r a t o w a , lub-Pacewiczowa, tatrzu, 3 1 32 Osadnictwo K o m i n y D u d o w e , R u s i n o w a , Upłaz (Z. H o- pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Pod­ K r a k ó w 1931, s. 154—155). К u b i j o w i с z, Zycie Hale: Pięć Stawów, pasterskie w Beskidach Waksmundzka Wschodnich, s. 51. (Hołub-Pacewiczowa, Osadnic­ two..., s. 153). 33 W P o l s k i c h T a t r a c h były to p o l a n y Chochołowska, R u s i n o w a , d a w n i e j łoszyn. W Słowackich T a t r a c h Biała Skała w dolinie Łatanej c z o w a , Osadnictwo..., s. 152—154, 157). Wo­ (Hołub-Pacewi­ �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA pasały się na rolach, a następnie wracano z n i m i na 3—4 tygodnie n a dolną partię h a l i . T u wypasano j e do pierwszego śniegu, p o czym wracano z n i m i do w s i , gdzie zimowały w owczarni. E t a p o w y w y p a s łąkowy zarówno na polanach śródleśnych, j a k i na łąkach koło w s i , zazwyczaj znacznie oddalonych od zabudowań w i o s k o ­ w y c h , pociągał często za sobą zimowanie owiec na łąkach celem s k a r ­ mienia nagromadzonego t u siana oraz celem zmagazynowania w t e n sposób nawozu potrzebnego do u p r a w y łąk. Z i m o w a n i e trzód na łąkach i pastwiskach s p o t y k a m y w dwóch postaciach; zimowanie w za­ grodzie pod gołym niebem (zwanej n i e k i e d y mraźnica) oraz zimowanie w szopach. P i e r w s z y system, związany z łagodniejszym k l i m a t e m , jest m n i e j rozpowszechniony i występuje l u b występował do końca X I X w . na Słowacji n a H o r e h r o n i u w o k o l i c y Brezna , w L i p t o w i e w okolicy Rużomberka i być może w d o l i n i e D e m i a n o w s k i e j oraz w W i e l k i e j F a t r z e , ponadto według V u i i w R u m u n i i w pasterstwie strefy łąk sianokośnych oraz w górach Rodna , gdzie zimowano owce w kosza­ rach u s t a w i o n y c h n a polanach kośnych w paśmie lasów, niżej h a l w y ­ pasanych l a t e m . Z i m o w a n i e owiec w szopach, przystosowane do ostrzej­ szego k l i m a t u , występowało w końcu X I X w . w całych K a r p a t a c h P ó ł ­ nocnych. Owce w górach z i m o w a l i jednak nie wszyscy gospodarze, t y l k o c i , którzy m i e l i większe ilości łąk kośnych i gospodarstwa nasta­ w i o n e na hodowlę. Najdłużej zwyczaj z i m o w a n i a owiec w górach prze­ trwał w Beskidzie Śląskim oraz na P o d h a l u . W okresie międzywo­ j e n n y m z i m o w a n i e na polanach w połączeniu z j e s i e n n y m w y p a s e m w e w s i występowało gdzieniegdzie n a Żywiecczyźnie, a p r z e d I wojną światową również w Gorcach. 34 35 36 37 38 39 34 ska, P o d o 1 á к, Materiale Tradičné к studia 4 0 sposoby..., pastierstva s. 270—274; В. na Slovensku, Kopczyńska „Slovenský - J a w o r ­ Národopis", R. 7: 1959, s. 424. 35 Kopczyńska-Jaworska, Pastierstvo v Nizkich jw., s. 425; Z. Tatrách, „Sborník M u z e a l n e j Hołub-Pacewiczowa, S l o v e n s k e j Spoločnosti", R. 2 7 — 28: 1933—1934, s. 130. 36 W. К u b i j o w i с z, Zycie a národopisného odboru pasterskie Slovenského w Wielkiej vlastivědného Fatrze, muzea Sborník [w:] v Bratislavě, arch. Bratislava 1924—1931, s. 124. 3 7 V u i a , Tipuri..., 3 8 M o r a r i u, Vieafa 39 W polanach s. 98. pastorála in Munfii Rodnei, tabl. X . r o k u 1958 w e w s i a c h B r e n n a i Ustroń 15 gospodarzy (B. Wędrówki Kopczyńska-Jaworska, zimowało o w c e pasterskie w na Beskidzie Śląskim, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 231). 4 0 B. Kopczyńska-Jaworska, sterstwa tatrzańskiego, 157; Jostova, W. [w:] Pasterstwo Jesieniowiska R . 30: 1961, s. 133—137. Gospodarcze Tatr i zimówki Polskich i społeczne i Podhala, pasterskie w podstawy pa­ t. 4: 1962, s. 118, Tatrach, „Wierchy", �TYPY PASTERSTWA 95 KARPACKIEGO Na Słowacji i n d y w i d u a l n e zimowanie t r z o d y w szopach na polanach rozpowszechnione było d a w n i e j na zboczach J a w o r n i k a oraz czasem na Kisucach i O r a w i e , według zaś N . Dunárego podobny t y p z i m o w i s k można było spotkać również w R u m u n i i . W o b y d w u t y p a c h z i m o w a n i a (z rnraźnicą i w szopie) schemat p r z e ­ mieszczeń był zasadniczo t a k i sam, o i l e zimowano na polanach. Inaczej natomiast wyglądają wędrówki związane z z i m o w a n i e m p r z y wypasie e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h w e w s i . O i l e wypas o d b y w a się t u nieraz w bliskości domów zamieszkanych na stałe, o t y l e zimowano z reguły na łąkach dalej położonych, głównie w celu nawożenia odległych t e r e ­ nów. W t y m t y p i e zimówek rozpowszechnionym w K a r p a t a c h Wschod­ n i c h i Południowych oraz w R u m u n i i zwierzęta przebywały zarówno w p r y m i t y w n y c h koszarach , j a k i w b u d y n k a c h stałych , na U k r a i n i e Zakarpackiej zaś z reguły w b u d y n k a c h stałych . 2. S z a ł a ś n i c t w o leśne i polaniarskie spotykamy w niższych górach, gdzie b r a k h a l n a t u r a l n y c h , a w w y n i k u r o z w o j u stosunków własnościowych Górale n i e zdołali sobie wyrobić stałych pastwisk w p a r t i a c h szczytowych gór i dysponują t y l k o małymi e n k l a ­ w a m i śródleśnymi, w i e l k a własność zaś pozwalała na wypas w lesie (Gorce, B e s k i d W y s p o w y , Gorgany). P r z y tego t y p u szałasach wypas o d b y w a się w lesie, a t y l k o z a b u ­ dowania gospodarcze znajdują się na polanie. W y p a s o d b y w a się przez cały sezon bądź na jednej ( j a k na ogół w Gorcach Zachodnich i gdzie­ niegdzie w Beskidzie Sądeckim) , bądź n a k i l k u polanach ( j a k w B e s k i ­ dzie W y s p o w y m , w Gorganach i na U k r a i n i e Zakarpackiej) . Trochę niejasno r y s u j e się sprawa występowania tego t y p u w R u m u n i i . V u i a , koncentrując swą uwagę na eksploatacji polan pojętej ogólnie, nie w y ­ jaśnia dostatecznie jasno, czy w pasterstwie w strefie łąk sianokośnych 4 1 4 2 43 44 45 46 47 41 P o d o 1 á к, Tradičné popradských 42 48 N. kopanicich D u n á r e, Recherches vie pastorale, s. 275; A . Plessingerová, Bačováni na ethnographiques roumaínes sur Vagriculture et la „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180. 43 P o d о 1 á к, Tradičné 4 4 V. Anuárul sposoby..., „Česky L i d " , R . 6: 1951, s. 5—6. sposoby..., В u t u r a, Adáposturile Muzeului Etnografie r y c . 3—8. temporare al in Transilvaniei sud-estul pe muntilor ami 1957 si Apuseni, [w:] 1958, C l u j 1958, s. 95—134. 45 W. К u b i j o w i с z, Pastýřský život v Podkarpatské Rusi, cz. 1, B r a t i s l a v a 1935, s. 50—60. 4 6 4 7 К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie L. W ę g r z y n o w i c z , w Beskidach Szałaśnictwo Magórskich, w Limanowskim s. 46. Beskidzie „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. 10: 1952—1953 z. 1, s. 16—37; M . s k a - B u j a k , Żywe tradycje pasterstwa „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 333—334. 4 8 Kubijowicz, Pastýřský život..., s. 19. górskiego w Beskidzie Wyspowym, LechówWyspowym, �BRONISŁAWA 96 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA zdarzały się w y p a d k i organizowania szałasów t y l k o na t y c h łąkach, bez w y p a s u na halach wysokogórskich. 3. Najbardziej zróżnicowane jest s z a ł a ś n i c t w o w obrębie w s i , a co za t y m idzie n a j t r u d n i e j jest zamknąć w schemat k i l k u typów wszystkie jego o d m i a n y . Proponowałabym t u wyróżnienie trzech p o d ­ s t a w o w y c h g r u p , chociaż zdaję sobie sprawę, że n i e wyczerpują one w s z y s t k i c h możliwych rozwiązań. Otóż najczęstszym chyba t y p e m szałaśnictwa miejscowego jest sza­ łaśnictwo na ugorach oraz p a s t w i s k u g r o m a d z k i m w e w s i a c h z ukła­ dem n i w o w y m , stosujących często trójpolowy płodozmian. W K a r p a ­ tach Północnych t e n t y p szałaśnictwa n i e z b y t był rozpowszechniony, według Dobrowolskiego występował n a p o l s k i m i słowackim Spiszu, w d o l i n i e Popradu, na Łemkowszczyźnie w Beskidzie N i s k i m . W prze­ ciwieństwie do terenów polskich szałaśnictwo w e wsiach z k i l k u p o l o w y m systemem u p r a w y można było do niedawna spotkać j a k o t y p powszechny na znacznych obszarach S ł o w a c j i na wschód o d Spiszu. W t y p i e t y m nie było wędrówek pasterskich w całym tego słowa znaczeniu, jednakże obserwowano w ciągu sezonu k i l k a k r o t n e przenoszenie się z miejsca na miejsce, na ogół z wiosną przebywano na łąkach kośnych, w lecie na p a s t w i s k u g r o m a d z k i m i ugorze, który w t e n sposób koszarowano, po żniwach n a r o l i , a po zbiorach siana d r u g i raz n a łąkach kośnych. Z b l i ­ żone f o r m y , choć n i e identyczne, czasem połączone również z z i m o w a ­ n i e m na łące kośnej, s p o t y k a m y w R u m u n i i , zwłaszcza na nizinie T r a n s y l w a n i i . Podobna f o r m a występowała również w części Węgier . 49 50 5 1 52 Obok szałaśnictwa rolnego w r a m a c h trójpolówki, s p o t y k a m y sza­ łaśnictwo r o l n e w e wsiach łanów leśnych . Wypas szałasowy z o r g a n i ­ zowany jest w n i c h na nieużytkach w górnych p a r t i a c h ról u p r a w n y c h . S p o t y k a m y t a m z n o w u k i l k a wariantów, są to t e r e n y pastwiskowe wspólne d l a mieszkańców jednego łanu albo wspólnie użytkowane przez mieszkańców k i l k u sąsiednich łanów, albo n a w e t wspólne dla całej w s i . 53 K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Typologia wędrówek pasterskich od XIV—XX w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 44. Jeżeli c h o d z i o Sądeckie, to K u b i j o w i c z opisywał i n n y t y p p a s t e r s t w a rolnego ( K u b i j o w i с z, Z y c i e pasterskie w Beskidach Magórskich, s. 45—46). P o d o b n i e i n f o r m a c j e z Łemkowszczyzny n i e potwierdzają występowania szałasów w s y s t e ­ m i e trój p o l o w y m . 49 50 Král, Činnost československé skeče..., mapa 2; Kubijowicz, Typy..., s. 104. 51 V u i a , Tipuri..., s. 2 1 — 6 8 ; B a t u r a , Adaposturile..., 5 2 L. A F ó 1 d e s, juhtartás tipusai és s. 127. épitményei a Kárpátmedencében, „Néprajzi Kozlemények", R. 3: 1957, 150—151. 53 Dobrowolski pasterskich" nocnych, nazywa j e „wypasem (Dobrowolski, s. 38—42). Studia stad nad owczych kulturą w obrębie pasterską wielkich wsi w Karpatach Pół­ �TYPY PASTERSTWA 97 KARPACKIEGO Szałasy owcze organizowane przez współwłaścicieli jednego łanu s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Zachodnich w Gorcach ( w O c h o t n i c y ) , do niedawna organizowano podobnie wypas w Szczawie w e wschodniej czę­ ści Gorców, kombinując go z w y p a s e m na r o l a c h . Podobnie o r g a n i ­ zowano szałasy n a j e d n y m l u b k i l k u sąsiadujących łanach na słowackich Kisucach w e w s i Oščadnica . T a m gdzie w e w s i a c h łanowych występowały szałasy owcze wspólne dla całej w s i , często jednego r o k u organizowano szałas po jednej stronie d o l i n y , w której była położona wieś, drugiego r o k u zaś na p r z e c i w l e ­ głej stronie. W t e n sposób jednego r o k u koszarowano pastwisko zwane na Łemkowszczyźnie tołoka, drugiego zaś zbierano na t y m miejscu siano, a nawet brano to pastwisko pod uprawę i w t e d y nosiło ono nazwę caryna . Oprócz terenów łemkowskich t e n system występował również w Beskidzie Sądeckim oraz zanotowany zastał w e wsiach r u s k i c h (Osturnia) na Spiszu słowackim . 54 5 5 56 57 58 59 N a obszarach nieużytków w obrębie łanów oprócz szałasów owczych organizowano również całosezonowy wypas krów. W związku z t y m budowano w górnych końcach łanów po jednej i d r u g i e j stronie d o l i n y szopy d l a bydła. O w y k o r z y s t y w a n i u w t e n sposób p a s t w i s k a w X I X w . na Żywiecczyźnie (choć bez szop) w s p o m i n a L . D e l a v e a u x ; S. Leszczycki opisywał takie szopy w pow. jasielskim, w okresie międzywo­ j e n n y m , a od l a t ostatnich można je było spotkać w Słowacji, w L i p ­ towskiej Ł u ż n e j oraz w Żdziarze w T a t r a c h Jaworzyńskich . 60 61 6 2 63 Trzeci podstawowy t y p szałaśnictwa lokalnego związany jest z osad­ n i c t w e m rozproszonym t y p u polaniarskiego (kopaniczarsko-łazowego), w którym występuje m n i e j więcej równowaga pomiędzy gospodarką rolną a hodowlaną ( w przeciwieństwie do omawianego wyżej pasterstwa strefy sianokosów). K u b i j o w i c z określa j e jako „pasterstwo t y p u 54 55 56 Dobrowolski, jw., s. 40—41. Materiały z badań Z a k ł a d u E t n o g r a f i i U Ł . Š t i k a , Salašnictvi v Považské a Kysucké oblasti, R e i n f u s s, Łemkowie, opis etnograficzny, 5 7 R. 58 I n f o r m a c j a z badań d r A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j . W. kowskiego 59 s. 336—337. „Wierchy", R . 14: 1936, s. 13. M i l e w s k i , J . R e y c h m a n n , Osturnia. Wieś zasiągu, „Wierchy", R . 13: 1935, s. 120—121, 138. L. D e l a v e a u x , 1851, s. 88. G0 Górale beskidowi zachodniego spiska pasma S . L e s z c z y c k i , Osadnictwo sćzonoiue w Beskidzie G e o g r a f i c z n e " , R . 13: 1935 z. 1—2, s. 17—18. 61 Kopczyńska-Jaworska, s. 418—420. 6 2 Materiale J . P o d o 1 a k, Prve výsledky výskumu „Slovenský Národopis", R. 10: 1962, s. 138. G3 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I к Studiu pastierstva na kresach Karpat, Niskim, pastierstva v oblasti łem­ Kraków „Wiadomości na Slovensku, Vysokých Tatier, �* BRONISŁAWA 98 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dietwiańskiego" . P r z y t y m systemie osadnictwa i rozwiniętej h o d o w l i każdy gospodarz organizuje szałas na własnej ziemi, p r z y c z y m znaczną część sezonu koszaruje role i łąki, a t y l k o część lata trzoda spędza ewentualnie na p a s t w i s k u położonym wyżej niż role, wspólnym dla p a r u osad . Podobnie o r g a n i z o w a l i szałasy przed kilkudziesięciu l a t y mieszkańcy pasiek (polan) na Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j . Organizowano t a m małe szałasy i n d y w i d u a l n e l u b też duże na g r u n t a c h własnych i wynajętych od i n n y c h pasiekarzy . N a zakończenie chciałabym zaznaczyć, że z powyższych rozważań nad t y p a m i pasterstwa wyłączyłam w y p a s w obrębie w s i — j a k piszą a u t o r z y rumuńscy — „bez szałasu i bez k o s z a r u " z nocowaniem i n w e n ­ tarza w d o m u , gdyż t e n t y p nie spełnia podstawowego w a r u n k u życia pasterskiego: możliwie długotrwałego p o b y t u z w y p a s a n y m stadem n a pastwisku. Zdaję sobie również sprawę, że dyskusyjne może być omawianie szałaśnictwa występującego w obrębie w s i , razem z i n n y m i t y p a m i pasterstwa górskiego . Wyłom t e n j e d n a k czynię świadomie, gdyż m o i m zdaniem w w a r u n k a c h k a r p a c k i c h całosezonowy w y p a s w e w s i u w a ­ r u n k o w a n y jest t y m i s a m y m i powiązaniami k u l t u r o w y m i , co właściwe pasterstwo wysokogórskie . 64 65 6e 67 68 69 64 65 К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. I n f o r m a c j e z badań V . H a s a l o v e j z P r a g i . S a w i c k i , Szałaśnictwo z badań J . Štiki (Brno). na Wołoszczyźnie 66 H e r s e n i, L'organisation..., roumaines..., s. 180. 67 s. 7; Morawskiej, D u n a r e, s. 99—101, oraz inf. Recherches ethnographiques N a przykład J a c o b e i t opierający się n a s t o s u n k a c h z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wyłącza j e ze s w o i c h rozważań n a d p a s t e r s t w e m w ę d r o w n y m ( J a c o b e i t , Schafhaltung uná Schafer...). 68 69 nych. Zob. D o b r o w o l s k i , S t u d i o n a d kulturą pasterską w Karpatach Północ­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e469ab0769b5e7e478c13c7923222c63.pdf b7cbe514acbdfb8a23720fee951c904c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:102 Title A name given to the resource Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.264-293 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 265 • ZOFIA SZYFELBEJN PROBA OCENY WARTOŚCI MATERIAŁOW OSKARA KOLBERGA DLA BADAŃ NAD KULTURĄ MATERIALNĄ KURPIOWSZCZYZNY UWAGI WSTĘPNE Do najważniejszych źródeł etnograficznych XIX w. omawiających Mazowsze należy zaliczyć pracę O. K o l b e r g a l. Nie przesądz8.jąc na razie sprawy mniej lub bardziej postępowego charakteru koncepcji badawczej K o l b e r g a, chciałabym wskazać na konieczność analizy jego dzieła, a to celem wydobycia elementów stanowiących aktualny walor naukowy. Umiejscowienie K o l b e r g a w ramach jakiegoś bliżej określonego nurtu myśli społecznej XIX w., rzutowanie jego sylwetki na krąg podobnych mu zbieraczy innych krajów europejskich może nastąpić dopiero po krytycznym opracowaniu wszystkich jego ma~eriałów. Z tego nasuwałby się wniosek, że również próba analizy jednego tylko odcinka pracy K o l b e r g a, w tym wypadku Kurpiowszczyzny, nie stanowi wystarczającej podstawy do uogólnienia wniosków stąd wypływających na całokształt działalności autora. Niemniej jednak analiza taka mO.żestanowić pewien etap studium o wartości dorobku naukowego jednego z największych polskich etnografów. naukowej i tych z pasją badawczą jedynie, wypowiadających się najczęściej w pracach o półliterackim charakterze 2. W przedmowie do IV tomu Mazowsza K o l b e r g podkreśla, że opiera się w swym dziele na pracach "dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i e g o, P 0ł u ja ń s k i e g o 3. Odsyła również do rozpraw B. T Y k l a 4, T. Woj c i e c h o w s k i e g o 5, Z. G log e r a 6, A. Z akr z e ws k i e g o 7, historyków, jak M. B a l i ń s k i 8 i T. L i P i ń s k i 9, F. K o z ł o w s kilO i K. K o z ł o w s kill. Ten dobór literatury jest niezmiernie charakterystyczny. Z jednej strony cytowane przez K o l b e r g a prace posiadały pochlebną opinię wśród publicystów tego okresu 12, z drugiej nazwiska autorów zasłużonych na polu badań czy organizacji nauki 13 w owym okresie mogły stanowić zapewnienie, że do materiału przez nich podanego można się odnosić z całym zaufaniem. Z wyjątkiem badaczy młodszego p'okolenia (roku 1863), reprezentowanego tu jedynie przez G log e r a i Z akr z e w s k i e g o, pisarze ci należą do nurtu romantycznego w historiografii polskiej, a ściślej do tego odłamu, który 2 Por. literacki", " O. K 4 B. T J f t . .. ~' . (,. K. W. W ó j c i c k i, Przejażdżka chwilowa po Mazowszu, "Album Warszawa 1848; t e n ż e, Kurpie, Poznań 1891. o l b e r g, Mazowsze, t. IV, Przedmowa, Kraków 1888. y k i e 1, Rozpr·[),wa statystyczno-etnograficzna o guberni augustowskiej, "Biblioteka Warszawska", t. IV (1857). , T. Woj c i e c h o w s k i, Chrobacja, Kraków 1873. " Z. G log e r, Dawna ziemi.a lomżyńska, Warszawa 1876. • A. Z akr z e w s k i, Z Puszczy Zielonej, Wisła, t. I, 1887. x ~'/r.B a l i il S k i, Starożytna Polska, Warszawa 1846. ,. T. L i p i ń s k i, ni8 w:vmieniony przez Kolberga współautor Starożytnej Polski. F. K o z ł o w s k i, Dzieje Mazowsza, Warszawa 1858. K. K o z ł o w s k i, Lud z okolic Czerska, "Wisła", t. I, 1887, s. 73-78, 105-111, 149-156,320; t. II, s. 589-603. 12 Por. Z. G log e r, Recenzja dziela O. Kolberga "Lud", S. V, "Wieniec", Warszawa 1872, nr 19; t e n ż e, Seweryn Golębiowski, "Tygodnik Ilustrowany", 1887, nr 95; t e n ż e, Bartoszewicz Julian, "Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana", t. VII, s. 19. 13 Por. A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Ki'aków 1948; także K. T y m i e n i e c k i, Zarys dziejów historiografii polskiej. Kraków 1948. 10 11 1. REGION KUHPIOWSKI W UJĘCIU POPRZEDNIKOW I WSPOŁCZESNYCH KOLBERGOWI BADACZY Region kurpiowski co najmniej od początku XIX w. skupiał na sobie zainteresowania badaczy, ty"chz przygotowaniem do pracy t O. K o l b e r g, 1885-1890. Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I-V, Kraków ~l;.·'.'.' , \ �267 266 w miarę narastania koncepcji powstania i nastrojów rewolucyjnych w Polsce odstąpi od założeń szkoły lelewelowskiej u. Ich zainteresowania folklorem łączyły się ściśle z koncepcją dziejów Polski i swoistym pojęciem narodu polskiego. Wszyscy wspomniani poprzednio autorzy interesowali się także "starożytnościami" narodów. Ze względu na ich zainteresowania i folklorem, i "starożytnościami" Kurpiowszczyzna stanowiła wdzięczny teren poszukiwań. Jako jeden z najbardziej zacofanych okręgów Królestwa, który niemal do połowy XIX w. zachował typ wysoce specyficznej na terenie leśnym gospodarki feudRlnej, była źródłem materiałów niezbędnych do badań nad kulturą ludową i rekonstrukcji pierwotnej gospodarki i ustroju rzekomo myśliwskiego i z płodów leśnycjt żyjącego ludu, za jaki uważano Słowian Li. Historiozoficzne założenia pisarzy wiązały się ściśle z centralnym problemem społecznym ówczesnej Polski. Była nim sprav::a likwidacji ustroju feudalnego i związana z tym walka o wyzwo-. lenie narodowe. Fakt, że narastanie rewolucji agrarnej wystąpiło w warunkach niewoli politycznej, musiał wpłynąć na specyfikę tego nurtu w historii, który miał uzasadnić potrzebę pokojowych reform i jednoczenia się całego narodu w walce o niepodległość. Odbija się to rzecz jasna w pracach dotyczących Kurpiowszczyzny. Jako jeden z centralnych problemów wysuwano problem walki chłopów kurpiowskich ze Szwedami, podkreślając przy tym ich bohaterstwo i bezinteresowność wynikające ze szczerego umiłowania. ojczyzny 16. Podkreślano też historyczne znaczenie obu bi tew ostrołęckich 17. polskiej, Łódź 1954~ cz. L Łódź 1953; t e n ż e, Joachim Lelewel. Z dziejów postępowej 1J1,yśli historycznej w Polsce, Warszawa 1953. tS T. Wojciechowski, jw.; Z. Gloger, jw. ,; Ł. G o ł ę b i o w s k L Lud polski, Vv'arszawa 1830. s. 39; o. K a l b erg. Mazowsze, t. IV, s. 387; A. }, o ł u ja ń s 11:L Wędrówki po guberni augustowskiej, Warszawa 1859. s. 58. " W roku 1807 nastąpiło pod Ostrołęką starcie wojsk cesarza Napoleon~l z wojskami cara Aleksandra. a w roku 1831 nastąpiła słynna bitwa ostrołęcka, w której odznaczyła się artyleria polska pod wodzą gen. Bema. 14 M. H. S e rej t e n ż e, Stvdin nad s k i, Zarys historiografią historii Poiski, histOTiografii Materiały zebrane przez G a war e c k i e g o 18, W Ó j c ic k i e g o 19, P o ł u j a ń s k i e g o 20 mają charakter przyczynków geograficzno-krajoznawczych. W wypadku Kurpiowszczyzny autorzy ci próbowali ująć specyfikę regionu jako wypadkową czynników geograficznych. Stąd krajobraz stanowił punkt wyjściowy dla ich rozważań. Elementy krajobrazu, jak las, rzeki, gleba, warunkowały ścisły związek człowieka z przyrodą. Zajęcie się przemysłami leśnymi było ze strony człowieka próbą dostosowania się do warunków naturalnych i wykorzystania środowiska przyrodniczego na swoją korzyść. O tym, że walka z przyrodą nie była łatwa, świadczył prymitywizm kultury ludowej w początkowym okresie kolonizacji puszczy. Na wyższy poziom podniosła się dopiero po przejściu ludności do zajęć rolniczych. Ustrój społeczny ludu puszczańskiego wypływał również z owej "symbiozy" człowieka z przyrodą; całokształt życia wiejskiego został ujęty w ramy organizacyjne przez leśną organizację bartniczą. Jako osobny problem wysuwano sprawę osadnictwa związaną jak najściślej z poruszonymi poprzednio czynnikami.. Tak więc osadnictwo kurpiowskie, zdaniem badaczy połowy XIX w., było zdeterminowane działaniem przyczyn zewnętrznych wypływających z natury środowiska geograficznego, o jego zaś dalszej specyfice stanowiło ujęcie go w ramy organizacji bartniczej i rozwój w ramach tej organizacji 21. Sprawę dominowania środowiska nad człowiekiem doprowadzono więc do punktu, który przekroczyła dopiero burżuazyjna antropogeografia. Gdy dodano do tego twierdzenie, że w wolnym obcowaniu z przyrodą wytworzył się typ człowieka o odmiennej psychice od pozostałych grup ludnościowych w Polsce 22, stało się to podstawą do fantastycznych hipotez o odmienności plemiennej Kurpiów ~:l. Przeniesienie istniejących w XIX w. warunków geo"H. G a w a r e c k i•. Pamiętnik historyczny placki, Warszawa 1829-1830. t. I, II. l!! K. W. W ó j c i c k i, Zarysy domowe, Warszawa 1842. co A. P o ł u .i a ń s k i, JW.; t e n ż e. Opisanie lasów Królestwa Polskiego Litwy, 1856. O. K o l b erg. Mazowsze, e' Tamże, s. 62. s. 100 n. el t. IV (por. cytaty na s. 53 n .• 385 n.). 2>1 Tamże, s. 66 n. i s. 100. �269 268 graficznych o kilka wieków wstecz i uogólnienie ich do całego terenu Polski dało asumpt do wyobrażeń o pierwotnym życiu Polaków i Słowian w ogóle. Krótko zaś mówiąc były to prace, które w oparciu o stosunkowo słabą bazę materiałową wysuwały koncepcje, że kultura ludowa, kultura chłopa XIX w. jest przetrwałym dowodem kultory okresu Piastów i Jagiellonów i świadczy o zdrowym charakterze bytowania ludności plemion polskich 24. Uznając za najwyższą zdobycz ludu jego religijność i upatrując w niej nie tylko jedną z naczelnych "cnót" obywatelskich i narodowych, lecz i jedyną dźwignię postępl' chłop;;l kurpiowskiego Z~ autorzy wymienionych prac nie byli niechętni sankcjonowaniu tego społecznego stanu, jaki zastali przystępując do badań, ba, cofnęliby chętnie sytuację kulturalną i społeczną, w jakiej znajdowały się masy ludowe, o kilka wieków wstecz 26. I to jest powodem, że prace te, ważne dla nas ze względu na dużą ilość wzmianek typu kronikarskiego, nie stanowią przeglądu faktów typowych dla epoki. Kryterium typowości jako kryterium doboru faktów, które występuje już u historyków szkoły lelewelowskiej 27, zostało zastąpione kryterium reliktowości i stąd opracowania te stanowią zasadniczy regres w stosunku do koncepcji i prac L e l e weI a i jego szkoły 28. 24 Np. opisując zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem K. W. W ó jc i c k i pisze: "Jak w chatach, tak i we dworach wiejskich, i domach miejskich w tym obrzędzie i w tych pieśniach zachował się obyczaj pierwszych wieków chrześcijańskich w Polsce, bo lud w czystej swej prostocie, z dobrą wiarą podług dawnego obyczaju oddaje cześć i sławę Panu" (K. W. W ó jc i c k i, Boże Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, "Tygodnik Ilustrowany", t. III, 1860, s. 67); tegoż: "Kto badał nasz lud sprzed wieków, kto poznał jego wiarę ówczesną, ten przyznać musi: lud dzisiejszy jest ludem sprzed wieków. Ubiory ludu - to żywa pamiątka przeszłości, nie pożyczanej u nikogo" ("Tygodnik Ilustrowany", t. II, 18G6, s. 457) .. 2;, O. K o l b e l' g, Mazowsze, t. IV, s. 68, s. 107 n. 2" Tamże, s. 109 (cytat z pracy W. C z a j e w s k i e g o). 27 M. H. S e l' e j s k i, Joachim Lelewel, s. 85; także: N. A s s o l' o d ob raj, Z powodu ksiqżki M. H. Serejskiego, "Kwartalnik Historyczny", 1953, s. 158, 175, 180. 28 Mam tu na myśli te prace Lelewela, które omawiały miejsce chłopów w układzie sił klasowych okresu feudalizmu, a mogły być w swoim czasie • I I .~ Lata 1863 i 1864; nieudane powstanie i uwła.szczenie chłopów przez obcy rząd, stanowią społeczno-polityczną zapowiedź tej zmiany, która dokona się w nauce polskiej w drugiej połowie XIX w. Pod nieprzychylnymi dla kraju auspicjami rozpoczynają swą działalność naukową Z. G log e r 29, A. Z (l k r z e w s k i 30 i całe współczesne pokolenie. Węzłowe społeczno-gospodarcze zagadnienia epoki, wciąż nie rozwiązana kwestia włościańska i sprawa niepodległości narodowej, obie ściśle związane z problemem kształtowania się narodu burżuazyjnego, skupiają na sobie uwagę historyków, geografów, uczonych poświęcających się nowym specjalizacjom, jak etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwu. I chociaż każdy z uczonych etnografów tego okresu ujmował wspomniane kwestie w sposób różny, wykonując na swoim odcinku pionierską robotę, prace ich wykazują wiele wspólnych cech. Są obciążone całym balastem koncepcji słabo udokumentowanych materiałem faktycznym a świadczącym o emocjonalnym podejściu do stawianych problemów, odziedziczonym po poprzednim pokoleniu zbieraczy; z drugiej strony jednak zawierają nowe wartości. Utworzenie w 1873 r. Komisji Historycznej, a w rok później Komisji Antropologicznej przy PAU w Krakowie, stworzyło mocniejsze niż dotychczas podstawy organizacyjne do badań naukowych. Edycja tego typu wydawnictw ciągłych, jak "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" 31 i w kilkanaście lat później "Materiałów Antropologiczno-archeologicznych Etnograficznieocenioną wskazówką 'przyczyn takiego, a nie innego stanu kultury ludowej w Polsce i jej historii (por. J. L e l e weI, Uwagi nad dziejami Polski, ludu jej w Polska, dzieje i rzeczy jej, t. III, s. 121, 122, 123 n). Muszę jednak przyznać, że nie spotkałam się z faktem, by nie tylko wymienieni w tekście autorzy, ale i inni liczni etnografowie drugiej poł. XIX w. nawiązywali do zdobyczy postępowych szkół historycznych w Polsce (por. A. K u t l' Z e b i a n k a, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków 1948). "J Z. G log e r, Pomnik Stefana Czarnieckiego w Tykocinie, "Tygodnii< Ilustrowany", t. VIII, r. 1863, s. 365. 30 A. Z a Je l' Z e w s k i prowadzi swoje badania na Kurpiach w siedemdziesiątych latach XIX w. 31 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", tomów 10 (1875-1895). �nych" 32, gdzie mógł ogłaszać swe prace każdy "miłośnik rzeczy starożytnych" (tak określali bowiem siebie G raj n e r t, C z aj e w s k i i inni korespondenci pism literackich publikujący materiał archeologiczny i et'1ograficzny), wzmogła poważnie działalność pisarską· Wzmożenie pracy wydawniczej, zwiększenie zainteresowań kwestią włościańską na cał~·m terenie kraju ol:) musiały, rzecz jasn:J, odbić się w· sposób pozytywny na ilości publikacji odnoszących się również do ziemi kurpiowskiej. Pojawiają się więc prace przyczynkarskie, powiększa się znacznie liczba korespondentów terenowych pochodzących przeważnie z kół ziemiańskich. Historycy polscy uwzględniają problematykę kurpiowską również w swoich pracach syntetycznych :34. Nasuwa się pytanie - czy prace badawcze tego okresu, które odnoszą się do regionu kurpiowskiego, mogą świadczyć o wspomnianym poprzednio przełomie metodologicznym w nauce polskiej, a ściślej w etnografii tego okresu, i w którą stronę przechyla się wynik walki starego z nowem w każdej z nich. Są to kwestie zasadnicze dla niniejszego omówienia, charakteryzują bowiem drugi z kolei typ źródeł, na którym oparł się K o l b e r g, tj. publicystykę okresu po uwłaszczeniu. Między licznymi autorami prac o Kurpiowszczyźnie trudno jest znaleźć takiego, który by poświęcił się wyłącznie omawianemu tematowi. :l2 "Materiały Antropologiczno-archeologiczne i Etnograficzne", tomów 14 (1897-1920). Jak dowodzą najnowsze badania historyków literatury polskiej okresu pozytywizmu (Pozytywizril" cz, l i 11, pod red. Jana K o t t a, Wrocław 1951), w latach bezpośrednio po 1863 r. kwestia włościańska jest chwilowo rozwiązana i zainteresowania publicystów skierowują się szczególnie intensywnie na sprawę rozwoju kapitalizmu w mieście. Dopiero lata 1870 przynoszą istotne zwiększenie zainteresowań kwestią chłopską oraz wsią jako rynkiem zbytu i dostarczycielką tanich rąk roboczych; także przed okresem "chłopomaństwa" przeżywa publicystyka polska okres dyskusji i polemik nad tym, w jaki sposób należy uwłaszczonego chłopa włączyć w orbitę gospodarki kapitalistycznej (por. szczególnie artykuły B. Michałowskiej, R Szwarcówny, J. Baculewskiego i J. Kulczyckiej). :" O Kurpiach piszą historycy. jak Baliński, Maciejowski, Wojciechowski :l:l Jeżeli weźmiemy do ręki numer "Kłosów", "Kronikę Rodzinną", "Gazetę Warszawską", "Gazetę Polską", "Gazetę Rolniczą", "Tygodnik Ilustrowany" czy "Kurier Warszawski" lub "Gospodynię Wiejską", to niemalże w każdym numerze ówczesnych dzienników i czasopism znajdziemy drobną korespondencję, a nierzadko i całe artykuły z terenu Kurpiówa5• Piszą G raj n e r t :1O, C z aj e w s k i ol"~ K o l b e r g OlS, O l s z e w s ki :l9, O s i e c k i 40, G l 0g e r 41, ziemiaństwo łomżyńskie 42. Wypowiedzi ich mówią tak o ruchu umysłowym, jak i poziomie kulturalnym ludności oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej w powiatach ostrołęckim, różańskim, łomżyńskim 4a. Po przeczytaniu tych notatek staje się jasne, że każde z wymienionych pism przewidziane było dla innego typu odbiorców i redagowane czy subwencjonowane przez kogo innego. Notatki w nich zamieszczane dostosowane były ściśle do charakteru pisma: np. "Pamiętnik Religijno-moralny" zamieszczał artykuły wyjaśniające problemyetnogenetyczne w sposób zgodny z ewangelią. "Niwa" sławiła sielskość życia wiejskiego, "Gazeta Rolnicza" wyrażała kłopoty drobnej szlachty w związku z procesem kapitalizacji gospodarstwa wiejskiego itd. Notatki zamiesz,', "Kłosy", 1. 1865-1890; "Kronika Rodzinna", szczególnie 1. 1867-1914; ..Gazeta Warszawska", szczególnie 1. 1873-1898; "Gazeta Polska", szczególniE' 1. 1826-1910 (wychodzi do r. 1939); "Gazeta Rolnicza", szczególnie 1. 1861-1911 (wychodzi do 1939 r.); "Tygodnik Ilustrowany", szczególnie L 1860-1914 (wychodzi do 1939 r.); "Kurier Warszawski", szczególnie L 1821-1910 (wychodzi do 1939 r.); "Gospodyni Wiejska", szczególnie L 1877-1883. G raj n e r t, O Kurpiku wojaczku, .,Zorza", 1902, nr 33. W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany, Warszawa 1881. nr 12, s. 126, 141, 157, 163, Przegląd bibliograficzno-archeologiczny. . "., O. K o l b e r g, "Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 273. :l' W. O l s z e w s k i, "Gazeta Rolnicza", 1870, nr 22. '" O s i e c k i, "Tygodnik Ilustrowany", 1881, nr 273. Z. G log e r, "Gazeta Warszawska", 1882. nr 116, 206, 246, 285. :2 ,.Gazeta Warszawska", 1884, nr 42, 48, 106; "Narew", kalendarz ilustrowanv, 1885, s. 156-157 (klika słów o ludności rolniczej guberni łom·· :l" :'7 11 zYn,kif'jl, .,Niwa", "l .,Gazeta 1879, nr 158. 1885. Warszawska". 1877, . nr 54; także "Tygodnik Ilustrowany", �czane w prasie dotyczyły życia wszystkich warstw i choć pisane z uprzedzeniem lub stronniczo, są żywym obrazem stosunków gospodarczo-społecznych tego terenu, pokazują miejsce kurpiowskiego chłopa w układzie sił klasowych opisywanego terenu i specyfikę jego gospodarki i kultury. Należałoby się zastanowić nad tym, co jest powodem tak ożywionego ruchu publicystycznego związanego ściśle z Kurpiami. Przyczyna leży między innymi w tych trudnościach, jakie wynikają z prób dostosowania starego typu gospodarstwa do nowych stosunków społeczno-ekonomicznych. Kurpinwszczyzna stanowiła trudny teren dla ekspansji kapitalistycznej i to było powodem, że np. korespondenci "Gazety Rolniczej" radzili nad sposobami włączenia jej w obręb gospodarki kapitalistycznej. Jedną z przyczyn było również zachowanie się na Kurpiach wielu elementów kultury ludowej z poprzedniego okresu, reprezentowanych nie tylko przez sporadycznie występujące jednostkowe fakty, lecz i przez całe ich zespoły. Z zakresu kultury materialnej zachował się zespół narzędzi rolniczych, bartniczych, rybackich itp. Przedmioty te związane były z całym systemem zwyczajów, obrzędów, przesądów i przepisów prawnych, a będąc wyraźnym reliktem stanowiły żywe świadectwo życia w poprzedniej epoce. Chęć szukania w faktach kultury ludowej dowodu na istnienie od czasów wspólnoty gminnej polskiej kultury narodowej o pierwiastkach wspólnych z kulturą całej Słowiańszczyzny mogła skierować uwagę historyków i etnografów oraz bardziej zapalonych publicystów na omawiany teren. Nowopowstały naród burżuazyjny chciał swoje powstanie udokumentować historycznie, wykazać samorodną ewolucję form aż do najwyższego tworu państwa burżuazyjnego. II. ZAINTERESOWANIA KOLBERGA REGIONEM KURPIOWSKIM nika z założeń jego koncepcji naukowej. Można to wyrazlc krótko - interesuje go Kurpiowszczyzna jako część "Ludu". podobnie jak dla historyków tego okresu, tak i dla K o l b e r g a Kurpio:vs~czyzna jest jedynie ogniwem niezbędnie potrzebnym do zrozumIem a genezy osadnictwa, pierwotnego bytu Polan i pierwotnej patriarchalnej organizacji poprzedzającej ustrój państwowy.. K o l b e r g postawił sobie za zadanie dać przegląd wSZystkICh grup regionalnych w ich wykładni polskości i słowiańskoś~i. Zasadniczą rolę w tej koncepcji odgrywał aspekt występowama przestrzennego zjawisk etnograficznych. ~asadniczymi kryteriami, w myśl których dokonuje on podziału kraJu na poszczególne grupy regionalne, są kryteria geograficzne etnograficzne 44. Pod kryterium geograficznym rozumie zespół elementów środowiska geograficznego, jak gleba, las, rzeki, u~zta.łtow~nie powierzchni 45. Na odmienność etnograficzną skła~aJą s~ę zas w~dług K o l b e r g a "właściwości ludu" uwydatnia~ące SIę "na pIerwszy rzut oka w ubiorze", dające się dostrzegać l "w gwarze ... zwyczajach, obrzędach, wierzeniach, pieśniach tańcach i muzyce 46. Jak wynika z zapowiedzi K o l b e r g a,' elem~nty kultury duchowej są tymi, w których w sposób najbardziej wld~czny ~jawni.ają się odrębności między poszczególnymi grupamI osadmczymI (czy ludnościowymi) w Polsce. Fakt ten chciałabym silnie podkreślić, jest to bowiem teoretyczne założenie, z którego wyni~a nie równomierne potraktowanie kultury materialnej l .d~choW~J w pracy K o l b e r g a z wyraźną przewagą tej ostatmeJ. Procz kryteriów geograficznych i etnograficznych brał K o l b e r g pod uwagę również czynnik historycznego i administr~cyjne~o podziału, przy czym to ostatnie niejako łączy z krytenum pIerwszym H. .Z zebranych przez K o l b e r g a materiałów wynika, że podzH~lał on zdanie etnografów i historyków, iż wyznaczenie granic regIOnu kurpiowskiego jest rzeczą niezmiernie trudną. Proces prze- Kurpiowszczyzna nie stanowiła w XIX w. specjalnego centrum badawczych zainteresowań ludoznawczych. Zainteresowania tego nie wykazywali ani poprzednicy K o l b e r g a, ani on sam. U K o l b e r g a fakt zajęcia się problematyką kurpiowską wy- :: o. K o l b e r g, Mazowsze, t. I, s. 5. Tamże, t. IV, s. 3. •• Tamże, t. IV, s. III. '7 Ta mze,. t. I, s. 3, 4, 5, 6; tamże, t. IV, s. 3, 28 i 29. o 18 "LUd", t. XLII �275 274 obrażeń dostrzegał, wzorując się na poprzednikach, jedynie ~a odcinku osadnictwa i ruchów migracyjnych. Na .fakt ~en rr:u~lał zwrócić uwagę chcąc wyznaczyć omawianemu reglOn?WI własclwe granice. Zagadnienia ograniczonego rozwoju, specyfIcznego tyl~~ dla omawianego regionu, a właściwego mu na skutek odrębnoscl rozwoju historycznego od innych regionów Polski, n.ie podd,awał analizie. Nie można mu z tego czynić zarzutu. W okresIe, w ktorym publikował swe prace, próba uwzględnie~ia. czynn~ków g.eograficznych, faktów z historii politycznej, admmlstracYJnych l. etnograficznych, jako wpływających na rozwój regionu, stano":"lł~ postęp w nauce. Być może, że czynniki wchodzące w skła.d kaz?eJ. z tyc.h grup nie były wystarczająco reprezentatywne 48 l dobor Ich ~le następował według jednolitej linii podziału, al~ sam fakt l.ch uwzględnienia i pierwsza niezręczna próba ich wzaJemnego.powlązania były czymś niezwykle cennym. Tym cenniejszym, ze przy ich omawianiu potrącał K o l b e r g o zagadnienie wewnętrznego rozwoju regionu i okazywał głęboką chęć do ujmo~a~ia tych wszystkich zjawisk we współzależności, chęć wykazama Ich wzajemnych powiązań 49. Nie na wprowadzeniu do pracy czynników geograficznego i historycznego polega jednak zasługa K o l b e r g a. W powyższym wypadku zgadza się jedynie z panującym w ówczesn,ej. nauce przekonaniem, że czynnikiem decydującym o odrębnoscl rozwoju gospodarczego i kulturalnego regionu był czynni~ ~eo.graficzny, na podłożu którego kształtowały się dopiero czynmkl hlStOryczno~prawne. Główna zasługa K o l b e r g a polega na wprowadzenIU materiału etnograficznego jako czynnika równorzędnego z historycznym i geograficznym, a świadczącego o odmienności regionu. Zainteresowania K o l b e T g a regionem kurpiowskim i sposób podejścia do zagadnień odrębności regionu musiały wpłynąć na sposób opracowania materiału. Była to pi.erwsza próba opracowania pełnej monografii Kurpiowszczyzny według następujących •" Tamże, t. III. s. IV, V, i 2.0. 21. oraz tamże, •' T(lmi:e, t. I. s. 63. założeń: a. potraktowanie Kurpiowszczyzny nie jako samoistnej części, lecz podporządkowanie ogólnemu schematowi celem zobrazowania całości kultury ludowej Polski w XIX w.; b. wyeksponowanie na plan pierwszy elementów kultury ludowej świadczących w sposób widoczny o odrębności etnograficznej danego regionu a dzielących go od innych, jak strój, zwyczaje; c. pobieżne potraktowanie cech łączących poszczególne regiony, co prowadzi do małej ilości wniosków wynikających z materiału. Należy również zwrócić uwagę, że ten typ opisu monograficznego stał się niemal obowiązujący w etnografii polskiej na dłuższy okres czasu: statyczny obraz regionu z odnośnikami. w bliżej nie określoną przeszłość celem uzyskania obrazu ewolucji zjawisk. III. METODA PRACY NAUKOWEJ KOLBERGA Zadanie, jakie postawił sobie K o l b e r g, a mianowicie przedstawienie wyczerpującego obrazu kultury ludowej Kurpiów w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. w., musiało wpłynąć na poszerzenie problematyki uważanej wówczas za etnograficzną o szereg wzmianek natury historyczno-geograficznej 50. Miały one w myśl intencji autora stanowić tło, na którym kształtowała się kultura ludowa wyróżniająca się od innych części Mazowsza, i miały, jak się zaraz o tym przekonamy, wyjaśnić przyczyny jej odrębności 51. Tematy podjęte przez K o l b e r g a, bez względu na to, czy ich rozwinięcie stanowi jego własny dorobek naukowy, czy też przytacza on poglądy innych badaczy, można podzielić na dwie zasadnicze grupy oparte na różnym materiale źródłowym. Do jednej z nich należy zaliczyć ogólną charakterystykę kraju i ludności, do drugiej ubiór, pokarmy i napoje, wieś (zabudowania), pracę (rolę i przemysł) oraz obrzędy i wierzenia, a więc tematykę ściśle etnograficzną· Punktem wyjścia moich rozważań na ten temat jest wypowiedź K o l b e r g a: "Wiadomości o Kurpiach, tej pod niejednym wzglę~o t. 1. s. 37. ol lU' Tamże, t. I, Przedmowa; Tcnn:£', t. 1. Przedmow.ł; tamże. t. III, s. 24, 27; tamże, tamże. t. IV, s. VII i 3. t. IV, s. 3::1,38. �276 277 dem wyróżniającej się grupy ludności puszczańskiej mazurskiego plemienia, podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to w poważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i Eo: g o, P a ł uj a ń s k i e g o" 52. Do prac z okresu przed uwłaszczeniem należy zaliczyć publikacje G a war e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, do wydanych po roku 1863 - G log e l' a i Z akr z e w s k i e g o. K o l b e l' g korzystał z nich zarówno przy opracowywaniu części historycznej, jak i etnograficznej. Problem genezy osadnictwa kurpiowskiego starał się zilustrować możliwie wszechstronnie, biorąc pod uwagę wszystkie z aktualnych wówczas hipotez 53. Ponadto, chcąc widocznie wyczerpać zagadnienie, podał w odnośniku bogaty materiał bibliograficzny, który wskazuje, że wokół osadnictwa kurpiowskiego w połowie XIX w. toczyła się polemika 54. Fakty etnograficzne zaczerpnięte z literatury pochodzą głównie ze wspomnianych prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e w s k i e g o i dotyczą różnych okresów XIX w. (1842-1881). Prace C z a j e w s k i e g o i Z akr Z e w s k i e g o zostały wykorzystane w przeważającej mierze do zilustrowania etnografii terenu. Cytaty przytoczone w części poprzedniej 55 wskazują, że K o 1b e l' g jest zwolennikiem poglądu, iż kultura wsi kurpiowskiej w zasadzie nie uległa zmianie od lat 40-tych XIX w., z wyjątkiem postępujących ograniczeń leśnych zajęć ludności, wprowadzanych zarządzeniami rządu pruskiego i rosyjskiego. Jest rzeczą charakterystyczną, że w jego pracy znajdujemy dużo więcej nawiązań do prac G a war e c k i e g o i W ó j c i ck i e g o, mimo że prace ich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku były już przestarzałe, anij:eli do aktualnych prac G log e l' a, P o l a czy Z akr Z e w s k i e g 0, dobrze znanych K o l b e l' g o w i. Sądzę, że poza pewnymi założeniami metodycz,J Tamże, t. IV, s. IV. "' Tamże, t. IV, s. 61, 66. M W. C z a j e w s k i, Kurpie, "Tygodnik Ilustrowany", '5 O. K o l b e I' g, Mazowsze, t. IV, s. 51, 68. 1881, nr 296-2flil. nymi, podobnymi poglądami na podstawowe kwestie społeczne nie można pominąć i strony emocjonalnej zagadnienia. Trudno wchodzić szczegółowo W powiązania, jakie łączyły K o l b e l' g a z reprezentantami wspomnianego wyżej nurtu historiograficznego, muszę natomiast z całą stanowczością stwierdzić, że K o l b e l' g, jako epigon kierunku reprezentowanego w etnografii przez G awar e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, ze specjalnym pietyzmem podkreśla elementy reliktowe świadczące o patriarchalnym życiu Słowian, mimo że głównym, jak mi się wydaje, jego zadaniem było przedstawienie kultury ludowej takiej, jaką zastał. Nie można jednak twierdzić, że K o l b e r g w swej pracy ograniczył się jedynie do opracowań autorów z okresu przeduwłaszczeniowego; aczkolwiek tamte prace stanowiły dla niego główne oparcie, w pewnym stopniu uwzględnił także literaturę okresu pouwłaszczeniowego, jakościowo różną od poprzedniej. To samo odnosi się do publicystyki po uwłaszczeniu. Z materiałów cytowanych przez K a l b e l' g a wynika, że uwzględnił on również wzmianki w prasie odnoszące się już nie do reliktowości kultury ludowej Kurpiów, ale opisujące jej przemiany na drodze kapitalizacji wsi. Pozostaje jeszcze sprawa ustosunkowania się K o l b e r g a do dorobku naukowego G log e l' a, którego postać, podobnie jak l Z akr Z e w s k i e g o, jest niezmiernie charakterystyczna dla tamtego okresu badań. Zasługą G log e r a jest omówienie osadnictwa kurpiowskiego na podstawie dostępnych mu źródeł archiwalnych i próba wykorzystania źródeł archeologicznych w związku z powyższym. Dużą rolę odgrywają w jego opisie dane językoznawcze i etnograficzne 56. Dalszą zasługą G log e r a, co K o 1b e l' g wykorzystuje na równi z poprzednim, jest stwierdzenie różnic między granicami administracyjnymi a granicami grup regionalnych, między innymi niepokrywanie się granic tzw. starostwa ostrołęckiego z grupą regionalną Kurpiów'''. Nawiązanie do do. :.• "Tygodnik Ilustrowany", t. XII, 1881. nr 295'. "Bib'lioteka t. X, s. 143, 302; ,.Bib!. Warsz.", t. II, s. 143-153 i 390-400 . ", O. Kolberg, Mazowsze, hIstoryczna, Warszawa 1906. s. 29 n.; Z. Gloger, jw.; Warszawska", t~nże, Geografia �Drugim źródłem, na którym opiera się K o l b e r g w swej charakterystyce Kurpiowszczyzny, choć jest ono dużo mniej wyczerpujące od materiałów czerpanych z drugiej ręki, są badania terenowe. Dwie dłuższe wzmianki ze wsi Dudy Puszczańskie omawIają strój ludności oraz używane tam pokarmy i napoje. Daty podane przy nich, 1870 i 1877 r., pozwalają wnosić, że w tych właśnie Jatach przebywał K o l b e r g na Kurpiach. Przy wzmiankach nie datowanych sytuację komplikuje fakt kilkakrotnej bytności K o l b e r g a na Kurpiach przed 1850 r. Być może, że z tego okresu pochodzi materiał zamieszczony w przypisach. Wyłania się jeszcze jedna trudność - otóż wobec niemożności wykorzystania korespondencji Kolbergowskiej nie mogłam stwierdzić, czy w wypadku podawania przez K o l b e r g a materiału pochodzącego z terenu ma się do czynienia z materiałem zbieranym w drodze własnych obserwacji K o l b e r g a lub ustnego wywiadu, czy też z materiałem uzyskanym w drodze ankiety lub opowiadań ziemiaństwa, bo i takie rozwiązanie jest możliwe. robku G log e r a świadczy o tym, że K o l b e r g mimo światopoglądowych i emocjonalnych więzów łączących go z grupą badaczy sprzed 1863 r. nie pozostaje obojętny na osiągnięcia późnie.isze 58. Nie wydaje mi się jednak, by fakt uwzględnienia wniosków, jakie poczynił G log e r rozpatrując zagadnienia kurpiowskie, wpłynął w jakimkolwiek stopniu na koncepcję naukową i metodę pracy K o l b e r g a. Na sposób korzystania z prac poprzedników rzuca światło wypowiedź K o l b e r g a: "Spostrzeżenia przez nich poczynione [pisarzy starszego pokolenia, jak W ó j c i c k i - uw. Z. S.] w wielu razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, aczkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali" 59. Wypowiedź stanowi jakby wyznanie, że autor zdaje sobie sprawę z rozwoju nauki i nie pozostaje na fakt ten obojętny. Swiadomość powyższa narzuca konieczność krytycznego podejścia do źródeł; czytelnik jednak odnosi ".'rażenie, jakoby K o l b e r g podzielał zdanie wszystkich swoich poprzedników. Wypadki krytycznego ustosunkowania się do czyjejś koncepcji są niezmiernie rzadkie; może to świadczyć o eklektyzmie K o l b e r g a lub o fałszywie pojętym obiektywizmie. W ten sposób pojęta praca staje się rejestracją faktów, a kronikarz uchyla się od ich interpretacji uważając, że czytelnik uzyska najpełniejszy obraz, jeżeli zostaną mu podane wszystkie hipotezy, jakie na ten temat wypowiedziano 60. Sprawę doboru faktów przez K a l b e r g a omówię przy szczegółowej analizie materiału, tu ograniczę się tylko do stwierdzenia, że kryterium ich doboru stanowiła wspomniana już kilkakrotnie reliktowość 61. O. K O l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. IV. Tamże. 60 "Obiektywizm burżuazyjny bywa także jednym z przejawów złudzeń, jakie ideologowie burżuazyjni stwarzają na temat własnej działalności w funkcji społecznej... Zachodzi tu oczywista i typowa dla kapitalizmu sprzeczność między subiektywnym poczuciem naukowca a jego obiektywną funkcją społeczną" (Pozytywizm, t. I, Wrocław 1951). 61 Konserwatywna koncepcja sielskiego kmiotka i patriarchalnej struktury wsi łączą się w .,Tygodniku Ilustrowanym" z przekonaniem, że wieś Przy wzmiankach opartych, jak można sądzić, na własnych badaniach terenowych pomija K o l b e r g sprawę dokładnego umiejscowienia wiadomości pod względem czasowym i przestrzennym oraz łączy wiadomości uzyskane od informatorów z obserwacjami własnymi, bez żadnych krytycznych zastrzeżeń 62, dając przez to nie opis jednostkowego wypadku lub faktu, lecz próbę swoistej syntezy. Jeszcze mniej wymagający okazuje się w stosunku do danych zaczerpniętych z drugiej ręki. Materiał terenowy podawany przez K o l b e r g a pochodzi wyłącznie z terenu pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Czy jednak ten wycinek terenowy mógł być w okresie siedemdziesiątych lat ub. w. wystarczająco reprezentatywny dla całej Kurpiowszczyzny? Sądzę, że tak. Wyni- 58 5' • nie jest tylko źródłem tradycji własnej, tj. określonej lokalnej wspólnoty wiejskiej, ale że jest ona także źródłem tradycji narodowej. B. M i c h ał o w s k a, Pozytywizm, t. II. Na podstawie lektury dzieł Kolberga można sądzić, iż podzielał on zdanie pozostałych współpracowników "Tygodnika Ilustrowanego". Uważam, że właśnie ten fakt zaciążył na wyborze kryteriów. 6~ O. K o l b e r g, Mazou:sze, t. IV, s. 91, 92. �281 280 kałoby to z faktu, że opisany region stał na tym samym poziomie rozwoju gospodarczego, co inne części Puszczy Zielonej, a zajęcia ludności i związana z nimi kultura nie wykazywały w tym czasie zasadniczych różnic. Niewielkie różnice w stroju czy nawet w gwarze, o których wspomina K o l b e r g i które potwierdzają cytaty z prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e W s k i e g o, nie mogły stanowić o zasadniczej odrębności regionalnej. Fakt ten znajduje również potwierdzenie we współczesnych badaniach terenowych. Opisując Kurpiowszczyznę na pierwszym miejscu stawia K 01b e r g kraj. Pod hasłem tym zamieszcza szereg danych o charakterze historyczno-krajoznawczym, o miastach i najważniejszych osadach i wsiach kurpiowskich. Dobór materiału nasunął duże trudności, które wynikały i z niemożności dokładnego poznania terenu przez autora, i z konieczności opierania się na korespondencji, gdy bezpośrednie studia terenowe były niemożliwe. Pozytywnym momentem tej części monografii jest próba przeprowadzenia podziału na Kurpiów nowogrodzkich i ostrołęckich z wysunięciem faktu zróżnicowania gleby jako zasadniczego czynnika w wytworzeniu się odrębności tych grup (l3 i wskazania centrów gospodarczo-handlowych jednej i drugiej grupy ij.l. Jeżeli nawet na podstawie współczesnych badań terenowych stwierdzimy, że mała wioska Wincenta odgrywała w tym okresie większą rolę niż Lipniki, to nie zgodzimy się z K o l b e r g i e m jedynie w drugorzędnym szczególe; nie zmieni się natomiast fakt, że Ostrołęka, Myszyniec i Kadzidło stanowiły ośrodki centnlne dla Kurpiów ostrołęckich, podczas gdy tym samym dla Kurpiów nowogrodzkich były Nowogród, Lomża i Kolno. Należy jednak zauważyć, że powody, dla których K o l b e r g wysuwa pewne osady i miasta na plan pierwszy, nie są w pełni obiektywne. K o l b e r g nie bada przyczyn gospodarczo-społecznych, dla których stały się one ośrodkami dyspozycyjnymi i w związku z tym skupiły w sobie szereg ciekawostek i pamiątek historycznych. Na odwrót - fakt zgromadzenia pamiątek jest dla .~ Tamże, Hł Tamże, s. 29. s. 27-30. K a l b e r g a wystarczającym powodem do wysunięcia ich na pierwszy plan f;~. Sytuację tę można tłumaczyć faktem, że jako miłośnik rzeczy starożytnych K o l b e r g kolekcjonuje ciekawostki historyczne, uparcie zaś wzbrania się od poruszania problematyki historycznogospodarczej. Zauważamy to i w dalszej części jego pracy, a szczególnie w części etnograficznej, gdzie nie korzysta z pomocy historyków, a w in terpretacji zjawisk etnograficznych zdaje się na własne siły. W ogólnej charakterystyce ludu zatytułowanej Kurpie, gdzie opiera się na pracach G a war e c k i e g o, P o ł u j a ń s k i e g o, r;. log e r a i C z a j e w s k i e g o, K o l b e r g określa narodowość i pochodzenie Kurpiów. Ciekawe są jego poglądy na rozszerzanie się osadnictwa mazowieckiego na tereny Kurpiowszczyzny. Przeciwstawiając się tezom o odmiennej narodowości Kurpiów 66 wyraża przekonanie, że jest to "raczej ludność mazowiecka z gęściej już wówczas zaludnionej części Mazowsza, nie zaś obcokrajowa" 67. Wystąpienie przeciwko obcemu pochodzeniu łączy się jednocześnie z przekonaniem autora, któremu daje kilkakrotnie wyraz, że Kurpie nie są to wyłącznie banici, a Kurpiowszczyzna nie jest rodzajem Ukrainy Zadnieprzańskiej, jak uważają niektórzy historycy 68. Twierdzenia te wypływają po części z założenia, że nie różnice w charakterze osadników decydują o rodzaju osadnictwa, lecz że w pierwszym rzędzie jest ono determinowane charakterem kolonizowanego terenu 69. I w tym punkcie K o l b e r g wyprzedził współczesne mu prace niemieckich i angielskich historyków osadnictwa, w pierwszym rzędzie M e i t z e n a 70; tym samym jeszcze przed niemieckimi '1ntropogeografami dał w Polsce wyraz poglądom na rolę środo'.', Tamże, s. 7 i 28. ". Zwolennikami tej tezy byli Tykiel, f,; O. K o l b erg. Mazowsze, t. IV. ,,,.T. Woj c i e c h o w s k i, Chrob·acja, -o O, Kol b e r g, 1I1azotC>'z<', t. IV. s. '"~Por. A. M e i t z e n, Siedelung und Westgermanen, der Kelten, Romer, Haczewski, Osiecki, Połujański. s. 271 n. 65 n. Agrarwesen Finnen ltnd der Slaven, Ostgermanen Berlin 1895. und �282 wiska i jego wpływ na kulturę w sposób, jaki zastosowała później antropogeografia 71. Należy jednak zaznaczyć, że K o l b e r g nie doszedł w swej koncepcji do mechanistycznego determinizmu niemieckiej antropogeografii 72 i według niego środowisko geograficzne nie stworzyło fatalistycznej konieczności warunkującej drogę rozwoju społeczeństw. Poglądy K o l b e r g a i jego współczesnych na środowisko geograficzne były jedynymi założeniami materialistycznymi w badaniach nad społeczeństwem. Odegrały one rolę postępową do czasu, gdy przenika do Polski nowy kierunek, rozpatrujący problem oddziaływania środowiska geograficznego na zasadach materializmu historycznego reprezentowany i propagowany w pierwszym rzędzie przez L. K r z y w i c k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną, że określając sposób bytowania Kurpiów wybiera te cytaty, które podkreślają rolę przemysłów leśnych, a szczególnie gospodarcze i polityczne znaczenie organizacji bartniczej. Sam się na ten temat nie wypowiada, dobór cytatów świadczy jednak, że podzielał zdanie swoich poprzedników, iż bartnicy byli przodkami Kurpiów 73. Pogląd ten pokutował długo we współczesnej nauce. Głos K r z y w i c k i e g o, który próbował dać genezę organizacji bartniczej a, pozostał bez echa; dopiero ostatnio praca H. Ł o w m i a ń s k i e g o 75 przyniosła radykalną zmianę poglądów. Po opisie kraju przechodzi K o l b e r g do opisu mowy. Uważa ją za dowód odrębności grupowej i stawia na pierwszym miejscu przed wszelkimi innymi elementami etnograficznymi. Opisy ubiorów następują w dalszej części pracy K o l b e r g a o Kurpiach. Opisy odzwierciedlają aktualne elementy stroju ze wsi Dudy Puszczańskie koło Myszyńca, bez próby przedstawienia 71 Mam tu na myśli prace następujących autorów: P. V i d a l d e l a BJ.ache, J. Brunhes, L. Fabvre, C. Vallaux. ;2 Por. A. M e i t z e n, dz. cyt., F. R a t z e l, Anthropogeographie, 1882-·· 1891; t e n ż e, Politische Geographie, 1897. ;:] O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. 59 n. '. L. K r z y w i c k i, Kurpie, 1892, "Biblioteka Warszawska", t. CCVII. ;5 H. Ł o w m i a ń s k i, Podstawy formowania się państw słowiańskich, Warszawa 1954, s. 71 n. 283 . l'an Jakkolwiek przyjmujemy, że w latach pokolberJego przem . .. . .. gowskich rozwój regionu Puszczy ZIeloneJ był szybszy mz poprzednio, to nie możemy przypuścić, by zmiany w stroju począwszy od lat trzydziestych, lat zmiennej koniunktury dla Puszczy Zielonej, nie dokonywały się tam w sposób widoczny. Zresztą sam K o l b e r g wysuwa podobną sugestię sięgając do cytatów .J. K i t o w i c z a 76 i Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o 77 celem podkreślenia ewolucji ubioru. Nie próbuje wprawdzie wytłumaczyć jej bliżej, niemniej dosyć duża w porównaniu z innymi działami ilość wzmianek a ubiorze może świadczyć, że autor przywiązywał do tego zagadnienia dużą wagę. Stara się przecież uwzględnić tak ubiór dnia powszedniego, jak i strój świąteczny oraz elementy stroju wskazujące na stan cywilny osób. Wzmianki te są zbyt fragmentaryczne, by można było uogólniać je na cały teren Puszczy, ale i ten opis jest dla nas cenny, wzbogaca bowiem literaturę dotyczącą stroju o jeszcze jedno konkretne źródło, które w połączeniu z tym, co mówią współcześni K o l b e r g o w i pisarze, wskazuje na różnice nawet tak bliskich sobie obszarów, jak Puszcza Ostrołęcka i Nowogrodzka. Omawiając pokarmy i napoje daje K o l b e r g krótki przegląd zaczerpnięty ze wsi Dudy Puszczańskie. Wiadomości podane tutaj łączą się ściśle z tym, co mówi o plonach ziemi kurpiowskiej. Dziwny jedynie może wydać się fakt, że nie uwzględnia szeroko stosowanego zbieractwa i przygotowywania pokarmów z roślin i korzeni zbieranych w lesie. Niskie plony, jakie otrzymywał wieśniak kurpiowski, były powodem częstych głodów, komentowanych szeroko przez prasę codzienną, i one to przede wszystkim były powodem przetrwania na tym terenie prymitywnego zbieractwa aż do okresu pierwszej wojny światowej. Przy opisie wsi (zabudowań) opiera się autor na danych C z aj e w s k i e g o 78 i W ó j c i c k i e g o 79, swoje zaś uwagi podaje ;6 J. K i t o w i c z, Opis obyczajow i zwyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951. ;7 Ł. G o ł ę b i o w s k i. Lud polski; t e n ż e, O ubiorach, Warszawa 1830. ;" W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany", 1881, nr 296, s. 126, 141. ;:. W. W Ó j c i c k i. Zarysy domowe, Warszawa 1842. �285 284 w przypisach. Dotyczą one jedynie szczegółów. W związku z tym można przypuszczać, że budownictwo okresu działalności K o 1b e r g a nie różniło się od form obserwowanych przez W ó j c i ck i e g o. Natomiast trudny do wytłumaczenia jest fakt, że K o 1b e r g przytacza stosunkowo mało dokładne wzmianki C z a j e w-s k i e g o, mimo że zna bardziej wyczerpujący opis Z akr z e ws k i e g o su dotyczący tego samego terenu. Wynikiem pominięcia ostatniego źródła jest bardzo ogólne omówienie samej konstrukcji kurpiowskiego domu mieszkalnego i jego zdobienia. Kultura wnętrza, która wchodzi w skład działu Zabudowania, chata, wstała szerzej uwzglctdniona, aczkolwiek i w tym wypadku ogranicza się autor do zacytowania wspomnianych badaczy, a konkretne wiadomości sprowadzają się jedynie do wyliczenia sprzętów według kolejności ich ustawienia w izbie. O ile poprzednie działy zostały potraktowane bardzo ogólnie i nie dały mimo dużego wkładu pracy autora pełnego obrazu współczesnej K o l b e r g o w i rzeczywistości, jak to możemy wnosić konfrontując materiał kolbergowski z przekazami innych badaczy, o tyle w części dalszej, zatytułowanej bardzo ogólni.e Praca, daje K o l b e r g stosunkowo plastyczny obraz gospodarki wiejskiej na Kurpiach. Dane tego rozdziału nie są oparte na badaniach terenowych, lecz składają się z szeregu umiejętnie dobranych cytatów i wyciągów z prac współczesnych K o l b e rg o w i pisarzy Rl. Rozdział ten dzieli K o l b e r g na "rolę" i "przemysł", co w rzeczy samej odpowiada omówieniu rolnictwa jako głównej podstawy utrzymania i przemysłu jako zajęcia pobocznego. . Mimo widocznego i silnego wpływu, jaki musiała wywrzeć na cytowanych przez niego pisarzy koncepcja stopniowej ewolucji w rozwoju, od myślistwa, łowiectwa i bartnictwa okresu plemiennego do czasów obecnych, i ukoronowanie cywilizacji pojawieniem i ugruntowaniem się rolnictwa jako podstawowej gałęzi gospodarki. to jednak wszyscy autorzy, starając się wiernie opisać za- stany przez siebie stan rzeczy, największe znaczenie przypisują rolnictwu. Myślistwo, bartnictwo i łowiectwo traktują jako formy reliktowe i z wyjątkiem jedynie C z a j e w s k i e g a 82 nie upatrują w ich upadku końca złotego wieku Kurpiowszczyzny. Owszem, ubolewając nad związanym z tym, według nich, upadkiem prostoty obyczajów Kurpiowszczyzny zastanawiają się poważnie nad możliwościami jej ekonomicznego rozwoju. Dla charakterystyki gospodarki rolnej niewątpliwie na1jcenniejszy jest artykuł O l s z e w s k i e'g a ~:? Brakiem jego jest niedokładne określenie terenu, na podstawie jednak nazw wymienionych wsi można wnioskować, że autor opisuje okolicę Myszyńca. Wskazując na rolnictwo jako główną podstawę utrzymania podkreśla rolę hodowli bydła i nierogacizny. Hodowlę tę uznaje za konieczną wobec ograniczonych warunkami naturalnymi możliwości uprawy roli. Prace specjalistów, między innymi artykuł O l s z e w s k i e g o, który starał się dać szczegółową analizę stanu rolnictwa na Kurpiach, mimo zupełnie oczywistych braków, jak np. tłumaczenie niskiego stanu rolnictwa wyłącznie czynnikami naturalnymi, mają ogromną przewagę nad opisami zajęć ludności w ujęciu C z a j ew s k i e g o czy W Ó j c i c k i e g o. Jednakże krajoznawcy i etnografowie z racji swego nastawienia na badanie reliktów dostarczają dużo ciekawych szczegółów o istnieniu, a nawet natężeniu poszcz~gólnych technik::. rzemiosł 84. Dane te są bardzo cenne, gdyż dziś jest nam coraz trudniej odtworzyć sytuację chłopa w okresie przejściowym od feudalizmu do kapitalizmu. IV. MATERIAŁY OSKARA KOLBERGA JAKO ILUSTRACJA WSI KURPIOWSKIEJ K O l b e r g opisuje Kurpiowszczyznę w okresie dla mej niejako przełomowym. Fakt utraty niepodlegości odbił się w sposób wyraźny na ograniczeniu elementów feudalizmu na tym terenie g" ga A. Z akr z e w s k i, Z P"SZCZu Zielonej, "Wisła", 1887. •, O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, 96-109. >0 KULTURY Z LAT 70--80 XIX W. i4 Tamże, Tamże, Tamże, • s. 108, 109 (za Czajewskim). s. 100. s. 108, 109. �287 286 na rzecz wkraczającego kapitalizmu. Rzecznikami jego są najpierw po 1807 r. rząd pruski 85, po włączeniu zaś Kurpiowszczyzny w obręb Królestwa Kongresowego rząd carski 86. Kapitalizm wkracza przede wszystkim w dziedzinę gospodarki leśnej. Impakt jego przedstawia się różnie w zależności od tego, czy reformy przeprowadza rząd pruski 87 czy rosyjski, a nawet w wypadku tego ostatniego dają się wyraźnie wydzielić etapy natężenia tego zjawiska 88. Szczegółowe badania pozwalają wnioskować, że proces walki przeżywającego się ustroju z przesłankami kapitalizmu przebiega niezmiernie powoli. W tym więc wypadku podkreślenie przez K o l b e l' g a wszelkich elementów reliktowych jest niewątpliwie trafne 89. Ilustracją tutaj może być zagadnienie przeżywania się przemysłów leśnych. Można nie zgadzać się z K o l b e l' g i e m co do ujęcia genezy i roli organizacji bartniczej, niemniej trzeba przyznać, że dane o likwidacji tej gałęzi przemysłu obrazują sam proces nader plastycznie. Co więcej, pozwalają uchwycić przyczyny jego zaistnienia 90. Węzłowym zagadnieniem dla regionu kurpiowskiego w tym okresie jest sprawa upadku znaczenia zajęć leśnych i przesta85 Po trzecim rozbiorze Puszcza Zielona przyłączona została do Prus. Rok 1797 zapoczątkował nowy system pruskiej gospodarki lasem. 86 Hząd carski po 181:5 r. utrzymuje w mocy pruskie zarządzenia o likwidacji gospodarki bartniczej w Puszczy. 87 Zasadnicza reforma rządu pruskiego w sprawie reorganizacji gospodarki leśnej na Kurpiach polegała na stopniowym usuwaniu barci i wydzierżawianiu borów dzierżawcom nastawionym na jak największe wykorzystanie dzierżawionych terenów bez trudu wkładów dodatkowych. 8R Na linię polityki carskiej wobec Kurpiów wpłynęły silnie powstania roku 1831 i 1863. Rok 1831 przyniósł zaostrzenie się represji wobec Kurpiów. Pewne ulgi ze strony rządu carskiego. które pozwalały na pozostawienie w Puszczy barci już istniejących w latach 1845-1850, zostały zniesione po powstaniu 1863 roku. . "' Podkreślenie elemęntów reliktowych wydaje się być trafne na terenie Puszczy Kurpiowskiej, nie zabieram jednak głosu w sprawie, czy było ono trafne na innych terenach Polski. >lO Za główną przyczynę upadku bartnictwa uważa się włączenie gospodarki leśnej w orbitę produkcji kapitalistycznej. wienia się prawie wyłącznie na gospodarkę rolniczą· Rol~ictwo .ednak nie mogło być wystarczającym źródłem utrzymama dla kur iów, toteż powstała konieczność szukania dodatkowych źródeł zaro~ku. Lata siedemdziesiąte nie są jeszcze okresem większych migracji, stąd nie mógł ich autor wziąć pod uwagę· K o l b e r g uwzględnił natomiast wszelkie inne próby poszukiwania przez Kurpiów dodatkowego zarobku 91. Nie wydają się mi przypadkowe proporcje, jakie zachodzą między materiałem poświęconym omówieniu zagadnień reliktowych i tych, które mogłyby świadczyć o kształtowaniu się nowej drogi rozwojowej wsi kurpiowskiej. Elementy narastania kapitalizmu w rolnictwie kurpiowskim omawia K o l b e r g na podstawie artykułu O l s z e w s k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną, że o zmianach zachodzących w strukturze gospodarki rolnej mówi K o l b e l' g opierając się na pracach ekonomicznych, a nie ściśle etnograficznych. Mogłoby to świadczyć, że nie uważał tej problematyki za ściśle etnograficzną lub że etnografowie się nią nie zajmowali. Wszędzie tam, gdzie K o l b e r g charakteryzuje elementy ustępującego ustroju i przedstawia nowy porządek rzeczy, odwołuje się do prac specjalistycznych z danej dziedziny; udaje mu się uchwycić specyfikę badanego terenu i pod tym względem monografia jego stanowi cenny przyczynek do dziejów Kurpiowszczyzny. O ile znaczenie czynnika ekonomicznego w rozwoju potraktowane jest przez K o l b e r g a słusznie, to mało zrozumiały wydaje się jego stosunek do faktów etnograficznych, takich jak ubiór, pożywienie, budownictwo. Sposób ujęcia zagadnień ekonomicznychprzez K o l b e r g a jest na ogół dynamiczny, zjawiska jednakŻe etnograficzne przedstawia statycznie. Tło ekonomicznE w ujęciu K o l b e r g a ulega ciągłym przeobrażeniom, natomiast fakty etnograficzne, które stanowią przecież zasadniczy cel jego badań. pozostają wciąż te same, tak jak gdyby wypadki histoO. K o l b erg. M·C/zowsze, t. IV, s. 103 (cytaty zaczerpnięte z pracy W. O l s z e w s k i e g o). s. 108 (Cytaty z pracy W. C z a .i e w s k i e g o). \ll �288 289 ryczne nie wpływały na zmi:1nę w. kul~urze l~do~'ej i .chłop kurpiowski żył tak, jak żyli jego przodkowIe. Wraz:me takle p~wsta.le na skutek wyrwania przez K o l b e r g a faktow etnograficznych z ich naturalnego kontekstu, nie wolno nam bowiem przypuszczać, że nie ulegały one ogóJnym tendencjom rozwojowym; niektóre z nich mogły dłużej opierać się zmianom 92, ale to nie zmienia faktu, że nie należą one do zjawisk statycznych. Jeżeli więc K o l b e r g słusznie podkreślił zmiany zachodzące w strukturze gospodarczej Kurpiowszczyzny, to nie udało mu się przedstawić wplywu tych zmian na kulturę ludową. V. WSPOŁCZESNE MATERIAŁY TERENOWE Z KURPIOWSZCZYZNY Badania terenowe prowadzone w ostatnich latach w Puszczy Zielonej 93 dostarczyły materiału ilustrującego współczesną kulturę materialną wsi kurpiowskiej jak również i dla okresu 18701880 r. ubiegłego stulecia. Badania były prowadzone we wszystkich wsiach, o których możemy przypuszczać, że prowadził tam badania terenowe K o l b erg. Stąd możemy sformułować pytanie: o ile obecny materiał terenowy ilustruje kulturę wsi kurpiowskiej z czasów ~spółczesnych K o l b e r g o w i; o ile wnioski wypływające z niego zgadzają się z tymi, jakie można by wysnuć z jego pracy? Trudnością, na jaką trafia się bezpośrednio po sformułowaniu tego pytania, jest fakt, że opierając się na tradycji ustnej nie możemy cofnąć się poza 1870 r., nie mamy więc materiału porównawczego dla okresu poprzedniego. Powstają poważne trudności, gdy przychodzi stwierdzić, czy okres lat siedemdziesiątych zaznaczył się jakimiś specjalnymi zmianami w Puszczy Kurpiowskiej, czy też kultura w tym okresie nie stanowiła żadnej odrębnej jakości w stosunku do poprzednich. Trudności te są tym większe, że K 01"~ Tak np. budownictwo kurpiowskie mogło się dłużej opierać zmianom ze względu na fakt, że domy przebudov,rywano nie dla fantazji, lecz gdy zmieniano stare siedlisk~ lub zabrakło w nim miejsca dla wciąż powiększającej się rodziny. ,,3 Mam na myśli badania prowadzone od 1954 przez Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie oraz akcję obozów etnograficznych (szkoleniowych) prowadzoną od 1952 roku. b e r g posługuje się źródłami pochodzącymi z różnych lat XIX w. (1842-1881); porównanie więc nasze może być tylko bardzo niepełne; może ono dotyczyć materiałów K o l b e r g a pochodzących z lat 1870-1880, ale nie wcześniejszych. W wypadku jednak, gdy również tradycja potwierdzi istnienie pewnych określonych faktów kulturowych podanych przez K o l b e r g a dla lat 18701880, przez porównanie możemy osiągnąć duże prawdopodobieństwo, że również fakty wcześniejsze są prawdziwe. Należy obiektywnie stwierdzić, że w żadnym wypadku materiał zebrany na Kurpiach przez etnografów współczesnych nie podważył wiadomości podanych przez K o l b e r g a. Jedyną uwagą, jaka się nasuwa, jest ta, że współczesne materiały terenowe dostarczają w wielu wypadkach materiału bardziej pełnego i wszechstronnego. I tak rozpatrując zagadnienie podstawowych źródeł utrzymania ludności kurpiowskiej dowiadujemy się, że już w latach siedemdziesiątych bartnictwo i inne zajęcia leśne należały do romantycznej tradycji. Na ich miejsce wkroczyło bezapelacyjnie rolnictwo. Rolnictwo było ubogie, a ludność posługiwała się dość prymitywnymi narzędziami. Ten niski poziom techniki w rolnictwie łączył się z małą urodzajnością gleby. Współczesne badania terenowe dostarczają nam wiadomości, które K o l b e r g pominął, być może z braku danych lub też uważając za niecelowe podawanie w pracy tego typu co "Lud" materiału omawiającego technikę orki i z tym związane nazewnictwo. Materiałów na ten temat brak również u współczesnych Kol b e r g o w i badaczy-etnografów, poza ogólnikowymi wzmiankami C z a j e w s k i e g o: "orzą tu sochą, bronują broną własnej roboty, młócą cepami i wieją szuflą" 9.1. Wszystkie te szczegóły jednak jeszcze dzisiaj możliwe są do zrekonstruowania, gdyż zachowały się zabytki kultury materialnej z tamtego okresu. Dużo trudniejsza natomiast jest np. sprawa ustroju rolnego, systemu użytkowania pól i systemu dziedziczenia własności rolnej, o czym K o l b e r g również milczy. Są to kwestie obecnie nader trudne do zbadania w te9. 0, K a l b e r g, Mazowsze, 19 "LUd", t. XLII t. IV, s. 107. �renie. Inne znów fakty w terenie istnieją, lecz K o l b e r g o nich nie mówi. Problemy, które omawia K o l b e r g, można by podzielić ze względu na obszerność źródeł na dwie grupy. Do pierwszej z nich należą te, o których niewiele więcej jesteśmy w stanie dowiedzieć się ponad to, co zostało podane przez K o l b e r g a względnie pisarzy, na których się powołuje; do drugiej - te, które potraktowane przez K o l b e l' g a ogólnikowo znajdują możliwie pełną dokumentację w naszych badaniach terenowych. Do działów, które znalazły stosunkowo pełną dokumentację w pracy K o l b e r g a, należy niewątpliwie zaliczyć strój. Niemniej i w tym wypadku możemy dorzucić pewne szczegóły. Jest to· tym bardziej możliwe, że zachowało się dosyć dużo zabytków pochodzących z lat niewiele późniejszych od tych, które omawiał K o l b erg. Np. we wsi Wolkowe znaleziono koszulę przyramkową, liczącą co najmniej 60 lat. Według świadectwa właścicielki ten typ koszul był pospolicie używany, choć jednocześnie znano koszule z podcinanymi pachami. Warto się zastanowić, czy K 01b e l' g nie myśli o koszuli typu przyramkowego mówiąc: "koszula lniana, cienka, na ramionach, kołnierzyku i mankietach wyszyta czerwoną bawełną, pod szyją zapięta szpilką" 95. Taka interpretacja nasuwa się wobec faktu, że obecne badania nie zanotowały na Kurpiach występowania koszul haftowanych na ramionach (przyramku?). Możemy zastanowić ~ię również, o ile Kolbergowska nazwa "chustka wiązana sposobem na zakładkę" odpowiada dzisiejszemu sposobowi wiązania chustki, znanemu pod tą samą nazwą. Wobec braku opisu u K o l b e r g a możemy się opierać jedynie na ustnej tradycji i dopatrywać analogii w znanym nam dzisiaj pod tą nazwą sposobie wiązania. Z innych elementów stroju czółko używane dzisiaj przez dziewczęta nie odpowiada ściśle opisowi, jaki podaje K o l b erg. W tym wypadku różn icę możemy tłumaczyć zmianą mody. Należy zresztą przyznać, że opis K o l b e r g a różni się od wyglądu dzisiejszych czółek jedvnie w nieznacznych szczegółach, a wskazuje na ".' TClllł.:e, s. 82. identyczny materiał, z którego są wykonywane. Biorąc pod uwagę surowiec (tekturę, aksamit, kolorowe papiery) można by wnioskować, że jest to na Kurpiach stosunkowo nowy nabytek, nie dawniejszy niż kurpiowskie wycinanki z papieru (o których K o 1b e r g nie wspomina, choć jak wiemy, były w owym czasie znane). Do zagadnienia haftu w okresie lat 1870, słabo udokumentowanego przez K o l b e r g a, współczesne badania terenowe wnoszą niewiele. Na temat haftu kurpiowskiego zamieszcza K o l b e r g jedynie krótką wzmiankę mówiąc o koszuli haftowanej na ramionach. Szczupłość tych danych zastanawia, czy rzeczywiście haft na Kurpiach był w latach siedemdziesiątych mało rozpowszechniony, jakby to sugerowały obecne badania terenowe, a rozwinął się na większą skalę dopiero w dziewięćdziesiątych latach XIX w. Natomiast stosunkowo dużo materiału przytacza K o l b e r g z zakresu budownictwa. I w tym dziale zachowało się do dzisiaj wiele zabytków. Dzięki nim jesteśmy w stanie odtworzyć nie tylko ten materiał, który występuje u K o l b e r g a, ale możemy dowiedzieć się szczegółów o technice budowania i zdobienia domów. Tak więc uwzględnienie współczesnego materiału terenowego w sensie porównawczym z materiałami K o l b e r g a czyni obraz kultury wsi kurpiowskiej okresu kolbergowskiego bardziej pełnym i wyczerpującym. * Dotychczasowe uwagi na temat znaczenia materiałów O. K o 1b e r g a dla badań nad strukturą materialną wsi kurpiowskiej można zakończyć kilkoma wnioskami: Praca K o l b e r g a została napisana na podstawie jego własnego materiału terenowego lub materiału pozyskanego od wiarogodnych świadków. Materiał zaczerpnięty z drugiej ręki traktuje K o ~b e r g wyrywkowo, dlatego też przy bardziej wyczerpujących studIach nad jego pracą zachodzi konieczność sięgnięcia także do t~kstow oryginalnych. K o l b e r g opisuje głównie teren z pogramcza Kurpiów i Mazurów, stąd materiał i wnioski z niego płynące llustruJą tylko jedną grupę kurpiowską. Grupa ta może bvć uwazema.za reprezentatywną dla całej Kurpiowszczyzny lat "siedemdZIesIątych XIX w. 19< �293 292 Praca K o l b e r g a sygnalizuje jednak nie wszystkie różnice 'regionalne istniejące w obrębie samej Kurpiowszczyzny. Materiał kolbergowski, i to jest jedną z naj słabszych jego stron, nie uwzględnia zagadnienia rozwarstwienia wsi. Pewne ustępy wskazują na istnienie tego zjawiska, jednakże kultura materialna została pokazana w ten sposób, jak gdyby ono w ogóle nie istniało. K o l b e r g daje przegląd tylko kilku działów kultury materialnej, ilustrując je przykładami wybranymi według kryterium reliktowości. Opis tych zjawisk dokonany jest w oderwaniu od całobztałtu gospodarki i kultury. Ogólnie mówiąc materiał kolbergowski ilustruje pewien wycinek kultury materialnej wsi kurpiowskiej z lat 1870-1880. Jest to materiał niepełny, jeśli chodzi o uwzględnienie zróżnicowania terenowego, gospodarczego, zawodowego, klasowego. Nie negując więc autentyczności i wiarogodności materiału kolbergowskiego, niezbędnego dla schronologizowania. pewnych szeregów rozwojowych lub wręcz do upewnienia się co do istnienia faktów notowanych do tej pory w tradycji a odnoszących się do drugiej połowie XIX w., pozostaje tylko ustosunkować się do całości koncepcji K o l b e r g a i wynikaJącej z niej interpretacji faktów. Koncepcja Kolbergowska jest typowa dla połowy XIX w. Wypełniała ona zadanie, jakie przed swoimi ideologami stawiała klasa panująca, stwarzając mit jednego narodu i jednej kultury narodowej. Koncepcja ta wyrosła w zasadzie na gruncie romantyzmu polskiego, stąd jej pozostawanie w tyle w porównaniu z postępowymi wówczas koncepcjami pozytywizmu. Ugodowość K o l b e r g a w traktowaniu stosunków klasowych, ograniczoność w interpretacji zjawisk i przyczyn je wywołujących sprawiły, że koncepcja ta pozostała również w tyle za tą postępową myślą romantyczną, którą reprezentował L e l e wel i jego szkoła. Z punktu widzenia rozwoju nauki postępowy element w tej koncepcji stanowi uwzględnienie materiału etnograficznego jako równorzędnego z historycznym i geograficznym przy badaniu kultury narodowej, a ściślej jej ludowego nurtu. Jeżeli nawet w poszukiwaniu postęPO\\"Ychtradycji w historio- grafii etnografii polskiej omllllemy K o l b e r g a z tej racji, że jego koncepcja i metoda nie stanowiły już w okresie drugiej połowy XIX w. żadnej nowej i postępowej wartości, to nie wolno nam będzie pominąć milczeniem zebranych przez niego materiałów. Tym samym niech mi tu będzie wolno powtórzyć za współ-' czesnym K o l b e r g o w i G log e r e m wezwanie N i e m c ew i c z a: "Drukujmy, co można i czym prędzej: kto wie, jakie klęski czekają nas jeszcze? co raz wyjdzie drukiem, to nie zginie, zostanie dla potomnych i przyczyni się do zachowania życia naszego" 91;. 96 Z. G log e r, Oskar Kolberg, "Tygodnik Ilustrowany", 1881,nr 273, s.78. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29de6fce5f084ec5625b0be44962ed91.pdf c245ec1ef13d12d5cc0ba033bab9057b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:519 Title A name given to the resource Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.61-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA PROBLEM AKULTURACJI W ETNOLOGII Założenia г perspektywy AMERYKAŃSKIEJ teoretyczne P r o b l e m a k u l t u r a c j i jest częścią szerokiego zagadnienia p r z e m i a n k u l ­ t u r o w y c h , które o d przełomu l a t dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia zaczęło skupiać uwagę i zainteresowania etnologów i a n t r o p o l o ­ gów k u l t u r o w y c h . Coraz intensywniejsze o p a n o w y w a n i e przez E u r o p e j ­ czyków i n n y c h kontynentów, zamieszkanych przez l u d y k o l o r o w e , w p r o ­ wadziło w życie t y c h ludów szereg n o w y c h czynników, przekształcają­ c y c h w stosunkowo s z y b k i m czasie i c h t r a d y c y j n e modele k u l t u r o w e . N a terenie A m e r y k i , gdzie masowe osadnictwo l u d z i białych wypierało stopniowo I n d i a n z użytkowanych przez n i c h terenów i pozbawiało pod­ staw gospodarczych, zjawiska te wystąpiły szczególnie jaskrawo, w y w o ­ łując w w i e l u w y p a d k a c h ostre k o n f l i k t y . Konieczność szukania n a j ­ e f e k t y w n i e j s z y c h sposobów rozwiązywania t y c h konfliktów przez czyn­ n i k i a d m i n i s t r a c y j n e stała się — obok zainteresowań badawczych ze s t r o ­ n y etnografów amerykańskich — bodźcem do rozpoczęcia szeroko za­ m i e r z o n y c h , systematycznych badań etnograficznych wśród p l e m i o n indiańskich. N a p i e r w s z y m etapie zainteresowań etnografom przyświecała idea „ratowania" różnorodności k u l t u r autochtonicznych od zapomnienia, toteż całą swoją energię s k u p i l i o n i n a możliwie n a j w i e r n i e j s z y m i najdokład­ n i e j s z y m opisie k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o w oparciu o rzetelne badania terenowe oraz na s t w o r z e n i u s y s t e m a t y k i t y c h k u l t u r . B a d a n i o m t y m patronował Franciszek Boas, którego silna i w y b i t n a indywidualność przez długie l a t a wywierała o g r o m n y wpływ na etnologię amerykańską i kształtowanie się postaw j e j młodszych przedstawicieli. W p ł y w t e n w y ­ rażał się przede w s z y s t k i m silnie zaakcentowanym n u r t e m e m p i r y c z n y m i niechęcią do t w o r z e n i a z b y t pochopnych t e o r i i oraz postawą h u m a n i ­ styczną, stroniącą o d t e n d e n c j i etnocentrycznych. Postawa t a zaznaczyła się również w świadomości wieloaspektowego c h a r a k t e r u k u l t u r y , w po- �62 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA wiązaniu j e j z żywym, k o n k r e t n y m człowiekiem oraz w dążeniu do współpracy z i n n y m i specjalistami, j a k językoznawcy, archeologowie, psycholodzy i i n n i , przez organizowanie badań zespołowych. Stopniowo jednak badacze t e r e n o w i n a p o t y k a l i coraz liczniejsze ślady p r z e m i a n poszczególnych elementów czy kompleksów k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonywały się w obrębie jednego nawet pokolenia, t a k że coraz t r u d ­ niejszym zadaniem stawało się odwarstwienie t y c h przekształceń, w celu dotarcia do p i e r w o t n y c h f o r m k u l t u r y . Stopniowo zainteresowania etno­ logów zaczęły się przenosić z k u l t u r t r a d y c y j n y c h na same procesy prze­ obrażeń. Już w końcu l a t dwudziestych, a zwłaszcza w latach t r z y d z i e ­ stych, pojawia się coraz więcej p u b l i k a c j i , których t e m a t e m jest zmiana k u l t u r o w a . Coraz częściej też zaczyna być w użyciu t e r m i n a k u l t u r a c j a , choć różni a u t o r z y nadają m u nieco odmienne znaczenia. W amerykańskiej l i t e r a t u r z e w języku hiszpańskim j a k o s y n o n i m a k u l t u ­ r a c j i pojawia się t e r m i n „transkulturacja", w etnologii b r y t y j s k i e j odpo­ w i e d n i k i e m j e j jest określenie ,,culture-contact". Narasta konieczność bliższego zdefiniowania t e r m i n u i sformułowania założeń badawczych. W t y m celu w 1935 r . powołana zostaje k o m i s j a p r z y Social Science Research C o u n c i l , w składzie: M . J . Herskovits, R a l p h L i n t o n i Robert Redfield, która w m e m o r a n d u m o p u b l i k o w a n y m w „American A n t h r o p o l o g i s t " orzeka, że „akulturacja obejmuje t e zja­ wiska, które zachodzą wówczas, k i e d y g r u p y jednostek posiadające różne k u l t u r y wchodzą ze sobą w ciągły, bezpośredni k o n t a k t , z wynikającymi stąd z m i a n a m i w r o d z i m y c h wzorach k u l t u r o w y c h obu g r u p l u b jednej z n i c h " . I d a l e j : „Tak określoną akulturację należy odróżniać od z m i a n k u l t u r o w y c h ( c u l t u r e change), których jest ona t y l k o j e d n y m aspektem, i od asymilacji, będącej n i e k i e d y pewną fazą a k u m u l a c j i . Należy ją rów­ nież odróżniać o d d y f u z j i , która występując w e wszystkich p r z y p a d k a c h a k u l t u r a c j i , jest nie t y l k o z j a w i s k i e m często zachodzącym poza t y p a m i k o n t a k t u między g r u p a m i l u d z k i m i określonymi w powyższej d e f i n i c j i , lecz stanowi jednocześnie t y l k o jeden aspekt procesu a k u l t u r a c j i " . 1 To bardzo ogólnikowe i nieostre określenie a k u l t u r a c j i nie mogło roz­ wiązać istniejących trudności i nieporozumień. Z d a w a l i sobie z tego sprawę sami autorzy. W parę l a t później (1940) L i n t o n w s w y c h teore­ t y c z n y c h rozważaniach na temat zjawisk związanych z procesem a k u l t u ­ r a c j i w tomie Acculturation in Seven American Indian Tribes , posługu2 1 Study R. Redfield, of Acculturation, R . L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Momerandum „Americas A n t h r o p o l o g i s t " , t. 38: 1936, s. 149—152. for the R . L i n t o n , Acculturation in Seven American Indian Tribes, N e w Y o r k — L o n d o n 1940; rozdz. V I I I , s. 463—482; rozdz. I X , s. 483—500; rozdz. X , s. 501 n. — n a p i s a n e p r z e z L i n t o n a , poświęcone t e o r e t y c z n y m rozważaniom n a t e m a t z m i a n y kulturowej i akulturacji. 1 �P R O B L E M A K U L T U R A C J I W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 63 jąc się nadal tą definicją, podkreśla jednocześnie j e j niedoskonałość, lecz czuje się zarazem bezradny wobec p r o b l e m u bardziej precyzyjnego j e j sformułowania. Definicja t a nie mówi n i c o naturze zjawisk, które mają być przed­ m i o t e m badań — wydziela je jedynie pośrednio z szerszego zakresu ana­ logicznych procesów przez określenie t y p u s y t u a c j i , w j a k i e j one zacho­ dzą. Chodzi więc t u nie o jakiś i n n y , specyficzny rodzaj zjawisk j a k o p r z e d m i o t a k u l t u r a c j i , lecz j e d y n i e o specyficzne w a r u n k i ich powsta­ w a n i a . Jednak w a r u n k i te n i e zostały również dostatecznie jasno sprecy­ zowane, n i e jest b o w i e m dla badacza w terenie oczywiste, co należy rozumieć przez „ciągły, bezpośredni k o n t a k t " , określenie zaś „grupy j e d ­ nostek" pozostawia również bardzo szerokie możliwości i n t e r p r e t a c y j n e , zwłaszcza wobec wysoce zróżnicowanych f o r m k o n t a k t u l u d z i białych z t u b y l c a m i różnych kontynentów. Czy na przykład paroosobową p l a ­ cówkę misyjną, działającą przez dłuższy czas i wprowadzającą szereg z m i a n w k u l t u r z e t u b y l c z e j , należy uważać za c z y n n i k a k u l t u r a c y j n y ? A l b o wpływ na tę kulturę wywołany przez periodycznie powtarzające się przybijanie statków z w y t w o r a m i c y w i l i z a c j i europejskiej — czy może być uz n a n y za przejaw a k u l t u r a c j i ? i t d . J a k k o l w i e k określenie a k u l t u r a c j i za pomocą szczególnej sytuacji k u l t u r o w e j , której jest ona następstwem, może budzić szereg zastrzeżeń, miało ono — i t o należy z naciskiem podkreślić — dużej w a g i znaczenie praktyczne dla a n a l i z y d y n a m i k i procesu z m i a n k u l t u r o w y c h . Sytuacja określona w d e f i n i c j i jako „wejście w trwały, ciągły i bezpośredni k o r i t a k t g r u p l u d z k i c h o różnej k u l t u r z e " stwarzała w a r u n k i powstawania zjawisk związanych z wymianą wpływów k u l t u r o w y c h i ze zmianą k u l ­ turową w i c h najbardziej zróżnicowanej i różnorodnej postaci, dostar­ czając dzięki t e m u m a k s y m a l n y c h ilości bodźców zmianotwórczych w w i e l u dziedzinach życia. W i n n y c h t y p a c h k o n t a k t u bodźce te działają najczęściej nierównomiernie w zakresie p e w n y c h t y l k o elementów czy zespołów k u l t u r o w y c h bądź docierając do niektórych t y l k o f r a k c j i spo­ łeczeństwa. Oczywiście t a k a szeroka możliwość w y b o r u nie oznacza jeszcze, że w y m i a n a dokonuje się istotnie we w s z y s t k i c h dziedzinach k u l ­ t u r y . Zapożyczaniem elementów k u l t u r o w y c h rządzi zawsze zasada se­ l e k c j i , o czym będzie jeszcze m o w a później. Jednocześnie d o k o n y w a n i e się zmian zachodzi w t y c h w a r u n k a c h , zwłaszcza p r z y dość częstym w bezpośrednim s t y k u k u l t u r występowaniu p r e s j i w y w i e r a n e j przez grupę dominującą, w stosunkowo s z y b k i m tempie. Jest to więc d l a e t n o ­ grafa j a k b y sytuacja l a b o r a t o r y j n a , w której w p r a w d z i e nie m a on swo­ body eksperymentowania, ale może chwytać „na gorąco" mikrodynamikę procesów k u l t u r o w y c h w drodze bezpośrednich obserwacji. A proces zmian k u l t u r o w y c h , rządzące n i m p r a w a i typologia występujących �64 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA w n i m zjawisk są wszakże głównym przedmiotem zainteresowań badaczy związanych z p r o b l e m a m i a k u l t u r a c j i . Podkreśla t o m . i n . Herskovits w Man and His Works . W y r a z e m idących w t y m k i e r u n k u wysiłków badawczych jest szukanie odpowiedzi na p y t a n i a : j a k się t o dzieje, k i e d y się zdarzyło, gdzie zostało zapoczątkowane, przez kogo zmiana została w y ­ wołana, dlaczego z m i a n y w różnych grupach l u d z i zachodzą w różny sposób względnie: dlaczego różne g r u p y l u d z i i różne dziedziny k u l t u r y są niejednakowo podatne na z m i a n y i t p . 3 Ponieważ p o d s t a w o w y m z j a w i s k i e m zachodzącym we' wszystkich p r o ­ cesach a k u l t u r a c j i jest dyfuzja, łatwo nasuwać się może wątpliwość, czy istnieje w g r u n c i e rzeczy między t y m i pojęciami jakaś istotna różnica. Świadom t e j trudności H e r s k o v i t s stara się w cytowanej przed chwilą p r a c y znaleźć linię demarkacyjną między nie t y l e może s a m y m i poję­ ciami, których ogólne i nieostre rozróżnienie podane zostało p r z y d e f i n i c j i , ile raczej postawami badawczymi z t y m i d w o m a oznaczeniami związa­ n y m i . Stwierdza on, że rozgraniczenie t a k i e da się przeprowadzić j e d y n i e w kategoriach metodologicznych. Pojęcie d y f u z j i , jego zdaniem, wiązało się przez szereg l a t z analizą podobieństw i różnic między k u l t u r a m i l u ­ dów niepiśmiennych, a więc pozbawionych źródeł historycznych. Analiza ta służyła z k o l e i za podstawę do wnioskowania ex post o zachodzących w przeszłości między t y m i l u d a m i k o n t a k t a c h . Z t e r m i n e m „akulturacja" wiąże się badanie t a k i c h przypadków t r a n s m i s j i elementów k u l t u r o w y c h , które mogą być w pełni udokumentowane i podlegają bądź badaniom bez­ pośrednim, bądź za pomocą danych d o k u m e n t a l n y c h , albo też p r z y zasto­ sowaniu obu t e c h n i k jednocześnie. T a k więc, k o n k l u d u j e Herskovits, d y fuzjonizm jest badaniem dokonanych t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h , podczas gdy a k u l t u r a c j o n i z m zajmuje się badaniem t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h w procesie i c h d o k o n y w a n i a się. Badania a k u l t u r a c y j n e opierają się na k o n k r e t n y c h k o n t a k t a c h h i s t o r y c z n y c h , które, jeśli nie dadzą się a k t u a l n i e zaobserwować, mogą być odtworzone na podstawie dokumentów histe­ r y c z n y c h . Zaistniała w związku z t y m konieczność b l i s k i e j współpracy etnografów z h i s t o r y k a m i , która w efekcie doprowadziła do powstania tzw. metody etnohistorycznej. T e n k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y aspekt badań a k u l t u r a c j o n i s t y c z n y c h jest mocno podkreślany, w szczególności przez Herskovitsa. 4 Rozbieżności między d y f u z j o n i z m e m i a k u l t u r a c j o n i z m e m sięgają zresztą znacznie szerzej. J a k k o l w i e k t e n o s t a t n i różni się o d f u n k c j o n a l i z m u i s t r u k t u r a l i z m u (będących w p e w n y m sensie reakcją na a t o m i - 3 pology, 4 M. J . H e r s k o v i t s , Man and His Works. N e w Y o r k 1956; rozdz. 31, s. I b i d e m , s. 525. S23—541. The Science of Cultural Anthro­ �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 65 AMERYKAŃSKIEJ styczno-mechanistyczny sposób widzenia zjawisk k u l t u r o w y c h oraz spek u l a t y w n y h i s t o r y c y z m dyfuzjonistów) d y n a m i c z n y m , a nie s t a t y c z n y m , u j m o w a n i e m k u l t u r y , t o jednak świadomość znaczenia f u n k c j i i s t r u k ­ t u r y w badaniach k u l t u r o w y c h występuje wśród akulturacjonistów bardzo silnie . Ponadto a k u l t u r a c j o n i z m kładzie m o c n y akcent na rolę czynników psychicznych w procesie z m i a n k u l t u r o w y c h . Wszystkie i n ­ terpretacje k u l t u r y jako s u m y elementów albo i c h k o n f i g u r a c j i wzglę­ dnie jako odrębnej płaszczyzny zjawisk, związanej w p r a w d z i e z czło­ w i e k i e m , ale w stosunku do niego nadrzędnej i rządzonej własnymi, o b i e k t y w n y m i p r a w a m i (Kroeber, L . C. W h i t e — w s k r a j n y m w y d a n i u d e t e r m i n i z m u k u l t u r o w e g o ) pomijały w s w y c h zainteresowaniach i n d y ­ widualną osobowość ludzką. Na postawę tę w dużym stopniu wpłynęły w p e w n y m okresie behaviorystyczne tendencje psychologii amerykań­ skiej do absolutyzacji czynników s o c j o - k u l t u r o w y c h w kształtowaniu się osobowości. W t y m r e d u k c j o n i s t y c z n y m r o z u m i e n i u łatwo było przyjąć osobowość po p r o s t u jako funkcję k u l t u r y , a zatem pominąć ją j a k o jeden z czynników a k t y w n i e uczestniczących w kształtowaniu t e j k u l ­ t u r y . Człowiek występował jako „dziedzic", „nosiciel" k u l t u r y , ale n i e jej twórca. K o n c e n t r a c j a u w a g i badawczej na d y n a m i c z n y m charakte­ rze k u l t u r y , na zachodzących w niej zmianach, musiała poprzez w i e l o ­ stronną analizę czynników leżących u podstaw t y c h zmian zwrócić u w a ­ gę na twórczość i wynalazczość l u d z i j a k o jeden z t y c h czynników. Se­ l e k t y w n y stosunek jednostek i g r u p l u d z k i c h do poszczególnych zja­ w i s k , większa l u b mniejsza elastyczność w procesie przystosowywania się do z m i a n i t p . p r z e j a w y wymagały również uwzględnienia czynników psychologicznych. T a k więc zagadnienie osobowości stało się j e d n y m z ważnych kierunków badawczych w r a m a c h a k u l t u r a c j i i znalazło w i e l u zwolenników (m. i n . I . H a l l o w e l l , C. K l u c k h o h n , V. B a r n o u w ) . Stopniowo wyłonił się j a k b y odrębny n u r t w łonie a k u l t u r a c j o n i z m u , z w a n y „Culture a n d P e r s o n a l i t y A p p r o a c h " . 5 „Jeśli chcemy zrozumieć p r z y c z y n y zmian, jeśli p r a g n i e m y znaleźć odpowiedzi na p y t a n i e »dlaczego« w k u l t u r z e , m u s i m y szukać i c h w psy­ chologii z m i a n y " — pisze Herskovits w rozdziale poświęconym proce­ som zmian k u l t u r o w y c h , w t o m i e The Science of Man in the World Crisis w y d a n y m pod redakcją L i n t o n a . W ciągu l a t czterdziestych i pięćdziesiątych ukazała się ogromna ilość p u b l i k a c j i poświęconych procesom a k u l t u r a c j i , wynikłym z k o n ­ t a k t u ludów niepiśmiennych, głównie I n d i a n amerykańskich, z c y w i l i 6 5 M. J. H e r s k o v i t s , Anthropology, 6 The Significance R. L i n t o n , The Science of M . J . H e r s k o v i t s , The Processes 5 — Etnografia of the Study of Acculturation for „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 39: 1937. P o l s k a , t. X Man in of Cultural the World Change, Crisis, New Y o r k 1945; s. 143—170; c y t . ze s. 163. �66 KRYSTYNA MAŁKOWSKA zacją europejską, bądź zachodzącym w grupach imigrantów z różnych krajów E u r o p y , bądź też związanym z procesami u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a ­ lizacji. X X I X Międzynarodowy K o n g r e s Amerykanistów, który odbył się w 1949 г., został poświęcony przede w s z y s t k i m zagadnieniu a k u l t u ­ racji. Wobec stale wzrastającej ilości materiałów e m p i r y c z n y c h coraz bardziej paląca stawała się potrzeba opracowania właściwych i u j e d n o l i ­ conych r a m teoretycznych. N a Międzynarodowym S y m p o z j u m A n t r o ­ pologicznym zorganizowanym w 1952 r . przez W e n n e r - G r e n Founda­ t i o n ożywiona i pełna k o n t r o w e r s j i dyskusja, poświęcona m . i n . p r o b l e ­ m o m a k u l t u r a c j i , była w y r a z e m różnych postaw badawczych i i n t e r ­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h . D y s k u s j a o p u b l i k o w a n a została w tomie An Appraisal of Anthropology Today, w y d a n y m w 1953 г. W t y m sa m y m r o k u The Social Science Research C o u n c i l wychodząc z założenia, że „staranna analiza s y t u a c j i a k u l t u r a c y j n y c h i i c h następstw daje n a m najlepszy materiał do zrozumienia d y n a m i k i k u l t u r y " , zorganizowała l e t n i e s e m i n a r i u m poświęcone sprawom a k u l t u r a c j i , którego zadaniem miało być bodaj wstępne uporządkowanie dotychczasowego chaosu poję­ ciowego w zakresie badań z m i a n k u l t u r o w y c h . S e m i n a r i u m odbyło się na U n i w e r s y t e c i e S t a n f o r d z k i m w K a l i f o r n i i , a udział w n i m wzięli: H . G. B a r n e t t (antropolog k u l t u r o w y ) , L e o n a r d B r o m m (socjolog), B. J . Siegel (antr. k u l t . ) , E v o n Z. Vogt (antr. k u l t . ) i James B . Watson (antr. k u l t . ) . Podsumowanie wniosków ukazało się w „American A n t h r o ­ pologist" . Została t a m na n o w o sformułowana definicja, określająca akulturację j a k o „zmianę kulturową wywołaną przez związek (conjunc­ tion) d w u l u b więcej a u t o n o m i c z n y c h systemów k u l t u r o w y c h " . A u t o n o ­ m i c z n y system k u l t u r o w y — precyzują to pojęcie a u t o r z y — „jest to system samowystarczalny, t j . t a k i , który dla swego istnienia n i e potrze­ buje uzupełniającego, wzajemnego, podporządkowanego czy innego koniecznego powiązania z d r u g i m systemem", krótko mówiąc t a k i , który „nie potrzebuje innego systemu d l a swego stałego f u n k c j o n o w a ­ n i a " . A u t o r z y rozumieją go j a k o s y n o n i m używanego w l i t e r a t u r z e antropologicznej t e r m i n u „kultura". 7 L 8 P r z y t a k i m sformułowaniu „zmiany wywołane k o n t a k t a m i między e n k l a w a m i e t n i c z n y m i a otaczającymi j e społeczeństwami dają się określić j a k o a k u l t u r a c y j n e , podczas g d y z m i a n y zachodzące w w y n i k u i n t e r a k c j i między p a r t i a m i , k l a s a m i społecznymi, g r u p a m i z a w o d o w y m i i i n n y m i w y s p e c j a l i z o w a n y m i k a t e g o r i a m i w łonie jednego społeczeń1 S . T a x , L . С. Anthropology 8 Today, Acculturation: 1954 n r 6 (973). E i s e 1 e у, I. E o u s e, C . F . V o e g e 1 i n, An Appraisal of C h i c a g o — I l l i n o i s 1953, w y d . 3, 1955; rozdz. V I I I , s. 125—141. An Exploratory Formulation, „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 56: �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 67 s t w a nie wchodzą w zakres a k u l t u r a c j i . T a k więc socjalizacja, u r b a n i ­ zacja, i n d u s t r i a l i z a c j a i sekularyzacja nie są procesami a k u l t u r a c y j n y m i , jeżeli n i e zachodzą na skutek oddziaływań międzykulturowych" . Szeroki zakres dotychczasowego t e r m i n u „grupy jednostek" został więc zwężony do „autonomicznych systemów k u l t u r o w y c h " , co w obec­ n y m układzie stosunków gospodarczych n a k u l i ziemskiej w y d a j e się ograniczać zakres zainteresowań do stosunkowo już n i e l i c z n y c h k u l ­ t u r t u b y l c z y c h , które można jeszcze uzrjać za samowystarczalne. Wspomniane wyżej e n k l a w y etniczne j e d y n i e w niektórych p r z y p a d k a c h pod t o k r y t e r i u m dadzą się podciągnąć. Zastrzeżenia te są jednak słusz­ ne j e d y n i e z aktualnego p u n k t u w i d z e n i a ; zależności, j a k i e o b s e r w u j e m y dzisiaj, są już b o w i e m w y n i k i e m w i e l o l e t n i c h wpływów a k u l t u r a c y j n y c h , które zaszły w rezultacie h i s t o r y c z n y c h kontaktów i specyficz­ n y c h układów p o l i t y c z n y c h . Początkowe nawiązania kontaktów można b y przyjąć za p u n k t y b l i s k i e 0 n a hipotetycznej s k a l i a k u l t u r a c j i , n a którym t o etapie wchodzące w grę systemy k u l t u r o w e mogły mieć isto­ t n i e c h a r a k t e r autonomiczny. 9 W w y p o w i e d z i uczestników s e m i n a r i u m stanfordzkiego daje się zauważyć p e w i e n odwrót o d n i e k i e d y z b y t i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h t e n ­ dencji psychologizujących. „Jest rzeczą oczywistą — piszą o n i — że z empirycznegol p u n k t u widzenia, nosicielami k u l t u r y i pośrednikami w każdym procesie k u l t u r o w y m są j e d n o s t k i . Badaczy k u l t u r y j e d n a k interesują j e d n o s t k i j a k o c z y n n i członkowie społeczeństwa oraz wspólne i m w z o r y zachowań, składające się n a zespół zwyczajów. W k o n s e k w e n ­ c j i j a k k o l w i e k j e d n o s t k i zmieniają swoje n a w y k i działań i przekonań pod wpływem obcych f o r m , t o j e d n a k t y m , co podlega a k u l t u r a c j i , jest zespół zwyczajów danego społeczeństwa, do którego j e d n o s t k i te n a ­ leżą" . Rezultatem takiego ujęcia jest pomniejszenie znaczenia osobo­ wości w procesach a k u l t u r a c y j n y c h n a rzecz ról społecznych. N i e m n i e j pojęcie osobowości zdołało się już t a k mocno zrosnąć z badaniem zmian k u l t u r o w y c h i zająć t a k poczesne w t y c h badaniach miejsce, że uczestnicy s e m i n a r i u m poświęcają m u również uwagę w swojej d y s k u ­ sji, kładąc p r z y t y m nacisk n i e n a strukturę czy orientację osobowości, lecz n a stopień i n t e r n a l i z a c j i p o d s t a w o w y c h wartości (basic values) i za­ kres, w j a k i m funkcjonują one j a k o m e c h a n i z m y selekcyjne w a k u l t u ­ r a c j i , wpływając n a akceptację j e d n y c h elementów, a odrzucanie i n n y c h . Na t l e zagadnień a k u l t u r a c y j n y c h wyłoniły się d w a zasadnicze t y p y osobowości -— osobowość t y p o w a , najczęściej spotykana, t z w . modal personality, i osobowość n i e t y p o w a , deviant personality, W o s t a t n i c h cza10 9 10 Ibidem. Ibidem. �68 KRYSTYNA MAŁKOWSKA sach wiele zainteresowania poświęcono osobowości n i e t y p o w e j , czy j e d ­ nak właśnie deviant personality jest szczególnie a k t y w n y m c z y n n i k i e m w zmianach k u l t u r o w y c h , pozostaje na razie sprawą otwartą. Z badaniem a k u l t u r a c j i wiąże się t a k w i e l k a ilość zagadnień i roz­ różnień pojęciowych, że niepodobna w krótkim a r t y k u l e dać i c h z g r u b ­ sza bodaj usystematyzowany przegląd. Najogólniej rzecz biorąc, można wydzielić 4 aspekty badań a k u l t u r a c y j n y c h , są t o : 1) c h a r a k t e r y s t y k a kontaktujących się ze sobą systemów k u l t u r o ­ w y c h ze szczególnym zwróceniem u w a g i na typologię k u l t u r ze wzglę­ d u n a i c h zachowanie się w w a r u n k a c h k o n t a k t u ; 2) określenie c h a r a k t e r u s y t u a c j i k o n t a k t o w e j ; 3) analiza w z a j e m n y c h związków, j a k i e ustalają się między t y m i kulturami; 4) badanie procesów k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u t y c h związków. Złożoność i wielowarstwowość t y c h procesów postawiła etnografów wobec konieczności nawiązania współpracy z przedstawicielami i n n y c h d y s c y p l i n , a więc przede w s z y s t k i m h i s t o r y k a m i , socjologami, psycholo­ gami, językoznawcami, ekonomistami, a ostatnio coraz częściej również z p s y c h i a t r a m i . Niektóre f o r m y współpracy doprowadziły, j a k już mó­ wiliśmy, do u t w o r z e n i a się w pewnej mierze a u t o n o m i c z n y c h nurtów w r a m a c h a k u l t u r a c j o n i z m u . D o t a k i c h młodych, ale d y n a m i c z n y c h , o d ­ gałęzień należą badania n a d systemami wartości (C. K l u c k h o h n , F. R. K l u c k h o h n , F. L . Strodtbeck i in.) oraz modne ostatnio badania etnopsychiatryczne ( M . Opler, W . C a u d i l l , D . L e i g h t o n , E. D . W i t t k o w e r , A. I . H a l l o w e l l i in.), których zainteresowania obejmują między i n n y m i w p ł y w a k u l t u r a c j i n a zdrowie psychiczne w różnych społeczeństwach i kulturach. Badanie a k u l t u r a c j i w aspekcie poszczególnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h w y m a g a najczęściej stosowania wyspecjalizowanych t e c h n i k , wła­ ściwych t y m d y s c y p l i n o m . M e t o d y stosowane powszechnie p r z y a n a l i ­ zie z m i a n a k u l t u r a c y j n y c h obejmują przede w s z y s t k i m źródła histo­ ryczne (niekiedy również dane archeologiczne), świadectwa starych i n ­ formatorów, bezpośrednią obserwację procesów zmian k u l t u r o w y c h oraz analizę porównawczą. A n a l i z y porównawcze procesów z m i a n a k u l ­ t u r a c y j n y c h , dokonujących się w różnych w a r u n k a c h , pozwoliły w y ­ odrębnić pewne powtarzające się mechanizmy i zjawiska procesom t y m towarzyszące. T a k więc na przykład działanie k o n t a k t u k u l t u r o w e g o w k i e r u n k u zmianotwórczym dało się ująć w 4 zasadnicze t y p y : 1) zmia­ na środowiska ekologicznego; 2) transfer elementów k u l t u r o w y c h ; 3) d y ­ fuzja „bodźcowa" (stimulating diffusion), polegająca n i e n a przenoszę- �PROBLEM AKULTURACJI W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 69 n i u elementów k u l t u r o w y c h , lecz jedynie na zapłodnieniu wyobraźni twórczej; 4) w p ł y w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i w z o r a m i k u l t u r o w y m i na rozwój k r y t y c y z m u w stosunku do własnej k u l t u r y . Z m i a n a środowiska ekologicznego, zaliczana — obok czynników de­ mograficznych — do p o z a k u l t u r o w y c h wyznaczników zmian k u l t u r o ­ w y c h , stwarzając potrzebę szybkiej adaptacji do n o w y c h warunków b y w a nieraz przyczyną bardzo drastycznych przeobrażeń w k i e r u n k u f o r m o w a n i a się nowego modelu k u l t u r y . Proces wprowadzenia nowego elementu do k u l t u r y dokonuje się sto­ p n i o w o ; L i n t o n wyróżnia 3 etapy tego zjawiska: a) akceptację, b) roz­ powszechnienie i c) modyfikacje przystosowawcze w stosunku do całości k u l t u r y biorącej, prowadzące w końcowym stadium do całkowitej i n t e ­ g r a c j i . Akceptacja n o w y c h elementów zależy o d całego szeregu i n t e r ferujących ze sobą czynników, t a k i c h j a k użyteczność, zgodność z istnie'jącym modelem k u l t u r y (dopasowanie), względy prestiżowe, potrzeba nowości i t p . Dużą rolę grają t u również postawy g r u p wobec siebie: stosunek p o d z i w u , s y m p a t i i , wrogości, lęku, poczucie wyższości l u b niż­ szości. Na przykład g d y grupa zawojowana pozostaje we w r o g i c h sto­ sunkach z najeźdźcą bez nadziei w y z w o l e n i a się, w y t w a r z a się sytuacja n a j m n i e j sprzyjająca t r a n s f e r o w i k u l t u r o w e m u ( b i e r n y opór). Prze­ c i w n i e dzieje się w p r z y p a d k u poczucia niższości połączonego z podzi­ w e m d l a g r u p y dominującej; przejmowanie wzorów k u l t u r o w y c h łączy się wówczas z poczuciem zwiększonego prestiżu i dokonuje się szybko. W i e l k i e znaczenie ma również prestiż osób czy odłamów społeczeństwa pośredniczących w przenoszeniu się i rozpowszechnianiu wzorów k u l t u ­ r o w y c h , oczywiście, jeśli u g r u p o w a n i a te (np. w a r s t w a elitarna) z o d ­ rębnych względów prestiżowych nie starają się t e m u przeciwstawić, zastrzegając sobie do wyłącznego użytku pewne w z o r y ubierania się, sposoby zachowania i t p . 11 Jak w y n i k a z obserwacji, jedne elementy k u l t u r o w e zostają prze­ noszone szybciej, i n n e z dużym opóźnieniem l u b wcale. Najszybciej przejmowane bywają elementy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j (narzędzia, p r z e d m i o t y użytkowe, ozdoby), znacznie t r u d n i e j przenoszą się w z o r y zachowań, najoporniej natomiast dokonuje się przenikanie t y c h ele­ mentów, które n i e dadzą się zaobserwować. Przejmowanie i c h w y m a g a środków k o m u n i k a c j i zdolnych do wyrażania a b s t r a k c j i ; i m bardziej a b s t r a k c y j n y jest charakter elementu k u l t u r o w e g o , t y m t r u d n i e j doko­ n u j e się jego przekazywanie. F o r m a przenosi się znacznie łatwiej niż treści, co powoduje, że zapożyczone f o r m y uzyskują z w y k l e nowe sko1 1 Linton, Acculturation in Seven..., rozdz. V I I I . �70 KRYSTYNA MAŁKOWSKA jarzenia treściowe, dopasowane do nowego k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o . B a r ­ dzo często z przeniesieniem dokonuje się również zmiana f u n k c j i . W w a r u n k a c h swobodnej w y m i a n y k u l t u r o w e j , podobnie j a k w p r o ­ cesie e w o l u c y j n y c h zmian endogennych, nie powstają na ogół l u k i w zaspokajaniu różnorodnych potrzeb społeczeństwa: stare elementy ulegają całkowitemu w y p a r c i u wówczas dopiero, g d y wszystkie i c h f u n k c j e zostają w pełni, często e f e k t y w n i e j , przejęte przez nowe f o r m y . Proces t e n ulega z w y k l e bardzo s i l n y m zakłóceniom w w a r u n k a c h pod­ porządkowania i nadrzędności jednego społeczeństwa względem drugiego p r z y stosowaniu różnych f o r m p r z y m u s u , zwłaszcza zakazów w stosunku do t r a d y c y j n y c h zwyczajów i i n s t y t u c j i . Sytuacje t a k i e często p r o w a ­ dzą do zupełnej dezintegracji, a co n a j m n i e j znacznej dezorganizacji całego systemu k u l t u r o w e g o . W l i t e r a t u r z e etnograficznej wiele można na t o znaleźć przykładów, wymieńmy choćby zakaz urządzania p o t l a czów u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej albo wytępienie najazdów z b r o j n y c h na l u d y sąsiedzkie u Tuaregów, które całkowicie podważyło i c h system prestiżowo-ma j a t k o w y związany z p r a ­ w e m zawierania małżeństw i w dalszej konsekwencji stało się c z y n n i ­ kiem depopulacyjnym. Wśród w i e l k i e j l i c z b y zmiennych, j a k i e wpływają na przebieg i w y ­ n i k i a k u l t u r a c j i , duże znaczenie mają t y p y systemów k u l t u r o w y c h j a k o całości. Istnieje cały szereg t y p o l o g i i k u l t u r o p a r t y c h na bardzo róż­ n y c h k r y t e r i a c h (np. p r y m i t y w n e — cywilizowane, wiejskie — miejskie, homogeniczne — heterogeniczne l u b pluralistyczne, statyczne — dyna­ miczne, a k t y w n e — passywne, dionizyjskie — apollińskie i t d . ) ; w zasto­ sowaniu do o m a w i a n y c h t u zjawisk istotne jest k r y t e r i u m podatności na z m i a n y . Można więc mówić o względnej giętkości ( f l e x i b i l i t y ) , c z y l i zdolności adaptacyjnej w stosunku do zmian, w przeciwieństwie do sztywności ( r i g i d i t y ) systemów, których t z w . próg t o l e r a n c j i n a z m i a n y jest bardzo n i s k i ; systemy „sztywne" są z w y k l e bardziej homogeniczne i odznaczają się n a ogół znacznie wyższym stopniem i n t e g r a c j i niż k u l ­ t u r y ..flexible", ale też w p r z y p a d k u intensywnego n a p o r u z m i a n u l e ­ gają często zupełnemu załamaniu. I n n y d y c h o t o m i c z n y podział odróżnia k u l t u r y o t w a r t e od zamkniętych, izolujących się od p e n e t r a c j i ze­ wnętrznych całym szeregiem mechanizmów, j a k między i n n y m i u t r u d ­ nianie wszelkich m i g r a c j i do wewnątrz i na zewnątrz g r u p y , obrzędy i n i c j a c y j n e , ceremonie oczyszczania stosowane wobec członków spo­ łeczności po i c h dłuższej nieobecności, k u l t y w o w a n i e pojęć samookreślających (etnocentryzm, rasizm), wszelkiego r o d z a j u „chińskie m u r y " i t p . 1 2 F . M . К e e s i n g, Cultural I960, s. 477. 12 Anthropology, The Science of Custom. New York �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 71 I n n e właściwości systemów nieobojętne d l a przebiegu a k u l t u r a c j i — t o charakter i działanie i c h mechanizmów samokorygujących (self-cor­ recting) oraz stan równowagi wewnętrznej (equilibrium, eunomia) względnie j e j b r a k (disequilibrium, disnomia). Pojęcie equilibrium nie oznacza zresztą całkowitej równowagi sił, czy też niezmiennej s t r u k t u r y społecznej; jest to raczej stan równowagi l a b i l n e j . Żaden system życia społecznego nie zadowala w pełni w s z y s t k i c h członków społeczeństwa — n i e m a l zawsze istnieją jakieś ogniska p o t e n c j a l n y c h konfliktów, które j e d n a k p r z y sprawnie działającym systemie k o n t r o l i społecznej, właści­ w y m stosowaniu k a r i nagród mogą być przez dłuższy czas skutecznie zażegnywane. System pozbawiony równowagi jest zapewne bardziej p o d a t n y na w p ł y w y zewnętrzne niż t e n , który w wyższym stopniu sprawuje kontrolę n a d s w y m i siłami wewnętrznymi. Nierzadko w przebiegu a k u l t u r a c j i dają się zauważyć — j a k o kolejne j e j s t a d i u m — procesy, które można b y nazwać a n t y a k u l t u r a c y j n y m i . Wzmożone poczucie zagrożenia własnej odrębności w połączeniu, być może, z r o z w i a n i e m się początkowych złudzeń co do wyższości k u l t u r y g r u p y dominującej staje się przyczyną wtórnego, świadomego n a w r o t u do r o d z i m y c h wzorów i t r a d y c j i . Takie f o r m y r e a k c j i L i n t o n nazywa ruchami natywistycznymi. W poszczególnych p r z y p a d k a c h s t y k u k u l t u r działają różne układy wyznaczników zmian, co powoduje wielką różnorodność zjawisk k u l t u r o ­ w y c h . W y m i e n i o n e t u zagadnienia stanowią zaledwie fragmentaryczną próbę ukazania złożoności p r o b l e m u a k u l t u r a c j i . Na zakończenie w a r t o jeszcze raz wrócić do s p r a w y d e f i n i c j i tego procesu i wspomnieć o próbie wydzielenia zajwisk a k u l t u r a c y j n y c h nie na podstawie wyznaczenia i c h zakresu przez określenie rodzaju k o n t a k t u p r z y bliżej nie sprecyzowanym t y p o w a n i u k u l t u r , czy też przez położe­ nie nacisku na t y p k u l t u r , z i n d y f e r e n t n y m stosunkiem do sposobu i c h k o n t a k t o w a n i a się, lecz na podstawie k r y t e r i u m intensywności i d r a ­ styczności wywołanych zmian. D e f i n i c j a ta niewątpliwie zasługuje na uwagę, p r z y t o c z m y ją więc w pełnym b r z m i e n i u ; „akulturacja jest procesem z m i a n y k u l t u r o w e j , która zachodzi wówczas, g d y jakaś k u l ­ t u r a ulega d r a s t y c z n y m p r z e m i a n o m w k i e r u n k u przystosowania się do i n n e j k u l t u r y , od której zapożycza liczne cechy l u b zasady". P r z y t y m społeczność podlegająca a k u l t u r a c j i , m i m o t y c h drastycznych zmian, zachowuje swoją odrębność. A u t o r e m t e j d e f i n i c j i jest E. A . H o e b e l . W r o z u m i e n i u tego autora wszystkie inne f o r m y zapożyczeń k u l t u r o ­ w y c h , które do t a k i c h przeobrażeń n i e prowadzą, należy zaliczać do 1S 13 E. A d a m s o n — T o r o n t o 1958, s. 606. Hoebel, Man in the Primitive World, New York—London �KRYSTYNA MAŁKOWSKA d y f u z j i . A więc wczesne k o n t a k t y I n d i a n A m e r y k i Północnej z agentami spółek f u t r z a r s k i c h prowadziły jedynie do d y f u z j i , a k u l t u r a c j a zaś za­ częła się dopiero z początkiem stałego osadnictwa i wynikającej stąd dezorganizacji ekologicznych i gospodarczych podstaw życia I n d i a n oraz ich s t r u k t u r y społecznej i p o l i t y c z n e j . Wydaje się, iż pierwsza z o m a w i a n y c h t u definicji, również p i e r w ­ sza w chronologicznym porządku i c h powstawania, zdezaktualizowała się n i e m a l całkowicie w w a r u n k a c h powojennych, k i e d y między i n n y m i na skutek gwałtownego r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i masowego prze­ kazu intensywność i tempo p r z e m i a n wzrosły niezmiernie i objęły wszystkie k o n t y n e n t y ; przestała już grać rolę bezpośredniość k o n t a k t u ( w znaczeniu face-to-face). Rola środków i systemów k o m u n i k a c j i w procesach a k u l t u r a c y j n y c h jest ogromna, lecz — j a k dotąd — została mało zbadana. D r u g a z k o l e i definicja zachowuje w znacznym s t o p n i u swą a k t u a l ­ ność, z t y m że początkowe stadia t a k pojętej a k u l t u r a c j i pozostają już n i e m a l zupełnie poza zasięgiem bezpośredniej obserwacji. M a n k a m e n ­ tem j e j jest j e d n a k wyłączenie poza strefę zjawisk a k u l t u r a c y j n y c h t a k powszechnych obecnie procesów zmian k u l t u r o w y c h , j a k i e zachodzą np. w związku z uprzemysłowieniem i urbanizacją. D e f i n i c j a Hoebela wydaje się szczególnie interesująca z naszego p u n k t u widzenia, mogą się b o w i e m w niej zmieścić te wszystkie p r o ­ cesy, jakie zaszły i zachodzą w Polsce powojennej jako j e d n y m z państw, w których dokonała się r e w o l u c y j n a zmiana s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , społeczno-ekonomicznej i ideologicznej, wprawiając w r u c h cały szereg dynamizmów towarzyszących t y m procesom i dających się „na gorąco" obserwować. Są t o , ze względu na tempo i intensywność, zupełnie w y ­ jątkowe w a r u n k i do badań zmian k u l t u r o w y c h . Może t u być sprawą dyskusyjną, czy w t y m w y p a d k u można mówić o s t y k u różnych k u l t u r , a co za t y m idzie, czy m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i egzogennymi w k u l t u r z e , to jest t a k i m i , j a k i e wchodzą w zakres zainteresowań a k u l ­ t u r a c y j n y c h . Wydaje się wszakże, że gdziekolwiek — j a k w naszej sy­ t u a c j i — jesteśmy świadkami m n i e j l u b bardziej drastycznego ścierania się różnych systemów wartościowania, zmiany, j a k i e dokonują się w w y ­ n i k u tego procesu, można z dużą dozą słuszności uznać za egzogenne. Przedwczesna byłaby chyba próba jakiejś generalnej oceny a k u l t u racjonizmu, znajduje się o n b o w i e m wciąż jeszcze na drodze do dalszej k r y s t a l i z a c j i pojęć, doskonalenia t e c h n i k badawczych, coraz pełniej­ szego zharmonizowania współpracy różnych zainteresowanych d y s c y p l i n oraz wysunięcia śmielszych i precyzyjniejszych propozycji teoretycz­ n y c h . N u r t t e n , k i e r o w a n y chęcią widzenia zjawisk w całej i c h w i e l k i e j złożoności, m a wszelkie zalety większego niż w j e d n o s t r o n n y c h , uprasz- �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 73 AMERYKAŃSKIEJ czających schematyzmach zbliżenia do p r a w d y skomplikowanej rzeczy­ wistości, widzenia j e j nie w czarno-białych a l t e r n a t y w a c h , lecz jako dynamiczne continuum, złożone z k o m p l e m e n t a r n y c h , dopełniających się wzajemnie, powiązanych ze sobą i oddziałujących na siebie aspek­ tów. I m i m o że postawa t a k a wymaga o d badacza niezmiernie dużych wysiłków, m i m o że stawia go wobec spiętrzonych trudności warsztato­ w y c h i teoretycznych, wnosi coś, co można b y nazwać poszerzeniem świadomości badawczej. W t y m leży niewątpliwa zasługa tego k i e r u n k u . K r y s t y n a Małkowska ACCULTURISATION IN AMERICAN ETHNOLOGY S u m m a r y A c c u l t u r i s a t i o n is only one p a r t oí the w i d e r question of c u l t u r a l changes w h i c h began to a t t r a c t the i n t e r e s t of o u r ethnologists a n d c u l t u r a l anthropologists at the end of the t w e n t i e s and b e g i n n i n g of the t h i r t i e s of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e t e r m " a c c u l t u r i s a t i o n " h a s been used more a n d m o r e f r e q u e n t l y to denote a l l those processes that t a k e place w i t h i n a c u l t u r e u n d e r the i n f l u e n c e of direct contact w i t h a n o t h e r c u l t u r a l s y s t e m . T h e t e r m h a s a l w a y s been loosely defined. T h e r e c a m e a t i m e w h e n c l o s e r definition of the t e r m and closer f o r m u l a t i o n of r e s e a r c h p r e m i s e s b e c a m e n e c e s s a r y . T h e f i r s t attempt at this w a s u n d e r t a k e n by t h r e e A m e r i c a n ethnologists, M. J . H e r s k o v i t s , R a l p h L i n t o n , a n d R o b e r t R e d f i e l d , i n a m e m o r a n d u m p u b l i s h e d i n t h e A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t i n 1936. T h e a u t h o r s t h e m s e l v e s w e r e a w a r e of the i n a d e q u a c y of the proposed definition. H e r s k o v i t s , seeing t h e d i f f i c u l t y of d i f f e r e n t i a t i n g a c c u l t u r i s a t i o n f r o m the a l r e a d y w e l l - k n o w n t e r m diffusion, t r i e d to find the l i n e of d e m a r c a t i o n b e t w e e n these t w o t e r m s . D i f f u s i o n i s m is c o n c e r n e d w i t h t h e s t u d y of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n s once t h e y h a v e t a k e n place, w h e r e a s a c c u l t u r i s a t i o n t a k e s to do w i t h t h e study of c u l t u r a l t r a n s ­ m i s s i o n s w h i l e they are t a k i n g place. T o a greater e x t e n t t h a n other m o d e r n schools of ethnology, these ethnologists, i n t r i g u e d by the d i v e r s i t y of the changes that t a k e p l a c e i n t h e a c c u l t u r i s a t i o n process, b y t h e i r v a r y i n g i m p o r t a n c e i n d i v e r s e f i e l d s of c u l t u r e , by t h e selection p r i n c i p l e s that g o v e r n t h e absorption of the v a r i o u s elements, focussed their a t t e n ­ tion on t h e p e r s o n a l i t y of i n d i v i d u a l s a s c r e a t i v e m e m b e r s of society. A c c u l t u r i s a t i o n is s t i l l a y o u n g s t u d y i n w h i c h t h e concepts a r e b e c o m i n g c r y s t a l l i s e d , the r e s e a r c h t e c h n i q u e s perfected, a s t u d y w h i c h is c o - o p e r a t i n g m o r e and m o r e closely w i t h a l l i e d d i s c i p l i n e s , a n d p u t t i n g f o r w a r d i n c r e a s i n g l y bold a n d p r e c i s e t h e o r e t i c a l propositions. T h i s t r e n d , a i m i n g at a c o m p r e h e n s i v e v i e w of p h e n o m e n a i n a l l their great c o m p l e x i t y , h a s t h e a d v e n t a g e over other, o n e - s i d e d , s i m p l i f i e d schemas, of being a b l e to get closer to r e a l i t y , of s e e i n g it not i n b l a c k or w h i t e a l t e r n a t i v e s , b u t as a d y n a m i c c o n t i n u u m composed of c o m p l i m e n t a r y i n ­ terconnected, i n t e r d e p e n d e n t aspects. A l t h o u g h this a p p r o a c h calls for i m m e n s e effort on the p a r t of t h e s c h o l a r , and confronts h i m w i t h e n o r m o u s p r a c t i c a l a n d t h e o r e t i c a l difficulties, it contributes s o m e t h i n g w h i c h m i g h t be t e r m e d the w i d e ­ n i n g of h o r i z o n s . Tlum. К. Kozłowska �