50 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11d0529da17ff1b9bf017da5d254ddfd.pdf abcd19584adebf2cfe5626bf25dd703e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Łódź - mniejszości etniczne i narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5687 Title A name given to the resource Łódzcy Niemcy - frawgment pejzażu "ziemi obiecanej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.97-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Sadowska, Joanna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 INGA B. KUŹMA JOANNA SADOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ”. PROBLEMY BADAWCZE1 KONTEKST BADAŃ Materiały zaprezentowane w tekście pochodzą z badań, jakie prowadził zespół etnologów2 w latach 2009–2010 w ramach tematu wskazanego w konkursie Urzędu Miasta Łodzi. Był to temat „Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku”. Po rozstrzygnięciu konkursu, w grupie badawczej powołanej do realizacji tematu, oprócz etnologów znalazły się także dwa inne zespoły – geografów oraz historyków z niemcoznawcami. Badania te były znaczące z kilku powodów. Jednym z nich jest wyraźne wskazanie przez poprzednie władze miasta obszarów godnych zainteresowania z ich punktu widzenia. Była to władza jeszcze sprzed zmiany, kiedy na początku 2010 roku mieszkańcy Łodzi odwołali w referendum ówczesnego prezydenta miasta – Jerzego Kropiwnickiego, m.in. inicjatora współpracy z uczelniami wyższymi w mieście i szeregu konkursów na badania zamawiane, skierowane także do nauk społecznych i humanistycznych. Tematy proponowane w konkursach ukazywały, jak włodarze miasta wyobrażali sobie wówczas nie tylko powinności i pożytek z naukowców działających na terenie miasta i regionu, lecz także czym jest miasto i na co warto zwrócić w nim uwagę. Odrębną kwestią pozostaje zagadnienie rozwoju współpracy między urzędnikami i naukowcami. Można wskazać na jedną podstawową korzyść – odnoszą ją naukowcy, którzy czerpią z tej puli środki na realizację zamierzeń badawczych, lecz władze wybierają taki model współegzystencji, w którym pełnią rolę wyłącznie dysponenta funduszy. Nie wykorzystują raportów naukowych w swoich późniejszych działaniach, mimo że prace odnoszą się do palących problemów miasta lub do białych plam wskazanych przez specjalistów – zaakceptowanych przez urząd, który finansuje te projekty ze środków publicznych. Część materiałów z badań, jak i refleksji, wniosków i sformułowań, były przez nas użyte w: Kuźma 2010, Sadowska 2010. 2 Oprócz nas – autorek tego artykułu, także dr Beata Wasilewska-Klamka i mgr Agnieszka Iwaszkiewicz. Pieczę nad grupą etnologiczną sprawował prof. Andrzej Lech (patrz Lech, Rykała, Radziszewska 2010). 1 �98 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Tamten okres, wieńczący prezydencję Kropiwnickiego, naznaczony był przez swoistą politykę pamięci. Jak pisał Sławomir Kapralski na temat związków między pamięcią, przestrzenią i tożsamością, społeczności w różny sposób zachowują się wobec swojego dziedzictwa i zarazem teraźniejszości: mogą wymyślać się na nowo lub manipulować przestrzenią, by zmaterializować w niej swoje wyobrażenie o przeszłości i/lub o swojej teraźniejszości. Mogą ujawnić się także – jak określił autor – „szperacze”, którzy drążą zastaną (bądź zaprojektowaną) rzeczywistość, poszukując zatartych śladów innych tożsamości i pamięci, wypchniętych na margines „oficjalnej symboliki” (Kapralski 2011, s. 55). Polityka pamięci uprawiana w Łodzi do 2010 roku, dotyczyła przede wszystkim historii najnowszej Żydów – głównie okresu, kiedy istniało Litzmannstadt Ghetto i doszło do eksterminacji Żydów, a także czasu współżycia różnych grup narodowościowych i wyznaniowych w czasie przedwojennym. Jednak nie był to jedyny obszar objęty działaniami łódzkiej polityki pamięci. Na pierwszy plan wysuwało się – traktowane jako „naturalne” – dziedzictwo wielokulturowej Łodzi, gdzie za mitotwórczy przewodnik po mieście można uznać „Ziemię obiecaną” Władysława Reymonta. Przyglądając się interpretacjom, jakim jest ona poddawana w lokalnym dyskursie publicznym (patrz np. Kielak 2003, s. 138–142), należałoby szukać w niej mitu założycielskiego współczesnego obrazu Łodzi: miasta dialogu, wielokulturowego, będącego tyglem kultur. Prezentują go na zewnątrz i także na potrzeby mieszkańców, włodarze miasta i niektóre organizacje kulturalne czy NGO. W ten sposób „czytany” jest „język” Łodzi (patrz Toporow 2000). Kolejnym powodem, jaki wydaje się nam istotny i który wpłynął na przebieg badań, była możliwość dotarcia do współczesnych mniejszości wskazanych w temacie grantu, szczególnie do osób o korzeniach niemieckich wywodzących się z łódzkich Niemców (ich rodziny osiedlały się w Łodzi od początku rozkwitu industrializacji, włącznie z okresem powstawania pierwszych manufaktur, wcześniejszych od fabryk sensu stricto). Należałoby jednak to zdanie potraktować jako podstawowe pytanie problemowe, które można rozbić na kwestie szczegółowe. Pierwsza z nich brzmiałaby: czy i jak istnieją w mieście potomkowie historycznej mniejszości – budowniczych miasta? Określenie to brzmi patetycznie tylko z pozoru, ponieważ przekładając je na konkret terenowy, pozostała w mieście architektura – industrialna i reprezentacyjna – w dużej mierze składa się z materialnego dziedzictwa łódzkich Niemców. Druga kwestia szczegółowa traktowałaby o tym, na ile udało się nam dotrzeć do potomków Niemców łódzkich i z jakim efektem? Trzeci problem wiązałby się zaś ze stosunkiem mieszkańców Łodzi do tej grupy narodowej, a dokładniej: jaki kształt przybrała pamięć i wiedza na ich temat w świadomości łodzian nie-Niemców? Proponujemy zatem, aby artykuł potraktować – z jednej strony – jako raport z terenu i szczególną diagnozę stanu kulturowego grupy łódzkich Niemców (także w oczach innych mieszkańców miasta), a jest to grupa, która według interpretatorów mitycznego genius loci Łodzi, silnie naznaczyła wyobrażenie o mieście. Zaś z drugiej strony – jako tekst wiążący się z metodologią badań. Uprzedzając, odpowiedzi nie będą jasne i definitywne z wyjątkiem ostatniej kwestii dotyczącej stanu wiedzy �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 99 i świadomości łodzian na temat Niemców i ich potomków. Ze względu na zarysowaną przez nas poniżej sytuację istniejącą w mieście, pozornie sprzyjającą budowaniu owej wiedzy, konkluzja na temat stanu świadomości łodzian może jawić się jako paradoks. Brak jasności będzie towarzyszył głównie próbie określenia sytuacji panującej w zbiorowości potomków mniejszości niemieckiej i względem prowadzenia badań, które są uzależnione od środowiska, w jakim usiłuje się je wykonać. Jak pisze bowiem Viktor W. Turner, „wszystko testowane jest na jego ja [badacza, antropologa], wszystkiego, co obserwuje, uczy się na własnej skórze” (Turner 2011, s. 43). Pragniemy w tym miejscu poczynić zastrzeżenie, że obecny czasami w naszej wypowiedzi bardziej emocjonalny ton, choć generalnie powściągany, jest dodatkowym „efektem dodanym” badań. Również i z tego powodu podtrzymujemy propozycję, by na przedstawiany tekst patrzeć z punktu widzenia metodologii badań. Badania prowadziłyśmy we własnym mieście, na terenie pozornie znanym i pozornie oswojonym, co w pewnym stopniu badania obaliły. Rzeczywistość odkrywana podczas naszych działań wymykała się kliszom i autostereotypom na temat Łodzi, jakie funkcjonują w mieście (na ten dyskurs – jako mieszkanki Łodzi – byłyśmy wystawione od lat i także on nas ukształtował). Teren, wydobywany spod owych prawd popularnych, dostarczał materiału – jak się nam wydawało – pomocnego np. w późniejszym urealnieniu pewnych działań czy komunikatów publicznych formułowanych przez włodarzy czy inne instytucje, jakie kształtują publiczny wizerunek miasta (także dla potrzeb wewnętrznych). Jednak mimo tego, że badania miały wyraźny charakter zamówienia publicznego, ten aspekt ich „użyteczności” nie został podjęty przez decydentów czy innych. Drugim powodem rodzenia się w nas nie­których emocji związanych z procesem badawczym, była sytuacja panująca w samej grupie badanych, o czym dalej. Z powodu powszechności tych niezbyt dobrych uczuć (identyfikowanych najczęściej jako frustracja), wkrótce przestałyśmy je „przeżywać”, a zaczęłyśmy z pełną świadomością traktować jako integralny element sytuacji badawczej, w jakiej się znalazłyśmy. Frustracja pozornie może wydawać się uczuciem niepotrzebnym. W naszym przypadku była wyrazem bardzo ciekawego problemu metodycznego, to znaczy: jak prowadzić badania w zasadzie niemożliwe do odbycia. Powodem takiej diagnozy, była – po pierwsze – hermetyczność środowiska wybranego do badań, które rozbite jest dodatkowo na dwie frakcje. Pierwsza z nich reprezentowana jest w zasadzie przez jedną osobę, która mówi o grupie oraz o sobie samej używając liczby mnogiej „my” (mając na myśli Niemieckie Towarzystwo Kulturalno-Społeczne, dalej jako skrót: NTKS). Zatem: „my nie zgadzamy się na rozmowy i na spotkania”, „my uważamy, że są niepotrzebne, przyniosą szkody, to będzie kłamstwo”. Mimo wszystko, niektórzy zgodzili się na wywiad. Były to osoby reprezentujące raczej drugą frakcję lub kiedyś związane z organizacją, na której czele stoi przewodnicząca NTKS. Co więcej, podział, jaki istnieje w środowisku potomków łódzkich Niemców, w oczach obserwatora zewnętrznego może się wiązać z rozdziałem religijnym: część potomków jest ewangelikami reformowanymi (luteranami), a inna część – nie. Obie grupy nie mają obecnie ze sobą wiele wspólnego, jak nam się wydaje: nie odkryłyśmy zbyt �100 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA wielu ogniw, jakie by ich spajały, lecz być może z powodu braku kontaktu z większością nie-ewangelicką, nie znamy jakichś faktów. Różne wyznania są zatem raczej pozornym powodem podziału lub braku kontaktu. Niewątpliwie, ze względu na tradycje życia grupowego istniejące w parafii ewangelickiej, grupa wiernych o tym samym pochodzeniu, prowadzi życie w mini-wspólnocie, gdzie regularnie się spotyka i wspiera się nawzajem. Takiego zaplecza kulturowego nie udało się nam odkryć w przypadku nie-ewangelików, którzy być może swoją chęć czy potrzebę bycia w niemieckiej wspólnocie losu, realizują w zupełnie inny sposób i którym wystarcza prawdopodobnie bardziej doraźny kontakt – oparty o inne cele, jakie realizuje jednak NTKS. Jednakże kwestia różnych wyznań w całej grupie jest dalekim echem polaryzacji i dyskusji z lat 1930., jakie miały miejsce w kościele ewangelickim w Łodzi i dotyczyły wzmocnienia związków z kulturą niemiecką a wzmocnienia więzi z kulturą polską3. Ów wewnętrzny konflikt i ówczesne dyskusje rzucone na tło II wojny światowej i drastycznej zmiany w kontaktach polsko-niemieckich w ogóle, do tej pory naznaczają silnie stosunek wspólnoty luterańskiej do wszelkich badaczy, którzy się nią interesują, szczególnie tym fragmentem historii lokalnej. Wyjaśniał to nam śp. bp Mieczysław Cieślar – poprzedni opiekun duchowy i administracyjny parafii ewangelickiej św. Mateusza. Spotkałyśmy się z nim, kiedy nie wyraził zgody, by członków niemieckojęzycznego koła biblijnego pytać o ich poczucie narodowej tożsamości. Ostatecznie, po rozmowie, zatwierdził to pytanie. Swoje obiekcje tłumaczył w ten sposób, iż wśród jego parafian znajdują się, rzecz jasna, osoby o korzeniach niemieckich i chcą one pielęgnować swoją duchowość posługując się w tym celu, raz na jakiś czas – na terenie parafii, w ramach koła biblijnego – językiem niemieckim. Nie oznacza to jednak, że w parafii istnieje podział na grupy narodowościowe lub – co mogłoby być jeszcze gorsze dla życia tej wspólnoty i jej odbioru na zewnątrz – nie znaczy to także, że parafia jest niemiecka. Parafia jest całością, a ze względu na przeszłość skupia dość zróżnicowaną narodowościowo grupę. Kościół nie może jednak dopuścić do sytuacji, by coś zantagonizowało wspólnotę, jak bywało już niegdyś i to w wyniku opisów naukowych dotyczących przeszłości ewangelików łódzkich (kiedy zwracano uwagę na wspomniany konflikt między grupą pro-polską i pro-niemiecką). W każdym razie, reakcje części członków społeczności luteran łódzkich na zainteresowanie naukowe i upublicznianie wiedzy na temat rzeczywistości przed- i powojennej ich kościoła, cechowały się wycofaniem z kontaktu. Można zrozumieć te odczucia. Nie mają one nic wspólnego z chęcią ukrycia czegoś czy z lękiem przed ujawieniem „prawdy”. Wiążą się ze świadomością, jak łatwo budzą się „upiory” przeszłości wojennej i tuż powojennej, gdzie najpierw ludność narodowości polskiej była terroryzowana przez nazistów, a osoby pochodzenia niemieckiego nie były zagrożone głodem i wywózką, następnie zaś to one stały się ofiarami zbiorowej i politycznej zemsty za nazizm, Problem ten został wnikliwie opisany m.in. przez Bronisławę Kopczyńską-Jaworską po badaniach ewangelickiej mniejszości w Łodzi, prowadzonych wraz z Krzysztofem Woźniakiem w latach 1990. (Kopczyńska-Jaworska, Woźniak 2002; szczególnie rozdział pt. „Ewangelicy – Polacy i ich organizacje”, s. 61–86). 3 �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 101 wojnę i okupację. Jeśli można dokonać tak niebezpiecznego zabiegu, jak typologia ofiar, to ci Niemcy i Niemki łódzcy4, którzy przetrwali okres powojenny i pozostali w Polsce, nie odczuli społecznego, historycznego i politycznego przyzwolenia – aż do czasów współczesnych (?) – by wypowiedzieć swój los. Jest to los ofiar, które płaciły za nieswoje winy przez całe życie (będąc najczęściej w tej epoce kilku- i kilkunastoletnimi dziećmi), zatem przez wszystkie lata powojenne nie zostali uznani za ofiary. Dziś wypowiadają traumę nie tylko własną, ale też cudzą – mówią w imieniu swoich rodziców i dziadków, szczególnie matek i babek. Do wzmocnienia odczuwanych przez nas odczuć przyczyniła się zatem wiedza na temat tamtych prześladowań i ich skutków. Wcześniej docierały do nas – mieszkanek Łodzi – niezbyt szczegółowe wzmianki o powojennym obozie dla Niemców (na łódzkiej Sikawie) oraz o egzekucjach i krzywdach, jakie wobec nich stosowali dawni polscy sąsiedzi lub obcy. W tej sytuacji rodził się w nas szereg wątpliwości: jak mówić o krzywdzie i prześladowaniu, gdy ktoś zgodził się je przed nami wypowiedzieć? Czy naprawdę ich głos będzie usłyszany? Co odbiorcy usłyszą w tym głosie? Czy dlatego, że jest wypowiadany przez potomków Niemców (lecz łódzkich, więc związanych silnie z tym miastem – ich Heimatem), nie będzie dalej zignorowany lub odrzucony? Obawy się sprawdziły – historia z jednej strony tak bolesna, a z drugiej – zmuszająca do przemyślenia na nowo sensu słów „oprawca” i „ofiara” ze względu na lokalny kontekst, przeminęła bez echa na miejscowym forum. Lecz podnoszą się głosy samych Niemców łódzkich, jak ostatnio wydane wspomnienia z okresu wojennego i powojennego autorstwa Beno Krolla i Anity Fritsche ze wstępem Krzysztofa Woźniaka (Fritsche, Kroll 2010), gdzie szczegółowo opisana jest głównie gehenna kobiet i ich dzieci na przykładzie jednej rodziny i jej znajomych. Innym źródłem frustracji był powód kompletnie nieracjonalny. Było to poczucie, iż badania przyszły za późno: osoby najbardziej zaangażowane w życie swoich grup oraz wywodzące się w pierwszej linii z rodzin łódzkich Niemców albo już nie żyją albo mają obecnie średnio siedemdziesiąt do osiemdziesięciu kilku lat i jest ich kilkanaścioro, rozproszeni są także po okolicznych miejscowościach podłódzkich. Często nie wychodzą już z domu z powodu wieku i chorób, niektórzy z nich są nadal niemieckojęzyczni (a nawet wyłącznie niemieckojęzyczni, jak znana nam – niestety tylko z opowieści świadka, ponieważ sama nie wyraziła zgody na rozmowę – jedna z kobiet, mieszkająca pod Łodzią). Towarzyszyła nam świadomość, iż ludzie ci odchodzą. Odchodzi także w niepamięć specyficzna odmiana języka niemieckiego – „Lodz Deutsche”: Ten Lodza Deutsche to ma takie naleciałości polskie, żydowskie ma w sobie [...]. Takie końcówki polskie są. Jak był taki rzeźnik Sawicki na Zgierskiej, to po polsku się mówiło u Sawickiego, a Niemcy Wan Sawickis. [...] Albo die serdelken, to serdelki, to jest polskie słowo. Die serdelken to jest takie łódzkie. Albo die szpinken, szpinki, spinki. To takie przykłady. [...] – Mówi Pani, że to taki kuchenny język? – Ja to tak nazywam, to moje określenie [...] [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. 4 Dotarłyśmy przede wszystkim do historii życia Niemek, ponieważ to one zostały w mieście z dziećmi, a ich mężowie, ojcowie i bracia ginęli na wojnie, potem w obozach pracy. Niemki również były prześladowane, skazywane na roboty, niektóre nie wracały do domów – ginęły w warunkach obozowych. �102 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Z drugiej strony ów język powraca, ale już w momencie odejścia: [...] taka E. Wylew, w szpitalu ląduje. Dzwoni do mnie sąsiadka – musi pani przyjść, bo E. tylko po niemiecku mówi. Poszłam, a ona tylko po niemiecku pojedyncze słowa. W lutym miała wylew, w marcu zmarła. Druga, W.M. też z wylewem, w X. w szpitalu, nawet czaszkę jej otwierali, ona jeszcze jest przy zdrowych zmysłach, ale nieraz gada od rzeczy. Jest w domu opieki w Y. w tej chwili i też ni stąd ni zowąd super zaczęła mówić po niemiecku w tym szpitalu. Córka mówi, że musi po niemiecku gadać, a ja mówię, to niech Pani jej powie. Tak zaczęła mówić płynnie, że nawet gdy z nami była, tak nie mówiła płynnie, jak w szpitalu, w tym łóżku. To jest tak zakorzenione, ta Mutterspreche, że nie można tak wyrwać sobie. To jest uśpione, uśpione [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. Nasuwa się oczywista konkluzja: pewien fragment dawnej Łodzi nieodwracalnie odchodzi lub już odszedł, co wynika nie tylko z naturalnej zstępowalności pokoleń i procesów asymilacyjnych coraz młodszych generacji, ale jest również skutkiem polityki (w tym asymilacji wymuszonej). W założeniu miały to być badania pomocne w konstruowaniu bardziej realnej polityki historycznej i kulturowej miasta oraz regionu. Tak interpretowałyśmy zamiar władz miasta, lecz nie czułyśmy się ani adwokatkami (czy zakładniczkami) władz ani interesów grupy badanej, choć ujawniłyśmy przestrzeń wypełnioną poczuciem krzywdy i rozgoryczenia. Czy jednak to na nas spoczywa ciężar naprawy krzywd? Niejednokrotnie tak się czułyśmy. Stąd tak można również odebrać prezentowany tekst – jako wpuszczenie w przestrzeń dyskursu nauki szczególnej, jaką jest etnologia/antropologia, głosu odrzuconych. Poza tym przedstawiciele tej grupy sami wypowiadają swoją traumę, jak Kroll czy inni – publikujący na łamach niemieckojęzycznych periodyków wydawanych w Niemczech przez ziomkostwo łódzkie, lecz z racji bariery językowej nie są one dostępne szerszemu odbiorcy (oprócz publikacji Krolla). Teksty te mają charakter wewnątrzgrupowy. Opowieści o losach byłych łodzian niemieckiego pochodzenia, obecnie osiadłych w Niemczech, krążą w tej grupie i budują wyobrażenie o jej losie zbiorowym, dają sobie nawzajem wsparcie. Z drugiej strony, przyczyniają się do hermetyzmu grupy. Zatem badania – spóźnione i pozornie zakończone „sukcesem” (wywiadami) – miały szansę zapełnić białą plamę na mapie pamięci Łodzi. Wiedza ta nie została w naszym odczuciu zaabsorbowana. Dotknięcie pamięci złożonej z ran nadal niezabliźnionych, pokazało wagę publicznych gestów, które w przestrzeni społecznej w sposób symboliczny spełniają funkcję zadośćuczynienia, uznania, przyznania racji, zauważenia. W tym zaś przypadku, pamięć pozostaje nadal ukryta w sferze prywatnej, a przestrzeń nauki choć pomocna, wydaje się być za mało nośna, by dokonać tego rodzaju symbolicznej rekompensaty. Rozmówcom zaś ciągle towarzyszy lęk przed przeszłością. Z ILU KULTUR SKŁADA SIĘ ŁÓDŹ? PRAKTYKA MITU WIELOKULTUROWEJ ŁODZI Jest bardzo niewiele badań dotyczących aktualnej kondycji poszczególnych grup wyznaniowych i narodowościowych w Łodzi (tradycyjnych mniejszości łódzkich). Kompleksowa etnologiczna praca na ten temat pochodzi z 2002 roku i jest to efekt �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 103 prac badawczych, którymi kierowała Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Grant ten dotyczył społeczności łódzkich luteran (Kopczyńska-Jaworska, Woźniak 2002). Inne badania – z ostatniego okresu – pochodzą z tego samego konkursu, co nasze działania: drugi temat, który był opracowywany równolegle z naszym, lecz przez innych specjalistów, wiązał się z opisem pejzażu religijnego Łodzi. Obraz Łodzi wielokulturowej w znaczeniu miasta czterech kultur (co samo w sobie jest bardzo dyskusyjne5), jest zatem pewną kliszą – obrazem zastygłym, rzadko podważanym czy dekonstruo­ wanym, a wywodzi się ze szczególnie odczytanej przeszłości. Najwięcej pracy temu zagadnieniu poświęcają bowiem historycy lokalni. W potocznej świadomości, nazwa Łódź wywołuje skojarzenia ze wspomnianymi już: „tyglem kulturowym” czy „kultur”, „wielokulturowością”, „dialogiem międzykulturowym”. Odwołując się do sensu wielokulturowości (bardzo bogatego w znaczenia i ustalenia, których nie będziemy tu jednak odtwarzać), skupimy się na jego funkcjonalnym wymiarze zaproponowanym przez Janusza Muchę (za: Czerniejewska 2008). Wyodrębnił on trzy płaszczyzny postrzegania wielokulturowości: po pierwsze, wielokulturowość faktyczną – empiryczną, po drugie – występującą w świadomości społecznej oraz po trzecie – występującą w systemie ideologicznym, politycznym. Wielokulturowość empiryczna występuje wówczas, gdy da się stwierdzić i zauważyć, iż w społeczności żyją różne grupy, odmienne religijnie, etnicznie, językowo itp. Druga, gdy ludzie żyjący w zróżnicowanej kulturowo społeczności, zauważają owe różnice między sobą i uznają je za ważne. Może się to wiązać, jak podkreśla Izabela Czerniejewska (2008, s. 20), z pozytywami i negatywami. Pozytywne strony odmienności wynikające z wielokulturowego sąsiedztwa, to postrzeganie go w kategoriach korzyści, dialogu, uczenia się, wzbogacania się kulturowego itp.; zaś negatywne, to konflikty, izolacja, gettoizacja, negatywna stereotypizacja itd. Trzecia płaszczyzna wielokulturowości – ideologiczna (polityczna), „istnieje wówczas, gdy środowiska opiniotwórcze uważają współistnienie wielu grup kulturowych za pozytywną wartość, i gdy tworzą instytucje dbające o współistnienie tych grup. Ta trzecia płaszczyzna bezpośrednio dotyczy edukacji wielokulturowej, tworzenia programów i projektów sprzyjających rozwojowi wielokulturowości, uświadamiania sobie konsekwencji życia w zróżnicowanym kulturowo społeczeństwie” (tamże). Kiedy przeanalizujemy sytuację Łodzi z powyższej perspektywy teoretycznej i weźmiemy pod uwagę obecność w mieście mniejszości uznawanych za tradycyjne i pierwotne dla Łodzi (te rodem z „Ziemi obiecanej”), jesteśmy w stanie potwierdzić, iż wielokulturowość występuje tu w pierwszym sensie – empirycznym. Można zatem odnotować, iż w mieście występują mniejszości, także szczególnie interesująca nas w tym tekście, czyli osoby o korzeniach niemieckich. Na tę konstatację w mniejszym 5 Np. dyskusja tocząca się na łamach „Kroniki Miasta Łodzi” w roku 2006 (nr 3) między intelektualistami łódzkimi, którą wywołała wystawa w Muzeum Historii Miasta Łodzi (obecnie: Muzeum Miasta Łodzi), pod znamiennym tytułem „Triada łódzka. Trzy wielkie społeczności. Polacy – Niemcy – Żydzi”, zatem bez Rosjan – wzbudzającej wielkie kontrowersje czwartej kultury łódzkiej. Dyskusja ta dotyczyła właśnie obecności albo nieobecności i/lub jej rodzaju w mieście poszczególnych narodowości, szczególne rosyjskiej (patrz Jaskulski 2006, s. 199–203; de Lazari 2006, s. 204–206). �104 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA stopniu (lub wcale) składa się jednak obserwacja in situ członków grup mniejszościowych i ich aktywności kulturowej (polegająca np. na pielęgnowaniu własnych tradycji, demonstrowaniu ich, uczeniu o nich). Świadomość istnienia „Innych” w większym stopniu zbudowana jest na wiedzy wtórnej pochodzącej z drugiej ręki i dotyczy głównie śladów materialnych, jakie pozostawiły po sobie wcześniejsze pokolenia „Innych”. Jednym z praktyczniejszych skutków sąsiedztwa byłyby pewne naleciałości w mowie łodzian – pod warunkiem, iż są to mieszkańcy Łodzi od pokoleń. Zjawiska te nie występują zgoła u osób napływowych, przybywających do miasta od drugiej polowy XX wieku6, a zatem i ten ślad stracił już na aktualności. Obecnie, aby powstała refleksja na temat efektów obcowania z „Innymi”, musi pojawić się wiedza specjalistyczna – historyczna. Na przykład dzisiejsi potomkowie Niemców w żaden sposób nie przypominają o sobie w przestrzeni publicznej. Ich działania środowiskowe (bardzo dyskretne, ograniczone do kontaktów prywatnych, nakierowanych na wzajemną pomoc), nie wychodzą poza obręb siedziby Towarzystwa na rogu ulic Targowej i Tylnej oraz niemieckojęzycznego koła biblijnego przy kościele ewangelicko-augsburskim. W dodatku, jest to środowisko zróżnicowane nie tylko wyznaniowo, lecz także podzielone towarzysko i zamknięte dla osób z zewnątrz. Popularnym źródłem wiedzy potrzebnej do zlokalizowania i wskazania mniejszości, choćby tylko w postaci śladów po wcześniejszych pokoleniach, są dziś m.in. liczne przewodniki po mieście, nazywane spacerownikami. Łódź, mimo starań, nie uzyskuje nadal realnego statusu miasta turystycznego (przeczą temu sezonowe statystyki), a owe drobiazgowe przewodniki znajdują chętnych odbiorców głownie wśród mieszkańców (są to w zasadzie książki popularno-historyczne z bogatą warstwą dokumentacyjną i fotograficzną). Nazwa „spacerownik” pochodzi od formuły zwiedzania miasta, wdrożonej przed kilku laty przez byłą dziennikarkę łódzkiej Gazety Wyborczej – Joannę Podolską (od roku 2011 dyrektorkę Centrum Dialogu w Łodzi). Zaproponowała wycieczki po mieście różnymi szlakami (w tym śladami łódzkich Niemców) i nazwała je spacerami (uczestniczy w nich coraz więcej osób, ostatnie wyprawy przyciągały około kilku setek), choć przewodnicy zrzeszeni np. w miejscowym oddziale PTTK, od lat proponują piesze zwiedzanie miasta i okolic. „Spacerowa” moda na Łódź wśród łodzian datuje się jednak od owego cyklu spot­ kań zaproponowanych przez eks-dziennikarkę. Wycieczkom towarzyszyły teksty problemowe w gazecie. Zatem edukacja na temat własnego miasta stała się, poniekąd, sprawą publiczną, wręcz codzienną. Druga płaszczyzna, pomagająca zdefiniować fenomen wielokulturowości, nie jest już tak łatwa do stwierdzenia (obejmuje ona skutki dzielenia tej samej miejskiej przestrzeni przez różne grupy, zauważania się nawzajem, brania „Innych” pod uwagę, co może przynieść efekty negatywne i pozytywne). Wraz z odejściem pokoleń urodzonych przed II wojną światową definitywnie zanika pamięć o rzeczywistym 6 Na temat łódzkiej polszczyzny, przesyconej elementami wywodzącymi się z języka niemieckiego czy jidysz, patrz: Bieńkowska, Cybulski, Mińska-Tytoń 2007; Habrajska 1988, s. 69–74; 1991, s. 167–172; 1992, s. 25–30. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 105 współ­życiu w wielokulturowym mieście (w co wchodzi doświadczenie o realnych formach więzi i przyjaźni, lecz także obcości, a wręcz wrogości we wzajemnych stosunkach grup narodowościowych i religijnych). Na podstawie wiedzy dotyczącej tkanki miasta zapełnionego zabytkami powołanymi przez „Innych-Obcych” w przeszłości, niewiele da się wskazać realnych skutków, oprócz coraz głębszej wiedzy na temat historii miasta. Zaś dostrzeżenie obecności nowych przybyszów w mieście, reprezentujących także inne kulturowe światy, jak: Turcy, mieszkańcy Maghrebu, Bliskiego Wschodu oraz Indii, Wietnamczycy, Chińczycy, Ormianie i mieszkańcy Afryki (wymieniam tylko najliczniejsze obecnie grupy łódzkich „Innych”), nie jest oczywiste. W ramach swoistego „eksperymentu”, lecz nie można go traktować jako miarodajny, jedna z autorek prezentowanego tekstu (I. K.) przy okazji prelekcji adresowanej do szerokiej publiczności, zapytała grupkę osób złożoną z emeryta, matki niemowlęcia i kilku młodych (do 30 roku życia), czy mogliby wskazać na mapie Łodzi miejsca, gdzie spotykają nowych migrantów, jak i ślady (bądź „żywych”) przedstawicieli starych „obcych” kultur łódzkich. Przepytywana grupka była niewielka, ale zróżnicowana wiekowo i życiowo, zatem w różny sposób aktywna, chodząca w inne miejsca, mająca odmienne możliwości finansowe i gusta (w tym kulinarne, albowiem cudzoziemcy zazwyczaj prowadzą większe bądź mniejsze punkty gastronomiczne) itp. Wszyscy jednak mieli problem ze zlokalizowaniem zarówno miejsc zabytkowych – poświęconych historycznym mniejszościom oraz ze wskazaniem więcej niż jednego miejsca, gdzie natykają się na aktualnych „Obcych”. Podczas rozmowy, kiedy prowadząca podpowiadała takie miejsca i również działania związane czy nawiązujące do którejś z grup – tradycyjnej czy nowej, przepytywani dopiero wtedy kiwali głowami na znak potwierdzenia i przypominali sobie kolejne lokalizacje czy wydarzenia. Być może traktują obecność wszelkich „Innych” – realnie istniejących tuż obok, jak i ślady po przeszłych „Innych” – jako coś naturalnego, nad czym się nie zastanawiają. Być może jest to dla nich oczywistość, lecz raczej obojętna, choć niestety w Łodzi mają miejsce napady na czarnoskórych mieszkańców miasta, a także wyzywanie ortodoksyjnych Żydów, jeśli pojawią się w mieście poza obrębem Gminy; nie ma zaś w żadnym lokalu wstępu wzbronionego dla którejś z grup narodowościowych czy etnicznych, jak np. w Poznaniu i w Warszawie (co wiadomo z doniesień prasowych). Odrębną kwestią – świadczącą o negatywnym wymiarze sąsiedztwa – pozostają napisy na murach autorstwa kibiców drużyn ŁKS i RTS, wyzywające się wzajemnie od „Żydów”, ponieważ słowo to w polskiej „gwarze” kibicowskiej jest obelgą. Zatem stwierdzenie, co składa się na świadomość występowania różnych grup obok siebie, jest dość trudne. Pojawia się więcej przesłanek wskazujących na negatywne skutki, jakie powstały na bazie świadomości, że „Inni” są obecni, nawet jeśli żyją oni tylko w pamięci (coraz rzadziej) lub w wyobraźni (częściej, odnosi się to zarówno do Żydów w Łodzi, jak i potomków Niemców). Najsilniejsza jest trzecia płaszczyzna wielokulturowości, czyli działania firmowane przez różne instytucje i władze, które z określonej wizji wielokulturowości tworzą programy ideologiczne (zarazem wykorzystują do ich tworzenia rozmaite ideologie). W skład tego nurtu wchodzą periodyki łódzkie – regularnie, z powodu różnych �106 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA rocznic i okazji lub bez nich – podejmujące wątek łódzkich „Innych” historycznych. Są to takie tytuły, jak „Kronika Miasta Łodzi”, „Tygiel. Miesięcznik Kulturalny” oraz nowsze „Arterie”. Do tego grona opiniotwórczego, edukacyjnego, jak i kulturotwórczego, należałoby zaliczyć rozmaite fora społecznościowe i strony miłośników Łodzi, także regularne bądź efemeryczne imprezy i wydarzenia podejmowane przez różne organizacje non profit, w tym firmowane przez władze miasta, szczególnie „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” (upadły w 2010 roku, obecnie jego spadkobiercą jest „Festiwal Dialogu”). Należałoby wspomnieć też o Instytucie Tolerancji – propagatorze Dnia Tolerancji, kiedy to mieszkańcy w zrywie społecznikowskim zamalowują napisy rasistowskie na łódzkich murach. Dołącza do tej grupy jeden z młodszych tworów, jakim jest Centrum Dialogu, które zgodnie z założeniami ma się skupiać nie tylko na historycznych mniejszościach, ale integrować wszystkie grupy narodowościowe, etniczne itp., jakie żyją współcześnie w mieście. Główną treścią działań większości oficjalnych gremiów, jest podtrzymywanie wyobrażenia mitu wielokulturowej społeczności, która jest i była ufundowana na dialogu i tolerancji. Te słowa bowiem przewijają się najczęściej w nazewnictwie różnych instytucji czy imprez zajmujących się łódzkim tyglem kulturowym. Rzecz jasna, nie wszystkim kulturom poświęca się tyle samo uwagi, być może na kolejne dopiero nadejdzie czas. Otwartą kwestią pozostaje, na czym powinien być ufundowany zwrot ku łódzkiej przeszłości i pamięci. Z punktu widzenia naszych niedawnych doświadczeń badawczych, niektóre pamięci i tożsamości (ponownie przywołując Kapralskiego), nie doczekały się jeszcze swoich „szperaczy” lub działają oni zbyt dyskretnie (jak np. my). Wydaje się nam jednak, że wspomniany zwrot – biorąc pod uwagę łódzki kontekst – mógłby być mocniej ufundowany na zrównoważeniu głosów i empatii. (NIE)OBECNOŚĆ7 ŁÓDZKICH NIEMCÓW W PRZESTRZENI ŁODZI Niemcy są obecni w Łodzi od czasu jej przemysłowego rozkwitu, czyli od okresu najwcześniejszego – rękodzielniczego, manufakturowego i późniejszego – Łodzi fabrycznej i fabrykanckiej. Część tej społeczności z biegiem czasu zasymilowała się, a ci, którzy zachowali swoją odrębność, wrośli w tkankę miasta. Jednak zachowanie przez nich pamięci o dorobku ogólnołódzkim, jak i rodzinnym, jest często trudne. Główną cezurą była II wojna światowa, ale konsensus wypracowany dzięki długiemu współżyciu międzygrupowemu kruszył się wcześniej. Obraz zgodnego współistnienia na jednej przestrzeni wielu różnych grup, jaki przebija z mitu o wielokulturowej Łodzi, nie jest realistyczny, a idealistyczny. W momentach napięć, szansę na przetrwanie miały wyłącznie dobre relacje osobiste. Napięcia polsko-żydowsko-niemieckie pojawiły się w okresie Wielkiego Kryzysu, a po wydarzeniach z 1933 roku wzrosły także nastroje nacjonalistyczne wśród Niemców, w tym niektórych łódzkich (uaktyw7 Nawiązanie do tytułu i koncepcji zaproponowanej przez koleżankę z ekipy badawczej, piszącej o (nie)pamięci w przypadku łódzkich Niemców (Iwaszkiewicz 2010, s. 102–125). �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 107 niły się partie sprzyjające tej ideologii). W 1936 roku zarysował się rozłam w łódzkim kościele ewangelicko-augsburskim, o czym wspomniano8. Na niektórych osobach niemieckiego pochodzenia dziedzictwo przeszłości ciąży, głównie dlatego, iż utożsamiono ich z nazistowskim agresorem9. Trudno powiedzieć obecnie, na ile szczerze część z tamtych osób, także podpisując volkslistę, utożsamiała się z ideologią nazistowską, a na ile zachowywała się tak ze względów koniunkturalnych10. Istnieją także dowody, iż niektóre łódzkie Niemki – zasymilowane i uważające się za Polki, w okresie okupacji hitlerowskiej przyjmowały volkslistę specjalnie, współpracując już z podziemiem polskim i realizując tym samym zalecenie konspiracyjne, aby łatwiej móc pomagać i zdobywać informacje. Była to „idealna” przykrywka (na podstawie rozmów z kustoszkami Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi11). Z drugiej strony, zaliczenie ich do grupy wrogiej, wynikało z polityki władz powojennych wobec osób pochodzenia niemieckiego, które nie ewakuowały się po zakończeniu działań wojennych. Przed wkroczeniem wojsk radzieckich do Łodzi, z miasta zdążyli uciec przede wszystkim przybysze z Niemiec (Niemcy z Rzeszy, np. urzędnicy czy koloniści), zaś łódzka społeczność niemiecka w większości została. Część z nich wierzyła, że skoro nie splamili się niczym złym w czasie wojny, a żyją w rodzinnym mieście od pokoleń – zdołają przetrwać, zostaną obronieni. Bywało jednak różnie. Dorosłych prześladowano, rozstrzeliwano, gwałcono kobiety, dzieci spotykało często poniżenie12; byli wyniszczani głodem i ciężką pracą za darmo, szukali jedzenia na śmietnikach. Do zaostrzenia nastrojów przyczyniła się także zmiana ustawodawstwa polskiego z 1937 roku, dotycząca utrzymania szkół powszechnych dla mniejszości niemieckiej – miały być one finansowane tylko na terenach dawnego zaboru pruskiego, które mniejszość niemiecka zamieszkiwała przed 1 sierpnia 1914 roku. Przepis ten godził w szkolnictwo niemieckie na terenie Łodzi. Jak ocenia sytuację historyk łódzki Krzysztof Woźniak, wrogość i niechęć panujące w stosunkach polsko-niemieckich, trwające w drugiej połowie Dwudziestolecia międzywojennego, były silniejsze niż w 1918 roku (Woźniak 2005, s. 11–19). 9 W czasie okupacji, wyszedł np. przepis, na podstawie którego zostali wciągnięci na listę rezerwową Wermachtu, do którego ich powoływano (od 1942 roku), w tym dzieci volksdeutschów. 10 Wybory takie były podyktowane różnymi motywacjami: od względów asymilacyjnych, kontaktów z innymi nacjami w mieście (co wcale nie jest oczywiste: większość łodzian żyła obok siebie, a nie ze sobą), poprzez ich prywatne poglądy polityczne, wykształcenie, obraz świata, przywiązanie do łódzkiej „małej ojczyzny” itp. 11 Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi mieści się w gmachu, który był więzieniem w okresie zaborów dla więźniów politycznych. Podczas II wojny światowej służył jako więzienie przejś­ ciowe dla kobiet. Przebywały tam, zanim wysłano je do obozów koncentracyjnych, innych więzień czy wykonano na nich wyrok śmierci. Więzienie utrzymało swój profil także po zakończeniu wojny – począwszy od 1945 roku osadzano w nim więźniarki polityczne. W udostępnianej na wystawie księdze ewidencyjnej z przełomu lat 1944 i 1945, ostatni wpis z grudnia 1944 roku dokonany ręką hitlerowskiego pracownika służby więziennej, jest oddzielony zaledwie kilkoma pustymi linijkami od kolejnego zapisu – już po polsku, datowanego na drugą połowę stycznia bądź początek lutego 1945 roku, odnotowującego nową więźniarkę (bazuję na własnej pamięci – I. K.). Jedno i drugie mieści się na tej samej stronie (Armia Czerwona wkroczyła do Łodzi 17 stycznia 1945 roku). 12 Po wojnie obowiązywał zakaz zatrudniania Niemców, traktowani byli jako darmowa siła robocza, np. przyjmowani byli do pomocy w gospodarstwach rolnych. Wówczas wiele zależało od charakteru i podejścia Polaków, u których się znajdowali. 8 �108 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Oto opis świąt Bożego Narodzenia po wojnie, jakim zapamiętała go jedna z rozmówczyń będąca wówczas kilkuletnim dzieckiem: [...] Opowiem wam takie zdarzenie: było to przed Bożym Narodzeniem. Mieszkałyśmy na strychu. Zimno było. Była tylko koza, taki piec. No i babcia chodziła do lasu [...] i zawsze nazbierała drzewa i na plecach nosiła. Ja z babcią chodziłam, bo coś tam w torbie nosiłam i babcia układała, żeby trochę tego drzewa na zimę było. Nieraz gajowy przyszedł, to tam gałąź grubszą porąbał, babci dał. Siedziałyśmy, a dużo palić nie można było, bo dużo tego nie miałyśmy. Tak siedziałyśmy i babcia mówi do mojej mamy: „Co my teraz zrobimy? Nie ma nic, ani mąki, ani cukru, ani chleba. No nic nie ma. Co my zrobimy?”. Mama mówi: „To może ja pożyczę gdzieś”. Poszła do jednej ciotki, poszła do drugiej. To niby wszystkie takie przybrane ciotki. No i ta dała trochę cukru, ta dała trochę tego, no i siedzimy. Co to będzie? No i jest Wigilia, a tu nie ma nic! Nawet kawałka chleba nie ma. Okno zamarznięte. [...] Zimno, siedzimy, czekamy. No i moja mama mówi: „Boże, jeżeli jesteś w niebie, to pomóż. Mnie to już nie pomagaj, temu dziecku pomóż”. Babcia mówi: „A co ty się modlisz? Jakby Bóg tak naprawdę nas kochał, to by nam takiej krzywdy nie zrobił”. Mama mówi: „Nie mów tak! Może akurat ten Bóg jest”. No i siedzimy, ciemno się zrobiło od razu. A myśmy tych lokatorów, co tam mieszkali, nie znały. Tylko gospodarza. Gospodyni też pochodziła z Niemców. Od razu ktoś puka do drzwi. Babcia mówi: „O, Jezus”. Myśmy się ciągle bały. [...] babcia uchyliła drzwi i ręka się wsunęła – w papier, w tapetę owinięta paczka – ta ręka tak wsunęła tę paczkę. Babcia już chciała wyjrzeć, w korytarzu ciemno. Tylko powiedziała: „Dziękuję” i zamknęła te drzwi. I było pół chleba, było jabłko, było parę cukiereczków, był kawałek słoniny, ale taki duży. To była taka słonina nie do topienia, tylko do krojenia. [...] Parę orzeszków i taki kawałeczek ciasta drożdżowego. Moja mama mówi: „Widzisz?”. Od razu nie były obie głodne. Wszystko mnie dawały. One nie chciały. One nie głodne, nie. I od razu żeśmy ten chleb podzieliły. Te bochenki takie duże, [...] to było na pierwsze święto i na drugie. I to ciasto, ja też powiedziałam, że nie będę jadła, jeżeli one nie zjedzą [wywiad z 13.02.2010 – archiwum autorek]. Mężczyźni najczęściej nie wracali z wojny, a jeśli udało im się powrócić, w 1945 roku byli wywożeni do ZSRR13. Część z nich powracała o ile przeżyła w tamtejszych warunkach, lecz wówczas znów byli wywożeni na tereny niemieckie. W 1947 roku osoby pochodzenia niemieckiego zostały pozbawione obywatelstwa polskiego i rozpoczęła się akcja wysiedleńcza. Na początku wysyłano grupy złożone z kobiet, starców i dzieci, silniejszych zatrzymywano i przeznaczono do pracy. Pierwsze punkty zborne były na Śląsku. Wywózki te trwały do końca lat 1950. Osoby zakwalifikowane do wysiedlenia przechodziły między innymi przez obóz na Sikawie w Łodzi (dzielnica Stoki). Był on jednym z trzech największych w Polsce centralnej – działał od 1945 roku14. Później, jeśli osoby o korzeniach niemieckich zdecydowały się pozostać w kraju, ukrywały swoje pochodzenie. Zdarzało się, iż zmieniały nazwiska czy imiona. Obawiano się kolejnych upokorzeń, np. w książeczce zdrowia z tamtego powojennego okresu, należącej do jednej z kobiet, wbita jest pieczątka „Niemiec”: 13 Nakaz ten objął mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat. Kierowano ich na Syberię do obozów lub do katorżniczej pracy, np. w kopalniach (Budziarek 2005, s. 97–101). 14 Tam, na jedne z najgorszych prześladowań, narażone były głównie kobiety. Najmłodsi, urodzeni przed wojną czy w czasie wojny, czasami nie znali języka polskiego, ich akulturacja polska przebiegała w takich przypadkach dość boleśnie; kiedy matki odsiadywały karę więzienia w obozach pracy rozproszonych po Polsce, dzieci pozostawały z dalszą rodziną lub narażone były na poniewierkę. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 109 Miałam legitymację ubezpieczeniową mamy z 48 roku, gdzie jest taka duża pieczątka Niemiec. Kiedy się z tym poszło do lekarza, to od niego zależało czy przyjmie [...] jak był jakiś ludzki, to przyjął [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. Jest to uogólniony opis losów zbiorowych łódzkich Niemców w epoce powojennej. Części z nich udało się uniknąć drastycznych przejść. Jednak negatywne przeżycia ciążące na rodzicach – szczególnie matkach – rzutowały w latach późniejszych na ich dzieci. Niektóre osoby podczas naszych spotkań badawczych, choć nie chciały opowiadać swojej biografii, sygnalizowały pewne fakty i przeżycia, które można określić jako wpisujące się w syndrom stresu potraumatycznego. Trauma okresu powojennego dotycząca stosunków międzyludzkich, odbijała się na pokoleniu najmłodszym, była niejako „odziedziczona”15. Władze polskie przed 1989 rokiem odmawiały tej grupie praw, jakie przysługują mniejszościom narodowym, co zaczęło zmieniać się dopiero od przełomu ustrojowego. W 1991 roku Polska zawarła traktat z Niemcami o dobrym sąsiedztwie i współpracy, wcześniej podpisano dokument międzypaństwowy gwarantujący osobom pochodzenia niemieckiego mieszkającym na terenie Polski prawo do pielęgnowania ich tożsamości kulturowej. Jednakże zorganizowany ruch mniejszości niemieckiej zaczął się już w okresie powojennym – w 1957 roku zostało założone w Wałbrzychu najstarsze stowarzyszenie mniejszości niemieckiej: Niemieckie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Jego łódzki oddział podlega ogólnopolskiej organizacji z siedzibą w Opolu16 i powstał oficjalnie w 1992 roku17. Został założony z inicjatywy grupy, która zawiązała się specjalnie w tym celu. Jak pisał Mieczysław Gumola (2005, s. 176–177), już około 1989 roku kilka osób, niezależnie od siebie, wysyłało listy do Ambasady niemieckiej w Warszawie, iż warto byłoby zawiązać organizację, która skupiałaby mniejszość niemiecką w naszym mieście. Opis działalności tej grupy został już opublikowany w innym miejscu (Kuźma 2010, s. 93–101). W obecnej siedzibie Towarzystwa (zabytkowy dom Traugotta Grohmanna) odbywają się dyżury, zebrania, spotkania, organizowane są spotkania świąteczne (z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy). Po umówieniu się telefonicznym czy faksem, można ustalić termin zwiedzania zabytku. Towarzystwo dysponuje własną biblioteczką, także salą wykładową, gdzie mogą odbywać się lekcje języka niemieckiego. Kursy języka dla członków, szczególnie najmłodszych, miały miejsce kilka lat 15 Mechanizm jest ten sam, jak w przypadku zjawiska dzieci Holocaustu, lecz żadnej z tych traum nie porównujemy ani nie zrównujemy. Bycie ofiarą jest niezależne od nacji, albowiem i prawa stojące za byciem katem są uniwersalne: bazują na pewnych prawidłowościach psychologicznych, nie narodowych. Więcej o traumie w różnych badawczych kontekstach: Orwid 2006; 2009; Lis-Turlejska 1998; 2003 online (http://www.psychologia.edu.pl); LaCapra 2009 (zwłaszcza rozdział pt. „Studia nad traumą – jej krytycy i powikłane losy”). 16 Jest to Związek Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce. Ma on charakter tzw. parasolowy: skupia prawie wszystkie organizacje mniejszości niemieckiej w Polsce (Popieliński 2001–2002, s. 93–121). 17 Począwszy od tego akapitu, kolejne informacje na temat Towarzystwa łódzkiego pochodzą głównie z dokumentacji przechowywanej przez Wydział Spraw Społecznych Urzędu Miasta Łodzi – w Zespole do spraw Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi działającymi na terenie miasta. �110 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA temu, obecnie owi najmłodsi wyrośli, stąd kursy zawieszono. NTKS prezentuje także specjalną wystawę o historii osadnictwa niemieckiego na terenach Łodzi i okolic (wystawę tę przywieźli do Łodzi swoim ziomkom Niemcy)18. Działalność NTKS jest jednak ograniczona do niego samego. Wiadomości o nim uzyskane zostały dzięki archiwum i bieżącej dokumentacji prowadzonej przez Urząd Miasta Łodzi oraz dzięki powstałej w 1999 roku pracy magisterskiej, napisanej na etnologii (Jagiełło 1999). Nieco wiadomości uzyskałyśmy dzięki artykułowi Mieczysława Gumoli w „Kronice Miasta Łodzi”(2005, s. 176–177). Trudno powiedzieć obecnie, z jakiego powodu należą do Towarzystwa dzisiejsi członkowie i jaki mają stosunek do swojego narodowego dziedzictwa. Towarzystwo ustami swojej przewodniczącej, nie zgodziło się bowiem na badania, odmówiło formalnego i nieformalnego kontaktu. Spośród jego aktualnych najaktywniejszych członków, udało się spotkać praktycznie wyłącznie z przewodniczącą oraz nawiązać kontakt z jeszcze jedną osobą, starającą się nam pomóc w dotarciu do innych, lecz ci nie zgodzili się na udział w badaniu. Przewodnicząca zaś, w sposób dosłowny wypełnia decyzję podjętą przez Towarzystwo przed laty, by jednoosobowo reprezentować je na zewnątrz. Kolejne osoby, poznane w odmiennych okolicznościach, a mające kiedyś kontakt z NTKS, deklarowały, że choć uczestniczyły dawniej w jego spotkaniach, od pewnego czasu nie angażują się w tę wspólnotę. Miały na to z pewnością wpływ także sprawy wewnętrzne organizacji, najczęściej dotyczące wzajemnych stosunków. W przywołanym artykule Gumola pisze wprost, iż kontrowersje dotyczyły sposobu zarządzania Towarzystwem. Mimo statutu, który wspomina o współpracy z rozmaitymi instytucjami (także polskimi), jak i o organizacji imprez popularyzatorskich o charakterze masowym, nie ma żadnych śladów czy dowodów, iż Towarzystwo jest i było znane na szerszym forum miasta. Świadczy o tym choćby brak notatek w prasie lokalnej na temat jego działań. Z inicjatywami dotyczącymi popularyzacji wiedzy na temat życia Niemców w czasach łódzkiej prosperity, a także odsłaniającymi kulisy stosunków polsko-niemieckich przed i po wojnie (jak Sikawa i prześladowania), występują inne osoby i grupy, jak np. dziennikarze łódzcy, przewodnicy czy stowarzyszenia zajmujące się historią lokalną. Nie zajmuje się tym Towarzystwo, dysponując nie tylko pamięcią o historii swoich przodków, lecz także jednym z ważniejszych dla historii Łodzi i tutejszych Niemców obiektem, jak dom Grohmannów. Badania tej organizacji polegały na rejestrowaniu przez nas braków w danych i znaków zapytania o stan dzisiejszy grupy, nie przypominały standartowych badań zwieńczonych powodzeniem, tj. zgromadzeniem pozytywnej wiedzy. Niemcy łódzcy, a dokładniej – kobiety pochodzenia niemieckiego – stały się podmiotem zainteresowania twórczyń projektu polsko-niemieckiego „Moja saska, moja polska siostra”. Był on realizowany we współpracy ze Stowarzyszeniem Edukacyjno-Kulturalnym „Venae Artis” przez widzewski Dom Kultury „502” (w ramach roku polsko-niemieckiego 2005/2006). Projekt ów sfinansowało Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej. Projekt mógł zaistnieć w szerszej świadomości odbiorców, dzięki wystawie fotograficznej, a głównie dzięki filmowi o łodziankach z niemieckimi korzeniami. W filmie tym pojawiły się też osoby w różny sposób zaangażowane w życie obecnej, małej społeczności łódzkich Niemców. 18 �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 111 O decyzji odmownej członków Towarzystwa, by nawiązać z nami kontakt, poinformowała nas przewodnicząca. Motywy nie zostały podane, chociaż jednym z nich (prawdopodobnym, jak się wydaje) była pamięć o napięciach z okresu powojennego aż do współczesności, kiedy stosunki między ludnością pochodzenia polskiego a niemieckiego nie były pokojowe, a do dziś są obarczone uprzedzeniami i lękami. Być może zatem na niechęć do opowiadania o sprawach wewnętrznych Towarzystwa ma wpływ pragnienie pozostania w spokoju, rozwijania swojej działalności w zaciszu siedziby, we własnym gronie, bez poczucia wystawienia na obserwację. Trudno przy tym skonstatować, na ile jest to grupa z demograficznym potencjałem, jako że starszych łódzkich Niemców, z którymi weszłyśmy w kontakt, ale gdzie indziej, jest coraz mniej. Młodszych, ewentualnie pielęgnujących pamięć o swojej przeszłości, nie poznałyśmy (oprócz jednej osoby). NTKS deklaruje w swoich celach dbanie o dorobek całej lokalnej mniejszości niemieckiej. Na terenie Łodzi istnieje jednak również inna grupa – jest to niemiecko­ języczne koło biblijne działające w parafii ewangelicko-augsburskiej przy kościele pod wezwaniem św. Mateusza w Łodzi. Koło skupia osoby pochodzenia niemieckiego, których rodzinnym kościołem był właśnie ten kościół i to wyznanie. Trzeba zaznaczyć, że mniejszość niemiecka w Łodzi była zróżnicowana wyznaniowo – oprócz ewangelików wchodzili do niej też katolicy. Poza tym, ewangelikami byli i są ludzie, którzy nie mają korzeni niemieckich, zatem utożsamienie kościoła ewangelicko-augsburskiego w Łodzi wyłącznie z mniejszoś­ cią niemiecką, byłoby zafałszowaniem zarazem historii tego kościoła w mieście, jak i lokalnej historii Niemców łódzkich. Grupa należąca do niemieckojęzycznego koła biblijnego zna język niemiecki z domu – był to ich język domowy: Muttersprache (czy jak w przywołanej wcześniej wypowiedzi jednej z rozmówczyń – być może w odmianie „Lodz Deutsche” – Mutter­ spreche). Określenie „język matczyny” nabiera głębszego sensu, jeśli przypomnimy sobie koleje późno-wojenne i powojenne domów niemieckich w Łodzi, gdzie ostoją rodziny była niemal wyłącznie matka i babka. Język niemiecki dla tej grupy jest mową matki i językiem religii, językiem domowym i dzieciństwa – brutalnie przerwanego. Posługiwanie się nim było tępione. Badani wspominali, że w szkole dzieci polskie donosiły na nich nauczycielom, że mówią po niemiecku, co było piętnowane i zabraniane19. Podobnie jak w okresie tuż powojennym tępiono wszelkie ślady niemieckości w Łodzi, nawet wyrastające z dziedzictwa lokalnego. Próbowano zdeprecjonować używanie zwyczajowych nazw – choć przyrosły do różnych miejsc w Łodzi – jeśli tylko ich brzmienie kojarzyło się z niemczyzną lub miały źródłosłów niemiecki (np. potoczna łódzka nazwa Parku Źródliska powszechna przed wojną, to „Kwela”, od niemieckiego „quell” – „źródło”). Wiązało się to z powszechniejszymi nastrojami Jedna z rozmówczyń wspominała jednak: „Do czwartej klasy mieliśmy taką fajną panią, która pochodziła z Wilna, więc do dzieci niemieckich inaczej podchodziła, może ją też stamtąd wypędzono [...]. Tu wypędzeni, tam wypędzeni i to tak historia się powtarza” [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. 19 �112 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA powojennymi zacierania śladów po Niemcach. Badani pamiętali zatem jeszcze język niemiecki, a podtrzymaniu jego znajomości pomaga, między innymi, pielęgnowanie go w życiu religijnym na spotkaniach koła. Jednak nie mogłyśmy uczestniczyć w spotkaniach koła – jego członkowie nie zgodzili się. Uznali, że będą się zbyt krępować, aby czytać teksty religijne po niemiecku przy obcych słuchaczach, wstydząc się również swojej niemczyzny. Niektórzy dbają o dodatkowy kontakt z językiem poprzez telewizję, prasę, lektury, także dzięki podróżom do Niemiec, do rodziny. Niemieckojęzyczne koło biblijne jest nieliczne – liczy około 15 osób, których wiek można oszacować na 60–70 lat i ponad 80 lat. Na spotkaniach modlą się, odczytują fragmenty Pisma Świętego, śpiewają pieśni religijne – wszystko po niemiecku. Spotkania odbywają się mniej więcej dwa razy w miesiącu. Przybywają na nie także ewangelicy o korzeniach niemieckich z miejscowości podłódzkich. Opiekę duchowną i duchową sprawują nad nimi księża z parafii, którzy asystują i prowadzą owe religijne spotkania (oczywiście warunkiem jest, by znali język). Grupa ta zawiązała się w tym samym niemal czasie, kiedy NTKS formalizowało swoje początki, tj. na początku lat 1990. Początkowo spotykali się w mieszkaniu prywatnym w centrum Łodzi, które należało do inicjatorki religijnych spotkań (nie żyje od kilku lat). W pierwszym okresie działalności przychodziło tylko kilka osób. Potem, stopniowo jedni przyciągali kolejnych chętnych i zainteresowanych. Spotkania odbywały się raz w tygodniu. Raz do roku ich inicjatorka starała się organizować duże spotkanie i zapraszała wówczas na nie osoby z miejscowości pod Łodzią. W tym samym czasie, przewodnicząca NTKS zapraszała seniorki z Koła na swoje spotkania. Zatem oba te kręgi funkcjonowały równorzędnie i w pewien sposób dopełniały się, jako że NTKS nie było i nie jest organizacją religijną. Po śmierci założycielki Koła, grupa rozpierzchła się. Sytuacja taka trwała do momentu, kiedy do Łodzi przyjechali Niemcy znani lokalnej społeczności i dowiedzieli się o zamierających spotkaniach religijnych. Namówili jedną z kobiet, by przejęła sprawy w swoje ręce, a o pomoc zwróciła się do lokalnego kościoła ewangelicko-augsburskiego (do którego należy). Tak uczyniła, zaś ówczesny biskup Kościoła – śp. bp. Cieślar – zgodził się na użyczenie im schronienia i miejsca na terenie parafii. Jednocześnie przestrzegał (np. w rozmowie z nami podczas badań), by nie identyfikować na podstawie tego faktu całego Kościoła z jakąś jedną grupą narodowościową, dokładniej: niemiecką. Jak widać po tej ogólnej charakterystyce, obraz życia wspólnotowego osób pochodzenia niemieckiego w Łodzi, jest skromny. Uderza nieobecność ludzi młodych. Najmocniejsze więzy łączą osoby należące do koła biblijnego. Po badaniach można z całkowitą pewnością to stwierdzić, albowiem o charakterze i sile więzi członków Towarzystwa nie mamy żadnej wiedzy. Koło jest zatem dla jego uczestników, w pewnym sensie, domem. Łączą ich przeszłe koleje losu, wyznanie i język. Osoby tworzące koło znalazły tam bezpieczną enklawę, by pamiętać o swoim dziedzictwie (w sensie pozytywnym), a pielęgnowana tam pamięć ma charakter prywatny, rodzinny, a wręcz intymny. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 113 CZY (I JAK) ŁÓDZKA MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA JEST OBECNA W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW MIASTA? Opisany we wstępie projekt konkursowy obejmował również badania mające na celu stwierdzenie na ile żyjące w Łodzi lokalne społeczności mniejszościowe funkcjonują w świadomości mieszkańców miasta. Jako, że artykuł nasz poświęcony jest wyłącznie tematyce dotyczącej mniejszości niemieckiej, niniejsza jego część stanowi opis opinii i stanu wiedzy łodzian o życiu i funkcjonowaniu w mieście członków tej społeczności, a także ukazuje na ile współczesny wizerunek mniejszości jest przesiąknięty stereotypowymi wyobrażeniami o Niemcach zakorzenionymi w Polsce. W czasie prowadzonych badań docelową grupę badawczą stanowili rodowici łodzianie urodzeni pomiędzy 1945 a 1960 rokiem, nadal mieszkający na terenie miasta. Tak ustawione widełki wieku pozwoliły wyodrębnić grupę osób urodzonych już w badanym okresie, a jednocześnie na tyle wcześnie, by pamiętać czasy PRL-u i umieć skonfrontować je z obecną sytuacją mniejszości w mieście. Specjalnie na potrzeby tych badań została opracowana ankieta zawierająca 12 pytań otwartych umożliwiających poznanie opinii badanych na powyższy temat20. Formuła pytania otwartego pozwoliła na swobodne wyrażanie przez nich myśli i formułowanie osobistych sądów dotyczących omawianych kwestii. Rozdanych zostało sto ankiet, z czego wypełnionych powróciło osiemdziesiąt. Pięćdziesiąt z nich wypełniły kobiety, a trzydzieści mężczyźni. Badani legitymują się różnym stopniem wykształcenia od podstawowego (trzy osoby) poprzez zawodowe (dziewięć osób), średnie (37 osób) i wyższe (31 osób). Wszyscy mieszkają w Łodzi, w różnych dzielnicach miasta. Dodatkowo rozdano jeszcze ankiety najmłodszej, dorosłej w momencie badania, grupie rodowitych łodzian, którą stanowiły osoby z roczników 1989–1990. Ich opinie w zderzeniu z wypowiedziami głównej grupy badanych, pozwoliły na uchwycenie ewentualnych różnic pokoleniowych w zapatrywaniu się na kwestię mniejszości niemieckiej na terenie Łodzi. Z pięćdziesięciu ankiet dostosowanych dla młodszej grupy badanych, wypełnionych powróciło 46. Wypełniło je 27 kobiet i 19 mężczyzn. Podobnie jak w głównej badanej grupie są to osoby o różnym stopniu wykształcenia począwszy od podstawowego (pięć osób), poprzez zawodowe (cztery osoby) i średnie (32 osoby) a skończywszy na osobach posiadających aktualnie status studenta (w taki sposób zdefiniowało swoje wykształcenie pięć osób). Ankietowani, tak jak w przypadku głównej grupy, zamieszkują różne dzielnice Łodzi. Podstawową kwestią, niezbędną do opracowania poszczególnych zagadnień dających wyobrażenie o stanie wiedzy badanych łodzian na temat mniejszości niemieckiej, było ustalenie źródeł tej wiedzy. Ankiety cytowane w pracy znajdują się w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Oznakowanie [ankieta 45/60...] odnosi się do najstarszej wiekowo grupy badanych; oznaczenie [ankieta 89/90...] – to ankiety wypełnione przez łódzką młodzież, zaś [ankieta LO...], odnosi się do tych, które wypełniali uczniowie VIII LO. 20 �114 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Na pytanie skąd czerpią informacje o Niemcach żyjących obecnie w Łodzi ankietowani z głównej grupy badawczej powoływali się na: – wiadomości z szeroko rozumianych środków masowego przekazu typu: „prasa, radio, telewizja” [ankieta 45/60/13], „Telewizja Łódź, internet” [ankieta 45/60/48], „film...” [ankieta 45/60/28], „...czasopisma...” [ankieta 45/60/41], „...imprezy kulturalne pokazywane w mediach” [ankieta 45/60/77], – wiedzę książkową: „literatura” [ankieta 45/60/29], „literatura historyczna” [ankieta 45/60/25], „książki” [ankieta 45/60/45], „przewodniki turystyczne doty­czące naszego miasta” [ankieta 45/60/34], – przekaz międzypokoleniowy: „...opowiadania rodziców” [ankieta 45/60/72], „przekazy rodzinne...” [ankieta 45/60/38], – doświadczenia osobiste: „kontakty sąsiedzkie, wiedza z otoczenia” [ankieta 45/60/80], „kontakty bezpośrednie” [ankieta 45/60/69], „...kontakty osobiste” [ankieta 45/60/36]. Wielu ankietowanych (16 osób) w ogóle nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie bądź wręcz deklarowało „brak informacji” [np. ankieta 45/60/31] na omawiany temat. „Nie interesuje mnie ten temat” [ankieta 45/60/15], „nie mam wiedzy” [ankieta 45/60/74], „nie interesuję się tą grupą. Nie znam żadnego Niemca” [ankieta 45/60/32] to wielokrotnie powtarzające się odpowiedzi. Inaczej ułożyły się wypowiedzi badanych z grupy wiekowej 1989–1990. Tutaj jednym z głównych źródeł wiedzy, na które powołują się ankietowani jest „edukacja w szkole” [ankieta 89/90/5], „lekcje niemieckiego w liceum” [ankieta 89/90/6], „historia w szkole” [ankieta 89/90/35], „podręczniki szkolne” [ankieta 89/90/43], czyli ogólnie „wiedza szkolna” [ankieta 89/90/31]. Świadczy to niewątpliwie o zmianach, jakie zaszły w systemie edukacji, ale niestety – co będzie widoczne w dalszej części artykułu – nie przekłada się na zwiększenie wiedzy młodych łodzian o obecnie funkcjonujących na terenie miasta mniejszościach narodowych, w tym niemieckiej. Inne pojawiające się tu źródła wiedzy to: – szeroko rozumiane „media” [ankieta 89/90/12], wśród których króluje oczy­ wiś­cie „internet” [ankieta 89/90/2] oraz „telewizja i prasa” [ankieta 89/90/6]. – „filmy i książki” [ankieta 89/90/45] w tym te „...związane z II wojną światową” [ankieta 89/90/30] – wiedza zaczerpnięta z przekazu międzypokoleniowego – „wiedza rodziców” [ankieta 89/90/44] – „...znajomości z osobami pochodzenia niemieckiego” [ankieta 89/90/42]. Pierwszym poruszonym w ankiecie problemem dotyczącym bezpośrednio wiedzy badanych o mniejszości niemieckiej w Łodzi, jest sprawa liczebności Niemców mieszkających obecnie w mieście. Kwestia ta okazała się sprawą bardzo trudną, i to zarówno dla starszych, jak i młodszych ankietowanych, a ich stanowiska niezwykle rozbieżne. W grupie wiekowej 1945–1960 najczęściej, bo aż 29 razy, padała odpowiedź „nie wiem” [ankieta 45/60/1] lub „nie mam pojęcia” [ankieta 45/60/6]. Pozostałe odpowiedzi znacząco różnią się w ocenach, a proponowana liczebność Niemców oscyluje od pięćdziesięciu osób [ankieta 45/60/51] po pięćdziesiąt tysięcy [ankieta 45/50/71]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 115 Jeśli chodzi o ankietowaną młodzież, odpowiedź „nie wiem” [ankieta 89/90/12] padła tu tylko trzykrotnie, ale pozostałe propozycje też w większości znacznie rozmijają się ze stanem faktycznym, bowiem najczęściej szacowano liczbę Niemców na „kilkuset” [ankieta 89/90/26] i „kilka tysięcy” [ankieta 89/90/29] aż po liczbę „dziesięć tysięcy”, która padła czterokrotnie. Liczby proponowane przez ankietowanych są tak różnorodne, że nie sposób tu mówić o jakiejkolwiek prawidłowości. Przy czym badani nie powołują się na żadne konkretne fakty, mogące uwiarygodnić posiadaną przez nich wiedzę, jest więc to raczej oszacowanie czysto subiektywne. Jedną z podstawowych dla prowadzonych badań kwestii, było dokonanie przez ankietowanych oceny funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Łodzi w czasach Polski Ludowej i współcześnie, czyli po transformacji systemowej w 1989 roku. „Załamanie się ustroju politycznego PRL, a także przejęcie władzy przez opozycję [...] stworzyły sprzyjające warunki do generalnej modyfikacji polskiej polityki mniejszościowej. Władze polskie definitywnie zrezygnowały wtedy z polityki asymilacji, stworzyły ludności niepolskiej w granicach obowiązującego prawa możliwości kultywowania swoich odrębności narodowych” (Chałupczak 1998, s. 288). Wszystko to spowodowało, że dość wyraźnie widać różnicę w sytuacji mniejszości w tych dwóch okresach. Wielu ankietowanych z podstawowej, starszej grupy badawczej, nie miało jednak jasno sprecyzowanego sądu na ten temat. Na pytanie czy sytuacja badanej grupy zmieniła się po 1989 roku, odpowiadali oni „nie wiem” [45/60/73], „nie jestem zorientowana” [ankieta 45/60/30], „nie umiem powiedzieć. Nie spotkałam się z ludnością niemiecką w Łodzi. Nic nie wiem na ten temat” [ankieta 45/60/70]. Tego typu odpowiedzi było w sumie 24. Znaczna część pozostałych odpowiedzi to przypadki, kiedy informatorzy twierdzą po prostu, że sytuacja raczej się zmieniła, ponieważ: czasy wojny zostały włożone głęboko do szuflady. Niemcy zrobili bardzo dużo w tej kwestii. Potrzebne było uderzenie się w piersi, wyznanie win i czynienie dobra [ankieta 45/60/45]. lecz nie podają żadnych przykładów tych zmian [ankieta 45/60/54]. Bądź odwrotnie – uważają, że się nie zmieniła, lecz także nie mają żadnych wiadomości na potwierdzenie tej tezy [ankieta 45/60/18]. Czasem nie wiadomo nawet czy nastąpiły zmiany na lepsze czy wręcz przeciwnie [ankieta 45/60/29]. Jedynie w 17 ankietach znaleźć można bardziej rozbudowane wypowiedzi oceniające sytuację badanej grupy w obu okresach. Z wypowiedzi tych wynika, iż zdaniem ankietowanych, w okresie Polski Ludowej Niemcy byli „przedmiotem walki ideologicznej i politycznej” [ankieta 1945/60/42] a „...propaganda straszyła wciąż wizerunkiem rewizjonistów niemieckich i neonazistów” [ankieta 45/60/24], zaś „niektóre środowiska wmawiały nam, że RFN będzie chciało wyregulować granicę” [ankieta 45/60/9]. W ocenie tych badanych, na wizerunku Niemców zdecydowanie negatywnie odbiły się kwestie związane z II wojną światową: [...] część mniejszości niemieckiej w okresie wojny stanęła po stronie wojsk niemieckich, inwazyjnych nazistów, tworząc liczne organizacje dywersyjne i bojowe. Mniejszość niemiecka dokonywała masowych �116 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA mordów na Polakach [...] Między innymi z tych powodów mój stosunek do Niemców mieszkających w Polsce jest obojętny, wręcz negatywny [ankieta 45/60/63]. Sytuacja po przemianach ustrojowych przyniosła zaś według nich: [...] zmiany w stosunkach polsko-niemieckich na początku lat 1990. kiedy to [...] ujawniły się aspiracje i dążenia ludności przyznającej się do niemieckiego pochodzenia i niemieckiej narodowości [ankieta 45/60/63]. Zmiany te polegały na: – przyznaniu Niemcom statutu mniejszości narodowej: „w czasach PRL-u nie dostrzegano wcale żadnej mniejszości [...] obecnie mniejszość niemiecka została oficjalnie uznana, ma nawet swoich przedstawicieli w Sejmie RP” [ankieta 45/60/24], – złagodzeniu wizerunku Niemca widzianego poprzez tragedię wojny: w okresie Polski Ludowej „wszyscy pamiętali II wojnę światową i Niemiec zawsze kojarzył się z wojną. Teraz jest – chyba lepiej” [ankieta 45/60/6], – nowej sytuacji gospodarczej: w czasach Polski Ludowej Niemców „nie lubiano za bogactwo i gospodarność. Dziś cenieni są za dobre zarządzanie, mądrą gospodarkę i oszczędność” [ankieta 45/60/77], „wygrali kilka procesów o odzyskanie swoich majątków. Mają pieniądze, które tu inwestują” [ankieta 45/60/49], „pracują u nas, mają swoje biznesy” [ankieta 45/60/66]. Co zaś się tyczy wypowiedzi młodszej z badanych grup na powyższy temat, dominowała postawa niewiedzy o sytuacji mniejszości niemieckiej w Łodzi, zarówno z okresu Polski Ludowej, jak i po przemianach ustrojowych. Na pytanie o ewentualne zmiany, jakie mogłyby dotyczyć tej mniejszości i czy w ogóle takie zaszły, większość ankietowanych nie potrafiła udzielić odpowiedzi (standardowa była tu odpowiedź „nie wiem”, np. ankieta 89/90/4). Tylko dziesięć osób odpowiedziało, że zmiany zaszły i były to zmiany na lepsze w stosunku do sytuacji powojennej, kiedy to: „władza ludowa prześladowała ich jako element groźny dla Polaków, ludzi, którzy wywołali wojnę” [ankieta 89/90/11], „tuż po wojnie ludzie ich nienawidzili” [ankieta 89/90/33], „nie byli zbyt lubiani i tolerowani” [ankieta 89/90/37]. Jeden z ankietowanych wyraził pogląd, że „Niemcy w PRL byli faworyzowani” a obecnie „nie wyróżniają się” [ankieta 89/90/25], jeden stwierdził, iż w PRL-u „Niemcy wywyższali się nad Polakami i nie lubili ich. A teraz Niemcy i Polacy są równi” [ankieta 89/9046], a inny lepszą sytuację Niemców w czasach przed 1989 rokiem motywował dobrymi kontaktami PRL i NRD [ankieta 89/90/45]. Poza tymi trzema wypowiedziami reszta ankietowanych, która wyraziła jakiś pogląd na tę sprawę, była zdania, że współcześnie sytuacja mniejszości niemieckiej uległa poprawie „tak jak i innych mieszkańców Łodzi” [ankieta 89/90/28] oraz że „teraz próbujemy dojść do porozumienia” [ankieta 89/90/33], że panuje „większa tolerancja” [ankieta 89/90/30], a „starsze pokolenie nie ma takich uprzedzeń co kiedyś” [ankieta 89/90/39]. Nie podawano jednak żadnych konkretnych przykładów poprawy sytuacji tej mniejszości poza ogólnikami, typu: „współcześnie Niemcy nie są prześladowani w żaden sposób” [ankieta 89/90/10]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 117 Kolejnym poruszonym w ankiecie zagadnieniem jest kwestia wyróżniania się omawianej mniejszości na tle innych łodzian. Wśród przedstawicieli starszej grupy badawczej zdecydowanie przeważa opinia, że Niemcy jako mniejszość narodowa niczym się nie wyróżniają. W ten sposób ujęło sprawę aż 73 z 80 badanych (!). Pozostałych siedmiu postarało się wymienić pewne cechy obrazujące, w ich mniemaniu, Niemców i choć „różnice są trudne do uchwycenia” – to jednak Niemcy wyróżniają się „lepszą, bardziej racjonalną, organizacją pracy, unikaniem egzaltacji i wymuszoną konsekwencją działania” [ankieta 45/60/22]. Jako cechy wyróżniające członków tej mniejszości wymieniane są również: – posługiwanie się innym językiem [ankiety 45/60/55 i 59], – „punktualność, przestrzeganie czasu i terminów. Niemcy nie lubią specjalnie bliskości, utrzymują dystans na wyciągnięcie ręki [...], uważani są za pracowitych, ceniących prestiż i bogactwo, są ambitni i dokładni” [ankieta 45/60/63], – głośne zachowanie: „może też zachowują się nieco głośniej, ale to nie reguła” [ankieta 45/60/70], – cechy charakteru: „są oszczędni i skryci” [ankieta 45/60/77]. W wypowiedziach tych wyraźnie widać nawiązania do stereotypowego obrazu Niemca dobrze zorganizowanego i dobrze zarabiającego, postrzeganego „poprzez [...] rzeczywistą bądź rzekomą skłonność do porządku” (Żyliński 2003, s. 334). Ankietowana młodzież prawie w stu procentach uznała, iż Niemcy niczym się nie wyróżniają. Wyjątek stanowią tu jedynie dwie wypowiedzi. Jeden z ankietowanych stwierdził, że Niemcy wyróżniają się „twardym akcentem” [ankieta 89/90/15] a drugi, iż wyróżniają ich „lepsze samochody” [ankieta 89/90/25]. Przechodząc do omówienia kwestii stosunków między łodzianami a mniejszością niemiecką funkcjonującą na terenie miasta, należy omówić teraz opinię badanych na temat ewentualnych postaw antyniemieckich demonstrowanych w Łodzi i scharakteryzować ich przyczynę. Osiemnastu spośród ankietowanych ze starszej grupy wiekowej stwierdziło, że łodzianie mają antyniemieckie uprzedzenia wywoływane przez „pamięć o wojnie i zabijaniu” [ankieta 45/60/68] i: [...] wspomnienia związane z czasem wojny i okupacji niemieckiej – kiedy to – Niemcy wyrządzili bardzo wiele okrutnych krzywd, które trudno zapomnieć a są one utrwalane przez opowieści rodzinne jak np. pobili moją mamę lub zamordowali jej brata, wszystkie historie słyszane od ludzi, którzy przeżyli wojnę ukazują ten naród jako bezmyślnych psychopatów. Do tego obrazu dołącza również znaczna większość filmologii światowej co ciągle przypomina taki wizerunek [...] [ankieta 45/60/27]. Tego typu stanowisko przypisywane jest raczej osobom starszym, które mają wiele powodów do uprzedzeń a są to głównie wojna, tragedia i krzywdy i w ogóle, a poza tym Niemcy przed wojną to była klasa posiadająca a więc niekoniecznie kochana [ankieta 45/60/22], ale siła przekazu międzypokoleniowego utrwala czasem obraz „Niemiec = nazista” [ankieta 45/60/24] także i w młodszym pokoleniu. �118 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Wiele spośród zjawisk współczesności, wywiera jednak – zdaniem ankietowanych – bardzo korzystny wpływ na poprawę wizerunku tej mniejszości. Nastąpiło „pojednanie Polsko-Niemieckie” [ankieta 45/60/78], Niemcy „obecnie kojarzą się z dobrobytem” [ankieta 45/60/76], powstają „polsko-niemieckie firmy” [ankieta 45/60/51], „mamy wspólnego Papieża” [ankieta 45/60/49] i panuje „tolerancja” [ankieta 45/60/66]. Ten obraz wyłania się z największej liczby, bo aż z 47, odpowiedzi. Osoby te uważają, iż łodzianie nie mają antyniemieckich uprzedzeń, bo „Niemcy byli w Łodzi od zawsze” [ankieta 45/60/69], a w chwili obecnej „jest ich mało. Niczym się nie wyróżniają. Są zasymilowani” [ankieta 45/60/34]. Pozostali ankietowani nie mają jasno wyrobionego poglądu na tę sprawę, ponieważ „mniejszość niemiecka w Łodzi jest słabo widoczna i nie może wzbudzać ani sympatii ani antypatii” [ankieta 45/60/63]. Wypowiedzi badanej młodzieży wahają się pomiędzy postrzeganiem łodzian jako nie mających uprzedzeń antyniemieckich, ponieważ „nie spotkałam się ze złym traktowaniem Niemców przez łodzian” [ankieta 89/90/4], „nie zauważyłem takich zachowań” [ankieta 89/90/30], a sądem, że jak najbardziej tak, na co wpływ ma w dalszym ciągu „uraza po II wojnie światowej” [ankieta 89/90/6]. Nieznacznie przeważają tu wypowiedzi twierdzące, które źródeł antyniemieckiego nastawienia łodzian dopatrują właśnie w „uwarunkowaniach historycznych” [ankieta 89/90/42], „wspólnej historii obu państw” [ankieta 89/90/44], a przede wszystkim w „wydarzeniach, które miały miejsce podczas wojny” [ankieta 89/90/16]. To właśnie II wojna światowa podawana jest jako główna przyczyna niechęci do Niemców, przy czym zaznaczyć należy, iż większość ankietowanych szczególnie niechętne Niemcom postawy przypisuje starszemu pokoleniu. Antyniemieccy są „głównie ludzie starsi pamiętający obozy niemieckiej zagłady” [ankieta 89/90/24] i „wydarzenia z II wojny światowej” [ankieta 89/90/23]. Niestety „pokolenia wojenne wpajają następnym pokoleniom swoje spojrzenie na narodowość niemiecką” [ankieta 89/90/21], co nieraz owocuje złym nastawieniem do tej grupy i wśród młodszego pokolenia a niechęć do Niemców „wyrażana jest w normalnych rozmowach” [ankieta 89/90/13], którą opisuje jedna z ankietowanych: np. taka sytuacja: po wypadku smoleńskim byłam w sklepie i jakaś pani dyskutowała z inną panią, że to na pewna wszystko wina Donalda Tuska, bo on ma niemieckie korzenie i wystarczy spojrzeć w oczy [ankieta 89/90/2]. Dalej ankietowani pytani byli o osobisty stosunek do łódzkiej społeczności niemieckiej. W starszej grupie badanych, kilkukrotnie padły bardzo rozbudowane odpowiedzi zawierające refleksje na temat Niemców. Wyrażane są w nich sądy dwojakiego rodzaju i wyróżnić można: – stanowisko niechętne: Jeśli chodzi o całość grupy niemieckiej nie przepadam za nimi. Jednostek nie znam więc odwołań osobistych nie mam. Niechęć wynika z opowiadań dziadków i rodziców o wojnie [ankieta 45/60/68]; Po zastanowieniu się w skali od 1 do 10, 1 – niechęć, 10 – sympatia, to mój stosunek do Niemców to około 3 – tylko dlatego, że są tam na pewno też jednostki pozytywne i nie chcę ich krzywdzić [ankieta 45/60/27]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 119 Taka postawa bywa wiązana z wydarzeniami z okresu II wojny światowej, przy czym ankietowani wyrażają raczej niechęć do Niemców jako narodu, który odpowiedzialny jest za okropieństwa wojny, niż do mniejszości niemieckiej jako takiej: [...] nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem. W okresie okupacji piętnowano mówienie po polsku, polskie święta narodowe były bojkotowane. Część mniejszości niemieckiej w okresie wojny stanęła po stronie wojsk niemieckich, inwazyjnych nazistów, tworząc liczne organizacje dywersyjne i bojowe. Mniejszość niemiecka dokonywała masowych mordów na Polakach, tworzyła listy osób mających być wysłanych do obozów koncentracyjnych itd. Między innymi mój stosunek do Niemców mieszkających w Polsce jest obojętny, wręcz negatywny [ankieta 45/60/63]; Dziadek i wuj w Dachau, dwie ciotki w Ravensbrick [pisownia oryginalna] – to osobiście. 6 mln Polaków, kraj w ruinie, zniszczony i ograbiony – to narodowo. Ja nie mam prawa ich kochać – za mało mojego życia. Wiem, że to nie oni, że ich przodkowie, ale zawsze. Na przestrzeni 1000 lat naszej znajomości dostali w łeb parę razy, ale ich zaborczość i agresywność oraz szczególne upodobanie naszej ziemi ciągle się odradzało. Niemców za ich nacjonalizm, zaborczość, agresywność generalnie nie lubię [...] [ankieta 45/60/22]. – stanowisko pozytywne czy wręcz przepełnione sympatią: Mój stosunek do Niemców jest pozytywny, bo jestem tolerancyjna a zresztą ile można nosić w sobie do nich żal? [ankieta 45/60/29]; Darzę szacunkiem Polaków pochodzenia niemieckiego, którzy osiedlili się w Łodzi budując jej przemysł, przyjmując stopniowo polski język, obyczaje, styl życia. Niektórzy narazili się nawet na prześladowania ze strony okupantów hitlerowskich – nie widzę żadnego zagrożenia dla Polski ze strony ludzi określających siebie jako mniejszość niemiecka, uważam, że na równi z innymi mniejszościami mają prawo do własnej tożsamości, kultury, języka itd. [ankieta 45/60/24]; Bardzo cenię Niemców za: 1. praworządność i uczciwość 2. organizację pracy i dyscyplinę 3. pracowitość 4. osiągnięcia naukowe i kulturalne 5. niesamowite bohaterstwo na polu bitwy [ankieta 45/60/45]. Dodać należy, iż wyżej przytoczone cytaty są najbardziej obszernymi wypowiedziami zawartymi w ankietach i dlatego zostały zamieszczone właściwie w całości. Jeśli chodzi o resztę, bardziej lakonicznych wypowiedzi na ten temat, najczęściej – aż 42 razy – zawierają one deklarację, że stosunek do mniejszości niemieckiej jest „obojętny” [ankieta 45/60/6], ponieważ „najważniejszy jest człowiek a nie narodowość” [ankieta 45/60/15], „nie wyróżniam społeczności ze względu na narodowość” [ankieta 45/60/2], bo Niemcy „nie przeszkadzają i nie pomagają” [ankieta 45/60/56] i „nie znam Niemców mieszkających w Polsce i w Łodzi” [ankieta 45/60/25]. Padają też odpowiedzi, jak te opisane wyżej, o zdecydowanie negatywnym zabarwieniu: „nie lubię Niemców ani ich języka” [ankieta 45/60/5], ale jest ich stosunkowo niewiele (sześć). Duża zaś grupa badanych (32 osoby) deklarowała pozytywne nastawienie do tej mniejszości gdyż „żyjemy w tej samej Europie pod wspólnym niebem” [ankieta 45/60/3], a Niemcy to „dobrzy gospodarze i ludzie [ankieta 45/60/38] i „nic złego mnie od nich nie spotkało [ankieta 45/60/43]. �120 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Co zaś się tyczy odpowiedzi młodzieży na ten temat, na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż przeważa stanowisko oparte o obojętność w stosunku do tej grupy: „jak do każdej innej mniejszości” [ankieta 89/90/2], bo „nie przeszkadzają mi mniej­ szości” [ankieta 89/90/10], i „nie jestem uprzedzona” [ankieta 89/90/33] a Niemcy „to normalni ludzie” (!) [ankieta 89/90/35]. W odróżnieniu od starszej grupy, jedynie dwie osoby (!) z grupy młodych, zadeklarowały stosunek pozytywny „ponieważ nigdy nie miałam z nimi złych kontaktów” [ankieta 89/90/30] i „nie ma znaczenia dla mnie z jakiego kraju ktoś pochodzi” [ankieta 89/90/1]. Dodatkowo trzy wypowiedzi zawierały ocenę negatywną „ze względu na historyczne stosunki polsko-niemieckie i negatywny bilans futbolowy dla Polski w starciu z reprezentacją Niemiec” [ankieta 89/90/15], „[...] nieuzasadnioną [...] ogromną niechęć do ludzi tej narodowości” [ankieta 89/90/37] i „niechęć do twardego i stanowczego języka tej narodowości” [ankieta 89/90/27]. Analizując ten materiał nie sposób nie zauważyć, że w wielu przypadkach nadal aktualna pozostaje opinia Jana S. Bystronia, który w Megalomanii narodowej pisał: „Niemiec był zawsze w Polsce kimś obcym [...] wobec tych ludzi wytwarza się w ciągu wieków dość jednolita opinia ludności polskiej, częściowo do dziś dnia jeszcze się tradycyjnie utrzymująca, mimo że stosunki polsko-niemieckie uległy istotnym zmianom. Opinia ta jest niechętna, czasem wprost lekceważąca czy pogardliwa, w najlepszym razie wyczekująco neutralna [...]” (1995, s. 167). Stosunek do danej mniejszości może być powodowany osobistymi kontaktami z jej członkami bądź brakiem tych kontaktów i co za tym idzie, nieznajomością całej mniejszości. Zagadnienie to pokazuje także, na ile badani wyrażając sądy o łódzkich Niemcach i pisząc o swoim stosunku do nich posługują się osobistymi doświadczeniami wynikłymi ze znajomości przedstawicieli tej grupy, a na ile pozostają w sferze ogólnie funkcjonujących stereotypów. Jak wynika z odpowiedzi ankietowanych, zarówno starsza jak i młodsza grupa wiekowa, ma z łódzkimi Niemcami kontakty bardzo ograniczone i sporadyczne. Starsi na osobiste kontakty powołali się ośmiokrotnie wspominając np: w dzieciństwie miałam sąsiadów Niemców, ale tak zasymilowanych, że w ogóle nie funkcjonowali w mojej świadomości jako Niemcy. Nazwisko mieli zresztą spolszczone [ankieta 45/60/44], przyjaźń z dzieciństwa [ankieta 45/60/29] i sąsiadów z dzieciństwa [ankieta 45/60/44] czy np. fakt, że „rodzice pomagali po wojnie Niemcom, którzy zostali w Łodzi” [ankieta 45/60/36]. Jako miejsce kontaktu z Niemcami jeden z ankietowanych wymienił też „udział w imprezach kulturalnych np. Festiwal Dialogu Czterech Kultur, koncerty u świętego Mateusza” [ankieta 56/60/50]. Dwie osoby odwołały się do wakacyjnych zagranicznych znajomości z Niemcami [ankiety 45/60/30, 45/60/77], co absolutnie nie dotyczy mniejszości niemieckiej w Łodzi. Młodsi o osobistym kontakcie wspomnieli 12 razy, powołując się na sporadyczną raczej znajomość typu „krótka rozmowa” [ankieta 89/90/16]. Trzy osoby odwołały �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 121 się do poza łódzkich kontaktów wakacyjnych typu „obozy językowe, wędrówki po Europie” [ankieta 89/90/9] czy „wymianę młodzieży w szkole” [ankieta 89/90/44]. O wiedzy na temat łódzkiej mniejszości niemieckiej mogą dać wyobrażenie odpowiedzi na pytania o miejsca, obiekty bądź osoby związane z działalnością tej grupy na terenie miasta i o obecność Niemców w ważnych dla Łodzi wydarzeniach. Wyraźnie tutaj widać, że wiadomości ankietowanych są bardzo ograniczone. Większość badanych ze starszej grupy wiekowej osadza Niemców w pejzażu współczesnej Łodzi poprzez wspomnienie Łodzi fabrykanckiej, Łodzi „niemieckich kamieniczników, kupców i rzemieślników” (Wojtkowiak 1997, s. 25). Zdecydowanie widać odwołania do potęgi ekonomicznej tej mniejszości w czasach „Ziemi obiecanej”, kiedy „Łódź była wielonarodową i wielowyznaniową metropolią, w której rytm życia wyznaczała pogoń za zyskiem. Większość fabryk znajdowała się w rękach niemieckich i żydowskich” (Woźniak 2001, s. 15). W odpowiedziach na to pytanie, przedstawiciele starszego pokolenia wymieniają zabytkowe pałace np. Herbsta [ankieta 45/60/39], jak również fabrykantów: Scheiblera, Grohmanna i wielu innych. Nieliczne dłuższe wypowiedzi na ten temat także nawiązują do XIX wiecznych zabytków lub samych postaci fabrykantów. Tak więc obiekty kojarzone w Łodzi z Niemcami to np.: „Księży Młyn, królestwo fabrykanta tekstylnego Scheiblera. Biała Fabryka Geyera. Willa Kindermanna, Grand Hotel, Wodny Rynek, Plac Zwycięstwa, Kaplica gotycka Scheiblera na cmentarzu na Ogrodowej” [ankieta 45/60/3] czy „rezydencja Heinzla, pałac Biedermanna, pałac Scheiblera, pałac Herbsta, dworek Geyera, willa Grohmana, willa Kindermanna” [ankieta 45/60/39]. Osoby kojarzone z tą mniejszością to „np.: Scheiblerowie, którzy byli rodziną przemysłowców branży włókienniczej” [ankieta 45/60/63]. Wielokrotnie też wymieniany jest „kościół ewangelicki św. Mateusza” [ankieta 45/60/39] i „cmentarz ewangelicki (Ogrodowa)” [ankieta 45/60/72], co z kolei wynika ze skojarzenia Niemców z religią protestancką. Jako jedyne zjawisko reprezentujące współczesną kulturę pojawia się w odpowiedziach Festiwal Dialogu Czterech Kultur [ankieta 45/60/50], a tylko jeden ankietowany wspomniał o działaniu w mieście „Towarzystwa Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej” [ankieta 45/60/77] bez podania jakichkolwiek bliższych informacji. Ponadto ankietowani zwracają także uwagę na „banki niemieckie” [ankieta 45/60/9] funkcjonujące w Łodzi. Nie wymieniono ani jednej osoby związanej współcześnie ze środowiskiem łódzkich Niemców (!). Nic również nie wskazuje na to, że któryś z wymienianych obiektów łączony jest z obecną działalnością tej mniejszości. Na szczególną uwagę zasługuje analiza tego zagadnienia w odniesieniu do młodszej grupy wiekowej ankietowanych łodzian. Otóż na 46 osób, które wypełniły ankietę, aż 40 z nich, na pytanie czy potrafią wymienić miejsca, obiekty bądź osoby związane z działalnością mniejszości niemieckiej na terenie Łodzi, odpowiedziało „nie” [np. ankieta 89/90/3] lub nie udzieliło żadnej odpowiedzi [ankieta 89/90/4]. Jest to szczególnie szokujące zważywszy, iż większość tych młodych ludzi pytanych �122 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA o źródło ich wiedzy o łódzkich Niemcach powoływało się na edukację szkolną [np. ankieta 89/90/25]. Zdumiewające wydaje się, że osoba pytana o źródła wiedzy na temat tej mniejszości powołuje się na wiedzę zaczerpniętą z „literatury, lekcji historii, materiałów Muzeum Historii Miasta” [ankieta 89/90/21], a nie potrafi skojarzyć Niemców łódzkich z niczym i nikim w Łodzi. Sześć osób, które udzieliły odpowiedzi na to pytanie, z działalnością Niemców w Łodzi kojarzy „kościoły” [ankieta 89/90/16], „budowle – kamienice” [ankieta 89/90/31], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [ankieta 89/90/33], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur. Poszczególne pomniki i groby na cmentarzu przy Ogrodowej. Fabryki np. Księży Młyn, Geyera, Pałac Grohmana” [ankieta 89/90/37], „Herbst – Pałac Herbsta, Księży Młyn. Obecnie lofty” [ankieta 89/90/41], „cmentarz ewangelicki, Pałac Scheiblera, Fabryka Geyera, Grohman, Heinzl, kościoły ewangelickie” [ankieta 89/90/45]. Taki niski poziom wiedzy ankietowanych o miejscach związanych z działalnością społeczności niemieckiej w Łodzi wydaje się zdumiewający szczególnie w zestawieniu ze znacznie bogatszym materiałem z ankiet starszego pokolenia – nieedukowanego w szkole na temat mniejszości narodowych w Polsce. Ten temat będzie jeszcze poruszony w dalszej części artykułu dotyczącej edukacji. Na pytanie o to, czy przedstawiciele łódzkiej mniejszości narodowej uczestniczą w ważnych dla miasta wydarzeniach, standardową odpowiedzią w obu grupach wiekowych jest „nie wiem” [ankieta 45/60/20], „chyba nie” [89/90/4], „nie śledzę” [89/90/26]. Czasem padają niczego niewyjaśniające odpowiedzi typu: „myślę, że tak, jak wszyscy łodzianie: wybory, życie religijne, kulturalne, biznes” [ankieta 45/60/28], „zapewne, ale nie wyróżniają się” [ankieta 89/90/27] czy „prawdopodobnie tak, ale ja nie mam na ten temat dokładnej wiedzy” [ankieta 89/90/1]. Świadczy to o tym, iż łódzka mniejszość niemiecka jest praktycznie niedostrzegalna przez ogół mieszkańców. Jeśli nawet ktoś z ankietowanych stara się powiązać Niemców z miejskimi uroczystościami czy imprezami różnego typu, w większości są to odpowiedzi powierzchowne i raczej nie wynikają z faktycznej wiedzy na ten temat, a powstały w sferze skojarzeń. Najczęstszym skojarzeniem jest tu oczywiście „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [np. ankieta 45/60/51, czy 89/90/28] łączony dość powszechnie z mniejszościami, więc wymieniany i przy tej okazji zarówno przez starszych jak i młodszych ankietowanych. W żadnej ankiecie nie znalazły się jednak wzmianki świadczące o osobistym uczestnictwie w imprezach związanych ze wspominanym festiwalem. Nikt nie wymienił również ani jednej imprezy kulturalnej odbywającej się w ramach festiwalu, która dotyczyłaby niemieckiej kultury. Posługiwanie się nazwą Festiwal Dialogu Czterech Kultur jest więc czysto fasadowe i łączone z mniejszością niemiecką jedynie na zasadzie wiedzy, iż to właśnie kultura niemiecka jest jedną z czterech, których festiwal dotyczy. Pięciu ankietowanych, w tym tylko jedna osoba z młodszej grupy wiekowej, napisało również, iż kojarzy uczestnictwo przedstawicieli mniejszości niemieckiej w „uroczystościach związanych z II wojną światową” [ankieta 89/90/30], z „65 rocznicą likwidacji getta w Łodzi” [ankieta 45/60/35, ankieta 45/60/41], z „obchodami rocznicowymi” [ankieta 45/60/18] i z szeroko rozumianymi „uroczystościami religijnymi i państwowymi” [ankieta 45/60/66]. Są to jak widać również odpowiedzi niewiele �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 123 mówiące i raczej nie stoi za nimi jakaś konkretna i dokładna wiedza ankietowanych, a tylko odwołanie się do wiadomości zasłyszanych w mediach. „Niemieccy rękodzielnicy zaczęli masowo osiedlać się w Łodzi w latach dwudziestych i trzydziestych XIX w.” (Kuczyński 2001, s. 7) i bezsprzecznie stanowili siłę, która przyczyniła się do rozwoju miasta. Ta część historii omawianej mniejszości jest w sposób najbardziej czytelny utrwalona w świadomości badanych łodzian i do tego właśnie okresu sięgają oni najczęściej, pytani np. o miejsca kojarzone w Łodzi z mniejszością niemiecką, choć przecież ankieta dotyczy powojennej historii tej społeczności. Odpowiedzi nawiązujące do tradycji „Ziemi obiecanej” jako jedyne zresztą dotyczą ściśle Niemców łódzkich, pozostałe bowiem wnioski i sądy badanych rozlewają się na mniejszość niemiecką w Polsce w ogóle lub dotyczą nawet Niemców jako narodu. Są to wypowiedzi typu: nie mam nic do Niemców – tak długo jak długo pozostają w granicach swojego państwa i jak długo nie roszczą pretensji do swojej własności pozostawionej w granicach naszego państwa [ankieta 45/60/49]. W cytatach takich jak: „bardzo cenię Niemców za: praworządność i uczciwość” [ankieta 45/60/45], nie ma żadnych wskazówek, by móc odnieść ten sąd, w sposób szczególny, do Niemców w Łodzi. Jako przykład może tu posłużyć również wypowiedź ankietowanej o mniejszości niemieckiej, odnosząca się w sposób zdecydowany do stereotypowego wizerunku narodu niemieckiego: Niemiecki ordnung (porządek), konsekwencja działania w końcu technika, technologia to rzeczy, które dobrze żebyśmy sobie przyswoili. Organizacja pracy, wyzbycie się przesadnej egzaltacji byłoby korzystne. Przejąć można by było parę osiągnięć kulturalnych (np. w muzyce czy pisarstwie) ale hymn, flagę i Wisłę mamy swoje i niech tak zostanie [ankieta 45/60/22]. Podobnie rzecz ma się z trudnymi kwestiami dotyczącymi tego, jak II wojna światowa zaciążyła na łódzkich stosunkach Polaków z mniejszością niemiecką. Tu również padają bardzo ogólnikowe i nie odnoszące się bezpośrednio do Łodzi stwierdzenia, typu: „dużo ludzi starszych, pamiętających II wojnę światową oraz trudności powojenne miało o Niemcach negatywny osąd” [ankieta 45/60/46]. Jako wniosek końcowy nasuwa się twierdzenie, iż wiedza ankietowanych o powojennym życiu Niemców w Łodzi jest właściwie żadna. Łodzianie często w ogóle nie dostrzegają tej społeczności. Polityka władz okresu Polski Ludowej, kiedy to „nieliczne mniejszości narodowe [...] zostały prawie całkowicie wyparte ze świadomości społecznej, zapomniano, że obywatel polski może mieć inną niż polska narodowość i inny język ojczysty” (Madajczyk 1998, s. 8), zadziałała na tym polu wyjątkowo skutecznie. W ankietach bardzo niewiele można znaleźć wypowiedzi odnoszących się w sposób bezpośredni do Niemców łódzkich, a wiele pytań o sytuację tej mniejszości w powojennej historii miasta, pozostało w ogóle bez odpowiedzi. Jako smutna refleksja końcowa posłużyć więc może następująca wypowiedź: Na podstawie moich doświadczeń życia 54 lata w Łodzi, prowadząc dość bogate życie towarzyskie i wykonując zawód, który ciągle powoduje poznawanie nowych ludzi i ich życia nasuwa się refleksja, iż skoro nie poznałam ani jednego przedstawiciela w/w mniejszości legenda Łodzi jako miasta wielu kultur �124 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA nie jest już aktualna. Nie słyszałam też nigdy, aby ktokolwiek z moich znajomych został zaproszony na jakąkolwiek uroczystość czy obrzęd świętowany przez w/w mniejszość. Nie widzę więc aktualnie aktywności w kierunku przenikania się kultur w naszym mieście. O mniejszości żydowskiej i jej oficjalnych formach działalności np. obchodzenie rocznic, wiem z mediów w związku z tym wnoszę, iż ta mniejszość jest w naszym mieście i stara się kultywować swoje tradycje. Są to jednak tylko komunikaty medialne – nic więcej. O istnieniu i aktywności mniejszości niemieckiej nie słyszałam w ogóle nic. Wydaje mi się, iż aktualnie jedyna mniejszość widoczna na terenie Łodzi to Cyganie [ankieta 45/60/27]. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W EDUKACJI W powyżej opisanej części badań dotyczącej młodego pokolenia łodzian i ich wiadomości na temat mniejszości funkcjonujących na terenie miasta, szczególnie uderzający wydaje się fakt, iż deklarowanie zdobywania wiedzy w procesie edukacji nie przekłada się na jej jakość. Mówiąc dokładniej, wiedza młodszej spośród ankietowanych grup, nie jest wcale znacząco większa od tej, którą posiada pokolenie nieedukowane w szkole na temat mniejszości. Był to powód do zgłębienia tej kwestii i przyjrzenia się bliżej, jak na tym polu działa system edukacji. Wydawać by się przecież mogło, iż – szczególnie w Łodzi, w polskiej „Ziemi obiecanej” promowanej jako miasto czterech kultur – nastawienie na edukację o mniejszościach powinno być szczególnie pielęgnowane. Jako miejsce do przeprowadzenia badań na ten temat (na potrzeby tego opracowania badania dotyczyć miały tylko łódzkiej mniejszości niemieckiej), wybrane zostało jedno z łódzkich liceów – ze względu na swój profil i specyfikę nauczania. Ankietę, którą wcześniej wypełniali losowo wybrani łodzianie urodzeni w latach 1989–1990, rozdano także uczniom klas maturalnych VIII Liceum Ogólno­ kształcącego im. A. Asnyka w Łodzi. Szkoła ta została wybrana nie bez powodu, gdyż od lat słynie ona z wysokiego poziomu nauczania języka niemieckiego. Już w 1971 roku powstało tam Laboratorium Językowe i pierwsza klasa z rozszerzonym programem nauczania języka niemieckiego, a od 1998 roku uruchomiono w szkole ciąg klas dwujęzycznych z wykładowym językiem niemieckim. Dwujęzyczność uważa się za jedną z innowacyjnych metod wykładania języka w szkołach. Polega ono na nauczaniu poszczególnych przedmiotów równolegle w języku polskim i niemieckim21, co daje znakomite i trwałe efekty, jeśli chodzi o swobodne posługiwanie się językiem obcym. Uczniowie wypełnili w sumie 28 ankiet. Założyć można było, iż tego typu placówka powinna kłaść większy, niż inne szkoły nacisk, także na łódzkie aspekty kultury niemieckiej, jako, że „początki obecności Niemców w Łodzi sięgają 1823 r. i wiążą się z rozpoczętą trzy lata wcześniej przez rząd Królestwa Polskiego realizacją planu uprzemysłowienia kraju” (Woźniak 1999, s. 9). Przez lata mieli przecież Niemcy w naszym mieście bardzo silną pozycję ekonomiczną współtworząc potęgę łódzkiego przemysłu czasów „Ziemi obiecanej”, ale rozwijając również niemieckie szkolnictwo i organizując życie kulturalne. Tymczasem 21 Wiadomości dotyczące VIII LO można znaleźć na stronie szkoły www.8lolodz.eu/. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 125 jak wynikło z rozmów z nauczycielami, w szkole uczy się o różnorodności kulturowej poprzez np: organizowanie festiwalu różnych kultur, ale nie wyróżnia się w czasie jego trwania kultury niemieckiej ani nie podkreśla lokalnych związków z tą kulturą. Szkoła prowadzi również współpracę z różnymi miastami niemieckimi. Organizowane są wycieczki do Niemiec i wymiana uczniów. Brak kontaktów z łódzką społecznością niemiecką jest tłumaczony koniecznością realizowania programu, który nie zakłada eksponowania lokalnych tradycji. Taki stan rzeczy może być również częściowo wynikiem chęci uniknięcia antyniemieckich skojarzeń22. Oczywiście, potęga mniejszości niemieckiej w Łodzi to już zamierzchła przeszłość, ale mimo wszystko funkcjonuje ona w mieście po dziś dzień i można sądzić, iż szkoła o tak bogatych tradycjach niemieckojęzycznych, będzie jednak uczulać swoich uczniów także i na lokalne elementy tej kultury, np. poprzez nawiązanie kontaktów z powstałym 23 maja 1992 roku NTKS w Łodzi, które liczyło sobie w momencie założenia około 200 członków z Łodzi i regionu (zob. Wojtkowiak 1997, s. 31). Dodać można jeszcze, iż w siedzibie NTKS zorganizowana jest ciekawa wystawa o początkach niemieckiego osadnictwa w Łodzi, którą można wykorzystać jako świetny element dydaktyczny pogłębiający wiedzę uczniów o początkach Łodzi przemysłowej i wielkiej roli, jaką w powstaniu naszego miasta odegrali właśnie Niemcy. Ciekawą propozycją na przybliżenie uczniom wiedzy o mniejszości niemieckiej w Łodzi mogłoby być też np. włączenie w program edukacji którejś z licznych ofert turystycznych, gdy pod okiem fachowego przewodnika można odbyć trasę „Śladami Niemców łódzkich”, czy inną wycieczkę – łączącą historię z teraźniejszością, proponowaną przez przewodników zrzeszonych w Grupie Fabricum Travel Services, np. trasę pt. „Niemcy Łódzcy”. W jej ramach proponuje się zwiedzanie Księżego Młyna z wizytą w NTKS, cmentarza ewangelickiego z kaplicą Scheiblera, Białej Fabryki i kościoła ewangelickiego św. Mateusza23. Podobnych tras prowadzonych przez wykwalifikowanych przewodników znaleźć można więcej i co oczywiste, dotyczą one nie tylko Niemców, ale są pomyślane jako zwiedzanie Łodzi śladami różnych kultur. Zaliczenie takiej trasy powinno w sposób bardzo atrakcyjny dla uczniów, przybliżyć im historię i współczesność omawianej mniejszości na terenie naszego miasta. Nie byłoby wtedy problemu z odpowiedziami na proste przecież pytania zawarte w ankiecie np. o miejsca, osoby i instytucje kojarzone z Niemcami w Łodzi. Pytanie to w większości przypadków pozostawało bez odpowiedzi (!), co wydaje się prawdziwą porażką edukacji w mieście szczycącym się wielokulturową historią. Informację tego typu uzyskałyśmy w czasie rozmowy z jedną z nauczycielek, która powoływała się m.in. na trudne początki intensywnego nauczania języka niemieckiego w szkole, kiedy to w latach 1970. ówczesny dyrektor musiał uzyskać specjalne pozwolenia na naukę tego języka ze względu na silne anytniemieckie nastroje. Ten zadawniony lęk o możliwość postawienia uczniów i nauczycieli na jednej szali z volksdeustchami (!), tłumaczy być może niechętne stanowisko szkoły do nawiązywania bliższych kontaktów z lokalną społecznością niemiecką. 23 Wiadomości o różnych propozycjach tras turystycznych w Łodzi, w tym dotyczących dziedzictwa mniejszości narodowych, znaleźć można na stronie Wirtualna Łódź www.cityoflodz.pl. 22 �126 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Na 28 ankiet uzyskanych w liceum, aż 25 uczniów na pytanie czy potrafią wymienić miejsca, osoby, bądź instytucje kojarzące się w Łodzi z mniejszością niemiecką, odpowiedziało „nie” [np. ankieta LO12], „nie potrafię” [ankieta LO19], lub „nie znam” takich miejsc [ankieta LO21]. Pozostałe trzy osoby w odpowiedzi umieściły: „Konsulat Republiki Federalnej Niemiec, VIII LO, Wydział Filologiczny UŁ” [ankieta LO2], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur, Instytut Goethego” [ankieta LO6], „VIII LO” [ankieta LO20]. Szczególnie ciekawy i niezrozumiały wydaje się fakt, że w 2 ankietach, osoby nieposiadające żadnej wiedzy na ten temat, deklarowały jednak, iż wiedzę o mniejszości niemieckiej czerpią z „osobistych relacji z ludźmi należącymi do tej mniejszości” [ankieta LO5] i dzięki „znajomości wielu Niemców” [ankieta LO8]. W tym miejscu trzeba przypomnieć, co zresztą było już wielokrotnie podkreślane w tekście, że wielu badanych młodych łodzian jako jedno z ważniejszych źródeł swej wiedzy o mniejszościach, podaje edukację szkolną. W podobnym tonie wypowiedzieli się też ankietowani uczniowie pisząc, iż wiedzę daje im „szkoła” [ankieta LO2], „internet” [ankieta LO11], i – na trzecim miejscu – „media” [ankieta LO16]. Uczniowie nie potrafili również właściwie ocenić jak licznie reprezentowana jest w Łodzi opisywana społeczność (odpowiedzi wahały się od 100 [ankieta LO2] po 20 000 [ankieta LO10]), ani podać ważnych dla miasta wydarzeń, w których uczestniczą przedstawiciele tej mniejszości. Padającą najczęściej odpowiedzią, jest tradycyjne „nie wiem” [ankieta LO1], „nie mam pojęcia” [ankieta LO7]. Jedyne skojarzenia jakie pojawiły się w odniesieniu do uczestnictwa przedstawicieli społeczności niemieckiej na forum miejskich – mniej lub bardziej oficjalnych – uroczystości, to „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [ankieta LO9], który w swych wypowiedziach przywołały cztery osoby; w jednym przypadku wspomniano „Dni Łodzi” [ankieta LO14], a w dwóch „obchody rocznic” [ankieta LO25] i „wydarzenia historyczne” [ankieta LO28]. Nasuwa się tutaj oczywisty wniosek, że organizowane przez miasto uroczystości rocznicowe, kulturalne i inne, powinny być bardziej nakierowane na młodzież i do niej adresowane w sposób szczególny. Być może włączenie uczniów najstarszych klas liceów we współorganizację różnych wydarzeń z udziałem przedstawicieli mniejszości zamieszkujących nasze miasto, mogłoby się stać również receptą na wielką ignorancję młodych ludzi w tym względzie? Stosunkowo niewielką wiedzą uczniowie wykazali się również w dziedzinie dotyczącej historycznych przemian, jakie zaszły w Polsce po 1989 roku i ich ewentualnego wpływu na sytuację mniejszości niemieckiej. Ocena życia Niemców łódzkich w czasach Polski Ludowej i współcześnie nastręczyła ankietowanym wielu problemów. Wypowiedzi ich, jak zresztą innych grup ankietowanych, nie odnoszą się bezpośrednio do Niemców łódzkich, a raczej do ogółu mniejszości niemieckiej w Polsce. Przeważały tu odpowiedzi świadczące o braku wiedzy na ten temat, typu „nie wiem” [ankieta LO7], lub „nie wiem. Nie było mnie wtedy jeszcze na świecie” [ankieta LO8]. Ta druga odpowiedź, która w ankietach pojawiła się trzykrotnie, jest szczególnie kuriozalna, gdyż pytanie nie dotyczyło przecież osobistych wrażeń badanych na temat sytuacji Niemców łódzkich w Polsce Ludowej, a wiedzy (historycznej) na ten temat. Wiedzy tego typu można nie posiadać, ale usprawiedliwianie tego stanu rzeczy fak- �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 127 tem, iż nie żyło się w danym okresie jest kompletnie nielogiczne. W ten sposób można by usprawiedliwić brak wiedzy na temat wszystkich wydarzeń w dowolnie wybranych epokach historycznych oprócz znanej sobie osobiście. Siedmioro ankietowanych uznało, iż sytuacja badanej grupy uległa zmianie: – jedna osoba stwierdziła, że w Polsce Ludowej panowała „większa swoboda” [ankieta LO1], – pozostałe osoby uznały, że zaszły zmiany na lepsze i „sytuacja poprawiła się jak całej reszcie społeczeństwa” [ankieta LO4], że Niemcy „uzyskali różne prawa np.: reprezentację w Sejmie” [ankieta LO5] i „mogą żyć jak normalni obywatele Polski” [ankieta LO12], choć „Niemcy nadal nie są darzeni sympatią jednak coraz mniej osób to okazuje i przyznaje się do tego” [ankieta LO3]. Nieco inaczej w stosunku do pozostałej badanej młodzieży układają się odpo­ wiedzi na pytanie o osobisty stosunek uczniów do mniejszości niemieckiej. Większość badanych zadeklarowała zdecydowanie pozytywne nastawienie. Tu podkreślić należy pozytywną rolę szkoły i nauki języka niemieckiego, gdyż z wielu wypowiedzi wynika budowanie sympatii do tej mniejszości poprzez zgłębianie tajników języka i proces edukacji: mój stosunek jest bardzo dobry – uczę się niemieckiego i mam wielu znajomych tej narodowości [ankieta LO9], pozytywny – uczę się w klasie dwujęzycznej i każda styczność z tym językiem budzi we mnie sympatię [ankieta LO21], przyjazny ponieważ w szkole mam przyjaciół o niemieckim pochodzeniu oraz nauczycieli z Niemiec [ankieta LO2], dopóki nie robią nikomu krzywdy i przykrości mój stosunek jest pozytywny (to tyczy się również rodaków). Uważam również, że może nieść to korzyść np: przez poznanie innej kultury [ankieta LO12]. Warto przy tym zwrócić uwagę, iż większość wypowiedzi dotyczy sympatii do Niemców w ogóle i nie ma w nich ustosunkowania się do Niemców łódzkich, nie mniej jednak w przeciwieństwie do ankietowanych z grupy wiekowej 1989–1990, gdzie w ocenach przeważała chłodna obojętność, tu znajomość języka mniejszości przyczyniła się do zdecydowanego ocieplenia wizerunku tej grupy. Nikt spośród ankietowanych nie pisał o niechęci do Niemców i – co ciekawe – kilku ankietowanych wypowiedziało się wprost o swoim nastawieniu do łódzkiej mniejszości niemieckiej, pisząc: „Nie mam sprecyzowanego stosunku, ponieważ mniejszość ta nie jest widoczna w Łodzi” [ankieta LO23], „Nie mam styczności z tą mniejszością” [ankieta LO25], „nie znam. Gdybym znała to byłby pozytywny” [ankieta LO14]. Wypowiedzi powyższe mogą więc być wskazówką, że nauka języka pozytywnie wpływa na stosunek do konkretnego narodu i jego kultury. Sytuacja ta pozostawia jednak niedosyt dotyczący niewykorzystania szansy edukacyjnej na przybliżenie uczniom wiedzy na temat Niemców łódzkich. Jedna z ankietowanych napisała: „lubię ludzi, którzy pochodzą z różnych krajów i lubię poznawać ich kulturę i zwyczaje” [ankieta LO13]. Aż się prosi, by w mieście o wielokulturowych tradycjach, których cząstki przetrwały po dziś dzień, tak skonstruować proces nauczania, aby te elementy młodzieży przybliżyć. I co najważniejsze, nie chodzi tu jedynie o pokazywanie �128 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA tradycji łódzkich z czasów „Ziemi obiecanej”, a właśnie – nawiązując do wypowiedzi uczennicy – o poznawanie współcześnie żyjących ludzi i ich kultury. Tymczasem jednym z niewielu nawiązań do łódzkich tradycji, o jakich wspomnieli nauczyciele z VIII LO, jest oglądanie przez uczniów klas dwujęzycznych niemieckojęzycznej wersji filmu Andrzeja Wajdy „Ziemia obiecana”. Byłoby to wspaniałym początkiem edukacji o Niemcach w Łodzi. Niestety brakuje kontynuacji i konsekwencji w przekazywaniu wiedzy o dalszych losach tej mniejszości, nie wspominając o pokazaniu sytuacji współczesnej. Ogólnie pozytywny stosunek ankietowanych uczniów do Niemców nie przeszkadza im dostrzegać, iż wielu łodzian ma antyniemieckie uprzedzenia. W tym punkcie wypowiedzi badanych nie różnią się od sądów młodzieży urodzonej w latach 1989–1990 opisanych wcześniej. Tutaj także osoby, które uważają, iż antyniemieckie uprzedzenia w Łodzi funkcjonują „ze względu na przeszłość” [ankieta LO10], ich źródeł upatrują głównie w historii – „II wojna światowa” [ankieta LO13]. Natomiast pozostała część (mniej więcej połowa ankietowanych) uważa, że łodzianie nie mają tego typu uprzedzeń [np. ankieta LO23]. *  *  * Jak wykazały przeprowadzone badania mniejszość niemiecka żyjąca w mieście jest dla młodych łodzian prawie całkowitą niewiadomą i to zarówno jeśli chodzi o historię tej grupy, jak i czasy współczesne. Oczywiście, sytuacja ta nie dotyczy jedynie uczniów VIII LO. Przy wyborze tej szkoły do przeprowadzenia badań, kierowałyśmy się jedynie tym, że słynie ona z powiązań z językiem i kulturą niemiecką. Opisane w poprzedniej części artykułu ankiety przeprowadzone z łodzianami urodzonymi w latach 1989–1990 świadczą o szerokiej skali tego problemu i niemocy (braku pomysłów?, braku świadomości bądź nie dostrzegania takiej potrzeby oraz niedocenienia potencjału wśród nauczycieli?), wykazywanej w tej dziedzinie przez cały system edukacji młodzieży. Co ciekawe, podczas przeglądania wiadomości w internecie, które mogłyby dotyczyć nawiązywania przez szkoły kontaktów z przedstawicielami obecnie działających stowarzyszeń reprezentujących lokalne mniejszości narodowe, można natrafić na kilka prób czynionych przez takie grupy w celu przybliżenia uczniom tej tematyki. Na interesującym nas gruncie wymienić można np. informację, iż w roku 1989 w XXXV LO im. Króla S. Batorego gościła przewodnicząca łódzkiego NTKS – pani Helena Milczarek-Weingartner24. Spotkanie zorganizowano w ramach działalności Klubu Europejskiego. Jest tam na ten temat wprawdzie jedynie krótka wzmianka, jednak świadczyć może ona o istniejących w szkole, przynajmniej potencjalnych możliwościach, sprzyjających organizowaniu podobnych spotkań. Ankiety wypełniane przez młodzież (zarówno tę z VIII LO, jak i wcześniej opisane przypadki młodych urodzonych w latach 1989–1990), wykazują takie braki wiedzy 24 www.xxxlo.lodz.pl �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 129 w interesującej nas dziedzinie, iż Urząd Miasta Łodzi jako pomysłodawca i zleceniodawca prowadzonych przez nas badań, powinien jednak wyciągnąć z nich wnioski. Główny i podstawowy, jaki z nich wypływa to ten, iż skoro większość ankietowanych młodych ludzi jako źródło wiedzy o mniejszościach podaje szkołę [np. ankieta LO1], a jednocześnie wiedza ta jest na tak niskim poziomie, to w systemie edukacji popełnia się błąd. Tego typu braki w wiadomościach o mniejszościach narodowych żyjących do dziś w mieście szczycącym się wielokulturowością, są nie do przyjęcia i należałoby uruchomić różne środki (w tym finansowe), by przybliżyć tę tematykę uczniom łódzkich szkół. Jednym ze sposobów – wydaje się, że dość dobrym na początek, by wypełnić edukacyjną lukę – byłoby włączenie do zajęć wspomnianych wyżej wycieczek po Łodzi z uwzględnieniem tematyki mniejszości. Własne doświadczenie dydaktyczne podpowiada nam również, iż bezpośredni kontakt z przedstawicielami danej grupy mniejszościowej daje zdecydowanie lepsze efekty, jeśli chodzi o przybliżenie młodzieży specyfiki grupy niż najciekawsze nawet wykłady przygotowane w ramach prowadzonych zajęć. Reasumując, wydawać by się mogło, iż w mieście, w którym chętnie przy różnych okazjach eksponuje się wielokulturową historię jego powstania i w którym wielokulturowe tradycje do dziś kontynuowane są przez przedstawicieli żyjących tu nadal mniejszości, wiedza młodzieży o jednej z nich będzie znacznie poważniejsza. Niewielkim przecież nakładem kosztów oraz pracy – a przede wszystkim chęci i zaangażowania – można przybliżyć młodzieży w atrakcyjnej dla niej formie, historię poszczególnych lokalnych społeczności i na jej tle pokazać współczesny stan rzeczy. Tymczasem zarówno ankietowani z rocznika 1989–1990, jak i uczniowie klas maturalnych VIII LO, pytani o kwestie związane ze współczesnym funkcjonowaniem w Łodzi mniejszości niemieckiej, są wręcz bezradni w swej niewiedzy. Co więcej, jeśli chodzi o historię tej grupy w naszym mieście, np. na temat miejsc związanych z jej działalnością, znacznie większą wiedzą wykazali się przedstawiciele starszego pokolenia badanych, nieedukowani w szkołach na temat mniejszości. Wyciągnąć należy także wnioski z faktu, że współczesna wielokulturowość w Łodzi wielu młodym ankietowanym kojarzy się z niezawodnym w takich wypadkach hasłem „Festiwal Dialogu Czterech Kultur”. Szkoda tylko, że jest to puste hasło, którym można się posłużyć w sytuacji braku innej możliwości odpowiedzi. Niestety, jak wynika z prowadzonych badań, festiwal, który miał stać się łódzką platformą międzykulturowego porozumienia i poznania „Innych”, zdecydowanie nie spełnił stawianych mu oczekiwań. Od 2010 roku funkcjonuje on już, co prawda, w nowej formule i pod nowym tytułem, nie ma to jednak znaczenia dla większości młodych ankietowanych. Jest on jedynie nazwą, którą wypada wymienić przy okazji omawiania kwestii dotyczących łódzkich Niemców czy Żydów, ale nie wypełnia jej treść. Ani jeden z ankietowanych łodzian nie powołał się na bezpośrednie doświadczenia wynikłe z uczestnictwa w jakiejkolwiek imprezie proponowanej przez organizatorów festiwalu od czasu jego powstania w 2002 roku, choć świadomość funkcjonowania takiego festiwalu jest powszechna. �130 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Nawiązując do kwestii edukacyjnych omawianych w tej części artykułu, należałoby być może uczulić organizatorów nowej formuły festiwalu, na potrzeby młodego, a nawet najmłodszego, odbiorcy. Poznawanie „Innych” poprzez ich kulturę i sztukę jest chyba jednym z najlepszych i najatrakcyjniejszych dla młodzieży sposobów, pomocnych w niwelowaniu postrzegania Niemców czy Żydów w kategoriach obcości. Żyją oni przecież w Łodzi od pokoleń i to oni pierwsi podejmowali próby nawiązania dialogu na gruncie różnych kultur. Nasze diagnozy i zaproponowane rekomendacje, jak można rozwiązać niektóre kontrowersyjne kwestie, np. w miejscowej edukacji czy dotyczące uaktualnienia mitu Łodzi, otwierają nam drogę do wdrożenia w życie projektu antropologii stosowanej na skalę lokalną. W zależności od powodzenia wdrożenia tej idei w życie, byłby to temat na kolejny tekst. Oceniając zaś nasze dotychczasowe doświadczenia, mogłybyśmy się podpisać pod opinią Marka Gawęckiego, że propozycje stawiane przez badaczy znających teren, zgłębiających tematykę i proponujących racjonalne i realne rozwiązania problemów, w ocenie decydentów jawią się często jako coś, co komplikuje „[...] planowane działania bądź [zaburza] apriorycznie przyjęty model rzeczywistości”, stąd opinie naukowców są najczęściej ignorowane (Gawęcki 2004, s. 58). Mimo to, podobnie jak Gawęcki, żywimy nadzieję, iż antropologię udaje się czasami zastosować, zatem jest ona – według jego sformułowania – „stosowalna” (tamże). LITERATURA B i e ń k o w s k a D a n u t a, C y b u l s k i M a r e k, M i ń s k a - T y t o ń E l ż b i e t a 2007, Słownik dwudziestowiecznej Łodzi (konteksty historyczne, społeczne, kulturowe), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. B u d z i a r e k M a r e k 2005, Zło niekonieczne. Poza obiektywnym punktem widzenia, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 97–101. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1995, Megalomania narodowa, Książka i Wiedza, Warszawa. C h a ł u p c z a k H e n r y k, B r o w a r e k To m a s z 1998, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Wydawnictwo UMCS, Lublin. C z e r n i e j e w s k a I z a b e l a 2008, Edukacja wielokulturowa w Polsce w perspektywie antropologii, Praca doktorska IEiAK UAM, Poznań. d e L a z a r i A n d r z e j 2006, „Triada” jest mitem. Do Pana Mirosława Jaskulskiego, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 204–206. F r i t s c h e A n i t a, K r o l l B e n o 2010, Tak było. Wspomnienia łódzkiego Volksdeutscha, Biblioteka Tygla Kultury, Łódź. G a w ę c k i M a r e k 2004, Kazachstańscy Polacy. Czy antropologia stosowana jest stosowana?, [w:] Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka – badacze – znaczenie, Prace KNE PAN nr 12, red. Z. Jasiewicz, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 53–58. G u m o l a M i e c z y s ł a w 2005, Przywrócona tożsamość: Helena Milczarek-Weingärtner, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 176–177. H a b r a j s k a G r a ż y n a 1991, Stosunek łódzkiej młodzieży do zapożyczeń z języka niemieckiego, [w:] Zagadnienia komunikacji językowej dzieci i młodzieży. Materiały z ogólnopolskiej konferencji „Zróżnicowanie języka dzieci i młodzieży z uwzględnieniem czynników środowiskowych, kulturowych, regionalnych i etnicznych” Warszawa 21–22.10.1991 r., Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 167–172. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 131 – 1992, Dziedzictwo stu lat kontaktów polsko-niemieckich w słownictwie łódzkim, Język i Kul  tura, t. 7, s. 25–30. – 1998, Derywaty polskie od podstaw niemieckich w słownictwie włókienniczym, Rozprawy    Komisji Językowej ŁTN, t. 34, s. 69–74. Iw a s z k i e w i c z A g n i e s z k a 2010, W mojej (nie)pamięci... Opowieść o losach kobiet pochodzenia niemieckiego w Łodzi, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 102–125. J a g i e ł ł o M a ł g o r z a t a 1999, Funkcje założone i rzeczywiste Niemieckiego Towarzystwa Kulturalno-Społecznego w Łodzi, Łódź 1999 (Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Lecha, Wydział Filozoficzno-historyczny, Uniwersytet Łódzki). J a s k u l s k i M i r o s ł a w 2006, „Czwarta kultura” mocno naciągana. Do Pana Andrzeja de Lazari, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 199–203. K a p r a l s k i S ł a w o m i r 2011, Metropolitalne przestrzenie pamięci, [w:] Metropolie mniejszości, mniejszości w metropoliach, red. B. Jałowiecki, E.A. Skuła, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa, s. 48–74. K i e l a k D o r o t a 2003, Żywioł kultur w prozie Reymonta, Tygiel Kultury. Miesięcznik, nr 1–2, s. 138–142. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a, W o ź n i a k K r z y s z t o f 2002, Łódzcy luteranie. Społeczność i jej organizacja, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 41, PTL, Łódź. K u c z y ń s k i K r z y s z t o f 2001, Wstęp, [w:] Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku. Zagadnienia wybrane, red. K. Kuczyński, B. Ratecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 7–10. K u ź m a I n g a 2010, Życie organizacyjne współczesnej łódzkiej społeczności niemieckiej, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 93–101. L a C a p r a D o m i n i k 2009, Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, TAiWPN Universitas, Kraków. L i s - T u r l e j s k a M a j a 1998, Traumatyczny stres: Koncepcje i badania, Instytut Psychologii PAN, Warszawa. – 2003, Psychologiczne konsekwencje traumatycznego stresu – współczesne kierunki badań, Instytut Psychologii Zdrowia, http://www.psychologia.edu.pl. M a d a j c z y k P i o t r 1998, Wstęp, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresach przełomów politycznych (1944–1989), red. P. Madajczyk, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa, s. 7–10. O r w i d M a r i a 2006, Przeżyć... i co dalej?, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. – 2009, Trauma, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. P o p i e l i ń s k i P a w e ł 2001–2002, Niemcy polscy – obecna sytuacja społeczno-kulturalna mniejszości niemieckiej, Rocznik Polsko-Niemiecki, nr 10, s. 93–121. S a d o w s k a J o a n n a 2010, Mniejszość niemiecka w Łodzi po 1945 r. w świadomości mieszkańców miasta, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 126–138. Społeczność... 2010, Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. T o p o r o w W ł a d i m i r 2000, Miasto i mit, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk. T u r n e r W. V i c t o r 2011, Dewey, Dilthey i gra społeczna: szkic z zakresu antropologii doświadczenia, [w:] Antropologia doświadczenia, red. V.W. Turner, E.M. Bruner, WUJ, Kraków, s. 43–54. W o j t k o w i a k S t e f a n 1997, Łódzkie narodowości, [w:] Łódź wielonarodowa i wielowyznaniowa a idea tolerancji, red. A. Gałecki, Fundacja Ekumeniczna Tolerancja, Łódź, s. 12–41. W o ź n i a k K r z y s z t o f 1999, Wstęp, [w:] Gdzie są Niemcy z tamtych lat – wspomnienia łódzkich Niemców, red. K. Radziszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź s. 9–12. – 2001, Niemieckie Osadnictwo w Łodzi, [w:] Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej”, red.   K. Radziszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź, s. 13–15. �132 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA – 2005, Wystawieni na ciężka próbę. Antagonizmy i zbliżenia, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 11–19. Ż y l i ń s k i L e s z e k 2003, Typowo niemieckie? Wizerunek Niemców w oczach własnych i cudzych, [w:] Polacy i Niemcy. Historia – kultura – polityka, red. A. Lawaty, H. Orłowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 328–336. INGA KUŹMA JOANNA SADOWSKA THE GERMANS IN LODZ – FRAGMENTS OF “THE PROMISED LAND’S” LANDSCAPE. THE RESEARCH PROBLEMS Keywords: German minority, Lodz, Inhabitants of city, German-Polish relationship, Education, Common knowledge, Memory policy The article discusses the situation of the descendants of the Germans from Lodz, their lifestyle and attitude to their own heritage and roots. It also shows how the Lodz authorities commemorate the multi-ethnic past of the city, and what is the contemporary Lodzians’ level of knowledge of the German community living in the city nowadays. The materials and data used in the article were collected in 2009–2010 in the course of the research sponsored by the Town Council of Lodz. In its first part, the article focuses on the town’s memory policy and the inter-cultural relations, which have taken place there over the years between Germans and other communities, as seen from the perspective of local Germans. The second part of the article analyses how the local German community is perceived by the Polish inhabitants of Lodz, and to what extent their image is influenced by stereotypical concepts of the Germans in general. It seems that Lodz inhabitants’ knowledge on the post-war situation of German minority in their city is very poor. It appeared that the majority of interlocutors did not express their opinions on local Germans, but on the Germans in general. Direct questions about Lodz Germans caused associations mainly connected with the times of “The Promised Land’’ – the period in history when German settlers created and stood for the “Industrial Empire’’ in Lodz. Sadly, the Lodzians’ awareness of the contemporary German minority living in Lodz was marginal. What is interesting though, both examined age groups: the older one (Lodzians born between 1945 and 1960) and the youngest one (those born in 1989–1990) responded similarly. The lack of knowledge of the younger people who indicated school as their source of information, alarmed the authors and pointed their attention to the relation between this fact and the existing educational system. To conclude this part of research, it can be stated that the school education in the town taking pride in its long-term multi-cultural tradition is on very low level. It is definitely insufficient in terms of teaching the young generation both the history and present life of all the ethnic minorities, in particular German one, living side by side with them. Translated by Dorota Stępińska Adres Autorek: Dr Inga B. Kuźma Dr Joanna Sadowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Pomorska 149/153, 90-236 Łódź e-mail: inga.kuzma@uni.lodz.pl e-mail: jsadowska@interia.eu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/559afbb5a754dca12ff76cd6b34d539b.pdf 734e5b29b5a1e4313f0687aac1368ff2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Indianie Am.Pd. Wenezuela - ludność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5684 Title A name given to the resource Pozorne elity / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.23-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań MARIUSZ KAIRSKI Instytut Archeologii i Etnologii UG, Gdańsk POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH WŚRÓD INDIAN E’ÑEPÁ I MATSIGENKA (AMAZONIA WENEZUELSKA I PERUWIAŃSKA) WPROWADZENIE W niniejszym opracowaniu chcemy odpowiedzieć na pytanie, czy indiańscy nauczyciele, przywódcy organizacji indiańskich oraz szefowie comunidades nativas stanowią współczesną (nowożytną) elitę analizowanych przez nas dwóch ludów zamieszkujących szeroko rozumianą Amazonię. Jeśli tak, to czym się ona charakteryzuje, jeśli nie, to dlaczego i czym w istocie rzeczy jest. Odpowiedź na powyższe pytania uzyskamy, porównując dwa różne ludy i dwie różne sytuacje; rozpatrzymy: (a) przypadek Indian E’ñepá znad rzeki Cuchivero zamieszkujących Amazonię wenezuelską (szkoła i nauczyciele), (b) przypadek Indian Matsigenka znad rzeki Urubamba w Amazonii peruwiańskiej (organizacje indiańskie i ich przywódcy)1. Będziemy się starali uchwycić i zanalizować zjawisko funkcjonowania elit, szkoły i organizacji indiańskich w jego realnym, nie zaś postulowanym kształcie. Oznacza to, iż nie poprzestaniemy na opisie deklaracji nauczycieli i przywódców organizacji indiańskich. Bezpośrednio nie będą nas też interesować programy rozwojowe i edukacyjne najróżniejszych agend rządowych Wenezueli i Peru. Naszym zamierzeniem jest konfrontacja dwóch powyższych zjawisk z rzeczywistą praktyką społeczną związaną z funkcjonowaniem szkoły i organizacji u dwóch wspomnianych ludów indiańskich. Dzięki temu chcemy pokazać różnice istniejące pomiędzy tym, „jak być powinno” (przekonania i deklaracje), a tym, „jak jest” (zachowania i postawy). Postaramy się osiągnąć to poprzez (a) skonfrontowanie wizji szkoły i organizacji indiańskich postulowanych przez programy państwowe z ich faktyczną realizacją i (b) analizę sytuacji z codziennego życia, w których uwidacznia się, naszym zdaniem, prawdziwe znaczenie rozpatrywanych zdarzeń. Zanim jednak się tym zajmiemy, przedstawimy instrumentarium teoretyczne, którego będziemy używać w naszych rozważaniach. Badania terenowe, będące podstawą tego tekstu, przeprowadziliśmy w ramach dwóch projektów: Kultury pierwotne we współczesnym świecie (grant KBN w latach 2001–2003) oraz Indianie wobec szkoły (grant MNiSW w latach 2006–2008). Wszystkie dane osobowe oraz nazwy osad występujące w tekście zostały zmienione. 1 �24 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI TEORIA Wielu antropologów używa dość bezrefleksyjnie rozmaitych terminów sądząc, że ich znaczenie jest uniwersalne. Piszą więc o tradycji, etniczności czy tożsamości, nie precyzując, co tak naprawdę mają na myśli. Naszym zdaniem taka postawa raczej utrudnia niż ułatwia rzetelne rozpoznanie przedmiotu badań. Aby tego uniknąć, zajmiemy się w tym miejscu doprecyzowaniem kluczowych pojęć, których będziemy używać w dalszej części artykułu. Będą to następujące pojęcia: społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego, elita, prestiż, autorytet oraz instytucja. Od razu należy dodać, że zostały one skonstruowane specjalnie do analizy społeczności, z którymi pracujemy (E’ñepá i Matsigenka). Nie oznacza to, iż nie da się ich wykorzystać przy rozważaniach dotyczących innych ludów Amazonii Indiańskiej (np. Piro, Waorani czy Jívaro). Wprost przeciwnie. Sądzimy, że kategoria społeczeństwa typu pierwotnego może pomóc w wyjaśnieniu wielu aspektów ich życia. Społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego Na początek załóżmy, że społeczeństwa można podzielić na dwa typy: pierwotne i nowożytne2. Wbrew obiegowej opinii nie sądzimy, aby różniły się one od siebie wyłącznie „czynnikami powierzchniowymi” w rodzaju wierzeń, rytuałów czy sposobu zdobienia ciała, a szerzej rzecz ujmując – aby ich odmienność polegała na odmiennej treści. Według konkurencyjnej hipotezy, przez nas podtrzymywanej, różnica sięga znacznie głębiej i dotyczy nie tylko treści, ale przede wszystkim formy. Społeczeństwo pierwotne wydaje się być inaczej skonstruowane niż nowożytne, a różnica między nimi sytuuje się w polu struktury. Spróbujmy ową różnicę przybliżyć na przykładzie organizacji społecznej i popatrzeć na nią skrótowo z dwóch punktów widzenia: zewnętrznego, tj. badacza (tutaj skupimy się na możliwych do wyróżnienia przez niego elementach analizy), i wewnętrznego, tj. tubylca (tu zajmiemy się podstawą, na której opiera się tożsamość grupy)3. Zacznijmy od społeczeństwa nowożytnego. Podczas jego analizy dość łatwo można wyróżnić status społeczny (miejsce w sieci relacji społecznych), rolę społeczną (przepisy roli i jej wykonanie) oraz instytucję społeczną (zespół statusów i ról społecznych powoływany do realizacji jakiejś funkcji). Porównując powyższe do teatru, można powiedzieć, że ludzie to aktorzy odgrywający role, np. ojca, pracownika czy antropologa. Każda rola ma swój gotowy scenariusz, który aktor może co najwyżej W kwestii sporu o to, czy kategoria społeczeństwo pierwotne oddaje pewne cechy rzeczywistości, czy jest tylko wytworem kolonializmu zob. np. Hallpike 1992; Kuper 1988. My opowiadamy się za pierwszym rozwiązaniem. 3 Nie zapominajmy jednak, że odmienność społeczeństwa pierwotnego nie sprowadza się wyłącznie do wymiaru relacji pomiędzy jednostką a grupą społeczną (organizacji społecznej). Dodać można, że istnieją jeszcze przynajmniej dwa wymiary formalne, w których widać inne zorganizowanie strukturalne: 1) relacji pomiędzy człowiekiem a środowiskiem naturalnym oraz 2) relacji pomiędzy wiedzą a działaniami. Ich charakterystykę pozostawiamy na inną okazję. 2 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 25 modyfikować, ale bez jego diametralnej zmiany, jeśli chce uniknąć społecznej krytyki. Organizację społeczną można także przyrównać do domu zamieszkiwanego przez „aktorów”. Konstrukcja tego domu jest w miarę niezmienna, a większość przekształceń dotyczy jego użytkowników. To oni w cyklu swojego życia zmieniają pokoje, które zamieszkują – człowiek przechodzi przez pokój dziecinny, zawodowy, rodzicielski itp. Na podstawie wypowiedzi i zachowań „aktorów” badacz jest w stanie odtworzyć zasady odgrywanego przez nich scenariusza, by później zrekonstruować na tej podstawie hipotetyczną konstrukcję domu. Istotne są tu przede wszystkim wypowiedzi – każdy „aktor” potrafi przecież uzasadnić, dlaczego postępuje tak, a nie inaczej, z czego socjolog odtwarza ideacyjną strukturę przekonaniową, która leży u podstaw realnie dziejących się wydarzeń społecznych. Innymi słowy, w społeczeństwie nowożytnym relacje społeczne są w dużym stopniu wyznaczane przez łatwe do wyabstrahowania reguły (np. kodeksy zachowania), a każdy człowiek patrzy na swoje życie w grupie z punktu widzenia tychże społecznych reguł, tj. pojmuje drugą osobę poprzez pryzmat roli, którą ona wykonuje np. pracownika czy nauczyciela. Rzec by można, że jego perspektywa jest socjocentryczna, albowiem zapośredniczona jest przez owe reguły (Durkheim 2006; Hallpike 1988). Z kolei swoją grupową tożsamość człowiek buduje na podstawie dwóch elementów: 1) wspólnego przekonania, które przypisuje wartość pozytywną wybranym częściom kultury grupy (najczęściej określa się je mianem tradycji etnicznej, która zwykle odwołuje się do takich wyróżników jak język, historia, obyczaje, wierzenia czy sposoby ubierania się i zdobienia ciała), 2) świadomej i odświętnej realizacji zachowań odnoszących się do owej tradycji etnicznej (najczęściej określa się je mianem zachowań etnicznych) (Wielka encyklopedia 2000). Obydwa te elementy, według członków grupy, stanowią o jej odrębności i dlatego też są przedmiotem różnorakich strategii podejmowanych przez ludzi ją tworzących (konserwatywnych bądź liberalnych). Jest to tożsamość etniczna, i w odróżnieniu od tożsamości opartej na wspólnocie politycznej (Amerykanie, Kanadyjczycy, Australijczycy), oparta jest na wspólnocie kulturowej. Tak więc podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie nowożytnym są więzi etniczne, które wraz z państwem współtworzą wspólnotę wyobrażoną wyższego rzędu zwaną narodem. Przejdźmy teraz do społeczeństwa pierwotnego. W jego analizie nie da się sensownie używać elementów znanych ze świata nowożytnego, trudno bowiem je wyodrębnić. O ile jeszcze status społeczny z trudem można odnaleźć (z trudem, gdyż brak jednoznacznych zasad go określających: status bazuje na miejscu w sieci relacji międzyludzkich, które wyznaczane są emocjonalnie), o tyle już o wyodrębnieniu w nowożytny sposób pojmowanej roli społecznej należy zapomnieć. W ogóle nie istnieją tzw. przepisy roli, a widać tylko jej wykonanie lub – mówiąc językiem etnografii – obserwować można tylko zachowania, zaś ich słowne uzasadnienia w ogóle się nie pojawiają, a gdy już post factum badacz o nie spyta, nie łączą się z zachowaniami w sensowną całość, na podstawie której można by wnioskować o istnieniu jakiegoś ideacyjnego scenariusza będącego ich podstawą. Z kolei jeśli chodzi o instytucje, to nader trudno jest powiedzieć, gdzie one „zaczynają się”, a gdzie „kończą”, �26 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI oraz do czego zostały stworzone, jakie pełnią funkcje. Wprawdzie antropolog stwierdza, że organizacja społeczna opiera się na więzach pokrewieństwa, ale już poważne kłopoty sprawia mu próba dookreślenia, jakie są zasady rządzące tym „gmachem”. Okazuje się, że przekonania nie idą w parze z zachowaniami, zaś ów metaforyczny „gmach” organizacji społecznej ciągle jakby oscylował pomiędzy różnymi kształtami (np. pokrewieństwo u Jívaro lub system polityczny u Kaczin i Szan, zob. Taylor 1983; Leach 1954). Jest raczej tak, że każdy człowiek postrzega świat społeczny ze swojego punktu widzenia, tj. patrzy na drugą osobę przez pryzmat łączących go z nią indywidualnych i konkretnych więzi. Jego perspektywa jest egocentryczna, tzn. definiując swoją sytuację, będzie odnosił się do konkretnych osób i więzi z nimi. Podejrzewamy wręcz, że coś takiego, jak „gmach” instytucji społecznej w społeczeństwie pierwotnym po prostu nie istnieje i stąd się biorą metodologiczne problemy w trakcie prób jego odtworzenia4. Jeśli zaś chodzi o konstruowaną przez jednostkę tożsamość grupową, to opiera się ona praktyce budowania „wspólnego ciała”, które tworzone jest poprzez wspólne zamieszkiwanie tej samej przestrzeni, spożywanie tego samego pokarmu i napojów, wymianę płynów ustrojowych, uczestnictwo w tych samych sytuacjach i działaniach. Budowanie „ciała” poszczególnych członków grupy równocześnie buduje „wspólne ciało” całej grupy, wyznacza jej granice i określa jej odrębność. Właściwie wszystkie działania podejmowane w życiu codziennym (zdobywanie pożywienia, chowanie dzieci, zdobywanie prestiżu społecznego itp.) i odświętnym (rytuały inicjacji, wyprawy wojenne, obrzędy pogrzebowe itp.) służą budowaniu, wzmacnianiu, rozszerzaniu i chronieniu „wspólnego ciała”. Jest to tożsamość pierwotna, oparta na wspólnocie zachowań realizowanych bez odniesień do jakiegoś wspólnego planu przekonaniowego w rodzaju poglądów o własnej etniczności, której można by bronić lub którą można by utracić. Podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie pierwotnym jest praktyka budowania wspólnego ciała (Seeger, Matta, Viveiros de Castro 1987; Vilaça 2000). Pojęcie elity i instytucji Zajmijmy się teraz pojęciem elity, którą stanowić dla nas będzie grupa ludzi z pre­ s­tiżem opartym na nowożytnej instytucji. Prestiż to wartość, przyporządkowywana pewnym ludziom przez pozostałych członków tej samej społeczności. Uważamy także za konieczne odróżnienie prestiżu od autorytetu. Ten drugi termin oznacza, że jednostka na mocy swojego prestiżu jest w stanie oddziaływać w systematyczny sposób na innych członków swojej grupy, przy czym oddziaływanie to: 1) jest na tyle długie i skuteczne, aby można było realizować długofalowe przedsięwzięcia dla osiągnięcia W związku z powyższym musimy uprzedzić, że nasze hipotezy formułujemy przede wszystkim na podstawie obserwacji codziennych wydarzeń, tj. zachowań i wypowiedzi zaistniałych w naturalnym kontekście społecznym. Według nas błędną strategią badawczą jest opieranie wniosków na odpowiedziach uzyskanych w tzw. wywiadach etnograficznych, kreujących sztuczną sytuację, w której zarówno badacz, jak i respondent zachowują się i myślą w sposób odbiegający od normalnego. 4 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 27 pozytywnie ocenianych celów społecznych, 2) dokonuje się poza więzami pokrewieństwa, 3) nie wymaga fizycznej obecności osoby obdarzonej autorytetem. Innymi słowy, człowiek obdarzony autorytetem wpływa na innych ludzi w sposób zapośredniczony (w sensie nadanym temu pojęciu przez Lwa S. Wygotskiego), oddziałuje na nich bardziej jako uwewnętrzniony przez nich zespół przekonań tyczących statusu i roli osoby z autorytetem, mniej zaś jako konkretny człowiek z krwi i kości (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Przejdźmy teraz do sprecyzowania, na czym polega różnica pojmowania prestiżu w analizowanych dwóch typach społeczeństw. W społeczeństwie typu pierwotnego prestiż opiera się na osobie, a jego kryterium stanowi skuteczność działań podejmowanych przez jednostkę. Przykładowo, jeżeli ktoś skutecznie poluje – cieszy się prestiżem dobrego łowcy; jeżeli zabija wrogów – jest znany jako dobry wojownik; jeżeli skutecznie leczy – posiada prestiż „człowieka wiedzy” (i’yan u E’ñepá, seripigari u Matsigenka). Taki prestiż może być kumulowany wyłącznie przez jednostkę i to tylko w obrębie jej życia. Po jej śmierci znika, a dzieci takiego człowieka swój prestiż konstruują od nowa. Prestiż nie ma także przełożenia na autorytet. Co więcej, naszym zdaniem, trudno w ogóle mówić o obecności jakiegokolwiek autorytetu w takim typie społeczeństw, zaś obraz szamanów pełniących role przywódcze, należy najprawdopodobniej do galerii euroamerykańskich stereotypów na temat ludów indiańskich, nie mających większego pokrycia w rzeczywistości. Struktury polityczne w rodzaju wodzostw to cecha społeczeństw innego typu (przedpaństwowych oraz plemiennych w rozumieniu Neila L. Whiteheada 2006). Jeśli natomiast przyjrzymy się prestiżowi w społeczeństwie typu nowożytnego, to okaże się, że opiera się on na nowożytnej instytucji, a jego kryterium stanowi miejsce zajmowane w strukturze społecznej. Miejsce takie zwykle „przekłada się” na posiadanie władzy (a więc w myśl definicji Weberowskiej jest to możność osiągania swoich celów pomimo oporu ze strony innych członków grupy) oraz możliwość dysponowania zasobami pożądanymi przez członków danej społeczności (np. pieniędzmi, ziemią, dostępem do wykształcenia). Przykładowo, właściciel przedsiębiorstwa może zwalniać bądź zatrudniać pracowników, ustalać ich wynagrodzenie oraz czas pracy, zaś nauczyciel decyduje o świadectwie końcowym ucznia, a podczas lekcji dysponuje także jego ciałem i umysłem. W obu przypadkach prestiż przedsiębiorcy i nauczyciela nie wynika z ich przymiotów osobistych, lecz opiera się na zajmowanych przez nich miejscach w strukturach społecznych przedsiębiorstwa i szkoły. W społeczeństwie nowożytnym, prócz poszczególnych jednostek, prestiż kumulować może także grupa społeczna, a potomkowie członków takiej grupy, już z racji swego urodzenia, dysponują znacznym kapitałem kulturowym, by użyć znanego wyrażenia Pierre’a Bourdieu. Prestiż może się także wiązać z autorytetem. Często zdarza się tak, że osoby o wysokim prestiżu – takie jak papież czy prezydent – oddziałują na ludzi także, będąc fizycznie daleko od nich (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Pozostaje nam jeszcze zdefiniować nowożytną instytucję, którą stanowi struktura społeczna (a więc zespół statusów i ról społecznych), świadomie powoływana do pełnienia jednoznacznej funkcji. Od instytucji nie-nowożytnych różnić się będzie ona tym, �28 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI że 1) najczęściej można wskazać kto, kiedy i w jakim celu powołał ją do życia oraz 2) nie ma większych trudności we wskazaniu na funkcję, jaką spełnia. Na przykład wiadomo dość dobrze, kiedy powstał model nowożytnej szkoły (wiek XIX), z czyich inspiracji (myśliciele oświeceniowi) i przy wsparciu jakich sił społecznych (elity kształtujących się państw narodowych). Najmniejszego problemu nie stanowi też pokazanie realizowanej przez nią funkcji, tj. edukacji. Nie oznacza to, rzecz jasna, że instytucja nowożytna nie może pełnić jakichś funkcji drugorzędnych. Zwykle tak się dzieje, ale ich realizacja jest niemożliwa przy zaniechaniu wypełniania funkcji podstawowej; np. szkoła poprzez ukryte programy nauczania najczęściej reprodukuje strukturę społeczną, ale nie może tego robić bez prowadzenia zajęć dydaktycznych. Z kolei „instytucje” nie-nowożytne charakteryzować się będą tym, że 1) nie wiadomo kto, kiedy i w jakim celu powołał je do życia oraz 2) nie można jednoznacznie wskazać funkcji przez nie realizowanych. Przykładowo, do dziś antropolodzy spierają się o to, czy system moiet i klanów charakterystyczny dla ludów z rodziny językowej gê (wschodnia Brazylia) związany był z mechanizmem zawierania małżeństw, przywództwem wojennym i rytualnym, czy onomastyką i nadawaniem imion (Lea 1992; 1995; Seeger 1989) Podsumowując, społeczności Indian E’ñepá i Matsigenka traktować będziemy jako przykłady społeczeństwa typu pierwotnego, natomiast społeczeństwo narodowe Peru i Wenezueli jako przykłady społeczeństwa typu nowożytnego. NAUCZYCIEL INDIAŃSKI U E’ÑEPÁ (PANARE) Sytuacja społeczno-kulturowa E’ñepá południowych Z punktu widzenia wenezuelskiego społeczeństwa narodowego, mianem E’ñepá (nazwa metyska to Panare) określa się jeden z ludów indiańskich zamieszkujących w dorzeczu środkowego Orinoko. Wedle tej zwyczajowej optyki etnograficznej, powielanej w opracowaniach struktury etnicznej Wenezueli, E’ñepá dzielą się na trzy grupy regionalne: środkowych, zachodnich oraz południowych. Jeśli jednak spojrzeć na tę charakterystykę od strony samych Indian, wtedy okaże się, że lud zwany E’ñepá nie istnieje (samo słowo nie denotuje grupy etnicznej, lecz po prostu ludzi), zaś tożsamość grupowa wyznaczana jest przez nich na poziomie grupy lokalnej za pomocą kryterium pokrewieństwa i praktyki budowania wspólnego „ciała”. Członkowie tego samego, zdawałoby się, ludu są postrzegani przez swoich „pobratymców” jako osoby równie obce, jak inni Indianie zamieszkujący ten obszar (Piaroa czy Yekuana). Stąd też mówienie o E’ñepá jako o pewnej całości jest uproszczeniem, które stosujemy na potrzeby niniejszego tekstu. Nasza analiza dotyczyć będzie wyłącznie południowej grupy regionalnej Indian E’ñepá zamieszkujący dorzecza rzek Cuchivero i Guaniamo (Henley 1982; 1988; Dumont 1978; Villalón 2007). E’ñepá południowi liczą ok. 1500 osób. Jest to grupa pozostająca w dużej izolacji geograficznej i kulturowej od społeczeństwa narodowego. Wprawdzie bezpośredni kontakt z przedstawicielami świata wenezuelskiego istnieje od lat 1950., lecz dotyczył �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 29 on głównie miejscowej ludności kreolskiej zajmującej się hodowlą bydła oraz dwóch katolickich placówek misyjnych (jedna działa do dziś, druga została zlikwidowana w latach 1980.). E’ñepá nie mają prawa własności do zamieszkiwanych przez nich terenów (poza nielicznymi wyjątkami). Wprawdzie konstytucja z 2000 roku nadała Indianom pewne uprawnienia w tym względzie, jednak w praktyce E’ñepá użytkują jedynie terytorium państwowe, na którym bez przeszkód mogą działać agendy państwa (np. CODESUR w latach 1970., czy Misión Piar dzisiaj5). Osady zakładane przez poszczególne grupy lokalne są stosunkowo nietrwałe i przeciętnie istnieją po kilkanaście lat. Zamieszkiwanie w jednym miejscu uzależnione jest od czynników społecznych (istotność więzów emocjonalnych łączących członków osady) i gospodarczych (zasobność środowiska naturalnego). W latach 1990. istniało pięć większych osad: San Fernando, San Felipe, San Pedro, Las Cabritas i El Tigre. Pomimo działalności prozelitycznej zgromadzenia misyjnego Misioneras de María Inmaculada y Santa Catalina de Siena (Misjonarki Maryi Niepokalanej i Świętej Katarzyny ze Sieny) religia chrześcijańska nie odgrywa żadnej roli w życiu E’ñepá, nie ma ani konwertytów, ani indiańskich kapłanów i budynków kościelnych. Szkolnictwo funkcjonuje od ponad 30 lat. Szkoły działające na ich terytorium obejmują pierwsze dwa etapy edukacji podstawowej, pozostałe etapy mogą być realizowane przez Indian wyłącznie w szkołach w osadach metyskich6. Nauczycielami najpierw były siostry zakonne, później sami E’ñepá. Administracja oświaty leży w gestii Nucleo Educación Rural – Panare czyli Oddziału Edukacji Wiejskiej Panare. Jest to jednostka oświatowa przeznaczona wyłącznie do zarządzania wszystkimi szkołami wśród E’ñepá. Jej prowadzenie, aż do początku wieku XXI leżało de facto w gestii organizacji Fé y Alegría i dopiero od roku 2003 przechodzi w ręce samych Indian7. Poziom CODESUR (la Comisión para El Desarollo del Sur de Venezuela, Komisja ds. Rozwoju Południa Wenezueli) czy Misión Piar (jeden z programów boliwariańskich ds. ekologicznego rozwoju osad górniczych) to przykłady agend państwowych, za pomocą których rządy wenezuelskie mniej więcej od lat 1960. próbują zrealizować „skok cywilizacyjny” najmniej rozwiniętych infrastrukturalnie i demograficznie regionów kraju (stan Amazonas, stan Bolívar). Skok ten ma polegać przede wszystkim na ich industrializacji i urbanizacji. W praktyce działania tego typu instytucji ograniczają się do poszukiwania złóż bogactw naturalnych, ich eksploatacji oraz działalności propagandowej na rzecz rozwoju regionów, w których prowadzone są prace wydobywcze. 6 W Wenezueli istnieją cztery stopnie edukacji: educación prescolar (przedszkolna trwająca 1 rok), educación básica (podstawowa trwająca 9 lat i realizowana w trzech trzyletnich cyklach: klasy 1–3, klasy 4–6, klasy 7–9), educación media diversificada y profesional (średnia trwająca 2 lub 3 lata) oraz educación superior (uniwersytecka trwająca zwykle 5 lat). Te cztery stopnie realizowane są w czterech, nieco inaczej zorganizowanych, cyklach oświatowych; 1) educación preprimaria (obejmuje edukację przedszkolną), 2) educación primaria (obejmuje dwa pierwsze cykle edukacji podstawowej, tj. klasy 1–6), 3) educación secundaria (obejmuje ostatni cykl edukacji podstawowej oraz edukację średnią), 4) educación superior. 7 Fé y Alegría (Wiara i Radość) to międzynarodowa organizacja pozarządowa zrzeszająca szkoły o profilu katolickim. Jej celem jest rozwój i edukacja grup upośledzonych społecznie, głównie ubogich. Założył ją jezuita José María Vélaz w 1955 roku w Wenezueli, skąd rozprzestrzeniła się na Hiszpanię oraz część krajów Ameryki Południowej i Środkowej. W Wenezueli jest jedną z najprężniej działających organizacji edukacyjnych z własnym pionem wydawniczym i szkoleniowym. Jednym z obszarów jej działalności jest edukacja grup indiańskich w kraju. 5 �30 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI umiejętności czytania i pisania jest bardzo niski. Pierwsza organizacja tubylcza – Asamblea del Pueblo E’ñepá – mająca w zamierzeniu chronić interesy wszystkich E’ñepá w relacjach ze społeczeństwem narodowym powstała dopiero w roku 2001 i na razie nie wykazuje się znaczącą aktywnością polityczną. Wśród E’ñepá nie da się zauważyć żadnej władzy politycznej. Istnieje tylko narzucona z zewnątrz rola społeczna capitán (tj. osoby, którą przedstawiciele społeczeństwa narodowego traktują jako przywódcę osady), ale jest ona fasadowa i nie ma przełożeń na życie codzienne. Na obszarze zamieszkiwanym przez Indian nie działają na dużą skalę żadne nowożytne podmioty gospodarcze i polityczne. Podstawy zdobywania pożywienia opierają się na kopieniactwie, łowiectwie i zbieractwie. Ponadto E’ñepá okazjonalnie wykonują prace najemne dla okolicznych hodowców bydła, zwanych llaneros. Nauczyciel i szkoła indiańska w oczach przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego Obraz nauczyciela i szkoły indiańskiej konstruowany przez Wenezuelczyków determinują dwa założenia. Wedle pierwszego, funkcja nauczyciela ściśle łączy się z funkcją szkoły. Według drugiego, nauczyciel i szkoła indiańska są, a przynajmniej powinny być, tacy sami jak w społeczeństwie wenezuelskim. Po co jest szkoła państwowa w Wenezueli? Przede wszystkim uważa się, że ma ona wykształcić odpowiedni typ człowieka: zdrowego, wyedukowanego, krytycznego wobec świata, o rozwiniętej osobowości, a więc takiego, który jest władny uczestniczyć w społeczeństwie narodowym. Z kolei ludzi pełniących role społeczne nauczycieli traktuje się jako depozytariuszy pewnej wiedzy czasowo niedostępnej dla innych członków społeczeństwa i stanowiących zhierarchizowaną elitę (profesorowie akademiccy na jej szczycie, nauczyciele wiejscy na jej dole). Ich zadanie polega na przekazywaniu tejże wiedzy, a precyzyjniej mówiąc, na wykształcaniu w wychowanku szeregu umiejętności formalnych, które przeobrażają go w pożądany typ człowieka. Najważniejsze z tych „narzędzi poznawczych” to umiejętność pisania i rachowania. Posiadanie tych umiejętności jest pewnym dobrem, którego nie można nikogo pozbawiać, albowiem ich właściwe wykorzystanie umożliwia ludziom nie tylko rozwój ich osobowości, ale także awans społeczny i poprawę warunków życia, np. wykształcenie daje większą szansę na dobrze płatną pracę, dzięki której ich stopa życiowa stoi na wyższym poziomie, a to prowadzić może do podjęcia działań mających na celu podniesienie statusu społecznego (kariera społeczna od chłopa do przedsiębiorcy). Takie ujęcie bierze się z założenia, że umiejętność pisania i rachowania wpływają pozytywnie na rozwój poznawczy jednostki, a co za tym idzie, na wzrost jej świadomości, dzięki czemu zwiększają się możliwości jej udziału w systemie gospodarki państwowej oraz w strukturach państwa narodowego. Tym samym dochodzimy do odpowiedzi na pytanie o to, dlaczego szkoła ma kształtować taki, a nie inny typ człowieka. Otóż jego uformowanie jest tylko niezbędnym krokiem do realizacji dwóch innych, nadrzędnych celów: 1) postępu cywilizacyjnego (oznaczającego głównie rozwój gospodarczy kraju) oraz 2) tworzenia tożsamości narodowej (budowanie abstrakcyjnej więzi spo- �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 31 łecznej pomiędzy ludźmi, tzw. wspólnoty wyobrażonej, opartej na historii Wenezueli i instytucjach państwowych). W praktyce obie funkcje ściśle wiążą się ze sobą: dobry obywatel jest równocześnie dobrym pracownikiem. Na marginesie dopowiedzmy, że oprócz powyższych oficjalnych celów szkolnictwa istnieją także cele ukryte, realizowane poprzez tzw. ukryty program nauczania (hidden curriculum), jednak tą kwestią nie będziemy się tutaj zajmować, gdyż dotyczy ona zagadnień innego typu. Jeśli teraz popatrzymy na oficjalny model edukacji dwukulturowej realizowany w Wenezueli, to okaże się, że funkcje przypisywane nauczycielowi indiańskiemu i szkole indiańskiej są podobne do opisanych wyżej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Villalón 1994). Przede wszystkim dziecko indiańskie winno rozwijać się poprzez nabycie szkolnej wiedzy koniecznej do bycia obywatelem wenezuelskim i wystarczającej do uczestniczenia w życiu społeczeństwa narodowego. Program szkolny edukacji dwukulturowej można sprowadzić do realizacji dwóch celów: 1) ułatwiania Indianom przyswajania sobie zdobyczy cywilizacji nowożytnej; 2) pomagania w budowaniu przypisywanej Indianom tożsamości etnicznej. Jeśli chodzi o cel pierwszy, to ma być on osiągany poprzez uczenie języka hiszpańskiego, przekazywanie wiedzy naukowej w rodzaju matematyki czy nauk przyrodniczych, wprowadzanie higieny oraz wdrażanie wiedzy o instytucjach państwowych, konstytucji, prawach i obowiązkach obywatela itp. Programy oficjalne przekonują, że dzięki nabyciu wiedzy umożliwiającej uczestniczenie w gospodarce rynkowej i kontaktowanie się z resztą społeczeństwa wenezuelskiego, Indianin będzie władny decydować o swym losie i wybierać miejsce oraz sposób życia, jakie mu najbardziej odpowiadają. Cel drugi winien być realizowany poprzez pozytywne waloryzowanie „kultury indiańskiej”, a następnie pokazywanie Indianom sposobów jej ochrony (tworzenie domów kultury, produkcję pamiątek „etnicznych” dla turystów itp.). Tę „kulturę”, określaną zwykle mianem etniczności, sprowadza się do dwóch elementów: języka etnicznego oraz wybranych części kultury materialnej (wyroby rękodzielnicze, stroje, instrumenty) i obrzędowej (tańce, muzyka, deportes indígenas „tubylcze sporty”)8 . One to powodują, że różne grupy lokalne mówiące podobnym językiem, zamieszkujące to samo terytorium i posiadające podobne artefakty kulturowe są uznawane przez administrację państwową za jedną grupę etniczną, jeden lud indiański. Dlatego też te właśnie elementy winny być przedmiotem programu nauczania prócz, rzecz jasna, korpusu „wiedzy cywilizującej”. Na nich opierać się ma wyobrażana tożsamość etniczna grupy 8 Oczywiście z antropologicznego punktu widzenia ta strategia folkloryzacji kultury ma niewiele wspólnego z realnym odzwierciedleniem różnic i podobieństw kulturowych pomiędzy grupami lokalnymi. Dodatkowo, w przypadku społeczeństw pierwotnych prowadzi ona do demontażu dotychczasowej kultury, albowiem niszczy praktykę budowania wspólnego ciała. Przykładowo w utworzonym w El Tigre „domu kultury”, którego zadaniem jest „zachowanie i chronienie kultury Panare”, dzieci indiańskie wykonują przedmioty uznane przez zakonnice za kwintesencję „kultury panarskiej”, tj. wyroby plecionkarskie. Prowadzi to do sytuacji, w której dzieci wyplatają sita i kosze, które nikomu nie służą i do nikogo nie należą. Tym samym następuje dekontekstualizacja praktyki codziennej, w której sita i kosze wykonuje się z krewnymi i dla krewnych, a czynność plecenia wykonana poza kontekstem sytuacyjnym dezorganizuje dotychczasowy sposób budowania świata. �32 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI indiańskiej, która stanowić będzie o jej odrębności w ramach społeczeństwa narodowego. Na potrzeby takiego podejścia ukuto nawet termin „obywatel indiański” (el ciudadano indígena), który z jednej strony jest Wenezuelczykiem, z drugiej zaś Indianinem świadomym swojej odrębności kulturowej. W zamierzeniu programów oświatowych agentem owych zmian oraz animatorem i obrońcą tak skonstruowanej etniczności ma być indiański nauczyciel. To on stanie się pierwszą elitą świeżo upodmiotowionych politycznie i społecznie ludów indiańskich Wenezueli. Jego zadanie polega nie tylko na inicjowaniu działań, np. gospodarczych czy politycznych, włączających Indian w nurt głównego życia społeczeństwa wenezuelskiego, ale także na uczeniu języka etnicznego oraz propagowaniu sfolkloryzowanej kultury indiańskiej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Moreno 2000; Mosonyi, Rengifo 1982; Mosonyi 1998; 2008; Mosonyi, Mosonyi 2000; Vega 2000; Villa 2000; Villalón 1994). Powyższy obraz przynależy bardziej do porządku ideologicznego niż rzeczywistego. Praktyka wydaje się być mniej świetlana. Już na pierwszy rzut oka widać, że szkoła jako instytucja działa wśród E’ñepá południowych dość przypadkowo, a jej funkcjonowanie jest uzależnione przede wszystkim od postawy nauczyciela. Zajęcia szkolne mogą odbywać się regularnie (San Pedro), z przerwami (San Fernando), bądź wcale (San Felipe). A jeśli przyjrzeć się choćby pobieżnie realizacji powyższego programu, wtedy okaże się, że zamierzone cele, przynajmniej w przypadku E’ñepá południowych, nie są osiągane. Popatrzmy najpierw, jak wygląda przyswajanie zdobyczy cywilizacji nowożytnej i ich potencjalne oddziaływanie na losy życiowe uczniów. Po pierwsze, szkoła nie uczy skutecznie. Wprawdzie nie prowadziliśmy oceny nauczania na szeroką skalę, ale jednak nasze wycinkowe badania jednoznacznie pokazują, iż umiejętności uczniów są dużo poniżej poziomu określonego przez standardowe testy UNESCO w zakresie czytania/pisania i rachowania. Mało tego, wygląda na to, że szkoła w wydatny sposób wspomaga zaniechanie dalszej nauki. Wśród E’ñepá południowych jest tylko jedna osoba, która rozpoczęła edukację na poziomie uniwersyteckim. Szkołę średnią ukończyło osiem osób. Uczniowie zwykle przerywają edukację na poziomie 5–6 klasy szkoły podstawowej. Po drugie, nie zauważyliśmy, aby wiedza szkolna poprawiała jakość życia (z punktu widzenia Wenezuelczyka warunki mieszkalne, żywieniowe i higieniczne wśród E’ñepá nie uległy zmianie) lub też powodowała awans społeczny (E’ñepá nie przenoszą się do osad metyskich i nie podejmują długotrwałej nie-indiańskiej działalności zawodowej). Innymi słowy, E’ñepá żyją tak, jak żyli do tej pory, pomimo ponad 30 lat edukacji państwowej. Jeśli z kolei przyjrzymy się procesowi budowania etniczności E’ñepá, to najpierw zauważymy, iż przekaz szkolny jej dotyczący powoduje więcej zamieszania niż pożytku. Umiejętność czytania i pisania w języku e’ñepá jest umiejętnością martwą, tj. całkowicie niepraktyczną. Oprócz dwóch podręczników szkolnych nie ma żadnej literatury w tym języku, a ponieważ zarówno dzieci, jak i dorośli nie wiedzą do czego mogliby używać języka pisanego e’ñepá, więc go nie używają. Patrząc z nowożytnego punktu widzenia, sens jego istnienia jest dla Indian w najlepszym razie nader niejasny i w całości zamyka się w obszarze ideologii. Nie da się też zauważyć procesu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 33 formowania się elity – nie widać, aby nauczyciel był siłą w jakiś sposób konsolidującą wspólnoty, zaś tożsamość grupowa E’ñepá w dalszym ciągu jest konstytuowana na modłę społeczeństwa pierwotnego, a więc poprzez zachowania zogniskowane wokół budowania wspólnego „ciała”. „Wytwórcami” rzekomej etniczności E’ñepá są ciągle nie-E’ñepá: antropolodzy, działacze społeczni, zakonnice. Sami Indianie w swym codziennym życiu nie traktują sposobów ubierania się, rękodzielnictwa czy pieśni jako wyznaczników swej tożsamości. A jeśli w ich wypowiedziach pojawiają się elementy retoryki związanej z etnicznością, to raczej na zasadzie „pustego” semantycznie zapożyczenia z dyskursu latynoskiego, o czym zaświadcza choćby praktyka dotycząca „domu kultury” w El Tigre. Tak określany budynek został postawiony pod wpływem misji katolickiej po to, aby „chronić dobra kultury E’ñepá” (słowa Indian powtarzane za zakonnicami). W praktyce jednak „ochrona dóbr kultury” ze strony indiańskiej sprowadza się do wypowiadanego w obecności ludzi z zewnątrz (misjonarze, antropolodzy) odpowiedniego postulatu oraz możności zaświadczenia faktem posiadania odpowiedniego budynku, że taka ochrona istnieje, chociaż realne działania podejmowane są zawsze, a później kontrolowane przez zakonnice i dotyczą zazwyczaj dzieci, które stawiają mniejszy opór wobec narzucanych im czynności w rodzaju rzemiosła artystycznego (artesanía). Tymczasem przedstawiciele administracji oświatowej winą za dotychczasowe niepowodzenia programu edukacji dwukulturowej obarczają samych E’ñepá. Wedle nich przyczyny tkwią w: 1) ogólnym niedouczeniu indiańskich nauczycieli, których wiedza nie przekracza poziomu edukacji podstawowej, a często jest jeszcze mniejsza, 2) bardzo słabym przygotowaniu pedagogicznym nauczycieli, którzy po prostu nie wiedzą jak uczyć (jedyna stosowana metoda to repetycja), 3) w tradycyjnych wzorach zachowań E’ñepá, którzy unikają sytuacji publicznego ośmieszenia, a za takie są przez nich uznawane sytuacje szkolne, gdy dziecko błędnie odpowiada, czyta czy też pisze w obecności innych. W praktyce więc nauczyciel w oczach Wenezuelczyków jest tylko kandydatem do bycia elitą w swojej grupie, który z własnej winy nie dorósł jeszcze do odgrywania owej roli. Natomiast naszym zdaniem przyczyna jest raczej zawarta w ukrytym programie funkcjonowania szkoły, której podskórne funkcje dotyczą demontażu dotychczasowej struktury kultury indiańskiej, lecz tej kwestii nie będziemy tutaj rozwijać (zob. np. prace analizujące wpływ szkoły na reprodukcję społeczną i kulturową Indian Waorani i Jívaro: Rival 1996; 2002; Taylor 1981). Wygląda więc na to, że przynajmniej do tej pory educación intercultural bilingüe wśród E’ñepá południowych nie prowadzi ani do ich włączania się w obręb społeczeństwa wenezuelskiego, ani też nie wytwarza ich tożsamości etnicznej. Nauczyciel i szkoła indiańska w praktyce życia codziennego W tym miejscu chcemy zaproponować robocze wnioski, jakie wysnuliśmy obserwując indiańską codzienność. Z racji szczupłości miejsca ograniczymy się do pokazania dwóch sytuacji, które będziemy analizować jako przykłady tego, jak E’ñepá mogą pojmować rolę społeczną nauczyciela oraz szkołę. �34 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI Przypatrzmy się najpierw domniemanej elitarności nauczyciela. W 1999 roku Indianie z trzech wspólnot (San Fernando, San Felipe, San Pedro) wpadli na pomysł utworzenia wspólnego poletka, na którym ich członkowie uprawialiby banany i maniok, aby później sprzedawać je na targu w mieście. W ten sposób mieszkańcy trzech osad uzyskaliby gotówkę na zakup narzędzi, lekarstw, amunicji i naczyń metalowych. Perswazyjność trzech inicjatorów całego przedsięwzięcia (Patricio i Manuel z San Fernando, Elías z San Felipe; żaden z nich nie jest nauczycielem) spowodowała, że jego pierwsza część zakończyła się sukcesem. Po udanych zbiorach pojawił się problem transportu płodów rolnych na targ. Jedynym możliwym sposobem jest droga wodna, 5–6 godzin podróży łodzią motorową w dół rzeką Cuchivero. Takiej łodzi nikt z Indian nie posiada, zaś okoliczni metysi, którzy posiadali odpowiednie łodzie żądali, według Indian, zbyt wysokie ceny za ich wynajem, by transport płodów rolnych był opłacalny. Wtedy inicjatorzy wymyślili kupno silnika. Niestety, przekraczało to ich możliwości finansowe, więc zwrócili się do nas z prośbą o pomoc. Dwa lata później przekazaliśmy im pieniądze oraz informacje, w którym mieście wystarczą one na kupno silnika. Na zebraniu z naszym udziałem Indianie uzgodnili, że pojedzie po niego Juan Gregorio oraz przedstawiciele trzech wspólnot. Dlaczego akurat on? Juan Gregorio jest od 4 lat nauczycielem w San Felipe, ale to nie dlatego społeczność przekazała mu całą sumę i obdarzyła misją zakupu. Szkoła w San Felipe praktycznie nie funkcjonuje, lekcje odbywają się 4–5 razy w miesiącu, a niektóre dzieci nie potrafią się nawet podpisać, nie mówiąc już o ukończeniu poszczególnych grados. Słowem, Juan Gregorio zupełnie nie spełnia kryteriów bycia nauczycielem, prócz faktu pobierania pensji. Sądzimy, że o jego wyborze zadecydowały dwa fakty. Po pierwsze to, że kiedyś był kierowcą w misji katolickiej, a więc w odczuciu pozostałych E’ñepá jest obyty ze światem zewnętrznym oraz zna się na silnikach. Po drugie to, że Juan Gregorio nie mieszka w pobliżu żadnej ze wspólnot, a więc jest uważany za osobę neutralną. Jaki był ciąg dalszy wydarzeń? Juan Gregorio sprawdził cenę silnika w najbliższym mieście, stwierdził, że pieniędzy na jego kupno nie starcza, po czym sprawę zarzucił. Po roku okazało się, że ilość gotówki zmniejszyła się o połowę, za to w tym okresie wielu E’ñepá brało udział w urządzanych przez niego fiestach. Tak więc Juan Gregorio w powyższej sytuacji nie postąpił tak, jakby można było oczekiwać od nauczyciela. Jego znajomość czytania i pisania, długotrwały pobyt w świecie zewnętrznym (edukacja szkolna, służba wojskowa, praca w misji) nijak nie przełożyły się na odmienne zachowanie. Postąpił tak, jak prawdopodobnie uczyniłby każdy inny E’ñepá na jego miejscu. Oddając to metaforycznie, działał tak, jakby upolował wyjątkowo duże zwierzę, po czym wykorzystał je na „tradycyjną” modłę – rozdając dobra wśród krewnych, których zachowanie także było mocno „tradycyjne” – korzystali z jego darów, równocześnie na boku komentując jego postępowanie. Dla Juana Gregorio nie liczył się interes trzech wspólnot indiańskich znad Cuchivero, które dzięki sukcesowi powyższej inicjatywy mogłyby uzyskać wyższy stopień autonomii gospodarczej, a przez to i politycznej. Nie miał też na uwadze swojego indywidualnego dobra jako przyszłego dysponenta silnika. Inaczej mówiąc, nie interesowały go przyszłe korzyści ani wspólnoty, ani też jego samego. Liczyły się za to pieniądze „tu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 35 i teraz” i to, jakie dobra można za nie nabyć. Widzimy więc, że istnieje dość zasadnicza różnica pomiędzy rzeczywistym zachowaniem Juana Gregorio a przypisywanym mu przez programy edukacji dwukulturowej „pakietem” nauczycielskich postaw i wartości. Z punktu widzenia E’ñepá Juan Gregorio postąpił w normalny sposób. To dla przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego jego postępowanie może wydać się dziwne i mocno odbiegające od ich wyobrażenia elity. W najgorszym razie będą ujmować tę sytuację jako przykład wykorzystywania swojego statusu społecznego dla własnych korzyści. Sądzimy, że takie rozumienie sprawy fałszuje jej obraz. W oczach E’ñepá nauczyciel nie posiada prestiżu z racji pełnionej roli społecznej. Gdyby tak było, wtedy pieniądze otrzymałby Natalio z San Pedro, który najsumienniej wypełnia swoje szkolne obowiązki. Tymczasem Juan Gregorio czy Natalio, to tacy sami ludzie, jak wszyscy inni. Owszem, mogą posiadać prestiż, ale ze względu na swą osobistą historię – w opisywanym przypadku była to społeczna „kariera” kierowcy. Inaczej mówiąc, takie budowanie prestiżu pasuje do modelu społeczeństwa pierwotnego. Obserwując zachowania dnia codziennego Indian E’ñepá nie znajdujemy kryteriów, według których można by orzec, iż nauczyciel w jakiś sposób odróżnia się od pozostałych członków wspólnoty. Chyba tylko faktem prowadzenia lekcji, a i to nie zawsze ma miejsce. Jego zachowanie, ubiór, sposób mówienia, pozostałe rodzaje aktywności, nie są na tyle odmienne, aby mówić o jego elitarności. Jeśli więc E’ñepá nie postrzegają nauczyciela jako członka elity, to czym jest dla nich ta rola społeczna? I czy w ogóle jest to dla nich rola społeczna? Wydaje nam się, że odpowiedź jest negatywna. Przypatrzmy się opisanej poniżej sytuacji. Jak już wspominaliśmy, podległa Juanowi Gregorio szkoła w San Felipe z perspektywy społeczeństwa narodowego funkcjonuje źle. Być może z tego powodu niektórzy mieszkańcy tej osady wyrażali swe niezadowolenie. Nie podobał im się fakt, że Juan Gregorio pobierał pensję nauczycielską, a w zamian za to nic osadzie nie dawał, nie uczył dzieci, nie aktywizował działalności rodziców w sprawach szkoły itp. Nasze bezpośrednie pytania o próby rozwiązania problemu zaowocowały opowieściami o zebraniach, na których opiekunowie dzieci (los representantes del los niños) zwracali się do nauczyciela ze skargą, a ten przyrzekał poprawę. I nic się nie zmieniało. Na tej podstawie skłonni byliśmy uważać Juana Gregorio za osobę nieuczciwą. Nasza opinia zmieniła się dopiero wtedy, gdy znacznie później dowiedzieliśmy się, jak wyglądały owe spotkania. Okazało się, że zebrania takie odbywały się 1–2 razy w roku. W międzyczasie ci sami ludzie, którzy oficjalnie przedstawiali Juanowi Gregorio swoje żale, spotykali się z nim w sytuacjach pozaszkolnych, chodzili razem na polowania, bawili się na fiestach, gawędzili i żartowali, ale nie poruszali sprawy jego nauczycielskich obowiązków. Innymi słowy, obie strony konfliktu zachowywały się w sposób typowy dla E’ñepá – unikały głośnego, publicznego i bezpośredniego wypowiadania swoich pretensji do niego. Takie postępowanie jest bowiem możliwe dopiero w kontekście praktyki latynoskiej, pozaindiańskiej, a więc w trakcie zebrań, podczas których spotykają się ze sobą role społeczne opiekunów dzieci (los representantes del los niños) i nauczyciela (el maestro). Jednakże dokonywane wówczas ustalenia nie przekładają się na codzienne życie. Jest zupełnie tak, jakby E’ñepá w pewnych sytuacjach (np. różnego �36 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI typu zebrania, wywiady etnograficzne, pobyt w mieście) przywdziewał kostium roli społecznej, znany mu z obserwacji zachowań Wenezuelczyków, po czym, gdy dana sytuacja się kończy, zdejmował go i wracał do codziennego życia. Roboczy wniosek, jaki stąd wyciągamy, to teza, iż taka „zamiana skóry” jest w ogóle możliwa i że Indianin jest w stanie zachowywać się raz na sposób E’ñepá, a raz na modłę wenezuelską. Co więcej, nie widzimy żadnych oznak, które by sugerowały, że pociąga to za sobą jakieś przekształcenia poznawcze lub – co gorsza – jakiś rodzaj umysłowej schizofrenii. Bynajmniej. Wydaje nam się, że taka strategia jest jak najbardziej na miejscu i nie kłóci się ze sposobami postępowania w społeczeństwie pierwotnym. Mało tego. Sądzimy, że „bycie nauczycielem” zostało tak zaadaptowane przez kulturę E’ñepá, by nie powodowało konfliktów poznawczych. Wydaje nam się, że z ich własnego punktu widzenia nauczyciel E’ñepá to taki sam człowiek jak inni. Różni się tylko tym, że zdobywa środki do życia także poprzez nawiązywanie relacji wzajemności z przedstawicielami społeczeństwa wenezuelskiego. On wykonuje pewne czynności wymagane przez obcych (prowadzi lekcje, ubiera się na sposób metyski, przestrzega zasad higieny), oni regularnie dostarczają mu pieniądze. Dodatkową zaletą tej relacji może być ewentualny prestiż wobec niektórych członków własnej grupy, płynący z utrzymywania kontaktów ze światem zewnętrznym. Wyraźnie zaznaczmy, że ów prestiż nie wynika z zajmowania pozycji społecznej nauczyciela, lecz z indywidualnych przymiotów jednostki potrafiącej skutecznie negocjować z obcymi. Metaforycznie rzecz ujmując, nauczyciela można przyrównać do myśliwego, który winien posiadać określone umiejętności, aby upolować pożądaną przez siebie zwierzynę, którą w tym przypadku jest państwowa pensja. Aby tego dokonać, musi zachowywać się w określony sposób. I właśnie to zachowanie, tak podobne do znanej z naszego świata roli społecznej nauczyciela, sprawia, że skłonni jesteś­my postrzegać go jako kogoś, kto już uwewnętrznił świat nowożytnych wartości w rodzaju narodu i państwa, rozwoju i postępu. Nasze podejrzenia, że jest tak, jak to powyżej przedstawiamy, wzmacnia jeszcze analiza historii życia poszczególnych nauczycieli. Okazuje się, że każdy z nich jest synem i’yana9. Czy to przypadek? Czy istnieje jakiś psychologiczny związek pomiędzy sytuacją syna ojca cieszącego się prestiżem a chęcią tegoż syna, aby zyskać podobne uznanie? W trzech indywidualnych przypadkach, które znamy (Natalio, Juan Gregorio, David), kariera i’yana okazywała się dla następców z różnych względów za trudna. Czy może więc być tak, że wybierali 9 I’yan (dosł. ten, który pomnaża) to ideał bycia w świecie dla Indian E’ñepá. I’yan to ten, kto tworzy przestrzeń do dobrego, bezpiecznego życia. Potrafi nie tylko skutecznie budować ciała swych dzieci i aranżować ich małżeństwa tak, by żyły w jego wspólnocie, ale także nawiązywać i utrzymywać bezpieczne relacje z różnymi klasami Obcych żyjących poza światem wspólnoty (inni Indianie, Biali, byty nadprzyrodzone, zmarli, duchy itp.). Pozyskuje od nich dobra koniecznie do reprodukcji wspólnoty i chroni ją przed ich szkodliwym wpływem. W tym samym czasie jego umiejętne działania pozwalają niwelować konflikty, stany agresji i akty przemocy, jakie w sposób nieunikniony, według ontologii E’ñepá, muszą się pojawić w dużej grupie ludzi żyjących ze sobą. I’yan jest więc równocześnie osobą, która zarządza odtwarzaniem grupy, jak i zapewnia jej członkom poczucie bezpieczeństwa. Jest kimś na kształt szamana i nieformalnego przywódcy. Bycie i’yanem oznacza człowieczeństwo najwyższego stopnia. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 37 inną drogę, polegającą na kontakcie z nieznanym, tj. ze światem zewnętrznym, zaś jedynym sposobem kontaktu dopuszczanym przez stronę wenezuelską była droga nauczyciela? Wydaje nam się, że tak. Rzecz jasna, to tylko hipoteza, której udowodnieniem zajmiemy się w przyszłości. Dodatkowo podejrzewamy, że nie odnosi się ona tylko do rozumienia roli społecznej nauczyciela, ale obejmuje także tubylcze pojmowanie szkoły. Wydaje się, że indiański punkt widzenia nie ma żadnych punktów stycznych z naszym, nowożytnym sposobem patrzenia na tę instytucję. Szkoła jest raczej „indianizowana”, tj. kulturowo adaptowana, niż bezpośrednio przyjmowana z całym dobrodziejstwem nowożytnych wartości. Na ten trop wskazują nie tylko nasze doświadczenia terenowe zdobyte wśród E’ñepá, Matsigenka i Waorani, lecz także doniesienia badaczy z innych części Amazonii (Aikman 1999; Gow 1991; Ferreira 1994; 1997; 1998; Rival 1996; 2002). Analogicznie do sygnalizowanego już przypadku „domu kultury” w El Tigre, skłonni jesteśmy widzieć szkołę jako sposób działania mający na celu zdobywanie dóbr ze świata białych. Dzięki zaadaptowanym instytucjom nowożytnym (szkoła, enfermería „ambulatorium”, dom kultury) Indianie uzyskują dostęp do pożądanych przez nich wybranych elementów świata zewnętrznego (leków, narzędzi, naczyń, sprzętu elektronicznego, transportu mechanicznego itp.). Aby jednak to osiągnąć, muszą prawidłowo odpowiadać na zapotrzebowanie drugiej strony kontaktu kulturowego, tj. społeczeństwa wenezuelskiego. A ponieważ jego przedstawiciele interesują się edukacją, religią, rozwojem regionalnym, kulturą i etnicznością, dlatego też stosowane strategie nawiązują do tych właśnie obszarów. Prawdopodobnie tutaj leży jedna z przyczyn łatwości zaadaptowania praktyki zebrań (reuñones) i posługiwania się retoryką latynoską o określonej treści (dyskurs gente civilizada „ludzi cywilizowanych”). To także tłumaczy dużą wagę przywiązywaną do fizycznej strony szkoły przy zupełnym pomijaniu jej funkcji edukacyjnej. Szkoła dla E’ñepá to przede wszystkim budynek, historia jego budowy i materiałów nań zużytych, to ilość dzieci uczących się na poziomie poszczególnych grados, to podręczniki, zeszyty i ołówki, to nauczyciel indiański, to obecność boiska do piłki nożnej i flagi narodowej. Wymiar edukacyjny szkoły (rozwój poznawczy dzieci, zdobywanie wiedzy) jest całkowicie ignorowany, a może nawet w ogóle nie zauważany. Innymi słowy, szkoła na pewno nie jest przez nich pojmowana jako instytucja nowożytna. Ten wątek rozwijamy poniżej, omawiając sytuację Indian Matsigenka. PRZYWÓDCA COMUNIDAD NATIVA U INDIAN MATSIGENKA Sytuacja społeczno-kulturowa Matsigenka znad dolnej i środkowej Urubamby Matsigenka to jeden z większych ludów amazońskiej części Peru (około 14 tys. osób). Mówią językiem z rodziny językowej arawak i występują w postaci czterech grup regionalnych. Podobnie jak E’ñepá, jako całość istnieją tylko z perspektywy zewnętrznej, głównie etnograficznej. Oni sami wyraźnie podkreślają różnice między �38 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI swymi grupami regionalnymi tak w języku, jak i w kulturze materialnej czy społecznej. Zdecydowanie przyjmują perspektywę miejsca zamieszkania, w szerszym, regionalnym rozumieniu lub węższym, grupy lokalnej. Ich poczucie tożsamości oparte jest na wspólnocie zamieszkiwania konkretnego miejsca, realnych więzach pokrewieństwa i codzienności wzajemnego dbania o siebie. Ta płynność czy też nieostrość tożsamościowych przestrzeni widoczna jest też z zewnątrz. Matsigenka wraz z innymi grupami tego regionu, takimi jak Caquinte (Kakinte), Nomatsiguenga, Ashéninka i Asháninka, tworzą w rzeczywistości gęstą sieć powiązań społecznych, rytualnych i handlowych, całość zwaną w etnografii Arawakami przedandyjskimi. Mówienie więc o Matsigenka jako wyraźnie wyodrębnionym ludzie (i tak siebie postrzegającym) jest sporym uproszczeniem. W artykule tym odniesiemy się tylko do fragmentu wzmiankowanej sieci: Matsigenka dolnej i środkowej Urubamby. Jest ich około 10 tysięcy. Stałe kontakty z misjonarzami nawiązali dopiero w początkach XX wieku. Mimo dziesięcioleci działalności prozelitycznej prowadzonej tak przez misjonarzy katolickich, jak i protestanckich, zdecydowana większość tego ludu to tylko nominalni katolicy i/lub ewangelicy. Wydaje się, że Matsigenka zaadaptowali głównie zewnętrzne formy chrześcijaństwa, całkowicie ignorując jego treść, albowiem nowe wierzenia i moralność nie odgrywają większej roli w ich życiu codziennym i obrzędowym. Matsigenka znad rzeki Urubamba żyją w systemie ok. 20 comunidades nativas (wspólnot tubylczych). W latach 1960–1970. miał bowiem miejsce, głównie pod egidą protestanckich misjonarzy, proces koncentracji dawniej rozproszonych populacji lokalnych w stałych osadach, wzdłuż głównych rzek regionu. Działają tu dwie tubylcze organizacje: Centro de Comunidades Nativas Machiguenga (CECONAMA) i Consejo Machiguenga del Río Urubamba (COMARU), ale każda comunidad posiada swe wybieralne władze. System edukacji państwowej działa też od około 55 lat na poziomie podstawowym i średnim (educación primaria y secundaria). Z początku nauczycielami byli misjonarze, potem Matsigenka, następnie pucalpinos (mieszkańcy miasta Pucallpa, dużego ośrodka administracyjnego nad rzeką Ucayali) lub serranos (osoby przybyłe z Andów). Praktykuje się, głównie przez mężczyzn w średnim wieku, czytanie Nowego Testamentu w języku matsigenka. Poziom umiejętności pisania jest dość niski, teksty pisane w rodzaju dokumentów urzędowych zawierają sporo błędów ortograficznych i gramatycznych. Sama umiejętność nie ma praktycznego uzasadnienia poza działalnością administracyjną organizacji indiańskich. Na obszarze dolnej i środkowej Urubamby nie występuje zwarte, „nowe” (dwudziestowieczne) osadnictwo nieindiańskie, zaznacza się za to silnie obecność Compañía Pluspetrol zajmującej się poszukiwaniem i eksploatacją gazu ziemnego w regionie dolnego biegu rzeki Camisea. Podstawą gospodarki Matsigenka jest w dalszym ciągu kopieniactwo uzupełniane myślistwem i zbieractwem. W diecie dużą rolę odgrywają też produkty kupowane za pieniądze uzyskane z najemnej, okazjonalnej pracy, głównie dla metysów i Compañía. Uprawa i hodowla nastawiona na zbyt występuje w niewielkim wymiarze (problemy ze zbytem, dostępem do narzędzi metalowych, inflacją i organizacją pracy) (Baksh 1984; Johnson 2003). �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 39 Comunidad nativa i jej przywódcy w oczach przedstawicieli społeczeństwa peruwiańskiego Czemu służyć miała comunidad nativa w Amazonii oraz jej indiańscy przywódcy? W epoce prezydentury generała Velasco Alvarado (koniec lat 1960.), gdy dopiero powstawały zręby programu rozwoju ekonomicznego, społecznego i politycznego Amazonii peruwiańskiej, intelektualne dyskusje reformatorów krążyły głównie wokół pojęć: kolonialna marginalizacja tego regionu, wyzysk ekonomiczny jej tubylczych mieszkańców oraz ich społeczne zacofanie. Ludy indiańskie tego obszaru postrzegano jako mniejszości etniczne składające się z rozproszonych grup rodzin, charakteryzujące się nikłym stopniem upodmiotowienia, które nie były w stanie sprostać wyzwaniom spontanicznie rozwijającej się gospodarki kapitalistycznej. Marginalizacja Indian odbywała się na dwa sposoby: poprzez utratę najlepszych ziem, zamienianych przez nieindiańskich osadników w pola uprawne lub pastwiska (frontera demográfica), lub wyzysk ekonomiczny Indian, wykorzystywanie ich jako taniej siły roboczej. Owi tani robotnicy zmuszani byli dodatkowo do nabywania produktów pochodzenia przemysłowego od regatones, obwoźnych kupców narzucających wysokie ceny na sprzedawane dobra (frontera económica). Obraz wyzysku w Amazonii dopełnić należy jeszcze rabunkowym wyrębem cennych gatunków drzew, nielegalnym wydobyciem szlachetnych metali i innych zasobów naturalnych oraz szkodliwą działalnością protestanckich misjonarzy pozbywających Indian własnej kultury, przekształcających ich w „lumpenproletariat dżungli” (Chirif, Mora 1977). Odpowiedzią na tę sytuację było ustanowienie w połowie lat 1970. La Ley de Comunidades Nativas y de Promoción Agropecuaria de las Regiones de Selva y Ceja de la Selva. Nowe prawo zainicjowało całkowicie nową epokę. Jego celem była konsolidacja życia społecznego rozproszonych grup rodzinnych i nadania im postaci podmiotów prawnych – comunidades nativas – posiadających własne, wybieralne władze oraz akt wspólnotowej własności użytkowanego terytorium. Władze wspólnoty (przewodniczący, wiceprzewodniczący, sekretarz, skarbnik, członkowie zarządu) administrowały nią, m.in. poprzez sporządzanie dokumentów: aktów zawarcia związków małżeńskich, narodzin i zgonów, dowodów tożsamości. Z kolei zgromadzenie wspólnoty (asamblea comunal) miało łagodzić konflikty wewnątrz wspólnoty, orzekać w zakresie wykroczeń przewidzianych kodeksem cywilnym oraz regulować stosunki z innymi wspólnotami. Przed światem zewnętrznym, głównie w relacjach z państwem, w imieniu wspólnot występowały organizacje ponadlokalne zrzeszające wszystkich Matsigenka lub grupy ich wspólnot. W rozumieniu prawodawcy, obok własności ziemskiej i autonomii administracyjnej następnym ważnym wyrazem upodmiotowienia społeczności indiańskich była edukacja. Jej funkcje były jasno sprecyzowane: wzrost wiedzy Indian o otaczającym ich nieindiańskim świecie, zrozumienie przyczyn i mechanizmów swego wyalienowania oraz powstanie elit indiańskich. Elity to grupy osób, które miały dysponować wiedzą dotyczącą tego, do czego służą powołane instytucje, jakie zadania mają pełnić i jak należy owe zadania realizować. Ich zadanie to kreowanie własnej (tubylczej) wizji emancypacyjnej, odległej od tu i teraz, oraz �40 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI aktywizacja członków wspólnoty do skutecznych działań na jej rzecz. Proces ten miał prowadzić do wzrostu prestiżu elit tak we własnej społeczności, jak i na zewnątrz. Ostatni ważny obszar wymagający pomocy ze strony państwa to poprawa i ochrona zdrowia Indian, tak w rozumieniu kondycji pojedynczych osób, jak i całych populacji. By móc ją zrealizować, powołano stałą opiekę medyczną w postaci lokalnych ośrodków zdrowia, prowadzonych przez sanitariuszy i pielęgniarki, oraz programy upowszechniania higieny, świadomego macierzyństwa oraz zdrowego odżywiania się. W założeniu, wspólnoty jako podmioty prawne mogły liczyć na pomoc państwa w zakresie owego szeroko rozumianego rozwoju ekonomiczno-społecznego. Państwo finansowało ośrodki promocji rolnictwa i hodowli, rozwoju rękodzieła artystycznego, domy kultury i ochronę zdrowia. Dopłacało też, by podwyższyć konkurencyjność, do produktów rolnych wspólnot, udzielało bezzwrotnych pożyczek i kredytów, oferowało pomoc techniczną i logistyczną (Chirif et al. 1991). W ten oto sposób nastąpić miał kres marginalizacji i podporządkowania Indian. Otrzymując narzędzia prawne, instytucjonalne i intelektualne stawali się panami swego losu, a ich życie ekonomiczne i społeczne optymalizowało się i racjonalizowało w nowoczesnym rozumieniu tych słów. Tą drogą, zgodnie z ideą prawodawcy, powstawały przesłanki szeroko rozumianego rozwoju, a wspólnoty tubylcze Amazonii miały szansę zająć w tym procesie godne miejsce (zob. Chirif, Mora 1977). Ów obraz odległy jest jednak od realiów, które można obserwować dziś, po blisko 40 latach intensywnego oddziaływania państwa, księży i pastorów. Zacznijmy od roli organizacji w życiu wspólnoty. Już nawet po krótkim pobycie i obserwacji tego, co dzieje się wokół (wspólnoty Flor de Palma, El Progreso, La Batea), jest oczywiste, iż codzienne życie comunidad bazuje na mechanizmach wzajemności wynikających z więzów krwi, a nie na obowiązkach i przywilejach wynikających z zajmowanego miejsca w hierarchii organizacji. I tak na przykład, przyglądając się czterem znanym nam przypadkom konfliktów rozgrywających się wewnątrz comunidad, zauważyliśmy, że rozwiązano je głównie przy aktywnym udziale osób odgrywających kluczową rolę w systemie więzi krewniaczych każdej ze zantagonizowanych parentel, aniżeli ważnych osób z organizacji. Podobnie dzieje się, gdy mamy do czynienia z konfliktami ogarniającymi dwie lub więcej wspólnot. Ewidentnie są to spory między poszczególnymi rodzinami podstawowymi lub parentelami, a nie między wspólnotami. Nie jest jednak tak, że organizacja jest całkowicie nieobecna w życiu Matsigenka. Pojawia się ona przede wszystkim w tych kontekstach czy też aspektach życia wspólnoty, które dotyczą zewnętrzności, gdy w grę wchodzi relacja Matsigenka ze światem nieindiańskim – agendami rządowymi i pozarządowymi, przybyszami itp. Ważne są tu jej dwie formy: jako kanał, poprzez który zawłaszcza się dobra płynące ze świata zewnętrznego i jako sposób na wyrażenie całości: „my-wspólnota”, ewentualnie „my-Matsigenka”. Nie mniej ciekawie wygląda problem edukacji. Mimo tego, że ma ona już ponad półwieczna tradycję, dała jednak dość mierne wyniki, jeśli chodzi o upodmiotowienie społeczności indiańskich i kreowanie elit. Wydaje się bowiem, że pomimo długotrwałej edukacji Matsigenka nie dysponują ani większą, ani lepszą wiedzą o świecie i jego mechanizmach. Wypytując o to, skąd biorą się dobra przemysłowe, pieniądze, �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 41 technologie, dlaczego ulegają zmianie ceny produktów i surowców itd., widać bardzo wyraźnie, że sposób widzenia świata Matsigenka (a co za tym idzie, sposób działania w nim) oparty jest na tradycyjnych kategoriach, które z kategoriami serwowanymi w szkole mają niewiele wspólnego. I jeszcze trzy uwagi dotyczące wyalienowania. Po pierwsze, mamy odczucie, że Matsigenka bardzo dobrze radzą sobie w relacjach ze światem zewnętrznym. Działają jako w pełni aktywne podmioty i osiągają stawiane sobie cele. Wydaje się też, że oni sami nigdy nie czuli się uprzedmiotowieni czy wyalienowani. Obecność formalnej edukacji lub jej brak niewiele tu zmienia. Lud ten „wie” bowiem, jak dawać sobie radę w relacjach ze światem zewnętrznym, jak skutecznie uzyskiwać od niego to, co mu niezbędne w wymiarze materialnym, społecznym czy symbolicznym. Sposoby te Matsigenka wypracowywali całymi stuleciami, w trakcie bezpośrednich lub pośrednich, sporadycznych lub okresowo długotrwałych i intensywnych kontaktów, najpierw z indiańską cywilizacją Andów, później ze społeczeństwem kolonialnym i narodowym Peru. Jak spróbujemy pokazać, pojawiający się współcześnie dyskurs wyalienowania tak pojedynczych osób, jak i całego ludu, jest w stanie zaistnieć tylko w obecności kogoś z zewnątrz i nie opisuje realnego braku podmiotowości. Należy traktować go raczej jako strategię za pomocą której Matsigenka funkcjonują w świecie nieindiańskim. Trzeci wątek to świadomość elit. Tu także mamy sporo wątpliwości. Wyraźnie widać bowiem, że przywódcy organizacji czy tubylczy urzędnicy administracyjni nie bardzo wiedzą, do czego mają służyć powołane instytucje. Pytani o to, recytują jedynie opanowane na pamięć fragmenty statutów organizacyjnych lub innych oficjalnych dokumentów, zarówno tubylczych, jak rządowych. Jednak, co ważne, owe „cytaty” z reguły uzupełnione są obszernymi komentarzami dotyczącymi wagi i konieczności posiadania organizacji. Tu widoczna jest daleko idąca inwencja intelektualna, łatwość wyrażania myśli oraz energia „przyłożona” do wygłoszenia oficjalnych konstatacji. Jak podmiotowo i efektywnie funkcjonować w świecie, lud ten po prostu wie. Co za tym idzie, o uprzedmiotowieniu, wyalienowaniu i potrzebie emancypacji, jak i o dyskursie odnoszącym się do tych kategorii, skierowanym „do wewnątrz” społeczności, a nie do świata zewnętrznego, nie może być mowy. Jeśli można uznać powyższy stan rzeczy za poważne niepowodzenie edukacyjno-organizacyjne, to jako takie jawi się ono głównie w oczach antropologa. Mieliśmy okazję pytać przedstawicieli administracji oświatowej oraz reprezentantów agend rządowych i pozarządowych o stan nowożytnych instytucji tego ludu. Widzieli oni jedynie niedociągnięcia w działaniu organizacji i szkoły, głównie jako efekt niewielkiej ilości czasu, który upłynął od momentu inicjacji przedsięwzięcia oraz zbyt małego zaangażowania rządu. Samych Matsigenka postrzegano jako społeczność, która pragnęła i oczekiwała dokładnie tego, co ofiarowywało im peruwiańskie państwo. Generalnie nie kojarzono tych niedociągnięć z brakiem realnego zapotrzebowania ze strony Matsigenka czy z ich sposobami myślenia i funkcjonowania. Sami Matsigenka, odnośnie do stanu swych instytucji czy swej świadomości, niewiele mogli. Jeśli ktoś za ten stan był odpowiedzialny, to zawsze nie-Matsigenka, a wszechobecne państwo, organizacje pozarządowe, misjonarze. Wśród szczegółowych wątków, zawsze �42 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI związanych z „brakiem czegoś”, pojawiły się: zbyt duża fluktuacja nietubylczych nauczycieli, ich słabe przygotowanie pedagogiczne, nierozumienie kultury Matsigenka, defraudacja ministerialnych i pozarządowych funduszy. Comunidad nativa i jej przywódcy w praktyce życia codziennego Tak jak i w przypadku E’ñepá chcemy zaproponować robocze wnioski, prześledziwszy jedynie codzienność działania organizacji. Skupimy się tutaj także na dwóch kwestiach. Pierwsza to pytanie, czy bycie przywódcą organizacji (lub jej członkiem) postrzegane jest przez Matsigenka jako rola społeczna. Druga dotyczy miejsca organizacji w życiu tego ludu. Zacznijmy od przykładu. W planach naszego pobytu u Matsigenka przewidzieliśmy m.in. rekonesans badawczy wśród Kirineri znad rzeki Paquiría. Jest to grupa regionalna Matsigenka, charakteryzująca się do dziś nikłością kontaktów zarówno ze społeczeństwem narodowym, jak i z innymi grupami Matsigenka. Chcąc respektować indiańską władzę oraz namówieni przez samych Indian, zwróciliśmy się do władz comunidad Flor de Palma o zgodę na pobyt w środkowym i górnym biegu rzeki Paquiría. Prosiliśmy o zgodę pomimo faktu, że z formalnego punktu widzenia nie były to już obszary należące do tej wspólnoty, a więc znajdujące się poza jej jurysdykcją. Co się okazało? Po pierwsze, w czasie zorganizowanego ad hoc zebrania presidente de la comunidad i władze wspólnoty wyraźnie improwizowały. Kilkakrotnie zmieniano opinię co do tego, kto i w jakim trybie zgodę ma wyrazić (asamblea de la comunidad Flor de Palma, któraś z organizacji tego ludu, Matsigenka jako grupa etniczna, „władcy tego regionu”, sam presidente). Tymczasem wokół obradujących i antropologów zgromadziła się spora grupa „zwykłych” członków wspólnoty i dyskusja nabrała charakteru publicznego. Gorąco spierano się nie tylko o to, kto ma podjąć decyzję, ale też, czy sama decyzja musi być podejmowana. Osoby nam życzliwe wyraźnie naciskały, by po prostu bez żadnych ograniczeń i zastrzeżeń pozwolić nam pojechać tam, gdzie chcemy. Wyrażała się w tej opinii tradycyjna idea Matsigenka odnośnie do egalitarności i wolności osobistej każdej z osób, gdzie „nie można nikomu niczego zakazać lub nakazać”. Osoby nieżyczliwe naszej wyprawie argumentowały z kolei, że cel naszej wizyty jest niejasny. W ferworze dyskusji, podczas której niepoślednią rolę odegrało alkoholizowane piwo z kukurydzy, ci którzy byli „za” wołali: „jedźcie jutro, jedźcie”. Nieżyczliwi z kolei, o wiele ciszej i w grupkach, naradzali się na uboczu. Szybko zobaczyliśmy, że władze wspólnoty i jej prezydent tylko na początku, przez krótki czas, występowali jako jedno ciało. W trakcie sporów poszczególne osoby przyłączały się do frakcji będących „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi. Władza zanikła. Zobaczyliśmy też, że nikt ze wspólnoty nie oczekuje od władz jakichkolwiek decyzji. Nasza sprawa szybko przestała być emocjonalnie ważna. Matsigenka spierali się bowiem o zakres indywidualnej wolności, a więc o to, co – według ich tradycyjnych przekonań – było najważniejsze. Rano, gdy szykowaliśmy się do drogi, podszedł do nas mężczyzna nie należący do władz wspólnoty i dość władczym głosem powiedział: „możecie jechać”. Zaraz potem zapytał, czy nie moglibyśmy pożyczyć �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 43 mu dość sporej sumy pieniędzy, ponieważ musi zrobić pilne zakupy. Tak więc przywódcy wspólnoty to osoby, które swe role społeczne odgrywały tylko przez chwilę, na początku zebrania. Wyraźnie „starali się” być liderami wobec nas i dla nas. Ale nawet w takim kontekście, szybko przeobrazili się w „zwykłych” członków społeczności, optując „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi, zgodnie ze swymi indywidualnymi preferencjami. Oczywistym jest, że o decyzji władz nie mogło być mowy. Nie mieściła się ona w standardach myślenia Matsigenka o indywidualnej wolności. Jeśli życie wspólnoty nie jest regulowane przez instytucje, to czemu służą zebrania organizacyjne wspólnoty (asambleas)? Gdy życie społeczne toczy się swym naturalnym rytmem, relacje społeczne nacechowane są zachowaniami charakterystycznymi dla tradycyjnej kultury Matsigenka: fizyczną bliskością osób wchodzących w inter­ akcje, gdzie sposób zachowania i mówienia zróżnicowane są w zależności od tego, czy rozmawia się z krewnym, czy powinowatym. Mówi się cicho, o konkretnych sprawach, które zawsze dotyczą konkretnych osób. Z kolei zebrania organizacyjne najczęściej odbywają się w obecności reprezentantów świata zewnętrznego i ze względu na nich. Uruchamia się wtedy całkowicie odmienny sposób zachowań. Mówi się głośno i o sprawach społeczności jako abstrakcji, używa się mieszanego słownictwa (słowa hiszpańskie pojawiają się głównie wtedy, gdy brakuje odpowiedników w języku matsigenka lub gdy mają one mocno odmienne konotacje – dotyczy to takich terminów jak: „my”, „trzeba”, „należy”, „rozwój”, „wspomagać”, „rozwinąć”, „zanalizować”, także liczebników i dat). Widoczny jest też odmienny sposób wyrażania emocji i odmienne wzorce zachowań cielesnych (wstawanie do wygłoszenia mowy, patrzenie przed siebie, mówienie podniesionym tonem, obowiązkowa dynamiczna gestykulacja i spora doza dramaturgii). Zachowania owe odbierane są przez biernych i czynnych uczestników spotkania z dużą zewnętrzną powagą, lecz z wyraźnym odcieniem czegoś nienaturalnego (tak emocjonalnie i intelektualnie, jak i cieleśnie). Nie trudno zauważyć, że uczestnicy czują się dość mocno zakłopotani. Rzeczywistym celem zebrania, jak się wydaje, nie jest bowiem załatwienie jakiejś konkretnej sprawy, ale raczej samo zebranie, podkreślenie faktu, iż społeczność zdolna jest wobec obcego do „cywilizowanego” zachowania, polegającego na publicznym zbieraniu się i dyskutowaniu. Tak więc na tym poziomie asamblea jawi się jako zbiorowe działanie nastawione raczej na komunikację niż związane ze sferą logistyki i ewentualnie idei. Po co więc takie „zaświadczanie”? Czemu służy? Jak się wydaje, pytanie to łączy się z innym, bardziej ogólnym: do czego służy sama organizacja? Czy jest to tylko mechaniczna, źle działająca kopia socjocentrycznego społeczeństwa, w tym przypadku peruwiańskiego? Spróbujmy dać wstępną odpowiedź na te pytania. Po pierwsze, organizacja służy bardziej światu zewnętrznemu niż Matsigenka jako zbiorowości. Zaspokaja ona bowiem potrzebę istnienia reprezentacyjnego odbiorcy wszystkiego tego, co Matsigenkom „się należy”, zgodnie z wizją i normami świata zewnętrznego (rządu, ministerstwa, organizacji pozarządowej, compañía). A zakres tego, co „się należy”, jest w rzeczywistości ogromny: poczynając od prostych wyrobów przemysłowych (narzędzia metalowe, aluminiowe naczynia), a kończąc na skomplikowanych technologiach oczyszczania wody i pozyskiwaniu energii słonecznej. �44 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI To ciągły strumień etatów, pensji, becas (stypendiów edukacyjnych), odszkodowań za dewastację środowiska naturalnego powodowaną działalnością wydobywczą, funduszy projektów rządowych i prywatnych przeznaczonych na ratowanie kultury tradycyjnej (rescate de la cultura), ale także na budowę latryn. Jak pamiętamy, w założeniu instytucji państwowych i pozapaństwowych aktywność organizacji Matsigenka winna polegać na ocenie tego, co potrzebne, nadzorowaniu procedur otrzymywania dóbr, usług i funduszy, oraz dbaniu, by były one właściwie zużyte. W rzeczywistości praktyka jest o wiele prostsza. Zebrania comunidad służą jedynie manifestowaniu powyższych umiejętności, a organizacja to „kanał”, poprzez który do Matsigenka płyną dobra świata zewnętrznego. Organizacja sama w sobie nie ma zadań, „nie działa”; w najlepszym wypadku działania symuluje. Po drugie, organizacja służy Matsigenka, lecz nie całej zbiorowości, a poszczególnym osobom. W tradycyjnym modelu tego ludu pozycja społeczna danej osoby związana jest głównie z jej „uwikłaniem” w sieć egalitarnych i egocentrycznych relacji społecznych, bazujących na więzach pokrewieństwa i powinowactwa, oraz jej indywidualnej skuteczności bycia „stuprocentowym Matsigenka”10. Jego strategię działania można sprowadzić do trzech głównych zasad: 1) to, co stworzyłem lub zdobyłem, jest moją własnością, 2) tym, co zdobyłem, należy podzielić się w pierwszej kolej­ ności z krewnymi, w drugiej – z powinowatymi, 3) skuteczność i gotowość dzielenia się dobrami przyczynia się do powstania prestiżu wśród krewnych i powinowatych. W ten sposób kreowana jest postać itinkami, tradycyjnego przywódcy Matsigenka (Świerk 2007). W realiach współczesności obszar, gdzie można praktykować bycie itinkami, został poszerzony o wymiar tubylczej organizacji, ponieważ poprzez organizację i za jej pomocą uzyskuje się dostęp do najróżniejszych dóbr ze świata zewnętrznego. Instytucja ta stała się więc społecznie i mentalnie „ważna”, ale tylko w wymiarze indywidualnym. To poszczególni członkowie społeczności bowiem, w indywidualnym trybie, próbują „przechwycić” najpierw pozytywne sygnały płynące z zewnątrz, że ktoś chciałby ich uznać za reprezentantów grupy, a później fizyczne dobra, które z tej pozycji płyną. Dobra takie pożytkuje się głównie w kręgu swych najbliższych krewnych (rodziny). To, co warte tu podkreślenia, to fakt, iż przywódcy, próbując tworzyć nowe „obszary polowań” we współczesnym świecie, zawsze występują w imieniu abstrakcyjnej grupy „my”. I tylko poprzez owo „my” są skuteczni. Polityka roszczeń, ciągłe poszukiwanie tych, którzy mogliby coś wykonać i dostarczyć (dawniej obiekty kultury materialnej innych ludów indiańskich, później świata białych) generuje „my” jako grupę, która żyje w wirtualnej formie prezentowanej światu zewnętrznemu. Ze społecznego punktu widzenia taka aktywność traktowana jest po prostu jako nowy obszar indywidualnej aktywności (indywidualnych zysków oraz ewentualnych indywidualnych strat) i nie ma społecznie negatywnych konotacji. Jeśli się takie pojawiają, to nie w kontekście okradania części członków wspólnoty z czegoś, co w jej imieniu 10 „Stuprocentowy Matsigenka” to dobry, troskliwy ojciec, skuteczny myśliwy, osoba niekonfliktowa, która nie okazuje innym wyższości i chętnie się z nimi dzieli różnego rodzaju dobrami. To samo, tylko w mniejszej rozciągłości, powiedzieć można o kobietach. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 45 przywódca uzyskał, lecz jedynie skąpstwa, odmowy dzielenia się z innymi. Aktywność i poszukiwanie dóbr i mocy na zewnątrz uskuteczniana jest nie tylko przez przywódców, lecz też przez zwykłych comuneros. Jest ona przejawem indywidualnych predyspozycji i ambicji i, co oczywiste, odbywa się na skromniejszą skalę. I na zakończenie uwaga o wyobrażeniach, jakie mają poszczególne osoby na temat zbiorowości Matsigenka. Otóż krótkie sondaże wśród „zwykłych” comuneros, jak i przywódców, odsłoniły dość ciekawą rzeczywistość mentalną. Z rozmów wynika, że Matsigenka nie bardzo wiedzą, czego by chcieli jako zbiorowość (zarówno w wymiarze wspólnoty lokalnej, jak też abstrakcyjnej zbiorowości etnicznej „Matsigenka” jako całości), a to, co mogą chcieć (i w rzeczywistości chcą), są w stanie wyprowadzić jedynie z tego, co im się proponuje. Jeśli użyć tu metafory, jest to rodzaj gry luster, w której poszczególne osoby tworzą obraz zbiorowości Matsigenka i jej potrzeb dzięki przeglądaniu się w lustrze wypowiedzi i działań przybyszów z zewnątrz. Ale chociaż obraz ten jest zwierciadlanym odbiciem, to jednak umożliwia zaspokajanie realnych, definiowanych na tradycyjną modłę potrzeb. Niemniej Matsigenka mają problem z oceną propozycji przybyszów i z tym, gdzie szukać sojuszników, którzy powiedzieliby im, „jak jest naprawdę”; zarzucani naukowymi ekspertyzami na temat zniszczeń środowiska, sytuacji prawnej mniejszości na świecie itp., nabierają przekonania, że są wykorzystywani, nie wiedzą tylko w jaki sposób i w jakim zakresie. Tu w nowym świetle pojawia się problem alienacji jako rodzaju dyskursu ze światem zewnętrznym. Robocze wnioski, jakie z tego wynikają, są następujące: 1) Jeśli instytucje nie mają sprecyzowanych celów do osiągnięcia, to nie mogą realnie działać. A bez działania i skuteczności z tym związanej nie ma elit i prestiżu w nowożytnym rozumieniu tych terminów. 2) Pozorne elity są „ważne”, ponieważ pozwalają zewnętrznemu światu żyć w przekonaniu, iż analizowany lud ma swą realną reprezentację, z którą można prowadzić dialog, cokolwiek termin ten znaczy w kontekście Amazonii. 3) Bycie przywódcą organizacji nie pociąga za sobą jakichś specjalnych przekształceń w sposobie pojmowania świata, nie wpływa na zachowanie w życiu codziennym. Raczej jest tak, że lider zmienia „skórę” w zależności od sytuacji, raz zachowując się jak członek społeczeństwa narodowego (w relacji ze światem zewnętrznym), a kiedy indziej, jak członek tradycyjnego społeczeństwa Matsigenka (w relacjach ze swą własną społecznością). Ale to tylko sfera kontekstowych zachowań; w rzeczywistości wiele wskazuje na to, że myśli on i czuje dalej jak tradycyjny Matsigenka. A może bycie przywódcą organizacji i sama tubylcza organizacja to współczesne sposoby tego ludu na to, by, pozostając społeczeństwem tradycyjnym, w pełni korzystać z dobrodziejstw nowoczesnego świata? WNIOSKI Z analitycznego punktu widzenia różnice pomiędzy sytuacją E’ñepá i Matsigenka są ogromne. Odkładając na bok te, które wynikają z dość odmiennych wzorców kulturowych (np. inny sposób definiowania grupy lokalnej i więzi ponadlokalnych, odmienny sposób budowania prestiżu czy różne znaczenie agresji i zachowań pokojowych), �46 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI skupmy się na parametrach przebiegu kontaktów tych grup ze społeczeństwem narodowym. Ich czas trwania jest diametralnie różny: Matsigenka około 100 lat, E’ñepá około 50. Czas i intensywność edukacji szkolnej także się różni: Matsigenka prawie 60 lat, E’ñepá około 30 (oznacza to, że Matsigenka posiadają już trzy-cztery generacje, które przeszły przez system szkolnej edukacji, E’ñepá jedną-dwie). Różny jest też stopień umiejętności pisania i czytania u obu ludów: nikły u E’ñepá, stosunkowo wysoki u Matsigenka, szczególnie jeśli chodzi o średnie pokolenie. Wśród Matsigenka dużo osób kończy średni poziom edukacji i stosunkowo wiele z nich podejmuje studia wyższe (choć niekoniecznie je kończy), podczas gdy u E’ñepá osoby z uzyskaną maturą są wyjątkiem, zaś studiujących praktycznie nie ma. U E’ñepá nauczyciele to reprezentanci tego ludu, u Matsigenka uczą głównie reprezentanci społeczeństwa narodowego lub Indianie z innych ludów. Także w wymiarze wpływów misjonarzy różnice są dość znaczne. Matsigenka byli ewangelizowani około 40 lat, są formalnie chrześcijanami, posiadają własnych, tubylczych pastorów; wśród E’ñepá próby ewangelizacji podjęto dopiero 25 lat temu, bez widocznych rezultatów. Na obszarze Matsigenka mamy do czynienia z działalnością potężnych, nowoczesnych podmiotów gospodarczych; E’ñepá mają do czynienia na co dzień jedynie z chłopami i lokalnymi hodowcami. Matsigenka żyją w ramach systemu comunidad nativa; E’ñepá, tak jak dawniej, w niewielkich i dość niestałych osadach o zmiennej kompozycji. I na koniec: widać też sporą dysproporcję, jeśli chodzi o gospodarkę. Gospodarka E’ñepá to głównie myślistwo, zbieractwo i kopieniactwo na własne potrzeby. Matsigenka w stopniu o wiele mniejszym bazują na gospodarce tradycyjnej, uzupełniając ją kopieniactwem, uprawą na sprzedaż i pracą najemną nie wymagającą kwalifikacji. Zestawienie tych dwóch grup pokazuje, że pomimo różnic w czasie nawiązania i charakterze kontaktów ze światem zewnętrznym oraz ewidentnie odmiennych dróg rozwojowych, nowożytne elity nie powstały w żadnym z tych społeczeństw. Także inne zmienne (istotne dla antropologii lat 1940–1950.), takie jak długość kontaktów, intensywność kontaktu, stopień różnic w rozwoju społeczno-politycznym podmiotów wchodzących w interakcje ze sobą, okazały się nieistotne. Zarówno u E’ñepá, jak i Matsigenka nauczyciele i przywódcy indiańscy to tylko elity pozorne, istniejące w nowożytnym kształcie jedynie w oczach przedstawicieli społeczeństw narodowych. Ponadto żaden z analizowanych ludów nie stał się biernym przedmiotem obcej dominacji, żaden z nich nie przekształcił się w „wariant” (segment) społeczeństwa narodowego, tracąc swą kulturę lub asymilując się. Wygląda na to, że zarówno E’ñepá, jak i Matsigenka, zachowali swoją odrębność kulturową i społeczną, mimo że wprowadzili do swego życia wiele nowych elementów. Jest więc możliwe, że społeczeństwa tego typu, które określiliśmy mianem społeczeństw pierwotnych, utrzymując długotrwałe relacje ze światem zewnętrznym, nie ulegają jakimś zasadniczym zmianom, które powodowałyby ich przekształcanie w społeczeństwa typu nowożytnego. Całkiem prawdopodobne, że potrafią współistnieć ze społeczeństwem narodowym na swoich warunkach i czerpać z niego, to co jest im potrzebne. Jak to jest możliwe i jak przebiega ten proces, to pytania, na które spróbujemy odpowiedzieć już w innym miejscu. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 47 LITERATURA A i k m a n S h e i l a 1999, Intercultural education and literacy. An Ethnographic study of indigenous knowledge and learning in the Peruvian Amazon, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia. B a k s h M i c h a e l 1984, Cultural ecology and change of the Machiguenga Indians of the Peruvian Amazon (subsistence, nutrition, well-being), Ph.D, University of California, Los Angeles. C h i r i f A l f r e d o et al. 1991, El indígena y su territorio son uno solo: estrategias para la defensa de los pueblos y territorios indígenas en la Cuenca Amazónica, Oxfam América, Org. Indígenas de la Cuenca Amazónica COICA, Lima. C h i r i f A l f r e d o, M o r a C a r l o s 1977, Atlas de las comunidades nativas, SINAMO, Lima. C s o r d a s T h o m a s J. 2001, Language, charisma, and creativity, University of California Press, Berkeley. D u r k h e i m E m i l e 2006, Rules for the explanation of social facts, [w:] Anthropology in theory: Issues in Epistemology, red. H. L. Moore, T. Sanders, Blackwell Publishing, Malden, s. 47–56. D u m o n t J e a n - P a u l 1978, The headman and I. Ambiguity and ambivalence in the fieldworking experience, University of Texas Press, Austin. H a l l p i k e C h a r l e s 1988, The principles of social evolution. Clarendon Press, Oxford. – 1992/1993, Is there a primitive culture?, Cambridge Anthropology, vol. 16 (1), s. 29–44. H e n l e y P a u l 1982, The Panare. Tradition and change on the Amazonian frontier, Yale University Press, New York. – 1988, Los E’ñapa, [w:] Los aborígenes de Venezuela, vol. 3, red. J. Lizot, Fundación La Salle,    Instituto Caribe de Antropología y Sociología, Caracas, s. 215–306. J o h n s o n A l l e n 2003, Families of the forest: the Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley. K u p e r A d a m 1988, The invention of primitive society. Transformations of an illusion, Routledge, London. F e r r e i r a M a r i a n a K. L. 1994, Com quantos paus se faz uma canoa! A matemática na vida cotidiana e na experiência escolar indígena, Ministério da Educação e do Desporto, Brasília. – 1997, When 1 + 1 = 2. Making Mathematics in Central Brazil, American Ethnologist, vol. 24 (1),   s. 132–147. – 1998, MADIKAUKU – os dez dedos das mãos. Matemática e povos indígenas no Brasil, Ministério    da Educação e do Desporto, Brasília. G o w P e t e r 1991, Of mixed blood. Kinship and History in Peruvian Amazonia, Clarendon Press, Oxford. L e a V a n e s s a 1992, Mebengokre (Kayapó) Onomastics: a facet of houses as total social facts in Central Brazil, Man (n.s.), vol. 27 (1), s. 129–53 – 1995, The houses of the Mebengokre (Kayapó) of Central Brazil: a new door to their social   organization, [w:] About the house: Lévi-Strauss and beyond, red. J. Carsten, S. Hugh-Jones,    Cambridge University Press, Cambridge, s. 206–225. L e a c h E d m u n d 1954, Political systems of Highland Burma. A study of Kachin social structure, Harvard University Press, Cambridge. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n 1998, Veinte años ed la educación intercultural bilingűe en Venezuela 1979–1998: logros, deficencias y nuevos retos, [w:] Régimen de Educación Intercultural Bilingüe: Diagnósticos y Propuestas 1998–2000, red. Dirección de Asuntos Indígenas, Ministerio de Educación, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas, s. 17–32. – 2008, Universidad Indígena de Venezuela, [w:] Diversidad cultural e interculturalidad en edu   cación superior. Experiencias en América Latina, red. D. Mato, Instituto Internacional para la    Educación Superior en América Latina y el Caribe, UNESCO, Caracas, s. 427–436. �48 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, M o s o n y i J o r g e 2000, El educador indígena ante las lenguas aborígenes, [w:] Manual de lenguas indígenas ed Venezuela, vol. I, Fundación Bigott, Caracas, s. 68–108. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, R e n g i f o F r a n c i s c o A. 1982, Un enfoque interdisciplinario sobre los fundamentos teóreticos y programáticos de la educación intercultural bilingűe en Venezuela, Anuario Indígenista, vol. 42, s. 31–57. M o r e n o D. 2000, Siguiendo las huellas de la Educación Intercultural Bilingüe en Amazonas, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 20–25. Programa... 1988, Programa de educación intercultural bilingüe, Ministerio de Educación, Caracas. Régimen... 1998, Régimen de educación intercultural bilingüe: Diagnósticos y propuestas 1998–2000, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas. R i v a l L a u r a 1996, Hijos del sol, padres del jaguar. Los Huaorani ayer y hoy, Abya Yala, Quito. – 2002, Trekking through History. The Huaorani of Amazonian Ecuador, Columbia University    Press, New York. S e e g e r A n t h o n y 1989, Dualism: Fuzzy thinking or fuzzy sets?, [w:] The attraction of opposites: Thought and society in the dualistic mode, red. D. Maybury-Lewis, U. Almagor, University of Michigan Press, Ann Arbor, s. 191–208. S e e g e r A n t h o n y, M a t t a R o b e r t o d a, V i v e i r o s d e C a s t r o E d u a r d o 1987, A construção da pessoa nas sociedades indígenas brasileiras, [w:] Sociedades indígenas e indigenismo no Brasil, red. J.P. de Oliveira Filho, Marco Zero, Universidade Federal Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, s. 11–30. Ś w i e r k K a c p e r 2007, Itinkami versus presidente. Tradycyjni i nowocześni przywódcy Indian Matsigenka, [w:] Plemię, państwo, demokracja. Uwarunkowania kultury politycznej w krajach pozaeuropejskich, red. R. Vorbrich, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 81–95. T a y l o r A n n e - C h r i s t i n e 1981, God-wealth: the Achuar and the Missions, [w:] Cultural transformation and ethnicity in modern Ecuador, red. N. Whitten, University of Illinois Press, Chicago, s. 647–676. – 1983, The marriage alliance and its structural variations in Jivaroan societies, Social Science   Information, vol. 22 (3), s. 331–353. Ve g a F. 2000, La educación intercultural bilingüe. Una tarea de todos, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 6–8. V i l a ç a A p a r e d i d a 2000, O que significatornar-se outro? Xamanismo e contato interétnico na Amazônia, Revista Brasileira de Ciências Sociais, vol. 15 (44), s. 56–72. Villa E. P. 2000, Formación de maestros indígenas en educación prescolar en la Amazonia Venezolana, La Iglesia en Amazonas, vol. 87, s. 16–18. V i l l a l ó n M a r í a E u g e n i a 1994, Educación para indígenas en Venezuela: una crítica razonada, Centro Venezolano de Investigaciones en Antropología y Población (CEVIAP), Caracas. – 2007, Los E’ñapa (Panare), [w:] Salud indígena en Venezuela, red. G. Freiere, A. Tilett, Ministerio    del Poder Popular para la Salud, Caracas, s. 13–72. W h i t e h e a d N e i l L a n c e l o t 2006, Plemiona tworzą państwa, państwa tworzą plemiona, [w:] Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii – przegląd koncepcji antropologicznych, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 197–236. W h i t e h o u s e H a r v e y 2000, Arguments and icons: Divergent modes of religiosity, Oxford University Press, Oxford. – 2004, Modes of religiosity a cognitive theory of religious transmission, AltaMira Press, Walnut   Creek. Wielka encyklopedia… 2000, Wielka encyklopedia geografii świata, vol. 18: Świat grup etnicznych, red. A. Posern-Zieliński Aleksander, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 49 TARZYCJUSZ BULIŃSKI MARIUSZ KAIRSKI SEEMING ELITES. TEACHERS AND INDIAN ORGANIZATION LEADERS AMONG E’ÑEPÁ AND MATSIGENKA (VENEZUELAN AND PERUVIAN AMAZONIA) Keywords: Amerindians, education, Amerindian organisation, cultural change This article tries to answer the question of whether or not Amerindian teachers as well as organisations’ leaders can be considered contemporary elites of Amazonian peoples. This issue is analysed through the examples of two Amerindian groups, the E’ñepá of Venezuela and the Matsigenka of Peru. They are examined on the basis of developmental programmes, opinions of the Amerindians concerned, as well as their social practices. The conclusion is that in the case of both groups, despite their different socio-cultural situations, the Amerindian teachers and organisations’ leaders constitute seeming elites for they are only perceived as such by representatives of nation-states. T. B., M. K. Adres Autorów: dr Tarzycjusz Buliński Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: tars@amu.edu.pl dr Mariusz Kairski Instytut Archeologii i Etnologii UG ul. Bielańska 5, 80-851 Gdańsk e-mail: mariusz.kairski@gmail.com �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c01abf279217c0285eb21035dcc4df24.pdf 0cc3ef2188691645bfcad2f651c1963b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6097 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Tybet - uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5685 Title A name given to the resource Obóz uchodźców jako atrakcja turystyczna / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.51-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA. KTO I PO CO OD(Z)WIEDZA DIASPORĘ TYBETAŃSKĄ? MOJA DROGA DO ANTROPOLOGII TURYSTYKI Turyści nigdy nie stanowili „przedmiotu” moich zainteresowań badawczych. Gdy w roku 2004 rozpoczynałam badania terenowe na potrzeby rozprawy doktorskiej w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach1, obiecałam sobie, że będę unikać jakichkolwiek kontaktów z osobnikami należącymi do mojego „gatunku”, czyli przedstawicielami tzw. kultury zachodniej. Chciałam – jak na początkującą antropolożkę przystało – przebywać wyłącznie w otoczeniu tzw. tubylców, czyli, w moim przypadku, uchodźców. Okazało się to jednak niemożliwe. Gdziekolwiek byłam (a w teren jeździłam każdego roku przez kolejne pięć lat) – w dużych rolniczych obozach w południowym stanie Karnataka, w małych rzemieślniczych osadach na przedgórzu Himalajów czy w tybetańskiej dzielnicy w Delhi – wszędzie natykałam się na inji. Inji to określenie używane przez Tybetańczyków i oznaczające dosłownie Anglika/Angielkę. Jest ono prawdopodobnie tybetańskim fonetycznym zapisem słowa English, gdyż to właśnie Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z którymi na większą skalę – zresztą w mało przyjemnych okolicznościach zbrojnej inwazji w początkach XX wieku – zetknęli się Tybetańczycy w Tybecie. Dziś termin ten jest popularnie używany na określenie wszystkich przedstawicieli tzw. zachodniego świata, zwłaszcza białych. Inji byli zatem wszechobecni w świecie diaspory tybetańskiej. Czego tam szukali? Dean MacCannell – autor klasycznej już pozycji z zakresu badań nad zjawiskami turystycznymi (1976; polskie wydanie 2002) – ukuł koncepcję turystyki jako poszukiwania autentyczności. W praktyce jednak to turysta staje się impulsem do wytwarzania w odpowiedzi na jego potrzeby autentyczności przez tych, których postrzega jako „egzotycznych Innych”. Jednocześnie stanowi nośnik wartości i wyobrażeń konstytuu­ jących kulturę, z której się wywodzi – tak, jak on konsumuje kulturę Innego, tak Inny konsumuje kulturę turysty. W tym względzie turyści odwiedzający obozy tybetańskie wywierają wpływ zarówno na indywidualne życia konkretnych uchodźców (żeniąc 1 Zasadnicza część badań została przeprowadzona w ramach gruntu promotorskiego MNiSW nr N N109 3683 33 zatytułowanego „Kultura a polityka. Na przykładzie młodego pokolenia uchodźców tybetańskich w Indiach” (2007–2009). �52 NATALIA BLOCH się z nimi, pomagając im uzyskać wizę do swojego kraju, sponsorując ich dziecko, klasztor, przychodnię itd.), jak i na tzw. produkcję kulturową (zob. McGuckin 1997) oraz tworzone przez nich dla świata zewnętrznego autoreprezentacje. Ta specyficzna wymiana nigdy oczywiście nie jest w pełni równoważna, gdyż mamy tu do czynienia z relacjami władzy wynikającymi z różnic na poziomie pochodzenia, statusu społecznego i ekonomicznego czy płci społeczno-kulturowej, ale zawsze jest to interakcja, w której obie strony są jednocześnie nadawcami i odbiorcami2. Turysta jest więc tym, który pragnie zajrzeć za kulisy wielkiego spektaklu, jaki wyreżyserował i wystawił dla niego przemysł turystyczny. Pragnie, by to, co widzi, jak i jego doświadczenie tego, było „prawdziwe”, aby nie było aranżowane na jego potrzeby; chce zyskać „dostęp do rzeczywistości toczącej się własnym trybem”, do świata, który „działał na swój sposób, zanim [turyści] przyjechali i będzie tak działał wówczas, gdy odjadą” (Wieczorkiewicz 2008, s. 78). A gdzie szukać autentyczności, jak nie w obozie uchodźców – miejscu powszechnie wyobrażanym jako przestrzeń ludzkiego cierpienia. Cierpienia nie można przecież udawać, jest więc ono doświadczane przez turystów jako autentyczne i w tym sensie atrakcyjne. Czy zatem można zaklasyfikować od(z)wiedzanie obozów uchodźców jako rodzaj tanatoturystyki? Żadna z pięciu klasycznych już kategorii atrakcji tanatoturystycznych wyróżnionych przez Anthony’ego V. Seatona (1996; 1999), z których wszystkie dotyczą bezpośrednio śmierci3, nie uwzględnia obozów uchodźców. Jednak cierpienie jest ontologicznie związane z umieraniem, a z diasporą tybetańską wiąże się – według oficjalnych danych strony tybetańskiej – śmierć 1,2 miliona Tybetańczyków. Ponadto sama tanatoturystyka ulega ciągłemu redefiniowaniu i obejmuje dziś również miejsca związane z niewolnictwem czy więziennictwem, czyli zjawiskami, które łączy nie tylko doświadczenie cierpienia, ale też kategoria podporządkowania. Mimo że obozy można idealistycznie postrzegać jako „drugą szansę życia”, to uchodźcy – usytuowani w złożonej sieci relacji władzy nazywanej przez badaczy międzynarodowym reżimem uchodźczym (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989), izolowani i dyscyplinowani, o ograniczanej możliwości tworzenia własnych reprezentacji – zaliczają się do licznego grona tzw. grup podporządkowanych (subaltern). Podróż jako projekt konstruowania tożsamości i budowania statusu społecznego przez (po) nowoczesnego turystę to osobny temat, który w tym miejscu jedynie sygnalizuję. Erik Cohen w jednej z zaproponowanych przez siebie typologii doświadczenia turystycznego posługuje się między innymi kryterium wpływu odbytej podróży na kształtowanie tożsamości czy też nowej biografii turysty (1979). W tym sensie ja również – jako turystyka-badaczka – buduję swój status „tybetolożki” i „piszę” swoją biografię, konsumując to, co nazywam tybetańską kulturą. 3 Należą do nich: miejsca śmierci zadawanej publicznie (np. egzekucji); miejsca masowych śmierci (np. obozy zagłady, miejsca katastrof, pola bitewne) lub śmierci osób znanych (np. Kennedy’ego); miejsca pochówku i miejsca pamięci (np. katakumby); muzea gromadzące materialne dowody lub symboliczne reprezentacje śmierci (np. muzea wojny); inscenizacje czy też rekonstrukcje śmierci (np. bitew) (Seaton 1999, s. 131). Tanatos to bóstwo z mitologii greckiej uosabiające śmierć, syn Nocy, przedstawiany jako młodzieniec z czarnymi skrzydłami u ramion i zgaszoną, opuszczoną w dół pochodnią w ręku, stojący „smutny z pochyloną głową, jakby opłakiwał nieboszczyka” (Parandowski 1950, s. 171). Malcolm Foley i John J. Lennon, którzy jako pierwsi zdefiniowali pojęcie „ciemniej turystyki” (dark tourism), określili ją jako odwiedzanie miejsc katastrof, masowej śmierci, ludobójstwa i morderstw (1996). 2 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 53 Jednocześnie obozy tybetańskie w Indiach dają poczucie bezpieczeństwa i podstawowego komfortu, które są koniecznymi warunkami doświadczania inności przez turystów (Cohen 1972). Diaspora tybetańska trwa już ponad pół wieku, a miejsca zamieszkałe przez uchodźców przypominają bardziej wiejskie osady niż prowizoryczne obozy znane z przekazów medialnych (co jest między innymi rezultatem umiejętnie prowadzonej przez władze uchodźcze polityki). W wielu przypadkach oferują gościom domy noclegowe, lokale gastronomiczne, a nawet dostęp do Internetu. Łącząc elementy autentyczności (inności) i bezpieczeństwa (swojskości) nadają się zatem idealnie na atrakcję turystyczną. W związku z powyższym uznałam, że skoro turyści współtworzą, choćby przejś­ ciowo, społeczność, którą badam, nie mogę ich ignorować. Tym bardziej, że to, jak ja sama byłam postrzegana przez uchodźców, w dużej mierze wynikało z ich doświadczeń w kontaktach z przybyszami z tzw. Zachodu i zbudowanych na tej podstawie o nich wyobrażeń4 (zob. Bloch 2011a). Przyjrzenie się poszczególnym kategoriom inji od(z)wiedzających diasporę tybetańską pomogło mi w umiejscowieniu mnie samej w terenie i interpretowaniu stosunku „moich badanych” do mnie w zależności od tego, do której grupy turystów mnie klasyfikowano. Dlatego też w niniejszym artykule chcę skupić się nie tyle na oddziaływaniu turystów na obozy i ich mieszkańców – co stanowi osobny, intrygujący przedmiot dociekań – ale przyjrzeć się motywacjom, jakimi kierują się „goście z Zachodu” w wyborze obozu uchodźców tybetańskich na cel swojej podróży, oraz temu, jak są oni postrzegani przez uchodźców. Kierując się postulatem Erika Cohena, aby nie unifikować kategorii turysty i doświadczenia turystycznego (2007, s. 58) – zwłaszcza gdy wychodzimy poza obszar turystyki zorganizowanej – wyróżniłam siedem typów turystów od(z)wiedzających diasporę tybetańską, których charakterystykę przedstawiam poniżej. Kategorie te – jak wszystkie teoretyczne modele – są oczywiście płynne, często nakładające się na siebie i podlegające zmianom w czasie i przestrzeni, pozwalają jednak odpowiedzieć na pytanie, czego turysta może szukać w obozach uchodźców. Kryterium motywacyjne było również podstawą stworzenia przez Cohena pierwszej fenomenologicznej typologii doświadczenia turystycznego: turysta podejmuje decyzję o celu i formie podróży, kierując się tym, czego brakuje mu w jego przestrzeni życiowej (1979). Po Cohenie na gruncie antropologii i socjologii turystyki wypracowanych zostało wiele typologii turystów. Ja jednak proponuję własną klasyfikację ze względu na specyficzny cel podróży, jakim jest uchodźctwo. Niemniej, poddając analizie poszczególne 4 W podobny sposób turystykę jako intrygujący przedmiot badań odkrył Cohen – uważany za prekursora socjologii i antropologii turystyki. Cohen – wówczas jeszcze doktorant na Wydziale Socjologii w Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, ale zafascynowany antropologią społeczną po pobycie studyjnym w Wielkiej Brytanii – rozpoczął w roku 1966 badania terenowe w izraelskim mieście Akka (ang. Acre). Badania te były poświęcone wzajemnym relacjom młodych Arabów i Żydów, szybko jednak w relacjach tych pojawił się nowy aktor społeczny – młode zachodnie turystki, wchodzące w interakcje z arabskimi młodzieńcami. Wówczas Cohen postrzegał je jako intruzów w swoim projekcie badawczym i starał się ignorować ich obecność. Z czasem jednak to „zakłócenie”, jak je nazwał, stało się punktem zwrotnym w jego naukowej karierze: „Początkowo turystyka pojawiła się podczas moich badań terenowych jako coś z zewnątrz, jako niepożądane zakłócenie ‘mojej’ społeczności dokonane przez obcych” (Cohen 2007, s. 59). �54 NATALIA BLOCH kategorie turystów, będę odnosić je do typologii innych autorów. W ten sposób pragnę nie tylko umiejscowić zaproponowaną przeze mnie klasyfikację na mapie antropologii i socjologii turystyki. Osią, wokół której konstruowałam kategorie omówione w niniejszym artykule, jest autentyczność, stąd liczne odwołania do MacCannella. Z kolei po typologię autorstwa Krzysztofa Podemskiego sięgam, gdyż dotyczy ona turystów odwiedzających Indie. Wreszcie odnoszę się do propozycji Cohena nie tylko dlatego, że należą one do klasyki przedmiotu, ale ze względu na wykorzystanie przez niego kryterium motywacyjnego, po które ja również sięgam. W odniesieniu do diaspory tybetańskiej, jedyną znaną mi próbę jej ujęcia pod kątem turystyki podjął Eric McGuckin w rozprawie doktorskiej poświęconej wpływowi turystów na produkcję kulturową wytwarzaną przez uchodźców. Wyróżnił on cztery podstawowe kategorie turystów: podróżników, wolontariuszy, dharmas i badaczy (1997, s. 358). Praca ta jednak nie została opublikowana w formie książkowej, a badania terenowe, na których ją oparto, ograniczyły się do Dharamsali. TURYŚCI OKAZJONALNI Pierwszą kategorią inji, których można spotkać w obozach, są turyści okazjonalni, tzn. tacy, którzy trafili do obozów „przy okazji” zwiedzania Indii. Indie stanowią popularną destynację turystyczną – niskobudżetowe, bezpieczne, o ciepłym klimacie i różnorodnej ofercie obejmującej wszystko, od zabytków architektury i sztuki poczynając, poprzez duchowe doznania, a na kontakcie z naturą kończąc. Z kategorią turystów okazjonalnych najczęściej mają do czynienia uchodźcy mieszkający w regionach himalajskich, które ze względu na walory krajobrazowe i rozwiniętą infrastrukturę, zwłaszcza w tzw. stacjach górskich, są częstym celem turystycznych wypraw5. Niektórzy Tybetańczycy z Darjeelingu6 w Zachodnim Bengalu, Leh w stanie Jammu i Kaszmir oraz Dharamsali, Manali czy Shimli w stanie Himachal Pradesh wykorzystali to zainteresowanie i uczynili z niego swoje źródło dochodu, produkując i sprzedając turystom tzw. rzemiosło tybetańskie. Mylnym jest jednak rozpowszechnione wyobrażenie, że uchodźcy tybetańscy w Indiach utrzymują się przede wszystkim z turystyki i handlu wyrobami rzemieślniczymi. Korzyści z zainteresowania turystów Tybetem na uchodźstwie czerpią przede 5 Nie tylko zresztą turystów zagranicznych, ale również krajowych. Dla Indusów z nizin miejscowości górskie w okresie upałów i monsunu są wymarzonymi miejscami na odpoczynek. Takim miejscem zdominowanym przez indyjskich turystów, a zwłaszcza pary w podróżach poślubnych, jest Dalhousie w stanie Himachal Pradesh – żyjący tam Tybetańczycy do nich właśnie kierują swoją ofertę handlową. 6 W niniejszym artykule dla zapisu terminów i nazw tybetańskich stosuję transkrypcję angielską, gdyż nią również posługują się uchodźcy tybetańscy. Dla celów identyfikacyjnych w nawiasie podaję transliterację według systemu opracowanego przez Turrella V. Wyliego (1959). Aby z kolei nie wprowadzać niespójności w zapisie, pozostaję również przy angielskim zapisie nazw geograficznych w Indiach (np. Himachal Pradesh zamiast Himaćal Pradeś), z wyjątkiem tych nazw, które już się upowszechniły w języku polskim (jak np. Kaszmir). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 55 wszystkim obywatele indyjscy, gdyż prawa uchodźców tybetańskich w Indiach do chociażby nabywania ziemi czy nieruchomości (w celu zakładania sklepów, domów gościnnych czy punktów gastronomicznych) są bardzo ograniczone (zob. Bloch 2011b, s. 325–326). Stanowi to problem zwłaszcza w miejscach, gdzie Tybetańczycy żyją w rozproszeniu, to znaczy nie na ziemi wydzierżawionej im przez władze indyjskie. Przykładowo w Shimli Tybetańczycy sprzedają swoje rzeczy na niewielkim, położonym nieco na uboczu targowisku, złożonym z krytych folią i blachą falistą bud, podczas gdy indyjscy handlarze, najczęściej z Kaszmiru, sprzedają po wysokich cenach „tradycyjne rzemiosło tybetańskie” w regularnych sklepach przy głównej ulicy. Tak samo jest w Leh, Manali, a częściowo nawet w Dharamsali. Sytuacja wygląda lepiej w obozach, tam bowiem uchodźcy mają większą swobodę w zarządzaniu ziemią i nieruchomościami, niemniej tu również dochody z turystyki bywają zagrożone, jak pokazuje przykład z Sera – osady klasztornej założonej przez uchodźców tybetańskich w południowym stanie Karnataka. W roku 2008 tamtejsi indyjscy rikszarze, hotelarze i właściciele restauracji z pobliskiej miejscowości Kushalnagar wymogli na lokalnej władzy i policji egzekwowanie martwego wcześniej przepisu wymagającego od zagranicznych turystów posiadania specjalnych zezwoleń uprawniających do przebywania na terenie obozu. Celem tych działań było zatrzymanie inji od(z) wiedzających Sera na noclegi w Kushalnagar, skąd musieliby każdego dnia dojeżdżać do klasztoru, korzystając z transportu rikszami. Ponadto, o czym również trzeba pamiętać, turyści, którzy są klientami Tybetańczyków, to w większości tzw. turyści niskobudżetowi nocujący w domach gościnnych, gdzie dwuosobowy pokój kosztuje około 5 $, a jednorazowo za posiłek płaci się 1–2 $. Dochód, który przynoszą, nie należy zatem do wysokich. Turyści należący do omawianej kategorii postrzegają obozy jako interesujące ze względu na „egzotykę” ich mieszkańców oraz „obiekty kultury duchowej” (klasztory, świątynie, mnichów itd.). Osoby te – według typologii Cohena stworzonej w oparciu o kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat i otwartości na inność (1972) – najczęściej należą do dwóch kategorii: niezinstytucjonalizowanych turystów-odkrywców (explorer) oraz konwencjonalnych turystów indywidualnych. Ci pierwsi sami sobie organizują podróż, podejmują próby zbaczania z utartych szlaków i wchodzenia w interakcje z lokalną ludnością. Turyści z drugiej grupy są najczęściej uczestnikami zindywidualizowanych wyjazdów grupowych, np. w ramach trampingu. Według wspomnianej już typologii fenomenologicznej Cohena osoby te można zaliczyć do poszukiwaczy doświadczeń (experiental mode) – nie przechodzących „na stronę tubylców” (going native), ale obserwujących z dystansu inne, alternatywne sposoby życia, postrzegane przez nich jako bardziej autentyczne niż te, które znają ze swojego świata. Według Krzysztofa Podemskiego to ten właśnie typ odpowiada turyście-współczesnemu pielgrzymowi i poszukiwaczowi autentyczności, opisanemu przez MacCannella (Podemski 2005, s. 53). W niektórych przypadkach taki pierwszy kontakt z uchodźcami jest później kontynuowany w innej postaci – okazjonalni turyści przekształcają się w turystów-poszukiwaczy duchowości, turystów-aktywistów czy turystów-poszukiwaczy miłości. �56 NATALIA BLOCH TURYŚCI-POSZUKIWACZE DUCHOWOŚCI Turyści-poszukiwacze duchowości, tudzież w tym konkretnym przypadku turyści-buddyści, to w moim odczuciu najczęstsza kategoria inji trafiających do obozów tybetańskich, co wiąże się zarówno z rozpowszechnionymi na Zachodzie wyobrażeniami Indii jako kraju metafizyki i ezoteryki, jak i z popularnością buddyzmu tybetańskiego w świecie zachodnim. Zmodernizowany buddyzm oferowany przez XIV Dalajlamę i innych tybetańskich nauczycieli z uchodźstwa, w swej odrytualnionej, niedogmatycznej i naukowej postaci, owianej jednak egzotycznym mistycyzmem, jest ciekawą ofertą dla wielu zwłaszcza młodych ludzi, zdegustowanych konsumpcjonizmem i materializmem odczarowanego świata zachodniego. Wielu z nich zetknęło się z buddyzmem już w swoich krajach, dzięki częstym międzynarodowym podróżom tybetańskich rinpoche (rin po che)7. Przyjeżdżają do obozów, aby uczęszczać na kursy dharmy8 i medytacji prowadzone przez „ich nauczycieli” lub aby „wyciszyć się”, medytując w odosobnieniu. Ludzie ci, spośród których pewna grupa należy do zamożniejszych warstw zachodnich społeczeństw, stanowią istotne źródło finansowego wsparcia dla tybetańskich klasztorów na uchodźstwie – są sponsorami poszczególnych mnichów, współfinansują podróże rinpoche, remonty czy budowę nowych obiektów sakralnych. W związku z powyższym uchodźcy przygotowali dla turystów-poszukiwaczy duchowości „ofertę specjalną”: w podlegającej pod tybetańskie Ministerstwo Religii i Kultury Bibliotece Tybetańskich Dzieł i Archiwów (The Library of Tibetan Works and Archives, LTWA) w Dharamsali organizowane są kursy ścieżki bodhisattwy9, ćwiczenia umysłu czy odradzania się w wyższych kręgach egzystencji. Biblioteka tak je reklamuje: „LTWA oferuje codzienne kursy filozofii buddyjskiej, aby umożliwić ludziom docenienie i zrozumienie ‘prawdy’ oraz pomóc im radzić sobie z problemami codziennego życia. Zajęcia są prowadzone przez geshe [dge bshes]10, posiadających wysokie kwalifikacje w buddyjskiej filozofii, którzy poświęcili większą część swojego życia studiom religijnym i praktyce duchowej”11. Ponadto niektóre klasztory i/lub nauczyciele stworzyli specjalne ośrodki medytacyjne dla swoich zachodnich gości – uznano zapewne, że jest to lepsze rozwiązanie niż białe kobiety przesiadujące całymi dniami w świątyniach przy męskich klasztorach. Wielu tybetańskich nauczycieli udziela także specjalnych nauk swoim zachodnim uczniom, a publiczne nauczanie XIV Dalajlamy w Dharamsali jest od pewnego czasu tłumaczone symultanicznie na kilka języków (m.in. angielski, rosyjski i hiszpański) i transmitowane na falach FM. Nauczyciel buddyjski (tyb.). Nauki buddyjskie (sanskr.). 9 Osoba w buddyzmie mahajana (Wielkiego Wozu), która – kierowana współczuciem dla wszystkich czujących istot – rezygnuje z własnego wyzwolenia od cierpienia, by wskazywać innym drogę do oświecenia (sanskr). 10 Stopień wieńczący edukację w tybetańskim systemie monastycznym (choć nie we wszystkich szkołach), będący odpowiednikiem zachodniego doktora teologii (tyb.). 11 www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. 7 8 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 57 Oferta przygotowana dla omawianej kategorii turystów w ich „Mekce”, czyli Dharamsali, wykracza zresztą znacznie poza buddyzm. Na ścianach budynków pełniących rolę słupów ogłoszeniowych w McLeod Ganj12 – zaklejonych odbijanymi na ksero plakatami reklamowymi i ogłoszeniami – można znaleźć oferty kursów jogi, „tradycyjnego masażu ajurwedyjskiego”, „leczniczego masażu tybetańskiego”, reiki, gotowania (kuchnia tybetańska i... koreańska), a nawet japońskiego tańca butoh. Turyści-buddyści trafiają jednak przede wszystkim do tych obozów, gdzie znajdują się instytucje monastyczne, na czele których stoją nauczyciele tybetańscy nauczający na Zachodzie. Ponieważ osoby, które można przypisać do tej kategorii, mają tendencje do redukowania kultury tybetańskiej do buddyzmu, a Tybetańczyków do mnichów, nie spotkamy ich na przykład w rzemieślniczo-handlowym skupisku uchodźców w górskim Dalhousie, gdzie nie ma ani jednej gompy (dgon pa)13, ani w Choglomsar w Ladakhu, gdzie na blisko pięć tysięcy uchodźców przypada zaledwie 62 mnichów14 i gdzie klasztory ladakhijskie stanowią dużo większą atrakcję. Drugim czynnikiem odstraszającym osoby przypisane do tej kategorii jest brak odpowiedniej infrastruktury i trudne warunki bytowe. Choć w obozie w Chandragiri we wschodnim stanie Orissa jest duży klasztor szkoły nyingma (rnying ma)15 skupiający około 200 mnichów (a docelowo nawet 500), to nie spotykało się tam zachodnich adeptów buddyzmu, bo klimat malaryczny, odległość od Delhi i Mumbaiu duża, brakuje restauracji oraz domu gościnnego z pokojami wyposażonymi w łazienki i wentylację. Wiele klasztorów prowadzi bowiem własne hostele, w których zatrzymują się goście z Zachodu, w ten sposób dodatkowo wspierając mnichów finansowo. Turyści należący do tej kategorii to najczęściej biali przedstawiciele klasy średniej z Europy i Ameryki Północnej. Należą oni do dwóch typów z fenomenologicznej klasyfikacji Cohena (1979): turystów eksperymentujących (experimental mode) oraz turystów egzystencjalnych (existential mode). Pierwszych można również spotkać w indyjskich aśramach czy izraelskich kibucach (tamże, s. 189). To osoby poszukujące swojego „duchowego centrum”, stąd eksperymentujące z różnymi religijnymi tradycjami. Z reguły jednak nie potrafią podjąć ostatecznej decyzji o konwersji, w rezultacie stają się więc kimś na wzór turystów dryfujących (drifter) z innej typologii Cohena opartej na kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat (1972) – wiecznymi poszukiwaczami. Według Podemskiego „główna różnica między odkrywcą a dryfującym polega na tym, że odkrywca nie identyfikuje się emocjonalnie z tubylcami i nie usiłuje stać się czasowo jednym z nich. Drifter przypomina dawnego wędrowca, ale w istocie jest jedynie czasowo zbuntowanym ‘dzieckiem dobrobytu’” (Podemski 2005, s. 48). Turyści eksperymentujący nie obserwują, ale podejmują próby współuczestniczenia w życiu 12 McLeod Ganj to górna część Dharamsali, w której większość Tybetańczyków żyje i pracuje. Tutaj również skupia się infrastruktura turystyczna. 13 Świątynia (tyb.). 14 Dane te, uzyskane przeze mnie w biurze urzędnika obozowego latem 2008 roku, i tak wydają się być zawyżone, co wynika z moich obserwacji poczynionych we wszystkich trzech świątyniach w obozie. 15 Najstarsza z czterech głównych obecnie szkół buddyzmu tybetańskiego (tyb.). �58 NATALIA BLOCH odwiedzanych społeczności, kierując się „poszukiwaniem samych siebie”16. Turyści egzystencjalni z kolei to ci, którzy swoje nowe „duchowe centrum” już odnaleźli. Osoby te często prowadzą „podwójne życie”, pracując w ciągu roku w kraju pochodzenia (lub innym państwie zachodnim), a urlop spędzając w klasztorze/ośrodku buddyjskim, gdzie „ładują się” duchowo. Zdaniem Podemskiego są oni fenomenologicznym odpowiednikiem pielgrzyma z koncepcji Victora Turnera z roku 1973 (Podemski 2005, s. 54). To osoby, które można opisać angielskim określeniem going native – Anna Wieczorkiewicz tłumaczy je jako „nawracanie się na tubylczość” (2008, s. 82), a ja nazywam „przechodzeniem na stronę tubylców”. W przypadku obu wymienionych typów – turystów eksperymentujących i turystów egzystencjalnych – autentyczność ma szczególne znaczenie. Dla turystów egzystencjalnych to wręcz warunek konieczny podjętych poszukiwań. Dlatego też to te osoby najczęściej przeżywają rozczarowania, mają bowiem największe oczekiwania wobec od(z)wiedzanej społeczności i jej kultury (która ma być „prawdziwa”, „głęboka”, „uduchowiona”, „niematerialistyczna”, „ukierunkowana na wyższe wartości” itd.). Co się dzieje, gdy rzeczywistość rozmija się z ich wyidealizowanym wyobrażeniem? Cohen wskazuje na trzy strategie radzenia sobie z tym dysonansem: idealista realistyczny – po wielu eksperymentach w końcu przystaje na pewne wady ideału; idealista z głową w chmurach tak bardzo pragnie doskonałości, że pozostaje ślepy na odstępstwa od ideału, co ma zwykle miejsce przy nagłym „nawróceniu się na tubylczość”; z kolei idealista krytyczny przeżywa głębokie rozczarowania, gdyż bardzo długo pielęgnował w sobie wyobrażenie ideału (Cohen 1979, s. 196, zob. też Podemski 2005, s. 55; Wieczorkiewicz 2008, s. 88). Tę ostatnią kategorię wyróżnił również Podemski we włas­­­nej klasyfikacji turystów-„plecakowiczów” (backpackers) podróżujących po Indiach. Paradoks polega na tym, że rozczarowani to najczęściej „koneserzy”, czyli osoby teoretycznie przygotowane do poznania innej kultury, ale – zwłaszcza przy silnej motywacji religijnej – posiadające znajomość kultury przede wszystkim w węższym tego słowa znaczeniu (symboli, filozofii, sztuki) (2005, s. 207). Pierwszy kontakt z kulturą w szerszym rozumieniu – codziennymi praktykami, rozbieżnoś­ciami pomiędzy deklaracjami a zachowaniami, fizycznością miejsca – przeżywają jako zamach na uromantycznioną, statyczną i esencjonalną wizję ich potencjalnego nowego „duchowego centrum”. TURYŚCI-AKTYWIŚCI Kolejną kategorią turystów, których spotyka się w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach, są turyści-aktywiści. Rozpiętość czasowa podróży w ramach tej kategorii jest duża – poczynając od osób, które przyjeżdżają do Indii tylko na krótki czas, aby sprawdzić, jak się miewa sponsorowane przez nich dziecko z tybetańskiej szkoły 16 Podemski zwraca uwagę, że eksperymentatorzy wcale nie muszą podróżować, gdyż swoje poszu­ kiwania mogą prowadzić za pomocą narkotyków czy mistycyzmu w kraju pochodzenia, ale dodaje ironicznie, że podróż na Wschód pozwala połączyć te trzy sposoby (2005, s. 53). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 59 z internatem czy mnich z któregoś z licznych klasztorów, po wolontariuszy, którzy spędzają tygodnie, a czasem nawet miesiące, pracując w instytucjach rządu uchodźczego, w tybetańskich organizacjach pozarządowych, w szpitalach, szkołach czy przedszkolach. Wiele z tych osób jest zaangażowanych (politycznie/społecznie/ekonomicznie) w działalność na rzecz tzw. kwestii tybetańskiej i/lub diaspory w swoich krajach. Ta kategoria turystów – jak i kolejna turystów-badaczy – sytuuje się na pograniczu turystyki i migracji. O ile sponsor tybetańskiego ucznia, który przyjeżdża do obozu na trzy tygodnie, przy okazji zwiedzając okolicę, jest klasycznym przykładem niezinstytucjonalizowanego turysty-odkrywcy, o tyle wolontariusz na sześciomiesięcznym kontrakcie wykonuje już pracę, mimo że nie zarobkową. Ponadto zdarza się, że tzw. turysta okazjonalny z czasem przekształca się w wolontariusza. Jednak nawet wolontariusze z reguły korzystają z infrastruktury turystycznej w obozach, mieszkając w domach gościnnych i stołując się w lokalach gastronomicznych. Granica pomiędzy coraz bardziej elastyczną i heterogeniczną kategorią turysty a pojęciem migranta jest bardzo płynna17. Można bowiem wolontariuszy potraktować jako typ turystów egzystencjalnych z typologii Cohena (1979), którzy w walce o tzw. kwestię tybetańską czy szerzej w idei pomocy rozwojowej odnaleźli swoje pozareligijne „duchowe centrum”. Podobnie jak turyści-buddyści żyją w dwóch krajach – pracę zarobkową wykonują w kraju pochodzenia (lub innym zachodnim), a urlopy spędzają w obozach tybetańskich, gdzie realizują swoje „prawdziwe ja”. W przypadku turystów-poszukiwaczy duchowości i turystów-aktywistów podróż to projekt tożsamościowy. Podczas prowadzonej przeze mnie półtoramiesięcznej kwerendy bibliotecznej w Dharamsali wiosną 2008 roku, spośród osób, które znałam, Gabriel, Australijczyk, pracował w Biurze ds. Środowiska Naturalnego i Rozwoju (Environment and Development Desk) działającym przy Ministerstwie Informacji i Stosunków Międzynarodowych (Department of Information and International Relations) rządu uchodźczego; Boris, Niemiec, pomagał w tym samym ministerstwie tworzyć dokumentację audiowizualną; młoda Brytyjka pracowała nad projektami w ramach indyjskiego oddziału międzynarodowej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for Free Tibet) – rok później zastąpił ją Amerykanin tajwańskiego pochodzenia specjalizujący się w programowaniu komputerowym; kilka osób uczyło nowoprzybyłych uchodźców języka angielskiego; odbywały się też spotkania grupy Anonimowych Alkoholików zainicjowane przez Amerykanina, Johna. Ja sama należę do tej kategorii, gdy odwiedzam moją „córkę” w ośrodku w Dolanji albo gdy uczę tamtejsze dzieci angielskiego. Charakterystyczną cechą tych turystów jest to, że tak, jak turyści-buddyści uważają się za lepszych od okazjonalnych turystów, tak turyści-aktywiści w tej wyobrażonej hierarchii stawiają się wyżej od turystów-poszukiwaczy duchowości, bo mimo iż jedni i drudzy należą do kategorii, którą McGuckin nazwał „robiącymi” (doers) w przeciwieństwie do „oglądających” (see-ers) (1997, s. 361), to aktywiści 17 Postmoderniści na przykład używają kategorii turysty jako metafory kondycji człowieka w pono­ wo­czesności, w ten sposób łącząc w niej wszystkie formy mobilności, w tym migracje. �60 NATALIA BLOCH uważają, że ich status jest wyższy, gdyż to, co robią, robią dla innych, a nie dla siebie. Z drugiej strony, o czym już wspomniałam, są to ludzie, którzy mają często bardzo wyidealizowaną wizję społeczności tybetańskiej, a co za tym idzie duże oczekiwania wobec tego, jacy Tybetańczycy powinni być. Oni też, ze względu na to, iż angażują najwięcej swojego czasu i energii w działania „na rzecz” uchodźców, najczęściej odczuwają rozczarowanie (tamże, s. 377). Według klasyfikacji Podemskiego można ich zaliczyć do typu „życzliwych etnocentryków moralnych”. Podemski tak opisuje turystów odwiedzających Indie należących do tej kategorii: „otwarci na kontakty z tubylcami, krytykujący system kastowy, tradycyjną mentalność Hindusów, zachowawczą funkcję wierzeń religijnych, upośledzenie kobiet, postrzegający obcą kulturę w oświeceniowych kategoriach ‘zachowawczość’-‘postępowość’” (2005, s. 206). Najczęściej są to „koneserzy”, uważający się za ekspertów i mający za sobą wiele pobytów w danej społeczności. Turystów-aktywistów można spotkać w wielu różnych obozach (nawet w położonej na peryferiach uchodźczego Tybetu i rzadko odwiedzanej przez pozostałe kategorie turystów Orissie, gdzie sponsorowali rozbudowę i wyposażenie obozowego szpitala), choć jest ich zdecydowanie najwięcej w Dharamsali, która stanowi polityczne centrum diaspory tybetańskiej, będąc siedzibą rządu oraz głównych biur wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji pozarządowych. Ponadto klimat w tej górskiej miejscowości jest przyjazny, połączenia telefoniczne i internetowe dobre, oferta noclegowa duża, a wieczorem po pracy można pójść się napić piwa i zjeść lazanię w jednej z licznych knajpek (w weekendy można się nawet wybrać na dyskotekę). Między innymi z tego samego powodu, jak się domyślam, wielu antropologów decyduje się na usytuowanie swojego terenu właśnie w Dharamsali. TURYŚCI-BADACZE Antropologów, pospołu z innymi naukowcami (buddologami, filologami, historykami, politologami itd.) oraz dziennikarzami proponuję zaliczyć do kategorii turysta-badacz, czyli ten, który poszukuje/tworzy wiedzę. Przypisanie tym osobom etykiety turysty może budzić zastrzeżenia z co najmniej dwóch względów: po pierwsze, osoby te podróżują do obozów w ramach pracy zawodowej (jednak ich pracodawcy znajdują się w kraju pochodzenia, bliżej więc tej formie mobilności do turystyki biznesowej niż migracji zarobkowych); po drugie, badacze – a antropolodzy szczególnie – roszczą sobie prawo do głębszego wglądu w odwiedzaną społeczność i jej kulturę; to, co robią, to przecież nie powierzchowne, bezrefleksyjne jej „oglądanie”, jak ukazał turystykę w swojej koncepcji spojrzenia turystycznego (tourist gaze) John Urry (2007). Jednak, jak zwraca uwagę Vasiliki Galani-Moutafi w artykule porównującym podróżników, turystów i antropologów, „w procesie ‘zawłaszczania’ Innego, praktyki antropologiczne i podróżnicze prowadzą raczej do potwierdzania niż kwestionowania istniejących wyobrażeń siebie i Innego” (2000, s. 215). Dążenie do „naukowości”, zdaniem autorki, „praktycznie uniemożliwiło uznanie podróżniczych doświadczeń �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 61 badacza/ki jako części jego/jej interpretacyjnych wysiłków. Ta sama obawa [przed brakiem obiektywizmu] powstrzymała antropologów przed podjęciem zagadnienia podobieństw pomiędzy nimi a turystami” (Galani-Moutafi 2000, s. 216). Ponieważ – po zwrocie interpretatywnym w antropologii – większość z nas nie rości już sobie prawa do tworzenia jedynych uprawnionych reprezentacji Innego, a turystyka dawno już wyszła poza obszar „masowości”, może czas dopuścić do siebie myśl, że podzielamy z turystami wiele wspólnych praktyk. Tym, co nas często łączy, jest niechęć do zmiany, pragnienie zachowania odmiennych kultur w ich „odwiecznej”, „tradycyjnej” postaci, objawiające się ubolewaniem nad zgubnymi skutkami westernizacji i uniformizacji, będących rezultatem globalizacji. Turyści odwiedzający Indie zaliczeni przez Podemskiego do kategorii rozczarowanych, „pragnęliby utrwalenia tradycji hinduskiej w jej wyidealizowanej postaci” (2005, s. 207). W tę pułapkę wpadają także antropolodzy. Przykładowo, Helena Norberg-Hodge – wieloletnia badaczka Ladakhu – w monografii Ancient Futures. Learning From Ladakh stworzyła wyidealizowany obraz „tradycyjnej” ladakhijskiej kultury, kontrastując go z materialistycznym, ukierunkowanym na rywalizację i pozbawionym bliskich relacji międzyludzkich wizerunkiem świata zachodniego (1991). W tym względzie zarówno turyści, jak i badacze są poszukiwaczami autentyczności – kultur nieskażonych, nietkniętych nowoczesnoś­cią. Dlatego też uchodźcy tybetańscy bardzo lubią tę kategorię turystów, postrzegają bowiem badaczy jako tych, którzy ukażą światu niezwykłe bogactwo kultury tybetańskiej, co z kolei będzie stanowiło polityczny argument na rzecz konieczności jej ocalenia. Drugą rzeczą łączącą turystów – zwłaszcza tych zaliczanych przez Cohena do kategorii odkrywców (1972) – i badaczy jest właśnie pragnienie odkrywania. McGuckin nazwał Dharamsalę „fabryką badań”, jako że w czasie jednego tylko okresu jego badań w osadzie (w roku 1993) co najmniej dwunastu innych antropologów „mieszało jednocześnie ten kulturowy gulasz” (1997, s. 412). Zaskakujące jest to, że fakt ten umyka wszelkim poważniejszym analizom, a nawet wzmiankom w antropologicznych narracjach, co świadczy o potrzebie badaczy, aby wytwarzać wokół siebie aurę dziewiczej eksploracji. Turyści-poszukiwacze doświadczeń, turyści eksperymentujący czy turyści egzystencjalni z typologii Cohena (1979) również zbaczają z utartych szlaków, poszukując „autentycznych” miejsc niezbezczeszczonych turystyką masową. A za takie są postrzegane obozy uchodźców. TURYŚCI-HIPPISI Osobną kategorią, sytuującą się na pograniczu okazjonalnych turystów i turystów-poszukiwaczy duchowości, są turyści-hippisi18, na których hasła „Indie” i „Tybet”, z całą ich wyobrażoną symboliczną zawartością, działają jak magnes. Odwiedzający 18 Stosuję ten termin, gdyż osoby, które w ten sposób kategoryzuję, często na poziomie deklaratywnym kontestują materializm, przemoc, rasizm itd., odwołując się w ten sposób do ruchów społecznych z lat 1960., niemniej używam go w przenośni. �62 NATALIA BLOCH osiedla uchodźców tybetańskich przedstawiciele tej kategorii to przede wszystkim (choć oczywiście nie tylko, gdyż ta kategoria, jak wszystkie inne, jest ponadnarodowa) młodzi Izraelczycy. O tym, że ich obecność na stałe wpisała się w krajobraz kulturowy Dharamsali, świadczą restauracyjne menu w języku hebrajskim oraz pomysł rządu izraelskiego, aby wybudować w Dharamsali synagogę (druga miałaby powstać przy plażach Goa)19. Ci młodzi ludzie przyjeżdżają do Indii najczęściej za odprawy uzyskane po odbyciu obowiązkowej (zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet) służby wojskowej, aby odreagować stres związany ze służeniem w armii w kraju znajdującym się właściwe w stanie permanentnej wojny. Indie są na taką regenerującą kurację miejs­cem wymarzonym: koszty życia są tam bardzo niskie, jest ciepło (gdy w Himalajach nastaje zima, turyści-hipisi zjeżdżają na plaże indyjskiego Południa) i nikt nie żywi wobec nich rasistowskich uprzedzeń. Dzięki temu mogą sobie pozwolić na miesiące (a czasem nawet lata) „nieustających wakacji”, stażem wykraczając poza kategorię turystów okazjonalnych. Zwykle tworzą skupione, przejściowe społeczności w miejs­cach, gdzie dostępne są tanie, ale gwarantujące minimum wygód noclegi, dobre izraelskie jedzenie, alkohol i marihuana. Dharamsala jest dla nich zatem idealna. Osoby te, choć najczęściej wywodzą się z klasy średniej i po podróży wrócą na studia albo do regularnej pracy, odgrywają rolę hippisów – mężczyźni zapuszczają długie włosy i brody, na równi z kobietami noszą koraliki i barwne „etniczne” ubrania, niektórzy rezygnują z butów20. „Prawdziwi hippisi” to według Cohena pierwowzór wspomnianych już przeze mnie turystów dryfujących. Tybetańczycy mają do turystów-hippisów z Izraela stosunek ambiwalentny – z jednej strony widzą w nich nadzieję na pozytywne rozwiązanie kwestii tybetańskiej (diaspora izraelska jako przykład kulturowego przetrwania w rozproszeniu i odzyskania ojczyzny), z ekonomicznego punktu widzenia wolą jednak okazjonalnych turystów, gdyż przy dużej rotacji zostawiają więcej pieniędzy, podczas gdy turyści-hippisi starają się wydawać jak najmniej, żeby starczyło im na jak najdłużej (przeżycie za jak najmniejsze pieniądze w Indiach jest w tej grupie powodem do dumy). Ponadto często robią społeczności tybetańskiej tzw. czarny PR poprzez zachowania społecznie nieakceptowane, a czasem sytuujące się na pograniczu prawa. Największe obawy budzi jednak wśród starszych Tybetańczyków to, iż ich zdaniem tacy inji sprowadzają ich wnuków i synów na „złą drogę” – obie grupy chętnie bowiem ze sobą imprezują, paląc haszysz, pijąc alkohol, tańcząc i nawiązując intymne relacje21. Turystów-hippisów, 19 Są to informacje niepotwierdzone, o których plotkowali moi znajomi Tybetańczycy w Dharamsali wiosną 2008 roku. 20 Choć oczywiście w Indiach można spotkać też permanentnych hippisów, dla których podróż staje się sposobem na życie i zarabianie jednocześnie – imają się różnych prac dorywczych i nie wracają do krajów pochodzenia, gdyż tam czekają na nich często bezrobocie i wysokie koszty życia. 21 W Dharamsali przez lata miejscem takich spotkań był klub Shiva Cafe usytuowany na otwartym powietrzu, tuż pod wodospadem, nad indyjską wioską Bhagsunath położoną około pół godziny marszu z McLeod Ganj. Odbywały się tam całonocne (i całodzienne) imprezy, w których brali udział turyści-hippisi i młodzi uchodźcy. Od czasu do czasu lokal był zamykany przez indyjską policję. Podczas mojego ostatnio pobytu w Dharamsali w roku 2008 znowu nie działał. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 63 którzy przesadzają z mistycyzmem (czasem bowiem ta kategoria zachodzi na kategorię turystów-poszukiwaczy duchowości) i ilością narkotyków, Tybetańczycy nazywają po angielsku freaks22, czyli dziwakami – wprowadzają oni pewną wewnętrzną sprzeczność w obrazie ludzi z „Zachodu”, jaki posiadają uchodźcy. TURYŚCI-POSZUKIWACZE MIŁOŚCI Lokale gastronomiczne Dharamsali pełne są młodych tybetańskich mężczyzn przesiadujących godzinami nad kolejnymi szklaneczkami indyjskiego czaju i wypatrujących białych podróżniczek przechadzających się tam i z powrotem po kilku uliczkach tej niewielkiej górskiej miejscowości. Na ich silną pozycję jako potencjalnych kandydatów na mężów składa się „egzotyczna” fizyczność23 oraz, paradoksalnie, właśnie status uchodźcy. Za nim bowiem kryje się romantyczny wizerunek prześladowanego przez komunistyczny reżim i pozbawionego ojczyzny bojownika o wolność, co znajduje bardzo pozytywny odbiór u nastawionych misyjnie na naprawianie świata młodych kobiet. Z pewnością inspiracją dla wielu z tych kobiet jest autobiograficzna książka Kate Karko pod tytułem Namma. A Tibetan love story (2000). Pochodząca z Wielkiej Brytanii Karko poznała swojego przyszłego tybetańskiego męża, uciekiniera z Amdo, gdy sprzedawał momo (mog mog)24 na poboczu drogi w Dharamsali. Po ślubie para wyjechała do Londynu, gdzie Tsedup próbował zarabiać, grając w filmach drugo­ planowe role Indian i Eskimosów. Duża część książki to romantyczna relacja ze wspólnej wizyty pary w Tybecie, gdzie główna bohaterka staje się częścią nomadycznej rodziny małżonka. Kobiety te zaliczam do kategorii turystów-poszukiwaczy miłości, czyli tych osób, które w obozach tybetańskich szukają miłości i/lub związku. Trudno powiedzieć, na ile turyści, których w ostatecznym rozrachunku można zaklasyfikować do tej kate­gorii, przyjeżdżają do obozów już z taką motywacją – to wymagałoby osobnych badań nad tą grupą. Podejrzewam, że najczęściej dzieje się to niejako „przy okazji” – to znaczy turystą-poszukiwaczem miłości może zostać turysta należący do każdej z omówio­nych przeze mnie kategorii. Najczęściej jednak są to młode kobiety z krajów Unii Europejskiej lub Ameryki Północnej. Jednak – na co zwrócił uwagę również Cohen podczas badań prowadzonych w izraelskiej Akce – „choć zainteresowanie młodych Arabów dziewczętami z zagranicy miało przede wszystkim charakter seksu­alny, nie ograniczało się wyłącznie do seksu” (2007, s. 55). Cohen nazwał nawiązywanie tego rodzaju kontaktów z jak największą liczbą przybyszy z różnych 22 McGuckin w swojej pracy używa nawet freaks jako osobnej subkategorii turystów w Dharamsali (1997, s. 365). 23 Zwłaszcza Tybetańczycy pochodzący ze wschodnich części kraju – Amdo i Khamu – są uważani przez białe kobiety za pociągających: wysocy w porównaniu z Tybetańczykami ze środkowego Tybetu, o pociągłej twarzy, często długich włosach, noszący biżuterię z turkusami i koralami. 24 Pierogi gotowane na parze (tyb.). �64 NATALIA BLOCH krajów – a przede wszystkim z młodymi kobietami z zachodniej i północnej Europy – „budowaniem sieci powiązań” (‘networking’), którego celem było uzyskanie zaproszenia do kraju pochodzenia turystów/ek (tamże). Ponieważ małżeństwo jest najszybszym i najpewniejszym sposobem zdobycia wizy do „lepszego świata” w większości polityk migracyjnych państw zachodnich, romanse nawiązane w uchodźczym Tybecie nierzadko kończą się związkiem małżeńskim i emigracją nowo poślubionej pary do kraju pochodzenia małżonki. Stanley Cohen i Laurie Taylor (1992) nazwali taką strategię „próbami ucieczki” przed społecznym przeznaczeniem. W przypadku bohaterów badań Erika Cohena była to ucieczka z nieuprzywilejowanego położenia młodego Araba w państwie Izrael, które dawało mu niewielkie – jeśli jakiekolwiek – szanse na zaspokojenie potrzeb seksualnych, awans ekonomiczny czy polityczny wpływ na istniejącą sytuację (Cohen 1971). Nie chodzi tu zatem o eskapizm, lecz o strategię oporu wobec niesprzyjających okoliczności i o sprawczość z nich wyprowadzaną. Dlatego też związki takie są szczególnie popularne w Dharamsali, gdzie w większości trafiają tzw. nowi uchodźcy z Khamu i Amdo. Z reguły gorzej wykształceni niż ich rówieśnicy urodzeni na uchodźstwie, nie znający hindi ani indyjskich realiów, nie mający oparcia w sieciach społecznych – mają małe szanse na znalezienie pracy. Emigracja z Indii to często jedyne rozwiązanie, jakie widzą dla siebie – poza opcją klasztorną. Niemniej mieszane związki tybetańsko-zachodnie zdarzają się wszędzie tam, gdzie turyści docierają, do jakiejkolwiek kategorii by nie należeli, antropologów nie wyłączając. TURYŚCI-CELEBRYCI Ostatnią kategorię turystów od(z)wiedzających obozy tybetańskie w Indiach, jaką wyróżniam, stanowią turyści-celebryci, dla których pomaganie uchodźcom i „bycie dobrym przyjacielem Jego Świątobliwości Dalajlamy” – niezależne od rzeczywistych intencji – jest częścią budowy własnego wizerunku. Tybetańczycy chętnie widzą wśród swoich gości przedstawicieli tej kategorii, jako że oni z kolei im zjednują sympatyków. Współpraca ta często przybiera poważne formy – Steven Seagal, na przykład, został uznany za tulku (sprul sku)25, czyli inkarnację jednego z ważnych nauczycieli buddyzmu tybetańskiego. Wśród turystów-celebrytów można wyróżnić osoby regularnie odwiedzające obozy uchodźców i na stałe zaangażowane w działania pomocowe realizowane na rzecz diaspory tybetańskiej oraz te, które trafiają do Dharamsali i fotografują się z uśmiechniętym XIV Dalajlamą przy okazji podróżowania po Indiach. Większość z tych osób – zwłaszcza z pierwszej z wymienionych grup – samookreśla się jako buddyści, dlatego też można ich również zaliczyć do kategorii poszukiwaczy duchowości, co wiąże się ze specyfiką uchodźstwa tybetańskiego. Są oni turystami egzystencjal25 Dosłownie „ciało manifestacji” (tyb.). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 65 nymi według typologii Cohena, odnaleźli bowiem w diasporze tybetańskiej swoje „duchowe centrum”, do którego pielgrzymują. Do grupy tej należą hollywoodzcy aktorzy, tacy jak Richard Gere, Goldie Hawn, Keanu Reeves, Harrison Ford czy Pierce Brosnan oraz muzycy, tacy jak Sting czy Adam Yauch z Beastie Boys. O tym, że turyści-celebryci na stałe wpisali się w krajobraz Dharamsali, świadczy informacja o McLeod Ganj zamieszczona na stronie internetowej anglojęzycznego portalu podróżniczego Travel Facts: „Gere nie jest tu jedynym celebrytą; Steven Seagal i kilku innych ważnych i wpływowych ludzi również wspiera kwestię tybetańska i jest tutaj stałymi bywalcami. Więc jeśli masz szczęście, możesz po prostu wpaść na Goldie Hawn czy Pierce’a Brosnana!”26. Również uchodźcy odnotowują obecność tych turystów w swojej rzeczywistości. Pewnego razu podczas wizyty w jednym z tybetańskich domów wśród pokazywanych mi zdjęć dojrzałam fotografię przedstawiającą Richarda Gere’a zasiadającego za stołem w otoczeniu rodziny uchodźców (na pierwszym planie na zastawionym stole stała rolka papieru toaletowego). Z kolei jeden z filmów młodego tybetańskiego kina uchodźczego nosi wiele mówiący tytuł Richard Gere is my hero (Richard Gere jest moim bohaterem). Główny bohater tej fabularnej opowieści o grupie urodzonych na uchodźstwie przyjaciół, Nyima, jest wielkim fanem amerykańskiego aktora i wyczekuje niecierpliwie jego przyjazdu do Dharamsali. Obecność turystów-celebrytów w obozach uchodźców tybetańskich – a przede wszystkim w Dharamsali – można też zinterpretować w inny sposób. Pisarz Pico Iyer w biograficznej książce o XIV Dalajlamie, charakteryzując tybetańskiego przywódcę, użył określenia duchowy celebryta (spiritual celebrtity). Celebryci tacy według Iyera to osoby, które „będąc ikonami, prezentują sobą jednocześnie coś cenniejszego i trwalszego” (2008, s. 72). XIV Dalajlama w takim ujęciu stał się jedną z gwiazd na globalnym nieboskłonie, przyciągając inne gwiazdy w swoją orbitę. PŁYNNOŚĆ KATEGORII Stworzone przeze mnie kategorie, o czym już wspomniałam, są płynne i w wielu miejscach przecinające się nawzajem – osoby odwiedzające obozy uchodźców tybetańskich często posiadają złożone tożsamości turystyczne, które ponadto mogą ulegać zmianom w czasie. Na zakończenie niniejszego artykułu chciałabym więc przytoczyć przykład ilustrujący ową płynność. Pochodzi on z Marszu Powrotnego do Tybetu (Return March to Tibet), który wyruszył z Dharamsali 10 marca 2008 roku i w którym miałam okazję uczestniczyć27. 26 http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. 27 Marsz został zaplanowany przez tybetańskie organizacje pozarządowe działające na uchodźstwie jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polityce w Tybecie w związku z igrzyskami olimpijskimi, które miały się odbyć w Pekinie w sierpniu 2008 roku. Wzięło w nim udział 101 tzw. właściwych uczestników oraz uczestnicy wspierający. Marsz, wielokrotnie przerywany przez indyjską policję, �66 NATALIA BLOCH W marszu wzięło udział około 20 inji jako tzw. uczestników wspierających. Z jednym wyjątkiem – starszego „hippisa” – byli to ludzie młodzi (20–30-letni) pochodzący z krajów Unii Europejskiej, Ameryki Północnej i z Australii. Tylko trzy osoby przyjechały do Dharamsali z jasno określonym celem uczestniczenia w proteście: włoski fotograf i pisarz wywodzący się z rodziny o tradycjach aktywistycznych, pracujący nad książką o wyobrażeniach Tybetu, jakie tworzą sami uchodźcy; Amerykanin, pisarz i dziennikarz, którzy porzucił życie na Zachodzie, aby osiąść w Mumbaiu i pracować jako wolny strzelec; oraz amerykańska badaczka, która od lat pracuje w diasporze tybetańskiej. Poza nimi, większość osób, które współtworzyły tę zachodnią grupę wsparcia, zakwalifikowałabym do kategorii turystów-hippisów pomieszanej z kategorią turystów-poszukiwaczy duchowości – znaleźli się oni wśród uczestników marszu niejako przy okazji wielomiesięcznej podróży po indyjskich aśramach, plażach i festiwalach. Dharamsala akurat była na ich drodze z Goa do znanego ośrodka medytacyjnego w Rishikesh, który zyskał sławę po tym, jak wyciszali się tam sami Beatlesi. W miejscu tym miał się odbyć wędrujący po całym świecie festiwal muzyczny Rainbow, organizowany pod hasłami pacyfizmu, ekologii i duchowości w stylu New Age. Ponieważ wspomniane osoby nie posiadały kompetencji aktywistów na rzecz kwestii tybetańskiej, wspólnie z amerykańską badaczką zostałam poproszona przez moich kolegów, którzy marsz współorganizowali, o „pieczę” nad tą grupą. Chodziło o to, aby jej członkowie nie śpiewali pod aresztem hippisowskich piosenek, bo marsz miał się odbywać w powadze i skupieniu, nie palili wieczorami haszyszu w obozach, bo policja tylko czekała na pretekst, aby marsz przerwać oraz żeby mężczyźni nie zdejmowali koszulek na trasie, gdy było im gorąco, bo taka nagość jest źle widziana w indyjskich wioskach. Oni sami zdecydowali się na wzięcie udziału w marszu, ponieważ uznali, że będzie to ciekawe doświadczenie, które wpisze się w ich podróżnicze curriculum vitae i odróżni ich od zwykłych turystów. Planowali, że pójdą przez parę dni, a potem będą kontynuować podróż do Rishikesh, tym bardziej, że marsz podążał w tamtym kierunku. Ja sama odłączyłam się po około tygodniu – musiałam realizować badania w obozie we wschodnim stanie Orissa, gdzie czekał już na mnie mój „odźwierny”. Wielkie było moje zdziwienie, gdy potem dowiedziałam się, że wielu z nich kontynuowało marsz przez kolejne tygodnie, a kilka osób, w tym Polka mieszkająca na Wyspach Brytyjskich, dotrwało do samego końca (Polka została deportowana z Indii). Co warte podkreślenia, marsz był żmudny i nudny – dziennie grupa pokonywała około dwudziestu kilometrów poboczami indyjskich dróg, w oparach spalin i pyłu, w coraz większej spiekocie w miarę, jak schodzono z przedgórza Himalajów na niziny; każdego wieczora trzeba było rozbić obóz, warunki sanitarne – zwłaszcza dla kobiet – były bardzo złe. Można więc śmiało stwierdzić, że osoby te z turystów-hippisów przekształciły się w turystów-aktywistów. Później otrzymywałam wiadomości z listy mailingowej o akcjach i protestach, które przez kolejny rok po powrocie do domów osoby te realizowały na rzecz Tybetańczyków. trwał około trzech miesięcy. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób. Tam zdecydowano się przerwać akcję. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 67 PODSUMOWANIE Pojawienie się różnego rodzaju turystów w obozach uchodźców tybetańskich można zinterpretować jako wypadkową dwóch tendencji. Po pierwsze jest ono wyrazem poszukiwania autentycznych widoków i doświadczeń przez osoby prag­ nące alternatywy dla turystyki masowej – obozy tybetańskie w Indiach idealnie tę potrzebę zaspokajają. Po drugie, to, że są to obozy uchodźców z Tybetu, daje turystom poczucie doświadczania egzotyki, jeszcze do niedawna ukrytej w „zakazanym kraju”, za jaki Tybet uchodził28. To egzotyka w wersji metafizycznej, stąd tak liczną kategorię turystów w tybetańskich obozach stanowią poszukiwacze duchowości. Tybetańczycy sprawczo rozpoznali te dwie potrzeby i odpowiedzieli na nie, tworząc obozową infrastrukturę turystyczną: domy gościnne, lokale gastronomiczne, kawiarenki internetowe, sklepiki z pamiątkami. Powstała oferta w postaci licznych kursów medytacji, języka, gotowania. W zamian uchodźcy oczekują wsparcia – ekonomicznego, politycznego czy chociażby moralnego – w swojej walce o ojczyznę. W ten sposób na gruncie turystyki dokonuje się swoista wymiana, rodzaj transakcji. Uchodźcy oferując odwiedzającym ich turystom autentyczność – w postaci swojego zabarwionego egzotyką podporządkowania – stają się sprawczymi podmiotami umiejętnie rozgrywającymi turystyczne potrzeby na rzecz własnych interesów. LITERATURA B i s h o p P e t e r 1989, The myth of Shangri-la: Tibet, travel writing and the Western creation of sacred landscape, University of California Press, Berkley. B l o c h N a t a l i a 2011a, Teren a władza, czyli kto tu rządzi? Moje doświadczenia w badaniu uchodźców tybetańskich, [w:] Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii kulturowej, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 209–235. – 2011b, Urodzeni uchodźcy. Tożsamość pokolenia młodych Tybetańczyków w Indiach, Monografie    Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Cohen Erik 1971, Arab boys and tourist girls in a mixed Jewish-Arab community, International Journal of Comparative Sociology, vol. 12, no. 4, s. 291–304. – 1972, Towards a sociology of international tourism, Social Research, vol. 39, s. 164–182. – 1979, A phenomenology of touristic experiences, Sociology, vol. 13, no. 2, s. 179–201. – 2007, Youth tourists in Acre. A disturbance becomes a lifelong preoccupation, [w:] The study    of tourism: Anthropological and sociological beginnings, red. D. Nash, Elsevier B.V., Amsterdam,   s. 50–59. C o h e n S t a n l e y, T a y l o r L a u r i e 1992, Escape attempts: The theory and practice of resistance to everyday life, Routledge, London–New York. F o l e y M a l c o l m, L e n n o n J o h n J. 1996, JFK and dark tourism: A fascination with assassination, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 198–211. G a l a n i - M o u t a f i Va s i l i k i 2000, The self and the other. Traveller, ethnographer, tourist, Annals of Tourism Research, vol. 27, no. 1, s. 203–224. 28 O wyprawach chrześcijańskich misjonarzy, odkrywców-awanturników, handlarzy i szpiegów do Tybetu sprzed połowy XX wieku zob.: MacGregor (1970), Hopkirk (1982), Bishop (1989) i McMillin (2001). �68 NATALIA BLOCH H o p k i r k P e t e r 1982, Trespassers on the Roof of the World: The secret exploration of Tibet, J. Murray, London. I y e r P i c o 2008, Otwarta droga. Globalna podróż XIV Dalajlamy, przeł. J. Halbersztat, ushuaia.pl, Warszawa. K a r k o K a t e 2000, Namma. A Tibetan love story, Hodder & Stoughton, London. M a c C a n n e l l D e a n 2002, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, przeł. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Muza, Warszawa. M a c G r e g o r J o h n 1970, Tibet: A chronicle of exploration, Praeger Publishers, New York. M c G u c k i n E r i c 1997, Postcards from Shangri-la: Tourism, Tibetan refugees, and the politics of cultural production, New York University (niepublikowana rozprawa doktorska z zasobów University of Microfilms). M c M i l l i n L a u r i e H o v e l l 2001, English in Tibet, Tibet in English: Self presentation in Tibet and the diaspora, Palgrave Publishers, New York. N o r b e r g - H o d g e H e l e n a 1991, Ancient futures. Learning from Ladakh, Sierra Club Books, San Francisco. P a r a n d o w s k i J a n 1950, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Czytelnik, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. S e a t o n A n t h o n y V. 1996, Guided by the dark: From Thanatopsis to Thanatourism, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 234–244. – 1999, War and Thanatotourism: Waterloo 1815–1914, Annals of Tourism Research, vol. 26,    no. 1, s. 130–158. T u r n e r V i c t o r 1973, The center out there: Pilgrim’s goal, The History of Religion, vol. 12, no. 3, s. 191–230. U r r y J o h n 2007, Spojrzenie turysty, przeł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. W i e c z o r k i e w i c z A n n a 2008, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków. W y l i e T u r r e l l V. 1959, A standard system of Tibetan transcription, Harvard Journal of Asian Studies, vol. 22, s. 261–267. Z o l b e r g A r i s t i d e R., S u h r k e A s t r i, A g u a y o S e r g i o 1989, Escape from violence: Conflict and the refugee crisis in the developing world, Oxford University Press, Oxford. Źródła internetowe: www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. Filmografia: Wangchuk Tashi, Dorjee Tsultrim 2007, Richard Gere is my Hero, fab., Indie. NATALIA BLOCH REFUGEE CAMP AS A TOURIST ATTRACTION. WHO AND WHY RE(DIS)COVERS TIBETAN DIASPORA? Keywords: Anthropology of tourism, Thanatourism, Tibetan refugee camps in India, Tourist attractions, Typologies of tourists Although the notion of a ‘refugee camp’ (imagined as a space of human suffering) and the term of a ‘tourist attraction’ do not seem to be parallel, the Tibetan refugee camps in India have been widely visited by different categories of tourists for years. These are the tourists called by Dean MacCannell �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 69 modern pilgrims searching for authenticity. In my paper I examine the motivations of the “guests from the West” visiting a Tibetan diaspora and the way they are perceived by the “local community”, i.e. the refugees. Using these criteria I have created seven categories of tourists, who I used to meet during a few years of my fieldwork done among Tibetan refugees: causal tourists, tourists searching for spirituality, tourists-activists, tourists-researchers, hippie-tourists, tourists searching for love and celebrity tourists. Me myself – as an anthropologist – had been often classified by Tibetans into these categories. Obviously, these categories are fluid, intersecting and changeable over time and place. Nevertheless, they are helpful in searching for the answer what attracts tourists to refugee camps. N. B. Adres Autorki: Dr Natalia Bloch Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: nbloch@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/599260efd4c76626ab92eb118d45b987.pdf 36dc07bc715185c7e222975e4a8a869c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6094 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Etnografia Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5682 Title A name given to the resource Spis treści/ ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Grzegorz O d o j – Piętnaście lat istnienia ośrodka etnologicznego w Uniwersytecie Śląskim Fifteen years of the ethnological center at the University of Silesia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tarzycjusz B u l i ń s k i, Mariusz K a i r s k i – Pozorne elity. Nauczyciele i przywódcy organizacji indiańskich wśród Indian E’ñepá i Matsigenka (Amazonia wenezuelska i peruwiańska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Seeming elites. Teachers and Indian organization leaders among E’ñepá and Matsigenka (Venezuelan and Peruvian Amazonia) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Natalia B l o c h – Obóz uchodźców jako atrakcja turystyczna. Kto i po co od(z)wiedza diasporę tybetańską? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Refugee camp as a touristic attraction. Who and why re(dis)covers Tibetan diaspora? . . . Iwona K a b z i ń s k a – Dialog polsko-rosyjski. Obszary współdziałania, nadzieje i ograniniczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polish-Russian dialogue. Fields of collaboration, hopes and limitations . . . . . . . . . . . . . . . . Inga B. K u ź m a, Joanna S a d o w s k a – Łódzcy Niemcy – fragment pejzażu „ziemi obiecanej”. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The Germans in Lodz – fragments of “the promised land’s” landscape. The research problems . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diana N i k o g ł o, Lubow C z i m p o j e s z – Gagauska literatura narodowa jako czynnik mobilizujący etnicznie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gagauz national literature as a factor of ethnic mobilization . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna K o ś ć - R y ż k o – „Nic mnie serce za Kazachstanem nie boli…” Wyzwania akulturacyjne polskich repatriantów z Kazachstanu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . “My heart doesn’t bleed after Kazakhstan…” Acculturational challenges of Polish repatriates from Kazakhstan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michał R y d l e w s k i – W stronę teorii i historii kultury. Spojrzenie na teorię stylów myślowych Ludwika Flecka. Część III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In the site of a theory and history of culture. A glance on Ludwik Fleck’s theory of thought styles. Part III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monika J. N a w r a c k a – Przestrzenie Teheranu – miasta kontrastów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tehran – the city of contrasts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna K o n t e k – Mustafa Kemal Atatürk i jego współczesny wizerunek w społeczeństwie tureckim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mustafa Kemal Atatürk and his contemporary image in the Turkish society . . . . . . . . . . . 5 22 23 49 51 68 71 96 97 132 133 147 149 178 179 197 199 226 227 248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Wąż w raju. Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, pod redakcją Ryszarda Kantora, Tadeusza Palecznego i Magdaleny Banaszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, ss. 211 – Iwona Kabzińska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 �Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków, redaktor naczelny Antoni Kuczyński, nr 1-47, ZG ZS, Warszawa 1996-2011 – Aleksandra Rzepkowska . . . . . 252 Kazačestvo: obrazy kul’turnoj identičnosti: sbornik fol’klorno-etnografičeskih materialov, zebrali I.A. Filippova, T.I. Rožkova, S.A. Moiseeva, Magnitogorsk 2010, ss. 202 – Agnieszka Gołębiowska-Suchorska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 Jakub Zielina, Wierzenia Prasłowian, Wydawnictwo PETRUS, Kraków 2011, ss. 152 – Michał Łuczyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Informacja dla autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/435a328b6d2c16b72033c3db5e4f2c25.pdf 429ac07766866285461e487e741ce35f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6095 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5683 Title A name given to the resource Piętnaście lat ośrodka etnologicznego na Uniwersytecie Śląskim/ ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ ODOJ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W UNIWERSYTECIE ŚLĄSKIM PROLOG Zainteresowania tradycją kulturową Górnego Śląska sięgają XIX wieku, kiedy to podjęto pierwsze próby dokumentowania i opisu kultury ludowej tego regionu. Efektem tych poczynań są notatki z podróży, zapiski działaczy społecznych i narodowych oraz zbiory pieśni i opisy wsi. Amatorski charakter tych pionierskich prac, pozbawionych przecież naukowej systematyki, nie obniża ich wartości i znaczenia jako cennych materiałów źródłowych dla współczesnych badaczy (zob. Bazielich 1973, s. 711–728). Zorganizowane i systematyczne badania nad śląską kulturą ludową rozpoczęły się w drugiej dekadzie XX wieku i wiązały się z powstałym w 1927 roku w Katowicach Muzeum Śląskim. Istotne znaczenie dla prowadzenia etnograficznych prac badawczych miało poparcie Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, co zaowocowało licznymi publikacjami oraz pierwszymi znaczącymi wystawami ekspozycji etnograficznych. W tym też okresie rozrósł się poważnie krąg badaczy i powiększyła ilość zgromadzonych materiałów. Perspektywy dalszego rozwoju śląskiej etnografii stworzył założony w Katowicach w roku 1934 Instytut Śląski, który zainicjował badania i ważną działalność wydawniczą. Ukazały się wówczas pierwsze monografie etnograficzne oraz syntetyczne opracowania podsumowujące ówczesne dokonania i precyzujące profil dalszych badań na tym obszarze. Szczególnie inspirująca była wydana w 1936 roku rozprawa Mieczysława Gładysza, późniejszego dyrektora Muzeum Górnośląskiego, pt. Stan i potrzeby nauki polskiej w zakresie etnografii (1936). Autor, postulował w niej podjęcie planowej i systematycznej działalności naukowo-badawczej, która swym zasięgiem powinna była objąć kulturę ludową całego Górnego Śląska. Wskazywał jednocześnie na potrzebę stworzenia na Śląsku stałego ośrodka badań etnograficznych. Po II wojnie światowej, wysunięte przez Gładysza propozycje badawcze realizowały nowo powstałe lub reaktywujące działalność śląskie muzea, które nie tylko �6 GRZEGORZ ODOJ gromadziły dokumenty i eksponaty, tworząc kolekcje etnograficzne, ale także rozpoczęły organizowanie zespołowych badań terenowych nad tradycją kulturową Śląska. Badania te obejmowały zarówno Beskid Śląski, rejony przemysłowe Górnego Śląska, jak i Opolszczyznę. Muzea, obok działającej przez wiele lat Komisji Etnologicznej przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach i Biblioteki Śląskiej, stały się więc głównymi placówkami naukowo-badawczymi zajmującymi się kulturą ludową i folklorem na Śląsku. Pracujący w tych instytucjach etnografowie, archeolodzy, historycy stworzyli warsztat naukowy, który stanowił oparcie dla realizacji późniejszych starań o utworzenie studiów etnologicznych na powstałym w 1968 roku Uniwersytecie Śląskim. O potrzebie takich studiów mówiło się wśród śląskich etnologów od początku funkcjonowania tej uczelni. Orędownikiem tej idei był między innymi Leszek Dzięgiel, współtwórca i pracownik Muzeum Wsi Śląskiej, późniejszy kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. PIERWSZE INICJATYWY Działania zmierzające do utworzenia studiów etnologicznych w Uniwersytecie Śląskim zostały zapoczątkowane w latach 1980. Były one związane z wprowadzeniem w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie na kierunku „pedagogika pracy kulturalno-oświatowej”, w ramach przedmiotów „wiedza o kulturze” i „praktyka śródroczna”, wykładów i ćwiczeń praktycznych z etnologii polskiej, sztuki ludowej i wiedzy o kulturze ludowej Śląska. Równocześnie, podjęto badania społeczności przemysłowych, które realizowano podczas obozów naukowych po trzecim roku studiów. W latach 1978–1986 zorganizowano, pod kierunkiem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, osiem takich obozów w Rybnickiem i Katowickiem. Badano wybrane aspekty tradycyjnego systemu kulturowego, a głównym tematem badawczym była funkcja tradycji w społeczeństwie zindustrializowanym. Zebrane materiały empiryczne przyniosły konkretne efekty w postaci licznych prac magisterskich o profilu etnologicznym, szeregu artykułów i publikacji (np. Bukowska-Floreńska 1980; 1985; 1986; 1987; 1988). Równolegle, prowadzono prace magisterskie na różne tematy szczegółowe, dotyczące rodziny, zwyczajów, obrzędów, sztuki ludowej, twórczości niezawodowej, systemu wartości w rodzinach, problematyki świadomości tożsamości kulturowej. Badania te rozszerzono na grupy mniejszościowe, a terytorialnie także na Dolny Śląsk i cały obszar południowej Polski. Po przekształceniu w 1994 roku „pedagogiki pracy kulturalno-oświatowej” na specjalność „animacja społeczno-kulturalna” powołano, w ramach tej specjalności, obok profili „ekspresji twórczej” i „językowo-literackiego”, profil „etnologiczno-regionalny”. Wprowadzono na nim przedmioty kursowe z zakresu etnologii ogólnej, etnologii Polski i Europy, sztuki ludowej, muzealnictwa, wiedzy o Śląsku, wykłady monograficzne i etnograficzne seminarium magisterskie. Równolegle, w Instytucie Wychowania Muzycznego cieszyńskiej Filii Uniwersytetu Śląskiego działał Zakład Teorii Muzyki i Folkloru, którym przez wiele lat kierował Kazimierz Dygacz, �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 7 a po nim Alojzy Kopoczek. W 1996 roku Zakład ten został przekształcony w Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej pod kierunkiem Karola Daniela Kadłubca. Zakład prowadził badania z zakresu folkloru śląskiego, głównie muzycznego, ze szczególnym uwzględnieniem Beskidu i regionów pogranicza. Na przełomie lat 1980. i 1990. do Alojzego Kopoczka i Krystyny Turek dołączył ze swoimi badaniami Karol Daniel Kadłubiec. Prace badawcze nad procesami asymilacji społeczno-kulturowej rodzin polskich na pograniczu polsko-czeskim prowadziła w tym czasie Halina Rusek. Drugim ośrodkiem w Uniwersytecie Śląskim, który zajął się antropologią kulturową Śląska był Instytut Nauk o Kulturze przy Filologii Polskiej UŚ, prowadzony przez Ewę Kosowską przy współpracy etnologa Edwarda Jaworskiego i folklorysty Dionizjusza Czubali. W tych dwóch środowiskach naukowych, katowickim i cieszyńskim, zrodziła się myśl o powołaniu studiów etnologicznych. Wielu śląskich etnologów i socjologów zdawało sobie sprawę z faktu, iż rosnące tempo zmian społeczno-kulturowych na obszarze Górnego Śląska wymaga prowadzenia skoordynowanych, systematycznych i szeroko zakrojonych badań przez powołany do tego specjalistyczny ośrodek badawczy. Brak takiego ośrodka ciągle odczuwano, czego wyrazem było wymowne stwierdzenie Doroty Simonides: „Nie wystarczą doraźne badania muzeów, komisji etnologicznych – czy zakładów folklorystyki w instytutach filologii polskiej. Górny Śląsk zasłużył na jedną stałą placówkę naukowo-badawczą, której głównym celem byłaby z jednej strony rejestracja i archiwizacja przeszłości, z drugiej – obserwacja teraźniejszości, wszystko to zaś po to aby wytyczyć wyrosłe z dobrej tradycji drogi przyszłości. Postulat ten nadal czeka na realizację” (Simonides 1986, s. 49). Początkowo, oba ośrodki miały bardzo ograniczoną kadrę specjalistów. Ostatecznie jednak, Cieszyn okazał się w swych staraniach bardziej prężny. Uformowała się tu grupa ludzi o wykształceniu etnograficznym, regionalistów i historyków kultury zajmujących się zagadnieniem tradycji kulturowej. Atutem tego zespołu była świadomość dobrego zaplecza naukowego w działach etnograficznych śląskich muzeów, takich jak muzeum w Bytomiu, Zabrzu, Rybniku, Cieszynie i Wiśle, a także dorobku uzyskanego podczas obozów naukowych prowadzonych przez Irenę Bukowską-Floreńską i materiału folklorystycznego zgromadzonego w Zakładzie Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej. Oparciem była także współpraca z Zakładem Badań Etnikum Polskiego w Republice Czeskiej przy Uniwersytecie Ostrawskim. Ważny był również profil prowadzonych badań – funkcjonowanie tradycji kulturowej we współczesnym społeczeństwie ze szczególnym uwzględnieniem pogranicz kulturowych. Zespół ten, składający się z ośmiu samodzielnych pracowników naukowych wyłonionych z dwóch Instytutów: Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze oraz Instytutu Pedagogiki Muzycznej, podjął konkretne starania w celu uruchomienia w Uniwersytecie Śląskim pięcioletnich studiów etnologicznych kończących się magisterium. Należy tu wymienić profesorów: Irenę Bukowską-Floreńską, Alojzego Kopoczka, Karola Daniela Kadłubca oraz dziekana wydziału Katarzynę Olbrycht, która od samego początku patronowała tej inicjatywie, i ówczesnego prorektora Filii Kazimierza Ślęczkę. W 1994 roku przygotowano założenia i program studiów, wzorując się częściowo na �8 GRZEGORZ ODOJ programie ogólnopolskim (głównie na modelach funkcjonujących w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu), a także na specyfice regionu, prowadzonych tu badaniach i potrzebach społecznych. Sięgnięto również, za pośrednictwem Karola Daniela Kadłubca, do wzorów etnologii praskiej. W skład rady, która opracowała koncepcję kierunku, weszli: prof. dr hab. Katarzyna Olbrycht – jako Dziekan Wydziału, prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska – etnolog, prof. dr hab. Wiesława Korzeniowska – historyk kultury, dr Halina Rusek – socjolog kultury, prof. dr hab. Alojzy Kopoczek – etnomuzykolog, prof. dr hab. Karol Daniel Kadłubiec – folklorysta, prof. dr hab. Edmund Rosner – filolog i regionalista, prof. dr hab. Michał Heller – historyk kultury (w 1996 roku do rady dołączył prof. dr hab. Ryszard Kantor – etnolog, w 1997 roku etnolog prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki; w roku 1996 pracę podjęli asystenci: mgr Grzegorz Odoj i mgr Andrzej Peć). Uzasadniając specyfikę programową studiów etnologicznych w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, stwierdzono, że ma ona charakter zarówno uniwersalny, jak i specyficzny, co uwarunkowane jest lokalizacją studiów. Podkreślając specyfikę geograficzno-historyczną całego Śląska, zwrócono szczególną uwagę na pograniczne usytuowanie Śląska Cieszyńskiego, „na którego tradycje kulturowe miały wpływ procesy historyczno-polityczno-kulturowe od początków państwowości polskiej i czeskiej, a później niemiecko-austriackiej i węgiersko-słowackiej. Obserwuje się dlatego tutaj pluralizm kulturowy, w tym zwłaszcza religijny i językowy oraz etniczny. Kulturowy obraz tego pogranicza tworzy większość polska i czeska, które po przeciwnych stronach granicy przechodzą w mniejszości. Są tu także inne grupy etniczne: Słowacy, Niemcy, Cyganie, byli Żydzi. Dlatego badanie procesów etnicznych i zjawisk kulturowych oraz procesów społeczno-kulturowych na tym obszarze, przez tutejszych etnologów, socjologów, folklorystów, etnomyzykologów i historyków, w ramach współpracy interdyscyplinarnej, ma wyjątkowe znaczenie teoretyczne i praktyczne” (Bukowska-Floreńska 1996, s. 80). Wychodząc z założenia, iż Śląsk – stanowiący interesujący poznawczo przykład pogranicza kulturowego, uznano za „swoiste laboratorium badawcze i dydaktyczne” (Bukowska-Floreńska 1996, s. 78), program studiów został poszerzony o przedmioty związane z tą problematyką, takie jak etnologia Śląska, kultura mniejszości narodowych i etnicznych, teoria etniczności i procesów etnicznych, animacja kultury z elementami edukacji regionalnej, etnolingwistyka oraz nauka języka czeskiego. Elementem wyróżniającym cieszyńską etnologię było wprowadzenie (po drugim roku studiów) specjalności etnologiczno-folklorystycznej1 z etnomuzykologią (obok etnologiczno-antropologicznej istniejącej na innych uniwersytetach). W programie tej specjalności uwzględniono tradycje szeroko rozumianego folkloru polskiego i europejskiego, współczesny folklor środowiskowy i komparatystykę folklorystyczną, a szczególny nacisk został położony na przedmioty wzbogacające wiedzę z zakresu folkloru muzycznego i instrumentarium ludowego oraz etnomuzykologii. 1 W latach 1999–2001 istniała również specjalność etnologiczno-religioznawcza, jednakże trudności w pozyskaniu wykładowców spowodowały rezygnację z niej. �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 9 SAMODZIELNY KIERUNEK STUDIÓW Po otrzymaniu w styczniu 1995 roku decyzji Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego zatwierdzającej powołanie kierunku etnologia2, utworzony został Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, kierowany przez Irenę Bukowską-Floreńską. Wespół z Zakładem Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (w 1999 roku w miejsce Zakładu utworzono Katedrę Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej) stanowił istotne zaplecze naukowo-badawcze cieszyńskiej etnologii. W roku akademickim 1995/1996 studia etnologiczne w Uniwersytecie Śląskim podjęło 34 studentów. Specyfika nowo powstałego ośrodka oparła się na realizowanej problematyce badawczej. Prowadzone były: badania kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwie nowoczesnym oraz badania pogranicz społeczno-kulturowych (Zakład Etnologii), badania folklorystyczne związane z folklorem słownym i muzycznym oraz tradycją kultury ludowej na pograniczach. Ponadto, pracownicy Zakładu Etnologii realizowali tematy badawcze dotyczące rodziny w społecznościach industrialnych na przykładzie Górnego Śląska, kulturowych uwarunkowań hierarchii wartości, mechanizmów asymilacji i zachowania odrębności kulturowej polskich rodzin na Zaolziu, wielokulturowości Śląska, wielkiej własności ziemskiej na Górnym Śląsku, akulturacji ludności napływowej w ramach cieszyńskiej kultury regionalnej, symboli kulturowych w procesie komunikacji społecznej, problemów zachowań ludycznych wśród ludności śląskiej, problematyki świadomości tożsamości kulturowej w mniejszościach narodowych na przykładzie Żydów polskich, kulturotwórczych funkcji parafii chrześ­ cijańskich. We wrześniu 1996 roku został zorganizowany w Jaworzynce pierwszy obóz naukowy dla studentów etnologii, w ramach którego prowadzono badania nad tradycją kulturową tej wsi. Eksploracje terenowe kontynuowano latem 1997 roku na terenie miasta Żory. Badaczy interesowało porównanie współczesnych tradycji na pograniczach społeczno-kulturowych, przy czym chodziło nie tylko o sam mechanizm funkcjonowania tradycji kulturowej, jej trwania lub regresu, lecz o rolę, jaką pełni w życiu zbiorowości w sytuacji nieuniknionego, dynamicznego rozwoju cywilizacji technicznej, powszechnej modernizacji przy jednoczesnej tendencji świadomości odrębności regionalnej lub jej tworzenia. Prowadzone badania znalazły odbicie w konferencjach naukowych. Zwłaszcza dwie konferencje: „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”3 (na której reprezentowane były, obok kilku ośrodków zagranicznych, wszystkie polskie ośrodki uniwersyteckie) oraz „Folklorystyka w kontekście 2 Decyzja Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego nr DNS. 3-0143-78 IJL/94 z dn. 21.12.1994, na wniosek Uniwersytetu Śląskiego, w oparciu o załączony plan studiów opracowany przez Radę Kierunku Etnologia złożoną z samodzielnych pracowników nauki w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze i w Instytucie Wychowania Muzycznego. 3 Konferencja została zorganizowana w październiku 1996 roku przez Zakład Etnologii w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Dom Europejski Cieszyn-Ustroń. �10 GRZEGORZ ODOJ nauk humanistycznych”4 wywołały szeroki oddźwięk i zaakcentowały pojawienie się nowego ośrodka na etnologicznej mapie Polski. Studenci, tworząc Koło Naukowe Etnologów, aktywnie włączyli się w prace badawcze. Trzy sekcje: etnologiczno-antropologiczna, etnologiczna-folklorystyczna i sekcja kultur krajów europejskich i pozaeuropejskich rozpoczęły realizację własnych programów badawczych. W październiku 1997 roku sekcja etnologiczno-folklorystyczna zainicjowała cykl studenckich konferencji naukowych organizując międzynarodową sesję pt. „Współczesne problemy badań folklorystycznych”. W roku akademickim 2001/2002 na kierunku etnologia w Uniwersytecie Śląskim studiowało już 250 studentów, a ośrodek cieszyński, jako piąty w kraju, wprowadził dwustopniowy system studiów: trzyletnie studia licencjackie i dwuletnie magisterskie uzupełniające, z uwzględnieniem punktowego systemu rozliczenia (ECTS). Zmniejszające się systematycznie zapisy na specjalność folklorystyczną, skłoniły kierownictwo kierunku do rezygnacji, od roku akademickiego 2005/2006, z podziału na dwie specjalności, a dla zachowania specyfiki studiów w Uniwersytecie Śląskim, wprowadzenia do programu tylko kilku przedmiotów z zakresu folklorystyki i etnologii religii. Zajęcia na studiach I i II stopnia dzielą się na obowiązkowe i fakultatywne. Przedmioty obowiązkowe stanowią zarówno zajęcia kierunkowe, jak i te o charakterze ogólno­humanistycznym. Przedmioty fakultatywne, wybierane swobodnie przez studenta, stanowią konieczne uzupełnienie zdobywanej wiedzy. Ponieważ celem kształcenia na kierunku etnologia jest przygotowanie absolwenta umiejącego dostrzec i zrozumieć – nie tylko w pracy badawczej, ale i w praktyce – kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, starano się dobrać taki rodzaj wykładów, ćwiczeń, konwersatoriów i seminariów, który to umożliwia. Na studiach I stopnia obejmują one podstawową wiedzę z zakresu kultury, historii myśli etnologicznej, etnologii Polski i Europy, etnologii Czech i Moraw, kultury społeczeństw pozaeuropejskich, sztuki ludowej i niezawodowej, folkloru środowiskowego. Treści kształcenia dotyczą również problemów antropologicznej interpretacji zjawisk społeczno-kulturowych i antropologii kultury współczesnej (są to m.in. takie przedmioty, jak antropologia codzienności, antropologia ekologiczna, antropologia kultury konsumpcyjnej, antropologia miasta, antropologia wizualna czy płeć a kultura). Wśród przedmiotów metodologicznych, na uwagę zasługuje konwersatorium dotyczące metod i interpretacji kultury, realizowane przez cztery semestry kolejno przez kilku wykładowców, w celu umożliwienia poznania różnych warsztatów badawczych, poglądów na kulturę i sposobów jej badania. Obok języków zachodnich, wprowadzono specjalnie dla studentów etnologii, podstawy językoznawstwa slawistycznego, w tym naukę języka czeskiego (realizowaną przez cztery semestry), co jest niezwykle przydatne w badaniach i kontaktach na obszarze pogranicza polsko-czeskiego. W trakcie studiów licencjackich obowiązują studentów dwa dziesięciodniowe obozy naukowe, które odbywają w grupach dwunastoosobowych w różnych rejonach Polski (m.in. na Górnym i Dolnym Śląsku, na 4 Organizatorem konferencji, która odbyła się w listopadzie 1996 roku był Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie. �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 11 Podlasiu, w Małopolsce, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego i na Żuławach) oraz za granicą (Republika Czeska, Sudan). Zasadniczym celem praktyki terenowej jest zapoznanie studentów ze specyfiką etnograficznej eksploracji terenowej i wdrożenie do realizacji konkretnych zadań o charakterze naukowo-badawczym. W ramach praktyk realizowane są nie tylko indywidualne tematy badawcze pracowników Instytutu, ale też, w porozumieniu z osobą prowadzącą, indywidualne tematy studentów (zebrany przez studenta materiał stanowi częstokroć bazę empiryczną przygotowywanej pracy licencjackiej). W badaniach wykorzystuje się rozmaite techniki: wywiad, ankieta, obserwacja oraz formy rejestracji i dokumentacji faktów kulturowych. Niejednokrotnie, praktyki terenowe odbywają się we współpracy z lokalnymi instytucjami administracji samorządowej, bądź też z placówkami o charakterze kulturalnym (muzea, towarzystwa regionalne, domy kultury i in.). Materiał empiryczny pozyskany przez pracowników i studentów w trakcie prac badawczych, gromadzony jest w dwóch archiwach etnologicznych. Jedno funkcjonuje przy Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej, gdzie znajduje się dokumentacja opisowa, fotograficzna, nagrania VHS i DVD. Drugie archiwum stanowią bogate zbiory Polskiego Atlasu Etnograficznego, jest ono systematycznie wzbogacane i uzupełniane materiałem z badań terenowych studentów i pracowników Zakładu Etnologii i Geografii Kultury. Po II roku studiów studenci są zobowiązani zrealizować, trwającą czternaście dni, indywidualną praktykę muzealną, w czasie której zapoznają się z różnego typu pracami muzealnictwa etnograficznego i biorą w nich czynny udział. Celem tej praktyki jest wprowadzenie studentów w specyfikę pracy dokumentacyjnej, wystawienniczej i konserwacyjnej. Studia II stopnia stanowią pogłębienie wiedzy etnologicznej i antropologicznej oraz folklorystycznej. Wśród zagadnień znajdują się aspekty antropologiczne kultury (m.in. semiotyka kultury, antropologia etniczności, antropologia tożsamości, antropologia zabawy, kognitywistyka), etnologia religii oraz kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych. Studia obejmują też kształcenie w zakresie antropologii stosowanej (muzealnictwo, edukacja regionalna, edukacja wielokulturowa). Student uzyskuje poszerzoną wiedzę z zakresu problemów metodologicznych współczesnej antropologii kultury. Integralnym elementem procesu kształcenia są wycieczki dydaktyczne realizowane w ramach wybranych przedmiotów (muzealnictwo, etnologia Polski, sztuka ludowa i nieprofesjonalna, architektura ludowa w Polsce, etnologia Karpat jako pogranicza kulturowego i etnicznego, kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych). Stanowią one istotne dopełnienie, ale też uatrakcyjnienie zajęć. Koszty wyjazdów są w znaczącej części pokrywane ze środków finansowych Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji. Studenci biorą udział w programie MOST, wyjeżdżając na półroczne studia etnologiczne do uniwersytetów: w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu. Udawali się również do różnych uniwersytetów europejskich w ramach programów CEEPUS, LEONARDO DA VINCI oraz MŁODZIEŻ. Program CEEPUS realizowany był w latach 2002–2004 dla studentów i pracowników naukowych. Partnerami były następujące instytucje: �12 GRZEGORZ ODOJ Instytut Folkloru Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii, Wydział Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Karola w Pradze, University of Music and Performing Art in Vienna-Institut für Volksmusikforschung, Wydział Folkloru i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Konstantyna Filozofa w Nitrze, Wydział Studiów Humanistycznych i Wydział Socjologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Zachodnioczeskiego w Pilznie. Z kolei, program Leonardo da Vinci obejmował w latach 2004–2006 kilkumiesięczne staże studenckie w następujących instytucjach: Aboa Vetu & Ars Nova – Muzeum Archeologiczne i Sztuki Współczesnej w Turku (Finlandia), Cultu­ ral Heritage on Line w Paryżu, Ethnologisches Museum Berlin-Dahlem. Program MŁODZIEŻ, w którym uczestniczyli studenci wraz z pracownikami naukowymi, miał charakter warsztatów pt. „Migracje wewnątrz Europy: wygnanie czy obywatelstwo?” realizowanych w Clermont Ferrant (Francja). Jak już wcześniej wspomniano, od początku istnienia kierunku działa studenckie Koło Naukowe Etnologów, które obok etnograficznych penetracji na terenie kraju i zagranicy, organizuje corocznie konferencje etnologiczno-folklorystyczne, bądź bierze udział w podobnych w innych uniwersytetach. Koło zaprasza też wykładowców, podróżników, regionalistów. W ramach działalności Koła studenci zorganizowali w roku 2003 ogólnopolską konferencję „Dynamika i kierunki przemian współczes­ nej kultury” oraz zapoczątkowali stały cykl pt. „Spotkania z kulturami”. Wymieńmy tu dla przykładu dwie imprezy z tego cyklu: „Spotkania z kulturami – Indie, dalekie i bliskie” oraz „Spotkania z kulturami – Kurdowie naród bez państwa” we współpracy z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie. W ramach tej współpracy, Koło zorganizowało prelekcje Kurdów mieszkających i studiujących w Polsce na temat kultury i tradycji kurdyjskiej. W roku 2004 zorganizowano wyprawę badawczą na Ukrainę, której celem było zapoznanie się z kulturą Huculszczyzny. Ważnym elementem działalności koła jest współpraca z innymi kołami Uniwersytetu Śląskiego – np. podczas organizowanych w latach 2004–2005, przy współudziale z Kołem Pedagogów, dwóch edycji konferencji pt. „Tożsamość kobiety, tożsamość mężczyzny we współczesnym świecie”, czy przygotowanej wspólnie z Kołem Naukowym Edukacji Wielo­kulturowej i Międzykulturowej w grudniu 2007 r. konferencji dotyczącej „Zmian kulturowych na obszarze Karpat”. Współpraca nie ogranicza się tylko do Uniwersytetu Śląskiego, ale obejmuje swym zasięgiem koła z innych ośrodków akademickich na terenie Polski. W ten sposób, kilku członków cieszyńskiego Koła Etnologów wzięło udział w konferencji pt. „Teren w ścisłym tego słowa znaczeniu” organizowanej przez Koło Naukowe Etnologów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie wygłosili referaty, w konferencji naukowej w Siedlcach oraz w Uniwersytecie Warszawskim. W 2007 roku Koło Naukowe Etnologów we współpracy z Helsińską Fundacją Praw Człowieka i Społecznym Instytutem Filmowym zorganizowało w Cieszynie festiwal filmów dokumentalnych – „Watch Docs – prawa człowieka w filmie”. Spot­kał się on dużym zainteresowaniem, stając się odtąd imprezą cykliczną. Działalność koła to także nieregularnie organizowane wystawy fotograficzne, pokazy filmów o tematyce etnologiczno-antropologicznej oraz udział w organizowanym przez Koło Naukowe Etnologów z Łodzi studenckim przeglądzie �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 13 filmów antropologicznych „Etnoenigma”. W roku 2008 cieszyńscy studenci zaprezentowali tam film „Folklor środowiskowy na przykładzie grup podziemia muzycznego” oraz reportaż prezentujący funkcjonowanie współczesnych systemów religijnych nawiązujących do wierzeń dawnych Słowian. Działalność wydawnicza koła to redagowany niegdyś biuletyn „Nargila” przekształcony z czasem w „Mandragorę”, a obecnie pismo „Lemiesze” oraz współpraca przy tworzeniu interdyscyplinarnego periodyku studenckiego „Re-presja” wspólnie z Kołem Filologów z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Potwierdzeniem wysokiego standardu nauczania w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ są udzielane akredytacje Państwowej Komisji Akredytacyjnej oraz Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Podczas ostatniej wizytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej w roku 2009, kierunek etnologia prowadzony przez Instytut Etnologii i Antropologii UŚ kolejny raz otrzymał ocenę pozytywną, przyznaną w zakresie jakości kształcenia na studiach I i II stopnia5. STRUKTURA Dzięki zwiększeniu liczby samodzielnych pracowników naukowych, Zakład Etnologii przemianowano w 2002 roku na Katedrę Etnologii, a w 2003 na Katedrę Etno­ logii i Antropologii Kulturowej. Powstał też Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, którego kierownikiem został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Oparcie dla kierunku etnologia na Uniwersytecie Śląskim stanowiło w tym czasie ośmiu samodzielnych pracowników nauki (trzech etnologów, dwóch etnomuzykologów, dwóch folklorystów i jeden socjolog kultury), pięciu adiunktów w stopniu doktora, dziewięciu asystentów oraz dwóch wykładowców. Ta sytuacja formalna, pozwoliła na zatwierdzenie w 2003 roku przez Senat Uniwersytetu Śląskiego Instytutu, pierwotnie o nazwie Instytut Etnologii, później Instytutu Etnologii i Folklorystyki, którego dyrekcję powierzono prof. dr hab. Irenie Bukowskiej-Floreńskiej, zastępcą do spraw dydaktyki został dr Grzegorz Odoj. W ramach Instytutu istniały odtąd dwie katedry: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej (kierowana przez prof. dr hab. I. Bukowską-Floreńską) i Katedra Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (kierowana przez prof. dr hab. K. D. Kadłubca) oraz Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego (kierowany przez prof. UŚ, dr hab. Z. Kłodnickiego). W latach 2003–2007, prace doktorskie obroniło 9 asystentów, z czego aż 5 to absolwenci cieszyńskiej etnologii. Z zakresu etnologii byli to: Grzegorz Odoj w roku 2003, Alicja Kujawska i Kinga Czerwińska w 2005 oraz w 2006 roku Agnieszka Pieńczak i z zakresu socjologii – Grzegorz Studnicki. W tym samym roku, doktorat z zakresu muzykologii uzyskała Magda Szyndler. W 2007 roku, stopień doktora etnologii uzyskały: Magdalena Szalbot i Anna Drożdż, zaś z folklorystyki – Katarzyna Marcol. W 2006 roku, tytuł profesora otrzymała prof. dr hab. Halina Rusek, zaś w 2008 także 5 Następna ocena jakości kształcenia powinna mieć miejsce w roku akademickim 2014/2015. �14 GRZEGORZ ODOJ prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Z kolei dr Jan Kajfosz uzyskał w 2010 roku stopień doktora habilitowanego. Uchwałą Senatu Uniwersytetu Śląskiego z dnia 26 września 2007 roku, wprowadzono kolejne zmiany strukturalne na tej uczelni, także w Instytucie kierującym studiami etnologii. W celu bardziej precyzyjnego odzwierciedlenia profilu badawczego i dydaktycznego, zmieniono nazwę Instytutu Etnologii i Folklorystyki, na Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, którego dyrektorem do końca roku akademickiego 2007/2008 była prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska. Po przejściu na emeryturę profesor I. Bukowskiej-Floreńskiej, która nadal jest zatrudniona w Instytucie na stanowisku profesora, od roku akademickiego 2008/2009 dyrektorem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej mianowany został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Aktualnie w Instytucie zatrudnionych jest dziewiętnastu pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym pięciu pracowników samodzielnych, dziesięciu adiunktów i czterech asystentów. Reprezentują oni etnologię, bądź dyscypliny bezpośrednio z nią związane (socjologię, folklorystykę). Silny zespół adiunktów, w przeważającej części wychowanków Instytutu, prowadzi aktywną, wielopłaszczyz­ nową działalność naukową (m.in. liczne publikacje, realizowane prace badawcze, udział w konferencjach) i dydaktyczną, co w aspekcie perspektywicznego rozwoju należy uznać za atut. Mając na uwadze kierunek zainteresowań i wyraźnie zarysowaną problematykę badawczą, wokół której skupili się pracownicy Instytutu, zaproponowano powołanie w jego ramach stosownych zakładów. Tą samą uchwałą Senatu w 2007 roku utworzono Zakład Antropologii Pogranicza i Społeczności Lokalnych, kierowany przez prof. dr hab. Halinę Rusek. Zespół badawczy tego Zakładu tworzy dziś grupa interdyscyplinarna: dr hab. Jan Kajfosz, dr Katarzyna Marcol, dr Grzegorz Studnicki, mgr Grzegorz Błahut, mgr Michał Rauszer i mgr Jacek Szczyrbowski. Przekształcono Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej w Zakład Teorii i Badań Kultury Współczesnej, którego kierownictwo powierzono wówczas prof. dr hab. I. Bukowskiej-Floreńskiej, a od roku 2009 funkcję tę pełni dr hab. Rastislava Stoličná. Obecnie, w skład pracowników Zakładu wchodzą: prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska, dr Kinga Czerwińska, dr Maciej Kurcz, dr Grzegorz Odoj, dr Magdalena Szalbot, dr Stanisław Węglarz. Zmieniono także nazwę Zakładu Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego na Zakład Etnologii i Geografii Kultury, którym kieruje prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Zakład ten tworzą: dr Anna Drożdż, dr Marian Grzegorz Gerlich, dr Agnieszka Pieńczak , mgr Bogdana Najder. KIERUNKI I OBSZARY BADAŃ Zasadniczy kierunek badawczy etnologicznego ośrodka w Uniwersytecie Śląskim, skupia się w głównej mierze na zagadnieniach związanych z funkcjonowaniem tradycji w społeczeństwie nowoczesnym z uwzględnieniem pogranicza kulturowego i etnicznego (zob. Bukowska-Floreńska 2005). Przestrzeń badawcza, ze znaczącym �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 15 uwzględnieniem badań terenowych, obejmuje społeczności miejskie i podmiejskie, aglomeracje i środowiska lokalne (w tym wiejskie), a także regionalne, grupy etniczne, mniejszościowe i marginalne, rodzinę i jej rolę w przekazie tradycji i systemu wartości. Zwraca się uwagę na trwanie tradycji, proces zmian i innowacje oraz konflikty społeczne i kulturowe, na procesy akulturacji, asymilacji, integracji i dezintegracji, na czynniki twórcze i regresu, na wszelkie mechanizmy tworzenia i funkcjonowania kultury i społeczności, w tym adaptacji społecznej w zdegradowanym środowisku przyrodniczym, kulturowym i społecznym. Analizie poddawana jest również świadomość tożsamości kulturowej oraz zachowania ludyczne i współczesne przejawy religijności ludowej. Prowadzi się badania etnokulturowe w oparciu o źródła folklorystyczne oraz rejestrację artefaktów tradycyjnej kultury ludowej, z uwzględnieniem zasięgów ich występowania, bądź zanikania. Obszar, zakres i główne kierunki badań przedstawiają się obecnie następująco: 1. Studia nad tożsamością społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych w Europie Środkowej: Badania stanowią realizację ogólnych założeń ramowych określających specyfikę śląskiego ośrodka etnologicznego. W tym zakresie wyróżniają się studia nad tożsamoś­cią społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych. Dotyczą one dylematów tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej, w tym problemu roli granicy administracyjnej i granicy kulturowej oraz ich wpływu na tożsamość mieszkańców pogranicza. Bada się zatem etnokulturę pograniczy polsko-czeskiego i polsko-słowackiego (skupiając się przy tym na uchwyceniu wzorów życia polskich rodzin przeciwstawiających się asymilacji oraz czynników społeczno-kulturowych wyznaczających odrębność Polaków na Zaolziu), lokalne wzory kultury politycznej i kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego na przykładzie pogranicza (H. Rusek). Odrębną, ale nie mniej ważną problematyką badawczą, są tu dociekania nad sztuką ludową i nieprofesjonalną (K. Czerwińska), współczesnym folklorem pogranicza w postaci analizy obrazu świata w folklorze narracyjnym (J. Kajfosz), roli folkloru w procesie asymilacji, zwłaszcza dzieci i młodzieży (K. Marcol). Realizowane są też inne obszary badań dotyczące tożsamości kulturowej różnych grup o charakterze wspólnotowym, w tym środowisk alternatywnych na styku kultur (G. Studnicki). 2. Problemy kultury współczesnej z perspektywy etnologicznej i antropologicznej: Badania te obejmują problematykę z zakresu antropologii miasta, antropologii społeczności lokalnych i antropologii ekologicznej. Są to zagadnienia dotyczące zarówno przestrzeni społecznej i kulturowej małych i dużych miast, które skupiają się na studiach transformacji przestrzeni publicznej, problemach miejskiego centrum, na wielokulturowości współczesnego miasta, świadomości tożsamości jego mieszkańców, kształtowaniu się przestrzeni ludycznych miasta (G. Odoj, M. Szalbot, G. Błahut). Z problematyką tą wiążą się też studia nad przestrzenią kulturową jako przestrzenią ekologiczną, w tym zarówno tradycją kulturową jako współczesną wartością ekologiczną, jak i zjawiskami współczesnej patologii i zagrożeń w mieście oraz społecznymi postawami adaptacji kulturowej w tej sytuacji, postawami twórczymi, rolą liderów w społecznościach lokalnych (I. Bukowska-Floreńska, K. Czerwińska). �16 GRZEGORZ ODOJ Podjęto badania górnośląskich miast postindustrialnych, skupiając się na etnologiczno-antropologicznej analizie transformacji przestrzeni kulturowej i społecznej tych miast, co nie pozostaje bez wpływu na charakter ich indywidualnej i zbiorowej tożsamości dotąd kształtowanej przez tradycję przemysłową, zwłaszcza górniczą (G. Odoj). Z problematyką tą łączą się zagadnienia międzypokoleniowego przekazu systemu wartości i wzorów kulturowych, przyczyniających się do kontynuowania tradycji. Dokonuje się to przede wszystkim w rodzinie, która ma bezpośredni udział w transmisji tradycji i w procesie enkulturacji, co dokumentują wieloletnie badania nad rodziną śląską (I. Bukowska-Floreńska). Problemy zderzenia kultur i konfliktów społecznych, jednocześnie roli tradycji lokalnej, regionalnej, jako czynnika integracji, przewijają się także w dociekaniach badawczych etnologów cieszyńskich, a zjawiska te widoczne są wyraziście na pograniczach (G. Studnicki). Ujawnia się to przede wszystkim w relacjach „swój” – „obcy”, w funkcjonowaniu stereotypów oraz pamięci zbiorowej, zarówno na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek, Z. Kłodnicki), jak i między ludnością miejscową i napływową na Górnym Śląsku (M. G. Gerlich). Z problematyką współczesnych funkcji tradycji wiążą się również dociekania dotyczące różnych aspektów kultury współczesnej wsi polskiej. Są to m.in. badania nad tradycją kulturową górali karpackich i Lachów, zwłaszcza zaś wsi nowosądeckich (S. Węglarz). Kolejnym, istotnym dla ośrodka cieszyńskiego nurtem badań w zakresie roli tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, jest religijność ludowa i wzory życia religijnego na pograniczach kulturowych i wyznaniowych. Obok kontynuowania opisu współczesnego obrazu obrzędowości i świętowania dorocznego oraz rodzinnego w czasie wolnym, podjęto analizę współczesnego stanu polskiej religijności ludowej, w aspekcie nie tylko praktyk obrzędowych, ale też zachowań religijnych i ich znaczenia dla kształtowania norm obyczajowych (I. Bukowska-Floreńska, M. G. Gerlich). W ramach pogranicz kulturowych określa się miejsce religii w świadomości tożsamości kulturowej i narodowej na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek). Podjęto również problematykę związaną z funkcją dziedzictwa kulturowego, która rozwinęła się w ośrodku cieszyńskim w odpowiedzi na konkretne zapotrzebowanie środowisk lokalnych, zwłaszcza samorządów terytorialnych oraz instytucji oświatowych. W tym kontekście, w ostatnim czasie, podjęto systematyczne, zakrojone na szeroką skalę badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim6. Etnolodzy cieszyńscy, opierając się na dorobku naukowym etnologii polskiej oraz własnym doświadczeniu, nie tylko dokonali analizy dotychczasowego procesu dydaktycznego na różnych szczeblach kształcenia, ale też starali się wskazać nauczycielom i działaczom regionalnym drogę do samodzielnego gromadzenia wiedzy o miejscu pochodzenia, zamieszkania – miejs­cowości i regionie. W tym celu przygotowano i opublikowano wiele materiaRezultatem tego projektu, realizowanego z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, jest obszerna publikacja prezentująca kluczowe zagadnienia, które obejmował program badań: kapitał kulturowy miast pogranicza, tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego, współczesne reminis­ cencje przeszłości, stereotypy etniczne, zróżnicowanie religijne, tradycja i sztuka ludowa, perspektywy realizacji edukacji międzykulturowej na Śląsku Cieszyńskim (zob. Dziedzictwo kulturowe..., 2010). 6 �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 17 łów i opracowań o charakterze dydaktyczno-metodycznym, ułatwiających wprowadzanie treści lokalnych i regionalnych w edukacji szkolnej (Z. Kłodnicki, G. Odoj). 3. Badania nad tradycyjną i współczesną kulturą ludową w Europie Środkowej: Przedmiotem zainteresowań badawczych jest zróżnicowanie przestrzenne i uwarunkowania historyczne tradycyjnej kultury w Polsce, co stanowi kontynuację badań związanych z opracowaniem komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego (zob. Kłodnicki 2005; 2009). Redagowany w latach 1950. przez profesora Józefa Gajka, później Janusza Bogdanowicza we Wrocławiu, Polski Atlas Etnograficzny służy studentom do zapoznania się z tą specyficzną formą badań i interpretacji kultury7. Przedmiotem studiów są tu zarówno zagadnienia o charakterze szczegółowym, jak przykładowo: wybrane elementy kultury materialnej i duchowej, zwyczaje i obrzędy weselne w Polsce, pomoc sąsiedzka, analiza wątków demonologicznych, tradycyjny folklor, jak geografia tradycyjnej kultury w Polsce na tle środkowoeuropejskim. Badania etnogeograficzne prowadzi się w wybranych wsiach na terenie Polski, na pograniczu polsko-czeskim i polsko-słowackim, a w ostatnich latach podjęto w tym względzie systematyczne eksploracje terenowe na Żuławach (Z. Kłodnicki, A. Drożdż, A. Pieńczak). Badania w Europie Środkowej, zwłaszcza na terenie Słowacji, dotyczą życia codziennego (w tym etnografii pożywienia) i problemów transformacji kulturowej (R. Stoličná). W 2008 roku, zainicjowano współpracę naukowo-badawczą z Serbską Akademią Nauk i Umiejętności, Instytutem Etnografii w Belgradzie w zakresie prowadzenia badań terenowych w środowisku mniejszości polskiej w miejscowości Ostojičevo w Serbii. Realizowane prace badawcze oscylują wokół następujących kwestii: narracja i tożsamość, pamięć kolektywna, obrzędowość rodzinna i doroczna, wiedza potoczna, przekaz międzypokoleniowy (K. Marcol, J. Kajfosz). 4. Społeczeństwa i kultury pozaeuropejskie: Badania skupiają się nad problematyką przemian kulturowych we współczes­ nej Afryce i na Bliskim Wschodzie – zarówno w aspekcie społeczności wiejskich i postplemiennych, jak i środowisk miejskich tych obszarów. Studia te prowadzone są między innymi w oparciu o najnowszy materiał empiryczny, pochodzący z regularnych prac terenowych w Sudanie południowym. Obecnie dotyczą one środowiska miejskiego Dżuby, gdzie zachodzą gruntowne przeobrażenia kulturowe po zakończeniu wojny domowej. Ponadto, podejmowana jest kwestia miejscowej, czarno­skórej ludności jako przykład społeczności traumatycznej – charakterystycznej współcześnie dla wielu innych zakątków Afryki (M. Kurcz)8. Równolegle, prowadzone są studia nad pozaeuropejskimi grupami mniejszościowymi w Polsce, w szczególności Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego, staraniem prof. Z. Kłodnickiego, po podpisaniu umowy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a ówczesną Filią Uniwersytetu Śląskiego, od 1998 roku stało się depozytem Zakładu Etnologii – obecnie Zakładu Etnologii i Geografii Kultury. 8 Warto zaznaczyć, że badania dotyczą obszaru krańcowo nieznanego. Od 1983 roku miał tam miejsce jeden z najbrutalniejszych konfliktów zbrojnych w Afryce, który uniemożliwiał jakiekolwiek penetracje naukowe. Obecne eksploracje są pierwszymi po ustabilizowaniu się sytuacji wewnętrznej w tej części kontynentu afrykańskiego na początku XXI wieku. 7 �18 GRZEGORZ ODOJ pochodzącymi z Bliskiego Wschodu. Odrębną, ważną problematyką są badania wśród diaspory bliskowschodniej. Szczególne znaczenie odgrywa w tym zakresie współpraca z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie (M. Kurcz). 5. Studia z zakresu historii etnologii, metodologii oraz teorii antropologicznej: Prace badawcze dotyczą problematyki związanej z kategoriami poznania kultury i wiążą się z realizowanymi w Instytucie innymi problemami badawczymi. Jest to refleksja nad metodologią antropologiczną, znaczeniową sferą kultury, dziejami ludoznawstwa i rozwojem myśli etnologicznej. Podejmuje się teoretyczną refleksję nad semiotyką kultury, semiotyką folkloru, analizy kognitywne. Badacze koncentrują się przy tym na kulturze pogranicza jako szczególną kategorią kulturową (S. Węglarz, J. Kajfosz). Wypracowany rozległy zakres zagadnień badawczych, mieszczący się zarówno w perspektywie etnologicznej/antropologicznej, jak również folklorystycznej, przyciąga do udziału w cyklicznych, interdyscyplinarnych konferencjach uczonych z wielu ośrodków naukowych w kraju i z zagranicy9. Spotkania konferencyjne stwarzają przy tym okazję do nawiązania trwałych kontaktów naukowych oraz kooperacji międzyuczelnianej. Między innymi dzięki temu liczne jest grono autorów publikujących w firmowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej serii wydawniczej „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, w której ukazało się dotychczas dziesięć tomów10. 9 Do ważniejszych konferencji zorganizowanych w Cieszynie w latach 1995–2010 zaliczyć należy następujące: „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza – przykład badawczy Śląska Cieszyńskiego”, 4–5.12.1995 r.; „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”, 23–25.10.1996 r.; „Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 22–23.10.1997 r.; Międzynarodowa konferencja: „Kultura w przestrzeni”, 21–23.10.1998 r.; „Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 21–22.10.1999 r.; „Dziedzictwo kulturowe współczesnej Europy – jedność w różnorodności”, 14–16.11.2000 r.; „Przejawy i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 23–24.10.2002 r.; Międzynarodowa konferencja: „Współczesne problemy polskiej mniejszości narodowej na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej (Zaolzie)”, 3.12.2002 r.; „Miasto jako przestrzeń kontaktu kulturowego i etnicznego”, 23–24.10.2003 r.; „Współczesne przejawy ludyzmu w społecznościach miejskich”, 21.10.2004 r.; „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich”, 19–21.10.2005 r.; „Problemy społeczno-kulturowe współczesnego miasta”, 23–24.2007 r.; „Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian”, 19–20.09.2008 r.; „Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne obszary badań”, 18.11.2009 r.; Międzynarodowa konferencja: „Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna”, 21.04.2010 r. 10 Poszczególne tomy zostały zredagowane przez I. Bukowską-Floreńską lub H. Rusek lub wespół. Ich tytuły zapowiadają etnologiczno-antropologiczną zawartość: Tom 1: Śląsk Cieszyński i inne pogranicza w badaniach nad tożsamością etniczną, narodową i regionalną (1997); Tom 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna (1999); Tom 3: Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych (1999); Tom 4: Przestrzeń kulturowego współistnienia (2000); Tom 5: Miejsca znaczące i wartości symboliczne (2001); Tom 6: Dawne i współczesne oblicze kultury europejskiej – jedność w różnorodności (2002); Tom 7: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza (2004); Tom 8: Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego (2004); Tom 9: Problemy ekologii kulturowej i społecznej w przestrzeni miejskiej i podmiejskiej (2007); Tom 10: Problemy społeczne i kulturowe współczesnego miasta (2010). �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 19 Ustaloną renomą cieszy się również periodyk o statusie międzynarodowym „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis středni Evropy”11. Nową inicjatywą wydawniczą Instytutu jest, ukazujący się od roku 2010, cykl „Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis”, w ramach którego publikowane są opracowania typu monograficznego pracowników Instytutu oraz prace zbiorowe o charakterze problemowym, dotyczące w głównej mierze etnologii Europy Środkowej. Bezpośrednim odzwierciedleniem problematyki badań prowadzonych przez obecnych pracowników Instytutu są autorskie prace zwarte, które skupiają się zarówno na wnikliwym opisie wybranych aspektów kultury, ujęciach źródłowych i syntetycznych, jak też na pogłębionej analizie teoretycznej. Wymieńmy je w kolejności ich ukazywania się: 1997 r.: H. Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne. S. Węglarz, Tutejsi i inni. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. 2001 r.: J. Kajfosz, Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego. 2002 r.: A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 7: Pomoc wzajemna. Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka. A. Lebeda (Pieńczak), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6: Wiedza i wierzenia ludowe. H. Rusek, Religia i polskość na Zaolziu. 2004 r.: A. Drożdż i A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. I: Od zalotów do ślubu cywilnego. R. Stoličná, Jedlo ako kľúč ku kultúre (Geneticko-hstorické a sémantické aspekty nášho stravovania). 2007 r.: I. Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku. G. Odoj, Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. M. Kurcz, Za trzecią kataraktą. Życie codzienne wsi sudańskiej. A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. II: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw. 2008 r.: K. Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Jest to pismo poświęcone etnologii Środkowej Europy, sygnowane miejscem wydania Brno-Cieszyn-Praha. Od numeru 7, który ukazał się w 2005 roku, wydawane jest dzięki staraniom Z. Kłodnickiego przez Uniwersytet Śląski, z artykułami w języku czeskim, słowackim, polskim i niemieckim. Członkami międzynarodowej rady redakcyjnej są m.in. Z. Kłodnicki i R. Stoličná. 11 �20 GRZEGORZ ODOJ 2009 r.: K. Czerwińska, Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. J. Kajfosz, Magia w potocznej narracji. A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zwyczaje i obrzędy weselne, t. 8, cz. III, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek). 2010 r.: M. G. Gerlich, My prawdziwi Górnoślązacy... Studium etnologiczne. S. Węglarz, Antropologia hermeneutyczna wobec tradycyjnych tekstów kulturowych. Przykład interpretacji wyobrażeń naukowych o Tatrach i góralach tatrzańskich do połowy XIX wieku. O znaczeniu cieszyńskiego ośrodka etnologicznego świadczy aktywna działalność pracowników Instytutu na rzecz nauki w kraju i zagranicą oraz pełnione przez nich funkcje. Obok zasiadania w radach programowych wielu muzeów i instytucji kulturalnych, jest to m.in. uczestnictwo w międzynarodowych projektach badawczych, członkostwo w komisjach i towarzystwach naukowych, radach redakcyjnych i programowych prestiżowych czasopism etnologicznych. UWAGI KOŃCOWE Nie ulega wątpliwości, że Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji w Uniwersytecie Śląskim, choć należy do najmłodszych etnologicznych ośrodków uniwersyteckich w Polsce, posiada już wyraźnie zarysowaną specyfikę, odróżniającą go od innych tego rodzaju ośrodków w kraju. Wynika ona przede wszystkim z zainteresowań badawczych pracowników, skoncentrowanych na problematyce pogranicz kulturowych i etnicznych oraz współczesnych przemianach społeczno-kulturowych, w tym roli tradycji w życiu nowoczesnych społeczności. Mocną stroną Instytutu są prace badawcze realizowane na terenie Polski, Europy Środkowej (głównie pogranicze polsko-czeskie i polsko-słowackie), Afryki (Sudan) i od niedawna na terenie Serbii. Ich efektem jest bogaty dorobek naukowy dotyczący w szczególności etnologii/antropologii Polski, Słowacji i polsko-czeskiego pogranicza etnicznego, w tym także dorobek w zakresie zróżnicowania tradycyjnej kultury na obszarze całego kraju (Polski Atlas Etnograficzny). Ustalona struktura zakładów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej wiąże się ze sprecyzowaniem zadań, kompetencji, jak też zakresem prowadzonych badań naukowych. W najbliższej przyszłości zostaną zintensyfikowane badania nad dziedzictwem kulturowym i kulturą współczesną pograniczy środkowoeuropejskich. Kontynuowane będą badania z zakresu antropologii miasta, w tym zwłaszcza współczesnych przemian społeczno-kulturowych miast oraz przestrzeni postindustrialnych Górnego Śląska, kultury społeczności podmiejskich, a także problematyka związana z ekologią społeczną i kul- �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 21 turową. W dalszym ciągu realizowane będą badania społeczności postplemiennych, zwłaszcza miejskich, w Afryce. Do zaplanowanych przedsięwzięć (a jednocześnie już rozpoczętych) zaliczyć należy pogłębienie współpracy z uniwersyteckimi ośrodkami zagranicznymi, zwłaszcza na Słowacji i w Republice Czeskiej. Dotychczasowy dorobek zebrany w ciągu piętnastu lat funkcjonowania Instytutu Etnologii i Antropologii UŚ, obliguje do dalszych konsekwentnych starań i wysiłków w celu utrwalenia jego pozycji na polskiej mapie etnologicznej, zwiększenia efektywności prac badawczych oraz wzmocnienia form i zakresu międzynarodowej kooperacji. Będąc urzeczywistnieniem postulatów utworzenia stałej etnologicznej placówki naukowo-badawczej na Śląsku, ma on szanse stać się ważnym ośrodkiem integrującym studia nad zjawiskami i procesami kulturowymi na obszarze środkowoeuropejskim. LITERATURA B a z i e l i c h B a r b a r a 1973, Stan etnografii śląskiej po 1945 roku (środowisko katowickie), Zaranie Śląskie, r. XXXVI, z. 4, s. 711–728. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I r e n a 1980, Udział studentów w badaniach nad kulturą ludową, [w:] O kształceniu pedagogiczno-artystycznym: z doświadczeń Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie 1971–1980, red. R. Mrózek, Uniwersytet Śląski, Katowice, s. 107–118. – 1985, Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie    Górnego Śląska, [w:] Kultura wsi – kryzys wartości?, red. J. Damrosz, Ludowa Spółdzielnia    Wydawnicza, Warszawa, s. 126–152. – 1986, Dziedzictwo przeszłości i kultura współczesna, [w:] Rybnik. Zarys dziejów miasta od czasów    najdawniejszych do 1980 roku, red. J. Walczak, Śląski Instytut Naukowy, Katowice, s. 307–340. – 1987, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska,    Uniwersytet Śląski, Katowice. – 1988, Wpływ industrializacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na    Górnym Śląsku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, DTSK, Wrocław, s. 253–278. – 1996, Studia etnologiczne a badania funkcji tradycji na pograniczach kulturowych, [w:] Bogaci    tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, red. R. Kantor, ZKU    „Optima”, Kielce, s. 75–84. – 2005, Etnologia w Uniwersytecie Śląskim Filii w Cieszynie, Ethnologia Europae Centralis, nr 7,   s. 98–100. Dziedzictwo... 2010, Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis, vol. 1, red. H. Rusek, A. Pieńczak, J. Szczyrbowski, Offsetdruk i media, Cieszyn–Katowice–Brno. G ł a d y s z M i e c z y s ł a w 1936, Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, [w:] Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, red. R. Lutman, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, Katowice, s. 155–196. K ł o d n i c k i Z y g m u n t 2005, Polski atlas etnograficzny – stan prac, Ethnologia Europae Centralis, nr 7, s. 100–105. – 2009, Polska – pogranicze zachodniej i północno-wschodniej prowincji kulturowej w Europie    (na podstawie Polskiego Atlasu Etnograficznego), Ethnologia Europae Centralis, nr 9, s. 45–59. S i m o n i d e s D o r o t a 1986, Główne osiągnięcia badawcze śląskiej etnografii i folklorystyki w latach 1934–1984, Zaranie Śląskie, r. XLIX, z. 1–2, s. 35–49. �22 GRZEGORZ ODOJ GRZEGORZ ODOJ FIFTEEN YEARS OF THE ETHNOLOGICAL CENTER AT THE UNIVERSITY OF SILESIA Keywords: Ethnological center in Cieszyn, Institute of Ethnology and Cultural Anthropology of the Silesian University, Silesian cultural tradition, Ethnic and cultural borderlands, Ethnographic field research. The Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Faculty of Ethnology and Cultural Education of Silesian University was created in 1995. Although it is one of the youngest ethnological academic centers in Poland, it has already created its specificity, much different than in other ethnological centers in Poland. Most of all this results from research interests of its employees who are concentrated on the issues of cultural and ethnical borderlands as well as on the issues of contemporary socio-cultural changes, including the role which is played by tradition in the life of modern society. The strong point of the Institute is research conducted in Poland, Central Europe (mostly Polish-Czech and Polish-Slovak borderlands), Africa (Sudan) and recently also in Serbia. Institute’s achievements over last 15 years oblige to further, consistent efforts to preserve its status on the map of Polish ethnological centers, to improve research efficiency and to strengthen the scope and the model of international cooperation. Being the implementation of the postulates to create the permanent ethnological research center in Silesia, it has the opportunity to become the important center integrating the research on cultural phenomena and processes in Central Europe. G. O. Adres Autora: Dr Grzegorz Odoj Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ ul. Bielska 62, 43-400 Cieszyn e-mail: odoj1@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/019ec0b78106ce91b42e486133ab1545.pdf 04303c7ab2bd0bded472583c9fd3fdd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5680 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.193-217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lipiński, Wojciech Kabzińska, Iwona Łuszczek, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Andrzej Furier, Polacy w Gruzji, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2009, ss. 451 Opowiedziana przez Andrzeja Furiera w pasjonujący sposób historia Gruzji, zwanej przez jej mieszkańców Sakarthwelo, tj. kraj Karthwelów, Kartwelia, jest pełna napięć, zmagań z potężnymi sąsiadami i rujnującymi gruzińskie ziemie najeźdźcami, prób przezwyciężenia wewnętrznych podziałów, walk o zachowanie odrębności terytorialnej i niezależności. Widocznym rysem w dziejach Gruzji jest otwarcie części jej przywódców na Zachód, szukanie politycznych sprzymierzeńców w Europie, także w Polsce, dążenie do pozostania w kręgu chrześcijaństwa. Niektórzy władcy jednak uznali potęgę Turcji, decydując się zarazem na konwersję na islam, tolerując istnienie innowierczych świątyń albo zwalczając chrześcijan. Autor książki podaje, że chrześcijaństwo zostało oficjalnie przyjęte przez plemiona gruzińskie w 324 roku, znacznie wcześniej jednak na obszarach tych prowadzili swą działalność „apostołowie – Piotr w Lazyce, Andrzej w Kolchidzie, Szymon w Abchazji i Mateusz w Swanetii. Na ziemie wschodniej Gruzji docierali także wyznawcy chrześcijaństwa z Armenii i Syrii” (s. 26–27). Na zachodnie tereny Gruzji wpływy chrześcijaństwa docierały z Bizancjum („dominował w nim ryt grecki oraz grecki język i kultura”), na wschodnie – z Syrii i Palestyny (s. 27). „Przyjęcie chrześcijaństwa w różnym czasie i poprzez różnych pośredników utrwaliło podział kraju [...]. W zachodniej części Gruzji Kościół podlegał patriarchatowi konstantynopolitańskiemu [...] Kościół we wschodniej części kraju [...] podlegał patriarsze Antiochii, ewoluował potem ku autokefalii, nabierając cech Kościoła narodowego [...] zachodnia część [kraju] pozostawała pod silnymi wpływami kultury europejskiej, wschodnia zaś przekształciła instytucję kościelną w niezależną od wpływów zewnętrznych strukturę, służącą budowie scentralizowanego państwa” (tamże). Wspomniany podział oraz rywalizacja między Kościołami nie sprzyjały zjednoczeniu i wewnętrznemu umocnieniu Gruzji. Pod koniec XV wieku, w związku z zagrożeniem ze strony Turcji, Gruzini zaczęli zabiegać o „stworzenie chrześcijańskiej koalicji antytureckiej. Wysłane do Europy poselstwa nie znalazły tam [jednak] sojuszników dla Gruzji. Odległość tego państwa była zbyt duża, a potencjał za mały, by władcy Europy mogli poważnie potraktować składane propozycje” (s. 37). Sytuacja zmieniła się, gdy Turcja bezpośrednio zagroziła Europie. Zaczęto wówczas starać się o zawarcie sojuszy z państwami kaukaskimi. Od końca XVIII w. Turcja stała się m.in. „miejscem intensywnej aktywności politycznej Polaków, którzy szukali tam sojuszników w walce o niepodległość Polski” (s. 182). Dyplomatyczne zainteresowanie Kaukazem dało początek „tzw. kwestii wschodniej w historii Polski” (s. 94). W wieku XIX przedstawiciele polskiej emigracji niepodległościowej żywili nadzieję, że prowadzone przez Rosję wojny na Kaukazie oraz wojny z Turcją i Persją można będzie wykorzystać „dla sprawy narodowej” (s. 182). A. Furier omawia zabiegi podejmowane przez przedstawicieli środowiska emigracyjnego, ukazując zarazem jego wewnętrzne zróżnicowanie. Niezwykle ciekawe są informacje o działalności dyplomacji rosyjskiej, angielskiej i tureckiej, które znakomicie orientowały się w planach Polaków, przeciwstawiając się im najczęściej lub próbując grać „polską kartą” dla własnych celów. Polakom nie udało się zawrzeć antyrosyjskiego sojuszu z ludami kaukaskimi. Ich przywódcy nie byli tym zainteresowani; większość mieszkańców Kaukazu nie odróżniała Polaków od Rosjan (nierzadkie były przypadki morderstw i napadów). Powołując się na liczne źródła archiwalne i publikacje, Autor znakomicie ukazał zmienność gruzińskich losów i ich zależność od – również ulegającej zmianom – polityki prowadzonej przez sąsiadów i inne kraje oraz przez rodzimych władców. Z cytowanych w książce dokumentów źródłowych jasno wynika, że cena, jaką mieszkańcy Gruzji zapłacili za dążenia wolnościowe, próbę zachowania politycznej niezależności, była ogromna. �194 RECENZJE Na ziemiach gruzińskich, podobnie jak na innych terenach Kaukazu, od wieków spotykali się ludzie należący do różnych kultur. Docierali tu m.in. przedstawiciele kultury greckiej i rzymskiej, Ormianie, Żydzi, Azerowie, Rosjanie, Polacy, Ukraińcy, Niemcy. Ich losy są ściśle związane z dziejami Gruzji. Losy Gruzinów i Polaków, o których jest przede wszystkim mowa w recenzowanej książce, splotły się ze sobą m.in. w wyniku realizacji imperialnych planów rosyjskich carów. Autor podaje przykłady różnych postaw mieszkańców Gruzji wobec Rosji i prowadzonej przez nią polityki, zwraca uwagę na rozdźwięk między zachowaniami elit i przedstawicieli innych grup, przede wszystkim szlachty i chłopstwa, a także na różnice w sposobach działania przywódców poszczególnych regionów. Wskazuje ponadto na różnice w zachowaniach szlachty polskiej i gruzińskiej, podkreślając, że szlachta polska, w przeciwieństwie do gruzińskiej, „była przeciwna rosyjskim porządkom i dlatego inicjowała powstania narodowe” (s. 57)1. Odmienność postaw, zdaniem Autora, wynika z różnic w poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego Polski, Rosji i Gruzji. „Polska w momencie narzucenia jej wschodniej części panowania rosyjskiego stała na wyższym poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego niż Rosja, Gruzja zaś była gorzej rozwinięta od Rosji pod względem instytucjonalnym i gospodarczym. [...] Gruzińskie wystąpienia antyrosyjskie miały [ponadto] w większym stopniu charakter ruchów społecznych o podłożu ekonomicznym” (s. 57). Dla części mieszkańców Gruzji nowy etap w dziejach ich ziem okazał się korzystny. „Rządy rosyjskie w Gruzji stworzyły lepsze niż dawniej warunki dla karier zawodowych i awansu masom szlacheckim. Grupa ta była według szacunków dosyć liczna i dlatego stanowiła pewne oparcie dla władzy umożliwiającej jej członkom kariery zawodowe. Podstawowe znaczenie dla tego procesu miało podjęte przez Rosję likwidowanie wielkiej własności, czemu towarzyszyło zwalnianie z zależności wasalnej drobnej szlachty. Została ona zrównana w prawach politycznych z grupą możno­ władców, uzyskując na zebraniach szlacheckich głos równy arystokratom. W efekcie dość szybko władzom rosyjskim udało się pozyskać większość szlachty gruzińskiej dla polityki prorosyjskiej” (tamże). Nie wszyscy mieszkańcy Gruzji skorzystali jednak ze zmian. Na wsi np. w ich wyniku dokonał się podział na „bogatych chłopów i wiejską biedotę” (s. 71). W książce szczegółowo ukazane zostały zmiany charakteru polityki Rosji wobec mieszkańców ziem gruzińskich – od „represji, deportacji, terroru i wymuszania posłuszeństwa przy użyciu siły” (s. 64) po „pozyskiwani[e] przez władze sympatii miejscowej ludności” (tamże), zwłaszcza młodzieży. Rosjanie wykorzystywali też po mistrzowsku wewnętrzne podziały polityczne i społeczne dla realizacji własnych celów. Prowadzili również działania „rozbijające integralność gruzińskiego terytorium i pogłębiające różnice między dzielnicami gruzińskimi” (s. 68). Część Gruzinów nie porzuciła nadziei na odzyskanie niepodległości, podejmując próby uniezależnienia się od Rosji. Pisząc o podejmowanych przez nich działaniach i wzroście aktywności społeczno-politycznej członków tej grupy, Autor posłużył się terminami: ‘organizacje narodnickie’, ‘ideologia narodnicka’ (s. 75). Być może terminologia ta jest przyjęta przez historyków, moim zdaniem jednak mamy tu do czynienia z niefortunną kalką językową. Do zainteresowania Polaków Kaukazem, w tym – Gruzją, przyczyniła się m.in. popularność mitu sarmackiego, który „miał uzasadniać wyjątkowe pochodzenie przodków Polaków i wynikającą z niego szczególną pozycję polityczną Polski” (s. 89). Odwoływali się do niego nierzadko przedstawiciele polskiej szlachty, mówiąc o sarmackim rodowodzie (tamże). „Dzisiaj wiemy – wyjaśnia A. Furier – że plemiona sarmackie nie zasiedlały gór kaukaskich, zajmując co najwyżej obszary jego północnego przedgórza. Nie wiedzieli o tym szlacheccy działacze polityczni, którzy stworzyli ideologię sarmatyzmu” (tamże). Jest ona, według mnie, znakomitym przykładem tzw. tradycji wynalezionej. Warto też wspomnieć o niej w pracach poświęconych tej problematyce. Mit sarmacki odegrał ważną rolę w polskich badaniach kaukaskich. Skłonił on np. Jana Potockiego do wyprawy na Kaukaz i poszukiwania siedziby Prasłowian. Owocem tej wyprawy jest relacja z podróży, będąca „pierwszym obszernym opisem Kaukazu Północnego w literaturze naukowej, który powstał jako wynik badań terenowych. Opublikowane wcześniej relacje były znacznie krótsze i miały charakter sprawozdań z podróży lub misji dyplomatycznych” (s. 92). Autor recenzowanej książki zaznacza, że Z pewnością nie wszyscy przedstawiciele polskiej szlachty reprezentowali takie stanowisko, należałoby więc, moim zdaniem, mówić o postawie dominującej w tej grupie. 1 �RECENZJE 195 „Potocki wyjechał na Kaukaz w celach badawczych2 i jego opracowanie miało charakter naukowy” (s. 92). Podkreśla również, że jego badania mają „ważne znaczenie dla rozwoju etnografii kaukaskiej” (s. 93). Wśród osób, które pozostawiły po sobie informacje na temat Gruzji, a nierzadko także innych obszarów Kaukazu, znajdują się przedstawiciele różnych grup, m. in. dyplomaci i misjonarze katoliccy3. Znaną postacią jest jezuita Tadeusz Jan Krusiński, autor opisów wierzeń i zwyczajów mieszkańców Gruzji, „prekursor badań etnograficznych w tym kraju” (s. 102). Nie krył on dystansu do wschodniego chrześcijaństwa, nie szczędził też krytycznych uwag jego wyznawcom, którym – jak pisał – nieobca jest wiara w zabobony i wróżby (tamże). Dużą grupę wśród Polaków, którzy znaleźli się w Gruzji, stanowią zesłańcy. Część z nich przybyła tam prawdopodobnie już po pierwszym rozbiorze Polski. „Pewniejsze informacje dotyczą żołnierzy wziętych do niewoli podczas Insurekcji Kościuszkowskiej oraz wcielonych do jednostek wysyłanych na Kaukaz” (s. 107). Autor wnikliwie charakteryzuje tę grupę, wskazując na jej wewnętrzne zróżnicowanie. Oprócz cech indywidualnych tworzących ją osób, decydował o nim m.in. okres przybycia na Kaukaz i powody, które się na to złożyły, pochodzenie społeczne i terytorialne, wykonywane zajęcie, wykształcenie, postawa wobec Rosjan. Wiedza o poszczególnych osobach i środowiskach, z którymi były związane w dużym stopniu zależy od stanu źródeł i dostępu do nich oraz rodzaju zawartych w nich informacji. Stosunkowo dobrze znane są np. losy Polaków odbywających służbę wojskową w Korpusie Kaukaskim, wielu z nich bowiem pozostawiło po sobie relacje pisemne (s. 116). O wielu osobach, grupach, środowis­ kach nie dowiemy się jednak niczego ze względu na brak jakichkolwiek źródeł na ich temat. Wśród Polaków, których los przywiódł do Gruzji wielu było artystów. Lista ich nazwisk i dzieł inspirowanych pobytem na Kaukazie jest długa. A. Furier przedstawia życiorysy wielu z nich, charakteryzuje środowiska, z jakich się wywodzili i w jakich przebywali z dala od rodzinnego domu. Stan wiedzy o przedstawicielach tej grupy zależy również od istniejących źródeł; „[...] potrafimy dokładnie przedstawić przebieg zesłania osób najbardziej znanych, które pozostawiły po sobie spuściznę literacką. Obok nich byli jednak ci mniej znani, którzy nie zdobyli rozgłosu dzięki aktywności literackiej lub naukowej. Takim zesłańcem był [...] [m.in.] Florian Zieliński, który pozostawił po sobie niewielką spuściznę” (s. 131). Nigdy zapewne się nie dowiemy, po ilu osobach, być może również obdarzonych talentem artystycznym, nie pozostał najdrobniejszy nawet ślad. Liczną grupę Polaków w Gruzji stanowiły osoby, które dostrzegły tu dla siebie szansę realizacji życiowych pasji, kariery zawodowej. Niektóre z nich włączyły się we wspieraną przez rosyjskie władze działalność naukową. W książce ukazane zostały losy wielu Polaków, nierzadko pełne niespodziewanych wydarzeń i zakrętów. Autor omawia przebytą przez nich drogę do Gruzji i pracy naukowej, trudności, jakie musieli pokonać. Wskazuje też na niezwykłą niekiedy łaskawość losu, jakiej doświadczyli. Wśród osób zasłużonych dla Gruzji najbardziej znany jest, jak sądzę, Józef Chodźko – znakomity geodeta, mający również swój udział w budowie „kościoła polskiego” w Tbilisi4 (w publikacjach rosyjs­ kich Chodźko przedstawiany jest jako wybitny geodeta rosyjski; s. 155, przyp. 108). „Na odbywającej się w Paryżu wystawie geograficznej5 Chodźko zaprezentował mapę Kaukazu wykreśloną na podstawie jego pomiarów. Mapa wzbudziła ogromne zainteresowanie i została nagrodzona złotym medalem” (s. 160). Jego życiorys jest przykładem losów człowieka, który potrafił połączyć „przynależność do patriotycznych organizacji w okresie studenckim z karierą zawodową w armii rosyjskiej w wieku dojrzałym. Stało się to bez zrywania związków z polskością. Do ostatnich lat życia Chodźko utrzymywał kontakty z polską kolonią w Tbilisi [...], wykorzystywał swoją pozycję, by pomóc zesłanym rodakom. Po zakończeniu kariery zawodowej odnowił kontakty z polskimi i emigracyjnymi ośrodkami naukowymi, przekazując im publikacje na temat Kaukazu” (s. 156). 2 Przypomnę, że decyzja o podjęciu ekspedycji na Kaukaz miała związek z wiarą w prawdziwość mitu sarmackiego. 3 Omawiając rozwój polskich misji na Kaukazie, A. Furier zaznacza, że „był [on] ściśle związany z aktualnym stanem stosunków politycznych pomiędzy Polską a Turcją i Persją” (s. 103). 4 Postaci tej A. Furier poświęcił oddzielną monografię, zatytułowaną Józef Chodźko 1800–1881. Polski badacz Kaukazu, Warszawa 2001. 5 Brak informacji kiedy zorganizowano wspomnianą wystawę. �196 RECENZJE Wielkie zasługi dla Gruzji ma też Hieronim Stebnicki – inżynier, budowniczy mostów, autor wielu pomiarów geodezyjnych. Geodetą był także Michał Gołembiowski – członek komisji, której zadaniem było wytyczenie przebiegu granicy rosyjsko-tureckiej po wojnie 1977–18786. W pracach tej komisji uczestniczył też m.in. Władysław Kałusowski, autor licznych fotografii Kaukazu. Polacy w Gruzji pracowali jako robotnicy, rzemieślnicy, nauczyciele, urzędnicy, przyrodnicy, artyści, przedsiębiorcy. Byli wśród nich cywile i wojskowi. Wielu z nich uczestniczyło np. w budowie obiektów wojskowych, dróg (Wojenna Droga Gruzińska), linii kolejowych (Kolej Zakaukaska). Liczni polscy inżynierowie i technicy brali udział w poszukiwaniu i wydobywaniu surowców naturalnych. Polacy byli cenionymi architektami, lekarzami, nauczycielami, artystami. Kreśląc portret poszczególnych środowisk i omawiając losy związanych z nimi jednostek, Autor ukazuje przykłady wielu karier zawodowych, zwraca jednak również uwagę, że nie wszystkim udało się zrealizować życiowe plany. Niepowodzeniem skończyły się np. „próby stworzenia trwałych powiązań polskiego przemysłu z gruzińskim zapleczem surowcowym” (s. 229–230). Na s. 229 czytamy, że „[...] ważne znaczenie miały [...] rozwijające się na terenie Gruzji polskie przedsiębiorstwa handlowe, oferujące swoje wyroby także Polakom. Niekiedy organizowano wyprzedaże, informując o nich w prasie. [Na przykład] Towarzystwo Manufaktur Żyrardowach Gille i Ditrich zapraszało w sobotę 20 marca 1910 r. na wyprzedaż resztek starej kolekcji, bo otrzymało właśnie nowe tkaniny i ubrania na sezon letni”. W książce podano nazwiska właścicieli wspomnianych Manufaktur jedynie w zapisie rosyjskojęzycznym – Gille i Ditrich; w oryginale brzmią one: Hielle [Karol Teodor] i Dittrich [Karol August]. Z przytoczonych przez Autora źródeł wynika, że kilku Polaków znalazło się w konflikcie z władzami Kolei Zakaukaskiej, co miało dla nich tragiczne następstwa. Część osób o polskim rodowodzie zagubiła się na obczyźnie. Świadczą o tym m.in. informacje podane przez księdza Józefa Ferdynanda Żyskara. W wydanej w 1909 roku książce, zatytułowanej Polacy w rozproszeniu, napisał on: „«[ł]atwość zarobku, a przytem tak okropnie tu rozpowszechnione pijaństwo i rozpusta, wabią do złego. Pewnie odczuwana tu samotność, tęsknota za krajem, pchają człowieka do szukania sposobów jej zaleczenia, do pijatyk i życia rozwiązłego. [...]»” (s. 269). Autor książki informuje, że „napływ aktywnych młodych pracowników do polskich przedsiębiorstw działających w Gruzji wpłynął na zwiększenie się liczby kontaktów z krajem. W związku z prowadzoną działalnością firmy utrzymywały stały kontakt z Polską, co umożliwiało ścisłe powiązanie organizowanych imprez z wydarzeniami w kraju”. Informacja odnosi się do przełomu XIX i XX wieku, tj. okresu, w którym Polska nie istniała jako odrębny kraj. Można jedynie mówić o ziemiach polskich znajdujących się pod zaborami. Dla zdecydowanej większości Polaków przebywających w Gruzji bardzo ważna była możliwość korzystania z posługi duszpasterskiej, kontakty z kościołem. Dzięki nim mogli nie tylko uczestniczyć w nabożeństwach i celebrować rodzime tradycje, ale też tworzyć rzeczywistą wspólnotę wyznaniową i narodową. Dążenie do stworzenia takiej wspólnoty jest zjawiskiem typowym dla wielu grup narodowościowych żyjących z dala od Macierzy, w przypadku Polaków w Gruzji wynikało ono jednak również m.in. z braku akceptacji ze strony katolików należących do innych Kościołów i grup etnicznych oraz zbyt dużych różnic między poszczególnymi wyznaniami chrześcijańskimi. W książce szczegółowo omówiona została organizacja życia religijnego w Gruzji oraz na innych obszarach Kaukazu, poczynając od działalności zakonników i kapelanów wojskowych po informacje na temat tworzenia i funkcjonowania struktur administracyjnych podległych Watykanowi. Z informacji podanych przez Autora wynika, że Polacy mieszkający na ziemiach gruzińskich, podobnie jak wielu ich rodaków rozsianych po świecie, pragnęli widzieć w Kościele Rzymskokatolickim „bastion polskości”. Miejsce, w którym żywy jest język polski, polskie tradycje, w którym – za pośrednictwem szkół parafialnych – można uczyć dzieci polszczyzny, pozostawać w kręgu polskiej kultury. W przypadku grupy, o której tak interesująco pisze A. Furier, realizacja wspomnianych pragnień nie była łatwa, przede wszystPodczas jednego z pobytów w Tbilisi Autorowi udało się odnaleźć krewnych Gołembiowskiego, „którzy udzielili wywiadu i przekazali kopie przechowywanych w domowym archiwum dokumentów dziadka” (s. 167). 6 �RECENZJE 197 kim ze względu na negatywny stosunek władz rosyjskich do Kościoła Rzymskokatolickiego, stwarzane przez nie trudności, mające powstrzymać budowę nowych świątyń, a także wobec niewielkiej liczby księży katolickich, którzy mogliby pracować w środowisku polskim. Polacy przebywający na Kaukazie korzystali początkowo z posługi duchownych innych rytów katolickich, jej zakres był jednak znacznie ograniczony. Duchowni nie znali polskiego, trzeba więc było korzystać z pośrednictwa tłumaczy. Obce im też były polskie tradycje. Wielu z nich zapewne, podobnie jak znaczna większość mieszkańców Kaukazu, nie odróżniało Polaków od Rosjan. Dla Polaków mieszkających w Tbilisi szczególne znaczenie miała budowa kościoła p.w. Świętych Piotra i Pawła. Wzniesiono go wbrew licznym przeszkodom ze strony władz, dzięki ogromnemu zaangażowaniu polskiej ludności (cywilów i wojskowych, których kościół ten połączył), jej ofiar­ności. W dostępnych Autorowi źródłach archiwalnych zachowały się nazwiska darczyńców (zapewne nie wszystkich) oraz informacje o wysokości przekazanych przez nich kwot. Nie udało się uniknąć konfliktów między parafianami a duchowieństwem. Parafianie, w zdecydowanej większości Polacy, byli zwolennikami narodowego charakteru Kościoła p.w. Świętych Piotra i Pawła, jego proboszcz natomiast, ks. Maksymilian Orłowski, realizował misję Kościoła uniwersalnego. Szczegółowo przedstawiony w książce konflikt przypomina obecne, częste na terenach postradzieckich, konflikty między wiernymi i księżmi, dotyczące przede wszystkim języka nabożeństw i zachowania znaczenia Kościoła Rzymskokatolickiego jako „bastionu polskości”. Nierzadkie są tu również konflikty podobne do opisanego przez A. Furiera, a spowodowanego decyzją biskupa tyraspolskiego, który powołał na stanowisko proboszcza wspomnianej świątyni duchownego nie będącego Polakiem. Wiele miejsca poświęcił Autor działalności polskich organizacji społecznych i kulturalnych, zwłaszcza Towarzystwu Dobroczynności, oraz Domów Polskich w Tbilisi i Batumi. W książce znalazły się również informacje o działalności Polaków w organizacjach politycznych, a także o patriotycznych postawach wielu z nich po wybuchu I wojny światowej. Liczne osoby np. odpowiedziały na apele Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny, niosąc wszechstronne wsparcie jeńcom i uchodźcom. W wyniku rewolucji 1917 roku i I wojny światowej wielu Polaków zostało zmuszonych do opuszczenia ziem gruzińskich. Mogłoby się wydawać, że wyjazd do Polski był dla nich czymś radosnym, spełnieniem marzeń. Autor jednak słusznie zauważa, że było to najczęściej doświadczenie dramatyczne, łączyło się bowiem z koniecznością porzucenia miejsca zamieszkania, z którym Polacy czuli się związani zawodowo, rodzinnie, emocjonalnie, pozostawienia na zawsze dorobku całego życia. W książce doskonale ukazano zależność sytuacji Polaków w Gruzji i stosunków polsko-gruzińskich od charakteru relacji polsko-rosyjskich, zmian w radzieckiej polityce narodowościowej, a po 1991 roku – od sposobów postrzegania kwestii narodowych przez władze Gruzji7. Wspomniane relacje nie pozostawały bez wpływu m.in. na działalność naukową polskich badaczy Kaukazu w różnych okresach. Były wśród nich np. osoby związane z warszawskim Instytutem Wschodnim oraz niektórzy pracownicy placówek dyplomatycznych prowadzący badania naukowe. W książce zamieszczono m.in. niezmiernie ciekawe informacje o ekspedycjach na Kaukaz, przede wszystkim o charakterze przyrodniczym i geograficznym, organizowanych w okresie międzywojennym, do 1935 roku8. Jak wiadomo, rok 1936 przyniósł radykalną zmianę polityki narodowościowej ZSRR. Jej skutki odczuli także Polacy mieszkający na terenach Gruzji. W kolejnych latach grupa ta podzieliła wojenne losy tysięcy osób polskiego pochodzenia na terenach ZSRR i tych, które – przede wszystkim ze względów rodzinnych – pozostały tam po wojnie. Omawiana książka jest efektem niezwykle wnikliwych, żmudnych badań, prowadzonych przez A. Furiera od prawie dwudziestu lat. Autor wykorzystał liczne źródła, zachowane m.in. w archiwach W tytule rozdziału dotyczącego najnowszej historii Gruzji jest mowa o Polakach i ich potomkach w tym kraju w XX stuleciu, Autor wykracza jednak poza tę cezurę, informując również o sytuacji tej grupy w pierwszych latach obecnego wieku. 8 Autor podkreśla, że w przeciwieństwie do wcześniejszych okresów, w których koncentrowano się głównie na badaniach nad historią i kulturą Gruzji, w latach międzywojnia badaczy interesowały najczęściej różnorodne zjawiska współczesne (s. 377). 7 �198 RECENZJE polskich, gruzińskich, rosyjskich i azerskich, tworząc dzieło obfitujące w informacje, często unikatowe, publikowane po raz pierwszy, znakomicie napisane, wydatnie uzupełniające wiedzę o losach Polaków w Gruzji, czy – szerzej – na Kaukazie, porządkujące i syntetyzujące dane o ich dziejach oraz wkładzie w rozwój gospodarczy i kulturalny tych terenów. Za szczególnie cenne uważam ukazanie wewnętrznego zróżnicowania grupy, której poświęcona jest omawiana książka, przedstawienie wielości ludzkich losów, motywów kierujących poszczególnymi osobami, zależności podejmowanych przez nie działań od określonej sytuacji historyczno-politycznej, a także zawodowej, rodzinnej, osobistej. Stosunkowo niewiele miejsca poświęcono w książce losom Polaków w Gruzińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej oraz ich sytuacji po rozpadzie ZSRR i powstaniu Republiki Gruzińskiej. Mam nadzieję, że te okresy w dziejach Gruzji i tamtejszej Polonii zostaną przedstawione przez A. Furiera w kolejnej publikacji. Iwona Kabzińska Lila Abu-Lughod, Veiled sentiments. Honor and poetry in a Bedouin society, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London 1999 (II wydanie), ss. 356 Książka Veiled Sentiments to nie tylko monografia etnograficzna, oparta na badaniach terenowych, to przede wszystkim wyjątkowo poruszająca i piękna proza. Autorka, profesor antropologii na Uniwersytecie Columbia, przedstawia w niej wyniki badań, które prowadziła u początku swojej akademickiej kariery, w latach 1978–1980, w społeczności Beduinów Awlad’Ali, osiadłych wzdłuż egipskiego wybrzeża Morza Śródziemnego, na zachód od Aleksandrii. Już pierwsze strony tekstu chwytają za serce, przedstawiając postać młodej badaczki wprowadzanej w beduińską społeczność przez ... ojca, który postanowił córce towarzyszyć w tych pierwszych spotkaniach, niejednokrotnie decydujących o sukcesie badań. Lila Abu-Lughod, w przedmowie napisanej ponad dziesięć lat po ukazaniu się pierwszej edycji książki, podkreśla przenikliwość ojca, który wiedział to, czego ona wówczas nie rozumiała, że wprowadzenie jej w społeczność jako kobiety, „za którą stoją mężczyźni” podzielający podobne zasady honoru, zasadniczo zmieni stosunek Beduinów i umożliwi jej funkcjonowanie w badanej społeczności na zupełnie innych zasadach. W efekcie autorka, samodzielna badaczka, wykształcona na znanych amerykańskich uczelniach, dla swoich beduińskich rozmówców była przede wszystkim córką palestyńskiego Araba, mającą krewnych w Jordanii. Krótka charakterystyka przedstawiająca Awlad’Ali jako społeczność osiadłą, zajmującą się głównie hodowlą owiec, poprzedza główny nurt rozważań dotyczący dyskursu moralnego. Dyskurs wyrażający lokalny system wartości, stanowiący kod ideowy tej kultury (autorka używa słowa ideology) jest zognis­ kowany wokół wartości takich jak honor i niezależność, uzupełnionych przez skromność i szacunek dla starszych. Ten system moralny, wymagający od jednostki niesłychanego opanowania naturalnej spontaniczności, wykorzenienia dziecięcej emocjonalności, wrażliwości i „miękkości”, od dawna kształtował ujawniany obcym wizerunek twardych i honorowych ludzi pustyni Etnograf, długi czas przebywający pośród badanej społeczności, obserwujący ją od wewnątrz spostrzega, że kultura ta ma także inne oblicze. Oficjalny kod moralny jest uzupełniony akceptowanymi kulturowo formami wyrażania uczuć, które w nim się nie mieszczą. Uczucia bólu, rozpaczy a także zachwytu i miłości są ujawniane w poezji. Poezji recytowanej w szczególnych, kulturowo przyjętych, sytuacjach. Poezji ubierającej uczucia w konwencjonalną formę słów, nieco przypominającą japońskie haiku. Niezwykle syntetyczne, ujmujące prostotą i ogromną kondensacją uczuć, krótkie formy liryczne są do głębi poruszające. Pojawiają się znienacka pośród surowego dyskursu beduińskich konwenansów i robią ogromne wrażenie, ujawniając skrywane uczucia o ogromnym potencjale emocjonalnym. Lila Abu-Lughod powróciła do społeczności Awlad’Ali w latach 1986–1987, aby kontynuować prace badawcze. Efektem tych badań była kolejna książka Writing women’s worlds. Beduin stories (1993). Autorka w przedmowie do drugiego wydania Veiled Sentiments (1999) podkreśla, że tę następną pracę pisała „przeciw kulturze” (against culture), jeśli poprzez kulturę rozumieć uproszczone generalizacje �RECENZJE 199 i typizacje, składające się na wizerunek spłycający i tworzący dystans. Badacz piszący „przeciw kul­ turze” to badacz, który w warunkach „zażyłości kulturowej” (Herzfeld) zagląda pod ową maskę, opisując skrywane aspekty kultury. Komentarzem do Veiled sentiments jest artykuł „The romace of resistance”, opublikowany w American Ethnologist w 1990 roku. Lila Abu-Lughod rozważa w nim strategie oporu stosowane przez beduińskie kobiety przeciw męskiej dominacji. Opozycja opór – dominacja będąca przeciwstawieniem fundamentalnym dla nauk społecznych oraz antropologii politycznej lat 1970–1980., zderzona z etnograficzną praktyką okazała się zbyt „sztywna” i upraszczająca. Stosujący ją badacze, mieli tendencję do romantycznego uwznioślania kulturowo-społecznych form oporu, opierając się na założeniu, że opór jest czymś zewnętrznym, nie należącym do systemu władzy. Tymczasem, jak pokazuje Abu-Lughod, stosowane przez beduińskie kobiety strategie oporu wobec męskiej dominacji, paradoksalnie potwierdzają jego obowiązywanie i podtrzymują jego trwanie. Są realizowane wewnątrz systemu dominacji, a nie poza nim. Prowadzona przez nią dekonstrukcja opozycji opór – dominacja nie ogranicza się do pokazania, że oba elementy tej diady są wzajemnie uwikłane. Autorka postuluje, aby strategie oporu uznać za narządzie diagnostyczne – opisując je można więcej powiedzieć o kodzie dominującym, niż opisując formy władzy. Swego rodzaju epilogiem rozważań o dominacji i oporze są spostrzeżenia Lili Abu-Lughod dotyczące zmian zachodzących w beduińskich społecznościach pod wpływem przenikania miejskich wzorów życia i konsumpcji, zmian gospodarczych, społecznych i kulturowych. Opis tych zmian, widzianych z perspektywy jednostki, ukazuje przemijanie dawnych i tworzenie się nowych relacji dominacji. Podkreślając dynamiczną zmienność, zarówno form dominacji jak i strategii oporu, autorka przestrzega przed redukcjonistycznymi teoriami władzy sprowadzającymi ją do prostych opozycji. Lektura Veiled sentiments nie tylko zachwyca niezwykle poetyckim opisem społeczności Beduinów. Niesie także istotne przesłanie, rodzaj przestrogi dla socjologów, politologów i filozofów często posługujących się w swoich generalizujących teoriach powierzchownymi wizerunkami innych kultur. Przeciwstawia im prace etnograficzne, znacznie bliższe codziennego życia i konkretnych ludzi. Ludzi mających umysły i serca, na różne sposoby wyrażających swoje myśli i uczucia. Myśli i uczucia zmienne, domagające się wciąż nowych form wyrazu. Opisu tak wnikliwego, chwytającego dynamikę kultury dostarczyć mogą tylko prace i badania etnograficzne, erodujące uproszczone opozycje, do których badacze społeczni bywają bardzo przywiązani. Anna Malewska-Szałygin Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, pod redakcją Magdaleny Zowczak, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010, ss. 744 Gdzieś w karpackim przysiółku, tuż przy polskiej granicy, ukraińscy chłopcy podkradają się do słupka granicznego, by położyć na nim papierosy i wódkę. Po jakimś czasie równie ostrożnie wracają po pieniądze zostawione przez niewidzialnego odbiorcę z Polski. Niczym w dawnych opisach egzotycznych kultur, wymiana darów służy oswajaniu obcego. W tym czasie „na Medyce” stłoczone „w leju” Mrówki dają wyraz swojej frustracji: „Tyle lat po wojnie, a tu kurwa front”. I choć rzecz się dzieje na granicy, „linia frontu” nie rozdziela sąsiednich państw czy narodów. Terytorium sporne to samo przejście graniczne, miejsce codziennej „walki” Mrówek i celników. Taka jest natura granic, ścierają się na nich różne dyskursy, załamują taksonomie, wyraziście uwidacznia się napięcie między decyzjami odległego centrum, a praktykami przygranicznych peryferii. To tylko nieliczne z wielu obrazów i refleksji, jakie na długo pozostawia w wyobraźni czytającego i do jakich skłania, lektura książki Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo pod redakcją Magdaleny Zowczak. Książka jest efektem badań realizowanych w latach 2006–2009 w ramach grantu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: Ukraina – pamięć, tożsamość, podmiotowość. W tym międzynarodowym projekcie uczestniczyli pracownicy i studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz pracownicy lwowskiego Instytutu Narodoznawstwa. Badania w kilku �200 RECENZJE zespołach prowadzone były na terenie pogranicza polsko-ukraińskiego. W książce zamieszczono artykuły powstałe na podstawie tych badań oraz kilka dodatkowych tekstów prezentowanych na podsumowującej projekt konferencji „Antropologia pogranicza. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo”, która odbyła się w lutym 2009 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Składający się ze wstępu i pięciu części tematycznych tom jest dwujęzyczny, artykuły ukraińskich uczestników projektu badań zamieszczono w oryginalnych wersjach językowych. Książkę otwiera tekst redaktorki i jednocześnie kierowniczki projektu Ukraina – pamięć, tożsamość, podmiotowość – Magdaleny Zowczak. W artykule Antropologia pogranicza. Projekt i realizacja badań, autorka określa przedmiot badań: „wspólnoty lokalne pogranicza wobec polityki społecznej państwa narodowego i jego instytucji władzy” (s. 13) oraz wskazuje ich „skromny, typowo etnograficzny” (s. 14) cel, jakim ma być opisanie codzienności owego pogranicza oraz różnych aspektów wiedzy potocznej związanych między innymi z aktualnymi strategiami przetrwania czy też z lokalną historią. Autorka wskazuje na inspiracje Antropologią Michaela Herzfelda, jego rozważania na temat granic oraz stref (i przejść) granicznych jako miejsc krzyżowania się różnych kategorii i systemów klasyfikacyjnych (ale też inne, jak choćby te dotyczące lokalnych teodycei) stały się ważnym punktem odniesienia dla koncepcji projektu. Tak pomyślane badania zespół pod kierunkiem Magdaleny Zowczak realizował w okresie istotnych przemian w wewnętrznej sytuacji Ukrainy, ale też w zasadach ruchu granicznego czy polsko-ukraińskich relacjach. Początki projektu sięgają czasów swoistego ożywienia społeczno-politycznego na Ukrainie po „pomarańczowej rewolucji”, z czym związane było podobne ożywienie w stosunkach polsko-ukraińskich. W trakcie trwania badań, sytuacja uległa dość gruntownej zmianie wynikającej z jednej strony z kierunku przemian politycznych na Ukrainie, z drugiej zaś z wejścia Polski do strefy Schengen i związanego z tym uszczelnienia granicy z Ukrainą, co szczególnie silnie odbiło się na sytuacji przygranicznych społeczności. Jednocześnie po obydwu stronach granicy trwały dyskusje dotyczące szczególnie bolesnych kart wspólnej historii. Autorka podkreśla, że wszystkie te procesy (a także takie inicjatywy, jak wprowadzenie Karty Polaka) stanowiły ważny kontekst badań, określający w znacznym stopniu zakres problematyki podejmowanej przez poszczególnych uczestników projektu. We wstępnej części książki znalazły się jeszcze trzy artykuły. W pierwszym z nich Grzegorz Babiński, prekursor badań pogranicza polsko-ukraińskiego, zastanawia się nad kierunkami przemian obserwowanych w tym obszarze od czasu jego własnych, prowadzonych przed kilkunastu laty badań. Włodzimierz Mędrzecki, w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku, pokazuje różne strategie narracyjne przyjmowane przez uczestników seminariów, poświęconych omówieniu rozmaitych aspektów stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918–1947. Obok dominującej „strategii pragmatycznej”, nastawionej na kompromis i dążącej do wypracowania wspólnej wizji wydarzeń, ścierały się podczas spotkań historyków dwie inne strategie: „wyższości moralnej”, skupiona na rozpatrywaniu krzywd oraz „krytyczna”, uznająca udział poszczególnych stron w tragicznych wydarzeniach. Ostatni tekst w tej części, autorstwa Romana Czmełyka (Pograniczczja – ziemlja ljubwi ta rozbratu), przypomina o trudnych momentach w polsko-ukraińskich relacjach ostatnich dwudziestu lat – konflikcie wokół katedry w Przemyślu i kontrowersjach związanych z cmentarzem Orląt we Lwowie. Autor podkreśla potrzebę zmiany stosunku do historycznych pamiątek i uznania ich za wspólne dziedzictwo kulturowe pogranicza, jednak, jak sam zauważa, dotychczas ani polskie ani ukraińskie społeczeństwo nie uświadomiło sobie w pełni takiej potrzeby. Kolejne zamieszczone w książce artykuły zostały zgrupowane w pięciu częściach. Pierwszą, zatytułowaną „Konstruowanie granicy” otwiera tekst Romana Czmełyka i Lecha Mroza Pamięć przedzielona rzeką. Autorzy przedstawiają relację z badań, które objęły miejscowości leżące bezpośrednio przy granicy, po jej ukraińskiej stronie, na południe od przejścia Krościenko-Smolnica. Podstawowa kwestia podejmowana w badaniach – tożsamość narodowa i kształtujące ją czynniki, została pokazana na tle przemian związanych z powstawaniem i funkcjonowaniem granicy. Przesiedlenia ludności, działalność partyzantki UPA1 oraz późniejsze funkcjonowanie granicznej sistiemy, w różny sposób wpływały na życie mieszkańców, a dziś stanowią ważny element lokalnej pamięci. Autorzy podkreślają jednoznacz1 Ukraińska Powstańcza Armia. �RECENZJE 201 nie ukraińską tożsamość mieszkańców badanego obszaru, zaznaczając jednocześnie, że nie oznacza to jednorodności, żywe są choćby podziały na tutejszych i przybyłych w wyniku przesiedleń. Tę lokalną perspektywę, doskonale ukazującą jak w cieniu fizycznie istniejącej granicy międzypaństwowej wytwarzane są społecznie granice etniczne, przekraczają dwaj kolejni autorzy. Józef Markiewicz w tekście Retoryka granicy rozpatruje granicę międzypaństwową jako biurokratyczną instytucję powiązaną z centrami władzy, która jednocześnie jest przestrzenią kulturotwórczą. Stąd dwie prezentowane w artykule perspektywy: perspektywa państwa, gdzie ważne jest przyjrzenie się znaczeniom, jakie nadają granicy centra władzy oraz perspektywa migranta, która pozwala dostrzec szerokie „spektrum działań, inicjatyw i kulturowych konstrukcji” (s. 97) generowanych przez fakt istnienia granicy międzypaństwowej. Ignacy Jóźwiak podkreśla kulturowe aspekty istnienia granic politycznych. W artykule Europa Wschodnia, Ukraina i orientalno-okcydentalne przeciąganie liny przygląda się zachodnim granicom Ukrainy, będącym jednocześnie granicą Unii Europejskiej oraz dyskusjom dotyczącym podziału „Wschód-Zachód”. O tym, w jaki sposób te kulturowe kategorie funkcjonują w potocznym doświadczeniu traktuje tekst Anny Kulikowskiej Współczesne Eldorado? Wschód i Zachód w narracjach migrantów z Bełza i okolic. Część poświęconą konstruowaniu granicy zamyka artykuł Anny Fiń. Jest to pierwszy z kilku zamieszczonych w tomie tekstów, które nie są bezpośrednio związane z objętym badaniami obszarem polsko-ukraińskiego pogranicza. Autorka zajmuje się analizą przestrzenno-demograficznych relacji pomiędzy polską i ukraińską diasporą w USA. Skupiając się na przykładzie Nowego Jorku zastanawia się, między innymi, w jaki sposób relacje pomiędzy zamieszkującą tam polską i ukraińską grupą etniczną wyznaczane są przez dziedzictwo dawnego sąsiedztwa na pograniczu, poszukując tym samym odpowiedzi na tytułowe pytanie: Czy pogranicze przeniesione? Druga część tomu zatytułowana „Ekonomie i ‘glokalizacje’ ” poświęcona jest różnym strategiom ekonomicznym jakie stosują mieszkańcy pogranicza wobec zmiennej sytuacji na samej granicy, ale też i szerszych transformacji gospodarczych. Jedną z nich jest migracja zarobkowa. Kryzys ekonomiczny na Ukrainie i związana z tym wysoka stopa bezrobocia zmuszają miliony Ukraińców do wyjazdów. Migracjom zarobkowym kobiet przygląda się Józef Markiewicz. W artykule Kobieca migracja zarobkowa do Europy Zachodniej na tle ukraińskiego dyskursu tożsamości pokazuje społeczny i medialny wizerunek ukraińskich kobiet podejmujących pracę na terenie Unii Europejskiej. Ich niejednoznaczne postrzeganie wiąże między innymi z utrwalonymi w kulturze ukraińskiej stereotypami kobiety jako matki i opiekunki, wpisanymi jednocześnie bardzo silnie do sfery symboliki i mitologii narodowej. Z ambiwalentną oceną migracji zarobkowej spotykała się także Aleksandra Jelonek badająca wpływ wyjazdów na sytuację bojkowskich rodzin. Autorka wskazuje na podstawowy dylemat wpisany w zjawisko migracji zarobkowej – zarobitky, mające służyć rodzinie poprzez zapewnienie jej środków do życia, jednocześnie ją niszczą, bowiem wiążą się nieodmiennie z długotrwałą nieobecnością bliskich, często rodziców. Ciekawy kontekst porównawczy dla powyższych rozważań wprowadza kolejny artykuł niezwiązany z terenem polsko-ukraińskiego pogranicza: Pojęcie granicy i jej przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pečalba) w Macedonii, w którym Karolina Bielenin-Lenczowska pokazuje, między innymi, wpływ kulturowych tradycji na charakter praktyk związanych z podejmowaniem pracy za granicą – na pečalbe wyruszali do niedawna wyłącznie mężczyźni, a okres tych wyjazdów (od dnia św. Jerzego do dnia św. Dymitra) nawiązywał do kalendarza pasterskiego. W omawianej części książki wyraźnie dominuje tematyka drobnego handlu przygranicznego i przemytu. Wprowadza do niej artykuł Jakuba Gołębiowskiego Drobny handel wahadłowy na pograniczu polsko-ukraińskim w ujęciu antropologicznym. Autor przybliża tytułowe zjawisko określając jego przyczyny, opisuje charakterystyczne dla niego praktyki i wskazuje na tendencje przemian w ciągu ostatnich dwóch dekad. Uszczegółowienie problematyki zarysowanej przez Gołębiowskiego zawiera wyróżniający się w tej części artykuł „Granica jest po to, żeby chodzić” – krajobraz kulturowy Mrówek z Medyki. Marta Byrska-Szklarczyk skupiła się w nim na głównych aktorach przygranicznego handlu, tzw. Mrówkach. Tytułowy „krajobraz kulturowy” autorka rozumie jako miejsce (w znaczeniu społecznym) tworzone przez praktykowanie mowy i działania. Wartością artykułu jest niezwykle sugestywne przedstawienie owych działań i mowy Mrówek – dzięki nasyceniu tekstu charakterystycznym dla nich słownictwem. W ten sposób autorce udało się nie tylko odtworzyć specyficzny „języka leja” („lej” to terminal przejścia �202 RECENZJE pieszego), ale też pokazać odrębny kontekst praktykowania mowy w ramach wspólnoty komunikacyjnej jaką tworzą Mrówki z Medyki. Dopełnieniem opisu zjawiska drobnego handlu wahadłowego na granicy polsko-ukraińskiej są dwa kolejne teksty. Karolina Jagnyziak, w artykule Wspólnota interesów czy rodzinny interes? Wpływ handlu przygranicznego na relacje rodzinne, pokazuje w jaki sposób handel przygraniczny angażuje całe rodziny, dostarczając im środków utrzymania ale też wpływając na wewnątrzrodzinne stosunki. Będąc w tym regionie jednym z ważniejszych źródeł utrzymania, proceder ten przyciąga także ludzi młodych. O ich podejściu do przemytu i o tym, jak kształtować to może ich przyszłe postawy traktuje artykuł Anny Chlebickiej. Podobnie jak w bloku tekstów dotyczących migracji zarobkowych, także w przypadku handlu przygranicznego, włączono do tomu artykuł pokazujący występowanie zjawiska poza obszarem badanego pogranicza polsko-ukraińskiego. Tekst Weroniki Plińskiej Turystyka handlowa na południowym Podlasiu – perspektywa emic powstał na podstawie badań w Białej Podlaskiej i okolicach (pogranicze polsko-białoruskie) i choć to teren bliski i geograficznie i kulturowo, artykuł pokazuje nieco inne oblicze zarówno samego zjawiska (np. „niewidoczność” przemytników), jak i relacji w terenie (trudności z realizacją tematu badań, mogące w tym przypadku wynikać z zakorzenienia autorki w badanym środowisku). Trzy ostatnie artykuły w tej części książki odchodzą od problematyki handlu przygranicznego i przemytu. Pojawia się ona jeszcze w tekście Edyty Wąsowskiej, jednak handel przygraniczny nie jest tam zagadnieniem centralnym, ale jedną z wielu strategii przystosowywania się mieszkańców pogranicza do przemian polityczno-prawnych ostatniego półwiecza. Autorka na przykładzie wsi Stariawa pokazuje przemiany tych strategii, zwracając uwagę na dynamizm procesów zachodzących na pograniczu oraz na to, w jak namacalny sposób peryferyjne społeczności doświadczają „procesów dziejowych” wynikających z przemian w odległych centrach politycznych. Szczególne oblicze zdolności adaptacji przedstawia Barbara Dziwani. W artykule Co mieszkańcy Boryni wynieśli z lokalnej piekarni? pokazuje nie tylko, w jaki sposób mieszkańcy wsi czerpali w czasach komunistycznych dodatkowe zyski z funkcjonowania w ich miejscowości piekarni, ale też zwraca uwagę na wpływ ukształtowanych wówczas przyzwyczajeń i postaw na dzisiejsze sposoby przystosowania się do przemian gospodarczych. W ostatnim w tej części artykule Joanna Kusy przedstawia postawy wobec żebractwa na przykładzie badań w wybranych miejs­ cowościach zachodniej Ukrainy. Trzecią część książki „Pamięć i trauma w strefie konfliktu” otwiera artykuł Oksany Kuźmenko Golos pamjati abo ukrainskij folklor stresowych sytuacij jak identifikacyjnyj marker. Autorka analizuje teksty folkloru ukraińskiego opisujące doświadczenia przesiedleń lat 1940. Zebrane przez nią wiersze, pieśni-kroniki i narracje prozatorskie zawierają charakterystyczne motywy, obrazy wysiedlonych wsi, niszczonych cerkwi i palonych domów, zestawiane z obrazami „dalekiej obczyzny” czy charakterystycznymi figurami opisu wroga. Tak komponowane motywy tekstów folkloru nawiązują do opozycji swój-obcy, a w warunkach pogranicza stanowią ważny wskaźnik tożsamości ukraińskich mieszkańców. Do relacji dotyczącej tragicznych wydarzeń lat 1940. sięga również Tadeusz Baraniuk. W artykule Symboliczne obrazy lat wojny. Narracje z pogranicza analizuje ustną autobiografię mieszkanki Libuchory, świadka śmierci jednego z lokalnych dowódców UPA. Autor wskazuje na obecne w jej narracji symboliczne figury i metafory, a przede wszystkim pokazuje postępujący proces mitologizacji obydwu postaci, zarówno dowódcy, jak i pomagającej mu w ostatnich chwilach życia kobiety, czego charakterystycznym przejawem jest zmiana ich imion na takie, które niosą ze sobą symboliczne znaczenia. Kolejny ukraińskojęzyczny tekst w tej części dotyczy roli matki w zachowaniu tradycji narodowych w mieszanych małżeństwach pogranicza. Oksana Kuźmenko przedstawia materiał zebrany w okolicach Ustrzyk Dolnych, pokazując jak przywiązanie do takich ważnych wyznaczników tożsamości narodowej, jak język (także język modlitwy) oraz religia (wraz z kalendarzem świąt) jest warunkowane zaangażowaniem matek, w tym przypadku ukraińskich kobiet z mieszanych małżeństw, w wychowanie młodego pokolenia. Ciekawym dopełnieniem problematyki ścierania się politycznych i kulturowych wpływów w tytułowej „strefie konfliktu” jest artykuł Mykoły Mozdyra. Autor podkreśla z jednej strony polskie (i szersze, zachodnie) wpływy na ukraińską ludową rzeźbę sakralną, z drugiej zaś zwraca uwagę na negatywny stosunek do niej rosyjskich władz świeckich i religijnych oraz późniejszej władzy radzieckiej. Z kolei meandrom polskiej (choć i ukraińskiej) pamięci poświęcony jest esej Zuzanny Konarskiej Rudyment pamięci – rzecz o dawnym Stanisławowie. Autorka �RECENZJE 203 przywołuje w nim fenomen tego kresowego miasta, którego pamięć trwa w licznych wspomnieniach i literackich nawiązaniach, mimo oficjalnego „niebytu” (w 1962 roku zmieniono nazwę miasta na Iwano-Frankowsk). Kolejny artykuł, Różne wizje przeszłości w skonfliktowanej społeczności Matkowa, pozwala zrozumieć jak duże znaczenie może mieć pamięć przeszłości dla kształtowania się w lokalnym wymiarze tożsamości i stosunków międzygrupowych. Jan Pikula przedstawia podziały w matkowskiej społecz­ności (szlachta/chłopi, miejscowi/przyjezdni, grekokatolicy/prawosławni), które wzmacniane przez pamięć przeszłości i traumę przesiedleń prowadzić mogą do konfliktu. Na relacje w obrębie lokalnych wspólnot na Bojkowszczyźnie wpływać też może zaangażowanie ich członków w działania poprzedniego systemu. Aleksandra Pawlik w artykule Czerwona gwiazda, biała soroczka – rzecz o bojkowskich komunistach pisze o negatywnym stosunku do partyjnych i o tym, w jaki sposób dawna działalność wpływa na ich obecny status społeczny. Trzy ostatnie artykuły w tej części dotyczą bieszczadzkiego pogranicza i skoncentrowane są wokół zagadnienia pamięci. Benedykt Sowa przedstawia swoje badania wśród powojennych osadników w miejscowości Muczne. Choć przybyli do doliny Sanu z różnych stron Polski, autor zauważa wśród mieszkańców wyraźne poczucie tożsamości lokalnej, a jednym z czynników ją kształtujących jest według niego pamięć przeszłości regionu formowana przez różne lokalne instytucje. Antoni Woźnica relacjonuje z kolei badania z Krościenka i Stariawy, zwracając uwagę na niejednorodność zamieszkujących tam społeczności (miejscowi, przesiedleni, osadnicy, Polacy, Ukraińcy) z czym wiążą się odmienne oceny przeszłości. Zamyka tę część książki artykuł Pauliny Kobzy oparty na badaniach w Krościenku i okolicach, dotyczący roli milczenia w pamięci o historii mieszkańców pogranicza. W czwartej części książki zatytułowanej „Wiedza potoczna i folklor na pograniczu” dominują teksty ukraińskie. Nadija Pastuch omawia specyfikę tradycji folklorystycznej na pograniczach, koncentrując się na stanie jej zachowania, sposobach wykonywania oraz popularnych tematach. Na tych trzech poziomach autorka analizuje materiał z pogranicza ukraińsko-polskiego, ukraińsko-białoruskiego i ukraińsko-mołdawskiego. Ciekawą tematykę podejmuje Jewhen Łunio, prezentujący w swoim artykule funkcjonowanie polskiej satyry antyradzieckiej w ukraińskim folklorze na pograniczu. Polsko-ukraińskim wpływom w tradycji folklorystycznej poświęcony jest także tekst Olgi Charczyszyn, która zajmuje się miejskim folklorem Lwowa. Ostatni ukraińskojęzyczny artykuł w tej części wychodzi poza ścisłe ramy poszukiwań folklorystycznych. Lesia Horoszko przedstawia swoje badania dotyczące obrzędowości rodzinnej w okolicach Starego Samboru. Autorka zwraca uwagę na wpływ przesiedleń z lat 1940. na stopień zachowania obrzędowości, w obrębie której interesuje ją w głównej mierze magiczne wykorzystanie wody. Drugi blok tekstów w tej części, tym razem polskojęzycznych, otwiera artykuł Ewy Roller dotyczący, utrwa­ lonego w wiedzy potocznej, wizerunku żebraka na Bojkowszczyźnie. Autorka zwraca uwagę na sakralizowanie postaci żebraka, który w tradycji ludowej był związany z jednej strony z Bogiem, z drugiej zaś ze światem zmarłych. Dwa ostatnie teksty tej części książki w różny sposób odzwierciedlają przenikanie się treści wywodzących się z tytułowej wiedzy potocznej i kultury popularnej. Widoczne jest to w badaniach Magdaleny Zatorskiej, która zajmowała się konceptualizacjami pojęcia energii na gruncie medycyny komplementarnej we Lwowie i okolicach. W kulturę popularną wpisuje się także polityczny wizerunek kreowany przez Julię Tymoszenko – bohaterkę mitu politycznego, który przedstawiła w swoim artykule Magdalena Zadróżna. Ostatnia, piąta część ksiązki nosi tytuł „Konstruowanie tożsamości i praktyki pogranicza”. W bardzo ciekawy sposób wpisuje się w tak zakreśloną tematykę artykuł Olgi Linkiewicz Wizerunek obcego a rzeczywistość społeczna pogranicza w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym. Autorka, w oparciu o materiały terenowe oraz publikowane wspomnienia i archiwalia, skrupulatnie odtwarza świat granic społecznych i różnych poziomów identyfikacji, charakterystycznych dla ówczesnych społeczności wiejskich galicyjskiego pogranicza. Znaczenie wielu, nie tylko etnicznych, kryteriów odrębności i to jakie nadawano im znaczenia, wyraźnie wskazuje na niemożność opisania ówczesnej sytuacji w kategoriach nowoczesnej świadomości narodowej. Swoistym dopełnieniem tego historycznego obrazu jest bardzo aktualny problem recepcji Karty Polaka, podjęty w badaniach Ewy Pietraszek. Ten szczególny dokument, o wielkim znaczeniu symbolicznym, jak i znacznym potencjale czysto pragmatycznego wykorzystania, jest w różny sposób traktowany przez Polaków z Samborszczyzny, na co istotny wpływ ma doświadczenie pokoleniowe. Dwa kolejne teksty koncentrują się na kwestiach związanych z religią. Dorota �204 RECENZJE Bylicka pisze o znaczeniu kultu Matki Boskiej Chełmskiej, który za sprawą pogmatwanych losów jej ikony, żywy jest dziś w Chełmie i w Łucku, przy czym zarówno wśród katolików, jak i prawosławnych. Michał Demski pokazuje, jak w sytuacji funkcjonowania w lokalnej społeczności różnych wyznań, religia staje się ważnym elementem kształtowania tożsamości mieszkańców. Pozostałe teksty w różny sposób nawiązują do, sygnalizowanej w tytule tej części, problematyki praktyk pogranicza, związanych przede wszystkim z relacjami w obrębie wspólnot lokalnych. Kaja Kojder-Demska pisze o tym, jak są w nich postrzegane niepełnosprawne dzieci, a Joanna Pietruszka wskazuje na różne strategie uczestnictwa w ich życiu przyjezdnych. Katarzyna Chrapka zastanawia się nad tym, czy mieszkańcy Krościenka tworzą lokalną wspólnotę. Z kolei Mirosława Wróblewska porównuje zasady gościnności w Krościenku i ukraińskiej Stariawie. Krościenku poświęcony jest też ostatni w tej części artykuł Jagny Nowotarskiej. Autorka przypomina w nim o fenomenie „greckiego” Krościenka – do tej położonej na pograniczu polsko-ukraińskim miejscowości przybyli w latach 1950. migranci z Grecji. Tekst traktuje o ich postrzeganiu przez społeczność Krościenka. Książkę zamyka aneks w postaci raportu z badań terenowych opracowanego przez Ewę Wołkanowską. Dotyczy on pracy grupy studentów, którzy pod kierownictwem autorki, prowadzili w ramach projektu Ukraina: pamięć, tożsamość, podmiotowość badania w Krościenku i okolicach. Ten krótki tekst pozwala przyjrzeć się procesowi gromadzenia materiałów i doświadczeń terenowych będących podstawą dla wielu zawartych w omawianej książce artykułów. Praca Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo jest przykładem kompleksowego potraktowania problematyki granicy i pogranicza w ramach zainteresowań antropologii. Widoczne w wielu zamieszczonych w książce tekstach inspiracje pracami takich autorów jak Michael Herzfeld, Hastings Donnan i Thomas M. Wilson pozwoliły na przekroczenie dotychczasowej optyki, dominującej w badaniach polsko-ukraińskiego pogranicza. Skupiały się one w znacznej mierze na kwestiach etnicznych i problemach niełatwej historii polsko-ukraińskich stosunków. Choć te zagadnienia także znalazły się w omawianej pracy, to jej walorem jest przede wszystkim podkreślenie całej gamy zagadnień innych, dotychczas mniej obecnych w literaturze poświęconej polsko-ukraińskiemu sąsiedztwu. Dotyczy to przede wszystkim kwestii samej granicy, jej kulturotwórczego potencjału i budowanych wokół jej istnienia gospodarczych strategii przetrwania. Całościowemu potraktowaniu tytułowych zagadnień służy też dobór tekstów, wśród których znajdziemy zarówno szczegółowe studia przypadków, czy relacje ze ściśle ograniczonych tematycznie i przestrzennie badań, jak i artykuły podejmujące kwestie bardziej ogólnej natury, jak choćby związane z konstruowaniem granicy. Znaczące jest w tym kontekście także zamieszczenie licznej grupy tekstów ukraińskich, które doskonale dopełniają obrazu pogranicza, pozwalając jednocześnie zorientować się w kierunkach badań i metodologii sąsiedzkich ośrodków etnologicznych. W tym miejscu warto dodać, że na końcu książki zostały zamieszczone streszczenia ukraińskojęzycznych tekstów po polsku, podobnie jak i streszczenia artykułów polskojęzycznych po ukraińsku, co jest niezwykle ważne, bowiem pozwala na zaistnienie całości problematyki po obydwu stronach granicy. Praca jest godna polecenia wszystkim zainteresowanym pograniczem polsko-ukraińskim ale też szerszą problematyką antropologii granic i pograniczy. Badaczom, zajmującym się podobnymi zagadnieniami, lektura zawartych w książce tekstów dostarczy zarówno wielu informacji o sytuacji pogranicza, jak inspiracji do dalszych badań. Te zaś z całą pewnością będą kontynuowane, tym bardziej, że granica z Ukrainą jest jednocześnie, i wszystko wskazuje na to, że jeszcze na długo pozostanie, granicą Unii Europejskiej. Wojciech Lipiński Łukasz Smyrski, Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, ss. 216 W ciągu ostatnich dwudziestu lat Rosja była areną niezwykle ciekawych procesów społecznych i politycznych związanych z poradziecką transformacją. Jednym z jej przejawów było powstawanie republik i konstytuowanie się systemu federacyjnego oraz widoczna aktywizacja społeczna, między innymi �RECENZJE 205 o wymiarze etnicznym i religijnym. Zjawiska te bardzo wyraźnie dały o sobie znać w syberyjskiej części Federacji Rosyjskiej. Na obszarze tamtejszych republik, szczególnie w latach 1990., tzw. odrodzenie narodowe stało się głównym nurtem politycznym i kulturalnym. W jego ramach podejmowano wiele inicjatyw służących konstruowaniu identyfikacji narodowej i wzmacnianiu znaczenia syberyjskich narodów. Zjawiskom tym poświęcona jest książka Łukasza Smyrskiego Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii. Książka jest efektem badań terenowych, prowadzonych w latach 1993–2000 w trzech południowosyberyjskich republikach: Ałtaju, Tuwie i Chakasji i, zgodnie z deklaracją autora, „opowiada o konstruowaniu identyfikacji narodowej w społeczeństwach etnicznych południowej Syberii” (s. 10). Autor zaznacza, że w przeciwieństwie do dominujących podejść politologicznych i socjologicznych, nie będzie się skupiał na poszukiwaniu obiektywnych kryteriów przynależności narodowej, nie zamierza też przedstawiać zobiektywizowanego czy, jak to określa, urzędniczego wizerunku odrodzenie narodowego. Podejściom tym przeciwstawia perspektywę etnograficzną, podkreślając że nie interesuje go poszukiwanie archaizmów, wręcz przeciwnie, metoda etnograficzna oparta na długim pobycie w terenie i wnikliwych obserwacjach, pozwala dostrzec ciekawe zjawiska we współczesności. Dlatego koncentruje się na tym, jak etniczność „przejawia się w codziennych zachowaniach i tradycjach lokalnych [...], mityzacji historii, filozofii, konstruowaniu genealogii narodowych” (s. 11). Autor szczególnie akcentuje uwikłanie badanych zjawisk w kontekst lokalnej kultury i historii, podkreślając za Hansem Georgem Gadamerem, że upowszechnianie się idei narodu, nie musi oznaczać bezrefleksyjnego przejmowania myśli europejskiej, lecz wiąże się często z jej wykorzystaniem przez elity społeczeństw pozaeuropejskich na własny sposób i do własnych celów. Wiąże się z tym także podejście do pojęcia tradycji, autor przypomina, iż pomimo potocznego rozumienia, tradycja zakłada zmienność. Tym samym współcześnie rozumiana tożsamość nie musi zakładać ciągłości tradycji. Przenosząc wszystkie te założenia na grunt badanych zjawisk autor stwierdza, iż „odczuwanie ‘ałtajskiej’, ‘tuwińskiej’, ‘chakaskiej’ tożsamości jest stale rozgrywającym się procesem, spornym politycznie i historycznie niedokończonym” (s. 13). To właśnie ów stale się rozgrywający proces budowania i wzmacniania tożsamości będzie autor przedstawiał na dalszych kartach książki, odwołując się do wybranych przykładów, podejmowanych w republikach południowosyberyjskich, inicjatyw. Pierwszy rozdział książki poświęcony jest przedstawieniu podstaw teoretycznych i składa się z dwóch części. W pierwszej autor zwraca uwagę na renesans zainteresowania etnicznością w drugiej połowie ubiegłego wieku. Wynikało to między innymi z procesów dekolonizacyjnych, w wyniku których dawne społeczności plemienne uzyskały własne elity intelektualne i polityczne oraz zaczęły aspirować do miana narodów. To z kolei zmusiło antropologów do namysłu nad takimi pojęciami jak etniczność, naród i nacjonalizm. Autor skupia się na dwóch ostatnich pojęciach prezentując najważniejsze perspektywy teoretyczne, zarówno ujęcia historyczne, jak i akcentujące kulturowe korzenie narodu. Przywołuje ważne dla badań tej problematyki pojęcie tradycji wynalezionej. Tradycje takie są zazwyczaj związane z oficjalnymi działaniami państwowymi. Te jednak nie wyczerpują listy czynników kształtujących tożsamość narodową. Dla jej podtrzymywania ogromne znaczenie mają także codzienne zachowania. Ważną i ciekawą część książki stanowi omówienie etniczności w etnografii radzieckiej. Odwołując się zarówno do wcześniejszych opracowań Juliana Bromleja, jak i współczesnych dyskusji toczonych przez rosyjskie środowisko etnograficzne, autor rekonstruuje stworzoną w okresie radzieckim teorię etnosu wraz z jej klasyfikacją narodów oraz przypomina o bardzo wpływowej w tym obszarze stalinowskiej definicji narodu. W kolejnym rozdziale omówiona została sytuacja prawno-polityczna narodów syberyjskich. Autor wskazuje na główne tendencje przemian społecznych na Syberii w okresie radzieckim. Napływ lud­ ności słowiańskiej, przy jednoczesnym wzroście wykształcenia mniejszościowych grup narodów syberyjskich, stanowił główne podłoże rodzących się konfliktów. Wytworzyła się w ten sposób sytuacja, która, w warunkach pierestrojki, doprowadziła do wzrostu nastrojów narodowych, a następnie powstania republik syberyjskich w okresie demontażu ZSRR. Autor opisuje ten proces zwracając uwagę na status republik, ich prerogatywy oraz wynikające z tego próby nadania im, przynajmniej w wymiarze symbolicznym, charakteru suwerennych państw narodowych (min. symbole narodowe). Następnie skupia się on na prawach ludności rdzennej w Federacji Rosyjskiej, omawia odpowiednie akty prawne, zwraca uwagę na trudności definicyjne i związane z tym dyskusje rosyjskiego środowiska etnograficznego. Na �206 RECENZJE zakończenie zastanawia się nad wpływem państwa i polityki narodowościowej Federacji Rosyjskiej na procesy odrodzenia narodowego w poszczególnych republikach. Omawiany rozdział, wraz z ostatnią częścią rozdziału poprzedniego stanowią bardzo cenny fragment książki. Podejmowana w nim problematyka bardzo rzadko pojawia się w polskojęzycznych opracowaniach dotyczących Syberii, jednocześnie zaś rozważania radzieckiej i rosyjskiej nauki dotyczące etniczności, podobnie jak rozstrzygnięcia polityki narodowościowej, stanowią bardzo ważny kontekst, w ramach którego rozgrywają się opisywane przez autora przemiany narodowościowe. Pewnym mankamentem tej części jest niezbyt jasne określenie, w jakim stopniu omawiane akty prawne dotyczące narodów rdzennych odnoszą się do posiadających swoje republiki narodów południowosyberyjskich, a w jakim do kategorii tzw. małych narodów Północy, często nie posiadających żadnych form autonomii terytorialnej. Rozdział trzeci zawiera podstawowe informacje dotyczące Ałtaju, Tuwy i Chakasji. Na tym obszarze południowej Syberii wytworzył się kompleks kulturowy, którego charakter określiły ścierające się wpływy tajgowej Syberii i górzystego Wielkiego Stepu. Autor wskazuje na konstytuującą go wspólnotę historii, podobieństwo warunków przyrodniczych, instytucji społecznych, wierzeń i języka. Wszystkie społecz­ ności rdzenne tego obszaru posługują się językami z grupy języków tureckich, stąd dość często określa się je zbiorczym mianem Turków południowej Syberii. Niezależnie od tych podobieństw poszczególne republiki posiadają swoją specyfikę, którą autor zarysowuje w kolejnych podrozdziałach. Dla Ałtaju charakterystyczne są przede wszystkim wewnętrzne podziały etniczne. Obok głównych grup Ałtaj-kiżi i Telengitów mieszkają tam również Tubalarzy, Czełkanowie i Kumandyńczycy, a liderzy tych trzech ostatnich grup raczej odżegnują się od zbiorowego określenia Ałtajczycy. Równie skomplikowana jest sytuacja religijna. Na terenie republiki rywalizują o wpływy: buddyzm, szamanizm oraz lokalne religie synkretyczne, takie jak burchanizm czy ak dziang. Tuwa jest z kolei jedyną republiką mogącą się odwołać w swej nieodległej przeszłości do okresu względnej niezależności politycznej. W skład ZSRR obszar ten został włączony dopiero w 1944 roku. Tym co wyróżnia Tuwę spośród sąsiednich republik jest też przewaga liczebna tytularnego narodu nad innymi grupami narodowymi oraz silne tradycje szamanistyczne. Chakasja jest republiką, w której w zdecydowanie największym stopniu widoczne są wpływy rosyjskie. Chakasi stanowią tam zaledwie 11% ludności. W czasach radzieckich kraj ten podlegał intensywnemu uprzemysłowieniu, a wszystko to znacznie ogranicza możliwości działania ruchu odrodzeniowego w tej republice. W kolejnych rozdziałach autor przedstawia różne inicjatywy podejmowane w ramach ruchów odrodzeniowych. Pierwszą z nich są święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji. Wprowadzenie świąt narodowych było, obok przyjęcia symboli narodowych, jedną z tych inicjatyw, które miały podkreślać niezależność republik w ramach federacji. Choć autor podkreśla lokalną specyfikę i niepowtarzalność świąt, to w sposobie ich organizacji w poszczególnych republikach można dostrzec wiele cech wspólnych. Wszystkie są organizowane na wolnym powietrzu, mają charakter kilkudniowych festiwali, w trakcie których oficjalnym wystąpieniom dostojników państwowych towarzyszą religijne obrzędy, zawody sportowe oraz wiele innych imprez – od kiermaszu rękodzieła po wybory najpiękniejszej uczestniczki. Oczywiście konkretne działania w ramach tego ogólnego schematu różnią się w poszczególnych republikach, a autor podkreśla przede wszystkim inny charakter chakaskiego Tun Pajram, które w porównaniu ze świętami w Tuwie i Ałtaju ma bardziej folklorystyczną oprawę. W tym miejscu wypada dodać, że mówiąc o „ogólnym schemacie” mam na myśli schemat wypreparowany z treści omawianego rozdziału przeze mnie. Sam autor tworzenia podobnych schematów czy modeli konsekwentnie unika, widać to zresztą doskonale w omawianym rozdziale, w którym skupia się wyłącznie na opisach konkretnych świąt, w których sam uczestniczył. Przedstawiając te konkretne przypadki odwołuje się autor do ich performatywnego charakteru, wskazując na proces budowania kanonu kultury narodowej za sprawą periodycznego i publicznego odtwarzania zbiorowej tożsamości. Niezależnie od autentycznego zaangażowania wielu mieszkańców w przebieg świąt, te wielkie narodowe festiwale są organizowane przede wszystkim przez instytucje państwa. Nieco inaczej rzecz się ma z obchodami nowego roku według kalendarza księżycowego, którym autor poświęca następny rozdział. W przypadku tych noworocznych obchodów mamy do czynienia z dużą różnorodnością form i charakteru celebrowania święta. W Chakasji zostało ono zapomniane, a dziś jest odtwarzane głównie w szkołach, z kolei obchody w Tuwie mają charakter państwowy. Autor skupia się na opisie nowego roku �RECENZJE 207 księżycowego w Ałtaju, gdzie święto najlepiej się zachowało w swojej tradycyjnej formie. Przedstawia obchody Czagaa bajram we wsi Kököru, zarówno celebrowanie święta w rodzinach, jak i przez całą społeczność wsi oraz uroczystości szkolne. Jednocześnie zwraca uwagę na kontrowersje towarzyszące tym obchodom, dotyczące daty obchodów, jak i ałtajskiego charakteru święta. Podobne dyskusje toczą się też na forum ogólnorepublikańskim, głos w nich zabierają ałtajscy naukowcy i działacze, co zdaniem autora wyraźnie wpisuje Czagaa bajram w kontekst procesów odrodzeniowych, powodując, że obok znaczenia religijnego święto staje się też ważnym znakiem tożsamości narodowej. Odtwarzanie dawnych obrzędów i organizacja świąt narodowych to zjawiska dość powszechnie towarzyszące procesom odrodzeniowym na całej Syberii. Podobne działania znane są choćby z Buriacji czy Jakucji, choć sam autor o tym nie wspomina (do tej kwestii powrócę na końcu recenzji). Trudniej natomiast znaleźć takie analogie w przypadku kolejnych, opisywanych przez autora inicjatyw, związanych z konstruowaniem więzi rodowych. Podziały rodowe, charakterystyczne dla tureckich społeczeństw południowej Syberii, w różnym stopniu zachowały się w poszczególnych republikach, zdecydowanie najlepiej na Ałtaju, gdzie większość osób do dziś nie ma problemu z określeniem swojej przynależ­ ności rodowej, najsłabiej zaś w Chakasji. Niezależnie od tego, we wszystkich republikach po rozpadzie ZSRR doszło do prób odradzania więzi rodowych. Autor przedstawia te inicjatywy w odniesieniu do historycznego kontekstu kształtowania się rodów. W Tuwie odwołania do dawnych podziałów rodowych wiązały się z transformacją ekonomiczną, w sytuacji rozpadu gospodarki kołchozowej uznano, iż rody mogą stać się podstawą dla tworzenia prywatnych przedsiębiorstw rolnych i pasterskich. W Ałtaju podjęto próbę sformalizowania więzi rodowych i włączenia ich w struktury władzy samorządowej. Najmniej sformalizowane formy przyjmuje odradzanie świąt rodowych w Chakasji. Autor podkreśla, że niezależnie od różnic, tym co łączy współczesne odwołania do relacji rodowych jest ich zamknięcie w granicach administracyjnych i narodowych. „Rody zaczęły być reprodukowane w obrębie narodów” (s. 169). Tym samym, jak zauważa autor, bardziej niż sposobami klasyfikacji ludzi stały się wyrazistymi symbolami narodowymi. W dwóch ostatnich rozdziałach autor nie przedstawia już konkretnych inicjatyw ruchu odrodzeniowego, ale charakterystyczne dla jego propagatorów i zwolenników sposoby postrzegania historii własnych narodów i ich etnicznej specyfiki. Odwołania do odległej przeszłości, związanej z dziejami Wielkiego Stepu, są równie częste w publikacjach i wystąpieniach działaczy, jak i w wypowiedziach mieszkańców ałtajskich wsi. Wskazuje się na powiązania z bardzo różnymi kulturami i okresami dziejów tego obszaru, od Hunów i Scytów aż po imperium Czyngis Chana. Przejawem budowania związków ze starożytnymi kulturami jest także symbolika narodowa. Godła Ałtaju i Chakasji zawierają motywy ikonograficzne wzorowane na scytyjskich ozdobach pochodzących z miejscowych wykopalisk archeologicznych. Tę popularność nawiązań do starożytnej przeszłości autor interpretuje w kategoriach dekolonizacji. Przypomina o utrwalonym w kulturze rosyjskiej paternalistycznym stosunku do narodów syberyjskich, czego przejawem są choćby omawiane wcześniej akty prawne, oraz o różnych przejawach podkreślania wyższości cywilizacyjnej Rosjan. Wszystko to jest charakterystyczne dla układu kolonialnego. Dlatego dla współczesnych działaczy ruchów narodowych szczególnie ważne jest podjęcie próby przekroczenia tego kolonialnego dyskursu, a częste nawiązania do odległej, przedrosyjskiej przeszłości mają, zdaniem autora, temu właśnie służyć. Podobne przewartościowania określa Smyrski hobsbawmowskim terminem tradycji wynalezionej. Opiera się ona nie tylko na historii i archeologii, ale odwołuje się też do koncepcji filozoficznych w szczególny sposób opisujących miejsce człowieka i etnosów we wszechświecie. Obserwowana przez autora popularność idei „etniczności kosmicznej”, ma kilka źródeł. Na związki etniczności z działaniem sił kosmicznych wskazywał w swojej teorii etnosu Lew Gumilow, kosmizm jest też ważnym nurtem w filozofii rosyjskiej. Możliwy wpływ rosyjskiej humanistyki na południu Syberii wzmocniony został jeszcze przez interpretacje dotyczące szczególnej roli Ałtaju. Uznaje się, że stanowi on niezwykłe miejsce na kuli ziemskiej, swoiste centrum przepełnione kosmiczną energią, której emanacją są monumentalne góry i cała ałtajska przyroda. W Chakasji te kosmiczne nawiązania w budowaniu obrazu specyfiki narodowej zostały połączone z wcześniej omawianymi konstruktami historycznymi. Uznaje się tam, że życiodajna energia kosmiczna działa szczególnie w miejscach, gdzie znajdują się starożytne kurhany i obeliski, jakich wiele zachowało się na terenie republiki. �208 RECENZJE Nie przypadkiem kwestia tradycji, o której rozumieniu pisał autor we wprowadzeniu, powraca w końcowych partiach książki. Jak przekonuje nas bowiem jej zakończenie, ma ona kluczowe znaczenie. „Wznoszenie budowli dziedzictwa narodowego w republikach Syberii opiera się na fundamentach ‘starych’ tradycji, jednak odpowiednio przetworzonych do współczesnych celów” (s. 193). Można to stwierdzenie odnieść do wszystkich prezentowanych w książce przejawów odrodzenia narodowego. W organizacji świąt, nawiązaniach do dawnych podziałów rodowych, wizji dziejów narodu i jego specyfiki czerpie się z bogatego zasobu południowosyberyjskich tradycji. Aktorzy obserwowanych przez autora przemian poddają je interpretacji, w zależności od aktualnych celów rekonfigurują, bądź mówiąc słowami Jamesa Clifforda aranżują z nich nowe związki, które stają się „kapitałem symbolicznym, dzięki któremu ludzie zyskują podmiotowość w warunkach postradziecko-kolonialnych relacji władzy” (s. 195). Dopełnieniem treści książki są fotografie zawarte w tekście oraz w dodatkowym aneksie. Cennym dodatkiem jest także zamieszczony na końcu książki słownik terminów obcych. Książka Łukasza Smyrskiego stanowi bardzo cenny wkład w poznanie współczesnej sytuacji narodów syberyjskich, wpisując się jednocześnie w dawną tradycję polskich zainteresowań Syberią. Warte podkreś­ lenia są zarówno jej walory poznawcze – autor opisuje wiele przejawów inicjatyw i idei odrodzeniowych, pokazując jednocześnie ważne konteksty ich zaistnienia, związane z sytuacją prawno-polityczną oraz rosyjs­kim/radzieckim dyskursem naukowym dotyczącym etniczności, jak i propozycje interpretacyjne, w tym zwrócenie uwagi na dekolonizacyjny charakter opisywanych przemian. Niewątpliwą wartością książki jest też etnograficzne skupienie na szczególe, na konkretnych wydarzeniach i działaniach. Opisy święta Czagaa bajram czy spotkań rodowych przybliżają emocje zwyczajnych uczestników wydarzeń, pozwalają lepiej poznać wpływające na ich zaangażowanie motywacje i zrozumieć liczne kontrowersje i wątpliwości, jakie ich działaniom towarzyszą. Ten rodzaj spojrzenia od wewnątrz na odrodzenie narodowe w republikach południowosyberyjskich, był możliwy dzięki zadeklarowanemu na wstępie przyjęciu w opisie badanych zjawisk perspektywy etnograficznej. Choć jej znaczenie wydaje się bezdyskusyjne, to pewne wątpliwości może budzić odrzucenie przez autora jakichkolwiek możliwości tworzenia ogólniejszych schematów czy porównań z sytuacją innych republik. Autor konsekwentnie tego unika, choć czasem, jak w przypadku świąt narodowych, podobieństwa wydają się narzucać. Zresztą dotyczą nie tylko opisywanych przypadków republik południowosyberyjskich, ale też innych. Samo tworzenie republik w okresie transformacji ustrojowej przebiegało według podobnych często schematów, a ich dzisiejsze funkcjonowanie, zakres samodzielności i relacje z centrum wynikają z tych samych ram legislacyjnych. W wielu innych republikach nie tylko organizuje się w podobny sposób święta narodowe, ale też poszukuje się odwołań do odległej przeszłości (przy czym często tej samej – tradycji Wielkiego Stepu) czy wskazuje na specyficzne cechy „etnicznego światopoglądu”. Oczywiście słuszne jest stwierdzenie autora, że w przypadku każdego z opisywanych społeczeństw te przejawy odrodzenia narodowego mają własną, zakorzenioną w kontekście kulturowym specyfikę i koloryt. Autorowi udało się zresztą doskonale tę specyfikę i koloryt ukazać w pracy. Jednak wydaje się, że zasygnalizowanie istnienia podobnych zjawisk w innych republikach Federacji Rosyjskiej, wcale nie musiałoby oznaczać umniejszenia wagi ich lokalnych realizacji. Odrobina „obiektywnego, urzędniczego wizerunku ‘odrodzenia narodowego’” mogłaby rzucić dodatkowe światło na opisywane zjawiska, nie pomniejszając wcale znaczenia ich oglądu z „perspektywy etnograficznej”. Wojciech Lipiński Aleksandr Prigarin, Russkie staroobrâdcy na Dunae. Formirovanie étnokonfessional’noj obŝnosti v konce XVIII – pervoj polovinie XIX vv., SMIL – Archeodoksja, Odessa-Izmaił-Moskwa 2010, ss. 528 Staroobrzędowcy należą do tych wspólnot religijnych, dla których szczególnie istotne, w zachowaniu odrębności i przekazu wiary, są odwołania do przeszłości. Narracje o reformach czasów patriarchy Nikona, rozłamie cerkwi i prześladowaniach stanowią istotne składniki ich tożsamości. Jednocześnie świat staroobrzędowstwa jest bardzo niejednorodny; mamy do czynienia z wielością nurtów. Dodatkowo sytuację komplikują trwające od wieków, wymuszone prześladowaniami, migracje, wpływające �RECENZJE 209 na specyfikę poszczególnych grup starowierców. Dlatego też, etnologiczne zrozumienie współczesnego oblicza religijności i tożsamości takich wspólnot, wymaga poznania historii ich powstania. Omawiana książka odtwarza proces formowania społeczności staroobrzędowców nad Dunajem – jednej z ciekawszych grup starowierców w Europie Środkowo-Wschodniej, mieszkających dziś na terenie rumuńskiej Dobrudży i ukraińskiego Budziaku. Autor książki, Aleksandr Anatoliewicz Prigarin jest absolwentem Wydziału Historycznego na Odes­ kim Uniwersytecie Państwowym im. I. I. Miecznikowa oraz Instytutu Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. F. Rylskiego Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie, gdzie uzyskał doktorat z etnologii. Pracuje na swym macierzystym Uniwersytecie w Katedrze Archeologii i Etnologii i specjalizuje się w etnografii południowej Ukrainy. Naddunajskimi staroobrzędowcami zajmuje się od dawna, jest autorem wielu artykułów z zakresu tej tematyki oraz redaktorem serii Lipowanie, poświęconej historii i kulturze staroobrzędowców (dotychczas ukazało się siedem tomów). Książka jest podsumowaniem kilkunastoletnich badań autora. Stanowiący jej podstawę materiał źródłowy uzyskano dzięki kwerendom przeprowadzonym w archiwach Ukrainy, Rosji i Mołdawii. Na kształt książki wpłynęło też etnograficzne doświadczenie terenowe autora, który był uczestnikiem i organizatorem wielu ekspedycji historyczno-etnograficznych, w trakcie których prowadzono badania w większości staroobrzędowych miejscowości Ukrainy, Rumunii, Mołdawii i Bułgarii. W efekcie zgromadzono bardzo bogaty materiał źródłowy, będący przedmiotem wnikliwej analizy. Jej cele autor formułuje następująco: określenie głównych kierunków migracji staroobrzędowców w obszar delty Dunaju i wskazanie na mechanizmy okreś­ lające specyfikę naddunajskich wspólnot, rekonstrukcja sytuacji demograficznej grupy w początkowym okresie jej formowania, opis i analiza gospodarczej adaptacji migrantów do warunków środowiska delty Dunaju, wskazanie na znaczenie kwestii religijno-obrzędowych w procesie migracji i zasiedlenia delty oraz odtworzenie form pamięci historycznej i tożsamości w społeczności staroobrzędowców regionu i ich roli w zakorzenieniu wspólnot na nowych terenach. U podstaw specyfiki naddunajskich staroobrzędowców legły zróżnicowane korzenie grupy. W XVIII wieku w obszar delty Dunaju spłynęło kilka potoków migracji wyznawców starego obrzędu – ich przebieg autor rekonstruuje w pierwszym rozdziale książki. Prześladowania starowierców w Rosji zmusiły ich do poszukiwania swobód religijnych na obrzeżach państwa, bądź poza jego granicami. Jednym z ważnych ośrodków staroobrzędowych stały się w krótkim czasie Wietka i Starodubie, leżące na terenach ówczesnego pogranicza Rosji i Rzeczpospolitej. Stamtąd wielu starowierców uchodziło jeszcze dalej poza granice Rosji, kierując się między innymi w stronę Podola i Mołdawii. Od imienia Filipa Wietkowskiego, który na początku XVIII wieku namawiał swych współwyznawców do osiedlania się w granicach mołdawskiej metropolii w Jassach, zwano ich filiponami, bądź piliponami, a wkrótce utrwaliło się określenie Lipowanie (zapisuję nazwę wielką literą zgodnie z jej współczesnym użyciem, w którym odnosi się ona nie tylko do religijnej, ale też etnicznej/etnograficznej odrębności grupy). W czasach gdy podejmowano reformy w rosyjskiej cerkwi, na południowych rubieżach państwa funkcjonowały liczne wspólnoty kozackie (analogicznie do sytuacji w ówczesnej Rzeczpospolitej). Znaczna część dońskich kozaków nie przyjęła reform, trwając przy starym obrzędzie. Reformom religijnym towarzyszyły inne zmiany, w tym dotyczące obciążeń ludności wiejskiej. Wszystko to powodowało niepokoje społeczne, na fali których dochodziło do chłopsko-kozackich powstań. Jednym z nich było powstanie Buławina w latach 1707–1709. Po jego wygaśnięciu grupa kozaków pod wodzą Ignata Niekrasowa opuściła dońskie stanice kierując się nad Kubań. Spotkali tam podobnych sobie kozaków-staroobrzędowców, którzy już wcześniej zdecydowali się szukać religijnych swobód pod ochroną Osmanów. W ciągu kolejnych dziesięcioleci, u boku swych bezpośrednich zwierzchników, krymskich chanów i nogajskich murzów, wypuszczali się na wyprawy przeciwko swej dawnej ojczyźnie. Przemieszczali się jednocześnie po rozległych obszarach nadczarnomorskich, utrzymywali kontakty ze swymi współwyznawcami z Podola i Mołdawii, a w poszukiwaniu rybackich toni zapuszczali się aż po Dniestr i Dunaj. Od nazwiska swego dowódcy i jednocześnie twórcy swoistego kodeksu praw (tzw. Zawiet Ignata), zwano ich Niekrasowcami. Te dwie grupy – Lipowanie i Niekrasowcy odegrały najważniejszą rolę w formowaniu się społeczności naddunajskich staroobrzędowców. Jak podkreśla autor trudno wskazać konkretną datę ich pojawienia �210 RECENZJE się w delcie Dunaju, niektóre źródła pośrednio wskazują na to, że mogło to mieć miejsce już na początku XVIII wieku. Jednak główny potok migrantów dotarł tam kilkadziesiąt lat później, w drugiej połowie XVIII wieku. W tym okresie granice rozrastającego się stopniowo imperium rosyjskiego przesuwały się coraz dalej na południowy-zachód. Zmuszało to wielu wyznawców starego obrzędu do przemieszczania się na coraz odleglejsze pogranicza w poszukiwaniu swobody religijnej. W latach 1780. Niekrasowcy ostatecznie opuścili Kubań i osiedli nad Dunajem. Na mapach z drugiej połowy wieku widnieją już liczne osady staroobrzędowe na prawym brzegu Dunaju i dwie na lewym: Wiłkowo i Żebriany. Oprócz Niekrasowców deltę Dunaju zaczęli też oswajać w tym czasie Lipowanie, docierając tam z Besarabii, Naddniestrza i Podola. Począwszy od drugiej połowy XVIII wieku pojawił się trzeci potok migracji, z Noworosji. Ukazy carskie czasów Katarzyny II zachęcały do osiedlania się na nowoprzyłączonych ziemiach Ukrainy nie tylko zagranicznych kolonistów, ale też russkich ljudiej bieżawszych za granicu. W okolicach twierdzy św. Elizawiety (dzisiejszy Kirowograd) wydzielono ziemię dla starowierskich osadników. Wkrótce zaczęli tam przybywać staroobrzędowcy z prawobrzeżnej Ukrainy i Mołdawii oraz guberni rosyjskich. Dla wielu z nich staroobrzędowe słobody w Noworosji okazały się jedynie, jak to określa autor, punktem tranzytowym na trasie dalszych migracji – często kończyły się one nie gdzie indziej jak nad Dunajem. Do początku XIX wieku delta Dunaju znajdowała się w granicach imperium osmańskiego. Niemile widziani w swej ojczyźnie wyznawcy starego obrzędu, odnajdowali tu swobody religijne, które gwarantowała, stosunkowo tolerancyjna pod tym względem, turecka administracja. Jednak w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej 1806–1812 lewy brzeg Dunaju wraz z całą Besarabią został włączony do Rosji. W ten sposób naddunajscy staroobrzędowcy znaleźli się na pograniczu dwóch imperiów, co w znacznym stopniu określiło ich dalsze losy. Drugi rozdział książki autor poświęcił temu właśnie zagadnieniu. W trakcie działań wojennych większość „Ignat-kozaków” tradycyjnie stanęła po stronie Turcji, jednak niektórzy, w tym mieszkańcy Wiłkowa i Starej Kilji sprzyjali Rosjanom. Skłoniło to dowództwo i administrację rosyjską do bliższego zainteresowania się swymi niegdysiejszymi poddanymi. Począwszy od 1811 roku rozpoczęły się rozmowy między starszyzną Niekrasowców, a dowództwem armii rosyjskiej dotyczące przesiedlenia staroobrzędowców na rosyjskie terytoria. Wydany jeszcze w tym samym roku ukaz z dnia 25 lipca gwarantował wszystkim Niekrasowcom, którzy zdecydują się na przesiedlenie z podległego Turcji prawobrzeżnego obwodu babadagskiego do rosyjskiej Besarabii, „darowanie wszelkich win wobec państwa i ojczyzny” oraz szereg ulg i przywilejów, w tym swobody religijne. Przesiedlenie jakie po tym nastąpiło, a przede wszystkim późniejsze z roku 1830 zmieniło geografię osadnictwa staroobrzędowego w regionie na korzyść lewego, rosyjskiego brzegu Dunaju. Obok dawnych centrów staroobrzędowych w Wiłkowie i Żebrianach, powstały między innymi wspólnoty w Kilji oraz Izmaile i jego okolicach (Stara i Nowa Niekrasowka). Jednocześnie zawarte w ukazie z 1811 roku gwarancje dotyczące życia religijnego, będące ewenementem w stosunkach pomiędzy państwem rosyjskim a staroobrzędowcami, przyciągnęły wyznawców starego obrzędu z sąsiednich terenów (Bukowina, Podole, Naddniestrze). W ten sposób do połowy XIX stulecia dopełnił się proces formowania społeczności naddunajskich staroobrzędowców w Budziaku. Jego pogmatwane dzieje udało się autorowi przedstawić w systematyczny i przejrzysty sposób. Niełatwą do uzyskania, wobec złożoności opisywanych procesów migracyjnych, klarowność wywodu uzyskał autor dzięki wydzieleniu podstawowych kierunków migracji – południowo-zachodniego albo lipowańskiego, niekrasowskiego i noworosyjskiego. Dodatkowo systematyzacji materiału pomogła, zawarta w podsumowaniu dwóch pierwszych rozdziałów, periodyzacja. Autor wydzielił w niej pięć etapów formowania się społeczności naddunajskich staroobrzędowców. Pierwszy, obejmujący okres od końca XVII wieku do lat 1730., to czas „odkrywania” delty Dunaju przez Niekrasowców i staro­ wierców z sąsiednich obszarów Besarabii, Bukowiny i Podola. Drugi etap to lata 1740–1770. Wówczas dociera tu większość kubańskich Niekrasowców tworząc liczne wspólnoty, które wkrótce rozrastają się za sprawą starowierców przybywających z Bukowiny, Podola i Naddniestrza, a wywodzących się z poleskich centrów w Starodubiu i Wietce. W tym okresie następuje też legalizacja staroobrzędowców w granicach imperium osmańskiego – pod nazwą „Niekrasowców” bądź „Ignat-kozaków” – tworzą oddziały mające w razie konfliktów stawać zbrojnie po stronie Osmanów, zachowując w zamian kozacki samorząd i zyskując zwolnienia podatkowe. Trzeci, wydzielony przez autora etap – od lat 1780. do roku 1812, �RECENZJE 211 związany jest z rozszerzeniem zasięgu osadnictwa staroobrzędowego i powstaniem nowych miejscowości. Lata 1812–1829 (czwarty etap) to funkcjonowanie wspólnot kozaków-staroobrzędowców w granicach dwóch imperiów – rosyjskiego i tureckiego i jednocześnie wzrastanie znaczenia wspólnot budziackich za sprawą przesiedleń z prawego brzegu i napływu starowierców z sąsiednich obszarów. Trwały one również w latach 1830–1856 (piąty etap), kiedy doszło do ostatecznego ukształtowania społeczności staroobrzędowej w delcie Dunaju. Rozdział trzeci poświęcony został charakterystyce demograficznej staroobrzędowców z Budziaku, a więc zamieszkujących w pierwszej połowie XIX wieku rosyjski, lewy brzeg Dunaju. Autor pod­kreśla znaczną dynamikę wzrostu liczebności tamtejszych wspólnot, z jego szacunków wynika, że tylko w latach 1808–1835 liczebność tamtejszych staroobrzędowców wzrosła pięciokrotnie, sięgając w połowie XIX wieku sześciu tysięcy. Prigarin szczegółowo analizuje szereg wyznaczników przemian demograficznych grupy – strukturę wieku, płci, wskaźniki przyrostu naturalnego itp. Zawarte w rozdziale tabele, zestawienia, wykresy i schematy ilustrujące wywody autora, prezentują poszczególne wskaźniki demograficzne dla całego regionu, jak i poszczególnych miejscowości. W kolejnym rozdziale autor skupił się na praktykach religijnych naddunajskich staroobrzędowców. Wspomniany wcześniej ukaz z 1811 roku dawał Niekrasowcom możliwość budowy cerkwi i wyznawania wiary według zasad starego obrzędu. Na tej podstawie przybyli do Izmaiłu starowiercy już w kolejnym roku rozpoczęli budowę cerkwi, jednak poświęcono ją dopiero w latach 1830. Wówczas powstały też cerkwie w Starej i Nowej Niekrasowce. Ponadto we wszystkich staroobrzędowych miejscowościach istniały pomieszczenia sakralne – drewniane cerkwie, kaplice, bądź domy przystosowane do odprawiania nabożeństw. Ważnymi ośrodkami życia religijnego były też monastyry. W omawianym okresie funkcjonował monastyr w tzw. niekrasowskich chutorach w okolicach Izmaiłu i dwa klasztory na prawym brzegu Dunaju. Podobnie jak większość staroobrzędowców-popowców, także naddunajskie wspólnoty zmagały się z niedoborem duchownych. Pomimo znacznej poprawy sytuacji po sprowadzeniu na Bukowinę metropolity Ambrożego i powstaniu białokrynickiej hierarchii1, w życiu religijnym naddunajskich wspólnot dużą rolę odgrywali tzw. ustawszczicy, świeccy mogący odprawiać część nabożeństw. Jednocześ­ nie silnie wpisany w kulturę religijną staroobrzędowców nakaz trzymania się starych, niezmiennych zasad obrzędowych powodował, że większość szeregowych członków wspólnot była piśmienna, potrafiła czytać religijne księgi, znała zasady obrządku i porządek ważniejszych nabożeństw, co gwarantowało trwanie praktyk religijnych niezależnie od duchownych czy cerkiewnej hierarchii. Niektóre z wątków związanych z życiem religijnym kontynuuje autor w piątym rozdziale książki poświęconym kulturowo-gospodarczym tradycjom staroobrzędowców. Ponownie podkreśla tam znaczenie umiejętności czytania, wskazuje na szacunek do ksiąg religijnych i ikon. W rozdziale tym znalazło się także miejsce na przedstawienie gospodarczej adaptacji staroobrzędowców. W zależności od miejsca zamieszkania różne były podstawy bytu naddunajskich starowierców – rolnictwo, handel, rzemiosło, a przede wszystkim rybołówstwo, które ze względu na charakter środowiska naturalnego delty dla wielu wspólnot odgrywało kluczową rolę. Autor w krótki sposób opisał także kulturę materialną badanej grupy (budownictwo, stroje). W ostatniej części tego rozdziału znajdujemy też ciekawą informację o społecznej organizacji naddunajskich wspólnot. W XIX wieku Niekrasowcy z Dobrudży nadal tworzyli kozackie wspólnoty żyjące według zasad „Kodeksu Ignata”. Coroczny „krąg” złożony ze wszystkich mężczyzn wybierał atamana i decydował o podstawowych kwestiach życia społeczno-gospodarczego grupy. Zasady prawa zwyczajowego regulowały między innymi podział dochodów, pozwalający na utrzymanie cerkwi oraz wojska. Niekrasowcy podlegali specjalnemu urzędnikowi tureckiemu, tzw. kozak-baszy, a w zamian za pełnienie służby wojennej nie płacili podatków. Odrębne miejsce w strukturze społecznej zajmowali też staroobrzędowcy w rosyjskim Budziaku. W miastach, takich jak Izmaił, Kilja czy Wiłkowo tworzyli 1 W 1846 roku, po blisko dwóch wiekach borykania się z niedoborem kapłanów i zupełnym brakiem biskupów, odnowiona została hierarchia duchowna staroobrzędowców. Metropolia bośniacki Ambroży przyjął wówczas stary obrzęd i wyświęcił kolejnych biskupów. Odbyło się to w Białej Krynicy na Bukowinie, która stała się odtąd stolicą metropolitalną dla tych staroobrzędowców, którzy zaakceptowali nowych biskupów. Stąd nazwa – hierarchia białokrynicka. �212 RECENZJE oddzielne, mieszczańskie i kupieckie obszcziestwa. Z kolei na obszarach wiejskich przypisywano ich do tzw. gosudarstwiennych kriestjan. Interesy takich wspólnot reprezentował wybieralny starosta. Znaczną rolę, zarówno w dobrudzkich, jak i budziackich wspólnotach ogrywali ustawszczicy, będący religijnymi autorytetami. Autor podkreśla znaczenie szczególnej organizacji społecznej staroobrzędowców oraz ich usytuowania w szerszej strukturze społecznej Rosji i Turcji dla kształtowania się ich odrębności jako grupy etnokonfesyjnej. Trwanie tej odrębności ułatwiło nakładanie się granic religijnych na granice społeczne. W ostatnim, szóstym rozdziale książki autor podejmuje ciekawą problematykę tożsamości naddunajskich staroobrzędowców. Skupia się przy tym na podstawowej dla tego zagadnienia kwestii nazw. W pierwszej połowie XIX wieku funkcjonowało wiele terminów na określenie badanej grupy. Ta różnorodność nazw, jak podkreśla autor, wynikała z niejednorodności samej grupy (w sensie kulturowym, społecznym, religijnym), odzwierciedlając jednocześnie trudny proces formowania jej tożsamości. W ciekawy sposób pokazuje też autor okoliczności i historyczny kontekst zastępowania jednych terminów innymi, przede wszystkim dotyczy to zanikania określenia Niekrasowcy na rzecz nazwy Lipowanie, także i współcześnie dominującej zarówno w Dobrudży, jak i w Budziaku. Rozważania dotyczące relacji pomiędzy nazwami a odrębnością grupy kontynuuje autor w odniesieniu do antroponimii. Wskazuje na charakterystyczne dla naddunajskich staroobrzędowców imiona i nazwiska oraz podaje przykłady nieformalnych antroponimów funkcjonujących w lokalnych społecznościach. W ostatniej części, w największym stopniu dochodzi do głosu etnologiczne doświadczenie autora, który na podstawie włas­ nych materiałów terenowych pokazuje, w jaki sposób, opisane w książce procesy formowania grupy funkcjonują w pamięci współczesnych staroobrzędowców znad Dunaju. I choć fragment ten wykracza poza założone ramy chronologiczne pracy (sam autor oczywiście jest tego świadom i odpowiednio to uzasadnia), to wydaje się szczególnie cenny, bowiem w logiczny i ciekawy sposób buduje pomost między początkami grupy i ich historycznym badaniem, a jej współczesnością i otwartymi możliwoś­ ciami etnologicznych eksploracji. Aleksander Prigarin podjął się niełatwego zadania rekonstrukcji historycznego procesu powstawania społeczności staroobrzędowców w delcie Dunaju. Potencjalne trudności związane z jego realizacją wynikały z charakteru badanej społeczności. Pograniczność obszaru jej zamieszkiwania powodowała konieczność poszukiwania źródeł w wielu różnych, odległych często ośrodkach naukowych i archiwach. Z kolei migracyjny charakter początkowych dziejów grupy zmuszał do zastosowania szerokiej perspektywy, objęcia polem widzenia odległych często miejsc, zdarzeń i procesów. Z tak złożoną materią badań autor poradził sobie w sposób wzorowy. Stworzył przejrzysty, uporządkowany obraz dziejów grupy w okresie jej kształtowania się, wskazał na jej zróżnicowane korzenie związane z okresem migracji i scharakteryzował podstawowe okoliczności i mechanizmy jej formowania na miejscu, w delcie Dunaju. W efekcie otrzymaliśmy pracę, która nie tylko relacjonuje pewien okres w dziejach nielicznej, peryferyjnej grupy etnokonfesyjnej, ale jednocześnie pokazuje jak tego rodzaju wspólnoty bywają uwikłane w szersze procesy kulturowych i politycznych przemian. Śledząc w książce Prigarina dzieje naddunajskich staroobrzędowców, odkrywamy jednocześnie wiele ważnych, powiązanych ze sobą kart historii – wielką geopolityczną rozgrywkę miedzy Turcją a Rosją, peregrynacje kozaków Niekrasowców, zadunajski epizod dziejów Siczy Zaporoskiej czy odtwarzanie na Bukowinie staroobrzędowej hierarchii duchownej. W tym miejscu wspomnieć wypada o polskim wątku obecnym w książce, związanym z postacią Michała Czajkowskiego (Sadyka Paszy). Będąc agentem polskiej emigracji w Turcji, Czajkowski doprowadził do powstania wojsk kozackich, które tworzyli między innymi Niekrasowcy z Dobrudży. Na oddzielną uwagę zasługuje graficzna strona publikacji, świadcząca o wielkim zaangażowaniu i nakładzie pracy autora i wydawców. Jest to przykład przemyślanej koncepcji książki jako całości, pozwalającej czytającemu zagłębić się w świat historii naddunajskich staroobrzędowców nie tylko za sprawą słów, ale też obrazów. Okładka książki jest stylizowana na oprawy starych ksiąg religijnych, z jakich tradycyjnie korzystają staroobrzędowcy. Również w tekście zawarto wiele elementów graficznych charakterystycznych dla takich starodruków: czcionka w tytułach rozdziałów wykorzystuje dawne kroje liter, a rozdziały rozpoczynają się od ozdobnych inicjałów. Wszystkie te motywy nie są bynajmniej przypadkowe, jak deklaruje autor, pochodzą z rękopisów przechowywanych przez wspólnoty nad­dunajskich staroobrzędowców. Książka zawiera też bogaty materiał ilustracyjny: stare rysunki i grawiury, �RECENZJE 213 archiwalne i współczesne mapy i fotografie, fotokopie niektórych dokumentów archiwalnych, zdjęcia staroobrzędowych ikon i rękopisów, liczne tabele, zestawienia statystyczne i wykresy. Wszystko to stanowi ważne i jednocześnie atrakcyjne dopełnienie treści publikacji. Niezwykle pomocne są też zawarte na końcu książki indeksy: nazwisk i terminów geograficznych. Książka została opatrzona streszczeniem w języku angielskim. Praca Aleksandra Prigarina jest oczywiście szczególnie cenna dla specjalistów zajmujących się historią i kulturą staroobrzędowców. Z całą pewnością jednak zainteresuje ona szerszy krąg badaczy zajmujących się zagadnieniami religijnych i etnicznych zróżnicowań w obszarze Europy Środkowo-Wschodniej – etnologów, historyków czy religioznawców. Wojciech Lipiński Jerzy Dębski, Joanna Talewicz-Kwiatkowska, Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień, Wydawnictwo DiG, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Warszawa 2007, ss. 272 W Polsce istnieje wiele publikacji mających na celu przybliżenie tragicznej historii ofiar nazistowskiej ideologii skazanych na całkowitą zagładę. Jednak tylko niewielka ich część przedstawia sytuację Romów w czasie II wojny światowej, a przecież ta grupa etniczna, podobnie jak przedstawiciele narodu żydowskiego, została skazana na zagładę biologiczną. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień autorstwa Jerzego Dębskiego oraz Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej jest niezwykle interesującą lekturą, gdyż odsłania dramatyczne losy Romów w obozie koncentracyjnym Auschwitz, relacjonowane przez świadków ludobójstwa dokonywanego na tej grupie. Recenzowana książka ukazała się w 2007 roku nakładem Wydawnictwa DiG oraz Stowarzyszenia Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu. Jednym z naczelnych celów tej instytucji jest przypominanie i upamiętnienie eksterminacji i Holokaustu Romów1. Jest to kolejne wydawnictwo Stowarzyszenia poruszające tematykę romskiego holokaustu (wcześniejsze publikacje to: Los Cyganów w KL Auschwitz-Birkenau2, 50-lecie zagłady Romów3, Zagłada Romów europejskich4 oraz polska edycja katalogu stałej wystawy w Państwowym Muzeum KL Auschwitz-Birkenau Zagłada Sinti i Romów5). Ponadto w 2008 roku powstał film dokumentalny Romowie – skazani na zagładę6 w reżyserii Adama Sikory i Wiesława Gajdy, którego producentem jest Stowarzyszenie Romów w Polsce. Praca Jerzego Dębskiego i Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej poprzedzona jest wstępem prezesa Stowarzyszenia Romów w Polsce – Romana Kwiatkowskiego. Zaznacza on, iż jest to dla niego publikacja szczególna zarówno w wymiarze osobistym (wiele osób z jego rodziny zginęło w czasie II wojny światowej), jak i historycznym (utrwalenie pamięci o tamtych wydarzeniach). Docenia on wagę zachowania i utrwalenia przeszłości w życiu każdej społeczności. Pisze, że: Naród staje się rzeczywistością wówczas, kiedy posiada świadomość własnej historii (s. 5). Podkreślając, że romski holokaust nie funkcjonuje w powszechnej świadomości, wyraża nadzieję, że z powstaniem tej książki wiedza na jego temat się rozpowszechni. Roman Kwiatkowski dodaje również, że książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas http://www.stowarzyszenie.romowie.net/index.php/czytnik-artykulow/items/59.html Parcer, Jan (red.). 1994. Los Cyganów w KL Auschwitz-Birkenau. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 3 Długoborski, Wacław (red.). 1994. 50-lecie zagłady Romów w KL Auschwitz-Birkenau. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 4 Czekaj, Tadeusz i Roman Kwiatkowski (red.). 2005. Zagłada Romów europejskich. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 5 Zagłada Sinti i Romów – Katalog stałej wystawy w Państwowym Muzeum KL Auschwitz-Birkenau – Dokumentations und Kulturzentrum Deutscher Sint und Roma – Heidelberg 2003, edycja polska: Stowarzyszenie Romów w Polsce – Romski Instytut Historyczny. 6 Film ten stanowił jeden z dwóch etapów projektu Romowie. Skazani na zagładę. Drugim była konferencja z udziałem byłych więźniów obozów koncentracyjnych oraz młodzieży szkolnej i akademickiej. 1 2 �214 RECENZJE drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień jest hołdem dla Romów, którzy zginęli w czasie II wojny światowej oraz dla tych, którzy przeżyli i którzy przyczynili się do powstania tej publikacji. Autorzy swoją pracę zaczynają od przedstawienia Stanu badań w odniesieniu do prześladowań i masowej zagłady Romów. Kilkustronicowy rozdział o takim tytule porusza kwestię społecznego wykluczenia i eksterminacji Romów oraz stan badań tego problemu w historiografii. Następny rozdział – Literatura i źródła z pewnością wyda się ciekawy dla osób zainteresowanych tematem romskiego holokaustu. Jerzy Dębski oraz Joanna Talewicz-Kwiatkowska prezentują w nim przegląd prac dotyczących zagłady Romów. Jak podkreślają autorzy, w poszczególnych krajach istnieje duże zróżnicowanie tego rodzaju publikacji, np. w Niemczech rozwinęły się badania na ten temat i powstało wiele publikacji naukowych. Są to zarówno badania ogólne, jak i te dotyczące mikrohistorii na poziomie dziejów poszczególnych rodzin. Autorzy tłumaczą obfitość badań podejmujących temat zagłady Romów w tym kraju następująco: Dla większości niemieckiego środowiska historyków zagadnienia związane z funkcjonowaniem nazistowskiego państwa i wynikłe z tego faktu skutki, w tym także szczególnie zagłada Romów, stanowią okazję do wykazania pewnego rodzaju nie spotykanej ekspiacji moralnej (s. 16). Również wielu badaczy z Węgier, Czech oraz Słowacji, w których to państwach zamieszkiwała znaczna mniejszość romska, podejmuje tę tematykę. Prace naukowców francuskich oraz włoskich także wniosły duży wkład w badania dotyczące tej zbiorowości oraz jej masowej zagłady. Autorzy wymieniają również polskie publikacje poruszające temat romskiej zagłady oraz inicjatywy z tym związane (np. międzynarodowa sesja naukowa poświęcona zagładzie Romów podczas II wojny światowej, która odbyła się w grudniu 1991 roku, powstanie Romskiego Instytutu Historycznego). Oprócz naukowych opracowań Dębski i Talewicz-Kwiatkowska podają również spis literatury wspomnieniowej, w której można odnaleźć odwołania dotyczące masowej zagłady Romów. Jeśli chodzi o romskie świadectwa tych wydarzeń to jest ich niewiele i są to przede wszystkim niemieckojęzyczne pozycje. Istotnym jednak źródłem jest romska poezja śpiewana. Autorzy przytaczają dwa tłumaczenia tego typu pieśni. W kolejnym rozdziale zatytułowanym Romowie w Konzentrationslager Auschwitz autorzy przedstawiają realizację nazistowskiej ideologii, wedle której Romowie mieli być skazani na całkowitą zagładę. Zaczynając od podkreślenia faktu, iż Romowie od momentu pojawienia się w Europie ponad pięćset lat temu, doświadczali prześladowań, zaznaczają, iż działania wypływające z ideologii nazizmu, skierowane przeciw ludności cygańskiej nastąpiły jeszcze przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej (w 1938 roku w Niemczech z dużym rozmachem przeprowadzono akcje przeciwko elementom aspołecznym7). Następnie opisują historię Romów w KL Auschwitz do momentu likwidacji Zigeunerfamilienlager w nocy 2 sierpnia 1944 roku. Ogromnym walorem tego rozdziału jest to, iż autorzy korzystali z wielu źródeł, co pozwoliło na dokładny opis funkcjonowania obozu cygańskiego. Jest tu zawartych wiele danych. Podane zostają nazwiska i biogramy Romów z pierwszych transportów, nazwiska kierowników tego obozu, daty ucieczek (również z nazwiskami i biogramami uciekinierów oraz z graficzną prezentacją rozkładu wiekowego uciekających Romów). Opisany jest także plan obozu (możemy się dowiedzieć, gdzie znajdowały się kuchnie, biura obozowe, pomieszczenia dla poszczególnych pracowników, magazyn żywnościowy, magazyn odzieży, szpital więźniarski, przedszkole, baraki sanitarne). Zasadniczą część publikacji (ok. 200 stron) stanowią wspomnienia 25 byłych więźniów KL Auschwitz. Są to zarówno osoby pochodzenia romskiego umieszczone w obozie cygańskim, jak i osoby nie będące Romami, które w jakiś sposób związane były z tym obozem. Oprócz relacji Romów zamieszkujących Zigeunerfamilienlager książka zawiera m.in. wspomnienia czechosłowackiej Żydówki, wykonującej portrety Cyganów, czy też Polaka rejestrującego deportowanych Romów. Relacje zawarte w publikacji składane były na przełomie wielu lat (najwcześniejsza pochodzi z 1959 roku, a ostatnia z 2007 roku). Składane były one w różnych miejscach – w Państwowym Muzeum w Oświęcimiu, Romskim Instytucie Historycznym w Oświęcimiu, Centrum Dokumentacji Niemieckich Sinti i Romów w Heidelbergu. Szczególnie interesujące relacje zostały przekazane przez jednego z byłych więźniów KL Auschwitz – Tadeusza Joachimowskiego. Pierwsza relacja złożona przez niego pochodzi z 1968 roku, a następna z 1970. Ponadto Według ideologii nazistowskiej Romowie byli elementami aspołecznymi, niezdolnymi do życia w zbiorowości, posiadającymi cechy, które są szkodliwe dla społeczeństwa. 7 �RECENZJE 215 publikacja zawiera fragment jego wspomnień obozowych, których nie zdążył ukończyć przed śmiercią. Fragment ten pochodzi z prywatnych zbiorów dr. Adama Cyry, starszego kustosza Państwowego Muzeum w Oświęcimiu. Wspomnienia Joachimowskiego stanowią najobszerniejszą relację w książce. Zawierają one szczegółowy opis obozu cygańskiego z podziałem na opis poszczególnych aspektów (np. kindergarten, praca, warunki mieszkaniowe, kantyna). Opisuje on dokładnie likwidację obozu cygańskiego wspominając o buncie Cyganów 16 maja 1944 roku8, do którego się przyczynił informując ich o planach likwidacji Zigeunerfamilienlager. Na końcu książki zostały umieszczone biogramy autorów relacji. Danych dotyczących niektórych z nich nie zdołano ustalić. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień jest interesującym opracowaniem dokumentów i wspomnień dotyczących losów Romów w czasie II wojny światowej. Ukazuje czytelnikowi fragment historii romskiej, który jest poznany w niewielkim stopniu. Niewątpliwym walorem publikacji jest zaprezentowanie losów grupy skazanej na zagładę oczami świadków tej tragedii. Ta forma pozwala na prezentację indywidualnego wymiaru cierpienia jakiego doznała mniejszość romska w tych strasznych czasach. Romowie, podobnie jak Żydzi zostali skazani na całkowitą zagładę przez nazistów. Jednak wiedza o prześladowaniach i zagładzie Romów w czasie II wojny światowej nie stała się częścią zinstytucjonalizowanej pamięci o Holokauście, który przez wiele osób kojarzony jest jedynie z tragedią narodu żydowskiego. Książka ta przyczynia się do przezwyciężenia tego typu opinii, pokazuje, że naziści zamierzali unicestwić nie tylko Żydów. Publikacja ta daje również szansę poznania tragedii, której doświadczyli Romowie w okresie II wojny światowej młodym członkom tej zbiorowości. Szczególnie istotne jest to w ontekście obecnych działań elit romskich polegających na szukaniu historycznych aspektów romskiej tożsamości. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień mogłaby zostać wzbogacona umieszczeniem w niej zdjęć, czy ilustracji. Nie zawiera ona także informacji kim jest Roman Kwiatkowski, autor wstępu do publikacji. Czytelnik sam musi domyślić się, że jest to osoba związana ze Stowarzyszeniem Romów w Polsce. Pomijając jednak brak tej informacji oraz zdjęć, czy też ilustracji jest to ważna publikacja, gdyż przybliża historię dotąd nieopisaną w dostateczny sposób. Mam nadzieję, że praca Jerzego Dębskiego oraz Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej będzie kontynuowana przez innych badaczy i w niedługim czasie ukaże się więcej publikacji podejmujących tematykę romskiego holokaustu. Dorota Łuszczek 8 Obóz cygański w KL Auschiwtz-Birkenau został zlikwidowany 2 sierpnia 1944, ale planowo miało stać się to 16 maja tego roku. Jednak nie udało się gdyż Cyganie zostali ostrzeżeni o planowanej akcji. Uzbrojeni w noże, łopaty, żelazo, łomy, kamienie odmówili wyjścia z baraków. SS-mani tego dnia zrezygnowali z przeprowadzenia akcji. �Migrantka z Ugandy. Dżuba 2007. Fot. M. Kurcz Nieformalna zabudowa w dzielnicy Munuki. Dżuba 2008. Fot. M. Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d98de3f888436961d1f4e79761b681e0.pdf d6a52edb36fb936330e5614e64f2b168 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3213 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text dr Ryszard Tomicki I H K M PAN, etnograf 1. A b y o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e : c o t o j e s t przypomnieć, występuje że w tradycji o n a z reguły nauk z etnologią etnografia? należy t z w . k u l t u r y l u d o w e , t o racją d a l s z e g o i s t n i e n i a t e j n a u k i będzie antropologicznych współ- nie t y l k o f a k t przeistaczania (choć loey obu terminów nych w chłopskie, bywały rozmaite) jako d w a p o z i o m y jednej dyscypliny. Różnicę chłopskich między nierozwiązanych nimi zdefiniować można najprościej odwołując się do w trwające Europie się społeczności nadal zmiany i t d . Miarą problemów, żywotności gotowość do społeczności nauki jest stawiania istotnych stanowi coraz bardziej p r e c y z y j n y c h odpowiedai. Biorąc p o d uwagę fakt, ich porządkowanie, mogą być jednak mających n a celu gromadzenie systematj'ke i t d . Działania przypadkowe, źródeł, tego t y p u a r b i t r a l n e , żywiołowe. nie Muszą że d o t y c h c z a s o w y rozwój metod badawczych ilość nowych, znaczenia członów — g r a p h i a i — logia. Z g o d n i e z t y m etnografia zespół działań pytań, doskonalenia rodowo-plemien- kultur e t n o l o g i i przebiegał i udzielania w dużej mierze p o d hasłem r e j e s t r o w a n i a t e g o co g i n i e , a w i ę c p r z e d e w s z y s k i m w y n i k a ć z określonych założeń t o o r o t y c z n y c h i m e t o d o l o g i c z n y c h , gromadzenia co e t a n o w i w a r u n e k i c h sensowności, użyteczności d l a r o z w i ą z a n i a n a d i c h opracowaniem i rozpracowaniem. Przekonanie o koniecz­ problemów n a u k o w y c h . Dostarczycielem ności i s t n i e n i a ż y w y c h (producentem) założeń oraz odbiorcą efektów c e l o w y c h działań e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a warunku b y ć e t n o l o g i a koncentrująca s w e z a i n t e r e s o w a n i a bowiem na tworzeniu uogólnionych opisów z j a w i s k , zespołów z j a w i s k , p r o b l e m ó w i t d . , a t y m s a m y m dążąca d o formułowania t e o r i i o różnym Rozróżnienie (muzea są t o znalazło w y r a z najczęściej etnograficzne, zwykle etnologiczne), graficznego i w nazewnictwie ośrodki instytucji akademickie chociaż w p r a k t y c e działania t y p u otnologicznego tylko fazami procesu b a d a w c z e g o , f a z a m i m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e sprzężenie zwrotne щ (problem badawczy, założenia ich rozwiązanie opracowanie — dwoma są etno­ wstępne — gromadzenie problemu — źródeł, weryfikacja roz­ wiązania). wadzone byłoby są utrzymanie badania. Podstawowe wzajemnej zależności szyld p o d j a k i m pro­ znaczenie pomiędzy ma natomiast etnografią i etno­ l u d o w y c h czy p i e r w o t n y c h jako się n i e p o r o z u m i e n i e m . z wieloma dziedzinami historii Cóż dysponującymi źródeł? Współczesne n a u k i antropologiczne coraz silniej uwypuklają ponadto anachronizm dyscypliny w definiowania kategoriach przedmiotu badań warstwowo-klasowych naszej l u b cywiliza­ c y j n y c h . I d z i e t u b o w i e m raczej o p e w i e n t y p k u l t u r niż o kulturę w y b r a n y c h w a r s t w społecznych c z y g r u p e t n i c z n y c h , c o p o w o d u j e , że o b i e k t e m zainteresowań e t n o l o g i i mogą b y ć także zjawiska występujące np. we europejskich. Ograniczone współczesnej miejsce określone kulturze nie pozwala narodów n a szersze o m a ­ w i a n i e t y c h k w e s t i i , w y p a d a w i ę c j e d y n i e o d w o ł a ć się d o n i e m a ł e j już l i t e r a t u r y N i e m a zapewne większego znaczenia kultur istnienia etnologii wydaje często z a m k n i ę t y m już z e s t a w e m szczeblu ogólności. źródeł, można oczekiwać teraz i n t e n s y f i k a c j i prac ludowego". W poświęconej n i c ze s w e g o t r a d y c y j n e g o spektywy próbom zdefiniowania k u l t u r „typu t y m kontekście j a s n e j e s t , ż e e t n o l o g i a n i e traoąo zakresu z y s k u j e n o w e obszary i per­ badawcze. logią, g d y ż o i l e e t n o l o g i a n i e m o ż e uciec o d e t n o g r a f i i , o t y l e tę ostatnią cechuje wyraźna t e n d e n c j a d o a u t o n o m i z a c j i . Jest o n a zresztą warunkowana swego rodzaju ,,samowystarczalnością" źródeł e t n o g r a f i c z n y c h (zwłaszcza m a t e r i a l n y c h w y t w o r ó w k u l t u ­ r o w y c h , lecz także opisów o b r z ę d ó w , wierzeń i t p . ) . F a k t , że m o g ą one — same w sobie — pełnić rozliczne f u n k c j e , p r o w a d z i nieraz do stworzenia alternatj-wy przeciwstawiającej sobie o b i e k t y w n y e m p i r y z m będący domeną e t n o g r a f i i i poza fakty, a więc odorwane od rzekomo wybiegające rzeczywistości, spekulacjo g a b i n e t o w e . „ K o n t a k t z ż y w y m c z ł o w i e k i e m " s t a j e się w s z y s t k i m , ,,talmudyczne rozważania" niczym. Nie trzeba dowodzić, stanowisko takie prowadzi m . i n . do dowaluacji terminu grafia, który zaczyna być sjTionimem hobbystycznego dzenia mniej l u b bardziej niezwykłych, d z i w n y c h , a i s t o t n y c h faktów. w gruncie rzeczy mało że s k o r o j e d n y m z czołowych etnografów s z t u k i , f o l k l o r y s t y k a , socjologia groma­ też ono rozumowanie, polskich był Oskar w s i , p s y c h o l o g i a społeczna i t d . wkraczają w r e g i o n y będące d a w n i e j domeną e t n o g r a f i i . Rodziły się n a w e t pomysły połączenia e t n o g r a f i i z niektórymi z dyscyplin zajmuje się określonym wycinkiem rzeczywistośoi s p w e c z n o - k u l t u r a l n e j , których znajomość niezbędna jest e t n o l o g i i , ale które same w sobie n i e muszą a l b o n a w e t n i e p o w i n n y być jej p r z e d m i o t e m . T a k j a k środowisko n a t u r a l n e . Z drugiej jednak strony, dziś, gdy niemal powszechnie a k c e p t u j e się s y s t e m o w e p o d e j ś c i e w b a d a n i u k u l t u r y , trudno wyobrazić sobie b y etnologia mogła całkow cie wykluczyć p e w n e ; jej d z i e d z i n y z p o l a własnycli zainteresowań. C z y m i n n y m będzie wszakże b a d a n i e s z t u k i , b u d o w n i c t w a c z y g o s p o d a r k i z pozycji etnologicznych, a czym i n n y m z pozycji historii sztuki, historii K o l b e r g , t o zostać n i m m o ż e k a ż d y , zwłaszcza m i e s z k a n i e c w s i , kultury jeśli t y l k o w y k a ż e pewną dociekliwość i chęć o psychologii, socjologii i t d . Każda z d y s c y p l i n w y s u w a upowszechnienia nich, n a szczęście n i e z r e a l i z o w a n e . T y m c z a s e m k a ż d a z w y m i e n i o n y c h etno­ zabawnych, Sprzyja p r o l i f e r a c j i t e r m i n u w o p a r c i u o słuszno s k ą d i n ą d że 3. S ł o w o o rubieżach e t n o l o g i i i j e j z w i ą z k a c h z d y s c y p l i n a m i p o k r e w n y m i . M ó w i się, ż e h i s t o r i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j , h i s t o r i a materialnej czy h i s t o r i i gospodarczej, n i e mówiąo już własne uzyskanej od dziadka czy b a b c i wiedzy. I nie byłoby w t y m nic p y t a n i a , d y k t o w a n e jej specyfiką. N a p o g r a n i c z a c h złego, się c z ę s t o s u b d y s c y p l i n y ł ą c z ą c e m e t o d y k i l k u d y s c y p l i n n a u k o ­ gdyby nio fakt, „zautonomizowana" jedyne i prawdziwo żo poza etnografia oblicze środowiskiem jest profesjonalnym powszechnie uważana naszej d y s c y p l i n y . Afe za utrzymanie wych, by wspomnieć t y l k o etnoreligioznawstwo, t y c h rodzą etnomuzyko- l o g i ę , e t n o p s y c h o l o g i ę . M o ż n a b y s ą d z i ć z k o l e i , iż j e s t t o objaw współzależności między etnografią i etnologią n i e jest wyłącznie r o z w o j u e t n o l o g i i , lecz t a k być n i o m u s i . W a r u n k i e m z a c h o w a n i a kwestią tożsamości, rozwój opisie prestiżu zarówno kultury nauki. Tylko etnografii ono gwarantuje skoncentrowanej konkrotnych, „ujmowanych g r u p l u d z k i c h , j a k i e t n o l o g i i kierującej natury — imperatywem na w się — równoczesny szczegółowym ich swoistości" n i e j a k o ze swej porównawczości. 2. S ą d z ę , ż e w a r t o o r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y dbać, g d y ż nie nym stanem tegicznych. Te kultury. jej studiów były i są kultury społeczności przedmiotem pierwotnych oraz osiągnięciach, i sposobach E t n o l o g i a jest jedną z n a u k o k u l t u r z e oraz człowieku j a k o twórcy się, iż wiedzy badawczych antropologii zgodzimy differentia specified opartej n a powinno dziedzictwie myśli etnologicznej, n a jej trwałych i korespondujących z a k t u a l ­ podzielam p r z e k o n a n i a o r y c h l e j a n i h i l a c j i jej p r z e d m i o t u badań. i nosicielu k u l t u r y . Jeżeli n a w e t u t r z y m a n i a własnej b y ć istnienie świadomości teoretycznej ostatnie kulturowej, specyficznych metodach stawiania pytań, wreszcie celach stra­ pozwalają celem jest na zbliżenie budowanie etnologii ogólnej do teorii Myślę, że g d y b y p e r s p e k t y w a t a k a została s t w o r z o n e i u p o w ­ szechniona okazałoby się, że p r z y n a j m n i e j część z drażliwych 73 I �przyczyn- 4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m współczesnej p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie, zajmowanie z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m ­ się i n n y m i ludami i kulturami) nieodzowne niany i elementy obecnie zjawisk (zawężanie karstwo, odwracanie sensowne kręgu zainteresowań, się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w stanowi normalne, systemu jednej zakres jest jednym z aspektów jej przedmiotu badań i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką. nauki. mgr Krystyna Małkowska I H K M P A N , etnograf (...) Etnografia — chodzi o nazwę dyscypliny określanej Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna. etnografia Właściwie nazwa e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych m o ż e się w y d a w a ć n i e i s t o t n a , ważniejsze t o , d l a całej dyscypliny, zamiast c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste. pozaprofesjonalnych, S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia pojmowanego, do niej. N i e jest zatem czyli w opinii właściwego społecznej — terminu ograniczenie i t o szczególnie j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t może źródłowych czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t typ animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między kolekcjonowania ciekawostek „logią" i „grafią". (...)• choć nauce Z nierzadko etnografią przydatnego, etnograficznych. P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s " Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e grup badaczy nienaukowogo, być zbieracz-amator. cennych zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a " zgoła danych kręgach wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " , mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze pewnych co oczywiście t e n s a m badacz i „antropos". etnologii Z n i m wiąże (-grafii). się r ó w n i e ż Przyjmuje o przyszłość kultury euro­ pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d się zróżnicowań s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o poziom pytanie się, iż globalizacja kulturowych, do zanikania kultur etnicznych, j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e systematyzację, gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a ­ a więc istotnej p o d s t a w y wiedzy. S a m e źródła poszcze­ stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m wiązaniu mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m poddane procesowi objąć p o z n a n i e m i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń, szerszy zakres zdobytą wiedzę szerszym Należy sobie kultury, a b y można a również kręgom odbiorców było udostępnić (...). życzyć, a b y o b a poziomy do towarzyszą tradycji spontaniczne wspó- tendencje Obserwacje współczosne różnicujące. Jest w t y m jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści, k t ó r y c h są w y r a z e m , dyscypliny kulturowych. pozostaną, j a k sądzę, n a d a l zainteresowań trójpoziomowej przedmiotem (czy trójstopniowej) n a u k i o k u l ­ działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo­ dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y — g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e rywaliza- się z a t e m słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę , c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r ­ najbardziej nego wyprzedzania — graficznej, opartej w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h obserwacji uczestniczącej i t p . prób w materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź teoretycznych nadmiarze specyfika niejako uogólnioń i w rezultacie i n f o r m a c j i źródłowych. p r z e d m i o t u zainteresowań „misję" Właściwie Ważną kiedy rolę zagubienia spełniła t u e t n o g r a f i i narzucająca j e j u d o k u m e n t o w a n i a tego, w tempie coraz szybszym, do co p r z e m i j a , zanika b ą d ź z m i e n i a się i przekształca. się z a s t a n o w i m y n a d olbrzymią (...) ilością materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie kultur etnicznych szeregi etnografów, Przez stulecie badawcze wysiłki typu kuli ziemskiej, ogarnia świadomość zdumienie: przez nieliczne j a k t o było możliwet dzielące n a s o d klasyków dokumentacyjnego przedstawicieli teoretyczną zebranych tej nauki. ewolucjonizmu skupiały niemal N i e nadążano prace wszystkie z refleksją n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m 1 metodologicznej, doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą się stać p o d s t a w ą Dysharmonijny budowania stosunek teorii. omawianych wyżej stadiów cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h pro­ rozgoryczeń czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i . W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e być pewną wskazówką w jego przezwyciężaniu. Brak stałej k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i " sprzyja z nieodpowiedzialnemu teoretyzowaniu i badań staje p o d z n a k i e m 74 terenowych, zapytania. których bardziej bezpośrednioj dokumentacji n a b a d a n i a c h bezpośrednich trudno sobie wyobrazić, etno­ ,,face-to-face", a b y jakakolwiek ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco­ n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e się wszakże rzeczą niewątpliwą, ilością że przy źródłowych tendencje obecnym przesyceniu rozwojowe nauki materiałów o kulturze będą szły w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u antropologii. W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k socjologia, też o b a w a , ościennych (psychologia, psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.), że etnologia czy antropologia kulturowa się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h istnieje rozpadnie warsztatach n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o realna, n i e wydaje s i ę słuszna. W i a d o m o z błyskotliwym powiedzeniem wiedzy bowiem, iż Shawa o wzrastającym w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u zgodnie poziomie rzeczywis­ t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m coraz rośnie p o t r z e b a scalania w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i metodo­ logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e wszystkim m e t o d , które analityczne. uogólnianiu jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie­ przemyślanych Tym zagrożonym: przydatność pozo­ Każda z wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy o kulturach t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82ce1eea30ae566f5537330065cc5a7b.pdf 8e6d7bca8a8c540ca85b8f76864d8ce0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3426 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3211 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R a d z ę więc sięgnąć d o h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j , artykułów podsumowujących dorobek mierza Dobrowolskiego, zwłaszcza etnografii PRL; Józefa B u r s z t y , W i t o l d a Dynowskiego, Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i wielu innych. W Polskiej", „Ludzie", Również czy „Polskiej pytanie drugie Sztuce Kazi­ „Etnografii Ludowej". sformułowałabym t r a d y c y j n e j i j e j współczesnych p r z e m i a n jest miejsce d l a studiów n a d plastyką ludową. B r a k j e d n a k n a ogół prób zastosowania i n n y c h niż h i s t o r y c z n e m e t o d a n a l i z y . B r a k jest d y s k u s j i m e t o ­ dologicznej oraz udziału historyków s z t u k i , k o n f r o n t a c j i spojrze­ n i a n a sztukę l u d o w ą z p u n k t u w i d z e n i a kierunków współczes­ inaczej. Jeśli nych, systemowego widzenia z a k r e s e t n o g r a f i i j e s t sprawą u m o w n ą i ulegał z m i a n o m w p r a k ­ kultury. Co d o trzeciego p y t a n i a : mało m n i e interesuje n a z w a d y s c y ­ t y c e działania p r z y występowaniu różnych i n s t y t u c j i , s t a w i a n i u p l i n y . N i e uważam, że e t n o g r a f i a (w jej obecnych zainteresowa­ różnych pytań oraz współdziałaniu różnych d y s c y p l i n w p r a c a c h niach p r z e d m i o t o w y c h i problematyce teoretycznej) jest związana n a d kulturą ( w s i , m i a s t a , r o b o t n i k a , kulturą n a r o d ó w i p l e m i o n ) t o wyłącznie uwzględnienie w pracach etnografów p r o b l e m a t y k i s z t u k i l u d o w e j przewiduję u t r a c e n i a p r z e z nią j e j p r z e d m i o t u badań. wynikało zarówno z c h a r a k t e r u pytań a u t o r a i e p o k i , j a k i przy­ różnic w k u l t u r z e i j e j mechanizmów gotowania teoretycznie kadry etnografów. Wiemy doskonale, że ani tych z badaniem 0 genezę k u l t u r y z b y t l i c z n e j k a d r y specjalizującej się i znajdującej pracę w i n s t y ­ natury t u c j a c h b a d a n i a s z t u k i l u d o w e j . N i e m n i e j t o , czego w dotychczas d o k o n a n o w zakresie i n w e n t a r y z a c j i s z t u k i l u d o w e j i opracowań syntetycznych osiągnięcie. i W monograficznych, etnografii należy polskiej, w uznać za badaniach wyraźne kultury wsi kultury w s i , toteż jest ciągle ż y w y , człowieka, o j e j rozwój kulturą ludzką nie traci ważny Pytanie i zmiany, o również swej nie Problem i p r a k t y c z n i e , d l a działania społecznego. p y t a ń n i e k i e r o w a n o z b y t często d o s z t u k i l u d o w e j , a n i n i e b y ł o z „tradycyjnej" związek aktualności o b l i c z u zagrożenia przyszłości k u l t u r y . E t n o g r a f i a n a pewno przeżyje n a s s a m y c h , chociaż może o t r z y m a inną, m o d n ą nazwę 1 w różny sposób w r o z m a i t y c h e p o k a c h zakreślać będzie bliższe pole badań. dr Zbigniew Benedyktowicz IB P A N , etnograf Co t o jest e t n o g r a f i a ? — Odpowiedź moją d y k t u j e m i sama p o e t y k i rozmaitych f o r m ustnej literatury ludowej; obok studio­ n a t u r a n a u k i , o której t u m o w a , a także p e w n e specyficzne d o ­ wania t e c h n i k pamięciowych, świadczenie, c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a ż y c i a n a s z y c h p o l s k i c h środo­ rzęta, zwyczajowych w i s k n a u k o w y c h , doświadczenie, c z y t e ż w ł a ś c i w i e złe czajenie z jakim mamy przyzwy­ do czynienia, g d y idzie o tego rodzaju zajmowania studium się form rzeźbą, o darze, nazewnictwa, zwracania malarstwem, 0 s y m b o l u i myśli nieoswojonej. sorów administrujących młodymi wzrośli w zawołań do na ludzi, strojem o komizmie, o ludowej p y t a n i a , a n k i e t y i i n i c j a t y w y . Zarówno wśród l u m i n a r z y , profe­ dawna się znajdziemy kosmologii, Jasną j e s t rzeczą, że a b y p o ­ donie- dołać i zbuntowanymi pracownikami nauki, którzy w sposób r z e t e l n y z a d a n i o m s t a w i a n y m p r z e z własną d z i e d z i n ę , t y m doświadczeniu i wyssali odpowiednią wiedzę, tej rozległości etnograf m u s i być zainteresowań i jednocześnie sprostać w stałym k o n t a k c i e z i n n y m i d y s c y p l i n a m i 1 studiować kach b y ć w s z y s t k i m p o t r o c h u : trochę h i s t o r y k i e m , trochę s a k r a m e n t a l n e p y t a n i e „ k o m u t o s ł u ż y " ? G d y słyszy się że tu studium daną dyscypliną j a k i p o m i ę d z y j a k t o się m ó w i z m l e k i e m m a t k i , p o j a w i a się w t a k i c h p r z y p a d ­ bowiem, zwie­ etykiety, dana dyscyplina rozmywa wiedzieć wszystko po trochu, archeolo­ innych, g i e m , trochę językoznawcą i f i l o l o g i e m , trochę literaturoznawcą i trochę h i s t o r y k i e m s z t u k i , ale selekcja faktów j a k i e j d o k o n u j e , differentia specifica — w ł a s n y sposób s p o j r z e n i a s p r a w i a , że n p . studiując n i e o d m i e n n i e u r u c h a m i a się n a w y k t a k dla zetatyzowanego społeczeństwa, k a ż e m y ś l e ć o t y m , co s i ę z a t y m k r y j e ? tut...? i Badania w musi g d y s t a w i a się p r o b l e m g r a n i c , z a k r e s u d a n e j n a u k i , p y t a o j e j charakterystyczny się n i e j a k o je. E t n o g r a f interdyscyplinarne...? reforma p r o g r a m u nauczania...? Otworzą n o w y Reorganizacja może n o w y Insty­ studiów wydział, c h u n i e b ę d z i e t e g o robił j a k a r c h i t e k t , że badając będzie t o robił z zupełnie i n n e j p e r s p e k t y w y log, czy formy da­ nazewnictwo aniżeli d i a l e k t o ­ gwaroznawca. czy Z d a r z a się o c z y w i ś c i e e t n o g r a f o m zejść z t y c h m a r g i n e s ó w . IV?) Z d a r z a się w y p a ś ć z t e j m a r g i n e s o w e j s y t u a c j i , która z d a w a ł o b y A k a d e m i i Nauk...? Będąpieniądze n a badania... nowe etaty...itd., się j e s t błogosławieństwem d l a o c z u i zasadą stanowiącą o spe­ też odrębna sekcja A który w r a m a c h jakiegoś wydziału ( I I czy i t d . c z y l i „ k o m u t o służy" ? N i e c h m i więo będzie w o l n o wyrazió c y f i c e i c h s p o j r z e n i a , i b y w a t a k , że e t n o g r a f o w i e zostają wchło­ g ł ę b o k ą nadzieję, i przeświadczenie, że a n k i e t a t a i i n i c j a t y w a nięci z jaką wystąpiła r e d a k c j a „Polskiej m i e l i się poruszać. W Sztuki Ludowej" zawiera n a j i s t o t n i e j s z y , m o i m z d a n i e m , e l e m e n t charakteryzujący właśnie etnografię. E l e m e n t , o którym (różnice w n a z w a c h w stosunku do antropologii wynikające — z odmiennych tradycji amery­ przez tę dziedzinę, po której granicach przecież rzadko bardziej agronomem, botanikiem, krawcem, dietetykiemZapomina o pewnej cenie, jaką d a w n o a n t r o p o l o g i a postanowiła płacić i studiowanie kultury-jako za widzenie całości. Cenie, k a ń s k i e j , a n g i e l s k i e j , n i e m i e c k i e j i f r a n c u s k i e j n i e są w t e j c h w i l i o której wspominał c y t o w a n y już A . L . K r o e b e r , podając •ważne) — kład, t a k pisał A . L. Kroeber: „Antropologia posiada tę tylko t a k i c h w y p a d k a c h e t n o g r a f staje się n i e ­ w którym mówi o sinologu i antropologu przy­ badającym wspólną cechę z historią, że n i g d y p o w a ż n i e n i e p o d t r z y m y w a ł a kulturę C h i n . T e n d r u g i b y ć m o ż e n i g d y n i e doścignie w s u b t e l ­ twierdzenia ności, p r e c y z j i i zasobie w i e d z y o swojej praktycznej użytecznośoi ale wychodziła pierwszego, ale w o l n y jest rów­ z założenia, że j e j cel p o z n a w c z y s a m p r z e z się s t a n o w i d l a n i e j n i e ż o d j e j c i ę ż a r u , o d o g r a n i c z e ń j a k i e n i e s i e ze s o b ą , w r a z wystarczające swym Zresztą uzasadnienie". przed tym użytocznościowo-praktyczno-organizu- pojmowaniem naukowości, t r a d y c j a filologiczna. p o l o g zaś n i e j e d n o k r o t n i e w y p r z e d z a pretację grafa drugi o d n i e s i e n i e m d o szerszego tła s y t u a c j i k u l t u r o w y c h i zagadnień istoty etnografii pozwalającym i w przynależny zawarty w również moim etnograficznym przybliżeniu określić tę zdaniem do doświadczeniu, naukę, jako naukę podnoszonych przez siebie t a k różnych c y p l i n . T a k , etnografia t o marginesowa n a u k a bez granic. N o b o Okrzyki przekupniów etnograficznych zainteresowań. Obok fascynacji w zakresie żywionej dla s t u d i o w a n i a f o r m d a c h u , o r n a m e n t u , narzędzi, t e c h n i k u p r a w , śledzenia i c h r o z w o j u ; wienia, weselną, 70 przygotowania balladą, obok zainteresowania pokarmów; przysłowiem — sposobami poży­ teorię czy filozofię zaś g d y kultury. I dysponuje właśnie zjawisk i poświęconych i wędrownych i m rozpraw, rzemieślników, znaki to J. rosnącym (C. Lóvi-Strauss), S. B y s t r o n i o w i p i s a ć miasta Warszawy, n a d pieśnią podobne szerzej, o b o k studiowania monografie tę etnograficzną swobodę, która monografię bratku pozwala stołecznego w e d l e p o d o b n y c h reguł i z w y c z u l e n i e m zagadnienia, z jakim pisane były przez jak reklamy (P. B o g a t y r i e w ) ze s t r u k t u r a l n o - s o m i o t y c z n y m s t u d i u m O dziko studiów obok zwłaszcza nieskrępowanie i rozpiętość, która p o z w a l a n a sąsiadowanie o b o k b e z g r a n i c i naukę poruszającą się n a m a r g i n e s a c h i n n y c h d y s ­ przecież w y s t a r c z y spojrzeć czegóż t o n i e z n a j d z i e m y kultury, filologa, g d y idzie o inter­ jącym n a w y k i e m myślowym „komu m a to służyć" c h r o n i etno­ element i zrozumienie ze Antro­ na etnografów egzotycznej w i o s k i n a D o b u czy T r i o b r i a n d a c h — �widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa4000c934e0d3a14d02a2871ec55564.pdf bb138130c4719166e9d68c0136e98675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5315 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4936 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.2-3 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY ♦ ETNOGRAFIA ♦ SZTUKA 2003 rok LVII nr3-4 (262-263). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 24 zł IN S T Y T U T SZ T U K I P O LSK IEJ A K A D EM II NAUK, FU N D A C JA KU LTU RY S P I S MIKOŁAJ G umilow A nna B eata B ohdziewicz RYSZARD K apuściński FRANKLIN R. A nkersm it K erwin L ee K lein T R E Ś C I Pamięć, przeł. Jan Gondow icz..................................................................... Zdjęcia odzyskane........................................................................................... O Pamięci i jej zagrożeniach (z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz C z a ja )..................... 4 5 12 W zniosłe odłączenie się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest, przeł. Joanna Benedyktowicz, przejrzał Maciej Bańkowski .......................................................................................................... 25 O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, przeł. Maciej Bańkowski .......................................................................................................... 42 COLLOQUIA ETHNOLOGICA PAMIĘĆ JAKO KATEGORIA KULTUROWA I POZNAWCZA Katarzyna K aniow ska CZESŁAW R obotycki DARIUSZ C zaja WALDEMAR K uligowski SŁAWOMIR S ikora MARCIN B rocki M agdalena S ztandara MARCIN K a f a r Antropologia i problem p a m ię c i............................................................. 57 Pamięć PRL, Antropolog wobec doświadczenia własnej kultury ..... 66 Czarna Skrzynka. O idei pam ięci absolutnej ....................................... 71 O historii, literaturze, pamięci oraz innych formach zapominania..... 79 Pamięć: przestrzeń, w której zdarzenia się powtarzają ..................... 85 Semioza pam ięci w etn o g ra fii..................................................................... 92 O etnograficzności fotografii ..................................................................... 95 O istocie słowa w obliczu choroby. Uwagi na marginesie lektury Stanąć n a nogi Olivera Sacksa i To jest wasze życie Małgorzaty Baran ow skiej..................................................................................................... 102 DANIEL V ogel D ipesh CHAKRABARTY Przeszłość Indii czy przeszłość Europy?.................................................... 114 Postkolonialność a podstęp historii: Kto wypowiada się w imieniu Indii? przeł. D aniel Vogel ....................................................... 117 Powrót do In d ii................................................................................................ 133 W h ich Blair Project? Pamięć jako narzędzie legitymizacji politycznej: przykład „Nowej Partii Pracy” ...........................................142 Inicjacja B w iti...................................................................................................146 Żywioły sprzężone........................................................................................... 150 Etnolog w podróży (4) Kto komu mówi bounjour na M ont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych...........................................165 P a m ię ta ć .............................................................................................................175 Skrzynia............................................................................................................... 182 PETER M artyn J o HARPER T omasz S ikora Ew elina Pawlus JERZY S. W asilew ski P io tr S zacki Iw on a ŚWIĘCH PAMIĘĆ GRECJI STEPHANIE W est Jean Pierre VERNANT Aristeas u Herodota, przeł. Wiesław Juszczak......................................187 Mityczne aspekty pamięci, przeł. Aleksander W olicki.......................201 1 �SPIS TREŚCI D avid R. L achterman W ojciech M ichera W łodzimierz L engauer Zbigniew B enedyktowicz , D ariusz C zaja M ariusz D obkowski, B ohdan Ko s , W iesław J uszczak , W łodzimierz L engauer W ojciech M ichera , H enryk Paprocki R obert Paw lik , Lech R obakiewicz, C zesław Robotycki W łodzimierz S taniewski L ech S okół A ndrzej D ą br o w sk i , J an H artm an , W iesław J uszczak , Ireneusz Kan ia , o . J an A ndrzej K łoczowski (o p ), E lżbieta Paczkowska -Ł agow ska , M ieczysław P o rębski , L ech T rzcionkowski, C ezary W odziński W iesław J uszczak A ndrzej P ieńkos K a ta rz y n a G ó rs k a ZBIGNIEW O siński N oos i N ostos: O dyseja i początki greckiej filozofii, przeł. W ojciech M ichera ............................................................................. 213 Lathesthai. O pokusie zapom nienia...........................................................217 Czy bogowie greccy jeszcze żyją? .............................................................. 223 O Realności bogów - rozmowa o książce Wiesława Juszczaka „Pani n a żurawiach” .........................................................................................224 W ielka podróż do źródeł. Głos w dyskusji o Realności bogów...........245 „Nie wszystko jest stracone...” Fragmenty dyskusji z promocji książki Realność bogów Wiesława Juszczaka w Krakowskim „Bunkrze Sztuki” Kraków, 29 maja 2 0 0 3 ............................................... 247 Język m i t u .......................................................................................................... 257 Życzenia na jubileusz Profesora Wiesława Juszczaka.......................... 281 „Siedziba sztuki" Johanna M ichaela Bossarda - totalne miejsce tworzenia ........................................................................................... 283 J a tak napraw dę zbieram ducha pocztówki. Rozmowa z Małgorzatą Baranowską ....................................................... 290 Osterwa i Reduta w notatnikach Limanowskiego .............................296 RECENZJE BARBARA M a jo r M a ria P oprzęcka Inspiracje pasyjne Renaty R ogozińskiej.................................................. 315 Współczesna polska sztuka religijna......................................................... 318 J. K rzysztof L enartow icz BOGUSłAW JĘDRUSZCZAK A rchitektura trwogi..........................................................................................321 Pamięć O jc a ........................................................................................................331 ENKLAWY PAMIĘCI Noty o A utorach Summary of A rticles Contents no 3-4; 1-2/2003 .................................................................................................................................. 340 .................................................................................................................................. 344 .................................................................................................................................. 350 W POPRZEDNIM NUMERZE (1-2/2003) W iktor Zborowski Hanna Faryna Paszkiewicz Zbigniew B enedyktowicz Dariusz Czaja Maria Poprzęcka J ulia Hartwig George S teiner Pożegnanie „Być bogatym jak Forsyth...” Mapa pamięci Paradoksy pamięci. Parę wątpliwości zamiast wstępu Obraz pod powiekami Piękne siostry, Nagana 33 Gramatyki tworzenia, przeł. Jerzy Łoziński 2 �SPIS TREŚCI PAMIĘTAĆ CZY ZAPOMINAĆ? Paul Ricoeur Y osef Hayim Y erushalmi Ivan G. Marcus Ma Łgorzata Na Łęcka B ohdan Kos W ojciech M ichera J acek Ziemek R uth G ruber Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, przeł. Wojciech Bońkowski Znaczenie w historii, pamięć i pisanie historii. Podstawy biblijne i rabiniczne. przeł. Dariusz Czaja Magia pokarmów i gesty mnemoniczne, przeł. Amelia Franas Przeklęte błogosławieństwo. Nobilitacja zapomnienia Pamięć i czasoprzestrzeń w poszukiwaniu całości. Kilka uwag o renesansowym teatrze pamięci i słodyczach kosmologii Obliviscere. O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji Memento. Pamiętacie? To obejrzyjcie... Miasta bez Żydów, przeł. Agnieszka Nowakowska PAMIĘĆ PRYWATNA Marcin Ś wietlicki A nna B olecka Antoni K roh A melia F ranas J oanna Zdanowska S tefanie Peter G erdien V erschoor J an G ondowicz Mój pamiętniczku Pamięć i dzieciństwo Starorzecze. Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do pisa­ nia Egzekucje i ekspozycje pamięci Kozetka Bargelda, czyli o tym, jak się pisze widza Kogel mogel - „polską magdalenką”?, przeł. Maciej Bańkowski Kartki z pamiętnika. Polskie reminiscencje, przeł. Ella Osuch, Dorota van den Bercken Pałac pamięci WENECJA I PAMIĘĆ Lew Łosiew W ojciech B ońkowski Dariusz C zaja Ewa Malec B ohdan Kos Ma Łgorzata Dziewulska, Piotr KŁoczowski J ulian T uwim Hanna Baltyn Piotr S ommer A. M elbechowska-L uty M onika Rudaś-G rodzka Maria J anion M ichaŁ O torowski Ma Łgorzata Baranowska Danuta KuZnicka C zesŁaw R zońca S tanisŁaw T abisz Wenecja Josifa Brodskiego, przeł. Dymitr Romanowski Dwanaście świń przegląda się w lustrze. O legendzie weneckiej W drodze do Wenecji. Podróże imaginacyjne Mit Wenecji. Fabrykowanie pamięci Wiersze Rozmowa z pamięci: Nie chciałbym zbyt dopowiadać Kwiaty Polskie (fragment) Szuflandia Latem Pomniki - „figury” zwodniczej pamięci Słowiańszczyzna. Pamięć i zapomnienie w wykładach paryskich Adama Mickiewicza i powieściach Józefa Ignacego Kraszewskiego Niesamowita Słowiańszczyzna Pamięć spiskowców Kolekcja nieidealna (3) Pamiętaj o mnie! Gombrowicz Grzegorzewskiego Zbysław Maciejewski (1946-1999) Rozmowa ze Zbysławem Maciejewskim Noty o Autorach Summary of Articles Contents no 1-2; 3-4/2003 Z powodów technicznych zapowiedziane w poprzednim numerze artykuły Krystyny Zwolińskiej, Jacka Olędzkiego, Tomasza Wita Szerszenia, Mateusza Brauna oraz Zbigniewa Benedyktowicza ukażą się w kolejnym numerze „Kontekstów”. Autorów i czytelników serdecznie przepraszamy. W pierwszym tomie (nr 1-2) „Kontekstów” O Pamięci i zapomnieniu nieopatrznie i buńczucznie napisano we wprowadze­ niu, że „temat Pamięci nas nie przerósł” (por. Mapa pamięci s. 14), tymczasem okazało się, że zebrany materiał zaprojektowa­ ny do obecnie prezentowanego II tomu znacznie przekroczył dopuszczalną objętość. Za pomoc i rozwiązanie związanych z tym problemów technicznych i możliwość wydania w miarę zbliżonego do przygo­ towanego t. II- numeru 3-4/2003 składamy serdeczne podziękowanie zespołowi Wydawnictwa Argraf i Panu Prezesowi Tomaszowi Dukielskiemu - redakcja. 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e35bb5ef1bce8e9179470208b9a385.pdf 44f2ff23d1f013afbd72a1ea37d9afda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3214 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text przyczyn- 4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m współczesnej p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie, zajmowanie z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m ­ się i n n y m i ludami i kulturami) nieodzowne niany i elementy obecnie zjawisk (zawężanie karstwo, odwracanie sensowne kręgu zainteresowań, się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w stanowi normalne, systemu jednej zakres jest jednym z aspektów jej przedmiotu badań i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką. nauki. mgr Krystyna Małkowska I H K M P A N , etnograf (...) Etnografia — chodzi o nazwę dyscypliny określanej Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna. etnografia Właściwie nazwa e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych m o ż e się w y d a w a ć n i e i s t o t n a , ważniejsze t o , d l a całej dyscypliny, zamiast c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste. pozaprofesjonalnych, S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia pojmowanego, do niej. N i e jest zatem czyli w opinii właściwego społecznej — terminu ograniczenie i t o szczególnie j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t może źródłowych czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t typ animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między kolekcjonowania ciekawostek „logią" i „grafią". (...)• choć nauce Z nierzadko etnografią przydatnego, etnograficznych. P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s " Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e grup badaczy nienaukowogo, być zbieracz-amator. cennych zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a " zgoła danych kręgach wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " , mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze pewnych co oczywiście t e n s a m badacz i „antropos". etnologii Z n i m wiąże (-grafii). się r ó w n i e ż Przyjmuje o przyszłość kultury euro­ pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d się zróżnicowań s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o poziom pytanie się, iż globalizacja kulturowych, do zanikania kultur etnicznych, j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e systematyzację, gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a ­ a więc istotnej p o d s t a w y wiedzy. S a m e źródła poszcze­ stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m wiązaniu mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m poddane procesowi objąć p o z n a n i e m i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń, szerszy zakres zdobytą wiedzę szerszym Należy sobie kultury, a b y można a również kręgom odbiorców było udostępnić (...). życzyć, a b y o b a poziomy do towarzyszą tradycji spontaniczne wspó- tendencje Obserwacje współczosne różnicujące. Jest w t y m jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści, k t ó r y c h są w y r a z e m , dyscypliny kulturowych. pozostaną, j a k sądzę, n a d a l zainteresowań trójpoziomowej przedmiotem (czy trójstopniowej) n a u k i o k u l ­ działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo­ dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y — g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e rywaliza- się z a t e m słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę , c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r ­ najbardziej nego wyprzedzania — graficznej, opartej w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h obserwacji uczestniczącej i t p . prób w materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź teoretycznych nadmiarze specyfika niejako uogólnioń i w rezultacie i n f o r m a c j i źródłowych. p r z e d m i o t u zainteresowań „misję" Właściwie Ważną kiedy rolę zagubienia spełniła t u e t n o g r a f i i narzucająca j e j u d o k u m e n t o w a n i a tego, w tempie coraz szybszym, do co p r z e m i j a , zanika b ą d ź z m i e n i a się i przekształca. się z a s t a n o w i m y n a d olbrzymią (...) ilością materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie kultur etnicznych szeregi etnografów, Przez stulecie badawcze wysiłki typu kuli ziemskiej, ogarnia świadomość zdumienie: przez nieliczne j a k t o było możliwet dzielące n a s o d klasyków dokumentacyjnego przedstawicieli teoretyczną zebranych tej nauki. ewolucjonizmu skupiały niemal N i e nadążano prace wszystkie z refleksją n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m 1 metodologicznej, doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą się stać p o d s t a w ą Dysharmonijny budowania stosunek teorii. omawianych wyżej stadiów cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h pro­ rozgoryczeń czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i . W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e być pewną wskazówką w jego przezwyciężaniu. Brak stałej k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i " sprzyja z nieodpowiedzialnemu teoretyzowaniu i badań staje p o d z n a k i e m 74 terenowych, zapytania. których bardziej bezpośrednioj dokumentacji n a b a d a n i a c h bezpośrednich trudno sobie wyobrazić, etno­ ,,face-to-face", a b y jakakolwiek ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco­ n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e się wszakże rzeczą niewątpliwą, ilością że przy źródłowych tendencje obecnym przesyceniu rozwojowe nauki materiałów o kulturze będą szły w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u antropologii. W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k socjologia, też o b a w a , ościennych (psychologia, psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.), że etnologia czy antropologia kulturowa się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h istnieje rozpadnie warsztatach n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o realna, n i e wydaje s i ę słuszna. W i a d o m o z błyskotliwym powiedzeniem wiedzy bowiem, iż Shawa o wzrastającym w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u zgodnie poziomie rzeczywis­ t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m coraz rośnie p o t r z e b a scalania w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i metodo­ logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e wszystkim m e t o d , które analityczne. uogólnianiu jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie­ przemyślanych Tym zagrożonym: przydatność pozo­ Każda z wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy o kulturach t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym �kontekstem kulturowym. Takie całościowe widzenie przypada nież i c h e m o c j o n a l n e g o zainteresowania i związanej я n i m nie­ właśnie e t n o l o g i i . Sądzę, iż p o d o b n i e j a k r o l a e t n o l o g i i p o l e g a n a ufności d o uogólnień, d o r e d u k c j i c e c h b a r d z i e j s c a l a n i u i uogólniającej i n t e r p r e t a c j i w i e d z y o różnych k u l t u r a c h nych pierwotnych łączących, b a r d z i e j u n i w e r s a l n y c h , p o z w a l a j ą c y c h zbliżać się d o bądź wykorzystywanie pomostem, i c h poszczególnych doświadczeń nawiązaniem do aspektach, tak z kolei n a u k ościennych, będące pewnych charakterystyk jakby kultury n a rzecz u j a w n i a n i a u k r y t y c h głębokich w zasad określonego pod nimi światopoglądu. świetle których m o ż e m y lepiej uszczegółowio­ cech i s t o t n y c h , tych zasad, zrozumieć cały szereg Do zacho­ t y p u europejskiego, jest przede w s z y s t k i m zadaniem a n t r o p o l o g i i w a ń k u l t u r o w y c h . D z i ę k i r ó ż n i c o w a n i u c e c h ze w z g l ę d u n a i c h kulturowej stopień ogólności u k a z u j e się n a m zespół p o z i o m ó w w jej bardzioj uniwersalnej refleksji. n y c h , w i ą ż ą c y c h się w s e n s o w n ą całość. K a ż d y W i e l o k r o t n i e m ó w i ł a m w y ż e j o różnicach — o w y d o b y w a n i u struktural­ element szcze­ n a j a w cech specyficznych poszczególnych zespołów k u l t u r o w y c h , g ó ł o w y u z y s k u j e d o p i e r o w t e d y s w ó j p e ł n y sens i s w o j e czego znaczenie jest o c z y w i s t e . w całości. C h c i a ł a b y m , a b y e t n o g r a f o w i e u w i e r z y l i , że t a k a w i z j a różnicujące cechy O w e r z u c a j ą c e się z w y k l e w o c z y c h a r a k t e r y s t y c z n e , są przedmiotem bezpo­ miejsce m o ż e b y ć źródłem n i e m n i e j s z e j radości niż bezpośredniość badań terenowy cli. średniego z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m otnografów, a rów- doc. dr hab, Tadeusz Chrzanowski IS P A N , historyk sztuki N a j p i e r w wyjaśnienie osobistej n a t u r y : n i e j e s t e m etnogra­ stanowego w zasadzie układu społecznego. A l e k i e d y f o m , a co gorsze etnografią, j a k o dyscypliną, n i g d y n i o z a j m o ­ Polska Rzeczpospolita wałem L u d e m , w o b e c e t n o g r a f i i stanęło z a s a d n i c z e się, n i e z n a m literatury teoretycznej i zabierając głos czynię j a k ó w oświeceniowy d z i k u s , t y l e że n i e w i a d o m o z p e w ­ jąc jej o b i e k t y w r a m n c h K a t a l o g u Z a b y t k ó w S z t u k i w Polsce. I n t e r e s o w a ł o m się r ó w n i e ż s z t u k ą p r y m i t y w ó w tywną (i nawet jednak zwrócić coś n a t e n t e m a t uwagę, że i sztuką popełniłem w wymieniam te prymi­ PSL). dwie Proszę kategorie od­ d z i e l n i e , o b a w i a m się z a ś , ż e u n a s z b y t m a ł e w p r a k t y c e c z y n i się p o m i ę d z y n i m i d i s t i n g u o . 1. N a p y t a n i e p i e r w s z e dokształcenie 3. P r z y s z ł o ś ć pytanie nie powinienem właściwie się j e d n a k p o d z i e l i ć m o i m n i e p o k o j e m odpowiadać. Chciałem odnośnie d o pojęcia l u d . M o ż e istniał o n w epoce K o l b e r g a , m o ż e jeszcze w czasach „We­ etnografii? naiwne, takie do taka sama Albo przyjmiemy, j a k prayszłoeć wszystko spokojnie W (acz Przepraszam wzruszania PSL, serc. To ale jest przyszłość przez technokratów, albo nie bezkrytycznie) realizować też i gdzie o d dawna się będziemy swoje h i s t o r i i s z t u k i , która o d d a w i e n d a w n a zajmuje zamkniętymi to jest innych dyscyplin humanistycznych. ż e w o g ó l e d y s c y p l i n a m i n i e są i d a m y zepchnąć n a m a r g i n e s obszarami z u w a g i n a wyżej w y m i e n i o n e nie- pytanie: albo n i c . nością w j a k i e j m i e r z e e z l a c h e t n y . N a t o m i a s t , , o d z a w s z e " i n t e ­ r e s o w a ł e m się t z w . s z t u k ą l u d o w ą , n a w e t c z y n n i e , i n w e n t a r y z u - powstała L u d o w a , c z y l i o d k ą d w s z y s c y s t a l i ś m y się założonia. się g ł ó w n i e jest dobrze p o d w u ­ nastej d l a s z t u k i średniowiecza, renesansu, b a r o k u , k l a s y c y z m u i t d . , wciąż jeszcze pełno jest t e m a t ó w i p o m i m o bytków p r z y r a s t a problemów. następnych Wystarczy u b y w a n i a za­ togo i d l a nas i dla pokoleń— s e l a " ( i t o tuż za r o g a t k a m i ówczesnego K r a k o w a ) , ale już w m e j wczesnej młodości, w okresie międzywojennym, s p r a w a n i e była tak oczywista. Oczywiście kraj był wówczas r o l n i c z y , a w p o l i t y c o działały p a r t i e l u d o w e odgrywając w niej ważną rolę. Niemniej zdecydowanie (resp. chłopskie), nie wiadomo dokładnie g d z i e — p o z a „ w s i ą spokojną, wsią wesołą" — było kończy Jeśli e t n o g r a f i a zechce przystać n a p r o g r a m o w y izm", w a n i e w a r s z t a t ó w b a d a w c z y c h . (...) tylko „wszystko­ t o m u s i się w y r a ź n i e z d e c y d o w a ć n a p o d z i a ł i zróżnico­ W m o i m przekonaniu trzeba trochę więcej stanowczości. A l b o — jak się l u d w s y t u a c j i niezupełnie u k o n s t y t u o w a n e g o ( p o z a Zagłębiem, się t e g o , co j e s t (czy p o w i n n o b y ć ) j e j p o ż y w k ą , a l b o ograniczy Łodzią, się d o k u l t u r y kilku większymi miastami) proletariatu i niezupełnie s k r y s t a l i z o w a n e j burżuazji (zwłaszcza w j e j o d k i m i e p r z e z m a r k s i z m okroślanej p o g a r d l i w i e j a k o „ d r o b n a " ) . A już wówczas гагз-sowało się w y r a ź n e klas pomieszanie, więc mimo perspektywy towarzyszyć chce stawania i to inne dyscypliny — etnografia procesowi Warszawą czynią l u d o w e j , t o znaczy z a m k n i e p r z e d sobą n a przyszłość i s t a n i e się d y s c y p l i n ą z a m i e r a j ą c ą w r a z z o d d a l a n i e m się o d n a s t a m t e g o : i młodopolskiego szersze emerytalną, kolbergowego ludu. doc. dr hab. Leszek Dzięgiel IHT Kraków, etnograf 1. E t n o g r a f i a , etnologia, antropologia logia k u l t u r o w a , a także socjologia jego kultury. Badają go Nie one wyłącznie, rzecz jasna, ludzkiej. Używać będę antropo­ ale także przyszłość d l a zwięzłości Rozdział między d w o m a szości m o ż l i w i e j a k n a j w i ę k s z y c h m a s l u d z k i c h , c o n a t u r a l n i e n i e o kierunkach kultury przeszkadzało z a j m o w a n i u się p e w n y m i w y d z i o l o n y m i g r u p a m i naukami tymi oraz uważam które w y t w a r z a określoną kulturę. N a t u r a l n i e kulturę bardzo T o , co n i e w c h o d z i człowieka. i Ale utarło się rozdzielać n i e m a m z a m i a r u n i k o m u psuć polega n a odmienności metody jednej pożądane, elementy metod przeszłości w i e m , czy i socjolog Nadto zakres za zabawy. w swej być odgraniczał ją od Różnica czystej socjologii być może i i c h kulturą, lecz t y l k o p o t o , b y łatwiej o w e możliwie i raczej masowe zjawiska N i e będąc f o r m a l n i e s o c j o l o g i e m przechodzę (nio studiowałem tej n a u k i ) d o e t n o g r a f i i , t a k i e j jaką ją Etnografia dzieli się typowe przedstawiać. na trzy bloki rozumiem. tematyczne (mówię o e t n o g r a f i i p o l s k i e j , l u b raczej e t n o g r a f i i u p r a w i a n e j w Polsce): b l o k h i s t o r y c z n y •— b l o k w s p ó ł c z e s n y — b l o k p o z a e u r o p e j s k i . (...) (aczkolwiek tylko łączności dadzą ofekty wyłącznie, t a k zwane badanie t r a d y c j i k u l t u r o w e j , a więc k u l t u r y etnografii na przeszłej, głównie w s i , a n a d t o małych m i a s t e c z e k i t y c h m a r g i ­ może od pojmuje biologii etnografię badawczych i drugiej nauki poznawcze). m i się, badanie s p o s o b u ż y c i a , s p o s o b u z a c h o w a n i a się w p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j ­ t e r m i n y etnografia w że w s w o i m założeniu o b i e t e n a u k i miały za zadanie one. usiłując dosyć d z i w n y , ponieważ j e d n a i d r u g a b a d a społeczeństwo l u d z k i e , szeroko. w jego rozważaniach o społeczeństwie d a w n y m ) . W y d a j e nieraz w j e g o przeszłości i teraźniejszości, wysnuć w n i o s k i n a najbliższą socjologia. społeczna, badają człowieka o d s t r o n y nacisk socjologii n i e p o w i n i e n udzielić p o m o c y (chociaż nie historykowi Blok h i s t o r y c z n y w Polsce t o przede nesów dawnego w s z y s t k i m , jeśli n i e społeczeństwa w i e l k o m i e j s k i e g o , k t ó r e n a rzecz w s i i małego m i a s t e c z k a pracowały, świadczyły i k u n i m były 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21fa63d8f31285f63def0a13eac6248c.pdf e93313f4ca3553477777ccc38e030d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4489 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.241 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres V I I - I X Wystawę Ludowego Kowalstwa Artystycznego zorganizowała w czerwcu Cepelia przy w s p ó ł u d z i a l e Warszawskiego Towarzystwa Przy­ jaciół Sztuk P i ę k n y c h . Wystawa odbyła się w salach wystawowych Towarzystwa przy u l . Rutkowskie­ go. Pokazano przede wszystkim eksponaty zabytkowe, dobierając obiekty najcenniejsze artystycznie. Pochodziły one ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem,, Ś w i ę ­ tokrzyskiego w Kielcach, Muzeum w L u b l i n i e i P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Kieleckie r e p r e z e n t o w a ł y przede wszystkim zawiasy i k r a t y okienne, lubelskie krzyżyki i kogutki z ka­ pliczek p r z y d r o ż n y c h , Podhale — spinki, ciupagi, l a t a r k i i kaganki oraz tasaki. Do najpiękniejszych e k s p o n a t ó w n a l e ż a ł y okucia wozu z Wilamowic pod W a r s z a w ą . Pokazano r ó w n i e ż prace najwy­ bitniejszych k o w a l i współczesnych. Zgodnie z założeniem wystawy, k t ó ­ ra m i a ł a u k a z y w a ć możliwość sto­ sowania tradycyjnego kowalstwa ludowego we współczesnych w n ę ­ trzach i architekturze, znalazły się na wystawie t a k ż e prace a r t y s t ó w metaloplastyków. Otwarcie w y s t a w y w dn. 14 czerw­ ca połączone było z n a r a d ą , w k t ó ­ rej uczestniczyli etnografowie, archi­ tekci, metaloplastycy, a t a k ż e k i l k u najwybitniejszych k o w a l i ludowych: B r o n i s ł a w Pietrak z Gutanowa, pow. P u ł a w y , M i e c z y s ł a w Biernacik z Za­ kopanego, W ł a d y s ł a w Czapla z Jabłonicy, pow. Staszów, E d w a r d M i starz z Odojna, pow. K r a k ó w . Na­ r a d ę otworzył referat prof. dr. Romana Reinfussa „ T r a d y c j e i sy­ tuacja współczesna ludowego k o w a l ­ stwa w Polsce". * Wystawa pn. ,„Inni — od N i k i f o r a do G ł o w a c k i e j " otwarta b y ł a w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " od 9 do 30 lipca. Organizatorami wystawy b y l i : Pracownia Badania Sztuki Nie­ profesjonalnej Instytutu Sztuki P A N i CBWA. Zgromadzono ponad 350 eksponatów reprezentujących twór­ czość 54 a u t o r ó w . Mianem „Inni" określił autor scenariusza i katalogu wystawy oraz jej komisarz — Aleksander Jackow­ ski — a r t y s t ó w nieprofesjonalnych t w o r z ą c y c h na marginesie oficjal­ nego nurtu sztuki, a r e p r e z e n t u j ą ­ cych bardzo r ó ż n e ś r o d o w i s k a i gru­ py społeczne. Pokazano rzeźby i obrazy w y r a s t a j ą c e bezpośrednio z tradycji sztuki ludowej (Jędrzej Wawro, Jan L a m ę c k i , Franciszek Janeczko, Zofia B a r a ń s k a , Dorota Lampart). P r y m i t y w n e malarstwo ro­ botników i rzemieślników z małych miasteczek i p r z e d m i e ś ć w i e l k i c h miast ( P a w e ł Stolorz, P a w e ł Wróbel), twórczość „naiwnych realistów" (Nikifor, Leon K u d ł a , Jan Rybkowski, Maria Korsak, Ł u c j a M i c kiewiczowa); wreszcie a r t y s t ó w , dla k t ó r y c h sztuka jest f o r m ą wy­ powiedzi ich filozofii, n u r t u j ą c y c h ich obsesji czy najważniejszego, czasem niemal jedynego kontaktu t otoczeniem (Edmund Monsiel, Sta­ n i s ł a w Zagajewski, Teofil Ociepko, K A 1965 malarstwo Sekty Hruszki). Obok ogólnie znanych znalazło się na wystawie w i e l u a r t y s t ó w niedawno „ o d k r y t y c h " czy zapomnianych. Do najciekawszych należeli t u ojciec i syn Z e g a d ł o w i e , Jan Rybkowski, Łucja Mickiewiczowa, M a r i a B l u menfeld, M a r t a M i c h a ł o w s k a , B r o ­ n i s ł a w Surowiak. Interesującą oprawę plastyczną wystawy o p r a c o w a ł Henryk Toma­ szewski. Katalog wystawy zawiera ogólny w s t ę p , w p r o w a d z a j ą c y w zagadnie­ nie, s y l w e t k i biograficzne poszcze­ gólnych a r t y s t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c e ich twórczość, szczegółowy spis e k s p o n a t ó w oraz ilustracje. „Inni — od Nikifora do G ł o w a c k i e j " , CBWA, Warszawa 1965, s. nlb. 80, i l . 32. Ż a ł o w a ć trzeba, że ta pierwsza tego rodzaju w Polsce wystawa zorganizowana została w p e ł n i w a ­ kacji, czyli okresie najmniej ko­ rzystnym dla zwiedzających oraz że katalog starannie wydany i za­ wierający bardzo wiele cennych informacji, k t ó r y c h jest j e d y n y m źródłem, wydany został w n a k ł a d z i e jedynie 700 egzemplarzy. Spowodo­ w a ł o to jego z u p e ł n e wyczerpanie j u ż w pierwszych dniach t r w a n i a wystawy. I m p r e z ę k u l t u r a l n ą pn. „Dni F o l ­ kloru Polskiego" zorganizowało z m y ś l ą o turystach, przede wszyst­ kim zagranicznych, Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki oraz G ł ó w n y K o ­ mitet K u l t u r y Fizycznej i T u r y ­ styki. D n i u r z ą d z o n o na terenach Polski p ó ł n o c n e j (woj. gdańskie i Kurpie), ś r o d k o w e j (Opoczyńskie i G ó r y Świętokrzyskie) oraz p o ł u d ­ niowej (Zalipie, Biecz, Podhale). D n i odbyły się w ostatniej dekadzie sierpnia i pierwszej p o ł o w i e w r z e ś ­ nia. Na program ich złożyły się pokazy pieśni i t a ń c a ludowego w wykonaniu zespołów regionalnych, ludowe widowiska o b r z ę d o w e , j a k „ S o b ó t k i " w Świętej Katarzynie, wesele g ó r a l s k i e w Zakopanem, spotkania z artystami ludowymi, wystawy sztuki ludowej (otwarcie stałej wystawy regionalnej w Star­ gardzie G d a ń s k i m , wystawa p o ł ą ­ czona z kiermaszem w Opocznie, wystawa sztuki ludowej w Bieczu). W Zalipiu u r z ą d z o n o pokaz chat malowanych. W Bodzentynie, Opocznie i Bieczu u r z ą d z o n o specjalne j a r m a r k i wzbo­ gacone o eksponaty sztuki ludowej, sprzedawane zwykle jedynie w skle­ pach Cepelia. Podobny program zaprezentowano podczas „ T y g o d n i a K u l t u r y Bes­ kidzkiej", zorganizowanego przez miejscowe w ł a d z e , a obchodzonego w Bielsku, Wiśle i Żywcu. W y ­ stąpiły w czasie jego t r w a n i a regio­ nalne zespołu Cepelia z Cieszyna, Koniakowa, Wisły, Wilamowic, Ż y w ­ ca, a t a k ż e zaproszone zespoły za­ graniczne — czeskie z Zaolzia oraz włoski zespół Borgosesia. * Wystawa fotografii pn. „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " otwarta b y ł a w okresie od lipca do w r z e ś n i a 1965 r. w Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w Bytomiu. Na w y s t a w ę złożyło się 95 f o t o g r a m ó w Stefana Deptuszewskiego, i l u s t r u j ą c y c h zagadnie­ nia budownictwa, urządzenia w n ę t r z a , stroju, zwyczaje i o b r z ę d y ludowe, typowe zajęcia ludności, zagadnienie transportu. Pokazane na wystawie zdjęcia wykonane zo­ stały w czasie b a d a ń terenowych, jakie Muzeum prowadzi systema­ tycznie od 10 lat, a w k t ó r y c h S. Deptuszewski stale uczestniczy. Wystawa eksponowana będzie w ciągu dalszych miesięcy 1965 r. i w roku n a s t ę p n y m we w r o c ł a w ­ skim i t o r u ń s k i m Muzeum Etnogra­ ficznym oraz w muzeach regional­ nych na Ś l ą s k u a t a k ż e w B i a ł y m ­ stoku. * We w r z e ś n i u otwarta b y ł a w B i a ­ ł y m s t o k u wystawa ludowego zdob­ nictwa Białostocczyzny, zorganizo­ wana przez Muzeum w B i a ł y m s t o k u . Pokazano palmy wielkanocne, p i ­ sanki, „ p r z e p i ó r k i " ustawiane na rżyskach, korowaje weselne, t a k ż e f i g u r k i z szopek, same szopki i gwiazdy b o ż o n a r o d z e n i o w e . Na p r z e ł o m i e w r z e ś n i a i p a ź d z i e r ­ nika r ó w n i e ż w B i a ł y m s t o k u czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a u ż y t k o ­ wa", p r e z e n t u j ą c a twórczość w t y m zakresie a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , t w ó r ­ ców ludowych i a m a t o r ó w na tere­ nie w o j . białostockiego. Organiza­ t o r a m i wystawy b y l i Z P A P i Cepelia w B i a ł y m s t o k u . Jeśli chodzi o s z t u k ę l u d o w ą pokazano prace 24 t w ó r c ó w z zakresu plecionkarstwa ze słomy i korzeni, maty s ł o m i a n e , c e r a m i k ę i wyroby drewniane (różnego r o ­ dzaju naczynia). Z okazji wystawy wydano katal o g - s k ł a d a n k ę , opracowany, j a k i sce­ nariusz wystawy, przez Zygmunta Cieślewskiego. Zawiera on k r ó t k i e wprowadzenie w tematykę, spis a u t o r ó w e k s p o n a t ó w oraz 7 foto­ grafii. * We w r z e ś n i u otwarta była w sali Liceum Ogólnokształcącego w Z a m ­ browie wystawa pn. „Sztuka ludowa powiatu zambrowskiego". Organi­ zatorami wystawy b y l i : Muzeum w Białymstoku, Wydział Kultury P W R N w B i a ł y m s t o k u i PPRN w Zambrowie. Pokazano eksponaty z zakresu meblarstwa i s p r z ę t ó w gospodarskich, tkactwa, stroju, ko­ walstwa, r z e ź b y i plastyki o b r z ę d o ­ wej. W y s t a w ę poprzedziły badania terenowe, zorganizowane z ramienia Muzeum, w czasie k t ó r y c h w y t y p o ­ wano większość e k s p o n a t ó w . K a t a log-składanka, opracowany przez scenarzystę wystawy Zygmunta Cieślewskiego, zawiera a r t y k u ł oma­ w i a j ą c y sztukę l u d o w ą w Z a m b r o w skiem oraz 4 fotografie. * W y s t a w ę pn. „ L u d o w y haft sza­ motulski" urządziło we wrześniu Muzeum Ziemi Szamotulskiej w Szamotułach w halu miejscowej Biblioteki Publicznej. Wystawa zor­ ganizowana z okazji „Dni S z a m o t u ł " i odbytej w t y m czasie sesji po­ pularnonaukowej czynna b y ł a do końca 1965 r. i cieszyła się d u ż y m powodzeniem w ś r ó d miejscowej l u d ­ ności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4cc00054fcbf264b9207ff80f8aee52.pdf 8ae66d27cb941bbb96bc2545a4d5a96f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4488 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.238-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Cieśla-Reinfussowa, Zofia Przeździecka, Maria Dobrzańska-Pawlicka Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A Ż N I E J S Z E P R A C E M A R I I Publikowane w „Polskiej Sztuce Ludowej" 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Nieznany drzeworyt ludowy 1953 nr 3 Zdobione duhy podlaskie 1953 6 Ceramika pomorska 1954 4 W z w i ą z k u z uwagami o art. „ C e r a m i k a pomorska" 1955 3 Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu 1956 2 Pisanki w Radomskiem 1956 4/5 Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinankarz ludowy 1957 1 Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim 1956 4/5 Na tropach skulskich o c h w e ś n i k ó w 1957 4 Jan Rudowski — rzeźbiarz ludowy 1958 1 Marcin G ą s i o r — ś w i ą t k a r z z L a p a j ó w k i 1958 2 Zagadnienie genezy h a l t ó w kaszubskich 1958 3 Ludowe rzeźby z X V I I I w i e k u 1959 4 Na marginesie genezy h a f t ó w kaszubskich 1959 4 Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk 1961 1 Józef Zagórski — unicki ś w i ą t k a r z 1962 1 Wystawa ikon w K r a k o w i e 1965 1 Pisanki białostockie 1965 2 P R Z E Ź D Z I E C K I E J Publikowane w „Ziemi" 19. R o m a ń s k i e rzeźby w I n o w r o c ł a w i u 20. „Ojciec o c h w e ś n i k ó w " (Skulsk) 21. Odkrycie w w i e j s k i m kościółku (Słopanowo) 22. Ś r e d n i o w i e c z n a rzeźba w kapliczce podlaskiej 23. Sekret k l o c k ó w drzeworytniczych (Płazów) 24. W ę d r o w n y r z e ź b i a r z w Lubelskiem 25. R a d o m s z c z a ń s k i Z a g ł o b a ludowy 1956 nr 2 1957 3/5 1957 8/10 1957 3/5 1957 1958 1953 10/12 1/15 3/17 W innych czasopismach 26. Rodzajowe sceny religijne w X V I I -wiecznych haftach pomorskich, „Biule­ tyn Historii Sztuki" ' 1961 4 27. Dzieje rodu B o g d a ń s k i c h , malarzy cer­ kiewnych po obu stronach Karpat, „Vedeeki Sbornik Muzea Ukrajinskej K u l t u r y - S v i d n i k , R. I . (w druku) W rękopisie P i e r w i a s t k i ludowe w malarstwie polskim I poł. X I X w i e ­ k u (praca magisterska) Zarys polskiej plastyki w o b r z ę d a c h X I X - w i e c z n e ikony m a ł o p o l s k i e i ich znaczenie historycz­ ne (praca doktorska) Sztuka ludowa pow. chrzanowskiego (monografia pow. chrzanowskiego — przygotowana do druku). N C h w a l i s ł a w Zieliński: S Z T U K A S A K R A L N A , K s i ę g a r n i a św. Wojciecha 1960, s. X X X V I K s i ą ż k a przeznaiczona jest w pierwszym rzędzie dla p l a s t y k ó w w s p ó ł p r a c u j ą c y c h p r z y budowie, w y p o s a ż e ­ niu, ozdobie i konserwacji kościołów. P o d t y t u ł — Pod­ r ę c z n i k opracowany na podstawie p r z e p i s ó w kościelnych. Autor — sam plastyk, obeznany z p r a k t y k ą sztuki kościelnej — g r o m a d z i ł od w i e l u lat m a t e r i a ł y z zakre­ su historii p r a k t y k sztuki sakralnej. W y n i k i e m tej pracy jest obszerne dzieło s k ł a d a j ą c e się z trzynastu d u ż y c h r o z d z i a ł ó w i zaopatrzone w bibliografię oraz indeks a l ­ fabetyczny, skorowidz ikonografii biblijnej i trzy s ł o w ­ n i k i w a ż n i e j s z y c h t e r m i n ó w architektonicznych i pla­ stycznych, sztuki sakralnej p o l s k o - ł a c i ń s k i oraz sztuki sakrainej ła ciń sko-polski. K s i ą ż k a ma arcybiskupie impriniatur, co gwarantuje jej zgodność z przepisami kościelnymi i p r a w i d ł o w o ś ć stosowanej w niej nomenklatury — m o ż e w i ę c jako źródło d o k ł a d n y c h pod t y m w z g l ę d e m informacji służyć k a ż d e m u inwentaryzatorowi sztuki kościelnej. Ponadto + 1004 i 21 tablic (aneks). jest to pierwsza w j ę z y k u polskim praca, k t ó r a w y m i e ­ nia i usiłuje o b j a ś n i ć d o s ł o w n i e chyba wszystko, co do­ tyczy tej dziedziny. Pod t y m w z g l ę d e m k s i ą ż k a m o ż e być przydatna nie t y l k o dla i n w e n t a r y z a t o r ó w , lecz i dla e t n o g r a f ó w , k t ó r z y np. w r o z d z i a ł a c h o ikonografii chrześcijańskiej i o> tematyce ikonograficznej znajdą podstawowe w i a d o m o ś c i potrzebne prizy opracowywaniu rzeźby i malarstwa ludowego o tematyce religijnej. Większość tablic p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m historycz­ n y m strojom zakonnym i ś w i e c k i m , a ponadto kościel­ nym szatom, s p r z ę t o m oraz znakom i g o d ł o m . Niestety, autor p o t r a k t o w a ł dość p o b i e ż n i e część h i s t o r y c z n ą ; zapewne chodziło m u raczej o i n f o r m a t o r przewodnik po zagadnieniu niż o u d o k u m e n t o w a n ą , sze­ roko r o z b u d o w a n ą p r a c ę n a u k o w ą . Zadanie i n f o r m a c y j ­ ne k s i ą ż k a zresztą spełnia i jest na naszym r y n k u p u b l i ­ k a c j ą na pewno bardzo pożyteczną. Maria Przeździecka U K R A I N S K E N A R O D N E D E K O R A T I W N E M I S T E C T W O — R I Ż B A T A ROZPIS. Wyd. D e r ż a w n e Widawnictwo L i t e r a t u r i z Budiwnictwa i A r c h i t e k t u r i USSR [ P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o L i t e r a t u r y o Budownictwie i A r c h i ­ tekturze USRR], K i j ó w 1962, s. 120, ilustr., 3, s. tekstu + m e t r y k i opisowe. P i ę k n e w y d a w n i c t w o albumowe, z ilustracjami w y ­ konanymi t e c h n i k ą r o t o g r a w i u r o w ą , zawiera przedsta­ wienia e k s p o n a t ó w p o c h o d z ą c y c h w większości z K i j o w ­ skiego P a ń s t w o w e g o Muzeum Sztuki U k r a i ń s k i e j , w y ­ łączając reprodukcje w z o r ó w pisanek, k t ó r y c h w i ę k ­ szość znajduje się w muzeach lwowskich. Część pisana — niewielka, bo o b e j m u j ą c a jedynie w s t ę p i opisy i l u s t r a ­ cji, opracowana jest w d w u (językach: u k r a i ń s k i m i r o ­ syjskim. We w s t ę p i e znajdujemy o m ó w i e n i e m a t e r i a ł u ilustracyjnego, zgrupowanego w czterech rozdziałach. Rozdział pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b ­ ka d r e w n a " zawiera p r z y k ł a d y r ó ż n y c h r o d z a j ó w r z e ź b y w drzewie, malatiur i inkrustacji. R e p r e z e n t u j ą je repro­ dukcje zdobionych detali architektonicznych, rzeźbionych i malowanych mebli, n a c z y ń i narzędzi gospodarstwa domowego. W e d ł u g informacji w tekście, ludowa sny­ cerka u k r a i ń s k a X I X — X X w. osiągnęła najpełniejszy r o z k w i t w okolicach Czernihowa, K i j o w a , P o ł t a w y , Zo238 łotonoszy, Nowgorod-Siwierska, S o ś n i n y i zachodnich części U k r a i n y — szczególnie L w o w a , Jaworowa, K o ł o ­ myi, Kosowa i Żabiego. Z zanikiem użycia n a c z y ń i i n ­ nych p r z y b o r ó w gospodarczych z drewna, z w i ą z a n e z n i ­ mi tradycje zdobnicze p r z e n o s z ą się na przedmioty czy­ sto dekoracyjne. Artele i poszczególni rzemieślnicy w y ­ t w a r z a j ą najrozmaitsze s z k a t u ł k i , wazki, puchary, za­ b a w k i i p a m i ą t k i . Obecnie snycerka rozwija się W o k r ę ­ gach: s t a n i s ł a w o w s k i m , charkowskim, sumskim, tarno­ polskim, zakarpackim, l w o w s k i m . W d r u g i m rozdziale „ C e r a m i k a artystyczna" repre­ zentowana jest b a r w n y m i kopiami malowanych n a c z y ń u ż y t k o w y c h i dekoracyjnych oraz k a f l i . L u d o w a k u l ­ tura artystyczna całej prawie U k r a i n y charakteryzuje się bogato r o z w i n i ę t y m garncarstwem, z W y r a ź n i e za­ znaczoną s p e c y f i k ą poszczególnych r e g i o n ó w , zależną od miejscowych w a r u n k ó w , gatunku surowca, tradycji zdobniczych itp. W X V I I I i X I X w. szczególnie r o z w i - �n i ę t a b y ł a w y t w ó r c z o ś ć k a f l i w o k r ę g u czernihowskim. Zdobione były prostym m o t y w e m b u k i e t u „fiołeczka", k t ó r y p o w t a r z a ł się jako raport na całej powierzchni pieca. W p r z e c i w i e ń s t w i e do opisywanych poprzednio k a f l i z okolic Czernihowa, poszczególne kafle huculskie r ó ż ­ nią się m i ę d z y sobą tematem i f o r m ą dekoracji, dzięki czemu powierzchnia pieca nabiera b a r w n o ś c i i staje się bogatsza. C z e r w o n ą c e r a m i k ę ś r o d k o w e j Ukrainy po­ k a z u j ą ilustracje starych n a c z y ń kijowskich i szcze­ gólnie i n t e r e s u j ą c y c h ze w z g l ę d u na k o l o r y s t y k ę misek podolskich. W podolskiej, kijowskiej i czernihowskiej ceramice, m o t y w y r o ś l i n n e p r z e p l a t a j ą się z elementami w z o r ó w geometrycznych: k r o p k a m i , l i n i a m i i t p . Cera­ m i k ę h u c u l s k ą zdobi ornament geometryczny, rozmiesz­ czony b ą d ź w u k ł a d z i e strefowym, z a p e ł n i a j ą c y m całą p o w i e r z c h n i ę przedmiotu, ibądź w p o ł ą c z e n i u z elemen­ t a m i r o ś l i n n y m i i dekoracyjnie t r a k t o w a n y m i w y o b r a ­ ż e n i a m i zoomorficznymi. G ł ó w n y m o ś r o d k i e m u k r a i ń s k i e j ceramiki artystycz­ nej czasów porewoiucyjnych s t a ł a s i ę Oposznia w o k r ę ­ gu połtawlskim. Ceramika o p o s z n i a ń s k a odznacza się bo­ gatą, kolorową o r n a m e n t y k ą . W s p ó ł c z e s n y p r z e m y s ł ceramiki u ż y t k o w e j i b u d o w ­ lanej USRR w zdobnictwie często n a w i ą z u j e i przetwa­ rza w z o r y tradycyjnego garncarstwa ludowego. Rozdział trzeci, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b k a metalu, rogu, k o ś c i " zawiera ilustracje w y r o b ó w me­ talowych i p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y i kości, zdobionych w y b i j a n y m i i grawerowanymi elementami metalowymi, jak blaszki, gwoździe i t p . Ciekawie p r z e d s t a w i a j ą się p r z y k ł a d y starych p r o ­ chownie z rogu jelenia, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się niezwyk­ łą d e l i k a t n o ś c i ą r y s u n k u i mistrzostwem kompozycji. Z a s t r z e ż e n i a budzi sposób p o t r a k t o w a n i a ostatniego, czwartego rozdziału, z a t y t u ł o w a n e g o „ O r n a m e n t y " . W m y ś l założeń w s t ę p u , m a on s t a n o w i ć p o d s t a w ę dla syn­ tetycznych r o z w a ż a ń na temat specyfiki ornamentu ETNOGRAFICZESKIE KOLLEKiCII W MUZEACH ssaja i D. A . Rawikowiez, Moskwa 1964, s. 118. u k r a i ń s k i e g o , z k t ó r y m zapoznajemy się w pierwszych trzech roadziałach. Opisuje jednak t y l k o zdobnictwo p i ­ sanek, ożyli p r z e d m i o t ó w r ó ż n i ą c y c h się od poprzednio omawianych pod w z g l ę d e m surowca i techniki dekoro­ wania. Dlatego też nie wydaje się m o ż l i w e do p r z y j ę c i a dla całego m a t e r i a ł u i obszaru reprezentowanego w a l ­ bumie, podany w itekście, n a s t ę p u j ą c y wniosek: podsta­ w o w ą z a s a d ą b u d o w y o r n a m e n t u jest r e g u l a r n o ś ć roz­ mieszczenia m o t y w ó w ornamentalnych w oddzielnych polach, utworzonych przez p o d z i a ł powierzchni poprzecz­ n y m i i p o d ł u ż n y m i l i n i a m i . Zasada ta stwarza u s t a l o n ą r y t m i c z n o ś ć kompozycji i m o ż l i w o ś ć otrzymania rapor­ tów. Słuszniejszy natomiast wydaje się wniosek drugi, że w zdobnictwie l u d o w y m ś r o d k o w e j U k r a i n y przewa­ żają m o t y w y r o ś l i n n e , a zachodniej — geometryczne. Jak wspomniano poprzednio, m a t e r i a ł , na k t ó r y m wnioski p o w y ż s z e oparto, s t a n o w i ą g ł ó w n i e dekoracje w y s t ę p u j ą c e na pisankach. Sposób jednak, w j a k i w z o ­ r y te z o s t a ł y w albumie podane, m u s i n a s u w a ć daleko i d ą c e z a s t r z e ż e n i a . Pisanka stanowi b r y ł ę o b r o t o w ą , na k t ó r e j kompozycja ornamentalna wykonana jest z p e ł ­ n y m zrozumieniem f o r m y , co p r z e w a ż n i e p o d k r e ś l a j ą r ó w n o l e ż n i k o w e czy p o ł u d n i k o w e l u b siatkowe podziały. Tymczasem w o m a w i a n y m t u albumie wzory skopiowa­ ne z pisanek r o z w i n i ę t e zostały na p ł a s z c z y z n a c h prosto­ k ą t n y c h lub kolistych, co w rezultacie odbiera i m p i e r ­ wotny charakter, a stwarza w r a ż e n i e fragmentu koloro­ wej tkaniny drukowanej czy w s t ę g i . A l b u m , k t ó r y dla badacza sztuki ludowej m a nie­ w ą t p l i w ą w a r t o ś ć p o r ó w n a w c z ą , s p e ł n i a ł b y swoją r o l ę w sposób Ibardziej precyzyjny, gdyby proweniencja po­ szczególnych p r z e d m i o t ó w podana b y ł a ściśle, a nie o g r a n i c z a ł a się w y ł ą c z n i e do o g ó l n e g o o k r e ś l e n i a o k r ę g u (obłasf) z k t ó r e g o przedmiot pochodzi. U ł a t w i ł o b y r ó w ­ nież korzystanie iz niego w i ę k s z e przestrzeganie rzeczo­ wego i geograficznego ulkładu p r z e d m i o t ó w na poszcze­ gólnych tablicach. Anna Dobrzańska-Pawlicka SSSR, pod red. A . M . Razgona przygotowali A . J. M i c h a j ł o w - Niewielka ta k s i ą ż e c z k a Ukazała się staraniem Insty­ t u t u Naukowo-ibadawczego Muzealnictwa Ministerstwa K u l t u r y RSFRR w Moskwie i jest j e d n ą z w i e l u p u b l i ­ kacji, przygotowanych z okazji V I I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. Jest to pierwszy, na miairę m o ż l i w o ś c i w y d a w c ó w , sy­ stematyczny informator o m a t e r i a ł a c h etnoigrafiaynyoh,, przechowywanych w kilkuset muzeach najrozmaitszych t y p ó w na terenie całego Z w i ą z k u Radzieckiego'. Wydawnictwo poprzedzone jest k r ó t k i m w s t ę p e m , d a j ą c y m o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę etnograficznej zawar­ tości m u z e ó w , z w i ą z a n e j z p o s z c z e g ó l n y m i etapami roz­ w o j u etnografii na terenie i m p e r i u m rosyjskiego, a p ó ź ­ niej Związiku Radzieckiego. Autorzy w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na olbrzymie bogactwo muzealnych m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki ludowej. Ze w s t ę p u r ó w n i e ż d o w i a d u ­ jemy się, j a k i m i metodami zgromadzono dane potrzebne do wydania informatora. Uzyskano je d z i ę k i odpowie­ dziom na a n k i e t ę , r o z e s ł a n ą do m u z e ó w na terenie Z w i ą z k u Radrzieckiego. Ta f o r m a zbierania informacji, zresztą n i e w ą t p l i w i e p r z y ś p i e s z a j ą c a p u b l i k a c j ę pracy, jest j e d n o c z e ś n i e p r z y c z y n ą pewnych j e j n i e d o s t a t k ó w . Należy do nich p o m i n i ę c i e n i e k t ó r y c h instytucji muze­ alnych, czego zresztą ś w i a d o m i s ą wydawcy, a t a k ż e n i e r ó w n a w a r t o ś ć danych, n a d e s ł a n y c h przez poszcze­ gólne muzea. W i a d o m o ś c i o muzeach c h r o n i ą c y c h zbiory etnogra­ ficzne przedstawione s ą w g p o d z i a ł u na r e p u b l i k i , a w ich ramach, zgodnie z p o d z i a ł e m administracyjnym, r e p u b l i k i autonomiczne, kraje i obwody. Schemat i n ­ formacji o poszczególnych muzeach obejmuje, poza p e ł ­ ną n a z w ą instytucji i jej adresem, r ó w n i e ż dane o r o k u założenia p l a c ó w k i , ilościową c h a r a k t e r y s t y k ę zbiorów etnograficznych, dane o pochodzeniu zbiorów, przy czym w y m i e n i a s i ę najbardziej z a s ł u ż o n y c h .zbieraczy i o k r e ś l a teren przez nich eksplorowany, a t a k ż e r z e c z o w ą cha­ r a k t e r y s t y k ę kolekcji. Cennym u z u p e ł n i e n i e m w i ę k s z o ­ ści informacji o poszczególnych muzeach jest wykaz p r z e w o d n i k ó w , a l b u m ó w i i n n y c h p u b l i k a c j i opracowa­ nych ,na podstawie z b i o r ó w muzeum czy też d o t y c z ą c y c h terenu, z k t ó r e g o muzeum gromadzi m a t e r i a ł y . Oczywi­ ście, p o z o s t a j ą c y w r ę k u p r a c o w n i k ó w muzealnych do­ s t a r c z a j ą c y c h odpowiedzi na a n k i e t ę d o b ó r publikacji nie zawsze jest w r ó w n y m stopniu reprezentatywny, a t y m samym w a r t o ś c i o w y dla czytelnika. P o w r a c a j ą c do sprawy p o m i n i ę c i a w informatorze n i e k t ó r y c h m u z e ó w p o s i a d a j ą c y c h i n t e r e s u j ą c e zbiory etnograficzne, należy zasygnalizować miewyrnienienie m . i n . Muzeum Sztuki Ludowej w Moskwie (ul. Stani­ s ł a w s k i e g o 7), e k s p o n u j ą c e g o w y t w o r y p r z e m y s ł u l u d o ­ wego i artystycznego. P o m i n i ę t e są r ó w n i e ż Muzeum Re­ l i g i i i A t e i z m u w Leningradzie ( K a z a ń s k i j sobór), w k t ó ­ r y m godne uwagi są np. m a t e r i a ł y z zakresu w i e r z e ń i sztuki l u d ó w syberyjskich p o c h o d z ą c e jeszcze z b a d a ń m. i n . W. G. Bogoraza-Tana, Muzeum Sztuki Stosowa­ nej Uzbekistanu w Taszkiencie (ul. Szpilkowskaja 7), d a j ą c e g o w swej ekspozycji k a p i t a l n y obraz p r z e o b r a ż e ń w artystycznej w y t w ó r c z o ś c i Uzbekistanu, czy Muzeum Archeologii i Etnografii i m . M . S. Andrejewa A k a d e m i i Nauk T a d ż y c k i e j SRR w Duszanbe (irl. K n j h y s w w a 12) jednej z najlepiej zorganizowanych i przystosowanych do potrzeb ,pracy naukowej p l a c ó w e k muzealnych r a ­ dzieckiej Azji Ś r o d k o w e j . Bardzo przydatny w tego t y p u w y d a w n i c t w i e m ó g ł b y się o k a z a ć indeks geograficzny. Wymienione niedostatki nie zmieniają jednak faktu, że praca jest bardzo użyteczna dla k a ż d e g o kto intere­ suje się etnograficzną p r o b l e m a t y k ą Z w i ą z k u Radziec­ kiego czy też pozaradzieckimi zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi w radzieckich muzeach. Praca ta jedno­ cześnie nasuwa m y ś l o celowości opracowania i wydania informatora o m a t e r i a ł a c h etnograficznych w muzeach polski ch. Zbigniew Jasiewicz 239 �Max Kislinger: A L T E B Ä U E R L I C H E K U N S T , Linz, O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e r 128 stron tekstu i 112 całostronicowych tablic (w t y m 40 barwnych). Miejsce, jakie poszczególne dyscypliny humanistyczne zajmują w świadomości szerokich rzesz społeczeństwa, uzależnione jest w dużej mierze od stopnia popularyzacji i stworzonego k r ę g u s y m p a t y k ó w i odbiorców. W Polsce n i e w ą t p l i w i e najlepiej w ś r ó d dyscyplin humanistycznych znane są osiągnięcia archeologii, podczas gdy np. zagad­ nienia etnografii wciąż jeszcze z n a j d u j ą się na szarym końcu. P r z y k ł a d e m , w j a k i sposób r o z b u d z a ć zaintereso­ wania dla z a g a d n i e ń etnografii, są w y d a w n i c t w a za­ graniczne, między i n n y m i recenzowana t u k s i ą ż k a M a x a Kislingera Alte bäuerliche Kunst. Jest ona d r u g ą pozycją serii pt. Denkmäler der Volkskultur aus Oberösterreich, wydawanej przez O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e s Landesmuseum w L i n z u nad Dunajem. W serii tej, jako pierwszy tom, u k a z a ł a się praca tego samego autora pt. Alte Bauernherr­ lichkeit, obecnie j u ż całkowicie wyczerpana. Wielkie zainteresowanie c z y t e l n i k ó w sprawami twórczości ludo­ wej oraz niezwykle serdeczne przyjęcie, z j a k i m s p o t k a ł a się pierwsza książka, skłoniły Maxa Kislingera do opubli­ kowania dalszej części zgromadzonych przez siebie ma­ t e r i a ł ó w , zebranych w terenie, na obszarze G ó r n e j A u s t r i i . A u t o r b ę d ą c malarzem, grafikiem, a r ó w n o c z e ś n i e etno­ grafem, zaobserwowane przez siebie zjawiska u t r w a l a na planszach, wykonanych r ó ż n y m i technikami, z k t ó r y c h k a ż d a stanowi dokument tradycyjnych w y t w o r ó w dawnej k u l t u r y ludowej. Omawiana k s i ą ż k a ma 246 stron, z czego 12 przy­ pada na w s t ę p i zakończenie, opracowane przez dr Fr. Lippa, dyrektora Landesmuseum w Linzu. Ponadto 10 stron zajmuje indeks rzeczowy i spis ilustracji, na pozostałe zaś 224 s k ł a d a się 112 jednostronicowych tablic (w t y m 72 jednobarwnych i 40 kolorowych) oraz tyleż samo objaśnień do ilustracji. Całość ułożona jest w ten sposób, że na rozwarciu książki po prawej stronie mamy p l a n s z ę z rysunkami, a po lewej tekst z a w i e r a j ą c y me­ t r y k ę przedstawionych obiektów oraz d o k ł a d n y ich opis. M a t e r i a ł przedstawiony na planszach jest bardzo r ó ż n o r o d n y . Ilościowo p r z e w a ż a j ą zdecydowanie: archi­ tektura i wszystkie z w i ą z a n e z n i ą elementy. M a m y w i ę c : całe zagrody, pojedyncze domy i ich w n ę t r z a , stajnie, stodoły, spichlerze itd., drobny detal architektoniczny zdobiący te budynki, a t a k ż e k i l k a r o d z a j ó w studzien, p ł o t ó w czy suszarni do tytoniu. P r ó c z architektury świeckiej spotykamy też tablice, na k t ó r y c h są rysunki kaplic i drewnianych kościółków. Dużo uwagi poświęcił Kislinger meblom i s p r z ę t o m domowym. Niekiedy całą p l a n s z ę zajmuje jeden t y l k o przedmiot, j a k np. szafa, łóżko czy skrzynia. Na innych znajduje się ich k i l k a . Z w a ż n i e j s z y c h mebli i s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego należy w y m i e n i ć t u , oprócz wspomnianych już w y ż e j , różnego rodzaju stoły, ł a w y , Landesverlag 1963, str. 246, z tego zydle, k o ł o w r o t k i , półki na talerze, maglownice, k i j a n k i , faski, solniczki i t d . K i l k a plansz p o ś w i ę c o n y c h jest w y ­ łącznie pokazaniu rozmaitych form pieców, od zupełnie prostych, gdzie g ó r n a część pieca w formie p r o s t o p a d ł o ­ ścianu, ułożonego z kafli, spoczywa na drewnianej lub murowanej p o d s t a w i ę , aż do bardzo w y m y ś l n y c h , n a w i ą ­ zujących do stylu rokoko czy empire b ę d ą c y c h ozdobą świetlicy. Z p r z e d m i o t ó w u ż y w a n y c h w gospodarstwie na spec­ j a l n ą u w a g ę zasługują prasy do wina, k t ó r e na terenie P r z e d g ó r z a Alpejskiego (Alpenvorland) są szczególnie roz­ powszechnione w z w i ą z k u z d u ż ą u p r a w ą w i n n e j lato­ rośli. Prasy te, ze w z g l ę d u na s w ą bogatą d e k o r a c j ę sny­ cerską, r e p r e z e n t u j ą w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . M a ł o stosunkowo miejsca zajmuje w omawianej książ­ ce strój ludowy, dziś już na terenie A u s t r i i b ę d ą c y w z u p e ł n y m zaniku. Zaledwie p a r ę plansz zawiera całe komplety u b i o r ó w , p r z e w a ż n i e przerysowanych przez autora ze starych fotografii. Z n a j d u j ą się t u r ó w n i e ż poszczególne części s t r o j ó w , jak np. paski, koszule, skarpetki itd. Z innych p r z e d m i o t ó w , k t ó r e Kislinger publikuje w swej pracy, w y m i e n i ć należy ciekawe ołtarzyki domowe, ś w i ą t k i z n a j d u j ą c e się we w n ę k a c h na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h d o m ó w oraz obrazy na szkle spotykane w miesz­ kaniach wiejskich i p r z y d r o ż n y c h kapliczkach. T r o c h ę marginesowo potraktowane zostały kute ozdob­ nie wyroby z żelaza. Z n a l a z ł y się w ś r ó d nich zawiasy, w y k ł a d k i przy zamkach oraz k i l k a p r z y k ł a d ó w żelaznych krzyżów nagrobnych i z kapliczek. Jeszcze słabiej repre­ zentowana jest ceramika, k t ó r a pokazana została na plan­ szy p r z e d s t a w i a j ą c e j o t w a r t ą szafę, gdzie oprócz glinia­ nych n a c z y ń z n a j d u j ą się r ó w n i e ż metalowe talerze, dzbanki i puchary. U z u p e ł n i e n i e książki s t a n o w i ą tablice p r z e d s t a w i a j ą c e przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i , a w i ę c maski, p i e r n i k i i in. We wszystkich rysunkach p o d k r e ś l a autor s t r o n ę de­ k o r a c y j n ą obiektu, k ł a d ą c nacisk na sposób zdobienia czy to s y n c e r k ą czy polichromią, w z g l ę d n i e j e d n y m i d r u ­ gim równocześnie. K s i ą ż k a Maxa Kislingera Alte bäuerliche Kunst jest w y d a w n i c t w e m albumowym, m a j ą c y m z a r ó w n o w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , j a k i d o k u m e n t a c y j n ą , co zapewnia jej miejsce z a r ó w n o na b i u r k u badacza, j a k i w bibliotece kolekcjonera-amatora, zbierającego p i ę k n e w y d a w n i c t w a . Powodzenie, j a k i m książki Kislingera cieszą się w A u s t r i i i.poza jej granicami, wskazuje, że tego rodzaju w y d a w ­ nictwa są skutecznym n a r z ę d z i e m w akcji popularyzowa­ nia ludowej kultury. Zofia Cieśla-Reinfussowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4a6d6608742a2b507f99c715b35f9e.pdf 0d1e852f19bae80ea61aa666ea54b802 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Wiącej, Józef - malarz panorama Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4481 Title A name given to the resource Panorama Józefa Wiącka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Żywirska P A N O R A M A J Ó Z E F A M i n ę ł y bez m a ł a 34 lata gdy Józef Wiącek, syn ma­ łorolnego chłopa z z a p a d ł e j wsi rzeszowskiej, nie m o g ą c znaleźć pracy — w y e m i g r o w a ł do Francji. Po w i e l u pe­ rypetiach, k t ó r y c h nie l u b i zresztą w s p o m i n a ć , osiadł on tam na s t a ł e w osadzie górniczej Saint-Eloy les Mines, położonej w basenie w ę g l o w y m Puy de Dóme, gdzie przez 20 lat p r a c o w a ł jako g ó r n i k dołowy, a w n a s t ę p n y c h 11 latach — jako maszynista kopalniany. Obecnie Józef W i ą c e k jest j u ż od k i l k u l a t na emeryturze. Pozornie typowa postać g ó r n i k a - e m i g r a n t a ukaz-Ja się jednak w niecodziennym świetle, gdy zrealizował on swe ogromne dzieło, m o n u m e n t a l n ą Panoramę, obejmu­ jącą cykl o b r a z ó w , w k t ó r y c h p r z e k a z a ł Wiącek myśli, poglądy i d o ś w i a d c z e n i a całego swojego życia. Jak sam się zwierza, z a m y s ł takiego dzieła począł w n i m k i e ł k o w a ć , gdy w swej górniczej karierze prze­ szedł z pracy dołowej do obsługi lokomotywy. Tam, w monotonnym szumie motoru, w s p o m i n a j ą c swe m ł o d e II. 1. Józef Wiącek. II. 2. Powrót do domu po daremnym W I Ą C K A lata, całą u c i ą ż l i w ą i m o z o l n ą d r o g ę , j a k ą przeszedł we Francji, począł z d a w a ć sobie s p r a w ę , że życie jego było j a k gdyby symbolem losu k a ż d e g o polskiego emi­ granta, k t ó r y na obcej ziemi s z u k a ł chleba. J e d n o c z e ś ­ nie obudziło się w n i m pragnienie, aby u k a z a ć te koleje losu innym, aby przestrzec m ł o d e pokolenie przed b ł ę ­ dami, k t ó r e sam popełnił. I t y m swoim m y ś l o m posta­ nowił n a d a ć k s z t a ł t plastyczny. Jak sam pisze, przy pilnowaniu motoru „ m a j ą c w i ę ­ cej czasu i lżejszą r ę k ę w z i ą ł e m się do rysowania,, po­ tem malowania". Jednak dopiero po przejściu na eme­ r y t u r ę zdecydował się zrealizować swoje zamierzenia. Taka oto p o k r ó t c e jest geneza powstania Panoramy „Za chlebem", k t ó r e j W i ą c e k poświęcił sześć lat życia i wszystkie swoje oszczędności. Chociaż nie m i a ł podstawowej wiedzy malarskiej, ani w y k s z t a ł c e n i a (bo ukończył tylko 7 klas szkoły podsta­ wowej i jeden rok był w szkole handlowej), Wiącek po- poszukiwaniu pracy. II. 3. Podpisanie kontraktu. s 205 �s t a n o w i ł n a d a ć swemu dziełu f o r m ę m o n u m e n t a l n ą . Nie w y s t a r c z a ł b y m u pojedynczy obraz, nawet n a j w i ę k s z y c h w y m i a r ó w , by pomieścić w n i m t r e ś ć myśli i przeżyć, jakie z a m i e r z a ł p r z e k a z a ć . P r a w d ę , k t ó r ą p r a g n ą ł w y ­ razić w swej opowieści, n a l e ż a ł o jego zdaniem poprzeć silną, a w i ę c szczegółową a r g u m e n t a c j ą w i z u a l n ą . U w a ­ żał on, że poprzez c y k l o b r a z ó w prawda ta u j a w n i się pełniej i p r z e m ó w i silniej, w sposób bardziej przeko­ nywający. Przy realizacji swych z a m i e r z e ń nie Liczył na ż a d n ą pomoc i nikogo o n i ą nie prosił. Za w ł a s n e p i e n i ą d z e z a k u p i ł w i ę k s z ą ilość arkuszy d y k t y (izoreli), k t ó r e pociął na 15 jednakowej wielkości p r o s t o k ą t ó w o w y m i a r a c h 2 X 1,25 m. K a ż d y ujął w d r e w n i a n ą r a m ę , p o w i e r z c h n i ę z a g r u n t o w a ł i podzielił dwiema pionowymi l i n i a m i na trzy mniejsze płaszczyzny. W ten sposób uzyskał 30 me­ t r ó w bieżących z a m y k a j ą c y c h 45 płaszczyzn, w k t ó r y c h z a m i e r z a ł pomieścić z dawna p r z e m y ś l a n ą t r e ś ć Pa­ noramy. Kolejno szkicował k a ż d y obraz, czasem w y k o ­ n u j ą c uprzednio projekt mniejszych r o z m i a r ó w , n a s t ę p n i e począł m a l o w a ć farbami — j a k pisze — „ e k s t r a fines", zakupionymi w Saint-Etienne. Po u k o ń c z e n i u całej pracy malarskiej t r w a j ą c e j bez m a ł a sześć lat Wiącek w y k o n a ł jeszcze przy obrazach r o b o t ę s t o l a r s k ą , zaopatrzył je w zawiasy i haczyki, co p o z w a l a ł o m u — w razie potrzeby — łączyć obrazy w jeden szereg o dowolnej ilości s e g m e n t ó w , dostosowując ich z a ł a m a n i a do ekspozycji w k a ż d y m , byle obszernym lokalu. W y k o n a ł poza t y m paki u ł a t w i a j ą c e transport, wreszcie n a m a l o w a ł w y w i e s z k ę z napisem: „Za chlebem", gdyż t a k i t y t u ł n a d a ł całej Panoramie. Wywieszkę umieszczał przy wejściu na w y s t a w ę . P o n i e w a ż Panorama m i a ł a spełnić o k r e ś l o n ą misję społeczną, m u s i a ł a być eksponowana we wszystkich w i ę k - 4 206 szych skupiskach polskiej emigracji we Francji. Miała ona t a k ż e — w m i a r ę możliwości — z a p o z n a ć Francu­ zów z dziejami polskiego w y c h o d ź s t w a , m i a ł a p r z e k o n a ć społeczeństwo francuskie o w k ł a d z i e P o l a k ó w w r o z w ó j życia gospodarczego Francji, a przede wszystkim przy­ p o m n i e ć o l i c z n y m udziale polskich g ó r n i k ó w w w a l ­ kach w y z w o l e ń c z y c h prowadzonych z niemieckim na­ jeźdźcą. Po u k o ń c z e n i u Panoramy W i ą c e k rozpoczął stara­ nia c możność jej wystawienia. I t u s p o t k a ł się na ogół z d u ż ą życzliwością. P o m o g ł y m u z a r ó w n o nasze p l a c ó w k i dyplomatyczne, miejscowa Polonia, j a k też — z innych zgoła pobudek — przedstawiciele francuskich ś r o d o w i s k artystycznych. Całą s t r o n ą o r g a n i z a c y j n ą wystawy zajmuje się W i ą c e k sam. Na w ł a s n y koszt przewozi Panoramę, stara się o lokal, a często opłaca jego wynajęcie. Poniesione ko­ szty p o k r y w a w p ł y w a m i za bilety wejścia, czy też ze s p r z e d a ż y innych swych o b r a z ó w . Często boryka się z k ł o p o t a m i finansowymi. Pierwszy pokaz Panoramy o d b y ł się w jego g ó r n i ­ czym osiedlu, w Saint-Eloy les Mines; n a s t ę p n i e u d a ł o m u się u r z ą d z i ć ekspozycję w uzdrowisku Deauville, gdzie zyskał nadspodziewane powodzenie, a nawet otrzy­ m a ł n a g r o d ę — Grand P r i x Internationale. Wtedy zain­ t e r e s o w a ł się naszym a r t y s t ą P a r y ż , gdzie Panorama była trzykrotnie wystawiona (Salon d'Hiver, Salon des I n d é p e n d a n t s — w 1960 r., i wreszcie w lokalu Y.M.C.A. w 1962 r.). W lecie tegoż roku Panorama o b j e c h a ł a szereg osiedli polskich w północnej Francji, s k u p i a j ą c y c h n a j ­ więcej polskich g ó r n i k ó w . Ostatnio p o k a z a ł j ą W i ą c e k w L i l l e , gdzie w miejscowej prasie zyskała pochlebne recenzje. W c h w i l i obecnej Józef W i ą c e k jest j u ż znany w ś r o d o w i s k a c h artystycznych, został t a k ż e członkiem 5 �I I . 4. Wyjazd na roboty do Francji. II. 5. Slub. II. 6. Wypadek w kopalni. U. 7. Pogrzeb ofiar wypadku. r -4' ,'t - , Pij polskiego Stowarzyszenia A r t y s t ó w P l a s t y k ó w oraz F é d é ­ ration F r a n ç a i s e des Sociétés d ' A r t Graphique et Pla­ stique. U progu rozpoczęcia zamierzonej i wymarzonej pracy Wiącek z d a w a ł sobie s p r a w ę , że urzeczywistnienie celu w y m a g a ć będzie od niego nie t y l k o wielkiego trudu, nie tylko zachwiania b u d ż e t u rodzinnego, ale nawet sięgnięcia do długo s k ł a d a n y c h oszczędności. N i k t m u przecież nie d a ł materialnej pomocy, on sam zresztą o t y m nie pomyślał. Z d a w a ł sobie t a k ż e s p r a w ę z t r u d ­ ności natury warsztatowej. Wprawdzie j u ż niejednokrot­ nie p r ó b o w a ł r y s o w a ć czy m a l o w a ć m a ł e obrazki, sceny rodzajowe, kwiaty, czasem — wspomnienia z dalekiej ojczyzny. J e d n a k o w o ż Panorama b y ł a p o m y ś l a n a jako praca na dużą skalę. M i a ł a przecież ona jasno w y t k n i ę t y cel dydaktyczny. A b y jeszcze bardziej w p r o w a d z i ć w i ­ dza w treść Panoramy, W i ą c e k n a p i s a ł du niej szeroki komentarz. Dał w n i m t y t u ł y poszczególnych obrazów oraz krótki opis treści każdego z nich. J e d n a k ż e i bez tego komentarza w y s t a r c z a j ą c o czytel­ na snuje się nić g a w ę d y poprzez s a m ą wizję plastyczną. Opowieść zaczyna się od powrotu młodego, bezrobotnego chłopca do domu po bezowocnym poszukiwaniu pracy (scena 1 — i l . 2). J a k k o l w i e k r a d o ś n i e w i t a n y (2), w i d z i biedę, k t ó r a go s k ł a n i a do podpisania k o n t r a k t u na w y ­ jazd do Francji (3 — i l . 3). Na dworcu — p o ż e g n a n i e z rodziną i odjazd pociągu (4 — i l . 4). Dalej przybycie na ziemię f r a n c u s k ą , otrzymanie przydziału pracy (5), 207 �przyjazd z towarzyszem niedoli do osady górniczej (6). Oto osada z w i e ż a m i w y c i ą g o w y m i na pierwszym pla­ nie (7), potem pierwsza d n i ó w k a (8) i pierwsza w y p ł a t a (9). W gronie rodzinnym, czy też na kwaterze g ł ó w n y bohater Panoramy u k ł a d a skromny swój b u d ż e t (10); n a s t ę p n i e w i d z i m y go na zebraniu polskiej organizacji (11), to znowu na zabawie (12). Po p e w n y m czasie po­ znaje s w ą przyszłą żonę (13). Niezmiernie charaktery­ styczna uroczystość ś l u b n a (14 — i l . 5), wesele (15), za­ gospodarowanie się w osadzie, sąsiedzkie narady (Ki). Wypadek przy pracy (17), pobyt w szpitalu (18). I oto n a s t ę p u j e w y b u c h wojny, mobilizacja (19), bombardo­ wanie osad górniczych (20 — i l . 8), p r z e ś l a d o w a n i a przez okupanta (21), ucieczka na p o ł u d n i e Francji przed N i e m ­ cami (22), rozstrzeliwania przez nazistów (23). Polscy partyzanci z Ruchu Oporu w lesie (24), zdobywanie broni (25), akcja s a b o t a ż o w a w osadach górniczych (26), handel na czarnym r y n k u (27). Wreszcie l ą d o w a n i e wojsk alianckich (28 — i l . 9), radosny pochód po zakończeniu wojny (29 — i l . 10), karanie k o l a b o r a n t ó w (30). Uroczy­ sta, d z i ę k c z y n n a procesja w osadzie górniczej (31), u d z i a ł w odbudowie p r z e m y s ł u (32, 33), reemigracja polskich g ó r n i k ó w (34 — i l . 12). Odznaczenia P o l a k ó w zasłużo­ nych w Ruchu Oporu (35 — i l . 11), praca o ś w i a t o w a w ś r o d o w i s k a c h polskich (36), tradycyjna choinka w do­ m u polskim (37). I znowu wypadek w kopalni — wybuch gazu (38 — i l . 6), pogrzeb ofiar wypadku (39 — i l . 7). P o c h ó d młodzieży polskiej w dniu 3 Maja (40 — i l . 13), nauka w polskiej szkole (41 — i l . 14), radość z otrzyma­ nych n a g r ó d za działalność o ś w i a t o w ą i s p o r t o w ą (42 — i l . 15). Poszukiwanie pracy przez młodzież polską (43), wyjazd do kopalni a f r y k a ń s k i c h (44). Akcent k o ń c o w y — „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d a ś w i a t a " (45 — i l . 16). Taka jest w n a j w i ę k s z y m skrócie t r e ś ć Panoramy 208 rozłożona na poszczególne sceny. W ą t e k tej swoistej narracji nie przebiega jednak r ó w n o m i e r n i e . O ile w części pierwszej rozwija się konsekwentnie, jest jasny, logiczny, czytelny, o tyle w partii k o ń c o w e j , przedsta­ w i a j ą c e j życie po z a k o ń c z e n i u wojny, poczyna się r w a ć i g m a t w a ć ; wyczuwa się, że artysta n i e z u p e ł n i e daje so­ bie r a d ę z doprowadzeniem opowieści do k o ń c a . Ostatni, symboliczny obraz nie został dostatecznie uzasadniony przez obrazy poprzednie; nie znajdujemy też dość w y ­ r a ź n e g o w y t ł u m a c z e n i a , dlaczego młodzi chłopcy ze ś r o ­ dowisk górniczych e m i g r u j ą do A f r y k i . Co W i ą c e k chce przez to powiedzieć? Czy zmusza ich do tego bezrobocie, czy też zwycięża chęć szukania p r z y g ó d ? Czy wreszcie ich wyjazd ma j a k i e ś p o w i ą z a n i a z ostrzegawczym me­ mento p r z e m a w i a j ą c y m z ostatniego obrazu? Należy ż a ł o w a ć , że a r t y ś c i e nie u d a ł o się pozostać na p o c z ą t k o w e j drodze i że nie u t r z y m a ł obranego charak­ teru w ą t k u do k o ń c a . Pewne ś w i a t ł o na intencje autora rzucają z a ł ą c z o n e komentarze pisane. T r o c h ę t k l i w e , ale p e ł n e szczerości opisy o b r a z ó w u z u p e ł n i a j ą atmosferę r o z g r y w a j ą c e j się na obrazach akcji. P o z w a l a j ą t e ż w y ­ razić w sposób b e z p o ś r e d n i stosunek emocjonalny autora do przekazywanej treści, w k t ó r e j usiłuje z a w r z e ć nie t y l k o s w o j ą historię, ale całego w y c h o d ź s t w a , porusza­ j ą c przy t y m problemy społeczne i narodowe. W e ź m y dla p r z y k ł a d u treść komentarza do trzeciego obrazu pt. Kontrakt. „ K i e d y więc po wsiach rozeszła się w i a d o m o ś ć , że m o ż n a w y j e c h a ć do Francji, na kon­ t r a k t pracy na rok w fabryce czy kopalni, młodzież obojga płci masowo r u s z y ł a w ś w i a t . Podpisanie kontrak­ tów pracy czy staranie się o papiery na wyjazd było na ustach wszystkich. K t o był silny, zdrowy, ruszał w ś w i a t do Francji, do ziemi obiecanej. P r z e w a ż n i e szli do kopalni, bo zarobki w kopalni były najwyższe. O nie- �I I . 8. Bombardowanie. II. 9. Lądowanie wojsk alianckich. II. 10. Pochód po zakończeniu wojny. II. 11. Odznaczenia Polaków zasłużonych w Ruchu Oporu. II. 12. Powrót do Ojczyzny. bezpieczeństwie tej pracy, o m o ż l i w e j utracie zdrowia, o pylicy n i k t nie myślał. T y l k o ci, k t ó r y m już wiek nie p o z w a l a ł wyjeżdżać i którzy tego życia na emigracji nie w i d z i e l i w tak r ó ż o w y m ś w i e t l e j a k młodzi, b y l i jej przeciwni. Lecz któż ich t a m chciał słuchać. „Ot, za dwa lub trzy lata w r ó c i m z zarobionymi p i e n i ę d z m i , dom odnowimy,, starym p o m o ż e m y , no i o w ł a s n y m ognisku m o ż n a będzie p o m y ś l e ć . Matka w swym sercu czuje, że syna j u ż nie zatrzyma i że go więcej nie b ę ­ dzie widziała, ociera u k r a d k i e m łzy, czego m ł o d a córka nie rozumie — "Przecież jemu we Francji będzie dobrze, jedzie na robotę, później wróci»...". Z k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u z a r ó w n o komentarza, j a k przede wszystkim samych obrazów, w i d a ć , j a k bardzo W i ą c k o w i zależy, aby p r z e k o n a ć widza, j a k pragnie, aby mu uwie­ rzono. Wszelkimi też ś r o d k a m i dąży do uwierzytelnienia narracji, w p r o w a d z a j ą c w t y m celu do k a ż d e j sceny o g r o m n ą ilość realiów, do k t ó r y c h p r z y w i ą z u j e w i e l k ą wagę. Dla tej szczegółowej dokumentacji poczyna a r t y ś c i e b r a k o w a ć miejsca na obszernych płaszczyznach zagrun­ towanej „izoreli". Przedmioty zachodzą jedne na drugie t r a c ą c wyrazistość rysunku, postacie tłoczą się; a prze­ cież, w n i e k t ó r y c h scenach wszystkie są n i e z b ę d n e , k a ż ­ da z nich ma do odegrania j a k ą ś o k r e ś l o n ą rolę, k a ż ­ da — zdaniem artysty — wnosi i s t o t n ą i n f o r m a c j ę . Cha­ rakterystyczny dla prymitywnego t w ó r c y brak perspek­ t y w y potęguje jeszcze to w r a ż e n i e b r a k u miejsca dla 209 �tysiącznych myśli, k t ó r e zdają się rozsadzać ramy obra­ zów. T r u d n o ś c i te udaje się W i ą c k o w i w pewnej mierze rozwiązać, gdy w n i e k t ó r y c h scenach, gdzie specjalnie dużo ma do powiedzenia, umieszcza widza na p e w n y m wzniesieniu, d a j ą c m u t y m samym możność ogarnięcia w z r o k i e m szerszych h o r y z o n t ó w . Tak r o z w i ą z u j e s c e n ę p i e r w s z ą , gdy razem z p o w r a c a j ą c y m do domu c h ł o p c e m chce pokazać znane m u okolice w s i rodzinnej ( i l . 2). Podobnie udaje m u się p o k o n a ć t r u d n o ś ć pomieszczenia d u ż e j ilości ludzi przy o d j e ż d ż a j ą c y m pociągu ( i l . 4), gdzie zdołał w y o d r ę b n i ć nie tylko w z r u s z a j ą c e sceny p o ż e g n a n i a , ale i p o k a z a ć na dalszym planie z a p a m i ę t a ­ ny — m i m o u p ł y w u lat — krajobraz rodzinnych stron, „ t a k znany — j a k pisze — i tak ukochany". Z wysoka obserwujemy scenę powrotu do Polski r e e m i g r a n t ó w g ó r n i k ó w , ł a d o w a n i e rzeczy i inwentarza, rozległą per­ s p e k t y w ę całej opuszczanej osady g ó r n i c z e j ; j a k gdyby z jednego z s a m o l o t ó w , k t ó r e unoszą się nad ziemią, obserwujemy razem z l o t n i k i e m l ą d o w a n i e wojsk alianc­ kich na ziemi francuskiej z m a s ą ludzi, czołgów i w o ­ jennego sprzętu ( i l . 9). Przy komponowaniu poszczególnych scen Wiącek w y ­ kazuje wiele inwencji. W rozmieszczeniu postaci czy p r z e d m i o t ó w nie rządzi n i m j a k a ś z góry przyjęta k o n ­ wencja. Kieruje się on raczej chęcią odtworzenia rze­ czywistego u k ł a d u e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na scenę, k t ó r ą widział, czy w k t ó r e j uczestniczył. Postacie czy przedmioty pierwszego planu stara się przybliżyć do w i ­ dza tak, że częściowo je obcina, j a k gdyby wyrzuca poza ramy obrazu. Jeśli akcja rozgrywa się na wolnej przestrzeni, zawsze zostaje ukazana daleka perspektywa istniejącego w rzeczywistości krajobrazu; jeśli scena od- 13 210 bywa się w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, to odtwarza określone, z w i ą z a n e z danym faktem w n ę t r z e , j a k sala szpitalna, czy miejsce z e b r a ń organizacji polskich l u b izba mieszkalna. Owo bogactwo realiów, k t ó r e tak rozrzutnie w p r o w a ­ dza W i ą c e k do swej Panoramy, odgrywa istotną rolę w ł a ś n i e przez ich autentyzm: tak np. umieszczenie przy oknie stołu, w o k ó ł którego zasiada cała górnicza rodzi­ na, odpowiada konwencji rozmieszczania mebli w g ł ó w ­ nej izbie g ó r n i k ó w - e m i g r a n t ó w . K s z t a ł t i miejsce szafki na talerze oraz krzyżyk wiszący nad w e j ś c i e m ( i l . 3) — to szczegóły z a p a m i ę t a n e z rodzinnego domu. Podobnie odtworzone z p a m i ę c i jest usytuowanie zamku p a ń s k i e ­ go czy karczmy we w s i ( i l . 4), ceglane obramienie d r z w i p r o w a d z ą c y c h do izby zbornej w punkcie rozdzielczym we Francji, detale architektury kościoła z osady, a nawet kolorystyka w s t ą ż e k naszytych na sukienkach k r a k o w i a ­ nek uczestniczących w procesji. O w y m rozlicznym detalom w swych obrazach nadaje jednak W i ą c e k n i e j e d n a k o w ą r a n g ę . O d g r y w a j ą one róż­ ną rolę, nie zawsze tylko opisową, bo np. aksamitne portiery, w y s t ę p u j ą c e jako tło p r z e w o d n i c z ą c e g o zebrania — m a j ą p o d k r e ś l i ć uroczysty charakter przedstawionej akcji, a gdzie indziej pewne szczegóły, j a k kot wbiegający do izby w scenie powrotu do domu bezrobotnego syna (2), służą do stworzenia atmosfery ciepła i intymności rodzinnego życia. Tak w i ę c obiektywny realizm łączy się z wyrazem emocjonalnego, osobistego stosunku artysty do odtwarza­ nych w s p o m n i e ń . Natomiast jeśli chodzi o sceny z życia zawodowego, r o z g r y w a j ą c e się we w n ę t r z u kopalni, odnosi się w r a ­ żenie, że atmosfera jej jest dla W i ą c k a obca. Dwa obra- 14 �zy: pierwszy dzień pracy i wypadek (nr 17) w y r a ź n i e nie d o r ó w n u j ą pozostałym. N i e s k ł a d n a obudowa chodnika, p ł a s k i e ciała g ó r n i k ó w utrzymane w szarej tonacji, brak dalszych p l a n ó w — to wszystko k a ż e zaliczyć obyd­ wa obrazy do n a j s ł a b s z y c h w cyklu Panoramy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e s ą sceny zbiorowe: wyjazd na e m i g r a c j ę , ślub, wesele, procesja, pogrzeb, pochód, czy zebranie. W nich najsilniej rysuje się i n d y w i d u a l ­ ność artysty, k t ó r y swobodnie porusza się na gruncie bliskiej m u i swojskiej obyczajowości. Z tych scen ema­ nuje atmosfera ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rozgrywa się akcja (chodzi t u konkretnie o sceny z życia zbiorowego emi­ gracji), ś r o d o w i s k a , z k t ó r y m artysta jest nierozdzielnie z w i ą z a n y i razem ze wszystkimi uczestnikami p r z e ż y w a r o z g r y w a j ą c e się wydarzenia. Obrazy te cechuje tak charakterystyczna dla t w ó r c o w naiwnych h i e r a t y c z n o ś ć postaci, p e ł n a powagi s z t y w n o ś ć ; z j a k ą c e l e b r u j ą uroczyste chwile w życiu zbiorowym, p o d p o r z ą d k o w a n i e t ł u m u postaci nakazom tradycji czy niepisanych k a n o n ó w r z ą d z ą c y c h życiem przedstawianej grupy społecznej. Nie zmniejsza tego w r a ż e n i a d ą ż n o ś ć do z r ó ż n i c o w a n i a poszczególnych postaci przez strój, ruchy, uczesanie, czy rysy twarzy, nie m ó w i ą c j u ż o wzbogaceniu dekoracyjności ubioru. Oto orszak wesel­ ny i i i . 5) wychodzi z kościoła; ludzie tłoczą się ze wszyst­ kich stron, aby obejrzeć n o w o ż e ń c ó w ; ci zaś kroczą pełni powagi pod girlandami k w i a t ó w , podtrzymywanych przez d z i e w c z ę t a w krakowskich strojach. Z a r ó w n o w wyrazie twarzy tych dziewcząt, j a k w ich geście, odnajdujemy sugestywne p o d o b i e ń s t w o do choinkowych a n i o ł ó w trzy­ m a j ą c y c h wstęgi z ewangelicznymi napisami. Podobna h i e r a t y c z n o ś ć cechuje postacie b i o r ą c e udział w uroczy­ stej procesji czy w pochodzie trzeciomajowym ( i i . 13), i 18 I I . 13. Pochód 3 Maja. 11. 14. Nauka w polskiej szkole. II. 15. Nagrody za działalność oświatową i sportową. II. 16. Zdobycie Kosmosu czy zagłada świata. gdzie symetria w ustawieniu c h o r ą g w i , f e r e t r o n ó w , sztan­ d a r ó w , a nawet t ł u m u podnosi w r a ż e n i e celebrowania uroczystości nie t y l k o przez jej u c z e s t n i k ó w , ale — co ważniejsza — przez samego a r t y s t ę . Ten sam uroczysty n a s t r ó j panuje w scenach z e b r a ń organizacji polonij­ nych, gdzie zwraca u w a g ę o ż y w i e n i e u c z e s t n i k ó w prze­ jętych w a ż n o ś c i ą c h w i l i oraz p e ł n a godności i poczucia wagi s p e ł n i a n e j misji postawa p r z e w o d n i c z ą c e g o , k t ó ­ remu patronuje nadmiernej wielkości godło p a ń s t w o w e w obramieniu aksamitnych kotar. P a t r z ą c na t ę scenę lepiej się rozumie, j a k w a ż n a , a zarazem upragniona b y ł a godność prezesa takiej czy innej organizacji, o k t ó ­ r ą działacze emigracyjni staczali p e ł n e wzajemnej a n i ­ mozji w a l k i . Dzięki t y m ś r o d k o m aura r o z g r y w a j ą c e j się akcji stała się ł a t w o czytelna i przejrzysta; dopo­ mogło t u n i e w ą t p l i w i e osobiste podejście artysty do tematu. J e d n a k ż e siła ekspresji nie p r z y s ł a n i a w Panoramie t r u d n o ś c i warsztatowych, z k t ó r y m i boryka się W i ą c e k . Nie daje on sobie rady z p r a w a m i perspektywy, z utrzy­ maniem proporcji p o m i ę d z y postaciami pierwszego i d r u ­ giego planu, co przejawia się dość w y r a ź n i e w scenie pierwszej — p o w r o t u z w ę d r ó w k i do domu. P o s t a ć syna ukazującego się w drzwiach w e j ś c i o w y c h , podobnie j a k siostry siedzącej przy stole, jest nieproporcjonalnie w y ­ d ł u ż o n a ; ten sam b ł ą d powtarza się w scenie przy choince (stosunek wielkości twarzy m a t k i i dziecka do 211 �postaci w głębi). Jeszcze w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i n a s t r ę c z a a r t y ś c i e przedstawienie postaci w ruchu, czy też emocjo­ nalnego wyrazu twarzy b o h a t e r ó w , odczuwanej radości czy smutku. B r a k znajomości podstawowych zasad techniki malar­ skiej ujawnia się dość silnie w samym sposobie posługi­ wania się farbami. Ma wprawdzie W i ą c e k ś m i a ł e i pew­ ne d o t k n i ę c i e pędzla, p o z w a l a j ą c e m u jednym pociągnię­ ciem założyć o k r e ś l o n ą płaszczyznę w obrazie, nie potrafi jednak w y d o b y ć kolorem trzeciego w y m i a r u , czy ś w i a t ł o ­ cienia, czy wreszcie bardziej wyszukanych i p r z e ł a m a ­ nych barw. Najbardziej udatne są w jego obrazach par­ tie, w k t ó r y c h może użyć k o l o r ó w czystych, j a k w sce­ nach zbiorowych, gdzie w y s t ę p u j ą postacie w strojach ludowych, p o z w a l a j ą c e zastosować ś m i a ł e , a tak bliskie jego ś r o d o w i s k u zestawienia barwne, j a k mocno różo­ wego z i n t e n s y w n ą zielenią — typowe dla łowickich wycinanek, kurpiowskich p a s i a k ó w czy malowanek z D ą b r o w y . T a m jednak, gdzie trzeba bardziej złożo­ nych ś r o d k ó w malarskich, j a k np. dla odtworzenia m r o ­ k u kopalni czy lasu, szarej perspektywy zadymionych osad górniczych, mglistości krajobrazu — nie umie W i ą ­ cek w y b r n ą ć z t r u d n o ś c i kolorystycznych. Wszystkie te braki w y r ó w n u j e W i ą c e k o g r o m n ą pa­ sją twórczą, rozmachem w komponowaniu poszczegól­ nych scen, p e ł n ą odwagi i n w e n c j ą r o z w i ą z y w a n i a często bardzo skomplikowanego tematu. Zadziwia w całości Panoramy ambitne szukanie coraz to nowych ś r o d k ó w i sposobów przekazania p r z e m y ś l a n e j treści. Jak z a k w a l i f i k o w a ć dzieło W i ą c k a ? Gdzie jest miejsce Panoramy? Jakie wreszcie n a l e ż a ł o b y przyjąć k r y t e r i a dla oceny tego typu twórczości? M i n ę ł o j u ż p e ł n e 15 lat, gdy s t a w i a l i ś m y sobie podob­ ne pytania stojąc wobec nowych wtedy zjawisk arty­ stycznych ujawnionych przez samorodne talenty w y w o ­ d z ą c e się ze ś r o d o w i s k a robotniczego. W 1949 r. posta­ w i ł a m to pytanie w j e d n y m z n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej",, p r ó b u j ą c wtedy z a k w a l i f i k o w a ć twórczość p l a s t y c z n ą g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w , usiłując znaleźć dla niej miejsce w ogólnym dorobku polskiej plastyki. Teraz, po tyloletnim d o ś w i a d c z e n i u , po kilkunastu w y ­ stawach twórczości amatorskiej, po poznaniu szeregu t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o d o w i s k a robotniczego, po w i e l u dyskusjach, k t ó r e w y ł o n i ł y pogląd na tego t y p u zjawiska artystyczne, m o ż e m y w ł ą c z y ć Józefa W i ą c k a do wielkiej rodziny t w ó r c z y c h , samodzielnych d y l e t a n t ó w . W warsztacie t w ó r c y Panoramy odnajdujemy cechy w i ą ­ żące go z i n n y m i amatorami: podobne t r u d n o ś c i w a r ­ sztatowe i podobne ś r o d k i . Tak na p r z y k ł a d w rysunku — charakterystyczny brak poczucia proporcji w postaciach ludzkich: zbyt d u ż e głowy w stosunku do reszty ciała, t r u d n o ś c i w oddaniu perspektywy, obok tego — w s p ó l ­ ne ś r o d k i w y r a z u plastycznego, j a k u Ociepki, D w o r czyka, W r ó b l a , a nawet Rousseau, ta sama d ą ż n o ś ć do celebracji przedstawianych scen, podobne p r z y w i ą z y w a ­ nie w a g i do wielkiego a r s e n a ł u detali, k t ó r e s t a n o w i ą udokumentowanie treści. Jak dla wszystkich n a i w n y c h t w ó r c ó w , i dla W i ą c k a m a j ą ogromne znaczenie takie szczegóły, j a k : ozdoby kobiecego stroju, drobne akceso­ ria m u n d u r ó w niemieckich żołnierzy czy haft na czapce francuskiego oficera. W odróżnieniu bowiem od i n d y w i d u a l n o ś c i artystycz­ nych wspomnianych a m a t o r ó w Józef Wiącek jest naw s k r o ś r e a l i s t ą . W jego Panoramie nie ma miejsca na fantastyczne Ociepkowe stwory, czy w y i m a g i n o w a n ą N i k i f o r o w s k ą a r c h i t e k t u r ę . W y j ą t e k stanowi t y l k o ostat­ ni obraz Panoramy p r z e d s t a w i a j ą c y „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d ę globu ziemskiego"; ale to przecież obraz przy­ szłości. W ą t e k dydaktyczny n a r z u c i ł m u konieczność stworzenia obrazu, k t ó r y nie m i a ł odpowiednika w ś w i e ­ cie rzeczywistym. Natomiast w przedstawieniu scen z życia swego ś r o d o ­ wiska Wiącek jest b l i s k i P a w ł a W r ó b l a , choć mniej od tamtego pogodny. Obu tych a m a t o r ó w łączą nikłe, ale jeszcze uchwytne nici z l u d o w ą twórczością p l a s t y c z n ą , przeszczepioną na grunt ś r o d o w i s k a robotniczego. P o d k r e ś l o n e tutaj analogie w ś r o d k a c h w y r a z u nie p r z e s ą d z a j ą o w ł ą c z e n i u W i ą c k a w k r ą g „ m a l a r z y dnia siódmego". Jego sztuka — to nie odpoczynek po n u ż ą c e j pracy zawodowej, to w jego intencjach — odpowiedzial­ na misja społeczna. G ł ó w n e źródło bowiem jego a r t y ­ stycznej inspiracji t k w i w założeniach dydaktycznych, a nawet mentorskich. Realizacja tych założeń z a m k n i ę t a cyklem 45 o b r a z ó w daje W i ą c k o w i w ś r ó d p l a s t y k ó w a m a t o r ó w miejsce o d r ę b n e . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4b9562f679bcde7e88cff7fb1815bd.pdf e1b36de03d80d4204664c9486dd610cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource biografie malarstwo Mazurkiewicz, Jędrzej - malarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4480 Title A name given to the resource Malarz Jędrzej Mazurkiewicz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieży ńska-Stolot, M A L A R Z Stefania Krzysztof owicz J Ę D R Z E J M A Z U R K I E W I C Z W czasie przeprowadzanej w e w r z e ś n i u 1960 roku inwentaryzacji z a b y t k ó w pow. leżajskiego z ramienia w o j e w ó d z k i e g o konserwatora z a b y t k ó w przy W R N w Rzeszowie, z w r ó c o n o u w a g ę na p o l i c h r o m i ę trzech k a ­ pliczek. Z n a j d u j ą się one na terenie d w u s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsi — W o l i Zarczyckiej i Hucisk, położonych w odległości około 14 k m na p ó ł n o c n y z a c h ó d od L e ­ żajska. Z b l i ż o n e daty powstania m a l o w i d e ł , ich forma oraz sygnatura malarza J ę d r z e j a Mazurkiewicza p o z w a l a j ą z w i ą z a ć je w j e d n ą o d r ę b n ą g r u p ę . M a l o w i d ł a , wykonane t e c h n i k ą k l e j o w ą , w e wszyst­ kich trzech kapliczkach łączy analogiczna kompozycja. S k ł a d a się ona ze stojących postaci ś w i ę t y c h rozmiesz­ czonych na w e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h kapliczek, ponad k t ó r y m i biegnie pas o r n a m e n t ó w , napisu fundacyjnego umieszczonego nad d r z w i a m i i m a l o w i d e ł na suficie. W y j ą t e k stanowi kapliczka z W o l i Zarczyckiej, gdzie m a l o w i d ł a p o j a w i a j ą się na w e w n ę t r z n y c h i z e w n ę t r z ­ nych ś c i a n a c h . Najwcześniejsze ze wspomnianych m a l o w i d e ł znajduje się w kapliczce tzw. Gorylowej ze wsi Huciska ( i l . 3). Kapliczka Gorylowa założona jest na planie o ś m i o b o ku, nakryta k o p u ł k ą z gontu i z w i e ń c z o n ą l a t a r n i ą W sześciu w n ę k a c h dzielących ściany kapliczki umiesz­ czono n a s t ę p u j ą c e m a l o w i d ł a : (od wschodu) „ M a t k a Boska Bolesna", scena uszkodzona (na skutek wybicia okienka), i II. 1, 2. Sw. Mikołaj, św. Jakub, fragmenty z kapliczki Gorylowej. II. 3. Kapliczka tzw. Huciska, pow. Leżajsk. polichromii Gorylowa. 201 �„ Ś w i ę t y M i k o ł a j " (ił. 1), „Św. Barbara", scena nieczy­ telna (ze wzgl. na wybicie okienka) oraz „Św. Jakub" (ił. 2). U nasady k o p u ł k i umieszczono fryz r o ś l i n n y z kartuszami i m o t y w a m i ludzkich masek na osi, p o ł ą ­ czonych w s t ę g a m i , z k t ó r y c h s p ł y w a j ą kampanulle. Po­ nad fryzem, na osi okienek namalowano dwa tonda w obramieniach roślinnych. Tondo na ścianie wschod­ niej silnie zniszczone przedstawia św. M i c h a ł a A r c h a ­ nioła w walce z d i a b ł e m . Znaczne zniszczenie drugiego tonda nie pozwala na odczytanie jego treści. Nad ołta­ rzem umieszczono kartusz z napisem ( m a j u s k u ł a ) : „ W s p o ­ m o ż e n i e wiernych" . Bardziej zniszczone są m a l o w i d ł a w drugiej kaplicz­ ce ze wsi Huciska,, później datowane. Kapliczka ma plan p r o s t o k ą t a o ściętych od w e w n ą t r z narożnikach ( i l . 4). Na ścianie zachodniej malarz umieścił postacie św. Antoniego i św. Mikołaja, a na wschodniej — figury: niezidentyfikowanej zakonnicy, t r z y m a j ą c e j k a r t k ę z napisem ,,Amavi crucificum", i ś w . M i c h a ł a z napisem u d o ł u : „Quis ut Deum". 2 Na ściętych n a r o ż n i k a c h namalowano postacie św. Wojciecha, św. J ó z e f a , t r z y m a j ą c e g o Dzieciątko, św. Barbary i niezidentyfikowanego świętego. Ponad posta­ ciami świętych, na ściętych n a r o ż n i k a c h i ponad okien­ kami z n a j d u j ą się kartusze podobne do o r n a m e n t ó w ro­ kokowych. Ściany zwieńczone są fryzem patronowym, a na suficie namalowano postać M . B. Niepokalanego Poczęcia w ś r ó d chmur. Najpóźniejszą d a t ę noszą m a l o w i d ł a kapliczki z W o l i Zarczyckiej, r ó w n i e ż założonej na planie p r o s t o k ą t a i przykrytej dachem dwuspadowym. Na fasadzie ka­ pliczki, w d w ó c h niszach f l a n k u j ą c y c h drzwi, namalo­ wano postacie św. Piotra i P a w ł a ( i l . 5), a w szczycie — Oko Opatrzności, adorowane przez a n i o ł ó w . Ponad drzwiami umieszczono napis z tekstem m o d l i t w y . Na 3 4 5 202 ś c i a n a c h w e w n ę t r z n y c h namalowano t e c h n i k ą k l e j o w ą sześć postaci ś w i ę t y c h : (od p o ł u d n i a ) J ę d r z e j a , Wojcie­ cha, Szymona, Tomasza ( i l . 7), Jana Nepomucena i K a ­ tarzyny, a poniżej okienek — św. A n n y z M a t k ą Boską (il. 6) i ś w . M a r i i Magdaleny. Ponad postaciami ś w i ę ­ tych umieszczono fryz z kartuszy zbliżonych do orna­ m e n t ó w stylu r é g e n c e , w y p e ł n i o n y c h k r a t k ą i z a k o ń ­ czonych kampanullami. O t w ó r drzwiowy f l a n k u j ą dwa wazony z bukietami k w i a t ó w . Na dole całość obiega fryz patronowy. Polichromia sufitu jest silnie zniszczo­ na i zaklejona papierem. W każdej ze wspomnianych kapliczek w y s t ę p u j e , j a k w y ż e j wspomniano, napis f u n ­ dacyjny umieszczony ponad drzwiami, u j ę t y w r o ś l i n n y kartusz z m o t y w e m putt. W y j ą t e k stanowi druga ka­ pliczka ze wsi Huciska, gdzie napis fundacyjny u j ę t o jedynie w p r o s t o k ą t n ą r a m ę . Napis fundacyjny z kapliczki ciska podaje: Gorylowej we wsi Hu­ „(Kap)lica Fundowana. Roku 1835 F(u)ndatora Wojciecha Szu(r)daka (r)e(stau)rowana (w).... 187... przez Re S t ę p n i a Gosp(oda)rzy z Wsi Huciska " ( i l . 8). Podobnej treści napis fundacyjny znajduje się w giej kapliczce ze wsi Huciska: dru­ „TĘ K A P L I C Ę ( F U N D O W A Ł ) SIWIEC Z Ż O N Ą K A ­ T A R Z Y N Ą ORAZ Z M A T K Ą K A T A R Z Y N Ą S I W C O W Ą Z R E A L N O Ś C I PO SP. WOJCIECHU SIWCU. Muiiował A n t o n i K i e ł b . M a l o w a ł J. Mazurkiewicz. Dnia 31 lipca Roku P a ń s k i e g o 1880. S. Jana F... M i c h a ł Sulikowski od P... 185... p... zaś przez W S..sk w (r. 1880)" ( i l . 9). Ciekawy jest fakt pojawienia się podpisu J. Mazurkiewicza, którego nazwisko w y s t ę p u j e malarza również �6 na wschodniej ścianie kapliczki z W o l i Z a r c z y c k i e j , obecnie zasłonięte obrazem o ł t a r z o w y m ( i i . 11). Kapliczka z W o l i Zarczyckiej ma r ó w n i e ż napis funda­ cyjny n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : „Ta kaplica fundowana przez Szymona Ruszaka w roku 1851, a zaś poprawiona w r. 1862, znowu restaurowana i odmalowana kosztem fundatora z żoną M a r y j a n n ą m a ł ­ ż o n k ó w w r. 1881" ( i l . 10). Jak już nadmieniono, opisane wyżej m a l o w i d ł a z trzech s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą kapliczek w y k a z u j ą dużo cech w s p ó l n y c h , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m formy, j a k i pro­ gramu ikonograficznego. Sztywne postacie świętych, ustawione w trzech czwar­ tych, na tle neutralnym, potraktowane płaszczyznowo, t w o r z ą jednostajny r y t m . Spłaszczone głowy pochylo­ ne są w bok. Typowe są szerokie twarze, pozbawione głębszego wyrazu. Wielokrotnie pojawia się typ fizyczny o d ł u g i m nosie (linia nosa łączy się z linią b r w i ) , ma­ łych ustach i wyrazistych oczach z ciemnymi, d u ż y m i t ę c z ó w k a m i . Analogiczny typ r e p r e z e n t u j ą twarze ś w i ę ­ tych z malarstwa ikonowego s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w . 7 Naiwne ruchy postaci ograniczają się do podtrzymy­ wania a t r y b u t ó w i w y k o n y w a n i a prostych gestów. Sza­ ty, z w y j ą t k i e m s t r o j ó w pontyfikalnych i zakonnych, s k ł a d a j ą się z sukni i narzuconego na ramiona płasz­ cza, k t ó r y — na skutek podtrzymywania r ę k ą — tworzy wielokrotnie p o w t a r z a j ą c y się fałd w kształcie ucha. Podzielone są one pionowymi f a ł d a m i i podobnie jak całe postacie obwiedzione ciemnym konturem. Obok prymitywnych zestawień kolorystycznych, złożonych z błękitu, czerwieni, żółci i zieleni, p o j a w i a j ą się w du­ żej ilości kolory b r ą z o w y i różowy. Prostota kompozycji, p r y m i t y w i l u d o w o ś ć postaci świętych kontrastuje z ornamentami, pozostającymi pod w p ł y w e m o r n a m e n t ó w rokokowych o p r z e m y ś l a n e j kom­ pozycji i delikatnym rysunku. Program ikonograficzny wprowadza obok popularnych postaci świętych — j a k św. M i k o ł a j , Wojciech, Barbara itp. — postacie niezidentyfikowanej zakonnicy (Brygida?), Tomasza, Antoniego, Szymona i św. J ę d r z e j a — patrona autora polichromii — J ę d r z e j a Mazurkiewicza. Z a s t a n a w i a j ą r ó w n i e ż częste napisy łacińskie, towa­ rzyszące postaciom świętych. A u t o r e m trzech polichromii byl J ę d r z e j Mazurkiewicz, którego podpis w y s t ę p u j e w drugiej kapliczce z Hucisk i w kapliczce z Woli Zarczyckiej. Miejscowa t r a d y c j a łączy r ó w n i e ż nazwisko Mazurkiewicza z m a l o w i d ł a m i kapliczki Gorylowej, co też potwierdza forma tej po­ lichromii. Napisy fundacyjne w s k a z u j ą , że Mazurkiewicz malo­ w a ł kapliczki w latach 1879, 1880, 1881. Księgi parafial­ ne z Woli Zarczyckiej podają, że J ę d r z e j Mazurkiewicz u m a r ł 26.1.1886 roku, w wieku lat 52. Pochodzi on ze wsi K r z e s z ó w za Sanem,, pod d a w n y m zaborem rosyj­ skim, i był o r g a n i s t ą w W o l i Zarczyckiej . Ponadto p r o w a d z i ł w o r g a n i s t ó w c e szkolę i dzięki temu zyskał sobie przezwisko „ b a k a ł a r z " . Oprócz malowania zajmo­ w a ł się r ó w n i e ż r z e ź b i e n i e m ś w i ą t k ó w ". 8 9 10 P o w y ż s z e dane o J ę d r z e j u M a z u r k i e w i c z u - o r g a n i ś c i e t ł u m a c z ą styl jego m a l o w i d e ł , łączących w sobie elemen­ ty sztuki ludowej i m a ł o m i a s t e c z k o w e j . Był on a r t y s t ą ludowym, samoukiem, który uległ zapewne w p ł y w o w i 11. 4. Kapliczka Huciska, pow. Leżajsk. 11. 5—7. menty polichromii z kapliczki w Woli Zarczyckiej, Leżajsk. Sw. św. Piotr i Paweł, św. Anna z Matką św. Tomasz. Frag­ pow. Boską, 203 �8 ś r o d o w i s k a artystycznego j a k i m był w X I X w., a t a k ż e w c z e ś n i e j Leżajsk. S t ą d też zapewne charakter ornamen­ tów, p o j a w i a j ą c y c h się w jego polichromiach. Stanowi­ sko organisty, jakie z a j m o w a ł , w y j a ś n i a stosowanie przez niego wzbogaconej ikonografii oraz n a p i s ó w ł a c i ń s k i c h . Mazurkiewicz nie był j e d y n y m malarzem w y k o n u j ą ­ cym p o l i c h r o m i ę kapliczek w okolicach Leżajska. O p r ó c z w i e l u innych działał tu r ó w n i e ż Franciszek Ksawery Stankiewicz, t w ó r c a polichromii w kapliczce we wsi Giedlarowa . Na terenie samego L e ż a j s k a z a c h o w a ł y się dwie ka­ pliczki; jedna na tzw. Zmuliskach, druga w p ó ł n o c n o zachodniej części miasta. W obu z n a j d u j ą się m a l o w i d ł a ścienne, k t ó r e przemalowane z u p e ł n i e straciły pierwotny charakter. K a p l i c z k i dekorowane m a l o w i d ł a m i p o j a w i a j ą się na terenie pow. leżajskiego jeszcze we wsiach W ó l k a G r o d z i s k a (dwie) i W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . M a l o w i d ł a te są jednak bardzo dalekie od prac J ę d r z e j a Mazurkie­ wicza. Twórczość Mazurkiewicza nie jest w i ę c odosobniona, ale ściśle w i ą ż e się z w y s t ę p u j ą c ą na tych terenach t r a d y c j ą , k t ó r a stanowi być m o ż e dalekie echo s ł y n n y c h polichromii Stroińskiego. I2 13 } " 3if *****' PRZYPISY 1 W 1961 r. kapliczka została n i e w ł a ś c i w i e odnowiona przez właściciela, k t ó r y p o k r y ł j ą n o w y m dachem z papy. M a l o w i d ł a zostały przemalowane. P r z e m a l ó w k i w i ­ doczne są szczególnie w postaci św. M i k o ł a j a i w tłach pozostałych ś w i ę t y c h . P o n i ż e j postaci napisy ł a c i ń s k i e : „S. Adalbert, S. Josephus". M a l o w i d ł a obecnie przemalowane. Ponad postaciami ś w i ę t y c h Piotra i P a w ł a istniały napisy łacińskie, obec­ nie nieczytelne, k t ó r e zamieniono imionami świętych w j ę z y k u polskim. „ P o d T w o j ą obronę... C.". W tle widoczny jest napis łaciński, obecnie nieczytelny. 1881 — 13 sierpnia. J ę d r z e j Mazurkiewicz ( i l . 11). K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W-wa 1934, str. 137. Informacji udzielił Kazimierz P i e c h o ń s k i , organista z W o l i Zarczyckiej. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku K r z e s z ó w był o s a d ą m i e j s k ą (1088 m i e s z k a ń c ó w ) w pow. biłgorajskim, k t ó r ą San oddzielał od Galicji. Należał do ordynacji Zamoy­ skich. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I V , pod r e d a k c j ą F. Sulimowskiego. Warszawa 1883, str. 787. 10 -yj W o l i Zarczyckiej pod koniec X I X w . działało k i l k u miejscowych a r t y s t ó w , o czym ś w i a d c z y fakt, że znaleziono tam m i ę d z y i n n y m i klocek drzeworytniczy z s y g n a t u r ą L R (F. Kotula, Klocek drzeworytniczy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1949, R. I I I , str. 243). W J a ś l e w 1878 r. wydana została k s i ą ż k a pt. Wola Zarczycka, k t ó r e j autorem jest współcześnie żyjący z M a z u r k i e w i ­ czem ks. Marian P o d g ó r s k i , miejscowy proboszcz. W e d ł u g informacji K . Piechońskiego, na terenie W o l i Zarczyc­ kiej istnieje t r a d y c j ą , że J ę d r z e j Mazurkiewicz p r z e t ł u ­ m a c z y ł brewiarz na język polski. Informacja K . P i e c h o ń s k i e g o . Stefania Krzysztofowicz, Ewa Śnieżyńska, Mieszczań­ scy malarze leżajscy X I X wieku, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X V I I , 1963, str. 162. Obie po lewej stronie drogi z Wólki Grodziskiej do Grodziska G ó r n e g o . 2 ^•"A. Aft" ".Ci";M- " 7 • \ j A A ' ^ « > • • . V ' i J, 3 4 5 8 7 10 8 9 1 1 12 13 Napisy fundacyjne: II. 8. Kapliczka tzw. Gorylowa, II. 9. Kapliczka ze wsi Huciska. II. 10. Kapliczka z Woli Zar­ czyckiej. U. 11. Sygnatura J. Mazurkiewicza, kapliczka z Woli Zarczyckiej. Fot.: or.torok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79031ce461ee75f9ec6c4da133e9ffa7.pdf a1fc238ef37dd95db3650118f466fab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5318 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4939 Title A name given to the resource O pamięci i jej zagrożeniach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.12-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RYSZARD K A P U SC IN SK I jestem jedynym piszącym człowiekiem z Pińska. Więc w tej chwili żyję niejako pod presją społeczną, czuję w sobie jakieś moralne zobowiązanie. Wiemy dosko­ nale: wszyscy piszą o Wilnie, piszą o Lwowie, a Polesie i Pińsk leżą dokładnie w połowie drogi między Wilnem a Lwowem. To jest trochę taki świat biedny i opusz­ czony. Mało jest literatury na temat Polesia. Z. Benedyktowicz: Często dokonuje Pan porów­ nań między tym, co Pan pamięta z dzieciństwa, a tym co obecnie zastaje? Czy w tych konfronta­ cjach pojawia się coś trwałego? R . Kapuściński: Często tam jeżdżę. Jak mi się tyl­ ko uda i mam czas. Tam jest dom, w którym się uro­ dziłem. Tam jest cmentarz, na którym są groby moich bliskich, mojej rodziny. N a tym cmentarzu leży moja babcia, kuzyni. Przede wszystkim, żyją jeszcze niektó­ rzy uczniowie moich rodziców. Moi rodzice byli na­ uczycielami w Pińsku w szkole powszechnej, i mieszka­ ją tam do dzisiaj ludzie, którzy ich pamiętają. Jest tam Koło Polaków na Białorusi, zostałem nawet jego hono­ rowym członkiem. No i zostało jeszcze trochę uliczek starego Pińska. Z. Benedyktowicz: A pejzaż, przyroda? R. K apuściński: Polesie było krainą bardzo egzo­ tyczną w Europie. Wielki teren bagienny i tylko jedna droga biegła z Brześcia do Pińska. Ta droga brukowa­ na była sześcienną kostką. A cała reszta to były mo­ czary albo piachy. Do wielu wiosek nie można było do­ jechać. Można się było do nich dostać tylko łodzią al­ bo dopiero w zimie saniami. Komunikację utrzymywa­ no za pomocą łódek. Tego świata już dziś nie ma. W okresie sowieckim zostały osuszone i z czasem za­ mienione w pustynię. Natomiast, paradoksalnie, część Polesia ocalała w stanie niezmienionym dzięki Armii Radzieckiej. Właśnie na tych terenach urządzono po­ ligon wojskowy i w związku z tym niczego tam nie wol­ no było robić, nic nie wolno było ruszyć. Ta część Po­ lesia ocalała w takiej formie, w jakiej zawsze istniała. Natomiast dawnych ludzi już nie ma, zostało ich bar­ dzo mało. Cała polityka w okresie sowieckim polegała na tym, że ponieważ był to teren blisko granicy, wobec tego był „ruszczony”. Polegało to na tym, że przysyłali Rosjan z głębi kraju i w związku z tym obszar ten bar­ dzo zmienił swój charakter. Te Kresy ciągle jeszcze ma­ ją wiele uroku. To w ogóle jest wspaniały temat. Bo ta kresowość jeszcze istnieje. Jest przede wszystkim w lu­ dziach. Kresowiacy trzymają się bardzo blisko. Są Ko­ ła Poleskie w Gdańsku i we Wrocławiu. W różnych częściach świata, w których bywam, zawsze odwiedza­ ją mnie Poleszucy. Przychodzą do mnie i bardzo chcą porozmawiać o przeszłości. Przynoszą zdjęcia i pokazu­ ją. A znowu w Londynie czy Nowym Jorku przychodzi ktoś ze zdjęciem: „o proszę tu jest Pana Mamusia”. By­ wa, że zdjęcia ze szkoły mi przynoszą... Z. Benedyktowicz: To interesujące, bo w opra­ cow aniach socjologicznych czy w publicystyce podkreśla się przede wszystkim niebezpieczeństwa * . i. jej .. O pamięci zagrożeniach z Ryszardem K apuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i D ariusz Czaja „Polesia czar” i pejzaż dzieciństwa Zbigniew Benedyktowicz: M amy rozmawiać o pamięci. O jej znaczeniu we współczesności. O różnych jej formach i sposobach przejawiania się. Zacznijmy może jednak od Pana prywatnego, najbardziej intymnego „m iejsca pamięci” , od tego punktu zero Pańskiej biografii. Zapewne często był Pan przepytywany na okoliczność Polesia, na temat Pińska - m iejsca swojego urodzenia i krainy dzie­ ciństwa... Ryszard Kapuściński: Jestem ciągle na jakąś oko­ liczność przepytywany. A na temat Polesia nieustan­ nie. To jest mój problem moralny również. Dlatego że Uliczka i dom rodzinny Ryszarda Kapuścińskeigo w Pińsku 12 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH globalizacji. A na tym przykładzie widać, jak jedno­ cześnie z tym procesem świetnie funkcjonują roz­ m aite lokalne kultury, peryferyjne... R . Kapuściński: Tak, to jest bardzo silne. Myślę, że to odwrotna strona globalizacji. Te zagrożenia globalizacyjne wyzwalają właśnie poczucie osobności, tę potrzebę tożsamości, potrzebę przynależenia do jakiejś lokalnej społeczności. I te związki są bardzo silne. To przecież dlatego, że ja jestem z Pińska, ludzie przyno­ szą mi na spotkania fotografie, różne rzeczy, które stamtąd zabrali. To są bardzo mocne związki, silnie emocjonalnie naładowane. I to wszystko oparte jest na pamięci. Tamten świat już nie istnieje, a oni są depo­ zytariuszami tamtej lokalnej pamięci. Oni są bardzo dumni z tego, że są nosicielami tej pamięci. Bardzo chętnie spotykają się, by wspominać. Mówię na przykład: „dobrze, niech mi teraz Pan/Pani to napisze i wszystko potem przyśle, bo ja wy­ jeżdżam”. I ten ktoś siedzi, spisuje, opisuje. Niesamo­ wite są czasem te wspomnienia, jak choćby od tej 90-letniej staruszki z Pińska, która teraz mieszka pod Wro­ cławiem. Mam również wielką kolekcję zdjęć. Jest po­ mysł, żeby urządzić ogromną wystawę z tych moich zdjęć z Pińska. Tak że ta pamięć o świecie minionym naprawdę bardzo jest żywotna. Jeżdżąc po świecie, wiem, jak bardzo silnym uczuciem jest poczucie tożsa­ mości, poczucie przywiązania do swojego miejsca uro­ dzenia, do tej małej ojczyzny. Mimo ogromnej, nara­ stającej emigracji, ludzie wyjeżdżając ze swoich stron rodzinnych noszą to ze sobą, i przez to mają silniejsze poczucie związku z tą „małą ojczyzną” . Ta świadomość tożsamości, związania z konkretnym miejscem, jest wielką potrzebą człowieka. Dlatego tak pasjonująca jest Afryka, ponieważ kontynent ten przechował w formie najbardziej widocznej, namacalnej, odczu­ walnej świadomość plemienną. Świadomość nie czło­ wieka „uogólnionego”, ale właśnie świadomość regio­ nalną, lokalną. Okazuje się, że nie świadomość ojczyzn - ojczyzna to jest pojęcie płynne w dziejach społe­ czeństw, to trochę sztuczny twór w naszej mentalności - ale świadomość plemienna jest tym, co w człowieku najsilniejsze. Z. Benedyktowicz: A gdybyśmy tak spróbowali ustalić, w tej chwili, na żywo, co przede wszystkim zachowało się w Pana pamięci? R . Kapuściński: Co ja pamiętam? Wydaje mi się, że mamy tu do czynienia z szerszym problemem. W kwestii pamięci mam taką tezę. Zapytajmy: kiedy zaczyna się człowiek? Nie w znaczeniu biologicznym, ale kiedy zaczyna się człowiek jako istota ludzka? Mo­ im zdaniem zaczyna się od tego pierwszego wspomnie­ nia, do jakiego możemy sięgnąć wstecz. Szukamy we własnym życiu, mówiąc: „jeszcze to, jeszcze to, i jesz­ cze to pamiętam”, i tak idziemy do pierwszego wspo­ mnienia, tak że dalej już nic nie ma, niczego wcze­ śniejszego już nie pamiętamy. Od tego właśnie mo­ mentu zaczyna się człowiek, zaczynam się „ja” jako N a Polesiu.. W Nowym Jorku... Nowy Jork 1984. Fot. Andrzej Strumiłło człowiek, zaczyna się moja tożsamość i mój indywidu­ alny, bardzo prywatny życiorys, moje prywatne życie. Mam zwyczaj pytać ludzi: „jakie jest pierwsze wspo­ mnienie twojego życia?”. I przy tej okazji dwie rzeczy wychodzą na jaw. Pierwsza rzecz to odkrycie, że mało ludzi o tym my­ śli. Ze dopiero wtedy zaczynają sobie mozolnie przypo­ minać. Ludzie generalnie się nad tym nie zastanawia­ ją, muszą dopiero dogrzebywać się tego pierwszego wspomnienia. I nie od razu potrafią dać odpowiedź na to pytanie. A druga rzecz dotyczy charakteru tych wspomnień. Pytałem o to setki ludzi i, co jest bardzo ciekawe, każdy ma inne wspomnienie. Jedno jest zwią­ zane z kotem, drugie związane z pożarem, inne z tym, że babcia kupiła jakiegoś cukierka. Te wspomnienia są bardzo różne. I to jest jeden z dowodów na zróżnico­ 13 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH wanie człowieka. To pierwsze wspomnienie już nas wszystkich bardzo różnicuje. Dariusz Czaja: A co dla Pana jest tym punktem początkowym pamięci? Co to jest? Może jakieś sło­ wo? Kolor... ? R . K apuściński: Obraz! Z. Benedyktowicz: Obraz? A nie dźwięk? R . Kapuściński: Zawsze będzie to obraz. Wiemy przecież, że pierwsze wspomnienia dotyczą wieku lat trzech, czterech. Dotąd sięga nasza pamięć, wtedy za­ czynają się te pierwsze wspomnienia. To jest mniej więcej ten wiek. Wtedy umysł dziecka myśli obrazami. To jest najczęściej wspomnienie wzrokowe. Bo nawet jeżeli to był jakiś huk, jakiś piorun, to też musiało to być związane z jakimś obrazem, czy tej burzy, czy miej­ sca, w którym to się zdarzyło. To mnie zawsze bardzo ciekawiło i zastanawiało. Chciałbym napisać o swoim dzieciństwie w Pińsku. ne, wyrywkowe, niespójne. Dopiero ten zabieg porząd­ kowania, hierarchizowania, układania pamięci jest niesłychanie ważny. Myślę o tym w ten sposób, bo pi­ szę teraz reportaż autobiograficzny i ciągle mam z tym problem. Pamiętam epizod z jakiegoś afrykańskiego kraju, ale już nie pamiętam, kiedy to było. Co było „przed”, a co było „po”? Czy ja tam byłem w roku 67, czy może 68? Czy to było w Ghanie, czy raczej w Re­ publice Środkowej Afryki? Tu zaczynają się problemy, i to wymaga wysiłku. Z. Benedyktowicz: Prowadzi Pan taki diariusz? R. K apuściński: Nie, nie jestem w stanie tego ro­ bić. Po prostu dlatego, że te moje podróże są bardzo ciężkie, wyczerpujące fizycznie. To jest na ogół tropik. Z reguły jest bardzo dużo pracy bieżącej, tego pisania, które trzeba oddać natychmiast. Później jestem tak śmiertelnie zmęczony, że nie mam siły w ogóle na nic. Więc po latach muszę sobie tę przeszłość rekonstru­ ować z różnych elementów: z biletów lotniczych, z wiz paszportowych, z innych rzeczy. Poza tym jest jeszcze inny problem, który powoduje, że nie jestem wielkim entuzjastą dzienników. Ten, kto prowadzi taki dzien­ nik, zapisuje każdego dnia to, co wydaje mu się ważne. I potem, jak się sięga do tego po latach, okazuje się, że najczęściej te zapiski niewiele wnoszą. To wiąże się z selektywną rolą pamięci. Jest takie pouczające wspomnienie o Gorkim. Kie­ dyś pojawił się u niego pisarz, który się nazywał Paustowski. Był on wtedy młodym człowiekiem i przyniósł do niego jakieś swoje opowiadanie. Gorki to przeczy­ tał i umówili się na spotkanie. I powiedział do niego tak: „Młody człowieku, w tym tekście widać jakieś zdolności, jakiś talent, ale ja ci poradzę taką rzecz: na 10 lat idź w Rosję, i tam sobie pracuj, tam żyj sobie, ja­ koś zarabiaj. Nic nie pisz. Nie rób żadnych notatek. Jak wrócisz, spiszesz, co widziałeś. A dlaczego potem? Dlatego, że zapamiętasz to, co było naprawdę dla cie­ bie ważne, a czego nie zapamiętasz, znaczy, że nie było warte pamiętania”. A jeżeli chodzi o mnie - piszę teraz Podróże z Herodotem, to znaczy piszę o rzeczach, które mi się przyda­ rzyły jeszcze w 50. latach. A jednak wciąż to pamię­ tam. N a przykład w 56 roku, to było fali październiko­ wej odwilży, moja redakcja wysłała mnie wtedy pierw­ szy raz do Indii. I ja do tych Indii leciałem przez Rzym. Lecieliśmy takim starym, wojennym jeszcze samolo­ tem z demobilu - DC-3. Samolot przylatywał do Rzy­ mu wieczorem. I wtedy pierwszy raz w życiu zobaczy­ łem oświetlone miasto! To był dla mnie taki szok, że ja dzisiaj - choć minęło 50 lat - bardzo dokładnie pamię­ tam ten widok nocnego miasta w światłach... Dlatego bardzo wierzę w selektywną rolę pamięci. Nie trzeba wszystkiego pamiętać. Nie ma takiej potrzeby, to na­ prawdę do niczego nie służy. D. Czaja: Ale to prowadziłoby do ciekawego wniosku. Okazuje się mianowicie, że to nie tyle my porządkujemy, świadomie i intencjonalnie te dane, Chaos pamięci i porządkowanie pamięci Z. Benedyktowicz: Zauważył Pan przed chwilą, że ludzie zazwyczaj muszą się zagłębić w swojej pa­ mięci, żeby dotrzeć do tego pierwszego wspomnie­ nia. Czy nie spotyka się Pan z takim zjawiskiem też we własnym życiu, że na pierwsze wspomnienia n a­ kładają się te już „obrobione” , te, o których wiemy skądinąd, które są własnością innych, te, które gdzieś zostały zasłyszane? R . Kapuściński: Tak, to trzeba oczyścić. To jest ta Husserlowska idea oczyszczenia. Dojście do tych pierwszych rzeczy jest bardzo trudne, zwłaszcza do tych, o których nam już opowiadano. Bo na to się na­ kładają jeszcze dwa problemy związane z pamięcią i ze wspomnieniami. Pierwszym problemem jest właśnie uporządkowanie. Okazuje się, że bardzo trudno nam uporządkować wszystkie te obrazy, które mamy we wspomnieniu. Zastajemy pewien chaos. A zatem, to uporządkowanie musi być pewnym działaniem świa­ domym, celowym, zamierzonym, muszę sobie to wszystko poukładać, muszę ustalić, czy to było „przed” czy „po”. Trzeba ustalić kolejność pewnych zdarzeń. To jest bardzo ważne dla pamięci. I po drugie, tym co istotnie wiąże się z pamięcią, a może właśnie z brakiem pamięci, jest fakt, że pamięć jest fragmentaryczna, nieciągła. Pamiętamy tylko niektóre epizody z prze­ szłości, ale nie mamy dostępu do pełnej ich sekwencji. D. Czaja: Ciekawe przy tym, że od razu układa­ my je w jakąś fabułę, konstruujemy jakąś narrację, że zbieramy te drobiazgi w jakiś linearny ciąg. R . Kapuściński: Musimy to robić, bo inaczej się zgubimy. W innym przypadku wszystko nam się rozsy­ pie. Czyli, jednym słowem, żeby ta pamięć funkcjono­ wała pożytecznie, ona wymaga pewnych zabiegów, wy­ maga pewnego wysiłku. To nie jest automatyczne, bo to, co się samorzutnie narzuca, jest właśnie chaotycz­ 14 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH i myślałem. Mam oczywiście świadomość, że jest to bardzo subiektywne, to znaczy, że każdy z nas widzi tę samą rzeczywistość inaczej. N a wieczorach autorskich często się z czymś takim spotykam. Ktoś wstaje i mówi „Panie, ja widziałem to, o czym Pan pisze, ale to wyglą­ dało zupełnie inaczej...”. I ja w to absolutnie wierzę. Dlatego że ilu nas jest, tyle jest wersji tego samego wy­ darzenia. I w związku z tym nie ma obiektywnej pamię­ ci. Nic takiego nie istnieje. Pamięć jest najbardziej zsubiektywizowanym elementem kultury. Pamiętamy naprawdę bardzo różne rzeczy. Mam siostrę, która jest o rok ode mnie młodsza. Mieszka w Kanadzie. Wiele lat jej nie widziałem. Kiedyśmy się spotkali, ja, myśląc o Pińsku, wziąłem magnetofon. I mówię do niej: „Basiu, co pamiętasz z naszych piń­ skich lat?”. A dodam, że jesteśmy bardzo kochającym się rodzeństwem i jak byliśmy mali, chodziliśmy po Pińsku zawsze trzymając się za rękę. Więc można by rzec, że myśmy widzieli dokładnie wszystko to samo. I kiedy ona zaczęła wydobywać z pamięci swoje wspo­ mnienia, to okazało się, że są one absolutnie inne od moich. To znaczy: ona pamięta rzeczy, których ja w ogóle nie pamiętam. I odwrotnie. Widać więc, jak ta indywidualizacja pamięci jest silna. W związku z tym zawsze używam formuły: „według mnie tak było”. I ni­ gdy nie mogę powiedzieć, że moje widzenie jest jedynie prawdziwe. Z. Benedyktowicz: Mimo tej radykalnej subiektywizacji pamięci istnieje również coś takiego jak pamięć pokoleniowa, może nie obiektywna, ale ta­ ka, w której ludzie rozpoznają się przynajmniej... R . Kapuściński: Tak, oczywiście. Pamięć pokole­ niowa, pamięć narodowa, to wszystko istnieje. Podob­ nie jak pamięć zbiorowa, mam na myśli głębokie po­ kłady archetypiczne, ten cały fenomen Jungowski. To wszystko tak. Ale w moim własnym doświadczeniu ja­ ko reportera, jako człowieka jeżdżącego po świecie, zbierającego obserwacje i historie, i piszącego o tym, mnie osobiście najbardziej fascynuje ten fakt, że pa­ mięć jest zindywidualizowana... D. Czaja:... że przeszłość załamuje się inaczej w każdym jednostkowym doświadczeniu... R . Kapuściński:... tak, i to bardzo. To właśnie fa­ scynuje mnie u Herodota, bo jak się okazuje, już on miał z tym problemy. A działo się tak dlatego, że jego pisanie łączyło się wprost z problemem pamięci. Przy­ pomnijmy sobie tę początkową inwokację, którą roz­ poczyna się jego książka: „przedstawiam wyniki moich dociekań, których dokonałem po to, aby nie zatarły się w pamięci ludzkiej czyny, które zostały dokonane”. On walczy z tym problemem, jakim jest zacieranie się pa­ mięci, już wtedy z tym się styka. Przyjechał, powiedz­ my, do Teb. I każdy mówi co innego na temat jakiegoś zdarzenia z przeszłości. A on na to, że zobowiązany jest przedstawić jego różne wersje. Jego zadaniem jest wiernie rzecz przedstawić. Czuje się w obowiązku, by relacjonować obiektywnie. On pierwszy właściwie nie my konstruujemy ów dotyczący nas obraz prze­ szłości, ale że to się dzieje w nas nieco mimowolnie, gdzieś „z tyłu głowy” . Że inaczej mówiąc, tkwi w nas pewien mechanizm selekcyjny, który - moż­ na by uznać - nie jest niczym innym, jak wypadko­ wą wszystkich znaczących wydarzeń naszego do­ tychczasowego życia. R. Kapuściński: Tak. Zdecydowanie liczy się nie to, co ja sobie codziennie postanowię, że zapamiętam albo zapomnę. Nie, bo raptem okazuje się, że pamiętam ja­ kąś rzecz, o której w zasadzie nie powinienem pamiętać, a jednak ona jakimś cudem istnieje w mojej pamięci. I wtedy zaczynam zastanawiać się, dlaczego tak się dzie­ je, dlaczego pamiętam to właśnie, a nie coś innego. D. Czaja: W tym m iejscu pojawia się pewna subtelna kwestia, by nie powiedzieć pewna trud­ ność, nieostatnia chyba z tych, o których dzisiaj rozmawiać będziemy dryfując między pam ięcią i za­ pomnieniem. Chodzi mi właśnie o ten rodzaj selek­ cji związanej z pamięcią. Pan mówi o „porządkowa­ niu” danych pamięci. Ale zróbmy lekki retusz se­ mantyczny i już mamy „konstruowanie” pamięci. A jeszcze jedno niewielkie przesunięcie i mamy „mityzację” pamięci. Jak te subtelności tutaj roz­ graniczyć? Czy można w ogóle wprowadzić tu jakieś ostre dystynkcje? Kiedy jeszcze mamy do czynienia z taką pam ięcią o przeszłości, o której możemy m ó­ wić: „to było rzeczywiste, to stało się naprawdę” , a kiedy mamy do czynienia z tym, co nazywałem mitologizacją pamięci, czy też, jeśli mówić o wy­ miarze zbiorowym, z ideologizacją pamięci? Prze­ cież w każdej z tych operacji dokonuje się jakiejś selekcji, prawda? R . Kapuściński: Myślę, że nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. To zależy od osoby, od sytu­ acji, w jakiej się znajduje, od bardzo wielu czynników. Jako reporter mogę powiedzieć tyle, że podstawą jest tutaj jakaś etyczna postawa, jakiś elementarny przy­ mus, który mówi: „to pamiętam”. Co oznacza, że odpo­ wiadam za to, co piszę. Innymi słowy, gwarantuję, że to i to rzeczywiście przeżyłem, że w książce zawarte jest rzeczywiście moje doświadczenie. To zawsze mój argument w pisaniu jeszcze w latach cenzury. Jak mie­ li do mnie pretensje o to, co piszę, odpowiadałem: „ja tam byłem, jak chcecie, to jedźcie ze mną”. Mnie się wydaje, że przeżycie osobiste stanowiło podstawę tego, co pisałem. A równocześnie to dawało mi poczucie si­ ły. Bo ja nie umiem pisać, nie jestem typowym pisa­ rzem. Moja bieda polega na tym, że nie mam tego typu wyobraźni, więc muszę wszędzie być, żeby coś napisać, muszę to osobiście zapamiętać. Wszystko musi się odci­ snąć bezpośrednio w mojej pamięci. I potem jak wra­ cam, nie zastanawiam się, w jakiej formie będę pisał, czy to będzie wiersz, dramat czy traktat filozoficzny, po prostu staram się pisać tekst. I chodzi mi o to, żeby ten tekst był możliwie najwierniejszym odtworzeniem pa­ mięci tego, co przeżyłem, doświadczyłem, widziałem 15 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH go. I to jest kryterium. Innego kryterium nie ma. To samo, myślę, jest z wszelkim ideałem. D. Czaja: Czyli działoby się to na zasadzie pew­ nego konsensusu, zbiorowej umowy, tak? R. Kapuściński: Tak. Tak jest. Wspólne myślenie, wspólne wartościowanie, wspólne rozumienie. Tak mi się wydaje. Nie potrafię znaleźć żadnego innego kryte­ rium, dlaczego jeden reportaż jest uważany za lepszy od drugiego. Po prostu ludzie, zbiorowość uważa, że ten jest lepszy, ten jest gorszy, a ten wybitny. D. Czaja: A może to, co nazywamy „prawdą przeszłości” jest po prostu funkcją czasu, w którym została ona sformułowana. Spójrzmy choćby na b a­ dania mediewistyczne ostatnich kilkudziesięciu lat. Przecież to nie jest tak, że odkrywamy lawinowo ja ­ kieś nowe, nieznane wcześniej dokumenty. A obraz średniowiecza wciąż się zmienia: od niesławnych „ciemnych wieków” po znakomite wielowarstwowe studia, przykładowo, Guriewicza czy Le Roy Ladurie z ostatnich lat. A co się stanie z tymi wizjami średniowiecza za kolejnych kilkadziesiąt lat? R. Kapuściński: Cała humanistyka zanurzona jest w materii żywej. Ona bez przerwy pracuje. Jest takie wspaniałe zdefiniowanie pamięci u Brzozowskiego. Brzozowski mówił, że pamięć ciągle pracuje, że ona ciągle przetwarza, że nie ma rzeczy, o której byśmy się raz czegoś pewnego dowiedzieli i na tym koniec. Są­ dził, że jest to materia, która ulega ciągłemu przepra­ cowaniu. D. Czaja: A jeśli tak, to może sam ten ideał jest fikcją? R. Kapuściński: Tak, bo ten ideał też się zmienia. Myślę, że na tym w ogóle polega wielkość humanisty­ ki, że pracujemy cały czas w materii, która ulega nie­ ustannemu przetworzeniu. Jest rzeczą fascynującą śle­ dzenie kierunków tego przetworzenia i różnych jego rodzajów. To jest właśnie tym, co jest tak niezwykłe, co jest tak ciekawe dla mnie. I co, nawiasem mówiąc, świadczy w ogóle o żywości ludzkiego umysłu. w literaturze światowej zgłasza ten problem zróżnico­ wania pamięci, zróżnicowania obrazu przeszłości. Ale wiemy, że ta rzeczywistość miniona ma postać rucho­ mych piasków. I my wszyscy brniemy w tym piaszczy­ stym gruncie, którego nikt nie jest na sto procent pewny. D. Czaja: Ale jest tu niewątpliwie pewne napię­ cie pomiędzy subiektywnością a obiektywnym ob­ razem rzeczy. Mówił Pan o Herodocie, że starał się, że próbował uzgadniać różne wersje przeszłości. Ale on zapewne też wolny od subiektywności nie był. Pan również w kontekście swoich własnych wspomnień z przeszłości mówi o indywidualizacji pamięci, subiektywności obrazu przeszłości. Po­ wstaje w związku z tym problem: jak rzecz się ma z historykiem, który próbuje zawierzyć pamięci (świadków czy dokumentów), ale jednocześnie sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, jak to za Rankem powtarzamy: „jak to było naprawdę?” Mówiąc wprost: stara się być obiektywny. Czy po licznych tekstach demitologizujących naszą naiwną wiarę w „prawdziwą rzeczywistość” , którą odtwarza hi­ storyk, wierzy Pan jeszcze w obiektywizm badań hi­ storycznych, w naukowy, tak to nazwijmy, obraz przeszłości? R . Kapuściński: Moje podejście jest następujące. Dla mnie kluczem do takich sytuacji, do takich pro­ blemów jest francuskie pojęcie approximation. Inaczej mówiąc, że ten obiektywizm jest możliwy jedynie w przybliżeniu. To przybliżenie oznacza, że mamy pew­ ne ideały, że je sobie przyjmujemy, że je jakoś zakłada­ my. Chciałbym napisać książkę idealną. Ale wszystko, co mogę zrobić, to najwyżej przybliżyć się do tego teo­ retycznego ideału, jaki sobie założyłem. Podobnie jest w nauce, w naukach humanistycznych. To wszystko są przybliżenia. Ważny jest stopień, do jakiego uda się nam przybliżyć, do tego zbiorowo pomyślanego ideału. Jedni przybliżą się do niego bardzo blisko, inni w ogó­ le tego nie osiągną. Historyk, który zakłada, że napisze obiektywną książkę o Bitwie pod Grunwaldem, też za­ kłada sobie jakiś poznawczy ideał. I to, w jakim stop­ niu go osiągnie, to będzie miarą wartości jego pracy. Nie możemy osiągnąć absolutu, bo to jest niemożliwe, miarą oceny naszego wysiłku jest stopień przybliżenia do tego absolutu. D. Czaja: Dobrze, ale skąd wiemy, że przybliża­ my się do tego epistemologicznego absolutu? R . K apuściński: W społecznej świadomości funk­ cjonuje pojęcie ideału. I czujemy, że pewna powieść, na przykład W poszukiwaniu straconego czasu jest tego bliska. Ze Joyce tak, a ktoś tam pomniejszy nie. I to jest takie zbiorowe rozumienie ideału. Podobnie jak Znaniecki kiedyś napisał w Społecznych rolach uczo­ nych, o tym, kto jest wybitny w danej dziedzinie wie­ dzy. Jak określić, kto jest w danej dziedzinie wybitny? I odpowiedź Znanieckiego jest taka, że to grupa spe­ cjalistów w danej dziedzinie kogoś uważa za wybitne­ Pamięć zła, pamięć wypierana D. Czaja: Mówimy tu cały czas o pozytywnej funkcji pamięci. O pamięci ocalającej, o pamięci twórczej, wreszcie o pamięci budującej naszą tożsa­ mość, pamięci, dzięki której wiemy, skąd jesteśm y i kim jesteśmy. N ie przez przekorę, ale chciałbym, byśmy porozmawiali przez chwilę o pamięci, która może budzić opór. A także o pamięci niechcianej, o pamięci negatywnej. N ie może więc w naszej dyskusji zabraknąć Nietzschego oraz jego sławnego i wielce dyskusyj­ nego tekstu O pożytkach i szkodliwości historii dla życia C o mówi nam Nietzsche? Mówi mniej więcej tak. Po co chcecie pamiętać? Przecież pamięć was zabija. To jest ten garb, który cały czas z sobą nie­ 16 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH siecie. Pisze tak: „N adm iar historii, wzrok utkwio­ ny w przeszłości, to postawa wroga życiu” . A gdzie indziej: „N adm iar historii wybujały z umysłu histo­ rycznego jest przeciwko m łodości” . To jest ta cała diatryba przeciwko historykom i zmysłowi histo­ rycznemu. Krytykuje Nietzsche postawę, która wi­ dzi świat przez pryzmat wzroku cały czas utkwione­ go w przeszłości. Drażni go, że tym sposobem budu­ jemy społeczeństwo, które starości i temu co daw­ ne stawia kaplice. I moje pytanie podejmuje ten nietzscheański wątek pamięci. Pamięci, która może być balastem, przeszkodą, która nie buduje, lecz przeszkadza. Zwłaszcza jeśli dotyczy zwartej, solidarnej grupy plemiennej. Spójrzmy na przykład pod tym kątem na wojnę na Bałkanach. Powiada się czasem, pa­ trząc na ten oszalały tygiel bałkański, że gdyby wśród mieszkających tam ludzi było - paradoksal­ nie - mniej pamięci, gdyby nie wyrzucali oni sobie wciąż krzywd, które ich kiedyś spotkały, za życia ich ojców czy dziadków, gdyby umieli zapomnieć, to może nie byłoby tej krwawej jatki w latach dzie­ więćdziesiątych. Jak Pan się zapatruje na takie po­ stawienie sprawy? R . K apuściński: Nie, ja tak nie myślę. W tej ma­ terii nie mogę zgodzić się z Nietzschem. Zwłaszcza że mamy dzisiaj kłopoty z pamięcią, istnieje wiele poważ­ nych zagrożeń pamięci. Natomiast parę słów odnośnie do plemienności. Niestety, słowo to ma pejoratywną wymowę. Afrykańczycy też się obrażają, jak się używa wobec nich termi­ nu „plemienność”. Wolą, żeby powiedzieć „narodo­ wość, lud” , czy people. Tribe czy tribalism brzmi dla nich jak anatema. Żeby zrozumieć, co się stało na Bałkanach, trzeba wprowadzić pewne rozróżnienie. Trzeba mianowicie rozróżnić między świadomością plemienną a jej wyko­ rzystywaniem dla celów politycznych, dla celów walki politycznej. To trochę tak, jak z nożem: może służyć do krajania chleba i do podcinania gardła. Tak samo jest z plemiennością. Ona sama w sobie jest wartością ogromną, natomiast można ją wykorzystać do gry po­ litycznej czy do walki o władzę, do osiągnięcia jakichś korzyści politycznych. Tak więc z tego punktu widze­ nia plemienność, to mocne poczucie lokalnej wspól­ noty, nie jest ani lepsze, ani gorsze od jakiegokolwiek innego uczucia. W rozgrywkach politycznych można wykorzystać każde uczucie z wymiernym skutkiem. I na Bałkanach to uczucie zostało wykorzystanie do celów zbrodniczych, niszczycielskich. Ci ludzie żyli przecież przez dziesiątki pokoleń normalnym rytmem, w zgodzie. Były małżeństwa mieszane. Pińsk, gdzie się urodziłem, to było międzynarodowe miasteczko prze­ cież. Było tam 72% Zydów. Byli Ukraińcy, Białorusini, Łotysze, Litwini, i tak dalej. Nie było żadnego poczu­ cia jakiejś radykalnej wrogości wobec siebie. Wycho­ dząc z tego Pińska, nie miałem żadnej świadomości et­ nicznej. Nie wiedziałem, że coś takiego w ogóle istnie­ je. Wszyscy byliśmy razem. I tak długo, jak się w tę róż­ norodną materię nie wstawi lontu z płomieniem - a to można zrobić tylko z zewnątrz - tak długo nie ma żad­ nego zagrożenia. Nie leży to w naturze człowieka, on bez tego czynnika zewnętrznego, sam z siebie nie bę­ dzie pałać nienawiścią. Tego w człowieku nie ma. D. Czaja: M am poważne wątpliwości. Było nie było, jesteśm y „Kainowe plemię” , czy nie tak? Oglądałem niedawno wstrząsający dokument bry­ tyjski o Srebrenicy. Oczywiście wiemy, ludzie m or­ dowali jak świat światem, natom iast skala i rodzaj tych mordów, zupełnie bezinteresownych, przecho­ dzi wyobraźnię... R . Kapuściński: Tak, rzeczywiście, to już bestial­ stwo. Jeśli ten kołowrót nienawiści puści się raz w ruch, to trudno go zatrzymać. Ale ciągle powtarzam, wciąż o jedno mi chodzi: że sami z siebie ludzie tego nie zaczną! Powiedzmy, w takim wieloplemiennym mieście afrykańskim mieszkają sobie ludzie, każdy ma swoją ulicę, swój dom. Nic szczególnego się nie dzieje. I naraz, któregoś dnia przyjeżdżają agitatorzy i mówią: „Słuchaj, jesteś biedny, popatrz, tamten z sąsiedniej ulicy jest w rządzie, a ty byś nie chciał? Jak będziecie dalej tak biernie siedzieć, to z głodu umrzecie, nic z was nie będzie...” Tak to się zaczyna. I oni wtedy wy­ chodzą na ulicę, biorą maczety i idą walczyć „o swoje” . Biją i mordują. O taki mechanizm powstawania niena­ wiści mi chodzi. Dokładniej o to, że owo poczucie ple­ miennej przynależności łatwo wykorzystać do celów politycznych. D. Czaja: N o tak, ale to pada na podatny grunt. Takie podburzanie jednych przeciw drugim budzi tylko uśpione demony. Ale one są, realnie istnieją! R. Kapuściński: To prawda, bardzo często trzeba je dopiero obudzić. Ja nie mówię, że człowiek jest istotą idealną. Mówię, że w człowieku, w każdym człowieku, są cechy takie i takie. Zależy, do jakich cech się odwo­ łamy, co rozbudzimy w tym człowieku. Moje zdanie jest takie, że on sam z siebie, jak gdyby „od wewnątrz”, nie zadziała w ten sposób, dopiero pewne okoliczności po­ budzają w nim tę negatywną, ciemną stronę. O to mi chodzi. Zgoda, te ciemności w nim immanentnie ist­ nieją, są w stanie utajenia, uśpienia, w stanie, można by rzec, nieczynnym. A teraz, żeby to uczynnić, trzeba stworzyć do tego stosowne warunki. I tak właśnie rzecz się ma z kwestią plemienności. Natomiast, powtarzam z uporem, samo uczucie więzi klanowej, rodzinnej czy plemiennej jest uczuciem bardzo pozytywnym, dlatego że ono pozwala nam w ogóle funkcjonować w świecie. Jednostka poza klanem nie może istnieć po prostu. Na tym polega filozofia społeczeństw afrykańskich i w ogó­ le filozofia społeczeństw klanowych. To jest jedna z różnic między Wschodem i Zacho­ dem. W cywilizacji zachodniej jednostka jest najważ­ niejsza. Mamy wolność jednostki, prawa jednostki i tak dalej. Podczas gdy w społeczeństwach niezachod17 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH nich odwrotnie - to kolektyw jest wartością najwięk­ szą, co wynika po prostu z innego doświadczenia histo­ rycznego polegającego na tym, że w tamtej biedzie, w tamtych warunkach, jednostka sama po prostu by nie przetrwała. Ona musi mieć oparcie we wspólnocie. Tylko zbiorowość jest w stanie przeciwstawić się przy­ rodzie. Jednostka nie jest w stanie przeciwstawić się przyrodzie, nie potrafi jej okiełznać. Tylko zbiorowość może zabezpieczyć wodę, uprawić pole. Słowem, pod­ porządkowanie się kolektywowi jest po prostu warun­ kiem przetrwania. Podczas kiedy w rozwiniętej cywili­ zacji zachodniej to nie jest warunkiem przetrwania. Jednostka sama może tu bez trudu przetrwać. I ona ma prawa. Jest to pewien luksus, na który sobie może wysokotechniczne społeczeństwo pozwolić. N a prawa jednostki i temu podobne. Społeczeństwa biednego, uzależnionego od przyrody nie stać na to. Wracając do Bałkanów. Cała historia, jak wiemy, rozpoczęła się od czasu najazdu tureckiego. Wcześniej to była normalna, pokojowa społeczność. Te nienawi­ ści plemienne zostały w którymś momencie rozpalone i podsycane. Wiadomo, jak to się stało, możemy ten proces bardzo dokładnie prześledzić. I tu pojawia się kwestia podstawowa. Otóż moja teoria na temat ro­ dzenia się konfliktów plemiennych, narodowych jest taka: twierdzę, że wojna nie zaczyna się 1 września 39 roku, wojna nie zaczyna się w dniu wybuchu, w mo­ mencie kiedy pada pierwszy strzał. Wojna we współ­ czesnym świecie zaczyna się od zmiany języka w propa­ gandzie. Kiedy śledzimy język, to, jak on się zmienia, jak zaczynają pojawiać się pewne słowa, to okazuje się, że raptem, nie wiadomo skąd pojawiają się takie słowa jak: wróg, nieprzyjaciel, zniszczyć, zabić... A zatem za­ czyna pojawiać się język agresji, język nienawiści. Ina­ czej mówiąc, to, co się nazywa hate speech. Jeszcze nie ma żadnej wojny, nie ma w ogóle jej śladu, w ogóle nic się o tym nie mówi. Natomiast zaczyna się zmieniać ję­ zyk komunikacji. I w tym momencie, po tych zmia­ nach języka, po tym, jak one się zaczynają nasilać i ukierunkowywać, widzimy, że zaczyna się zbliżać za­ wierucha wojenna. I ten proces możemy w klasyczny sposób prześledzić na Bałkanach. Twierdzę, że każda wojna, i ta w Iraku, i ta na Bałkanach, czy jakakolwiek inna, od tego się zaczyna. D. Czaja: Postawmy może więc jeszcze kropkę nad „i” . Drukujemy w naszym numerze bardzo cie­ kawy fragment z ostatniej książki Paula Ricoeura poświęconej historii, pamięci i zapomnieniu. Za­ mieszczamy rozdział, w którym pisze on właśnie o tym, co robić, jak się uporać z tym trudnym pro­ blem em złej pamięci. Jest to pytanie najzupełniej praktyczne i ja nawet skłonny jestem zgodzić się z tym, co Pan mówi, że ta plemienność nie jest za­ grożeniem sam a w sobie. N o ale dobrze, skończyła się wojna na Bałkanach i co dalej? Co z tą pam ię­ cią, która nie chce zapomnieć? C o z tym robić? Ł a­ two powiedzieć: dawać świadectwo, edukować, n a­ uczać. Wszystko pięknie, tylko że nie bardzo wie­ rzymy w skuteczność takich działań. My też przecież mieliśmy swoich Sąsiadów. O d­ byliśmy niedawno trudną, bolesną dyskusję o Jedwabnem. I tu też jest pytanie co dalej? Czy po pro­ stu opisać rzecz, wyświetlić, przypomnieć, nauczać w szkołach. N a pewno tak. Ale chyba i coś jeszcze. Zgadzam się z tym, co przypomina Ricoeur, że w ta­ kich wypadkach potrzeba nam, jak to nazywa Freud, „pracy żałoby” , potrzeba nam jakiegoś opła­ kania tego, co się stało. Mocnego przecierpienia te­ go, przepuszczenia przez siebie. W innym przypad­ ku, kiedy tego rodzaju traumatyczne doświadczenia z przeszłości zostają relegowane do podręczników al­ bo nawet - jak w przypadku Jedwabnego - odbędą się uroczystości na szczeblu państwowym, to bez wykonania tej prywatnej pracy żałoby możemy mieć jako zbiorowość komfortowe poczucie, że już mamy z tym spokój, że to już zostało odkreślone. Było, m i­ nęło. Co Pan o tym myśli? R . K apuściński: To oczywiście wielki temat. Wiel­ ki, dramatyczny i właściwie bez odpowiedzi. Idzie mi o to, że w momencie kiedy raz rozpęta się taką histo­ rię, to dynamika niszczycielska tych procesów jest straszna. I kiedy się już tę puszkę Pandory otworzy, to zamknąć ją potem jest bardzo trudno. I nigdy chyba już szczelnie się jej nie da zamknąć, nie da się tego zro­ bić w ciągu najbliższych pokoleń. I tutaj zaczyna się praca czasu. Bo raz rozpętana krwawa awantura, wzniecenie takiej oszalałej nienawiści ma straszliwe skutki i nie są one do naprawienia w krótkim czasie. To jest bardzo bolesna okoliczność. To jest wielka sła­ bość człowieka, że nie potrafi właściwie w sposób osta­ teczny i zadowalający wyjść z tego przez długie poko­ lenia. Do dziś dnia są społeczeństwa, które mimo że dziesiątki lat minęły, nie są w stanie w ogóle spojrzeć, skonfrontować się z tą rzeczywistością. Społeczeństwo japońskie, na przykład, które do dziś dnia odmawia rozliczenia się z pamięcią tamtych swoich zbrodni. Wielki naród, który nie jest w stanie do tego podejść. Myślę, że to jest tak ciężkie, że to jest tak straszne... D. Czaja: A le coś z tym chyba robić trzeba, nie można tego tak zostawić. R. K apuściński: Tak, teoretycznie tak. Mówię oczywiście o dobrej woli, o intencjach. Wtedy tak, trzeba to gryźć, trawić, przerabiać, wracać do tego. Ale znowu z przekonaniem, że funkcjonuje tu również ten mechanizm approximation, to znaczy przybliżania się, że możemy się tutaj tylko przybliżać do rozwiązania ta­ kich kwestii. To jest ludzka słabość i nie da się tych spraw ostatecznie rozwiązać. D. Czaja: A może to byłby właśnie taki moment, w którym można by podjąć pracę, że tak powiem, mądrego zapominania. Zapominania, które byłoby przepłakane albo które co najmniej byłoby poprze­ dzone jakim ś aktem solidnego namysłu, jeśli już nie skruchy... 18 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH R . K apuściński: Tak, na pewno tak. Ale tego można dokonać w stosunku do pewnej tylko części społeczeństwa czy w stosunku do jednostek, nato­ miast, żeby odnosiło się to do całych społeczeństw, ca­ łych zbiorowości - trudno to sobie wyobrazić D. Czaja: Upieram się tak, żeby coś z tym robić, bo są dziesiątki przykładów świadczących o tym, że takie proste wyrzucanie z pamięci traumatycznych wydarzeń z przeszłości nic naprawdę nie daje. R . K apuściński: Nic nie daje, bo ta rzeczywistość zostaje. D. Czaja: I bywa, że wraca z jeszcze większą siłą. R . K apuściński: Tak. Myślę, że jest to jedna z ta­ kich słabości natury ludzkiej, natury społeczeństw, z którą po prostu nie wiemy, jak się uporać. Jest dużo rzeczy, z którymi nie wiemy, co zrobić. To są wielkie te­ maty i wielkie ludzkie słabości. Choćby ludzkiego okrucieństwa. Od setek lat ludzie podejmują podobne kwestie i wciąż nie potrafimy sobie z tym poradzić. Do­ stojewskiego zawsze pasjonowała zagadka niepotrzeb­ nego, bezinteresownego okrucieństwa. Zabił? No za­ bił. Ale dlaczego jeszcze kroi, dlaczego jeszcze gotuje, dlaczego jeszcze..., dlaczego, dlaczego...? Nie potrafi­ my sobie odpowiedzieć na te pytania. To są po prostu pytania, na które nie mamy odpowiedzi. I może na tym polega istota i wielkość humanistyki, że uznaje ona istnienie tego kręgu pytań, na które nie znajdzie­ my nigdy odpowiedzi. teryzacji, elektronizacji życia będziemy coraz bardziej kalekami pamięci. Drugim zagrożeniem dla pamięci jest, moim zda­ niem, nadmiar danych. To po prostu nadobfitość da­ nych, jak powiadają Anglosasi: victory of abundancy. Świadomość ludzka zalana jest taką ilością informa­ cji, że nie jest już w stanie tego opanować. I po pro­ stu ten nadmiar działa jak lawina. Jest to ciężar, któ­ ry uniemożliwia życie, wytwarza permanentne prze­ męczenie. Ilość istniejącej informacji przekracza wie­ lokrotnie pojemność przeciętnego umysłu ludzkiego. Trzecim zagrożeniem pamięci jest ogromne przy­ spieszenie procesów historycznych. To znaczy, historia działa się dawniej powoli. Powiedzmy, trzysta lat się nic nie działo, dwieście lat się nic nie działo, i umysł ludzki był przystosowany do tamtego tempa. Mógł so­ bie przyswajać momenty historyczne, momenty wła­ snego życia. Historia działała na niego stabilizująco. Zył właściwie w stałym środowisku, które mógł opano­ wać i które mógł objąć pamięcią. Teraz, na skutek po­ twornego przyspieszenia, z jednej strony czasowego, z drugiej przestrzennego - a przestrzeń i czas to są te dwa nasze podstawowe orienty w świecie - straciliśmy poczucie stabilizacji i zadomowienia w świecie. D. Czaja: Jak w związku z tą wielokierunkową utratą pamięci przez współczesne społeczeństwa, określiłby Pan naszą epokę, ten czas, w którym ży­ jemy? Pierre Nora, na przykład, autor klasycznego przecież dzieła Les Lieux de mémoire, mówi jak gdy­ by coś przeciwnego: żyjemy w czasie upamiętnienia, w czasie gromadzenia pamięci. Spójrzmy na te licz­ ne „m iejsca” pamięci: muzea, archiwa, kompendia, pomniki, pamiętniki - rozmaite „urządzenia” do pa­ miętania. Jak to więc jest naprawdę: żyjemy w cza­ sie pamięci czy żyjemy w czasie zapomnienia? R . Kapuściński: Oczywiście, i muzea, i archiwa ist­ nieją. Mnie chodzi o coś innego. O to, że coraz więcej z nas, z naszego wnętrza jest wyjmowane i delegowane do rozmaitych instytucji. Idzie mi właśnie o cały ten proces instytucjonalizacji, biurokratyzacji pamięci. Tworzy się rozmaite instytucje - u nas choćby Instytut Pamięci Narodowej - zajmujące się organizacją tej na­ szej pamięci. I wzrasta w nas takie przekonanie, że „oni” się tym zajmą. „Oni” mają swoje archiwa, a czło­ wiek, jak mówiłem, pozbywa się własnej, indywidual­ nej pamięci i odsyła ją do anonimowej instytucji. A mnie chodzi o tę pamięć osobną, różnicującą nas. Pamięć, którą rozwijamy w czasie, i poprzez którą bu­ dujemy siebie, tworzymy własną tożsamość i osobo­ wość. Bo tym między innymi różnimy się, że mamy róż­ ne pamięci, że każdy z nas pamięta różne rzeczy i war­ tości, że przywiązuje się do pewnych etapów pamięci czy rodzajów pamięci. Mnie chodzi o to, że powiedze­ nie, że żyjemy w czasach pamięci, może być najwyżej oznaką, że żyjemy w czasach coraz bardziej zinstytucjo­ nalizowanej pamięci, a coraz mniej w czasach pamięci jako wartości osobowej, jako wartości prywatnej. Zagrożenia pamięci i czas upamiętnienia Z. Benedyktowicz: Pomówmy teraz o wspo­ mnianych przez Pana marginalnie zagrożeniach pa­ mięci w kulturze współczesnej. W jakich obszarach życia by je Pan lokalizował? I na czym konkretnie miałyby one polegać? R . K apuściński: Moim zdaniem są trzy takie za­ grożenia. Pierwsze - to ogromny rozwój mechanicz­ nych nośników pamięci, co oznacza, że człowiek stopniowo oducza się sztuki pamięci. Oducza się, bo sztuka pamięci to jest rzecz, którą trzeba opanować, trzeba się uczyć pamięci. Obecnie wszystko przekierowuje się do komputera, do książki, do płyty, do en­ cyklopedii. Nie musimy się już - jak niedawno jesz­ cze - uczyć na pamięć, nie musimy ćwiczyć pamięci, bo wszystko mamy zapisane na różnego rodzaju no­ śnikach. Pamięć jak gdyby wyrzucamy z naszych głów, odsyłamy ją do mechanicznych nośników pa­ mięci. Podczas gdy pamięć jest zupełnie esencjonalną cząstką ludzkiej świadomości, tego co Platon na­ zywał duszą. I to pozbycie się sztuki pamięci jest bar­ dzo poważnym zagrożeniem dla osobowości ludzkiej. To nie jest tylko problem czysto mechaniczny. To coś więcej: dotyczy sprawności i zdolności myślenia czło­ wieka, poczucia bycia sobą, naszej tożsamości. To za­ grożenie się nasila. W miarę rozwoju „sieci”, kompu­ 19 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH 20 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH łeczeństwa Afryki, Ameryki Łacińskiej czy Azji, gdzie rzeczywiście przeważa ten przekaz wartości. I jest dru­ gi typ społeczeństw, które są bardzo obciążone ładun­ kiem myślenia historycznego. Nasze społeczeństwo ta­ kie jest właśnie, w ogóle społeczeństwa Europy. Histo­ ria jest dużą częścią naszej kultury, generalnie mówiąc: myślenie historyczne, symbolika pamięci historycznej, poczucie trwania w czasie. I jest jeszcze trzecia grupa społeczeństw. To są społeczeństwa nowe, białe, któ­ rych korzenie są emigracyjne, ze stosunkowo niedługą historią własną: Stany Zjednoczone, Kanada, Austra­ lia i inne, drobniejsze. One mają niewiele ponad 200 lat. Nie są obciążone historią, w związku z czym ich świat jest zwrócony w przyszłość. Można by powie­ dzieć, że ich przeszłością jest ich przyszłość. Ale i to się zmienia. Spójrzmy na wszystko to, co działo się w Stanach po 11 września. To był klasyczny przykład budowania własnej tradycji, nobilitacja pa­ triotyzmu, konstruowania tożsamości wokół symbo­ licznych znaków, jak flaga czy hymn. Te nowe społe­ czeństwa wyraźnie odczuwają potrzebę budowania tożsamości narodowej, której nie mogą czerpać z prze­ szłości, bo zwyczajnie jej nie mają. Brak im choćby ta­ kiej „bitwy pod Grunwaldem” czy zdarzenia o podob­ nym znaczeniu. A więc muszą tę „przeszłość” doraźnie budować. Nie powiedziałbym, że to źle. W ogóle idea hierarchizowania kultur jest mi obca. To społeczeń­ stwo takie jest, bo taką a nie inną miało historię i po prostu trzeba to przyjąć. D. Czaja: Ale w kulturze amerykańskiej zaob­ serwować można też i inne powroty do przeszłości. Tym razem już w nieco bardziej groteskowym wy­ daniu. Ot, choćby to ich pocieszne snobowanie się na „daw ność” , w europejskim oczywiście wydaniu. Z „amerykańskich” książek Eco czy Baudrillarda wiemy o tych wszystkich kościołach czy zamkach, które cegła po cegle przeniesiono do jakiegoś Idaho i tam na nowo odtworzono, a także o innych tego rodzaju sztucznych praktykach wydłużania sobie metryki. N ie jest to rzecz jasna specjalność tylko amery­ kańska. C o na przykład myśleć o takim współcze­ snym zjawisku - bez m ała modzie - na sztuczne wskrzeszanie przeszłości, można by to nazwać ko­ stiumowym ożywianiem pamięci? Wspomniał Pan przed momentem o Grunwaldzie, co przypomniało mi pewien zabawny artykuł w gazecie, z którego można było się dowiedzieć, że oto co roku na histo­ rycznych terenach odbywa się „bitwa pod Grunwal­ dem” . Są drużyny rycerzy, są „nasi” , jest i wraża strona, prowadzone są walki na kopie i miecze, do­ chodzi do zbrojnych potyczek. Ciekawe przy tym, że wynik nie jest historycznie przesądzony. Słyszałem, że ostatnio wygrali Krzyżacy... (wspólny śmiech) Jak oceniałby Pan tego typu powroty, to całe przebieranie się - rozumiane przenośnie i dosłownie - w nie swoje szaty? N a ile sensowna jest ta - dla jed- D. Czaja: A może dałoby się połączyć te dwie rze­ czy. Bo już nawet z tego, co Pan mówił, można by wnosić, że to opisywane przez badaczy kultury grze­ banie we własnej przeszłości, szukanie rodzinnych genealogii, powroty - literackie czy filmowe - do czasów dzieciństwa, wizyty w muzeach, powszechna wśród czytelników miłość do twórczości pamiętni­ karskiej, nostalgie różnego rodzaju, otóż, że cały ten ruch „ku pamięci” jest jakimś rodzajem kontrreakcji na wspomniane przed chwilą przyspieszenie cywili­ zacyjne. Może jest to instynktowna obrona przed tą Miłoszową accélération d'histoire, tą potężną i wciąż napierającą zmiennością życia codziennego? R . K apuściński: Nie twierdzę, że to są zjawiska wykluczające się. Uważam tylko, że sytuacja, w której sztuka zapamiętywania scedowana jest na instytucje, to tendencja niebezpieczna. Nie upieram się, że to al­ bo to. Wiemy, że człowiek z natury jest istotą leniwą i woli szukać sobie rozmaitych ułatwień życia, więc w tym procesie dostrzegam tego rodzaju tendencję do ułatwiania sobie życia. To nie jest głos przeciwko tech­ nologii. Ale wyobraźmy sobie taką sytuację, że wszyst­ ko zostało już skomputeryzowane i nagle w tę zapisa­ ną cyfrowo pamięć wda się wirus. Może się wówczas okazać, że w ogóle pozostaniemy bez pamięci. Oczywi­ ście, mówię tu o pewnych zagrożeniach, o tych ścież­ kach rozwoju cywilizacyjnego, które są niedobre. Nie twierdzę, że to wszystko jest katastrofą, ani nie proro­ kuję końca świata. Z. Benedyktowicz: Mówił Pan wcześniej o za­ grożeniach pam ięci we w spółczesnym świecie w związku z rozwojem nowych technologii. Jak Pan sądzi, na ile istniejące niegdyś w antropologii umowne oczywiście - podziały na społeczeństwa „z historią” i społeczeństwa „bez historii” , dałoby się obecnie odnieść do świata współczesnego? Czy można by mówić teraz, odpowiednio, o społeczeń­ stwach „z pam ięcią” i „bez pamięci” ? Charaktery­ styczne, że czasami kulturę amerykańską określano m ianem kultury bez pamięci, i to nie tylko dlatego, że społeczeństwo am erykańskie m a relatywnie krótką historię, ale też ze względu na wyraźne w tej kulturze dowartościowanie teraźniejszości, życie chwilą, życie bez tego, właściwego Europie, ciągłe­ go oglądania się za siebie. Być może jest tak, że brak znaczących doświadczeń traumatycznych po­ woduje, że w tym modelu kultury ludzie są tak nie­ czuli na przeszłość, nie odczuwają tak mocno presji obowiązku pamiętania, konserwowania pamięci. Czy rzeczywiście kultura amerykańska jest taka? Jak to wygląda z perspektywy Pańskich doświad­ czeń amerykańskich? R . K apuściński: Żyjemy w świecie, w którym wielokulturowość jest normą. Obracamy się w świecie różnych kultur, różnych tradycji, które oferują najzu­ pełniej różny towar. Z jednej strony mamy społeczeń­ stwa, w których dominują kultury oralne: a więc spo­ 21 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH 22 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH nych zabawna, dla innych groteskowa - teatralizacja pamięci? Czy takie praktyki ucieczki w przeszłość mogą realnie pomóc w odzyskiwaniu pamięci? R. Kapuściński: Ja bym powiedział tak, że jak długo ludzie się nie zabijają, jak długo się nie podpalają... D. Czaja:... to niech się bawią... R . K apuściński: Tak. To niech się bawią. W tym więc sensie nie widziałbym w tych zjawiskach niczego nagannego. To ma oczywiście związek z tym, że żyjemy jednak w świecie strasznie intensywnie funkcjonującej kultury masowej, w związku z tym w świecie ogrom­ nych pokładów kiczu, który stał się już trwałym ele­ mentem kultury. Jednym może się to podobać, innym nie, można zjawisk kultury masowej nie dostrzegać, można je krytykować, ale one obiektywnie będą wy­ stępować, będą istnieć. I my, chcemy czy nie, musimy w tym uczestniczyć. Z. Benedyktowicz: M oje pytanie o kulturę am e­ rykańską miało też drugie dno. Wiemy, rzecz jasna, wystarczająco dużo o amerykańskiej pop-kulturze, o licznych, również i tych żenujących zjawiskach z tego obszaru. A le z drugiej strony, jak zapytamy 0 to, gdzie są najlepsze na świecie katedry filologii klasycznej, to okazuje się - mówił nam o tym kie­ dyś tutaj Pan Zygmunt Kubiak podczas redakcyjnej rozmowy - że, o dziwo, na Harvardzie, i tam studia starogreckie świetnie się rozwijają... R . K apuściński: Społeczeństwo amerykańskie, pamiętać trzeba, jest szalenie zróżnicowane. I w tym świecie występuje fenomen campusu. Ale to jest za­ mknięta enklawa, całkowicie niemal wyizolowana ze społeczeństwa. To jest i nie jest Ameryka. To prawda, że w każdej dziedzinie akademickiej ma Pan wszystko: 1 środki, i ambicje, i talenty. Ci ludzie są świadomie tam ściągani i mają świetnie zorganizowaną pracę. Campusy te reprezentują najwyższy poziom światowy. Cały problem polega tutaj jednak na tym, że campusy te słabo wpływają na resztę kraju. I to właśnie dlatego tak bardzo trudno mi mówić, że wszystkie te zjawiska to „Ameryka”. Podobnie jak ci, co znają Afrykę, z wielkim trudem używają nazwy zbiorczej „Afryka”. I „Ameryka” i „Afryka” to jest tyle rzeczywistości na­ raz, tyle światów różnych, czasem tak kontradykcyjnych, że używanie jednej nazwy na objęcie tego wszystkiego jest po prostu mylące. Z. Benedyktowicz: O jeszcze jeden szczegół chciałem zapytać, ściśle związany z fenomenem hi­ storycznej traumy i sposobami przezwyciężania tego rodzaju pamięci. W recenzji z książki Olgi Stanisław­ skiej Rondo de Gaulle’a pisze Jacek Olędzki o rzeczy dla Europejczyka dziwnej. Wspomina mianowicie, że w muzeach afrykańskich, nawet w muzeach kolonia­ lizmu, nie ma zjawiska pamięci martyrologicznej. In­ nymi słowy: że silna obecność kultu przodków jak gdyby zastępowała rozpamiętywanie, to tak dobrze znane nam z autopsji rozdrapywanie ran. Czy rzeczy­ wiście tak jest? R . Kapuściński: Zacznijmy od tego, że tam w ogó­ le nie ma muzeów w europejskim rozumieniu. To są muzea, ale tylko z nazwy. Tam nic specjalnego się nie przechowuje. Nie mają w ogóle tego typu instytucji. Nie ma w tej kulturze, w tej tradycji w ogóle miejsca upamiętnienia typu: „Tu rozstrzelano, tutaj powieszo­ no..”. Nie ma, to wszystko się zapomina. To w ogóle na czym innym polega, mamy do czynienia z zupełnie od­ miennym od europejskiego modelem kultury. Zaczyna się od tego, że nieżywego trzeba natychmiast pocho­ wać. Pierwszym odruchem wobec tego, który został zabity bądź umarł, jest: natychmiast go zakopać. Nie ma więc tej znanej nam celebracji, przygotowania do pogrzebu... Wiąże się to również z innym w Afryce stosunkiem do czasu, innym rodzajem jego traktowania i przeży­ wania. Jeżeli wspomina się czy rozpamiętuje jakiegoś przodka, to nie jak męczennika. A to dlatego, że ten człowiek ciągle żyje. Uczestniczy w życiu społeczności: przez swoje rady, przez to, że udziela nam kar czy na­ gan, słowem jest przy nas i z nami. Znaczące jest, że często chowa się tych przodków bezpośrednio przy do­ mu. Przy wielu afrykańskich domach są groby przod­ ków, czasem się po nich chodzi. Bo ten przodek niby odszedł, ale jest. Bardzo ambiwalentna postać. Wobec czego nie można go całkowicie spisać do niepamięci, bo on jednak funkcjonuje. Gdy zachorujemy, to zna­ czy, że zaniedbaliśmy jakichś naszych obowiązków wo­ bec niego i on nam o tym przypomina. Przypomina, o tym, że jest. Z. Benedyktowicz: Może to właśnie ta świado­ mość, że ci przodkowie są stale z nami, nie prowa­ dzi do takiego martyrologicznego rozpamiętywania, takiego kulturowego cierpiętnictwa? R . K apuściński: Tak, bo wiara w obecność zmar­ łych jest bardzo silna. I to nie tylko przecież w reli­ giach afrykańskich. Ta wiara w powracanie zmarłych jest trwałym składnikiem wielu religii. I w nich grani­ ca między życiem i śmiercią nie jest nigdy ostateczna, nie jest nigdy totalna. Zupełnie inaczej u nas, w naszej kulturze - to jest jednak cezura straszliwa. A tam to jest rzeczywistość płynna. W związku z tym i rozpacz jest inna. Ta rozpacz jest bardzo teatralna, bo w grun­ cie rzeczy śmierć to jest jednak coś naturalnego. Za­ wsze miałem z tym problemy na różnych frontach w Afryce. Jak się szło z tymi chłopcami, to czasem wi­ działem, że na pewną śmierć idą. Ale oni to traktowa­ li zwyczajnie. Po prostu: ktoś zginął. Inna jest tu rela­ cja między żywym i zmarłym. To jest filozofia o tyle po­ zytywna, że ta śmierć nie wywołuje takiej strasznej wy­ rwy w otoczeniu. Nie jest potworną tragedią, sprawą nie do przeżycia. Pamiętajmy też, że kobieta afrykańska rodziła prze­ ciętnie około 20 dzieci, przez cały okres płodności ro­ dziła rok po roku dziecko. I z tych dzieci przeżywało, powiedzmy, pięcioro. To już było dużo. Jeżeli więc ko­ bieta co roku chowa swoje dziecko, to ma całkiem in­ 23 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH rozumienia świata, stosunku do innych, stosunku do innej kultury. To był przecież pierwszy globalista, to był pierwszy człowiek, który pojął, że aby zrozumieć własną kulturę, trzeba poznać też inne kultury, ponieważ tylko w innych odbija się istota naszej kultury. I on dlatego jeździł po świecie, próbując uświadomić Grekom, czym była ich kultura w obliczu innych kultur. Z. Benedyktowicz: Dziękując bardzo za wizytę w naszej redakcji i za pobudzającą do myślenia roz­ mowę, chciałbym jeszcze zapytać, kiedy możemy spodziewać się Pańskiej książki? R. K apuściński: Nie zdradzając za wiele, powiem na koniec tylko tyle, że rzeczywiście z tą książką mam poważny problem. Chodzi głównie o to, jak zapano­ wać nad tym całym antycznym materiałem. Nastąpił przecież ostatnio znaczący przełom w badaniach histo­ rycznych, jesteśmy świadkami wielkiej rewolucji w tej dziedzinie w ostatnich latach. W związku z tym ta spo­ kojna, tradycyjna nauka o starożytności trochę zaczy­ na odchodzić w przeszłość. Jest cała masa nowej lite­ ratury, z którą stykam się zupełnie po raz pierwszy. A ponieważ cały czas jestem w kontakcie z moimi ko­ legami starożytnikami, to oni w ramach pomocy pod­ suwają mi różne interesujące rzeczy i namawiają: „zo­ bacz, to by się jeszcze przydało, to jeszcze musisz prze­ czytać i to jeszcze” . Wtedy mówię „Jezus Maria, ja tej książki nigdy nie napiszę!” Ale rzeczywiście jest to bar­ dzo ciekawa literatura, więc z dużą chęcią czytam. To jest zupełnie nowe podejście do historii, bardzo żywe, pozostające w zgodzie z tymi nowymi tendencjami, określanymi jako postmodernistyczne. I w związku z tym nie ma rady: ten „Herodot” rośnie. ny stosunek do śmierci. Żyje i po prostu rodzi następ­ ne dzieci. To jest jednak inna niż u nas relacja: śmierć i życie. W różnych krajach Ameryki Łacińskiej często towarzyszyłem grupom Indian. Jestem gdzieś tam w Peru czy w Boliwii i nagle taki obrazek: ojciec niesie pod pachą małą trumienkę, zbitą z surowych desek, żeby zanieść ją na cmentarz w górach i pochować. Rzecz u nas niepojęta, a tam zrozumiała wewnątrz re­ guł tamtej kultury. „Ja tej książki nigdy nie skończę!” Z. Benedyktowicz: Odnoszę wrażenie, że trochę za m ało jak dotąd rozmawialiśmy o książce, nad którą Pan teraz pracuje, o tych rodzących się w b ó ­ lach Podróżach z Herodotem. N a koniec więc może parę szczegółów. Ta książka, choć m a w tle wielkie­ go historyka starożytności, wychodzi jak wiem, od indywidualnej, prywatnej pamięci... R . K ap u śc iń sk i:... i mojej, i jego. Tę książkę chcę nazwać Podróże z Herodotem . W jakimś sensie jest to rzecz bardzo autobiograficzna, oparta na autentyku. Wszystko zaczęło się od tego, że dostałem tę książkę w 56. roku, taki rodzaj wyprawki. Była to podróż do Indii, Pakistanu i Afganistanu. I ja z tą książką jeździ­ łem cały czas po świecie. Oczywiście, nie zawsze ją za­ bierałem ze sobą. Teraz, po latach, odczytuję tego Herodota na nowo dla siebie. Ale tak jest z książką. Oczywiście z dobrą książką, z wybitną książką. Okazu­ je się bowiem, że z każdą kolejną lekturą czytamy jak gdyby nową książkę. Osobliwość wielkiej książki na tym właśnie polega, że mieści się w niej bardzo dużo książek, właściwie nieskończona ilość książek. Można by powiedzieć, że takie dzieło jest bytem wielotekstowym. Wydobycie tych różnorodnych tekstów zależy od tego, kiedy tę książkę czytamy, w jakich okoliczno­ ściach, w jakim nastroju, w jakiej sytuacji, i czego w danym momencie w niej szukamy. Reasumując: poczytuję sobie Herodota trochę za swojego mistrza. Uczyłem się od niego widzenia świata, Opracowanie dyskusji Dariusz Czaja Redakcja składa serdeczne podziękowanie autorowi i Pani Izie Wojciechowskiej, za udostępnienie zdjęć i współpracę. 24 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a221385aca0e7eb1672db1dd46e8fb70.pdf 72e5c8c3ac84a034408a53d46f1d6f2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3218 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text l o s c a ł e j n a u k i i n a s z e k ł o p o t y ( i n a s z e o s i ą g n i ę c i a ) n i e są t y l k o t e o r i a m i n i e są d l a пае w d n i u d z i s i e j s z y m j e s z c z e z u p e ł n i e j a s n e . naszymi I kłopotami. Czy jednak wobec w s p o m n i a n y c h pluralizmów, relatywiz- t o s t a n o w i też k o l e j n y p r o b l e m b a d a w c z y , dla m ó w , różnic s t a n o w i s k f i l o z o f i c z n y c h etc. m o ż e m y przyjąć ogólną definicję e t n o g r a f i i ( l o g i i ) . N i e z a l e ż n i e o d d e f i n i c j i operacyjnych całej W nauki charakterystyczny współczesnej. t e j nieco obszernej wypowiedzi pominęłam wiele spraw, k t ó r e d l a p r o f i l u c z a s o p i s m a „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " są z n a c z n i e k a ż d y z n a s p o s i a d a taką ogólną definicję — j e s t o n a d r o g o w s k a ­ ważniejsze zem p y t a n i a , z g o d n i e z zasadą w s z e l k i c h przesłuchań, zostały umiesz­ naszych poczynań. D l a m n i e osobiście, poza wspomnianą od wspomnianych i może dlatego dotyczące ich d y r e k t y w ą b a d a n i a „ t e g o co d z i e l i i ł ą c z y " p r z y d a t n ą j e s t defi­ czone przez Redakcję n a końcu. Jest t o s p r a w a s z t u k i l u d o w e j , nicja, stosunku że etnografia (logia) jest t o n a u k a ogólna o kulturze, teorii kultury do t e o r i i s z t u k i , badań procesu twór­ która w s y s t e m i e n a u k pełni rolę analogiczną d o t e j j a k ą w n a u ­ czego, kach medycznych Sądzę j e d n a k , że musiałabym pełni i n t e r n a . W s w o i c h szczegółowych bada­ zmienności sztuki ludowej w świecie wypowiedzieć współczesnym. się n a t e n t e m a t n i a c h e t n o g r a f i a z a j m u j e się treściami k u l t u r o w y m i w y r a ż a n y m i odrębnie i o b s z e r n i e j . M o ż e d l a t e g o , że sądzę, że k ł o p o t y w t y m w przedmiocie różnych f o r m a c h przez różne u g r u p o w a n i a l u d z i w epokach. Analizując owe p r z y p a d k i etnografia się r ó ż n y m i t e o r i a m i , t y m s a m y m różnymi jednostkami instytucja, etc). ( l o g i a ) posługuje różnymi językami, i w t y m taksonomicznymi znaczenie różnych Relacje (wybór między kulturowy, wspomnianymi są p o w a ż n i e j s z e o d t y c h , o k t ó r y c h p i s a ł a m przed chwilą. P l u r a l i z m p o g l ą d ó w n a sztukę ludową w y d a w a ł m i się bowiem bardziej interesujący w okresie międzywojennym obecnie i n i e potrafię jeszcze odpowiedzieć n a p y t a n i e — niż dla­ czego ? prof, dr hab. Zbigniew Jasiewicz kierownik Katedry 1. O n a z w a c h kresie decyduje działalność Etnografii U A M dyscyplin naukowych, ich przedmiocie tradycja n a u k i i kraju, rzeczywista dyscypliny przejmowanie i rozwiązań działalność dyscyplin zaproponowanych gdzie i za­ współczesna Wydaje samych — g r u p y l u d z i zajmujących się tą dziedziną. pokrewnych, d l a uniknięcia d e z o r i e n t a c j i w p r o w a d z e n i e indziej p l i n y , obejmującej oraz dążenia do ukształtowania d y s c y p l i n y w k i e r u n k u u z n a n y m właściwy. i w p r z e d m i o c i e , w c z ę ś c i n a t o m i a s t są z w i ą z a n e z d z i a ł a n i a m i n a s m i się, że nasze p o l s k i e p e r y p e t i e z za nazwą wego, natrafia n a przeszkody i p r z e d m i o t e m u p r a w i a n e j p r z e z n a s n a u k i są d o b r y m p r z y k ł a d e m z atrakcyjności tak dającego różnorakich, w y m i e n i o n y c h Występuje kilka nazw i i n n y c h jeszcze, oddziaływań. nauki przy czym dwa terminy, od d a w n a u t r w a l o n e : e t n o g r a f i a i e t n o l o g i a , u ż y w a n e są w znaczeniach. R o z u m i e m y różnych je j a k o n a z w y „pełnej n a u k i " i wówczas j e d e n t e r m i n wyłącza d r u g i l u b też określamy n i m i e t a p y nia naukowego zacji), i w minów pozna­ (etap opisu i analizy; etap porównania i generali- tym w y p a d k u s t a j e m y p r z e d trudnością, k t ó r y z ter­ uznać jako obowiązujący dla dyscypliny. Pojawił się w archeologii popularność demonstrujemy lekceważenie założenia teoretyczne l u b też dla teorii. Przedmiotem naszych na jeden dane lansować w ramach jest najczęściej zjawisk grupa opis i kulturowych środowiskowa kalna, regionalna, charakterystyka w ramach czy grup głównie rzadziej tradycyjnych społecznych społeczno-zawodowa, etniczna), badań (rodzina, społeczność porównawcze lo­ badania jednej do np. mała strony niespecjaamato­ naukowych dyscyplin. Warto, zdecydowawszy jednali „etnologia", świadomość, są c z y n n o ś c i a m i M a ł o i s t o t n e są d l a m n i e o b a w y odkrywanie europej­ celem z i termin ten że wstępnymi działania i źródłami etnologii. małomiasteczkowych Realizowanym „archeografii" wynika posia­ Brak prac w y k o p a l i s k o w y c h przez i upowszechniać „etnograficzne" logii-—etnografii. i miejskich, nie tylko polskich i poziomu termin, chyba b a d a ń j e s t n i e t y l k o k u l t u r a społeczności w i e j s k i c h ale również skich, ale także pozaeuropejskich. kulturotwórcze. „socjografia" w ramach wyspecjalizowanych się auto­ źródło m . i n . opisu i kolekcjonerstwa, walory wyodrębnionego terminu z tradycyjnej działalności, biorąc rów) a z d r u g i e j z i n t e g r a c j i o b y d w u rodzajów p r a c i różne poważno listów (zakaz prowadzenia z n i m nowe perspektywy. Prowadzimy przyjmujemy wynikające dyscy­ poznania nauko­ z ograniczenia możliwości działania w t y c h zakresach spokojnie kierunkach, rodzajów etnograficznego zresztą zresztą również t e r m i n n o w y : a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i związane b a d a n i a w bardzo różnych obydwa konieczne poziomy n o m i i ' t y c h dwóch Korzystne jednej nazwy dawnych Praktyka nowych i również tematów o zanik przedmiotu badawcza w powroty zainteresowania, obrębie z nowymi wydaje etno­ dyscypliny, pytaniami się p o t w i e r d z a ć m ó j o p t y m i z m . W t r a k c i e prac własnych, n a t e r e n a c h zachodniej P o l s k i a więc w z n a c z n y m s t o p n i u z m o d e r n i z o w a n y c h , n i g d y n i e m i a ł e m p o c z u c i a , że z a b r a k n i e t e m a t ó w d l a e t n o g r a f a . poszerzyć nieco i zmodyfikować pojęcie kultury Wystarczy tradycyjnej, międzykulturowe, jeszcze rzadziej próba u s t a l e n i a p r a w czy zasad wskazując n a trwałość s p o n t a n i c z n y c h zachowań n a w s z y s t k i c h rządzących poziomach ogólności wynikać kulturą. Są i w różny to także sposób z nagromadzonych założone, są w zresztą oparciu o prawa o różnym odkrywane; mają stopniu one materiałów e m p i r y c z n y c h material empiryczny albo nauk zakresu pokrewnych, dyscypliny, z którymi podlegamy łatwo współpracujemy. fascynacji daleko w t y l e za i n n y m i d y s c y p l i n a m i społecznymi w zatrudnionych Powstają obawy, zwartości oraz siły auto­ Pozostaliśmy liczby i też sprawdzane. Stosunkowo mało u w a g i przywiązujemy do wypracowania nomicznego albo zakresie instytucjonalnej. czy d y s c y p l i n a nasza p o t r a f i zachować swoją rozwoju pliny inne nauki. Wewnątrz koniec źródła w wujemy raczej współpraca z jakimi boryka samej dyecypliny, niedostatek do naukami uporządkowane. działań premiuje W d e l i m i t a c j i , obser­ interdyscyplinarnych, jednakże etnologii refleksji n a d własnymi p r o b l e m a m i : i zakresem dyscypliny polskiej badań, porządkowania występuje dyskusji nad pojęć (nie m a i w naszym z n a ć m a ł a l i c z e b n o ś ć k a d r y i słabość i n s t y t u c j o n a l n a e t n o l o g i i — zadawane ale również w w dyscy­ słowników), d o s k o n a l e n i a m e t o d , studiów n a d teorią. D a j e o sobie środowiska się e t n o g r a f i a , skłonność między wewnętrznie „Czy dla w i e l u prac, m . i n . słownikowych t r z e b n e są z e s p o ł y . W nie bierze charakterze Poważniej prowa­ otnografii" ? Trudności, swe styki badań otoczeniu powstają raz p o r a z nastroje katastroficzne, są n i e t y l k o p y t a n i a „ C z y k r y z y s e t n o g r a f i i " ? interesujące z w i ą z a n e z z a c i e r a n i e m się g r a n i c n a s z e j w tej c h w i l i w nauce t e n d e n c j i d o przesadnej przedmiotem przez na w s t o s u n k u d o d y s c y p l i n sąsiednich. Co p r a w d a n i e m a k s z t a ł c i się l u b n i e j e s t j u ż j e d y n i e dzonych i syjne, a b y uwierzyć w trwałość p r z e d m i o t u e t n o l o g i i . traktuję o b a w y tożsamość a n a w e t c z y ją k i e d y k o l w i e k posiadała, c z y n i e p r z e ­ „aspektem" cywilizacyjnego t r a d y c j i z innowacją oraz t e g o co s p o n t a n i c z n e z t y m co r e f l e k ­ części jej mają dziejach wiście czy bibliograficznych po­ formułowaniu celów i z a k r e s u dyscypliny się n a j c z ę ś c i e j p o d u w a g ę k i e r u n k ó w i g r a n i c r z e c z y ­ przeprowadzonych prac ( n i e m a zresztą analiz na ten t e m a t ) l e c z w y b i e r a się b a d a n i a s z c z e g ó ł o w e l u b c e l e i z a k r e s p o 79 �p r o s t u się d e k l a r u j e . P r ó b o m ś w i a d o m e g o kształtowania p l i n y , a t a k i e są n i e w ą t p l i w i e p o t r z e b n e dyscy­ i n i e było i c h dotąd z b y t wiele, w i n n a towarzyszyć analiza dotychczasowego dorob­ „etnograficzne" może kulturotwórczym, pozostać nie w powinny dalszym zostać ciągu czynnikiem zaprzepaszczone. t r z e b n a jest pogłębiona i szerzej u p r a w i a n a refleksja Po­ metodolo­ g i c z n a umacniająca tożsamość e t n o l o g i i i r o z w o j u j e j działalności ku. 2. M i e j s c a , j a k i e z a j m u j e w e t n o g r a f i i p r o b l e m a t y k a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j n i e s p o s ó b o k r e ś l i ć ze w z g l ę d u n a z n a c z e n i e p r z e d ­ miotu, jakim jest s z t u k a i j e j społeczna recepcja. istotną dziedziną k u l t u r y religia, wiedza Sztuka ale n i e m n i e j i s t o t n a jest p r o d u k c j a , i t p . N a t o m i a s t można ocenić o w o miejsce p o d uwagę dotychczasowe biorąo d o k o n a n i a w badaniach n a d ludową kulturą artystyczną. W j e j w y n i k u n i e t y l k o zgromadzono źródła, dokonano dostarczono pisanych penetracji syntez piórem jest i ujęć wielu szczegółowych problemowych, etnografów, ale bogate dziedzin, n i e zawsze również oczekuję. N i e ż y w i ę o b a w o p r z e d m i o t n a u k i . B ę d z i e n i m n a d a l k u l t u r a t r a d y c y j n a , stawiać sobie można t y l k o p y t a n i e , c z y będzie t o n a d a l k u l t u r a „ l u d o w a " ? N i e ulega d l a m n i e wątpliwości, że długo jeszcze w s t r u k t u r z e w s z y s t k i c h poszukiwać sfer ,(ludowości" — k u l t u r y t r a d y c y j n e j i s p o n t a n i c z ­ nej w życiu l u d z i , bez względu n a i c h klasową i środowiskową przynależność. Zmniejszony zresztą spopularyzowano sztukę ludową i nieprofesjonalną. B r a k u j e jednakże n a g r u n c i e p o l s k i m p r a c „ e t n o l o g i c z n y c h " — ujęć p o r ó w n a w c z y c h i g e n e r a l i ­ zujących. społeczeństw w y s t ę p o w a ć będzie w jakimś s t o p n i u „ l u d o w e " . O b o k tego j e d n a k będziemy zostanie od ich naukowego d y s t a n s dzielący gromadzenie opracowania. ces u j e d n o l i c a n i a s i ę b a d a ń n a t e r e n a c h europejskich 3. E t n o g r a f i ę — e t n o l o g i ę wykorzystać widzę atrakcyjność jako swego naukę, która przedmiotu nadal dla pod­ i poza­ europejskich i integracja t y c h dwóch różnych kierunków badań etnologicznych; badań przewiduję rozszerzenie się polskich p o z a e u r o p e j s k i c h . M i m o u t r z y m a n i a się p o d e j ś c i a potrafi źródeł B ę d z i e i n t e n s y f i k o w a ł się p r o ­ relatywistycz­ nego i r o z p a t r y w a n i a k u l t u r w i c h l o k a l n y c h w y m i a r a c h , w ba­ daniach t y c h n i o zrezygnuje się z a n a l i z p o r ó w n a w c z y c h oraz t r z y m a n i a n i m z a i n t e r e s o w a n i a niespecjalistów, stanowiących n i e p r ó b dojścia d o k a t e g o r i i u n i w e r s a l n y c h . Realność t e g o w zasa­ tylko dzie ważnych współpracowników — dostawców t w o r z ą c y c h p o n a d t o społeczne z a p o t r z e b o w a n i e Walory etnologii, która poprzez działalność źródeł ale n a nasze prace. i zainteresowania optymistycznego uzależniam obrazu jednakże i możliwości od przyszłości aktywności, etnologii w wewnętrznej Polsce integracji etnologów. prof, dr hab. Mieczysław Porębski kierownik Katedry Historii Sztuki U J , historyk sztuki N A U K I 1. Z a i n t e r e s o w a n i e antropologicznymi HUMANISTYCZNE e t n o l o g i ą , a m ó w i ą c s z e r z e j -— n a u k a m i ze s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , historii sztuki, historii literatury i językoznawstwa, zwłaszcza zaznaczyło się w y r a ź n i e n a p r z e ł o m i e l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h . A ETNOLOGIA Jeszcze z a n i m (TEZY) dotarła d o nas z Z a c h o d u fala zainteresowania problematyką i p r o b l e m a m i antropologii strukturalnej, nieźlo obznajomieni z funkcjonnlizmem z koncepcjami Czarnowskiego byliśmy Malinowskiego czy wprowadzającymi pojęcia S a c r u m , N i e był t o m o m e n t p r z y p a d k o w y . Charakteryzują go t r z y nader i P r o f a n u m , C e n t r u m i P e r y f e r i i d o badań n a d przestrzenią i j e j i s t o t n e p r o c e s y , j a k i e dokonały się p o d r u g i e j w o j n i e podziałem w r e l i g i i i m a g i i . Bliżej już naszego czasu przypomnieć światowej: proces denazifikacji w drugiej połowie lat czterdziestych, proces należy destalinizacji proces pizez w drugiej połowie l a t pięćdziesiątych dekolonizacji, którego k u l m i n a c j a p r z y p a d a 1960. Oznaczają szeroko one w rozumianego moim wieku właśnie około przekonaniu X I X , który właściwy nie tylko e u r o p e j s k i e i m p e r i u m k o l o n i a l n e , ale pozostawił w swemu następcy — k a l e n d a r z o w o dramatyczne i określonemu roku koniec wiekowi X X k o n f l i k t y w e w n ę t r z n e , k t ó r o prz3'niosły w — konsek­ po dziś dzień Piwockiego niedocenione granic sztuki penetrowanie wielkiej i małej, ludowej i „uczonej", „amatorskiej" i „profesjonalnej", uniwer­ salnej i p r o w i n c j o n a l n e j . zbudował dziedzictwie uporczywe, Ksawerego Na t a k przygotowanym m n i e j p r z y p a d k u , rocepcja nie wychodzących ga wyglądała w e n c j i d w i e w o j n y ś w i a t o w e w r a z z i c h bezpośrednimi następstwa­ ze g r u n c i e nastąpiła, w m o i m p r z y n a j ­ propozycji środowisk antropologicznych, francuskich, przy Najpierw, był t o r o k 1960, w Paryżu, zwróciłem uwagę n a antropologizujących dziedzictwa z w i ą z a n i b y l i z n a d r e a l i z m e m ( b o t y m się w t e d y , szukając myślowych, w pierwszym jego podstaw rzędzie dziewiętnastowiecznego h i s t o - r y z m u i t o w o b u jego o d m i a n a c h — pożytywistyczno-ewolucyj- eseistów, wiecznego h i s t o r y z m u , zapowiadający która syntetyzowała myśleniu par penetracji n a teren n a u k , które wyrosły exellence historycznym, sztuki, historia literatury, ewolucyjnie jak właśnie rozumiane na historia językoznaws­ ЬлЛай i najpierw m i już część, f a s c y n u j ą c a stymulatorami podboju były świata tego myślenia. t u : rosnące od zakończenia o k . 1900 r. zainteresowanie k u l t u r a m i ludów pozaeuropejskich się współczesnej, a h i s t o r y c z n e j 2. I n s p i r a c j e postawy W 80 kultury rzędzie docierały wymienić do kolonialnego „prymitywnymi" strony, masowej nauk antropologicznych, antropologicznej pierwszym z jednej Dodatkowymi formowanie z drugiej. czy może lepiej nas różnymi t u należy inspiracje świątecznej drogami. własne. ze z n a k o m i t e g o Caillois Człowiek próba i wszelkiej przeniknięcia innej sacrum, dotychczasowe wyniki instytucją eseju o Bataille malowidłach mechaniki szczególnie rytualno-wojennego, monachiczno-próżniaczego, „ekonomiki inspirujące charyzmatyczno-ekspansywnego, „neopotlaczowego" na badań (i — potlaczo- produkcyjno-kumulacyjnego, lucyjno-proletariackiego, zbrojeń Przeklęta cyklicznej, ukazanie jej historycznych mutacji w kulturach t y p u eskalacji święta (transgresji). transgresji w optyce co b y ł o d l a m n i e „gra­ Roger zbliżyła t o o p u b l i k o w a n a już p o w o j n i e , w r . 1 9 4 9 , konsumpcji" i — wego, — trzydziestych i nad przekroczenia przedtem uformowały zasięgiem latach książka i ukierunkowywała świątecznego w Lascaux) poza jego etnologiczuo-etnograficznych funkcją (znany przedwojenna t w o — p r o b l e m a t y k i i m e t o d y d y s c y p l i n antropologicznych, które się w Caillois, Georges Bataille i M i c h e l Leiris. D o mnie stworzył w a r u n k i którzy n i c y współczoaności" zajmowałem). B y l i t o , przypomnę — nej i d i a l e k t y c z n o - r e w o l u c y j n e j . T e n właśnie k r y z y s dziewiętnasto-, się zresztą już wcześniej, dro­ następująco: m i . L i k w i d a c j a n a j b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h przejawów całego tego musiała przynieść z sobą z a c h w i a n i e głów­ czym kosmicznych wreszcie, •— rewoopartego dodalibyśmy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8f6e83ff935e6b00a0bff3f0c17d0fb.pdf 5421c590f612cc61abec183e21e53acf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4151 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Działalność zagraniczna muzeów w 1974 r. 1 — w y s t a w ę p n . „ P o l s k a sztuka l u ­ dowa, w z ó r - m o t y w - z n a k " , zor­ g a n i z o w a n ą przez Muz. Etno­ graficzne w Krakowie, ekspono­ w a n ą przez 68 d n i w Lozannie i W i n t e r t h u r (Szwajcaria) obej­ rzało 14.500 osób. W y s t a w ę t ę w T i l b u r g (Holandia) zwie­ dziło w ciągu 71 d n i — 4.250 w i ­ dzów, w Essen w ciągu 41 d n i — 15.000 osób, a w A n t w e r p i i w c i ą g u 21 d n i — 6.239 osób. 2 — w Warnie pokazano w y s t a w ę „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa woj. gdańskiego", przygotowaną przez Muz. Narodowe w G d a ń ­ sku. W ciągu 7 d n i zwiedziło j ą 15.500 osób. 3 — w Glasgow podczas d n i k u l t u r y polskiej pokazano polskie stroje ludowe ze zbiorów PMEtnograficznego w Warszawie. Obejrzało j ą 250 osób w ciągu 13 d n i . 4 — w Opawie (CSRS) w y s t a w ę „ T r a ­ dycje k u l t u r y ludowej w Polsce" z o r g a n i z o w a n ą przez Muz. Gór­ nośląskie w B y t o m i u zwiedziło w ciągu 46 d n i — 4.500 osób. 5 — w N R D pokazano w y s t a w ę „ O p o l s k a sztuka l u d o w a " przy­ g o t o w a n ą przez Muzeum Śląska Opolskiego (14 d n i — 4.000 osób) oraz „ S z t u k a ludowa Mazowsza" p r z y g o t o w a n ą przez Muzeum w P ł o c k u (32 d n i — 4.000 osób). (dane z B i u l e t y n u CZM) Wystawy i pokazy zagraniczne Cepelii w 1974 r. 1 •— U d z i a ł w wystawie gospodarczej w Moskwie (zestaw t k a n i n , cera­ m i k i ) z okazji 30-lecia P R L . S U M M A 2 —• W y s ł a n i e e k s p o n a t ó w „Opoczn i a n k i " i Sp. Rękodzieła A r t y ­ stycznego z Tomaszowa Maz. do Nowosybirska na w y s t a w ę . 3 — Zorganizowanie z e s t a w ó w dla wystaw objazdowych w B r a z y l i i (ok. 600 e k s p o n a t ó w ) , Francji, A n g l i i , Szwecji, R F N , Stanach Zjednoczonych, Meksyku. W y ­ stawami d y s p o n u j ą polskie kon­ sulaty w wymienionych krajach. 4 — Wystawa rzeźb St. Zagajew­ skiego w P a r y ż u . 5 — Zorganizowanie w Brukseli „Ce­ peliady", na k t ó r ą m . i n . w y ­ słano t w ó r c ó w ludowych — d e m o n s t r u j ą c y c h różne techniki i zespoły folklorystyczne. 6 — Wysłanie twórców-demonstra­ t o r ó w r ó ż n y c h technik i zespołów folklorystycznych na Święto P i ­ wa w Viese (Holandia). 7 — W y s ł a n i e do K o l d i n g (Dania) wystawy sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego z okazji „ D n i polskich". Norwegia Oslo, udział w wystawio P I H Z „ M a d e i n Poland". I V — V — obrazy 13 a u t o r ó w i rzeźby 8 autorów. RFN. Bonn, Gal. Bleidorn. W okresie od I — I X — trzytygodniowe indyw. wystawy Mickiewicz, Walickiej, Lesińskiego, Korsak, Warczygłowy, Ignarskiej. Regensburg. K u l t u r a m t . I V — obrazy i rzeźby. Krefeld. Gal. Króli. i rzeźby. I — obrazy Szwajcaria Morges. Gal. Pro A r t e Kaspar. I I — I V — wystawa indywidualna Płaskoemskiego. V — wystawa indywidualna Ociepki. Zurich. Gal. Strassberg — s t a ł a ekspo­ zycja i sprzedaż obrazów i rzeźb. Włochy Wystawy zagraniczne B H Z „ D E S A " w 1974 r. Australia Perth. U n i v . of Western. I — r z e ź b y . Glen Waverley. Jacaranda A r t Centre. X I I — obrazy, r z e ź b y . Austria W i e d e ń . Gal. Chr. Brandtstatter, I V — V — obrazy „ n a i w n e " 17 auto­ rów. Berlin Zachodni Ladengalerie. V I — V I I — wystawa indywidualna D ą b r o w s k i e j . V I I I — I X — wystawa indywidualna Denkiewicza. Weinachtsmarkt a m F u n k t u r m . X I I — r z e ź b y 35 t w ó r c ó w ludowych i naiwnych. R I E S « P W s p ó ł p r a c u j ą c a z B H Z „ D e s ą " Gal. L a Feluca w Rzymie zorganizowała wystawy w wielu galeriach włoskich p o k a z u j ą c m . i n . obrazy i rzeźby t w ó r c ó w ludowych i naiwnych z Pol­ ski. W y s t a w y o d b y ł y się: w Mediola­ nie, Pordenone, San Felice, Reggio Emilia, Erba, Padwa, Riccione. W Rzymie L a Feluca p o k a z a ł a indy­ w i d u a l n ą w y s t a w ę obrazów Adamca. * Ponadto dostarczono eksponaty do sklepów „Cepelii" w N o w y m J o r k u , Brukseli, na zlecenie „Cepelii" do Driebergen (Holandia), do galerii Elke Zimmer w Dusseldorfie, do gal. R u n h o f w K o l o n i i oraz dla kolekcjo­ nera Hansa Joachima Ortha z Dussel­ dorfu, k t ó r y w 1974 r. urządził w róż­ nych miastach R i ^ N — 29 wystaw polskiej sztuki ludowej i naiwnej. E 3 ł O M E SUMMARY OF ARTICLES This double issue of our periodical is devoted to collec­ tions and collectors of folk art i n Poland. The issue discusses the most important or particularly interesting private collections i n this country and brings an introductory article b y A . Jackowski " I n Praise of Collecting" (Po­ chwała zbieractwa). I t analyses the reasons w h y people make collections and the place of this phenomenon i n contemporary culture. The author regards private collec­ ting, among others, as a w a y o f enriching the collections made b y museums, because private collectors concentrate — often w i t h expert knowledge and great enthusiasm — on certain fields or subjects o f folk art, creating collections that are often of great value and anticipate, as i t were, the programme of subjects of interest t o museums. The private collector is not obliged to submit t o the opinions of commissions w h i c h as a rule evaluate works of art accord­ ing t o established values. Thus he sometimes includes in his collection new subjects and new phenomena that cannot be evaluated b y the criteria applied so far. The private collector is not afraid of taking risks or of subjective interests. I t often happens t h a t a private collection becomes the nucleus or an addition enriching museum collections. N . L i p p ó c z y , a Hungarian who settled i n Poland, presented his very large collection of paintings o f glase i n deposit to the Diocesan Museum i n T a r n ó w . Also, the collections M i c h a l s k i and the S z y m a ń s k i family, which are discussed i n this issue, have enriched museum collections. Others too, intend to hand over their collections t o the public i n the future, realising their value for the culture of our country and the fact t h a t they are i n many cases the only trace of the old culture of a given region. I n Poland, collection of objects of folk art is mainly due to fascination w i t h folk culture and desire to preserve examples of this art, b o t h old and contemporary. I n the latter case the interest of the collector often extends to 127 �the person of the artist (for instance, i n the case of Zimmerer, Siemion and Solowski). A l l this distinguishes private collect­ ing from the mass movement of collecting, treated as a hobby or sometimes as an investment. Of course, collecting is usually favoured by external conditions the possibility of penetrating a certain locality and accumulating a collection. This accounts for the fact t h a t collections are often made i n the provinces where there is more scope for the collector and i t is easier for h i m to find his exhibits. Collections are made by priests, lawyers, doctors, journalists and actors who travel about the country a lot, but there are also teachers and sporadic cases of representatives of other walks of life making collections (miners, farmers, manual workers). Among the most interesting of these collections, which is discussed more extensively, is t h a t of L i p p ó c z y , who for many years was a representative of Hungarian wine export t o Poland and during his travels accumulated a very large and valuable collection of paintings on glass; the collection of the C h r z ą s t o w s k i family i n the village of P o d e g r ó d (and the present issue deals here also w i t h the local community, their pride i n the collection, which they exhibit readily t o visitors to the village, especially foreign tourists, and the fact t h a t the old village inhabitants do not identify themselves w i t h this art as i t was collected by people who are relatively new arrivals i n those parts). I t is another matter w i t h the Paszyn centre, initiated and catalogued by the parish prieat Father N i t k a and the collection of the painter Z. K o w a l e w s k i , who has supplomented authentic examples of folk art w i t h his own carvings and paintings " i n the folk s p i r i t . " The actor i W . Siemion writes of his collection, which for h i m is a kind of " d i a r y " of meetings. J . P l u c i ń s k i , a teacher, describes the sad fate of the exhibits he collected at th local school w i t h the help of his pupils and which, due a lack of understanding on the p a r t of the local schc authorities wore later scattered i n various places. 1 Zimmerer, correspondent of the F R G radio wh settled i n Poland 19 years ago, writes of what i t moans to | h i m t o meet the artists who produce folk art and discusses the principles according t o which he made his very large collection (over 3,000 carvings and pictures). H e is not so interested i n the " a r t " itself b u t the m a n who creates i t and the reasons for his creative work and what the works of art he produces mean t o the m a n i n his life. He would fike his collection t o become a foundation-museum i n the future, testifying to the creative possibilities of man, which are a specific ,,lesson i n o p t i m i s m " for people who are old, i l l or handicapped i n some way. A . J a c k o w s k i also writes of Zimmerer and his collection. These and other articles deal w i t h the most important collections which are at the same time particularly inter­ esting for various reasons. I t is the intention of the Editorial Board t o demonstrate the reasons and motives behind ' the decision t o make these collections, t o present the person­ a l i t y of the collectors and give a brief descriptions of their I collections. PE3 Ю ME Двойной номер ж у р н а л а п о с в я щ е н к о л л е к ц и о н и ­ р о в а н и ю п р е д м е т о в народного и с к у с с т в а в П о л ь ш е . Номер с о д е р ж и т о б с у ж д е н и е в а ж н е й ш и х либо особен­ но и н т е р е с н ы х ч а с т н ы х собраний, а т а к ж е в с т у п и ­ т е л ь н у ю с т а т ь ю А. Я ц к о в с к о г о „ С о б и р а т е л ь с т в о д о ­ стойно п о х в а л ы " . В статье а н а л и з и р у ю т с я п р и ч и н ы в о з н и к н о в е н и я к о л л е к ц и й и з а н и м а е м о е и м и место в современной к у л ь т у р е . В к о л л е к ц и о н е р с к о м д в и ­ ж е н и и автор, м е ж д у прочим, о т м е ч а е т ш а н с ы п о п о л ­ нения достояния музеев, т а к - к а к собиратели уделяют в н и м а н и е , часто с б о л ь ш и м з н а н и е м д е л а и л ю б о в ь ю , — о т д е л ь н ы м темам, с о с т а в л я ю т к о л л е к ц и и , порой очень ценные, и н е р а з о п е р е ж а ю т и н т е р е с ы м у з е е в и их программы. Деятельность частных собирателей не о г р а н и ч и в а ю т комиссии, к о т о р ы е , к а к п р а в и л о , отдают п р е д п о ч т е н и е р а н е е п р и з н а н н ы м ц е н н о с т я м . Ввиду этого ч а с т н ы й с о б и р а т е л ь иногда о б р а щ а е т с я к новой т е м а т и к е , и н т е р е с у я с ь я в л е н и я м и , к к о т о р ы м п р е ж н и е к р и т е р и и оценок н е п р и м е н и м ы . Он не боится риска, с у б ъ е к т и в н о с т и своих у в л е ч е н и й . К о л л е к ц и и часто я в л я л и с ь и я в л я ю т с я основой либо с у щ е с т в е н н ы м п о п о л н е н и е м м у з е й н ы х собраний. Н. Л и п п у ч и , о с е в ш и й в П о л ь ш е венгр, п е р е д а л свое громадное собрание ж и в о п и с и на с т е к л е в м у з е й в Т а р нове; м у з е а л ь н ы м достоянием с т а л и т а к ж е р а с с м а т р и ­ в а е м ы е в н а с т о я щ е м номере собрания М и х а л ь с к о г о и Шиманьских. Впрочем известны и другие к о л л е к ­ ц и о н е р ы , к о т о р ы е н а м е р е н ы в б у д у щ е м п е р е д а т ь свои к о л л е к ц и и о б щ е с т в е н н о с т и о т д а в а я себе отчет в том, к а к о е большое з н а ч е н и е имеют и х собрания д л я п о л ь ­ ской к у л ь т у р ы , а т а к ж е в том, что и н е й р а з они являются единственным памятником давней к у л ь т у р ы региона. В П о л ь ш е собирание п р е д м е т о в народного и с к у с ­ ства п р е ж д е всего о б ъ я с н я е т с я у в л е ч е н и е м н а р о д н о й к у л ь т у р ы , а т а к ж е с т р е м л е н и е м у п р о ч и т ь ее с л е д ы , в п р о ш л о м , к а к и с о в р е м е н н ы е п р о я в л е н и я . Что к а ­ сается современной к у л ь т у р ы , то часто интерес соби­ р а т е л я р а с п р о с т р а н я е т с я т а к ж е на л и ч н о с т ь х у д о ж ­ н и к а (наприм. у Ц и м м е р е р а , Семёна, Сслёвсксго). Именно все это о т л и ч а е т у п о м я н у т у ю область к о л л е к ­ ционерства от массового с о б и р а т е л ь с т в а , р а с с м а т р и в а е ­ мого к а к хобби и л и ж е иногда к а к п о м е щ е н и е к а п и ­ тала. Разумеется коллекционерству благоприятствуют в н е ш н и е условия, о б л е г ч а ю щ и е п о и с к и в р а й о н е и н а ­ г р о м о ж д е н и е собраний. Отсюда часто в с т р е ч а ю т с я к о л ­ л е к ц и и в п р о в и н ц и и , т а к - к а к т а м нет к в а р т и р н ы х о г р а н и ч е н и й и легче н а й т и э к с п о н а т ы . Собирают д у - х о в н ы е л и ц а , а д в о к а т ы , в р а ч и , ж у р н а л и с т ы и актеры, к о т о р ы е много р а з ъ е з ж а ю т по с т р а н е , а т а к ж е учи­ т е л я и, в е д и н и ч н ы х с л у ч а я х , п р е д с т а в и т е л и других п р о ф е с с и й ( ш а х т е р ы , з е м л е д е л ь ц ы , рабочие). К с а м ы м и н т е р е с н ы м п р и н а д л е ж а т подробно об­ с у ж д а е м ы е к о л л е к ц и и : Л и п п у ч и , к о т о р ы й в течение i многих л е т п р и в о з и л в П о л ь ш у в и н а и з В е н г р и и и во в р е м я с в о и х п о е з д о к собрал б о л ь ш у ю и ц е н н у ю кол­ л е к ц и ю к а р т и н на с т е к л е , з а т е м к о л л е к ц и я Х ж о и с т о в с к и х , с о с т а в л е н н а я в д е р е в н е П о д е г р о д з е и рас- • с м а т р и в а е м а я на ф о н е оценок местной общественности (местные ж и т е л и г о р д я т с я этой к о л л е к ц и е й перед п р и е з ж и м и , особенно п е р е д и н о с т р а н н ы м и т у р и с т а м и по в то ж е в р е м я ч у в с т в у ю т себя непричастным», к ней, т а к - к а к с о б и р а т е л я м и б ы л и л ю д и , л и ш ь недав­ но п о с е л и в ш и е с я в и х деревне). И н а ч е д е л о обстоит с п а ш и п с к и м центром. Его и н и ц и а т о р о м я в л я е т с я м е с т н ы й с в я щ е н н и к , ксендз ! Н и т к а , к о т о р ы й составил его д о к у м е н т а ц и ю . Интересна т а к ж е к о л л е к ц и я х у д о ж н и к а - ж и в о п и с ц а 3. К о в а ­ л е в с к о г о к о т о р ы й п о п о л н я е т с о б р а н н ы е им подлинные экспонаты собственными скульптурами и картинами „в н а р о д н о м д у х е " . А к т е р В. Семён о п и с ы в а е т свою к о л л е к ц и ю , к о т о р у ю он с ч и т а е т с в о е о б р а з н ы м днев- ¡ н и к о м в с т р е ч ; у ч и т е л ь Я . П л ю т и н ь с к и вспоминает ¡ г р у с т н у ю и с т о р и ю э к с п о н а т о в , с о б р а н н ы х им в школе с п о м о щ ь ю у ч е н и к о в . Э к с п о н а т ы эти постигла п е ч а л ь ­ н а я у ч а с т ь , ибо м е с т н ы е ш к о л ь н ы е в л а с т и , не при­ д а в а л и им з н а ч е н и я и поэтому к о л л е к ц и я б ы л а рас- • сеяна. Л. Ц и м м е р е р , р а д и о к о р р е с п о н д е н т Ф Р Г , посе­ л и в ш и й с я 19 л е т тому н а з а д в П о л ь ш е , подробно i п и ш е т о том, к а к о е з н а ч е н и е имеет д л я него контакт с т в о р ц а м и , з н а к о м и т с п р и н ц и п а м и с о с т а в л е н и я своей огромной к о л л е к ц и и ( с в ы ш е 3.000 с к у л ь п т у р и кар- ' тин). Ц и м м е р е р а не и н т е р е с у е т „искусство", а человек, ! п р и ч и н ы , п о б у ж д а ю щ и е его к т в о р ч е с т в у , место, кото­ рое в ж и з н и т в о р ц а з а н и м а ю т собственные произвед е н и я . Он хочет, ч т о б ы со в р е м е н е м его к о л л е к ц и я | с т а л а д а р с т в е н н ы м м у з е е м с в и д е т е л ь с т в у ю щ и м о твор- • ч е с к и х в о з м о ж н о с т я х ч е л о в е к а , с т а л а своеобразным „ у р о к о м о п т и м и з м а " д л я с т а р и к о в , б о л ь н ы х , обижен­ н ы х судьбой л ю д е й . О Ц и м м е р е р е и его коллекции п и ш е т т а к ж е А. Я ц к о в с к и . Эти и другие статьи касаются в а ж н е й ш и х коллек­ ций, к о т о р ы е в то ж е в р е м я по р я д у п р и ч и н пред­ с т а в л я ю т особый интерес. Р е д а к ц и я п о с т а в и л а себе ц е л ь ю п р е д с т а в и т ь п р и ч и н ы , в силу к о т о р ы х возникли о б с у ж д а е м ы е к о л л е к ц и и , б л и ж е п о з н а к о м и т ь читателя с л и ч н о с т я м и с о б и р а т е л е й и о х а р а к т е р и з о в а т ь проф и л ь их коллекций. �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach w o j e w ó d z k i c h i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za p o ś r e d ­ nictwem miejscowych O d d z i a ł ó w i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub b e z p o ś r e d n i o w Centrali K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warsza­ wa, u l . Towarowa 28 konto P K O nr 1-6-100020, w t e r m i n i e do dnia 25 listopada na r o k n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h ' , w i n n y opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo w ł a ś c i w y c h u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocz­ towe, listonosze i b e z p o ś r e d n i o Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " ' 00- 958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O n r 1-6-100020, w terminie do 10 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% droższa od pre­ numeraty krajowej, przyjmuje B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, Konto P K O nr 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indy­ w i d u a l n i m o g ą n a b y w a ć t ę p u b l i k a c j ę w k s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1- 6-100312, w k s i ę g a r n i „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w G ł ó w n e j K s i ę ­ garni Naukowej 00-068 Warszawa, K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, w K s i ę g a r n i N a u ­ kowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy m i e s z k a j ą c y za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona — Ruch" 00-068 Warszawa, u l . K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7. Bank H a n d l o w y S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132/36940 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L ISSN 0032-3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w Warszawie 1975. Nakład 2.000 egz. Objętość: 20,40 ark. wyd.; 16,00 ark. druk. Papier: powiek. V k l . , 90 gram. A l . Oddano do składania '10.XII.1974 r. Pod­ pisano do druku 31.VII.1974 r. Wydrukowano w sierpniu 1975 r. Cena 36.— zł. Z. G . „Tamka". Zakład nr 2. Zam. 658. B-32. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070fc3c107085587dabf0d57acf4d313.pdf 76ebdafff44f080707f85ee1b37e33a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4461 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4150 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.121-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I P E O Ś M I E R T N E JAN KURKIEWICZ (1915-1973) Jan Nepomucen Kurkiowicz — artysta, fotografik, zbieracz sztuki l u d o w e j — z m a r ł 26 gradnia 1973 r. Z m a r ł niespodziewanie, w y d a w a ł o się, że jest w pełni sił, g o t ó w w każdej chwili włożyć plecak i pójść w góry, w Beskidy. Wędrówki te zawsze k o ń c z y ł y się j a k i m i ś znaleziskami: to znakomitymi zdjęciami s t r a c h ó w na wróble, czyli ,,beboków", t o odkryciem ciekawego rzeźbiarza, jeszcze nie znanego kolekcjonerom i Cepelii. Z w ę d r ó w e k swych przy­ woził cze„sem r z e ź b y . Miał i c h niewiele, kilkadziesiąt sztuk, ale b y ł y t o r z e ź b y p i ę k n e . P u b l i k o w a ł notki i a r t y k u ł y o ludziach, k t ó r y c h poznał, k r ó t k i e t o b y ł y noty, zwarte, rzeczowe. Za t o zdjęcia u j a w n i a ł y wrażliwego obserwatora, artystę. W pisaniu b y ł powściągliwy, t r o c h ę suchy — w zdjęciach natomiast wręcz romantyczny. Dostrzegał t o , co stanowiło i s t o t ę plastycznego wyrazu pejzażu i t w o r ó w ludzkich r ą k . T o t e ż wystawa „ s t r a c h ó w " eksponowana b y ł a w wielu miastach Polski, trzykrotnie pokazana w Telewizji. 0 „ s t r a c h a c h " pisał w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (nr 1 z 1970 г.), mówił w radiu. Opracował t e ż w y s t a w ę „ L a s w Ochronie Przyrody", p o k a z y w a n ą w Domach T u r y s t y P T T K oraz w schroniskach górskich. N a zaproszenie Polonii australijskiej zrobił d u ż ą w y s t a w ę p t . „ P o d h a l e " , z k t ó r ą objechał ośrodki polonijne w Australii, Nowej Zelandii i Tasmanii. P r z y g o t o w y w a ł w y s t a w ę „Powsinogi Beskidz­ k i e " , do t e k s t ó w E m i l a Zegadłowicza. G ó r y s t a n o w i ł y d o m e n ę jego zainteresowań. W nich spędził dzieciństwo i lata młodości, do nich wracał przez całe życie. Urodził się 29 października 1915 r. w Krakowie, t a m t e ż u k o ń c z y ł studia na Wydziale Grafiki U ż y t k o w e j P a ń s t w o w e j Szkoły Sztuk Zdobniczych i P r z e m y s ł u Artys­ tycznego, specjalizując się w plakacie o tematyce turystycz­ nej i sportowej. Zajmował się t e ż drzeworytem i i n n y m i technikami graficznymi, p r o j e k t o w a ł o p r a w ę p l a s t y c z n ą jubileuszy i wystaw, w t y m pierwszego pokazu p a m i ą t k a r ­ stwa, stałego muzeum na terenie byłego obozu śmierci w Oświęcimiu. Prace plastyczne wielokrotnie wystawiał w k r a j u i za granicą, uzyskując za nie liczne nagrody. Najpełniej jednak w y p o w i a d a ł się w swych zdjęciach. B y ł w nich najbliżej tematu, k t ó r e m u pozostał wierny do k o ń c a — górskiemu krajobrazowi i sztuce Podhala. A.B.J. К R O N I К A V I I — X I I 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 30. V I — 4 . V I I — w K r a k o w i e odbyły się I I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. W imprezie a k t y w n y udział wzięło Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych, z ramienia k t ó r e g o wysta­ wiało swe prace kilkudziesięciu t w ó r ­ ców oraz „ C e p e l i a " , k t ó r a w specjalnie zbudowanych na R y n k u G ł ó w n y m pawilonach „ l u d o w y c h " i stoiskach zademonstrowała 84 t w ó r c ó w z 8 re­ gionów kraju. Pokazywali o n i r ó ż n e techniki artystyczne i sprzedawali swe wyroby. Niestety w y r o b ó w na d o b r y m poziomie starczyło jedynie na pierwszy dzień, a później poziom sprzedawa­ nych prac obniżył się, co o b s e r w o w a ć można b y ł o zwłaszcza w r z e ź b a c h przywiezionych z Kielc. Puste k r a m y zaanektowali różni amatorzy i w y ­ twórcy p a m i ą t e k , k t ó r e często b u d z i ł y zgrozę. P o d w a ż a ł o to sens imprezy, która w założeniu swym powinna b y ł a p r z y c z y n i ć się do wzrostu rangi ludo­ wej sztuki, a nie do jej obniżenia. N a d o b r y m natomiast poziomie b y ł y t o w a r z y s z ą c e Targom imprezy artystyczne, w y s t ę p y zespołów regio­ nalnych (m.in. „ H a l n y " i „ O p o c z n o " ) , widowisko „ B a r b a k a n " w wykonaniu zespołu „ S z m e l c p a k i " i zawodowych a k t o r ó w , „ W e s e l e K r a k o w s k i e " za­ demonstrowane j u ż po raz 9 przez Spółdzielnię P L i A i m . W y s p i a ń s k i e g o w Krakowie oraz Zespół Pieśni i T a ń c a „ K r a k o w i a c y " . Orszak weselny na wozach, poprzedzany b a n d e r i ą k o n n ą mieszkańców Luboczyc, wyruszył z Bronowickiej „ R y d l ó w k i " , prze­ jechał przez ulice K r a k o w a , objechał Rynek, po czym przy d u ż y m zain­ teresowaniu publiczności p o k a z a ł frag­ m e n t y tradycyjnego o b r z ę d u wesel­ nego. K i l k a k r o t n i e o d b y ł y się pokazy m o d y p n . „ M o t y w y ludowe w odzieży w s p ó ł c z e s n e j " przygotowane przez cepeliowskie Spółdzielnie R ę k o d z i e ł a Artystycznego w Warszawie: „ S z t u k a i M o d a " oraz „ M o d a D a m s k a " . Zorganizowano ponadto k a r c z m ę bes­ k i d z k ą , cztery wieczory literatury ludowej, pokaz filmów folklorystycz­ nych, kabaretu „ R z e p " , koncerty kapel i orkiestr, w y s t ę p y beskidzkich i n s t r u m e n t a l i s t ó w i gawędziarzy ludo­ w y c h (w dniu Beskidu Żywieckiego i Śląskiego). Z okazji T a r g ó w otwarto 11 wystaw. Niestety spiętrzenie ich w czasie, efektowne w zamierzeniu, uniemożliwiło publiczności spokojne obejrzenie interesujących ekspozycji, spowodowało, że wiele z nich znalazło się w lokalach absolutnie nie n a d a j ą ­ cych się na tego rodzaju imprezy, a pośpiech i t r u d n o ś c i organizacyjne obniżyły wartość niektórych pokazów (zwłaszcza wystawy plakatu folklory­ stycznego). Bardzo interesujące okazały s i ę : zorganizowana przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa Przemysłowego i „ P o l s k i L e n " wystawa „ I n s p i r a c j e ludowe w prze­ m y ś l e lniarskim", wystawa fajansu włocławskiego przygotowana przez 121 �Muzeum Kujawskie, wystawa t k a n i n dwuosnowowych przedstawiona przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie oraz w Muzeum Etno­ graficznym ekspozycja „70 lat twór­ czości Zalipia". Pokazano również obszerny w y b ó r prac z „ I Ogólno­ polskiego Triennale Plastyki Niepro­ fesjonalnej" w Szczecinie. „ D e s a " zorganizowała w y s t a w ę — sprzedaż rzeźb (stylizowanych na ludowe) Bro­ nisława Palki z Nowego Sącza. I n d y ­ w i d u a l n ą w y s t a w ę swego malarstwa na szkle przywiozła Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego. „ C e p e l i a " p o k a z a ł a w zupełnie nieodpowiednim dla tego celu lokalu U r z ę d u m . K r a k o w a wystawy obejmujące m . i n . obrazy na szkle, k w i a t y i zabawki (Krakow­ ska Sp. „ M i l e n i u m " ) , rzeźbę oraz sztukę l u d o w ą białostocką i łowicką. W okresie T a r g ó w również .Veri­ tas" przedstawił swą p r o d u k c j ę na wystawie przygotowanej w lokalu swego biura, a „Cepelia" otworzyła w gmachu Sukiennic w niewielkim dwupokojowym lokalu ł a d n y sklep nazwany „Galerią Współczesnej Sztu­ k i Ludowej". (A.J.) 4 — 7 . V I I — w Bukowinie Ta­ trzańskiej odbył się doroczny V I I I Konkurs Ludowych Gawędziarzy i I n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w — „ S a b a ł o w e Baja­ nia". Organizatorami imprezy b y l i : Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w Krakowie, W y d z i a ł Oświaty i W y ­ chowania oraz K u l t u r y Urz. Pow. w N o w y m Targu, P D K , Komitet K u l t u r y Fizycznej i T u r y s t y k i w No­ w y m Targu, Gminny Ośrodek K u l t u r y oraz D o m Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej. W imprezie udział wzięło ponad 60 gawędziarzy i 40 i n s t r u m e n t a l i s t ó w oraz zespoły pieśni i t a ń c a . Nagrody I —• „ S p i n k i bacow­ skie" otrzymali: w grupie gawędziarzy Stanisław Chowaniec z Bukowiny Tatrzańskiej i W ł a d y s ł a w Gondek — w kategorii autentycznej, a w kate­ goriach ogólnych: Franciszek Bachle­ da z Zakopanego i Piotr K r z y k a l s k i z Nowego Sącza. W grupie instrumen­ talistów n a g r o d ę I o t r z y m a ł Marian Stryczula Maśniak. 16—19.VII — w Rzeszowie o d b y ł się I I Festiwal Polonijnych Zespołów Artystycznych. W tegorocznym Festi­ walu udział wzięło 28 zespołów, a więc dwukrotnie więcej niż w pierwszym, co świadczy o rosnącej popularności tej imprezy. Z okazji festiwalu zorganizowano w y s t a w ę i kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 1 8 . V I I — w Toruniu odbyło się otwarcie parku regionalnego i skan­ senu. Uroczystości otwarcia towarzy­ szyły w y s t ę p y kapel ludowych i i n ­ strumentalistów. 2 0 — 2 4 . V I I — w Gdyni odbył się Jarmark Ludowy zorganizowany z okazji 25-lecia „Cepelii". Na otwarcie p r z y b y l i przedstawiciele władz miej­ skich, partyjnych i prasy. W programie J a r m a r k u w y s t ą p i ł y zespoły regionalne, o d b y ł się pokaz 122 mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą oraz kiermasz w y r o b ó w ludowych. F r e k w e n c j ę oblicza się na ok. 40 tys. osób. 21. V I I — w skansenie W s i Opol­ skiej w Bierkowicach o d b y ł się „ K i e r ­ masz Śląski", impreza o charakterze folklorystycznym, w czasie k t ó r e j w y s t ą p i ł o 7 zespołów regionalnych, a t w ó r c y ludowi z terenu Opolszczyzny i w o j . wrocławskiego sprzedawali swe wyroby. D o d a t k o w ą a t r a k c j ą kier­ maszu b y ł y przejażdżki k a r e t ą muzeal­ n ą po terenie skansenu. 22. V I I — w Poznaniu, z okazji Święta Wyzwolenia o d b y ł o się na stadionie „ O l i m p i i " wielkie wido­ wisko, w k t ó r y m udział wzięło k i l k a ­ naście zespołów folklorystycznych z terenu Wielkopolski. 2 0 — 2 2 . V I I — w P a r k u Etnogra­ ficznym we Wdzydzach o d b y ł się „ J a r m a r k W d z y d z k i " , na którym w y s t ę p o w a ł y m . i n . zespoły ludowe i gawędziarze oraz zorganizowano pokazy ludowego rękodzieła. 4 . V I I I — w G d a ń s k u rozpoczął się I I I J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i n a w i ą ­ zujący do t r a d y c j i X I I I wieku. I m ­ preza tegoroczna m i a ł a charakter w y r a ź n i e handlowy, m i a ł a na celu skonfrontowanie opinii p r o d u c e n t ó w , handlowców i konsumentów. W J a r m a r k u udział wzięło 96 za­ k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h z całego kraju. Szczególnym zainteresowaniem cie­ szyło się tradycyjne rzemiosło i sztuka ludowa — w y r o b y z drewna i bur­ sztynu, rzeźba, t k a n i n y , hafty. 4 — 1 1 . V I I I — w Wiśle i Szczyrku o d b y w a ł się X I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej — wielki festiwal folkloru góralskiego. W tegorocznej imprezie udział wzięły 42 zespoły ludowe z Beskidu Śląskiego, Żywieckiego, Sądecczyzny, Podhala, Kiolecczyzny, a t a k ż e goście z CSR i N R D . Z okazji festiwalu zorganizowano m . i n . kiermasz w y r o b ó w ludowych oraz wystawy m . i n . sztuki ludowej Podbeskidzia i „Cepelii". 3 . I X — w Zakopanem o d b y ł się V I I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal Ziem Górskich organizowany dorocznie w okresie „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " . W tegorocznym. Festiwalu u d z i a ł wzięło 19 regionalnych zespołów za­ granicznych z 14 k r a j ó w : Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, J u g o s ł a w i i , N R D , R F N , Norwegii, Rumunii, Szkocji, T u r c j i , Węgier, Włoch i Z S R R oraz 6 zespołów polskich: „ J u r g o wianie", „Podegrodzie", „Jodły", „ H a l n y " , „ M a ś n i a k i " i zespół i m . Jana Malinowskiego. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o „Zło­ te Ciupagi" — w kategorii zespołów autentycznie ludowych — „Maśniak o m " z Zakopanego, w kategorii zespołów artystycznie opracowa­ n y c h — zespołowi „ K a l o c s a " z W ę ­ gier, w kategorii zespołów stylizowa­ nych — zespołowi „Nartchasa" z ZSRR. Ponadto przyznano wiele „Srebr­ n y c h Ciupag". N a g r o d ę dziennikarzy, „ C i u p a g ę ze z b y r k a d ł a m i " otrzymał zespół turecki. Festiwal b y ł g ł ó w n ą imprezą „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " , w czasie której o d b y w a ł y się t a k ż e inne jeszcze im­ prezy, j a k : konkurs poetycki, kier­ masz sztuki ludowej i artystycznego rękodzieła p o d h a l a ń s k i e g o , wystawa pn. „Szkoła K e n a r a " oraz zwiedzanie pracowni z a k o p i a ń s k i c h artystów-pla­ styków. 8 . I X — w Poznaniu, z okazji Centralnych D o ż y n e k o d b y ł y się m.in. w y s t ę p y zespołów ludowych oraz kiermasz ludowych w y r o b ó w . 1 2 . I X — w Kielcach o d b y ł a się inauguracja X I Świętokrzyskich Dni K u l t u r y . W imprezie udział wzięło 14 zespołów folklorystycznych z ca­ łego kraju. 14—15.IX — w Nowej Słupi o d b y ł y się doroczne, t y m razem dwu­ dniowe „ D y m a r k i " . W dniu inaugu­ racji w y s t ą p i ł y zespoły folklorystycz­ ne: „ R u d k o w i a n i e " z Rudek, „Tkac­ t w o Ś w i ę t o k r z y s k i e " z Bodzentyna oraz kapela ludowa z Dębskiej Woli. N a G ł ó w n y m R y n k u o d b y w a ł się kiermasz t w ó r c ó w ludowych, w któ­ r y m udział wzięli m . i n . bracia Półtorakowie z Bodzentyna, J ó z e f Głuszek, F r y d e r y k B ą b e l , Helena Kaczmarska. 14—18.IX — w Sandomierzu o d b y ł o się „ Ś w i ę t o P l o n ó w Ogrodni­ czych" oraz „ J a r m a r k Sandomierski" zorganizowany przez r e d a k c j ę „Echa Dnia". 14—16. I X — w Tarnowskich Górach o d b y ł y się tradycyjne X V I I I Dni Gwarków. 18—22.IX — o d b y ł y się „Dni Zielonej G ó r y " , k t ó r y c h główną atrak­ cją b y ł V I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal Zespołów P i e ś n i i T a ń c a zorganizo­ w a n y przez M K i S , U r z ą d Wojewódzki i Miejski, W D K oraz Lubuskie Towa­ rzystwo Muzyczne i m . . H . Wieniaw­ skiego w Zielonej Górze. W Festiwalu u d z i a ł wzięły zespoły z A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Grecji, Hiszpanii,' Jugosławii, NRD, Rumunii, Szwecji, T u r c j i , Włoch i ZSRR oraz 3 zespoły polskie. W czasie „ D n i " czynna była w Muzeum O k r ę g o w y m wystawa pn. „ T r a d y c y j n a i współczesna kultura ludowa Ziemi Lubuskiej", wystawa polskiego stroju ludowego oraz wy­ stawa lubuskich wieńców dożynko­ w y c h . O d b y ł o się t e ż sympozjum poświęcone r o l i folkloru we współ­ czesnym świecie, na k t ó r y m referaty wygłosili prof, dr J ó z e f Burszta, dr G r a ż y n a D ą b r o w s k a i prof, dr Fran­ ciszek Bonus (Praga). Zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowych, trady­ cyjny k o r o w ó d winobraniowy, kon­ certy i biesiady literackie. Impreza z a k o ń c z y ł a się t r a d y c y j n y m i Godami Winobrania. Wydano p i ę k n y , bogato ilustrowany program-album. �29.IX — na terenach Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach o d b y ł a się impreza folklorystyczna pn. „Opol­ ski Żniwniok". 2 9 . I X — w Bydgoszczy o d b y ł się „Jarmark K u j a w s k i " zorganizowany \ przez klub „ M e d y k " . Konkursy i wystawy 7 . V I I — w K l u b i e Morskim j w Gdyni otwarto w y s t a w ę I V Prze­ glądu Twórczości Amatorskiej L u d z i I Morza. Za najlepsze prace przyznano I nagrody. 1 9 . V I I — otwarto we W r o c ł a w i u wystawę plastyki amatorskiej okręgu Drezdeńskiego N R D . W y s t a w ę prze­ niesiono n a s t ę p n i e w sierpniu do Nowej R u d y , a we wrześniu kolejno do Lubina i Bolesławca. 2 0 . V I I — w salach Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu otwarta została wystawa malarstwa i_ rzeźby ludowej z terenu Dolnego Śląska. W dniu z a k o ń c z e n i a wystawy 22.IX o d b y ł się kiermasz, na k t ó r y m sprzedawano wystawione prace. 2 4 . V I I — w Muzeum O k r ę g o w y m w Rzeszowie otwarta została pokon­ kursowa wystawa p n . „ H a f t y i koron­ ki ludowe". W konkursie u d z i a ł wzięło ponad 40 osób. Nagrody otrzy­ mały : za hafty — S t a n i s ł a w a Materna z Siedlisk, pow. rzeszowski, Aniela Świder i Jadwiga J a k u b i ń s k a z Rze­ szowa; za koronki — A n n a Zięba ze S t r o ż n e j , Janina B a w o ł e k i K a t a ­ rzyna Bania z Siedlisk, pow. gorlicki. V I I — na Z a m k u w Lidzbarku czynna b y ł a wystawa w a r m i ń s k i e j sztuki ludowej. 2 . V I I I — w d n i u inauguracji Dni G d a ń s k a otwarta została w Ma­ łym Młynie wystawa sztuki ludowej i rękodzieła sopockiego Art-Regionu. Pokazano prace z 4 w o j e w ó d z t w północnych. V I I I — w Szczawnicy rozstrzyg­ nięto konkurs na rzeźbę regionu pienińskiego, zorganizowany przez Muzeum P i e n i ń s k i e oraz Uzdrowisko. Na konkurs n a d e s ł a n o ponad 50 prac. Nagrody I o t r z y m a l i : Stanisław Czaja ze Szczawnicy i Franciszek D z i u r n y z G r y w a ł d u . Odkryciem konkursu był 15-letni Piotr Pierwoł z Oskot, który o t r z y m a ł n a g r o d ę I I . 2 . I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa zbiorów etnograficz­ nych z fundacji Jadwigi i Jana Michal­ skich. (Szersze omówienie kolekcji zamieszczamy w numerze). 4 . I X — w Poznaniu z okazji Centralnych D o ż y n e k zorganizowano w Muzeum N a r o d o w y m w y s t a w ę l a u r e a t ó w nagrody i m . Kolberga, uprzednio z o r g a n i z o w a n ą w P ł o c k u . Pokazano r z e ź b y A . Z e g a d ł y i W ł . Chajca, filigrany Fr. Horaka, t k a n i n y p o d w ó j n e Fr. R y b k o , wycinanki J . Grzegory. Zobrazowano działalność i r o l ę : koźlarza T . Śliwy (pokazując t e ż zrobione przez niego instrumenty), o r g a n i z a t o r ó w folkloru na B u k o w i ­ nie — Cwirzewiczów, etnografa mu­ zycznego, zbieraczki folkloru — J . Sobieskiej, długoletniej działaczki i or­ ganizatorki opieki nad s z t u k ą ludo­ w ą — J . O r y n ż y n y , nagrodzone zespo­ ły pieśni i t a ń c a : z Orawy, „ K u r p i a n k ę " oraz o d z n a c z o n ą za swą działal­ ność na polu sztuki ludowej „Cepelię". Rozstrzygnięto konkurs na wieńce d o ż y n k o w e ogłoszony przez M K i S oraz U r z ą d W o j . w Poznaniu. J u r y pod przewodnictwem dr St. B ł a s z c z y k a p r z y z n a ł o 3 nagrody ufun­ dowane przez M K i S . N a g r o d ę I (10.000 zł) o t r z y m a ł o Koło G o s p o d y ń Wiejskich w Miłowicach, pow. Syców, n a g r o d ę I I (6.000 zł) — K o ł o Go­ s p o d y ń Wiejskich w Wierzbowie, pow. Bolesławiec, nagrodę III (4.000 zł) — K ó ł k o Rolnicze w Sul­ mierzycach, pow. Krotoszyn. 7 . I X — w p r z e d d z i e ń Central­ nych D o ż y n e k otwarto w Muzeum N a r o d o w y m w Poznaniu w y s t a w ę wielkopolskiej sztuki ludowej, zorga­ n i z o w a n ą przez Oddział Etnograficzny ze zbiorów w ł a s n y c h . W ś r ó d ekspo­ natów dominowała monumentalna rzeźba p r z y d r o ż n a i biały haft. Z okazji wystawy M K i S przy­ znało nagrody dla najbardziej zasłu­ ż o n y c h a r t y s t ó w ludowych. Z hafciarek nagrody o t r z y m a ł y : Helena Bernasowska z Jarocina, Aleksandra Czelusta z Liskowa, Helena Grygiel z Goliny, E l ż b i e t a K u ź n i a k z Czeszew a ; z r z e ź b i a r z y : Tadeusz Koralewski z O w i ń s k a i Ignacy Strzeszyński z Miłosławia. Z okazji wystawy wydano prze­ wodnik ilustrowany z tekstem St. B ł a s z c z y k a i Z. Gródeckiej. 1 3 . I X — w K r y n i c y , z okazji „ F e s t y n u z Dziennikiem", otwarta została wystawa prac Nikifora. 1 4 . I X — w koszalińskim W D K otwarta została wystawa sztuki ludo­ wej okręgu Neubrandenburg ( N R D ) , zorganizowana z okazji D n i P r z y j a ź n i i Kultury NRD. 1 7 . I X — w Olsztynie otwarta została w o j e w ó d z k a wystawa w y ­ r o b ó w artystycznych i p a m i ą t k a r ­ skich, zorganizowana przez I z b ę Rze­ mieślniczą. Pokazano prace 30 rze­ mieślników oraz t w ó r c ó w ludowych. 1 7 . I X — w D o m u Chłopa w War­ szawie została otwarta wystawa sztuki ludowej i twórczości a m a t o r ó w w o j . koszalińskiego, zorganizowana w ra­ mach Panoramy X X X - l e c i a . 2 1 . I X — w B i a ł y m s t o k u , z Okazji centralnej inauguracji r o k u działal­ ności kulturalnej i sezonu artyst. 1974/1975 otwarto w y s t a w ę p n . „ S z t u ­ ka ludowa — sztuka narodowa" oraz w y s t a w ę „ W z o r y ludowe w prze­ m y ś l e " . O d b y ł o się t a k ż e sympozjum t w ó r c ó w ludowych. 2 1 . I X — w Muzeum Archeolo­ gicznym we W r o c ł a w i u otwarto wy­ s t a w ę prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w pol­ skich i czeskich p n . „ K o n f r o n t a c j e — 74". 2 9 . I X — w Muzeum w Chełmie L u b . otwarto w y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą I I Ogólnopolskiego Konkursu Ama­ torskiej Fotografii Artystycznej. Te­ matem konkursu b y ł a : Sztuka ludowa i jej t w ó r c y . I X — w Zakładowym Domu K u l t u r y Kolejarzy w Krakowie otwar­ t a została czwarta z kolei ogólno­ polska wystawa amatorskiej twór­ czości kolejarzy, zorganizowana pod patronatem Zarz. Gł. Z Z K . Pokazano ok. 240 prac 58 ama­ t o r ó w , p r z y z n a j ą c za najlepsze prace nagrody i wyróżnienia. I X — w Muzeum Łowickiem otwarta została wystawa łowickiej sztuki ludowej, zorganizowana w ra­ mach o b c h o d ó w Х Х Х - l e c i a PRL, D n i Łowicza i Ziemi Łowickiej oraz d o ż y n e k m i ę d z y p o w i a t o w y c h (Łęczy­ ca, K u t n o , Łowicz). Na wystawie d o m i n o w a ł y wycinanki i bukiety z b i ­ b u ł y , p a j ą k i , tkanina, haft. 1.X •— w białostockiej galerii „ F o l k l o r " otwarta została wystawa rzeźb Sylwestra Boreckiego. 6. X — w Zielonej Górze otwarto zorganizowaną z okazji X X X - l e c i a P R L w y s t a w ę plastyki amatorskiej Ziemi Lubuskiej. 7. X — w P a ń s t w o w y m . Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto w y s t a w ę „ I Triennale Plastyki Nie­ profesjonalnej". B y ł to w y b ó r ok. 200 prac z wystawy w Szczecinie. 12, 13.X — w Krakowie odbył się I M i ę d z y n a r o d o w y Konkurs Lalek Regionalnych, zorganizowany przez Spółdzielnię Przemysłu Ludowego i Artystycznego i m . St. Wyspiańskiego oraz „Cepelię". W konkursie udział wzięło 12 w y s t a w c ó w z 7 k r a j ó w : Belgii, Czechosłowacji, Hiszpanii, Jor­ danii, Kanady, Norwegii i Polski. N a d e s ł a n o 249 lalek, k t ó r e oceniało m i ę d z y n a r o d o w e j u r y , biorąc pod u w a g ę zachowanie autentycznych ele­ m e n t ó w stroju ludowego danego kraju, zastosowanie tradycyjnych materia­ łów, ornamentyki, kolorystyki oraz wierne odtworzenie scen rodzajowych, legend i o b r z ę d ó w . I miejsce — złote „ P a w i e p i ó r a ' ' za całość n a d e s ł a n y c h prac zyskały ex aequo: firma hiszpańska Jose Marin Verdugo oraz krakowska Spółdzielnia R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycz­ nego i m . W y s p i a ń s k i e g o . Ponadto j u r y p r z y z n a ł o I miejsce i złote „ P a w i e p i ó r a " za walory artystyczne Mireille Simboteanu z R u m u n i i , I I •—• srebrne „ P a w i e p i ó r o " Cornelli Bartolomeu z R u m u n i i oraz Ronnaug Petterssen z Norwegii. Lalki zostały zaprezentowane publiczności na wystawie otwartej 14—30.X. 123 �X — w sali D o m u K u l t u r y w M y ­ ślenicach czynna b y ł a wystawa, na której pokazano dorobek I I powiato­ wego konkursu na ludowy haft. W konkursie udział wzięło 13 hafciarek. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o na­ grody n a s t ę p u j ą c o : nagrody I (po 1.500 zł) — Eleonorze Jurczak z To­ karni i Agnieszce Urbaniak z Lipnika, k t ó r a zaprezentowała p i ę k n ą kolekcję gorsetów krakowskich zdobionych róż­ n y m i znanymi technikami h.",ftu, niciowego, koralikowego i cekinowego. Nagrody I I (po 1.000 zł) o t r z y m a ł y : Janina Drabik z Wiśniowej, Czesława Hanusiak z Tokarni, Maria J a m r ó z z Lipnika i Stanisława Książek z Bogdanówki. X •— w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze otwarta została wystawa pn. „ T r a d y c y j n a i współ­ czesna k u l t u r a ludowa Ziemi L u b u ­ skiej". Pokazano t u wyroby i na­ rzędzia tkackie, pleciónkarskie, to­ karskie, garncarskie, t k a n i n y i stroje ludowe oraz wieńce z tegorocznych dożynek. X — w Muzeum w BPgcraju otwarta, została pokonkursowa wystwa „ S z t u k a Ludowa Południowej Lubelszczyzny". K o n k u r s został zor­ ganizowany w ramach akcji pod hasłem „ K u l t u r a ludowa — dobrem narodu" przez W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. W o j . , Muzeum Okręgo­ we, Zarz. Gł. STL oraz Związek Cepelia w Warszawie — i b y ł ogło­ szony dla p o w i a t ó w : janowskiego, biłgora j skiego, krasnostawskiego, kraśnickiego, hrubieszowskiego, toma­ szowskiego i zamojskiego. N a d e s ł a n o 730 prac 68 a u t o r ó w . X — w Warszawie w czasie Łódz­ kiej Panoramy Х Х Х - I e c i a otwarto w Domu K u l t u r y na R y n k u Starego Miasta w y s t a w ę działalności „Cepelii" na t y m terenie, p o k a z u j ą c w jednej sali s z t u k ę ludową, w drugiej — ręko­ dzieło artystyczne. X'—w galerii „Propozycje" w Krakowie otwarto w y s t a w ę rzeźb Antoniego Toborowicza, rolnika z W o l i Libertowskiej k. Olkusza. X — Politechnika Warszawska —• filia w P ł o c k u urządziła w swym Salonie Wystaw, przy w s p ó ł p r a c y Muzeum Mazowieckiego, wystawę sztuki ludowej tego regionu. 5.X •—• w Ostrowcu Świętokrzy­ skim r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs rzeźby ludowej Kielecczyzny pn. „Wieś Kielecka w X X X - l e c i u P R L " ogłoszony przez W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Kielcach i Muzeum Regionalne w Ostrowcu — wzięło udział 20 t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y nadesłali ok. 100 rzeźb. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I otrzymali — Zdzisław Purchała z Kossowa, pow. Włoszczowa i Grzegorz Szewczyk z Kozienic; nagrody I I —- Tadeusz Ż a k ze wsi Ł a z y , pow. Kielce i Józef Kaczmarek z Chyczy, pow. Włoszczowa; n a g r o d ę I I I — Marian Porada z Sędziszowa. 124 2 6 . X — 1 0 . X I — w Warszawie w czasie Katowickiej Panoramy Х Х Х - l e c i a czynna byłr, m . i n . w D o m u Chłopa wystawa: „Współczesna t w ó r ­ czość ludowa w o j . katowickiego", na k t ó r e j oprócz sztuki ludowej poka­ zano rzeźbę w węglu oraz prace w y b i t n y c h a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, j a k Teofila Ociepki i P a w ł a W r ó b l a . B y ł a to największa i naj­ lepsza prezentacja sztuki ludowej i amatorskiej na „ P a n o r a m i e " , wy­ różniająca się poziomem świetni© dobranych prac, k o n c e p c j ą całości i wzorowym opracowaniem plastycz­ n y m . Niezaieżnio od tej wystawy pokazano na wystawie w Muzeum Narodowym 12 obrazów Pawła W r ó b l a , a w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h o d r ę b n ą w y s t a w ę jogo prac. 2 8 . X — 1 0 . X I — we W r o c ł a w i u otwarto w salach Muzeum Archeolo­ gicznego i Etnograficznego ogólno­ polską w y s t a w ę plastyki amatorskiej p r a c o w n i k ó w Służby Zdrowia i Opieki Społecznej. Wystawa jest rezultatem konkursu, ogłoszonego przez Z a r z ą d Główny Zw. Z a w ó d . P r a c o w n i k ó w Służby Zdrowia. U d z i a ł wzięło 73 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c 340 prac. 6 X 1 — w Mrągowie o d b y ł się V Wojewódzki Przegląd Plastyki Nieprofesjonalnej. N a wystawie za­ prezentowano prace 120 a u t o r ó w . 1 1 . X I — w salach B W A w L u ­ blinie otwarta została z okazji D n i Debreczyna wystawa sztuki ludowej z terenu togo regionu i okręgu Hajdu-Bihar. Folklor węgierski p r e z e n t o w a ł zespół „ D e ł i b a b " , k t ó r y śpiewał pieśni ludowe i grał na oryginalnych ludo­ w y c h instrumentach muzycznych. 16—30X1 — w Warszawie z okazji krakowskiej Panoramy X X X -lecia otwarta została w Muzeum H i s t o r y c z n y m wystawa szopek kra­ kowskich i malarstwa Nikifora ze zbiorów Muzeum w N o w y m Sączu, a w galerii TPSP — doskonale przy­ gotowana wystawa „Współczesne pod­ h a l a ń s k i e malarstw-o na szkle". W y ­ s t ę p o w a ł y też zespoły ludowe i ama­ torskie z ' Ż y w c a , Nowego Sącza, D o l i n y Dunajca, o d b y ł y się „ S a b a ł o ­ we Bajania" i spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i Podhala. 2 4 X 1 — o d b y ł się w Mielcu V I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Nauczycielskich Zespołów Artystycznych, w ramach k t ó r e g o otwarto również w y s t a w ę prac plastycznych 18 nauczycieli. 2 4 . X I — w Muzeum Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu, pow. Siemiatycze otwarta została wystawa p n . „ G a r n c a r s t w o i plecion­ karstwo na Podlasiu", przygotowana przez mgr G r a ż y n ę Czerwińską. 25.XI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warsza­ wie otwarta została wystawa pn. „Mongolia 1924—1974", zorganizo­ wana z okazji 50-lecia Republiki przez K o m i t e t Solidarności z Naro­ dami A z j i i A f r y k i , Tow. Przyjaźni Polsko-Mongolskiej oraz Muzoum. X I — w p o z n a ń s k i m P a ł a c u Kul­ t u r y czynna b y ł a wystawa bułgar­ skiego haftu ludowego z okręgu Płowdiw. XI czynna regionu gotował — w Muzeum Radomskim była wystawa sztuki ludowej radomskiego. W y s t a w ę przy­ mgr Stefan R o s i ń s k i . X I — w Lublinie otwarta zo­ s t a ł a V I Wystawa Plastyki Amator­ skiej Ziem N a d o d r z a ń s k i c h , na której zaprezentowano prace a u t o r ó w z woj. zielonogórskiego, wrocławskiego, opol­ skiego i szczecińskiego. X I — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich czynna b y ł a V I I Ogólnopolska Wystawa Twórczości Płastyków-Amatorów Motalowców zorganizowana przez Za­ r z ą d Gł. Zw. Zaw. Motalowców i Tow. Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h . Pokazano 130 prac ponad 50 a u t o r ó w — malar­ stwo, rzeźbę, grafikę, ceramikę, me­ taloplastykę. 7, 8 . X I — w Muzeum Etno­ graficznym w Toruniu rozstrzygnięto ogólnopolski konkurs na rzeźbę ludo­ w ą pn. „ W i e l c y Polacy, ich żyeie i dzieło". W konkursie wzięło udział 143 rzeźbiarzy, k t ó r z y nadesłali 656 prac. J u r y pod przewodnictwem Alek­ sandra Jackowskiego p r z y z n a ł o na­ grody n a s t ę p u j ą c e : n a g r o d ę I •— Stanisławowi Zagajewskiemu z Włoc­ ł a w k a , nagrody I I o t r z y m a l i : Marian Brudek z Bogorii, Szczepan Mucha ze wsi Szalo, Kazimierz Makowski i J a r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, Stefan Głowiak z Pogwizdowa, Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej, Stefan Fus z Sokołowa, S t a n i s ł a w Korpa z R u d y , J ó z e f Kaczmarek z Chyczy. Nagrody I I I - W ł a d y s ł a w Bąk z W o l i Cichej, Winconty Krajewski z Zawidza K o ś ć , Grzogorz Szewczyk z Kozienic, Tadeusz C ą k a ł a z Sobisk, Marian Adamski z Sobisk, Janina Gozdeoka z O d r o w ą ż a , Stanisław Bałoś z Grzechini. Nagrody ufundowali: M K i S , Wy­ dział K u l t u r y Urz. W o j . oraz „Ce­ pelia". 194 prace 74 a u t o r ó w wytypo­ wano na p o k o n k u r s o w ą wystawę, p l a n o w a n ą w styczniu 1975. 1 6 . X I — w Muzoum Ziemi Pod­ laskiej w Siedlcach otwarto wystawę p n . „ S t r ó j ludowy na Mazowszu" zorganizowaną ze zbiorów PME w Warszawie. 2 8 X 1 — w G d a ń s k u rozstrzy­ g n i ę t y został konkurs na hafty ka­ szubskie, powiślańskie i kociewskio, zorganizowany przez Ośrodek Kultury w G a ń s k u i Spółdzielnię Regionalną „ C e p e l i a " w K a r t u z a c h . Imprezę finansował Zw. Spółdzielni Rękodzioła Ludowego „ C e p e l i a " w Warszawie. �Na konkurs wpłynęło 440 prac 129 autorek. J u r y pod przewodnic­ twem mgr Barbary Tężyckiej (MKiS) przyznało 25 n a g r ó d i 19 w y r ó ż n i e ń . ííagrodj I o t r z y m a ł y : Zofia Kryszeweka i Ewa W e n d t z K a r t u z , Wanda Urych z G d a ń s k a , E l ż b i e t a Ebel z Wejherowa, Józefa Izdebska z Jegłownika, K r y s t y n a Bolek, Wanda Komorowska i Maria Obuchowska z Kwidzynia. Nagrody I I — W ł a d y ­ sława W i ś n i e w s k a , Helena i Urszula Grulkowskie z Wdzydz, Anna K o n k e l , Wanda B a r g a ń s k a i Zofia Okrój z Wejherowa, Monika H i l d e b r a n d z Żukowa i Józef Podolski z Olpucha oraz Maria Wespa z Morzeszczyna i Jadwiga Kazanecka z Gniewa. Po­ nadto przyznano nagrody I I I i w y ­ różnienia. 7 X I — X I I — Gdańsk. Na I V Wo­ jewódzką W y s t a w ę Plastyki Amator­ skiej n a d e s ł a n o 425 prac 110 a u t o r ó w . Jury pod przewodnictwem mgr Z o f i i Bisiak z Centr. O ś r o d k a M e t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y p r z y z n a ł o nagrody i zakwalifikowało na w y ­ stawę 169 prac 82 a u t o r ó w . Prace wystawiono n a s t ę p n i e w P D K w Wej­ herowie. X I I — w K a t o w i c a c h zorganizo­ wano w y s t a w ę prac plastykow-amatorów po konkursie pn. ,,Od gminy do w o j e w ó d z t w a " . Pokazano ponad 200 prac 88 a u t o r ó w . Przyznano na­ grody. 2 . X I I — w Domu Woj. Rady Zw. Zaw. w K a t o w i c a c h otwarto po­ konkursową ogólnopolską wystawę twórczości górników, z o r g a n i z o w a n ą z okazji tradycyjnej B a r b ó r k i przez Żarz. Gł. Zw. Zaw. Górników. Na w y s t a w ę n a d e s ł a n o 361 prac, zakwalifikowano 109. Przyznano na­ grody 15-tu autorom. 3 . X I I — w Muzeum K u j a w s k i m wo W ł o c ł a w k u otwarta została wysta­ wa akwarel Nikifora Krynickiego zo zbiorów Muzeum w N o w y m Sączu. 5 . X I I — na R y n k u G ł ó w n y m w Krakowie o d b y ł się X X X I I K o n ­ kurs Szopek Krakowskich, a 7 . X I I ogłoszono w y n i k i i otwarto w y s t a w ę nagrodzonych prac w Muzeum Histo­ rycznym m . K r a k o w a . N a g r o d ę s p e c j a l n ą przyznano Ja­ nowi M a l i k o w i , nagrody I o t r z y m a l i : Tadeusz Gillert, W i t o l d Głuch i W ł o ­ dzimierz Ł e s y k , n a g r o d ę I I — Zdzi­ sław Dudzik, k t ó r y uczestniczył j u ż w 24 konkursach na szopki, zdoby­ wając 28 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . 7 . X I I — w Muzeum Archeoloznym we W r o c ł a w i u otwarta zogieła wystawa I X W o j e w ó d z k i e g o Istazeglądu Plastyki Amatorskiej zor] Prnizowanego przez W D K . N a Prze'! gaąd n a d e s ł a n o 4307 prac 388 a u t o r ó w , ;gl czego zakwalifikowano na pokazy I zrodowiskowe 1400 prac. N a w y s t a w ę fśwojewódzką j u r y w y t y p o w a ł o 351 i prac 185 a u t o r ó w . 1 1 2 — 2 1 . X I I — w Warszawie z okazji Panoramy X X X - l e c i a W a r m i i i Mazur czynna b y ł a m . i n . wystawa p n . „ W s p ó ł c z e s n a Sztuka Ludowa Ziemi D o b r z y ń s k i e j " . Z okazji wy­ stawy wydano katalog ilustrowany, zawierający r z e ź b y E l ż b i e t y Bielec­ kiej i Leonarda Serbintowicza. W y ­ stawa połączona b y ł a z kiermaszem. F i n a ł o w ą i m p r e z ą olsztyńskiej Pano­ r a m y był „ J a r m a r k M y ś l i w s k i " na R y n k u Mariensztackim, w czasie k t ó ­ rego p r z y g r y w a ł y kapele ludowo. 1 5 . X I I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarta została wystawa sztuki ludowej i amatorskiej. Pokazano ok. 500 prac blisko 100 a u t o r ó w . Otwarcie wystawy połączono zo Zjazdem t w ó r c ó w ludowych i pla­ s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu woje­ wództwa. X I I — w Muzeum Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa pn. „ L u d o w e maski Chorwacji", zor­ ganizowana ze zbiorów Etnografskogo Muzeja w Zagrzebiu i Muzeja Medjimurja w Czakowcu. Pokazano maski p r z e d s t a w i a j ą c e głównie głowy zwierząt hodowanych w gospodarstwie, a z w i ą z a n y c h z kar­ n a w a ł o w y m i zwyczajami l u d o w y m i . Z okazji wystawy wydano katalog zawierający w s t ę p dr Barbary Bazielich, kierownika Działu Etnografii Muzeum Górnośląskiego, tekst p t . „ T r a d y c j e k a r n a w a ł o w e w Chorwacji" oraz spis prac i ilustracje. X I I — w warszawskiej Galerii TPSP otwarto w y s t a w ę p n . „ R z e ź b a ludowa Bolesława Suski z Budziska, pow. Ł u k ó w " . Organizatorami b y l i „ C e p e l i a " i TPSP w Warszawie. W s t ę p do katalogu napisała mgr Bo­ żena Gołcz. X I I — w Lublinie r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na s z t u k ę l u d o w ą zorganizowany dla m ł o d y c h a r t y s t ó w ludowych w o j e w ó d z t w a przez Stowa­ rzyszenie Twórców Ludowych oraz Z a r z ą d W o j . Z S M W i Muzeum O k r ę ­ gowe w Lublinie. Nagrody o t r z y m a l i : w zakresie tkactwa — Leokadia Wiech, Suloszyn, pow. L u b a r t ó w (nagr. I ) , Waleria Zielińska, Mosty, pow. Włodawa (nagr. I I I ) ; w zakresie r z e ź b y — Tadeusz Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm (nagr. I ) , Tadeusz Adam­ ski, Sobiska, pow. Ł u k ó w (nagr. I I ) , R o m a n Buczko, Czułczyce, pow. Chełm (nagr. I I I ) ; w zakresie pisankarstwa — R o m a n P r ó s z y ń s k i , Dzierz­ kowice, pow. K r a ś n i k (nagr. I I I ) ; w zakresie plecionkarstwa — Stani­ sław Kolbuch, Wiśniów, pow. Krasny­ staw (wyróżnienie); w zakresie wycinkarstwa — Krzysztof Pietrak, Gutan ó w , pow. P u ł a w y (nagr. I I I ) , R o m a n P r ó s z y ń s k i (wyróżnienie); w zakresie garncarstwa — Zygfryd Gajewski, U r z ę d ó w , pow. K r a ś n i k (nagr. I I ) . X I I — w starej Kordegardzie w Warszawie czynna b y ł a wystawa t k a n i n ludowych, na k t ó r e j zaprezen­ towano dorobek konkursu ogłoszo­ nego przez „Cepelię". W konkursie udział wzięło 21 spółdzielni oraz 2 zrzeszenia c h a ł u p n i k ó w i t w ó r c ó w ludowych — , , A r t - R e g i o n " w Sopocie i zrzeszenie w B i a ł y m s t o k u . Nagrody specjalne o t r z y m a ł y : spółdzielnie „ O p o c z n i a n k a " w Opocz­ nie, „ P o d l a s k a " w Węgrowie oraz P. Stasik z pow. piskiego. Nagr. I — „Sztuka Ludowa" w Olsztynie, „Augustowski Przemysł Ludowy", „ K u r p i a n k a " ; nagr. I I — „ T k a n i n a " w Mikołajkach, „ S z t u k a Beskidzka" w Czechowicach, „ Ś w i d r y Wielkie", „Twórczość L u d o w a " w P u ł t u s k u , „ W i e l k o p o l s k a " w Poznaniu, „Ziemia Piotrkowska" w Wolborzu i „ S t y l " ; nagr.' I I I — „ P o d h a l a ń s k a " w N . Targu, „ S z t u k a Ł o w i c k a " w Łowiczu, „Twórczość L u d o w a " w Frampolu. Inne 1 8 . V I I — przyznano doroczno nagrody Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi. J o d n ą z n a g r ó d o t r z y m a ł a za upowszechnianie twórczości ludo­ wej r z e ź b i a r k a Filomena Robakowska z W i t o n i , pow. Łęczyca. V I I I — dr Kazimierz Pietkiewicz został mianowany P e ł n o m o c n i k i e m Ministra do spraw realizacji programu „ K u l t u r a ludowa — dobrem narodu". Dyrektorem P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie został dr Jan Krzysztof Makulski. I X — w Pszczynie o d b y ł y się zorganizowane przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Pszczyńskiej — I I Spotkania F o l k l o r y s t ó w . Referaty wygłosili: rod. Stanisław Jarecki z Pol­ skiego Radia (Kolędy i p a s t o r a ł k i Zielonego Śląska), mgr Marian Cieśla (Moje metody nagrywania pieśni l u ­ dowych) i mgr Aleksander Spyra (Ewolucja, s k ł a d u instrumentalnego kapeli ludowej regionu pszczyńskiego). Z okazji S p o t k a ń czynne b y ł y wy­ stawy: „ S k r z y n i e i szafy malowane regionu p s z c z y ń s k i e g o " oraz „ H a f t y śląskie w stroju kobiecym". 3 0 . I X — w Warszawie odbyło się posiedzenie K o m i s j i K u l t u r y N K ZSL na temat „ A k t u a l n y stan i perspekty­ w y twórczości ludowej". P o d s t a w ą dyskusji był referat dyr. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warsza­ wie, dr Jana K . Makulskiego. W po­ siedzeniu wzięli udział m . i n . wice­ minister K u l t u r y i Sztuki Józef Fajkowski. Postulowano p o t r z e b ę oceny aktualnej sytuacji w sztuce ludowej przez I n s t y t u t Sztuki P A N i opraco­ wanie na tej podstawie programu działania instytucji zajmujących się opieką nad s z t u k ą l u d o w ą . 11, 12.X — w Poznaniu odbył się m i ę d z y n a r o d o w y zjazd etnografów i folklorystów poświęcony kulturze ludowej i kulturze narodowej. 16.X — odbyła się uroczystość 25-lecia działalności „Cepelii", połą­ czona z oddaniem do u ż y t k u pawi­ lonu handlowo-wystawienniczego w Częstochowie. W uroczystości udział wzięli m . i n . wiceminister K u l t u r y �i Sztuki Tadeusz Kaczmarek, przed­ stawiciel К С P Z P R T . Kielan, przed­ stawiciel NRS St. Szwalbe, przewod­ niczący ZG ZZPST T . Fabian, dyrek­ tor Coopeximu-Cepelii J . Kościński. Zasłużeni działacze i pracownicy „Cepelii" otrzymali odznaczenia p a ń ­ stwowe. 24, 25.X — w Warszawie odbyło się w lokalu P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego sympozjum poświę­ cone problemom plastyki nieprofesjo­ nalnej, zorganizowane przez I n s t y t u t Sztuki P A N i Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania K u l t u r y . Sympozjum t o w a r z y s z y ł a specjalnie zorganizowana wystawa problemowa. Referaty wygłosili: prof, dr Ksawery Piwocki, doc. dr Marian Czerwiński, mgr Aleksander Jackowski, doc. dr Włodzimierz Hodys, mgr K r y s t y n a Gerliczowa, dr Halina P i ą t k o w s k a wraz z dr J o l a n t ą W a l i c k ą , mgr Zofia Bisiak. 9, 1 0 . X I — w Krakowie o d b y ł o się Ogólnopolskie Seminarium poświę­ cone zagadnieniu stroju ludowego, zorganizowane przez Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Oddział w K r a ­ kowie i Muzeum Etnograficzne w K r a ­ kowie. Wygłoszono 15 referatów. 1 . X I — w Warszawie z o s t a ł y przyznane medale X X X - l e c i a zasłu­ ż o n y m t w ó r c o m ludowym. Medale otrzymali: Bronisław Cukier (kowal­ stwo) z Zakopanego, E d w a r d B y chawski (kowalstwo) z Borowa, w o j . lubelskie, Jan Głuszek (ceramika) ze wsi Chałupki, w o j . kieleckie, Olimpia Jaroszewicz (tkactwo) z Ja­ nowa, w o j . białostockie, Ignacy K a ­ miński (zmarły niedawno rzeźbiarz) z Oraczewa, w o j . łódzkie, W ł a d y s ł a w a Prucnal (ceramika) z Medyni Głogow­ skiej, w o j . rzeszowskie, Franciszka Rybko (tkactwo) z Lipska n / B i e b r z ą , woj. białostockie, Stefania Samsel (wycinanka) z Myszyńca, w o j . war­ szawskie, Jerzy W i t e k (ceramika) z Bęczyna, w o j . lubelskie, Maria Szewczyk (haft) ze Smiłowic, w o j . bydgoskie, W ł a d y s ł a w K u c h t a (sny­ cerka) z Nowego Targu, w o j . kra­ kowskie. 1 4 . X I — minister K u l t u r y i Sztu­ k i Tadeusz Kaczmarek wręczył od­ znaczenia z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m ludo­ w y m . Z ł o t y K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł Eugeniusz Piotrowski, garncarz z P u ł ­ tuska, Srebrne K r z y ż e Zasługi otrzy­ m a l i : Stanisław K o r p a z R u d y , Zofia Wiechno z Wierznowic i Maria W o j t y t o z Zalipia. 16, 1 7 X 1 — w Rzeszowie od­ b y ł a się konferencja folklorystyczna na temat roli pracy w k s z t a ł t o w a n i u tradycyjnej i współczesnej k u l t u r y . Referaty wygłosili: prof. J ó z e f Bursz­ t a — „ R o l a folkloru w kulturze współczesnej", prof. R o m a n Reinfuss — „ P r o b l e m y współczesnej sztuki ludowej", mgr Aurelia Mioduchowska — „Współdziałanie gospodarcze w tradycyjnej kulturze w s i " , G r a ż y n a 126 D ą b r o w s k a — „ O b r z ę d y i zwyczaje w tradycyjnej kulturze wsi oraz ich adaptacja do potrzeb scenicz­ nych". Z okazji konferencji o d b y ł się c y k l k o n c e r t ó w folklorystycznych p n . A t a chata r o z ś p i e w a n a " , w k t ó ­ r y c h w y s t ą p i ł y zespoły regionalne z całej Polski. Imprezie p a t r o n o w a ł y instancje rzeszowskie: W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . , W D K , W R Z Z , T K K S , ZSMW. 1 5 . X I I — w Starogardzie G d a ń ­ skim o d b y ł się zjazd t w ó r c ó w ludo­ wych Ziemi G d a ń s k i e j . Z okazji zjazdu otwarta została wystawa sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej oraz przy­ znano nagrody z a s ł u ż o n y m artystom ludowym. Nagrody M i n . K . i S. otrzy­ m a l i : Apolinary Pastwa z Wąglikowic, pow. Kościerzyna, Izajasz Rzepa z Rody, pow. Wejherowo, S t a n i s ł a w Rekowski ze wsi W i ę c k o w y , pow. K o ś c i e r z y n a , W i l h e l m Kujawski z Ja­ snej, pow. Sztum, Augustyn Mielewczyk z K a r t u z . O d b y ł o się t a k ż e sympozjum, na k t ó r y m referaty wy­ głosili: mgr S. Liszkowska — o do­ robku Kaszub, Kociewia i Powiśla, oraz dr St. Błaszczyk — o współ­ czesnym rozwoju sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej. X I I — ustanowiono doroczne nagrody Ludowej Spółdzielni W y d a w ­ niczej za dzieła z w i ą z a n e z życiem wsi i jej przemianami, w t y m za prace d o t y c z ą c e osiągnięć t w ó r c z y c h z dzie­ dziny k u l t u r y ludowej i przyswajania jej drogocennych w a r t o ś c i kulturze narodowej. Jedna z czterech r ó w n o ­ r z ę d n y c h n a g r ó d przyznana zostanie w dziale twórczości ludowej oraz prac poświęconych tej twórczości. Po raz pierwszy nagroda zostanie przyznana w t r z y d z i e s t ą rocznicę zwycięstwa — 9 maja 1975 r. 23.XII — minister Kultury i Sztuki p r z y z n a ł nagrody jubileuszo­ we oraz za c a ł o k s z t a ł t twórczości a r t y s t o m l u d o w y m : Wincentemu K i towskiemu (garncarstwo) z I ł ż y , Je­ rzemu W i t k o w i (ceramika) z U r z ę d o w a , Stanisławowi S k ł a d a n o w s k i e m u (tkac­ two) z Wyszkowa. X I I — przyznano doroczne na­ grody artystyczne i m . Jana Pocka ufundowane przez „ C h ł o p s k ą D r o g ę " . Otrzymali je za 1974 r.: S t a n i s ł a w B u c z y ń s k i , poeta z Kotorowa, pow. H r u b i e s z ó w ; E d w a r d Bychawski, ko­ w a l z Borowa, pow. Krasnystaw; Władysław Kamiński, rzeźbiarz z Brzezówki, pow. Ropczyce; Jerzy W i t e k , garnearz z U r z ę d o w a , pow. K r a ś n i k ; Wiejski Kabaret „ R z e p " z Kszezonowa, pow. Bychawa. Polska sztuka ludowa za granicą X — w hrabstwie Cleveland (Anglia) o d b y w a ł y się D n i Szczecina, w czasie k t ó r y c h zorganizowano m . i n . w y s t a w ę sztuki ludowej w Middlesborough. X — na wystawie „Poland T o d a y " otwartej w Muzeum Wiedzy i P r z e m y s ł u w Chicago szczególnym powodzeniem cieszyła się polska restauracja regionalna urządzona w stylu starej izby i wozowni góral­ skiej, a w y p o s a ż o n a w drewniane naczynia zdobione również motywami, snycerki p o d h a l a ń s k i e j . 17.X — w Warnie rozpoczęły się D n i G d a ń s k a , w czasie k t ó r y c h zorga­ nizowano m . i n . w y s t a w ę sztuki ludo­ wej (ok. 100 e k s p o n a t ó w ) oraz wy­ s t ę p y Zespołu Pieśni i T a ń c a „Ka­ szuby". X — w Muzeum Kulturhistoriska F ó r e n i n g e n For Sodra Sverige Kultúren w L u n d (Szwecja) czynna była wystawa indywidualna malarstwa Eweliny P ę k s o w e j , na k t ó r e j poka­ zano ok. 70 prac tej artystki, w tym: obrazy na szkle, m a l o w a n ą porcelanę i w i t r a ż e . Wystawa będzie następnie pokazana w innych miastach. W d n i u otwarcia wystawy dr Zo­ fia Reinfuss wygłosiła prelekcję o sztu­ ce ludowej w Polsce. X I — w pawilonie „Cepelii' w P a r y ż u o d b y ł a się wystawa prac S t a n i s ł a w a Zagajewskiego z Włoc­ ł a w k a , zorganizowana przez MKiS, „ C e l e p i ę " i Muzeum Kujawskie we W ł o c ł a w k u . Pokazano 16 rzeźb cera­ micznych tego artysty, pochodzących ze zbiorów Muzeum Kujawskiego. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający wstęp Aleksandra Jackowskiego, n o t ę biograficzną oraz ilustracje. X I — w czasie trwających na K u b i e D n i K u l t u r y Polskiej czynna b y ł a m . i n . wystawa współczesnej sztuki ludowej, zorganizowana przez „ C e p e l i ę " na zlecenie M K i S . 1.XI—12.1.75 — w monachijskim Haus der K u n s t otwarto największą i najbardziej reprezentatywną ze wszystkich dotychczasowych wy­ staw sztuki naiwnej. W y s t a w ę pn. „ D i e K u n s t der Naiven. Thomen und Beziehungen" p r z y g o t o w a ł koncopcyjnie Oto Bihalji-Merin. On też opra­ cował obszerny katalog zawierający reprodukcje większości z 491 prezen­ towanych dzieł oraz obszerny wstęp, rozwijający koncepcję wystawy. D z i a ł polski przygotowany w In­ stytucie Sztuki P A N przez Alek­ sandra Jackowskiego reprezentowało 29 akwarel Nikifora (ze zbiorów Muzeum w N o w y m Sączu), 5 obrazów Rybkowskiego i 2 Ociepki (ze zbiorów PMEtn. w Warszawie). Wystawę zwiedziło 120.000 widzów. Sprzedano 29.000 k a t a l o g ó w . X I I — na wystawie sztuki ludo­ wej i rękodzieła artystycznego w La­ t i n o к . R z y m u zaprezentowano ponad 30 lalek krakowskich, nagrodzonych na międzynarodowym konkursie w Krakowie. Po z a k o ń c z e n i u wystawy kolekcja przekazana zostanie do Mu­ zeum w Rzymie. �Działalność zagraniczna muzeów w 1974 r. 1 — w y s t a w ę p n . „ P o l s k a sztuka l u ­ dowa, w z ó r - m o t y w - z n a k " , zor­ g a n i z o w a n ą przez Muz. Etno­ graficzne w Krakowie, ekspono­ w a n ą przez 68 d n i w Lozannie i W i n t e r t h u r (Szwajcaria) obej­ rzało 14.500 osób. W y s t a w ę t ę w T i l b u r g (Holandia) zwie­ dziło w ciągu 71 d n i — 4.250 w i ­ dzów, w Essen w ciągu 41 d n i — 15.000 osób, a w A n t w e r p i i w c i ą g u 21 d n i — 6.239 osób. 2 — w Warnie pokazano w y s t a w ę „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa woj. gdańskiego", przygotowaną przez Muz. Narodowe w G d a ń ­ sku. W ciągu 7 d n i zwiedziło j ą 15.500 osób. 3 — w Glasgow podczas d n i k u l t u r y polskiej pokazano polskie stroje ludowe ze zbiorów PMEtnograficznego w Warszawie. Obejrzało j ą 250 osób w ciągu 13 d n i . 4 — w Opawie (CSRS) w y s t a w ę „ T r a ­ dycje k u l t u r y ludowej w Polsce" z o r g a n i z o w a n ą przez Muz. Gór­ nośląskie w B y t o m i u zwiedziło w ciągu 46 d n i — 4.500 osób. 5 — w N R D pokazano w y s t a w ę „ O p o l s k a sztuka l u d o w a " przy­ g o t o w a n ą przez Muzeum Śląska Opolskiego (14 d n i — 4.000 osób) oraz „ S z t u k a ludowa Mazowsza" p r z y g o t o w a n ą przez Muzeum w P ł o c k u (32 d n i — 4.000 osób). (dane z B i u l e t y n u CZM) Wystawy i pokazy zagraniczne Cepelii w 1974 r. 1 •— U d z i a ł w wystawie gospodarczej w Moskwie (zestaw t k a n i n , cera­ m i k i ) z okazji 30-lecia P R L . S U M M A 2 —• W y s ł a n i e e k s p o n a t ó w „Opoczn i a n k i " i Sp. Rękodzieła A r t y ­ stycznego z Tomaszowa Maz. do Nowosybirska na w y s t a w ę . 3 — Zorganizowanie z e s t a w ó w dla wystaw objazdowych w B r a z y l i i (ok. 600 e k s p o n a t ó w ) , Francji, A n g l i i , Szwecji, R F N , Stanach Zjednoczonych, Meksyku. W y ­ stawami d y s p o n u j ą polskie kon­ sulaty w wymienionych krajach. 4 — Wystawa rzeźb St. Zagajew­ skiego w P a r y ż u . 5 — Zorganizowanie w Brukseli „Ce­ peliady", na k t ó r ą m . i n . w y ­ słano t w ó r c ó w ludowych — d e m o n s t r u j ą c y c h różne techniki i zespoły folklorystyczne. 6 — Wysłanie twórców-demonstra­ t o r ó w r ó ż n y c h technik i zespołów folklorystycznych na Święto P i ­ wa w Viese (Holandia). 7 — W y s ł a n i e do K o l d i n g (Dania) wystawy sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego z okazji „ D n i polskich". Norwegia Oslo, udział w wystawio P I H Z „ M a d e i n Poland". I V — V — obrazy 13 a u t o r ó w i rzeźby 8 autorów. RFN. Bonn, Gal. Bleidorn. W okresie od I — I X — trzytygodniowe indyw. wystawy Mickiewicz, Walickiej, Lesińskiego, Korsak, Warczygłowy, Ignarskiej. Regensburg. K u l t u r a m t . I V — obrazy i rzeźby. Krefeld. Gal. Króli. i rzeźby. I — obrazy Szwajcaria Morges. Gal. Pro A r t e Kaspar. I I — I V — wystawa indywidualna Płaskoemskiego. V — wystawa indywidualna Ociepki. Zurich. Gal. Strassberg — s t a ł a ekspo­ zycja i sprzedaż obrazów i rzeźb. Włochy Wystawy zagraniczne B H Z „ D E S A " w 1974 r. Australia Perth. U n i v . of Western. I — r z e ź b y . Glen Waverley. Jacaranda A r t Centre. X I I — obrazy, r z e ź b y . Austria W i e d e ń . Gal. Chr. Brandtstatter, I V — V — obrazy „ n a i w n e " 17 auto­ rów. Berlin Zachodni Ladengalerie. V I — V I I — wystawa indywidualna D ą b r o w s k i e j . V I I I — I X — wystawa indywidualna Denkiewicza. Weinachtsmarkt a m F u n k t u r m . X I I — r z e ź b y 35 t w ó r c ó w ludowych i naiwnych. R I E S « P W s p ó ł p r a c u j ą c a z B H Z „ D e s ą " Gal. L a Feluca w Rzymie zorganizowała wystawy w wielu galeriach włoskich p o k a z u j ą c m . i n . obrazy i rzeźby t w ó r c ó w ludowych i naiwnych z Pol­ ski. W y s t a w y o d b y ł y się: w Mediola­ nie, Pordenone, San Felice, Reggio Emilia, Erba, Padwa, Riccione. W Rzymie L a Feluca p o k a z a ł a indy­ w i d u a l n ą w y s t a w ę obrazów Adamca. * Ponadto dostarczono eksponaty do sklepów „Cepelii" w N o w y m J o r k u , Brukseli, na zlecenie „Cepelii" do Driebergen (Holandia), do galerii Elke Zimmer w Dusseldorfie, do gal. R u n h o f w K o l o n i i oraz dla kolekcjo­ nera Hansa Joachima Ortha z Dussel­ dorfu, k t ó r y w 1974 r. urządził w róż­ nych miastach R i ^ N — 29 wystaw polskiej sztuki ludowej i naiwnej. E 3 ł O M E SUMMARY OF ARTICLES This double issue of our periodical is devoted to collec­ tions and collectors of folk art i n Poland. The issue discusses the most important or particularly interesting private collections i n this country and brings an introductory article b y A . Jackowski " I n Praise of Collecting" (Po­ chwała zbieractwa). I t analyses the reasons w h y people make collections and the place of this phenomenon i n contemporary culture. The author regards private collec­ ting, among others, as a w a y o f enriching the collections made b y museums, because private collectors concentrate — often w i t h expert knowledge and great enthusiasm — on certain fields or subjects o f folk art, creating collections that are often of great value and anticipate, as i t were, the programme of subjects of interest t o museums. The private collector is not obliged to submit t o the opinions of commissions w h i c h as a rule evaluate works of art accord­ ing t o established values. Thus he sometimes includes in his collection new subjects and new phenomena that cannot be evaluated b y the criteria applied so far. The private collector is not afraid of taking risks or of subjective interests. I t often happens t h a t a private collection becomes the nucleus or an addition enriching museum collections. N . L i p p ó c z y , a Hungarian who settled i n Poland, presented his very large collection of paintings o f glase i n deposit to the Diocesan Museum i n T a r n ó w . Also, the collections M i c h a l s k i and the S z y m a ń s k i family, which are discussed i n this issue, have enriched museum collections. Others too, intend to hand over their collections t o the public i n the future, realising their value for the culture of our country and the fact t h a t they are i n many cases the only trace of the old culture of a given region. I n Poland, collection of objects of folk art is mainly due to fascination w i t h folk culture and desire to preserve examples of this art, b o t h old and contemporary. I n the latter case the interest of the collector often extends to 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b17263327c71c141dff3cc4628a642f1.pdf 32fff71d16600b181ae6b075f895c7e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4153 Title A name given to the resource Uwagi o zagadnieniu tak zwanej sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.131-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki UWAGI O ZAGADNIENIU TAK ZWANEJ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ P o n i ż s z e u w a g i razić m o g ą a u t o r y t a t y w n o ś c i ą : w y n i k a f o r m w y r a z u . Jeszcze w y r a ź n i e j w p ł y w z m i a n y k l i e n t e l i odbił o n a j e d n a k z konieczności u n i k a n i a o b s z e r n y c h uzasadnień się n a twórczości K u d ł y , k t ó r y s t o i j u ż w y r a ź n i e p o z a t r a d y ­ (któro znaleźć m o ż n a w o p u b l i k o w a n y c h d o t ą d m y c h p r a ­ c y j n y m kręgiem s n y c e r z y l u d o w y c h X I X w . M o ż n a p o w i e ­ c a c h , n a które się n i e k i e d y p o w o ł u j ę ) . dzieć, że g ł ó w n y m r y s e m charakteryzującym z m i a n y w s z t u ­ D r u g i m ograniczeniem m y c h wywodów jest skoncentro­ ce t e g o t y p u a r t y s t ó w , w c i ą ż jeszcze b l i s k i c h w i n i m i i i n n y m i gałęziami s z t u k i zachodzą l i c z n e r e l a c j e i a n a ­ s i l n a i n d y w i d u a l i z a c j a f o r m y i j e j cech w y r a z o w y c h . O d w r ó ­ l o g i e — więc u w a g i t e m o g ą przyczynić się d o z o b a c z e n i a i c h cenie się t r a d y c y j n e g o o d b i o r c y w i e j s k i e g o o d własnych t w ó r ­ również w e w ł a ś c i w y m świetle. mentalności t w ó r c o m wyrazie w a n i e się n a z j a w i s k a c h p l a s t y k i . M y ś l ę j e d n a k , że m i ę d z y l u d o w y m ubiegłego w i e k u — b y ł a ców — umożliwia i m f o l g o w a n i e i n d y w i d u a l n y m upodoba­ G ł ó w n y m założeniem m o i c h r o z w a ż a ń j e s t r o z p a t r y w a ­ n i o m w f o r m i e i treści dzieł, n i e k o r y g o w a n y c h opinią włas­ n i e z j a w i s k a s z t u k i l u d o w e j , którą n a n a s z y m g r u n c i e p o z w a ­ n e g o środowiska i j e g o n a w y k ó w . P o d o b n e z j a w i s k a m o ż n u ze sztuką chłopską i d l a chłop­ spostrzec w sztuce b a r d z i e j d e k o r a c y j n e j , a więc z p o z o r u stwa — w kategoriach historycznych, jako zjawiska histo­ m n i e j narażonej n a z m i a n y i n d y w i d u a l n e . M a m t u n a m y ś l i rycznego. pracach: n p . „ d y w a n y d w u o s n o w o w e " , z których Plutyńska była t a k W r o c ł a w 1953 d u m n a i które w j e j o p i n i i b y ł y w s k r z e s z e n i e m i kontynuacją l a m sobie i d e n t y f i k o w a ć Uzasadnienie 0 historycznej 1 Niektóre genezie zagadnienia m o ż n a znaleźć w m y c h polskiej teorii sztuki sztuki ludowej, ludowej („Studia estetycz­ n e " , t . I I I , 1966). O odrębnej sztuce w s i p o l s k i e j , a n a l f a b e ­ sztuki tradycyjnej i „odwiecznej". Przy zachowaniu „pra­ s t a r e j " t e c h n i k i wdzierają się t u n o w o w ą t k i i k o n o g r a f i c z n e t y c z n e j , można mówić dopiero o d X V I w . , g d y o d s k o k p o ­ i z i o m u k u l t u r y m a s chłopskich w y r a ź n i e począł się różnić o d W z b o g a c a t o n i e j e d n o k r o t n i e wartość a r t y s t y c z n ą coraz większa ilość indywidualnych i c h interpretacji. t z w . w y ż s z y c h stanów. N a j w y r a ź n i e j s z e r y s y treściowe i s t y ­ styczną i ekspresyjną) t y c h dzieł, a l e w y z w a l a j e coraz w y ­ l i s t y c z n e t e j s z t u k i występują w X I X w . — k i e d y , j a k m y ś l ę , raźniej z o k o w ó w krępującej t r a d y c j i . (kolory­ nastąpiła w procesie h i s t o r y c z n y m s w o i s t a postać s a m o w i e - Z m i a n y , j a k i e zaszły wśród w i e j s k i c h odbiorców „ d z i e ł d z y k l a s o w e j chłopstwa i równocześnie w s k u t e k o c z y n s z o w a - s z t u k i " p o d w p ł y w e m naleciałości z k r ę g ó w s z t u k i m a s o w o - n i a i uwłaszczenia zmieniła się b a z a m a t e r i a l n a j e g o k u l t u r y . -przemysłowej — świetnie i l u s t r u j e c h y b a o s t a t n i a ż y w a d o R o z k w i t t e n nastąpił j e d n a k w czasie wystąpienia pierwszej n i e d a w n a gałąź „ p r a w d z i w e j " s z t u k i l u d o w e j , t o j e s t t w o ­ r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , poczynającej dostarczać p r o d u k t ó w r z o n e j z myślą o w i e j s k i m o d b i o r c y i t y l k o d l a n i e g o . Z p r z y ­ zaspokajających również p o t r z e b y „ e s t e t y c z n e " coraz szer- c z y n , które s t a r a m się wyjaśnić w a r t y k u l e Polnisohe szyoh mas ludzkich. Volksteppiche w Festschrift fur Robert gemalte z Wildhaber roku W s z t u c e l u d o w e j X I X w . p r z e t r w a ł y oczywiście p r z e ­ 1972 — r o z p r z e s t r z e n i a się o n a w c a ł y m k r a j u w l a t a c h p o ­ ż y t k i - e p o k d a w n i e j s z y c h , co pozwalało r o m a n t y k o m n a s z u ­ w o j e n n y c h . E x d e f i n i t i o n e jest t o n a p e w n o „sztuka l u d o ­ k a n i e w n i e j „ p r a s ł o w i a ń s k i c h " elementów i stworzyło ż y w ą w a " , b o d l a chłopa p r z e z n a c z o n a d o t ą d w i a r ę w niezmienność i ahistoryczność t e j s z t u k i . P r z e ­ p r z e z w i e j s k i e środowisko. A l e w o a l e n i e dostrzeżemy a n i tematyce, i b a r d z o szeroko a n i n a w e t w i s t o t n y c h ceohach przyjęta ż y t k i t a k i e , ale j u ż o p a r t e w p i e r w s z y m rzędzie n a osiągnię­ w c i a c h s z t u k i l u d o w e j X I X w . , ciągną się w głąb naszego s t u l e - wpływu t r a d y c j i klasycznej sztuki ludowej. Poza p e w n y m i formalnych o i a , t r w a j ą d o dziś i p o t ę g o w a n e są fałszywą oceną wynikającą t e c h n i c z n y m i p r o c e d e r a m i i l a s t n o t least s p o s o b a m i j e j p r o ­ w n i e m n i e j s z e j m i e r z e z p o d w y ż s z e n i a przeciętnego w i e k u d u k c j i i sprzedaży n i c właściwie n i e łączy j e j z d a w n ą sztuką d z i s i e j s z y c h mieszkańców w s i , które są dziś s i e d l i s k i e m l u d z i ludową. J e s t t o s z t u k a j u ż w y r a ź n i e j a r m a r c z n a , choć n i e ­ s t a r y c h , s t a r y c h „ k o n o p i e l k ó w " . W ś r ó d n i c h obracają się k i e d y a r t y s t y c z n i e interesująca. N a p e w n o zaś b a r d z o i n t e ­ w dużej m i e r z e działacze „ p o d t r z y m u j ą c y " t r a d y c j e d a w n e j resująca j a k o z j a w i s k o społeczno-artystyczne. s z t u k i l u d o w e j . W c a l e liczne zastępy „ t w ó r c ó w l u d o w y c h " , W y p a d e k o p i s a n y j e s t b a r d z o pouczający i r z u c a j a s k r a ­ wciąż n a n o w o o d k r y w a n y c h p r z e z entuzjastów i p r z e z s z u ­ w e światło n a d o t y c h c z a s o w e kające „ t o w a r u " p l a c ó w k i C e p e l i i , n i e pracują j e d n a k w c a l e cyjną sztuką ludową. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m i d e o l o g i a metody „opieki" n a dtrady­ d l a s w o i c h środowisk, lecz „ d l a m i a s t " , d l a k l i e n t e l i zupełnie i m e t o d y k a t a k i e j o p i e k i została o p r a c o w a n a najpełniej i n a j - różnej niż w X I X w . , c o oczywiście m u s i mieć i m a p r z e ­ logiczniej przez Związek P o p i e r a n i a Przemysłu m o ż n y w p ł y w n a wspomnianą produkcję. R o z u m i a ł a t o z n a ­ z siedzibą w W i l n i e . J e g o i d e o l o g a m i b y l i : Bronisław L i c h t a - k o m i c i e E . P l u t y ń s k a — g d y n a Zjeździe T o w a r z y s t w a P o ­ rowicz, p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o w W i l n i e w r o k u 1937 żądała Schrarnmówna. C e l e m t y c h z a b i e g ó w — o b o k usiłowań e k o ­ zabronienia w p r o w a d z a n i a r a d i a n a w s i , które „ p s u ł o " t r a ­ n o m i c z n e j p o m o c y d l a z a n i e d b a n y c h Kresów — było ocalenie Eleonora Plutyńska i przede Ludowego wszystkim Helena d y c y j n ą kulturę ludową i odcinało w i e j s k i c h odbiorców o d „ c z y s t e j " , t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j , t a k i e j , j a k a istniała „ludowej p r o d u k c j i " . w X I X w . P r z e z s t w o r z e n i e możliwości z b y t u j e j t w o r ó w p o ­ B r a k odbiorców w obrębie własnego kręgu k u l t u r a l n e g o p r z e z t z w . B a z a r y P r z e m y s ł u L u d o w e g o — usiłowano zastą­ odbił się i musiał się odbić n a c h a r a k t e r z e n i e t y l e f o r m a l n y m , pić wygasających co t r e ś c i o w y m i i d e o w y m t e j s z t u k i , n a w e t u a r t y s t ó w o b r a ­ p r z e z m i e j s k i c h . W i a r a w p o z a h i s t o r y c z n e wartości t e j s z t u k i , nabywców wiejskich dla tej produkcji, cających się wciąż w kręgu t r a d y c y j n y c h t e m a t ó w i sche­ j e j głęboką mądrość i wartość a r t y s t y c z n ą w y n i k ł a z t r a d y c j i m a t ó w s z t u k i l u d o w e j X I X w . P r z y k ł a d ó w m o ż e dostarczyć zakopiańskiej działalności W i t k i e w i c z a , P o l s k i e j S z t u k i S t o ­ s z t u k a międzywojennych mistrzów, j a k W o w r o , Kosiarski sowanej Warchałowskiego oraz Krakowskich Jastrzębowskiego t r a d y c y j n y c h „indywidualne" odmiany i interpretacje, p o d międzywojennym przez warszawski Ł a d . Prace t y c h T o w a ­ w p ł y w e m Zegadłowicza p r ó b y t w o r z e n i a r z y s t w cieszyły się społecznym p o p a r c i e m i m i a ł y drzeworytniczych i Buszka, Warsztatów c z y P a s t u s z k i e w i c z . U W o w r y pojawiają się w s c h e m a t a c h kontynuowanych w okresie znaczne „pieczątek". Iłżeccy garncarze: K o s i a r s k i i Pastuszkiewicz s u k c e s y , o c z y m w i e m , j a k o jakiś czas P r e z e s t y c h T o w a ­ przechodzą całkowicie l u b n i e m a l całkowicie d o twórczości r z y s t w c z y raczej i c h Związku. P o l s k a międzywojenna, a już przedstawiającej: d r o b n y c h f i g u r e k c e r a m i c z n y c h o t r a d y ­ szczególnie j e j K r e s y W s c h o d n i e — b y ł a j e d n a k c z y m ś z u ­ c y j n y m t e m a c i e . Już t o samo wskazuje n a tęsknotę w poszu­ pełnie i n n y m niż o b e c n a . P r z e n i e s i e n i e i d e o l o g i i t y c h T o w a ­ „czyste" r z y s t w n a g r u n t p o w o j e n n y ( p r z e z Z o f i ę Czasznioką, w s p ó ł ­ g a r n c a r s t w o . Równocześnie można w analizie i c h prac d o ­ pracownicę P l u t y ń s k i e j , stojącą n a czele o d p o w i e d n i e j k o ­ strzec c o r a z więcej e l e m e n t ó w i n d y w i d u a l n e g o p o s z u k i w a n i a mórki M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i w l a t a c h powojennych) kiwaniu tematów bardziej i n d y w i d u a l n y c h niż 1.31 �zapoczątkowało „współczesną o p i e k ę " n a d ludową sztuką i g ł ó w n i e u jego schyłku p o j a w i a się n o w a „ g a ł ą ź " s z t u k i : i przeniosło na nią dawną j e j m e t o d y k ę i ideologię. Z t y c h sztuka usiłowań zrodziła się C e p e l i a j a k o p r a k t y c z n e ramię o p i e k i , w ó w " i j a k ją t a m różnie n a z y w a j ą . U p r a w i a j ą ją urzędnicy, zastępujące d a w n e B a z a r y . W l a t a c h 5 0 - t y c h n a c i s k i d e o l o ­ j a k R o u s s e a u c z y u n a s Płaskociński, l e k a r z e — gów zorganizowanej i a n o n i m o w y „ d e r M a l e r P a p s " , chłopi, j a k Generalić, rze­ unifikującej „ s p ó ł d z i e l c z o ś c i " ( Z w i ą z k u Spółdzielni), schematy organizacyjne amatorów, dyletantów, „współczesnych prymity­ Głowacka spółdzielni i kładącej mieślnicy, j a k u n a s Skrętowicz i t d . J e s t t o s z t u k a już w y ­ n a c i s k n a opłacalność p r o d u k c j i — d o p r o w a d z i ł d o w y p a c z e ­ raźnie i n d y w i d u a l n a i n i e a d r o s o w a n a d o żadnego k o n k r e t ­ n i a p i e r w o t n y c h założeń. N a j b a r d z i e j s m u t n y m p r z y k ł a d e m nego o d b i o r c y , u p r a w i a n a d o r y w c z o l u b t a k ż e z a w o d o w o , j a k m o ż e b y ć t u p r o d u k c j a iłżeckiej spółdzielni, u n a s p r z e z M a r i ę K o r s a k i w i e l u i n n y c h . Są t o l u d z i e n i e „ w z o r y " Kosiarskiego niczny i masowy. i Pastuszkiewicza powielającej w sposób mecha­ Z a t a r c i e różnic m i ę d z y produkcją chcący się pogodzić z bierną konsumpcją w y t w o r ó w pla­ spół­ s t y c z n y c h , k t ó r z y choą i muszą w z i ą ć udział w p r z e k a z y w a n i u dzielczą i „ l u d o w ą " m o ż n a śledzić w m a s o w y m w y r o b i e s n y ­ i n n y m s w y c h przożyć c z y przemyśleń, chcą p o z o s t a w i ć p o c e r k i „zakopiańskiej", dywanów wiązanych z Czorsztyna i t d . sobie t r w a ł y ślad. Są wśród n i c h l i c z n i — j a k t o n a z y w a j ą N a w e t t a k u t a l e n t o w a n i ludzie, j a k Konopkówna z T a t a r , w Nałęczowie — ulegając konieczności „ w i e r n e g o " p o w i e l a n i a „ d o b r y c h w z o ­ n i e d o s t a t k i f i z y c z n e c z y p s y c h i c z n e w y r z u c e n i za społeczną r ó w l u d o w y c h " , tracą n i e m a l w s z e l k i o s o b i s t y w k ł a d w swą burtę, j a k N i k i f o r c z y H e r ó d o k , ale t a k ż e zupełnie produkcję w y c i n a n e k , p o d o b n i e j a k m a l a r k i z Z a l i p i a . P r z y ­ m a l n i " , j a k Ociepka czy R y b k o w s k i , j a k hafciarka M i c k i o - niespołniacy, l u d z i e w y a l i e n o w a n i , p r z e z „nor­ kłady n a „sztukę l u d o w ą " prawdziwą i „ p o w i e l a n ą " można w i c z o w a . I c h s z t u k a n i e m a z dawną ludową właściwie n i c b y m n o ż y ć w nieskończoność i k a ż d y s k l e p C e p e l i i m o ż e d o ­ wspólnego, choć n i e r a z n a z y w a się i c h t w ó r c a m i l u d o w y m i . starczyć t u a r g u m e n t ó w . Okazało się b o w i e m , że p i l n o w a n i e W c a ł y m świecie i s t n i e j e dziś m o d a n a i c h sztukę, co często , , c z y s t e j " f o r m y l u d o w e j j e s t niemożliwo w w a n i u masowej p i e l ę g n o ­ p o d a ż y d l a r y n k ó w m i e j s k i c h i musiało doprowadzić „twórczość l u d o w ą " do bezdusznej nej k a r y k a t u r y . Liczne k o n k u r s y prowadzone p r o w a d z i d o k a t a s t r o f y , podobnej j a k „ w sztuce ludowej" t y p u C e p e l i i . M a s o w y p o p y t n i s z s z y jakość i szczerość t y c h i bezmyśl­ w y p o w i e d z i ; n i e obmyślono d o t ą d właściwych f o r m „ o p i e k i " . p o d hasłom M o ż e o n e w ogóle n i e są p o t r z e b n e ? C e p e l i a i D e s a w z i ę ł y „kontynuacji" d a w n y c h t r a d y c j i i technik, d a w n y c h f o r m w o b r o t y w i e l u spośród t y c h t w ó r c ó w . I j a k t o b y w a — p o ­ i magają i m i równocześnie i c h niszczą. procederów — b y w a j ą n i e r a z interesujące, ale n i e m o g ą wskrzesić umarłoj s z t u k i : umarłej d l a s a m e g o „ l u d u " , o ż y ­ wianej sztuczną p o ż y w k ą masowego miejskiego odbiorcy. C o r a z większe m a s y w y t w ó r c ó w „ s z t u k i l u d o w e j " próbuje się o b e c n i e zorganizować p o p r z e z w y d a w a n i e d y p l o m ó w a r t y ­ s t o m ( l u b i c h p o w i e l a c z o m ) , k t ó r y c h jedną z c e c h i s t o t n y c h był b r a k dyplomów. M o d a n a twórczość „ n a i w n y c h " powstała n a t l e s y t u a c j i w całej s z t u c e współczesnej. M a m t u n a m y ś l i t e j s z t u k i n i e zrozumiałość, społeczną nieprzydatność, j e j pracę d l a wąs­ k i c h kręgów „wtajemniczonych", d l a k r y t y k ó w i muzeolog ó w . Twórczość p r y m i t y w ó w j e s t d o s t a t e c z n i e „ w s p ó ł c z e s n a " i t a j e m n i c z a , b y zadowolić s n o b i z m y l u d z i idących z m o d ą , Z g r y ź l i w e t e u w a g i n i e przeoczają f a k t u , że z a h a m o w a ­ a równocześnie d o s t a t e c z n i e ł a t w a , b y b y ć z r o z u m i a ł ą i d o ­ nie tego r u c h u nie t y l k o jest p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , ale stępną, j a k o że o p e r u j e najczęściej p o w s z e c h n y m i b y ł o b y n i e d o b r e , g d y ż n i e w i a d o m o co m i a ł o b y zastąpić j e g o p a m i s y m b o l i c z n y m i i — m i m o częstej f a n t a s t y k i — archety­ p r o d u k t y . P o d o b n e starcie masowej p r o d u k c j i z tradycyjną dekoracyjną i „ s t r a w n ą " , ł a t w o przyswajalną. J a k już w s p o ­ sztuką ludową m o ż e m y zresztą zaobserwować w e w s z y s t k i c h m n i a ł e m , m o d a t a g r o z i autentyczności t e j s z t u k i : już są k r a j a c h środkowej i w s c h o d n i e j E u r o p y o r a z n a Bałkanach w c a l e n i e n a i w n i „ z a w o d o w i " artyści p o d nią się p o d s z y w a ­ formą i t o z p o d o b n y m i r e z u l t a t a m i : chęć u t r z y m a n i a i k o n t y n u o ­ j ą c y , a i sprzedający za g r u b e pieniądze s w e dzieła „ w i e l c y w a n i a t r a d y c j i k o l i d u j e z masowością o d b i o r u , f o r m y s z t u k i n a i w n i " — muszą stracić n a swej „ n a i w n o ś c i " . M y ś l ę w i ę c , o b l i c z o n e j n a k l i e n t ó w z własnej „ p a r a f i i " z m a s o w y m o d ­ że m o d a n a t ę gałąź s z t u k i p r z e m i n i e t a k ż e w h i s t o r y c z n y m biorcą, m i e s z k a j ą c y m w m i a s t a c h , s z t u k i a u t e n t y c z n e j z p o ­ czasie — zależnie z a p e w n e o d dalszego r o z b o j u wielaną w e d ł u g określonych w z o r c ó w . s z t u k i , j e j społecznych k o n t a k t ó w Nie można jednak zakończyć t y c h rozważań takim „uczonej" i ewentualnie podjęcia z n o w u społecznej swej f u n k c j i . M y ś l ę j e d n a k równocześnie, j e d n o s t r o n n y m i p e s y m i s t y c z n y m a k c e n t e m . Wspomniałem że odrzucając obecną tendencję d o w y s u w a n i a t e j s z t u k i , n a wstępie, że w s z e l k i e t y p y s z t u k i , w t y m t a k ż e s z t u k a l u ­ j a k o n i b y ludowej — przeciw „internacjonalnej" i z b u n t o ­ d o w a — muszą b y ć rozważane w k a t e g o r i a c h h i s t o r y c z n y c h . w a n e j s z t u c e „ u c z o n e j " — w a r t o i należy myśleć o o r g a n i z o ­ Jednakże d o tego r o d z a j u s t w i e r d z e n i a trzeba wprowadzić w a n i u l u d z i parających się plastyczną w y p o w i e d z i ą , o śle­ t a k ż e p l a s t y c z n a , a więc r o ­ d z e n i u i c h twórczości, j e j d o k u m e n t o w a n i u i g r o m a d z e n i u . dząca k o n k r e t n e p r z e d m i o t y — j e s t trwałą, j a k m y ś l ę , cechą M y ś l ę , że t a k i c h „ a m a t o r ó w " i „ n a i w n y c h " c z y „ p r y m i t y w ­ istotną p o p r a w k ę . S z t u k a — l u d z k i e j a k t y w n o ś c i n a w s z y s t k i c h szczeblach historycznej n y c h " laików będzie c o r a z w i ę c e j . M y ś l ę , że w y b i t n e t a l e n t y i k l a s o w o zróżnicowanej k u l t u r y . Z w r ó c i ł n a t o uwagę m . i n . w M a r k s , g d y rozważał „ t r w a ł e w a r t o ś c i " s z t u k i . W społeczeń­ a opiekować się społecznie t y l k o t y m i tej plejadzie s t w a c h p r z e d pierwszą rewolucją przemysłową w X I X w . o d c i ę t y m i p r z e z swój l u d z k i „ s t a t u s " o d społeczeństwa. k a ż d y n i e m a l człowiek miał bezpośrednio l u b pośrednio d o czynienia z jakąś formą m a n u a l n e j twórczości — nawet wśród k r ó l ó w i m o ż n o w ł a d c ó w szerzyło się a m a t o r s k i e u p r a ­ należy traktować jak innych artystów, „niewydarzonymi", M y ś l ę , że C e p e l i a m o ż e n a d a l produkować u p r a g n i o n e wciąż n a m i a s t k i s z t u k i „ l u d o w e j " , choćby m a s z y n o w o od­ bijając w z o r y w y c i n a n e k — t a k długo j a k n a t e n a m i a s t k i w i a n i e s z t u k i : Z y g m u n t I I I n i e b y ł t u w y j ą t k i e m , a Kościusz­ i s t n i e j e p o p y t w społeczeństwie n i e p r z y g o t o w a n y m d o o d ­ k o c z y Stanisław K o s t k a P o t o c k i u n i k a t o m . Szczególnie zaś b i o r u i n n e j s z t u k i . M y ś l ę t a k ż e , że n a i n n y c h z a s a d a c h z o r g a ­ k o b i e t y ze w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych brały udział w t e j nizowana „twórczości". Zamknięte w s w y m k u l t u r a l n y m i ekonomicz­ z o w a n e s k l e p y D e s y ) w i n n a się zająć sztuką ,,współczeenych n y m g e t c i e społeczeństwo chłopskie korzystało p r y m i t y w ó w " , póki o n a istnieje z dobrodziejstw p r a c y m a n u a l n e j . Mówię powszechnie „dobrodziejstw", instytucja (może BWA czy wyspecjali­ i pełni w a ż n e f u n k c j e d l a odbiorców i s a m y c h twórców. b o wierzę ( j a k J u n g ) w j e j „ o c z y s z c z a j ą c e " wartości. K a ż d y Z d a j ę sobie sprawę, że m o j e w n i o s k i są j a ł o w e i „lese- n i e m a l coś w y t w a r z a ł , nadawał czemuś kształt, n i e k i e d y — f e r n e " . N i e u m i e m podać i n n y c h — być m o ż e d l a t e g o , że d o ­ i c h y b a w c a l e n i e t a k r z a d k o — o trwałej wartości e s t e t y c z ­ świadczenie nauczyło m n i e nieufności d o w s z e l k i c h z b y t d a ­ n e j . P r z e m y s ł p r z e r y w a t ę działalność, w y s y c h a więc j e d n o leko każdym razie z g ł ó w n y c h źródeł l u d z k i e j t w ó r c z e j s a t y s f a k c j i . S e t k i i t y ­ należy — i t o w g r o n i e e t n o g r a f ó w n a d e w s z y s t k o — zdać idących i n g e r e n c j i w ż y c i e s z t u k i . W siące l u d z i pogodziło się z t a k i m k a l e c t w e m , ale n i e w s z y s c y . sobie sprawę z c h a r a k t e r u „współczesnej I z n ó w , już w k a t e g o r i i h i s t o r y c z n e j , właśnie w X I X w i e k u i z t e g o , co w p r a s i e i h a n d l u t a k się n a z y w a . 132 sztuki ludowej" �U . 1. H e l e n a S z c z y p a w k a - P t a s z y i ' i s k a , M a l u s z y n , g m . S z c z u t o w o , w o j . płockie. Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA — RELIKT CZY WARTOŚĆ ŻYWA świąt, r o c z n i c , „ o k r ą g ł y c h d a t " s t w a r z a rają d o s z e r o k i c h rzesz odbiorców, n a w e t d o w i e l u k r a j ó w , s w o i s t y k a l e n d a r z każdej k u l t u r y , społeczności, r o d z i n y , j e d ­ Obchodzenie j a k t o m a miejsce z o b c h o d a m i rocznic, którym p a t r o n u j e n o s t k i . W y n i k a z r y t m u życia, z r y t m u b i o l o g i c z n e g o , z n i e ­ U N E S C O . W t e n sposób stają się o n e i s t o t n y m e l e m e n t e m u s t a n n e g o p r z e c i w s t a w i e n i a sobie działania i o d p o c z y n k u , w y c h o w a n i a , kształtowania z a s o b u wspólnej w i e d z y r u c h u i p a u z . Z p o t r z e b y o r g a n i z o w a n i a czasu, o r g a n i z o w a n i a mięci społeczeństw. z b i o r o w e j pamięci. K a l e n d a r z , n a w e t t e n z w y k ł y , c o d z i e n n y , n a r z u c a w s p ó l n y r y t m działań społecznych, w y z n a c z a i pa­ Istnienie w k u l t u r z e f a k t u cyklicznego wspominania czy dnie myślenia o p e w n y c h treściach b y ł o i j e s t w y k o r z y s t y w a n e świąt i p r a c y , d n i e — w k t ó r y c h członkowie d a n e j społecz­ przoz w s z y s t k i e s y s t e m y . T o oczywiste. A l e p o t r z e b a r e f l e k s j i ności wspólnie p r z e ż y w a j ą ( w m y ś l i c z y określonym d z i a ­ spojrzenia wstecz, k o n f r o n t a c j i — istnieje i w nas s a m y c h . łaniu) pamięć w y d a r z e ń w a ż n y c h w h i s t o r i i r e l i g i i , n a r o d u , W ciągłej z a d y s z c e , pogrążeni w kłopotach c o d z i e n n e g o d n i a , g r u p y społecznej, r o d z i n y . Są t o d n i e , w k t ó r y c h i s t n i e j e ciągle w b i e g u , p r a c y — o d c z u w a m y p o t r z e b ę p r z e r w y , ogar­ p r e s j a pamięci o r o c z n i c a c h , t e m a t a c h . K a l e n d a r z r e l i g i j n y nięcia myślą o b s z a r u m i n i o n e g o c z a s u , z a s t a n o w i e n i a się n a d w y z n a c z a całoroczny t o k w s p o m i n a n i a i w s p ó l n e g o przeży­ sytuacją, n a d n a s z y m w n i e j m i e j s c e m . w a n i a treści ukształtowanych p r z e z kościół. K a l e n d a r z pań­ stwowy akcentuje podstawowe fakty z historii narodu, Trzydziestolecie p o w o j e n n e s t a n o w i o d c i n e k czasu d o ­ s t a t e c z n i e długi, a b y pokusić się o p r ó b ę s p o j r z e n i a w s t e c z , k t ó r y c h pamięć w i n n a konsolidować społeczeństwo n a o k r e ­ o konfrontację ślonej płaszczyźnie i d o o l o g i c z n e j . 8 m a r c a m y ś l i m y o k o b i e ­ w y c h z rzeczywistością, która nas o t a c z a . „ O k r ą g ł a d a t a " — t a c h , n i e d a w n o przecież w p r o w a d z o n y rytuał t e g o d n i a każe j e s t t u n i e j a k o p r e t e k s t e m , w i e l u z n a s , k t ó r z y zajmują się naszych dotychczasowych sądów obiego­ obdarowywać k o b i e t y k w i a t a m i c z y d r o b n y m i p o d a r k a m i . sztuką ludową, coraz w y r a ź n i e j d o s t r z e g a p o t r z e b ę r z e c z o ­ W w e j a n a l i z y obecnej d n i u zmarłych, n i e j a k o p o d presją społeczną w r a c a m y sytuacji. Wyrazem tego jest p o s t u l o ­ pamięcią d o najbliższych, s t r o i m y g r o b y , n a które n i e m a m y wana. prz-3z różne o s o b y często czasu iść w ciągu r o k u . U k r e s u żniw świętujemy 0 s t a n i e s z t u k i l u d o w e j . Sądzę, że zarówno p u b l i k a c j e , j a k wojewódz­ 1 w y s t a w y , które m i e l i ś m y w o s t a t n i m o k r e s i e , zwłaszcza Święta, r o c z n i c e , „ o k r ą g i o d a t y " u r o d z i n c z y śmierci stępujących p r z e m i a n , w y z n a c z y ć p o l e rozważań i d y s k u s j i . w i e l k i c h l u d z i — dzięki środkom m a s o w e g o p r z e k a z u docie­ W ł a ś n i e d y s k u s j i — g d y ż n i e stać n a s c h y b a jeszcze n a t r a d y c y j n e d o ż y n k i — niegdyś l o k a l n e , obecnie k i e , ogólnopaństwowe. i instytucje potrzeba „raportu" 7, o k a z j i Х Х Х - l e c i a P R L , pozwalają zauważyć k i e r u n k i n a ­ 133 �a u t o r y t a t y w n ą ocenę, n i e stać t a k ż e d l a t e g o , że z m i e n i a się w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u m o g ł a korzystać z działalnośoi ciągle j e j p r z e d m i o t , z m i e n i a s y t u a c j a — a pozostają u t a r t e , w y k w a l i f i k o w a n y c h rzemiosł, z droższych t o w a r ó w i m p o r t o ­ n a w y k o w o s t o s o w a n e określenia, które w r ó ż n y c h s y t u a c j a c h w a n y c h . Zmuszona była d o gospodarki m o g ą znaczyć coś zupełnie i n n e g o . D l a t e g o w w a r t o spojrzeć n a n i e z p e r s p e k t y w y doświadczeń m i n i o n e g o trzydziesto­ dużym i tanie p r o d u k t y p r a c y — wiejskiego lecia. samowystarczalnej, s t o p n i u n a t u r a l n e j , kupując t y l k o podstawowe i małomiasteczkowego rzemiosła. P o w o d o w a ł o t o w z a k r e s i e z a s p o k o j e n i a estetycznych, Czym była dawna sztuka ludowa? a częściowo i m a t e r i a l n y c h — potrzeb wytwarzanie w i e l u f o r m z a s t ę p c z y c h , tańszych i p r o s t s z y c h niż w i d z i a n e w e d w o r z e , w mieście c z y n a p l e b a n i i . K o n s t a t a c j a w y j ś c i o w a . S z t u k a l u d o w a b y ł a formą w y ­ K u l t u r a w s i opierała się p r z y t y m w n i e w i e l k i m t y l k o r a z u k u l t u r y l u d o w e j , p r o d u k t e m t e j k u l t u r y , w y n i k i e m róż­ n y c h p o t r z e b i n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h , k t ó r e określały o d ­ s t o p n i u n a p o d z i a l e p r a c y , k t ó r y z a p e w n i a ł r o z w ó j i postęp rębność r e g i o n a l n e j g r u p y , a z a r a z e m j e j łączność z i n n y m i umiejętności t e c h n i c z n y c h , n a u k i , s z t u k i . S y t u a c j a p o l i t y c z n a , zwłaszcza w okresie p r z e d uwłasz­ p o k r e w n y m i g r u p a m i społeczności w i e j s k i e j . t r z e b a w i ę c zacząć o d c z e n i e m , sprzyjała n a r a s t a n i u świadomości odrębnych i n t e ­ p r z y p o m n i e n i a , c z y m b y ł a k u l t u r a l u d o w a . N i e wdając się resów społecznych, k l a s o w y c h , odrębności k u l t u r o w y c h (co w d e f i n i c j e (a j e s t i c h m n o g o ś ć ) , m o ż n a p o w i e d z i e ć , że s t a ­ w y r a ż a ł o się zresztą w r ó ż n y c h p o s t a w a c h ) . P r o w a d z i ł o t o nowiła o n a swoistą sumę w a r t o ś c i , n a p o w s t a n i e d o w z r o s t u w i ę z i społecznych, m i ę d z y l u d z k i c h , d o kształto­ Rozważania o sztuce l u d o w e j których z ł o ż y ł y się p r z y c z y n y wynikające p r z e d e w s z y s t k i m z s y t u a ­ wania cji w s i . w p ł y w zarówno n a kształtowanie się treści k u l t u r y l u d o w e j , 1 się w s p ó l n o t y . Sytuacja polityczna wywarła więc K a ż d a k u l t u r a powstaje b o w i e m z co n a j m n i e j dwóch j a k i n a różnicowanie się i k o n k r e t y z o w a n i e f o r m s t y l o w y c h z a s a d n i c z y c h przesłanek: z p o t r z e b y określenia i z a c h o w a n i a poszczególnych g r u p r e g i o n a l n y c h . O d g r y w a ł a b o w i e m i s t o t ­ tożsamości g r u p y , k t ó r a t ę kulturę s t w a r z a — i z p r z e c i w ­ ną rolę w f o r m o w a n i u się s t r u k t u r y w y s t ę p u j ą c y c h w określo­ s t a w i e n i a się k u l t u r z e otaczającej. P o w o d e m odrębności w s i , n y m czasie f u n k c j i , w a k c e n t o w a n i u c z y n n i k a a w rezultacie i jej k u l t u r y , były: — sytuacja i ekonomiczna, s y t u a c j a p o l i t y c z n a , b r a k dostępu d o w i e d z y . O m ó w m y p o ­ prestiżowego reprezentacyjnego. N a c h a r a k t e r z e k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u z a w a ż y ł y też krótce t e c z y n n i k i . t a k i e p r z y c z y n y , j a k b r a k dostępu d o w i e d z y i a n a l f a b e t y z m . W s z y s t k o t o w p ł y n ę ł o n a stabilizację p e w n e g o z a s o b u f o r m N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że u p o d s t a w odrębności l u d o w e j ( w i e j s k i e j ) k u l t u r y leżało upośledzenie w s i . T a k w i ę c b o d ź c e stylowych, przekazywanych o z a t a r c i e d y s t a n s u m i ę d z y t w ó r c ą a odbiorcą, n a a k c e n t o ­ 2 „znaku u j e m n y m " sprowokowały powstanie w d o r o b k u w pokolenie, n a w a n i e r o l i t r a d y c j i i pamięciowego — bezpośredniego naszego n a r o d u wartości t a k i c h , j a k f o l k l o r i s z t u k a l u d o w a . spo­ s o b u p r z e j m o w a n i a d o r o b k u i umiejętności p o p r z e d n i c h p o ­ U p o ś l e d z e n i e e k o n o m i c z n e w s i w porównaniu z sytuacją koleń. i n n y c h w a r s t w społecznych n i e w y m a g a k o m e n t a r z a . W i e ś . 3. K a t a r z y n a Gaweł, Z i e l o n k i , g m . Z i e l o n k i , w o j . k r a k o w s k i e U . 2. W a c ł a w S u s k a , B u d z i s k a , g m . A d a m ó w , w o j . siedleckie. 3 134 z pokolenia �135 �W r e z u l t a c i e k u l t u r a l u d o w a kształtowała się j a k o s t o ­ sunkowo spoista artystycznego, suma n o r m , zwyczajów i form wyrazu p r z y c z y m opierała się n a t r a d y c j i , n a p o ­ c z u c i u wewnętrznej w i ę z i g r u p y , n a s z a c u n k u d l a z b i o r o ­ m o d y f i k a c j i d o powszechnie akceptowanego w z o r u l u b też — r z a d z i e j — t w o r z e n i e f o r m z g o d n y c h z ogólną „ g r a m a t y k ą " , które zaakceptowane, s t a n o w i ł y z k o l e i p u n k t wyjścia d l a n o w y c h wariantów. wości, która b y ł a s y g n a t a r i u s z e m p o c z y n a ń j e d n o s t k i . P o r ó w n u j ą c t ę sytuację z istniojącą o b e c n i e w k u l t u r z e D l a t e g o s z t u k a l u d o w a stanowiła emanację świadomości artystycznej, dostrzegamy i s t o t n e różnice. W naszej współ­ i podświadomości k u l t u r o w e j g r u p y , w y r a z p o t r z e b i u p o d o ­ czesnej s z t u c e i s t n i e j o równolegle w i e l e r ó ż n y c h k o n w e n o j i bań całej społeczności, a w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u i n d y ­ a rozwój o d b y w a widualności tworzącej j e d n o s t k i . Sztukę t ę cechowała p r z y coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a r t y s t y c z n y c h . W k u l t u r z e l u d o ­ tym wej wzorzec s z t u k i był w zasadzie jeden, a krystalizacja tego większa niż w k u l t u r z o oświeconej więź człowieka w z o r c a następowała p o p r z e z i n d y w i d u a l n e w a r i a n t y . W i d o c z ­ z ziemią, p r z y r o d ą , zajęciem, t w o r z y w e m , narzędzim. Kultura w się ne t o b y ł o zwłaszcza w r ę k o d z i e l e : t k a c t w i e , h a f c i a r s t w i e , niej z d o b n i c t w i e , w rzeźbie c z y m a l a r s t w i e określonego ośrodka. l u d o w a , o której t u m ó w i m y , zmieniała czasie, zmieniała się s t r u k t u r a występujących się w d r o d z e l i c y t a c j i m ó d , w y m y ś l a n i a w f u n k c j i , n i e m n i e j p ó k i istniała — stanowiła m o d e l , c z y m o ż e W a r t y s t y c z n y m rękodziele l u d o w y m m a m y więc d o l e p i e j powiedzieć — m a c i e r z , w r a m a c h której mieściło się c z y n i e n i a w z a s a d z i e n i e z formą i n d y w i d u a l n ą , a z sumą ż y c i e człowieka. wariantów. N i e m a jednej „najlepszej" w y c i n a n k i czy t k a ­ K u l t u r a t a m o g ł a się przekształcać, p ó k i trwała j a k o n i n y , jest t y l k o suma wariantów tego t e m a t u , z których określona całość „ m o d e l o w a " , p ó k i miała w sobio m o c k r y ­ k a ż d y m o ż e b y ć r ó w n o u p r a w n i o n y , jeśli mieści się w r a m a c h s t a l i z a c j i , d o p ó k i s a m a stanowiła a t r a k c y j n y w z o r z e c życia. „wiązki". L u d z i e urodzeni i żyjący w r a m a c h tej k u l t u r y nie m i e l i s k r a j n y c h p r z y p a d k ó w — s t a n o w i swoistą sumę m o ż l i w o ś c i dużej s w o b o d y w y b o r u . Przynależność d o g r u p y d e t e r m i n o ­ d a n e g o „ t e m a t u " , a więc określonego r o d z a j u t k a n i n y , de­ wała i c h psychikę. koracji malarskiej mebla, ornamentu, stroju, haftu. W t e j s y t u a c j i s z t u k a była w y r a z e m p o t r z e b i nawyków a r t y s t y c z n y c h ukształtowanych w r a m a c h l u d o w e j kultury Właśnie t a wiązka wariantów, po odrzuceniu I n d y w i d u a l n o ś ć a r t y s t y c z n ą w k u l t u r z e oświeconej p r z y ­ w y k l i ś m y ( n i e zawsze słusznie) rozumieć właśnie w k a t e g o r i i i opierała się n a p o d s t a w o w y c h z a s a d a c h myślenia p l a s t y c z ­ opozycji wobec zastanej k o n w e n c j i . W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e n e g o , u t r w a l o n y c h w świadomości z b i o r o w e j . D z i ę k i t e m u l u d o w e j , w i e j s k i e j — indywidualność, zwłaszcza w miała o n a m o c a s y m i l a c j i r ó ż n y c h w z o r ó w przejętych z z e - rzemiosł i z d o b n i c t w a ( t z n . s z t u k i u ż y t k o w e j ) w y r a ż a ł a się w n ą t r z. w t w o r z e n i u w a r i a n t ó w istniejącego s c h e m a t u , realizowała się A skoro t r a d y c j a własna g r u p y b y ł a szkołą gustów zakresio więc w r a m a c h „ w i ą z k i " — sytuując się bliżej j e j s t a t y s t y c z ­ i s i t e m , w k t ó r y m ostać się m o g ł y j e d y n i e t e f o r m y , które nego s k r a j u . były zgodne z ogólnym c h a r a k t e r e m s z t u k i l u d o w e j i z istnie­ upodobań g r u p y , n i e z g o d n a jącymi w d a n y m czasie n a w y k a m i p e r c e p c y j n y m i , t o zrozu­ ferencji estetycznych miałe b y ł o , że k s z t a ł t o w a ł y w a ł a się p r z y p a d k i e m j e d n o s t k o w y m , n i e „ t y p o w y m " . Jeśli się w sztuce ludowej pewno reguły a r t y s t y c z n e , s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a d a n e j dzie­ O ile wykraczała — poza granice pozostawała n a m a r g i n e s i e , j e d n a k inwencja j e d n o s t k i zgodna w z ó r , k t ó r y w d a n y m m o m e n c i e stawał się a t r a k c y j n y , p r z y ­ zauważalną cechę sztuki ludowej, regionów. N i c więc d z i w n e g o , i badaczy s z t u k i poszczególnych że d l a w i e l u k u l t u r y artystycznej c e c h s t y l i s t y c z n y c h stała się w i d o m y m z n a k i e m pewnych rozpoznaw­ czym tej sztuki. stanowił s t a t y s t y c z n ą oś k r y s t a l i z a c j i n o w o twórczość powstających wariantów. T a k w i ę c w d a w n e j k u l t u r z e l u d o w e j istniała z a r ó w n o twórczość a k c e p t o w a n a p r z e z g r u p ę , j a k też i „ i n n a " , w y ­ odrębniająca się, n i e znajdująca p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u a c j i w Zespołowa, a więc w z a s a d z i e a n o n i m o w a , „modę", n a j m n i e j d l a p e w n e j części społeczności, i w k r ó t k i m czasie obserwatorów l u d u , wspólnota t o tworzyła prze­ jący stosunkowo powolnej ewolucji. stanowiła ł a t w o grupy, b y ł a z tendencją kształceń t y p ó w e k s p r e s j i , s t y l i z a c j i , uproszczeń — upodobaniach sta­ d z i n y i g r u p y ( r e g i o n u ) i w o g ó l n y c h s w y c h zrębach u l e g a ­ W s p ó l n o t a f o r m , m o t y w ó w , zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , w istniejących z a k t u a l n y m k i e r u n k i e m pre­ danej społeczności. B y ł a t o twórczość l u d z i m a r g i n e s u , wiejskich dziwaków, kalek, niemrawców. Marginesowość w i e j s k a opierała się o n a w y k i e s t e t y c z n e organizujące w y ­ z j a w i s k a n i e oznaczała j e d n a k j e g o w y j ą t k o w o ś c i . obraźnię a r t y s t y c z n ą j e d n o s t k i . W s p ó l n o t a k r y t e r i ó w równolegle, t o w a r z y s z y ł o s z t u c e l u d o w e j , s p r a w n e j , m o d n e j , ocen p r o w a d z i ł a d o t e g o , że w t o k u z b i o r o w e g o p r o c e s u t w ó r c z e g o o d p a d a ł y i n n o w a c j e p r z y p a d k o w e , a f o r m a ulegała d o s k o n a ­ l e n i u . Z a c h o d z i ł t u p r o c e s p o d o b n y d o t e g o , k t ó r y sprawił, Istniało typowej. Wielu badaczy (np. Grabowski) rezerwowało jednak określenie „ s z t u k a l u d o w a " t y l k o d l a t e j części twórczości że w pieśni c z y m u z y c e l u d o w e j następowało d o s k o n a l e n i e się, a r t y s t y c z n e j w s i , która miała społeczny a k c e p t środowiska, szlifowanie wariantów}. charakterystyczne cechy stylistyczne. Analogiczne sprecyzowany zjawisko obserwujemy t a m , g d z i e istniał k a n o n piękna, g r a m a t y k a f o r m powszechnie z n a n a i obowiązująca. K a n o n stanowił p o d s t a w ę łości s z t u k i egipskiej, greckiej, bizantyjskiej. umożliwiający ogólny w y s o k i p o z i o m — doskona­ Kanon — P o z a obrębem zainteresowania i d o k u m e n t a c j i pozosta­ w a ł y więc z j a w i s k a i n d y w i d u a l n e , s p o r a d y c z n e , odbiegające zarówno o d k o n w e n c j i „ l u d o w e j " , j a k i o d wzorów czości w a r s t w oświeconych. W t a k i m ograniczeniu twór­ pojęcia niwelował j e d n a k „ s z t u k i l u d o w e j " n i e b y ł o b y n i c złego, g d y b y n i e s m u t n a k i e r u n k i s p o n t a n i c z n e j i n w e n c j i a r t y s t y c z n e j , określał k i e ­ właściwość l u d z k i e j n a t u r y , skłonnej d o n i e d o s t r z e g a n i a t e g o , r u n e k i n n o w a c j i ; s f o r m a l i z o w a n y — prowadził d o stagnacji, co n i e n a z w a n e , n i e u c u k r o w a n e i o d p o w i e d n i o do b u n t u przeciw m a r t w y m k o n w e n c j o m . w a n e . D l a t e g o u w a g i obserwatorów w y m y k a ł y się z j a w i s k a S z t u k a l u d o w a n i e opierała się o k a n o n przestrzegany przez a u t o r y t e t y g r u p y i jednoznacznie z d e f i n i o w a n y . Zespo- ciekawe, sklasyfiko­ ale n i e mieszczące się w zakreślonych p r z e z n i c h samych granicach obserwacji. łowość p r o c e s u t w ó r c z e g o n i e l i k w i d o w a ł a r o l i i n w e n c j i j e d ­ Pojęcie „sztuki l u d o w e j " stworzono z zewnątrz, zgodnie n o s t k i , mód i wpływów, ale podporządkowywała j e podsta­ z t y m co uważano za w y t w ó r t a k i e j s z t u k i , z g o d n i e z k r y ­ wowym t e r i a m i ocen w y p r a c o w a n y m i w r a m a c h k u l t u r y a r t y s t y c z n e j regułom percepcyjnym (stosunkowo stabilnym) i możliwościom g r u p y . Stąd w sztuce l u d o w e j rozwój form w a r s t w oświeconych w końcu X I X w . i n a początku X X w . , następował n i e p r z e z z d e r z e n i e coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a więc akcentując wartości z d o b n i c z e , s t y l o w e . P o j ę c i e zaś ( j a k t o się d z i e j e n p . współcześnie), a l e p o p r z e z ewolucyjny rozwój wariantów. Ambicją twórczą j e d n o s t e k było w p r o w a d z e n i e 136 raz stworzone i u f o r m o w a n e u z n a n o za o d p o w i e d n i k rzeczy­ wistości t a k , że zaczęło własnej o n o ograniczać S z u k a n o więc t y l k o t e g o , co s p o d z i e w a n o pole obserwacji. się znaleźć. S t w o - �rzono pewien stereotyp s z t u k i l u d o w e j , którego i r o z s z e r z e n i e w c a l e nie b y ł o ł a t w e . W e f e k c i e rozbicie pominięto zastygłe w d a w n y m kształcie. Z a c z ę t o w i ę c badać t o , c o wykraczało poza model s z t u k i profesjonalnej, twórczość w opisie i d o k u m e n t a c j i m u z e a l n e j t a k i e z j a w i s k a , j a k twór­ z a r ó w n o w s i , j a k i środowisk r o b o t n i c z y c h , górniczych, m i e j ­ czość p o g r a n i c z a s k i c h przedmieść. wiejsko-miejskiego, malowane karuzele, dekorację s t r z e l n i c , e k r a n y u l i c z n y c h f o t o g r a f ó w , p r o d u k t y sztuki jarmarcznej a znakomicie (wyroby zorganizowane z c u k r u , ciasta), n i e zdobione plastycznie formy narzędzi, p r z e d m i o t ó w g o s p o d a r s k i c h , pełne w y r a z u i g r o t e s k o w e g o h u m o r u s t r a c h y n a w r ó b l e c z y n a d z i k i , ekspresje wych i zwyczajowych obrzędo­ Świadomość ograniczoń d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o ­ w e j zaczęła się p o t ę g o w a ć z a r ó w n o n a s k u t e k pogłębiania i przyjęcia m e t o d o l o g i i marksistow­ s k i e j , j a k też n a s k u t o k n a p o r u n o w y c h zjawisk twórczych, n i e mieszczących się w d o t y c h c z a s o w e j — d o r e w i z j i pojęcia „ s z t u k a l u d o w a " w w a r u n k a c h współ­ czesnych, d o rozszerzenia s z t u k i . Doświadczenia p l a s t y k i współartystycz­ n e g o , а1э i naszą w r a ż l i w o ś ć . D a w n a formuła s z t u k i l u d o w e j ukształtowana była w kręgu d w ó c h p o j ę ć : dokoracyjności i funkcjonalności, którą r o z u m i a n o p r z e d e w s z y s t k i m j a k o zgodność f o r m y z funkcją, t w o r z y w e m i narzędziem . A l e 4 f o r m i z m , k o n s t r u k t y w i z m , ekspresjonizm, abstrakcja geo­ t e g o określenia n a twórczość m a s pracujących ( „ s z k o ł a ś l ą s k a " — B a z i e l i c h , F l o r e n s k a ) , n a twórczość w y c h o d z ą c ą p o z a „ t y p o w o ś ć " r e g i o n u . Czy istnieje dziś sztuka ludowa w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia? t y p s t y l u , j a k toż i n a s k u t e k p r z e m i a n , j a k i e nastąpiły w n a ­ pojmowaniu dwie d o k o r y g o w a n i a , rozszerzania d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o w e j , o b e j m o w a n i a kręgiem zainteresowań z j a w i s k dotychczas niedocenianych; klasyfikacji. Zmie­ czosnej r o z s z e r z y ł y n i e t y l k o s a m o pojęcie f a k t u są w y r a ź n i e — niły się k r y t e r i a ocen z a r ó w n o n a s k u t e k wyjścia p o z a sterooszym ostatnich l a t widoczne tendencje: ceremonii, „zdarzeń" o charakterze b l i s k i m współczesnym h a p p e n i n g o m ( n p . h e r o d y ) . postaw teoretycznych T a k więc zarówno w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , j a k i p r a k t y c e dokumentacyjnej N a t o p y t a n i e o d p o w i a d a l i ś m y p o w o j n i e n a o g ó ł bez w a h a n i a — t a k . D z i ś coraz częściej k w e s t i o n u j e się w o g ó l e f a k t i s t n i e n i a a u t e n t y c z n e j s z t u k i l u d o w o j ( P i w o c k i ) l u b też o g r a n i c z a się t o pojęcie t y l k o d o n i e k t ó r y c h z j a w i s k . Różnice stanowisk n i e wynikają j e d n a k z o d m i e n n y c h o b s e r w a c j i , p r z e c i w n i e — w s z y s c y g o t o w i jesteśmy się z g o ­ m e t r y c z n a , p o p - a r t , a n a w e t h a p p e n i n g i , pozwoliły n a m do­ dzić n a o p i s s t a n u f a k t y c z n e g o . Rzecz t y l k o w t y m с o b ę ­ strzec dziemy dawniej n i e zauważane wartości, ekspresję r z e ź b y , więź b u d o w n i c t w a z k r a j o b r a z o m , dawnej r o z u m i e l i p r z e z pojęcie s z t u k i l u d o w o j w e w s p ó ł ­ aluzyjność f o r m czesnych w a r u n k a c h i czy będziemy p a t r z y l i n a s t a n obecny n a t u r a l n y c h (gałęzi, k o r z e n i ) , s t r a c h y n a wróble, j a r m a r c z n e z p e r s p e k t y w y zachodzących p r z e m i a n , c z y toż s t a t y c z n i e . c u k r y , m a k a t y , bibułkowe k w i a t y , o p - a r t o w s k i e działanie w z o r ó w n a białostockich c z y m a z u r s k i c h t k a n i n a c h . Z k o l e i u h i s t o r y c z n i e n i o podejścia do sztuki p o z w o l i ł o spojrzeć n a nią j a k o n a z j a w i s k o Jeśli p o w i e m y , ż e s z t u k a l u d o w a j e s t p l a s t y c z n y m w y ­ r a z e m różnorodnych p o t r z e b l u d z k i c h powstałych i f u n k c j o ­ ludowej zmienno, nie nujących w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j ( n a t y l e s p o i s t e j i a u t e n ­ t y c z n e j , że dającej się w y r a ź n i e odróżnić o d n u r t u kultury I I . 6. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a Górna, g m . Jasło, w o j . krośnieńskie. I I . 7. I z y d o r L i p i e c , Garbacz-Skała, g m . W a ś n i ó w , w o j . kieleckie. 137 �w a r s t w oświeconych, k u l t u r y r e p r e z e n t a c y j n e j ) — t o oczy­ d o w z o r ó w p o w s z e c h n i e występujących, a s t r e f a odrębności, w i s t e j e s t , że t a k i e j „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i już n i e m a . N i e d a w n i e j b a r d z o rozległa, dziś k u r c z y się d o r o z m i a r u m a r ­ m a b o w i e m k u l t u r y l u d o w o j odrębnej j a k o całość, różniącej g i n e s u , wspólnego zresztą d l a p e w n y c h środowisk w i e j s k i c h się n i e t y l k o s p o s o b a m i p r z o k a z u , ale i trościami. W y s t ę p u j ą i m i e j s k i c h (co m o ż n a d o s t r z e c n p . w d e k o r a c j i w n ę t r z ) . jedynie — ale już w r a m a c h k u l t u r y ogólnonarodowej — T r a d y c j a , w z o r y własnej d a w n e j k u l t u r y istnieją o c z y ­ różne r e l i k t o w e f o r m y o w e j d a w n e j k u l t u r y , określone t r a ­ wiście d y c j o , n a w y k i , m n i e j c z y b a r d z i e j świadomie k o n t y n u o w a n e . l u d z i e s t a r s i , kontynuują t r a d y c j e , w k t ó r y c h w y r o ś l i . Są t o Zmieniła się b a z a , n a g r u n c i e której powstała i istniała j e d n a k coraz m n i e j l i c z n e e n k l a w y , w k t ó r y c h zachowała się i obecnie. Wciąż jeszcze część mieszkańców w s i , nega­ jeszcze d a w n a k u l t u r a , d o k t ó r y c h „ n o w e " n i e m a l n i e d o ­ t y w n e , separujące d a w n i e j tę kulturę o d oświeconej. Znikł c i e r a , g d z i e stanął czas. A l e z a c h w y t j a k i o g a r n i a , g d y się w odrębna k u l t u r a l u d o w a . Przestały działać bodźce choć spotyka p o d Łowiczem czy n a Podhalu starych ludzi w daw­ wciąż niższa niż w m i a s t a c h , zbliża wieś d o k u l t u r y p o ­ n y m s t r o j u , idących n a sumę d o kościoła — j e s t z a c h w y t e m wszechnej. mieszczucha zaskoczonego egzotyką w s i j a k b y żywcem w y ­ zasadzie a n a l f a b e t y z m , a średnia wykształcenia, Zmienił się zespół l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o s t a w , zmienił sposób p r z e k a z u , n a b y w a n i a umiejętności. W y r ó ż ­ jętej z K o l b e r g a n i o n y przez Antoninę Kłoskowską „układ k u l t u r y l u d o w e j " r e l i k t o w e , skazane n a n i e u c h r o n n y i s z y b k i z a n i k , świadczące 3 czy obrazów T e t m a j e r a . Jest t o r e j e s t r u j e sytuację już w zasadzie ginącą i m a wartość t e o r e ­ tylko t y c z n e g o m o d e l u a n i e o d b i c i a rzeczywistości istniejącej. k t ó r y c h części k r a j u . Na „lud" działają równolegle wzorce innych o niedoinwestowaniu i zacofaniu zjawisko k u l t u r o w y m nie­ środowisk, R ó w n o c z e ś n i e d l a większości mieszkańców w s i k u l t u r a docierające dzięki k o n t a k t o m bezpośrednim, j a k też i środ­ o j c ó w s t a j e się coraz b a r d z i e j d a l e k a , a w z o r e m a t r a k c y j n y m k o m masowego przekazu. s t a j e się k u l t u r a m i e j s k a , m a s o w a , p o p u l a r n a . N i e z n a c z y t o , W z o r y obco w d a w n e j s y t u a c j i zostawały wchłonięte, że n a g l e o d r z u c a się w s z y s t k o . W y r a ź n e ślady w i ę z i z t r a ­ zasymilowane. Przyjmowane bez z m i a n — g d y o d p o w i a d a ł y dycją rodzimą widoczne potrzebom społeczności, upodobaniom, modzie; adapto­ w a n e — g d y inspirowały n o w e rozwiązania. B y ł o t o m o ż l i w e , t o w y m , bądź związane ze ponieważ t r a d y c j a i p o c z u c i e odrębności g r u p y stanowiły oś wartości. krj^stalizacji. są w z a c h o w a n i u , myśleniu, o d ­ c z u w a n i u . Są t o j e d n a k p r o c e s y b ą d ź o c h a r a k t e r z e Stan obecny ś w i a d o m y m m a wszelkie cechy relik­ w y b o r e m s t a n u przejściowego, Z a n i k c z y n n i k ó w spajających, konstytuujących odręb­ g d y i s t n i e j e jeszcze w y r a ź n e p o c z u c i e odrębności w s i , pamięć ność w i e j s k i e j społeczności, spowodował j e d n a k , że t r a d y c j a przeszłości, r e l i k t y w myśleniu c z y o d c z u w a n i u , zespół z a ­ przestała mieć m o c o s w a j a n i a n o w e g o . Z a n i k a wspomniana chowań, sądów wartościujących i ż y w y c h t r a d y c j i , odczu­ w y ż e j „ o ś k r y s t a l i z a c j i " . T o n i e wieś a d a p t u j e „ n o w e " d o w a n y c h p r z e z daną grupę j a k o „ i c h " . A l e p o z i o m s t r u k t u r a - s w o i c h p o t r z e b , ale o d w r o t n i e , t o o n a s a m a p r z y s t o s o w u j e się l i z a c j i t y c h k o m p o n e n t ó w j e s t już n a t y l e słaby, a w i ę ź 138 �z kulturą powszechną n a t y l e s i l n a , że t r u d n o j e nazwać dziś N i e z n a o z y t o , że s z t u k i l u d o w e j dziś n i e m a , że n i k n i e bez odrębną ludową kulturą. J e s t t o r a c z e j s t a n d o k o m p o z y c j i , śladu l u d o w y n u r t twórczości. S y t u a c j a j e s t j e d n a k i n n a niż r o z t a p i a n i a t r a d y c j i własnych w k u l t u r z e p o w s z e c h n e j , n a ­ d a w n i e j i z n a c z n i e b a r d z i e j złożona. S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e rodowej . b y ć j e d y n ą formą w y r a z u t w ó r c z e g o w s i , s t a j e się n a t o m i a s t W t e j zaś k u l t u r z e ogólnonarodowej następujo w y r a ź n a i n t e n s y f i k a c j a różnych j e j w a r s t w , w z r a s t a więc zasięg o d ­ działywania k u l t u r y ambitnej, elitarnoj, bo intensywność oddziaływania narodowej. wymagającej w y ż s z e g o s t o p n i a p r z y g o t o w a n i a , ale z a r a z o m w z r a s t a zasięg oraz wartością c o r a z b t r d z i o j autonomiczną w naszej k u l t u r z o kultury Sytuację obecną c h a r a k t e r y z u j e więc n i e i s t n i e n i e j e d n e j jakiejś formuły „ s z t u k i l u d o w o j " , a l o : powszechnoj, 1 — p o c z u c i e w i ę z i z dawną kulturą ludową wśród zwłaszcza mniej ż y w a pamięć wśród szerszej g r u p y l u d z i wywo­ o p a r t e j o p e w n e m i n i m u m w i o d z y ogólnej, zwłaszcza k u l t u r y części p o p u l a r n e j i m a s o w e j , której s y n o n i m e m s t a j e się r o z r y w k a rozwinięte r e g i o n y łatwa i p r z y j e m n a . W i d o c z n e są, t e ż w z o r c e funkcjonujące w różnych s u b k u l t u r a c h t a k g r u p z a w o d o w y c h , j a k mło­ dzieży c z y g r u p ukształtowanych p r z e z specyficzną sytuację ludzi 2 — starszych kraju; dzących się ze w s i d a w n y c h umiojętności i f o r m , zwłaszcza w z a k r e s i e rękodzieła ( t k a c t w o , h a f t ) i z d o b n i c t w a ; ( n p . środowisk i z o l o w a n y c h , przostępczych). 3 — występowanie W r ó ć m y j e d n a k do k u l t u r y ludowej i joj dzisiojszych zamieszkujących tradycyjnych schematów sztuki l u d o w e j p o z a bazą własnej ( l u d o w e j ) k u l t u r y ; reliktów. P ó k i istnioją odrębne w a r u n k i życia i p r a c y n a w s i , 4 — i s t n i e n i e p e w n y c h n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h w świa­ p ó k i ż y w a j e s t świadomość własnych t r a d y c j i — m o ż e się domości z a r ó w n o mieszkańców w s i , j a k i m i e j s k i e j ludności o n a przejawić w w y b o r z o określonych w z o r ó w e s t o t y c z n y c h . pochodzenia W i d a ć t o w l o k a l n y c h m o d a c h n a urządzenie mieszkania, n a z d o b n i c t w o d e t a l u a r c h i t e k t o n i c z n e g o , p a r k a n ó w i ścian 5 — wiejskiego; twórczość s p o n t a n i c z n a , kształtująca się p o z a za­ sięgiem oddziaływania w z o r ó w k u l t u r y e l i t a r n e j . n p . m o z a i k i z l u s t e r e k i szkiełek, m a l o w a n i e s i a t e k m e t a l o ­ w y c h , o r n a m e n t y k o w a l s k i e ) . W i d a ć t o w różnych m o d a c h Co nazywamy dziś sztuką ludową? r e g i o n a l n y c h i środowiskowych. I n a c z e j u b i e r a się młodzież, i n a c z e j l u d z i o s t a r z y , występują też m o d y l o k a l n o , n p . n a Podhalu itd. 6 N i e są t o j e d n a k p r z e m i a n y poszczególnych elementów w r a m a c h s y s t e m u spójnego, dążącego d o k r y s t a ­ P o j ę c i e twórczości l u d o w e j (a więc i „ s z t u k i środowisk uznawanych w danym momencie za atrakcyjne. w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o pojęcia? — wiemy, że a d 1 : Najbliższa t r a d y c y j n e m u pojęciu s z t u k i l u d o w e j j e s t twórczość p i e r w s z e j g r u p y . Twórczość t a k a „ w d a w n y m s t y l u " wciąż i s t n i e j e , z n a m y ośrodki k a m i e n n e j r z e ź b y n a ­ T a k więc n a p y t a n i e — c z y i s t n i e j e jeszcze s z t u k a l u ­ dowa wyżej grup. l i z a c j i , ale ślady d a w n y c h upodobań z d e r z o n e ze w z o r a m i kultury ludowej") o d n o s i się w p r a k t y c e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h istnieje, ale j a k o zjawisko reliktowe, odpo­ ginące, a więc mało i s t o t n e w c h a r a k t e r y s t y c e współczesnej k u l t u r y . grobkowej wykonywanej d l a miejscowej ludności, n i e m a l zupełnie t a k j a k p r z e d kilkudziesięciu l a t y ( n p . w Myślenickiem). Wciąż jeszcze n a M a z o w s z u , w Białostockiem, n a Kielecczyźnie wicie k o b i e t w y r a b i a n a krosnach potrzebne I I . 8. J ó z e f B i g o s , B u k o w i n a T a t r z . , w o j . nowosądeckie. I I . 9. Stanisława Bakułowa, Strzałki, g m . K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie I I . 10. F r a n c i s z k a Burzyńska, B ł ę d ó w , g m . Chąśno, w o j . s k i o r n i e w i c k i e . 9 10 139 �sobie t k a n i n y , ale p r z y z n a m — n i e n a p a w a m n i e t e n f a k t p o d te fabryczne a n i u c z u c i e m d u m y , a n i radości. Ś w i a d c z y b o w i e m n i e t y l e „ l u d o w y m " . O t ó ż w t y m rzecz, że w j e d n y m i w d r u g i m o żywej i świadomie k u l t y w o w a n e j t r a d y c j i , alo o zacofaniu przypadku gospodarczym Wielu r e g i o n u , o n i e l i c z e n i u w budżecio domowym kapy i wzory, n a sprzedaż — są o n e „ p r a w d z i w e " . „twórców" ludowych Nio tylko (jeśli nie w stylu zresztą ono. większość) umie własnego czasu i p r a c y , w r e f z c i o o złej d y s t r y b u c j i t o w a r ó w i może w y p o w i a d a ć się równocześnie w co n a j m n i e j d w ó c h przemysłowych k o n w e n c j a c h f o r m a l n y c h ( s t y l i s t y c z n y c h ) , i t o właśnie j e s t i o i c h niższym w a l o r z e konkurencyjnym ( w y g l ą d , c e n a , j a k o ś ć ) . J e s t t o , j a k b y n a rzecz n i e patrzeć, dziś n a t u r a l n e , a d z i w n e zjawisko reliktowe. różnych wzorów ad 2 : O ile jednak s z t u k a l u d o w a . . r e l i k t o w a " w y t w a ­ r z a n a j e s t z p o t r z e b własnych, t o twórczość „ w b y było, g d y b y wobec n a p o r u i bodźców e s t e t y c z n y c h , pozostawali na nie nieczuli. dawnym W dawnej kulturzo ludowej świadomość estetyczna s t y l u " , jaką o b s e r w u j e m y w s k l e p a c h C e p o l i i , j e s t w y n i k i e m b y ł a n i e j a k o d a n a . N i o istniał w y b ó r p o s t a w , w z o r ó w , k o n ­ k o n i u n k t u r y i różnych z a b i e g ó w i n s t y t u c j i opiekujących się w e n c j i . S y t u a c j a społeczno-kulturowa określała u p o d o b a n i a , sztuką ludową. O p i e r a się o n a p r z e d e w s z y s t k i m n a umiejęt­ twórczość. O b e c n i e n a t o m i a s t w y p o w i e d ź t w ó r c z a j e s t s p r a ­ nościach l u d z i w w i e k u średnim i p o d e s z ł y m , n a ż y w y c h wą decyzji, jeszcze t r a d y c j a c h , które coraz m n i e j użyteczno własnemu artystycznej. środowisku stają się p o ż ą d a n y m t o w a r e m e k s p o r t o w y m — d o m i a s t w k r a j u i za granicą. Twórczość t a k a b a z u j e n a pamięci w z o r ó w t r a d y c y j ­ n y c h , alo o d e r w a n a j e s t już o d środowiska własnego, w r a ­ Przy świadomego w y b o r u t e j c z y i n n e j jednej konwencji mogą dziś konwencji pozostać jodynie l u d z i e wciąż joszczo głęboko związani z tradycją ludową, z k u l t e m przeszłości, a u t o r y t e t e m rodziców, l u d z i e w enklawach zacofania, od komunikacyjnych, wzorów. ników nadzoru artystycznego propozycje przez f a c h o w y c h pracow­ etnograficznego Cepelii, i ośrodów żyjący szlaków P o z a kręgiem b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h t w o r z ą toż c i , k t ó r y c h Toteż wszelkie z m i a n y , m o d y f i k a c j e , nowe miasteczek, z dala m a c h k t ó r e g o przebiegał p r o c e s przekształcania się d a w n y c h i n s p i r o w a n e są l u b k o r y g o w a n e od n a przykład wczasowych. izoluje o d otoczenia bariera psychiczna. Obserwacje przygotowań Antoniego K r o ha poczynione d o k o n k u r s u n a rzeźbę w karpacką trakcie wyraźnie a p o t e m z a t w i o r d z a n e p r z e z o d p o w i e d n i e k o m i s j e . W y d a j e się wskazują n a t o , że współcześni chłopscy rzeźbiarze t o p a r a d o k s o m , ale m a s w o j e u z a s a d n i e n i e , j a k o że k o m i s j a sobie sprawę z t e g o , że o d b i o r c a o c z e k u j e rzeczoznawców w i e „ l e p i e j " , co j e s t l u b n i e j e s t n e g o w z o r c a r z e ź b y . Z a p y t u j ą , j a k mają robić — „ n a l u d o ­ ludowe, a w k a ż d y m r a z i e co C e p e l i a za t a k i e uważa. K o m i s j a w y ­ zdają o d n i c h określo­ 9 wo" c z y w i n n y m s t y l u . S a m spotkałem się w i e l o k r o t n i e c h o d z i b o w i e m o d znajomości t r a d y c j i i t ą właśnie t r a d y c j ą z t a k i m p y t a n i o m , n p . odwiedzając r z e ź b i a r z y l u b e l s k i c h . weryfikuje W i ę k s z o ś ć w y d a j e się n a w e t w y r a ź n i e zmęczona i z n u d z o n a każdy nowy pomysł t z w . twórca. Sam zaś t w ó r c a , chociaż z n a jeszcze d a w n e t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h ­ robieniem n i k i , n i e zawszo j e s t i m w i e r n y . P r z e c i w n i e — w i e l u współ­ c z a s e m już t y l k o z i l u s t r a c j i w książce c z y „ P o l s k i e j czesnych t w ó r c ó w l u d o w y c h w y z n a j e L u d o w e j " , a l e często i c h p r a w d z i w e a s p i r a c j e n i e n a g i n a n e równolegle d w i e este­ „na ludowo". Znają o n i konwencję „ludową" Sztuce t y k i . Jedną — n a u ż y t e k własny, drugą — g d y z jakiegoś p r z e z zamówienia i różne s y t u a c j e — w i o d ą i c h w k i e r u n k u p o w o d u m a wrócić d o f o r m t r a d y c y j n y c h . wzorców s z t u k i realistycznej Obserwujemy t o o d p r z y n a j m n i e j 50 l a t . N i e d o s t r z e ­ gając t y c h „ d w ó c h d u s z " l u d o w e g o twórcy, t r u d n o zrozu­ mieć sens działań t a k i c h opiekunów l u d o w e j sztuki, jak p r o f . A n t o n i Buszek czy p r o f . Eleonora Plutyńska. Wielo- k r o t n i o p i s a n o , że p r o f . P l u t y ń s k a współpracująca z t k a c z ­ k a m i białostockimi, doprowadziła t o n ośrodok d o z n a k o m i ­ t e g o p o z i o m u . Oburzyło t o b a r d z o a u t o r a reportażu w biało­ stockich „Kontrastach"'. J a k t o ? — pytał z sarkazmem. T o k t o j e s t w końcu t w ó r c ą l u d o w y m ' ? K t o t ę sztukę l u d o w ą d o p r o w a d z i ł d o świetności ? O t ó ż w t y m właśnie rzecz, żo wraz z dostępem w i e d z y światową upadać d a w n e tradycyjnej zaczęły jeszcze p r z e d znakomite o r n a m e n t y k i wchodziła tradycje, nowa. I na Urok -naiwno-dekoraeyjnej. ich rzeźby czy jarmarcznej, „nieludowe" wcale t a k bardzo n i e różnią te się o d „ l u d o w y c h " . N i e różnią się z m o j e g o p u n k t u o b s e r w a c j i , ale n i e i c h — p r a c o w i t y c h w y t w ó r c ó w f i g u r e k . B o o n i c h t u mówię, a nio o w y b i t n y c h twórcach wypowiadających się w sposób i m t y l k o właściwy, t w o r z ą c y c h z własnej p o t r z e b y , z w i e l k i e j chęci, a n i e t y l k o z myślą o s p r z e d a n i u s w y c h p r a c . T o są p o p r o s t u t w ó r c y , artyści — Leon Wincenty Krajewski, K u d ł a , J a n L a m ę c k i , J ó z e f P i ł a t , J ó z e f S o b o t a ... Chciałbym b y ć z r o z u m i a n y właściwie. W c a l e n i e u w a ­ wojną żam, żo w y p o w i e d ź w „ s t y l u l u d o w y m " j e s t dziś p r z e ż y t - iniejsco k i o m c z y fałszom. J e s t o n a j e d n a k w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u k a p fa­ sprawą ś w i a d o m e j d e c y z j i , sprawą w y b o r u , k t ó r y b r y c z n y c h przesłonił doskonałość s t a r y c h w z o r ó w . W t o d y t o może być d y k t o w a n y l u d z i e t a c y j a k p r o f . P l u t y ń s k a zaczęli oczyszczać w y o b r a ź ­ bądź sytuacją r y n k o w ą , koniunkturą. nię s w y c h p o d o p i e c z n y c h , groteskowo- I n n a rzecz, że w rzeczywistości p r z e k o n y w a ć i c h o sensie t w ó r ­ czości z g o d n e j z d a w n y m i z a s a d a m i , z p o r z ą d k i o m n a r z u c o ­ Twórca bądź r z e c z y w i s t y m i tradycyjnych form upodobaniami, n i e zawsze wyznaje na własny u ż y t e k dawną ludową e s t e t y k ę . P r z e w a ż n i e u b i e r a się n y m p r z e z technikę warsztatową. W i d z i e l i nadciągające zło, p o m i e j s k u , chce mieszkać w d o m u — wpływy w p o k o j u — n i e i z b i e . M a t e l e w i z o r , r a d i o , pralkę, m a s z y n ę miasta, cywilizacji, wszystko co burzyło spokój a n i e w chałupie, zaścianka, niszczyło t r a d y c y j n ą tkankę życia. B u s z o k n i c d o s z y c i a , c z y t a g a z e t y , i n t e r e s u j e się p o d b o j e m n i o powiedział r o b o t n i c o m , z k t ó r y m i pracował, że i c h b a t i k i p o l i t y k ą . A p r z y t y m z całą świadomością i p r z e k o n a n i e m dostały z ł o t y m e d a l n a p a r y s k i e j w y s t a w i e bywa cyjnej w sztuki dokora- 1925 r . P l u t y ń s k a starała się uchronić „swoje" propagatorem kosmosu, d a w n y c h t r a d y c j i , osiągnięć ludowej k u l t u r y . T a k b y ł o z H e l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą , Felicją C y r u - t k a c z k i n a w e t o d umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a , n i e m ó w i ą c łową. T a k j e s t z Czesławą K o n o p k ó w n ą , J a n e m już o t y m , że b y ł a p r z e c i w k i o m , Władysławem W a l c z a k i e m , Eweliną Pęksową. Ropre- r a d i o f o n i z a c j i w s i , upatrując Kawulo- w t y m c z y n n i k rozkładu t r a d y c y j n e j k u l t u r y . D z i ś t e za­ zontują o n i sztukę swego r e g i o n u w t e l e w i z j i , n a r ó ż n y c h b i e g i w y d a j ą się n a i w n e i śmieszne, ale w kontekście t a m ­ targach t y c h czasów i w y p o w i a d a n y c h p o g l ą d ó w stają się zrozumiałe. wkładają P l u t y ń s k i e j zresztą udało się ośrodek s o k o l s k i d o p r o w a d z i ć P ę k s o w a m i e s z k a w d o m u świadomie s t y l i z o w a n y m n a l u ­ d o p o z i o m u doskonałego, lepszego o d s t a n u s p r z e d na wzory fabryczne . 8 Dowodem — tkaniny i festiwalach, odświętny za granicą. strój, Oczywiście — t a k i c h fotografują, wtedy filmują. mody d o w o . N a ścianach wiszą o b r a z y n a szkle p r z e z nią m a l o ­ Scholastyki w a n e — ale i k o p i e b i z a n t y j s k i c h i k o n , które w y k o n a ł a n a K r u p o w i c z , F r a n c i s z k i R y b k o . F e l i c j i i O l i m p i i Jaroszewicz podstawie czy one P ę k s o w a w s t r o j u l u d o w y m , m ó w i gwarą (choć n a co dzień nowemu", j e j n i o u ż y w a ) — d z i e c i w y c h o w a ł a n a inteligentów świado- Sabiny Masełbas. A l o ... i n n e t k a n i n y w y r a b i a j ą d l a siebie, i n n e d l a m i a s t a . D l a siebio już „ p o 240 radzieckich albumów. Kiedy trzeba, chodzi �И. 1 1 . J a n Bilewicz, p i o r n i k a r z , Żywiec, w o j . bielskie. z w i ą z a n y c h z kulturą góralską, w i e l c y t w ó r c y naszej n a r o d o w e j k u l t u r y , o n też dziś określa umiejących i g o n t y wystrugać, i co t r z e b a w d o m u zrobić. m y c h swego p o c h o d z e n i a , s p e c y f i c z n y k o l o r y t w i e l u przejawów naszej k u l t u r y m a s o w e j . Sama czyta dobrą literaturę, j e s t p o p r o s t u inteligentną góralką, j a k i c h t e r a z c o r a z więcej n a P o d h a l u ... Mówiąc więc widzieć zasadnicze o współczesnej sztuce Poprzez liczne i skuteczne f o r m y o p i e k i i zachęty do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów ludowej, i procederów udało się trzeba zahamować z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . O t o ­ z m i a n y , j a k i e nastąpiły. Rosnącą świa­ c z o n o j ą opieką, zdając sobie sprawę z t e g o , że j e s t t o już domość w a g i l u d o w y c h t r a d y c j i i nawiązania d o n i c h z w y ­ zweryfikowany historycznio i artystycznie dorobek ludowej b o r u . T w o r z e n i e w s t y l u l u d o w y m , p r z y jednoczesnej kultury, umie­ który chcomy utrwalić jętności w y p o w i a d a n i a się w r ó ż n y c h k o n w e n c j a c h . T w o r z e ­ w stanie żywym — n i e a l b o n a s k u t e k chęci i d e n t y f i k o w a n i a się z dowej k u l t u r y artystycznej. najbliższą s o b i e formą w y p o w i o d z i , a l b o n a s k u t o k u l e g a n i a b o d ź c o m komercyjnym. Sprawa twórczości różni z d o c y d o w a n i e wych dzisiejszych stylu swej zachować naro­ P o p i e r a m y — proszę zwrócić n a t o uwagę — n i o każdą czy świadomości w y b o r u i określonia i p ó k i się d a j a k o w a ż n ą k o m p o n e n t ę naszej jakąkolwiek ( n i o wartościuję t u ) twórczość w s i — a l o t ę , która k o n t y n u u j o d a w n e z a s a d y , ludzi na tradycyjne twórców l u d o ­ f o r m y , d o p r o w a d z o n o d o p e r f e k c j i p r z e z d o r o b o k zospołowy o d d a w n y c h . T a m c i p o p r o s t u n i o w i e d z i e l i , że są pokoloń. J o s t t o u z a s a d n i o n e , g d y ż c h o d z i n a m w t y m w y ­ żo p a d k u n i e „ w o g ó l e " o aktywność kulturową (a więc i t w ó r ­ m o g ą b y ć i n n i niż są, rzeźbili, m a l o w a l i , cięli w y c i n a n k i — ,.twórcami l u d o w y m i " , n a myśl i m n i e przychodziło, czą) człowieka, a l e o a m o r t y z o w a n i e p r o c o s u z a n i k u d a w ­ t a k j a k u m i e l i , w z g o d z i e ze sobą, środowiskiom, t r a d y c y j ­ n y c h umiejętności i upodobań e s t e t y c z n y c h , o u t r z y m a n i e nymi w ż y w y m o b i e g u k u l t u r y (zwłaszcza m a s o w e j , n o r m a m i , mocno Autentyzm zakorzenionymi w świadomości. i c h twórczości polegał n a t y m , że b y ł a o n a a b s o l u t n i e z g o d n a z i c h n a w y k a m i , dążeniami e s t e t y c z n y m i i możliwościami p s y c h o - f i z y c z n y m i . są, i t a k n p . M a r c i s z p r z y b i j a n a k a ż d y m ze rzeźbionych ptaków sztancowanym cisz metalową napisom „Twórca tabliczkę z swych równiuteńko l u d o w y , Stanisław Mar­ „ T w ó r c a " t e n n i e r z e ź b i już d l a w s i , ale i chętnego k l i e n t a z m i a s t a też n i e obsłuży, a odeśle d o n i e c h sobie k u p i za d o l a r y w B i u r z e H a n d l u Warszawy, Zagranicznego „Desa". przecież przez Coraz częściej s p o t y k a m y się z t y m , że w „ l u d o w e j " f o r m u l e w y p o w i a d a j ą się l u d z i e już bezpośrednio ze wsią n i e związani, wykształceni. Z j a w i s k o t a k i o p r o f . B u r s z t a nazwał u n a s f o l k l o r y z m e m . O b o j m u j o o n o w s z y s t k i e p r z e j a w y nawiązania d o l u d o w e j e s t e t y k i , f o r m y . O d t w o r z e n i a pastiszów n a szkle P e k s o w e j , Walczaka, (obrazy Słowińskiego) aż p o daleko idące p r z e t w o r z o n i a l u d o w y c h i n s p i r a c j i ( W ł a d y s ł a w H a s i o r , J o r z y Bereś). N i e m a m pretensji do Marcisza i s t u j e m u p o d o b n y c h , są B y ł o b y j e d n a k d z i w n o , g d y b y chęć k o n t y n u o w a n i a t e j t r a d y c j i została o g r a n i c z o n a t y l k o d o środowiska w i o j s k i e g o . D z i s i e j s i zaś rzeźbiarze c z y m a l a r z e doskonało w i e d z ą kim powszechnej) f o r m wykształconych przez l u d . produktem „miasto" sztuki istniejącej ludowej, W ludowym stylu wypowiada się o b e c n i o w i e l u a m a ­ sytuacji, windowania t o r ó w ( r z e ź b y , w y c i n a n k i , h a f t y ) , podkształconych p i a s t y - zapewniania „twórcom" k ó w - d y l e t a n t ó w , inteligentów, r o b o t n i k ó w , uczniów. J e d n i z b y t u i przywilejów — stypendiów, zapomóg, w y s o k i c h eme­ robią t o d l a z a r o b k u , w y k o r z y s t u j ą c w y s o k ą falę rytur. k t u r y , i n n i z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y , z umiłowania. W ś r ó d a d 3: O c z y w i ś c i e , f a k t i s t n i e n i a twórczości kontynuują­ cej z d a w n a w y p r a c o w a n e f o r m y a r t y s t y c z n e j o s t w y n i k i e m t e g o , że nastąpiła a u t o n o m i z a c j a t y c h f o r m , oder­ w a n i e i c h o d g l e b y l u d o w e j k u l t u r y . Sztukę ludową zaczęto pojmować w k a t e g o r i i s t y l u . D o tego s t y l u nawiązywali takich ludzi spotyka tożsamości, świadomoj koniun­ się chęć j a k b y podkreślenia w i ę z i z kulturą ojców, z swojej kulturą, w której się w y c h o w a l i , z którą czują się z w i ą z a n i . Zjawisko turze n u r t u t o w y s t ę p u j e szczogólnie w y r a ź n i e w ludowego, w twórczości p i s a r z y litera­ pochodzenia 141 �chłopskiego, k t ó r z y świadomie wracają d o źródeł i doświad­ do czeń l a t młodości. w konsekwencji rzutujo ujomnie na poziom Obojętne czy ludzi t y c h nazwiemy „twórcami ludo­ Copolia zmuszona związani z dawną l u d o w ą tradycją, z ż y c i e m w s i niż k o n i u n ­ zaciekłości niektórych działaczy i przedmiotów, a t o współczesnej na maszynową, seryjną produkcję „ g a l a n t e r i i " o cecłiach l u d o w y c h . J a k o będzio przejść „sztuka l u d o w a " p r e z e n t o w a n e będą w ó w c z a s n i e t y l k o p r a c e a u t e n ­ trzeba t y c z n y c h twórców, ale i stereotypowe otaczać i c h t ą samą opieką, z a i n t e r e s o w a n i e m . N i e u m i e m zrozumieć napływających twórczości l u d o w o j . M o ż n a p r z e w i d y w a ć , że za l a t k i l k a w y m i " , c z y n i e . I t a k są o n i często o w i e l e s i l n i e j , p r a w d z i w i e j k t u r a l n i w y r o b n i c y cepoliowskich wzorów. Dlatego obniżenia p o z i o m u wzory „w ludowym stylu". teoretyków Uniwersalizacja k u l t u r narodowych na poziomie w tępieniu t a k i c h p r z e j a w ó w k o n t y n u a c j i l u d o w e j t r a d y c j i . wiedzy Sądzę, że s k o r o z g a d z a m y się w s z y s c y , że niemożliwe i a b s u r ­ t e c h n i c z n e j , d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o w i ą ż e się z c o r a z w y ­ dalne byłyby próby „cofania" w s i , separowania od k u l t u r y , raźniej obecnie odczuwaną potrzebą określenia własnej t o ż ­ d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o , a b y utrzymać błogi p r y m i t y w i z m samości k u l t u r o w e j . N a j p r o s t s z y m , n a j b a r d z i e j i autentyczną w i ę ź z dawną kulturą, t o t r z e b a przyjąć z a n y m z n a k i e m t e j odrębności j e s t dziś f o l k l o r , s z t u k a l u d o w a . rzecz naturalną, iż dziś, a jeszcze bardziej elementar­ Zarówno s z t u k a a u t e n t y c z n a , j a k i s t y l i z o w a n a . W jutro, postaci twórczość w y w o d z ą c a się z l u d o w y c h źródeł będzie r o z w i j a n a dzieł z g r o m a d z o n y c h w m u z o a c h i n a k a r t a c h a l b u m ó w i p o d t r z y m y w a n a przez l u d z i i w p o s t a c i pamiątek, w y r o b ó w c e p e l i o w s k i c h , g r a f i k i u ż y t ­ ś w i a d o m i e do niej n a ­ wiązujących, l u d z i z r ó ż n y c h środowisk i o r ó ż n y m p o z i o m i e kowej o wzorach ludowych. w i e d z y 10. T ę produkcję p o w s z e c h n i e n a z y w a się również „ s z t u k ą N a s t ę p u j e proces a u t o n o m i z a c j i i d e p e r s o n i f i k a c j i l u d o ­ w y c h wyrobów, oderwanie Potęguje — t o wzrastająca p r z e d m i o t u o d osoby fala międzynarodowej twórcy. turystyki l u d o w ą " , w y c h o d z ą c p r z y t y m określeniu o d źródła, o d s t y l u z j a k i e g o się w y w o d z i . Określenie „ s z t u k a l u d o w a " znaczy w t y m w y p a d k u t y l k o t y l e , że d a n y p r z e d m i o t m a p e w n e regio- c e c h y s t y l i s t y c z n e b l i s k i e d a w n e j s z t u c e l u d o w e j . Słusznioj pamiątek byłoby wówczas mówić o w y r o b a c h w s t y l u l u d o w y m , w y ­ spełniają p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y o c e c h a c h f o l k l o r y s t y c z ­ r o b a c h o cechach f o l k l o r y s t y c z n y c h , wykorzystujących l u ­ n y c h . R z u t u j e t o n a działalność C e p e l i i , k t ó r a , a b y u t r z y m a ć d o w e m o t y w y i t d . — a l e m o ż n a obawiać się, że w p r a s i e i związana z t y m p o t r z e b a p a m i ą t e k o c h a r a k t e r z e nalno-narodowym. Zrozumiałe, że rolę takich p r z y ż y c i u twórczość ludową, z a b i e g a o d l a t o r o z s z e r z e n i e i r y n k u z b y t u , o p o w s t a n i e m o d y n a w y r o b y l u d o w e . Dziś r e s p e k t o w a n e . Zresztą c z y m j e zastąpić 1 p o p y t n a t e w y r o b y , „ręcznie w y k o n a n e " , przekracza podaż, co z m u s z a d o w y d ł u ż a n i a z a m a w i a n y c h s e r i i u w y t w ó r c ó w , 142 mowie potocznej uściślenia t e długo jeszcze n i o będą a d 4 : Sztuką ludową n a z y w a się równioż w y r o b y j a r ­ marczne, twórczość bazarową, peryferyjną. Czynią tak �n a w e t e t n o g r a f o w i e , dodając ludowa" przymiotnik c z a s e m d o okroślenia „sztuka „autentyczna". Mam wątpliwości, dawnyoh n o r m estetyoznych, a nie tworzenia się w s p ó ł ­ czesnego „ s t y l u " . c z y j e s t t o słuszne, chociaż d o s t r z e g a m w i ę ź łączącą e s t e t y k ę Następstwem s y t u a c j i obocnej n i e jest więc formo­ t y c h wytworów z p e w n y m i cechami dawnej sztuki ludowej. w a n i e się m o d e l u n o w e j s z t u k i l u d o w e j , ale s t o p n i o w e za­ Wytwory cieranie peryferyjno-jarmarczne funkcjonują zresztą i wśród w a r s t w w y w o d z ą c y c h się z l u d u , w c h o d z ą n a m i e j s c e dawnej s z t u k i l u d o w e j , zaspokajająo potrzeby środowisk, d o k t ó r y c h n a s z a współczesna k u l t u r a p l a s t y c z n a w ograniczonej mierze. M a k a t k i , gipsy, dociera sztuczne t a n d e t n a g a l a n t e r i a ze szkiełek i p l a s t i k u — kwiaty, wydają się różnic m i ę d z y wzorami kultury popularnej, po­ wszechnej a d a w n y m i n a w y k a m i e s t e t y c z n y m i . Ogólna t e n d e n c j a n i e z m i e n i a j o d n a k f a k t u , że wciąż istnieją — a b y ć m o ż e w przyszłości będą jeszcze w y r a ź n i e j — młodzieży s p r y m i t y w i z o w a n ą i schyłkową wersją n i e t y l e s z t u k i l u d o ­ i w e j , co w z o r ó w d a w n e j k u l t u r y mieszczańskiej, t y c h róż­ dotyozą miejskiej, arohitektów, inteligencji górników, n p . sposobu występowały m o d y środowiskowe, l o k a l n e . W ś r ó d technicznej, marynarzy zdobienia plastyków i t d . Lokalne domów (m.in. mody snycerka, n y c h serwantek z p o r c e l a n o w y m i f i g u r k a m i , p l u s z y i aksa­ d e k o r a c j a l i s t w , nadokienników i g a n k ó w ) , k o l o r y s t y k i i o r ­ m i t ó w , h a f t o w a n y c h s e r w e t e k , s z k l a n y c h k u l , oleodruków, n a m e n t y k i parkanów, z d o b n i c t w a w m e t a l u ( k r a t y , b r a m y , p o d u s z e k , p i e r r o t ó w , l a l e k i k o t k ó w — zdobiącyoh k a n a p ę . Czy jeat t o nasza s z t u k a l u d o w a ? Obrońcy t e j t e z y m ó w i ą , że i d a w n i e j wieś asymilowała zapożyczone wzory, b a l u s t r a d y balkonów), w betonie (ornamentowane N i e k t ó r e m o d y kształtują się zresztą s a m o r z u t n i e i o g a r ­ że t r z e b a t y l k o czasu, a b y się z t y o h zapożyczeń rozwinęła niają z n a c z n e o b s z a r y k r a j u — n p . z d o b i e n i e n o w a s z t u k a . Oczywiście, ale p o d w a r u n k i e m , że istniałaby wiozącyoh k u l t u r a środowiska, atrakcyjność własnej odrębności, p r z e ­ k w i a t ó w w wieńcach c m e n t a r n y c h i t p . c i w s t a w i e n i a się n a p o r o w i l a n s o w a n y c h w z o r ó w . T a k j e d n a k nie jest. bazarowa Środowiska, które n i e są i z o l o w a n e , zaspokaja obecnie estetyka i c h s t a t u s społeczny n i e j e s t pustaki, s ł u p y ) , s z k l e ( z d o b i e n i e ścian stłuczką szklaną, l u s t e r k a m i ) . nowożeńców do ślubu, użycie samochodów plastikowych Twórozość t e g o r o d z a j u należy badać i d o k u m e n t o w a ć jako przejaw zmian i n i c j a t y w y estetycznej w upodobaniach, jako świadectwo społeczeństwa i j e g o r ó ż n y c h g r u p . t r w a ł y , n i e t e ż istnieją żadne dążenia d o zamknięcia się P r z e z t o właśnie, a n i e p r z e z w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e , w swej g r u p i e . j e s t o n a interesująca i ważna d l a naszej k u l t u r y n a r o d o w e j . T r z e b a więc n a obeoną sytuację spojrzeć z p e r s p e k t y w y W twórczości t e j n a uwagę zasługuje s a m m e c h a n i z m zachodzących z m i a n . C z y m i n n y m j e s t b o w i e m pozostałość p o w s t a w a n i a „ m ó d " i c y z e l o w a n i a się f o r m . J e s t o n a n a l o ­ d a w n y c h upodobań, a c z y m i n n y m kształtowanie się s t y l u , giczny s z l i f o w a n i e f o r m y w procesie z b i o r o w e g o p o w t a r z a n i a p e w ­ w i e m j e d n a k , czy jest t o dostateczny powód, a b y samo z i a - n e g o s c h e m a t u . N i e j e s t obojętne c z y w o d a z a m a r z a , prze­ w i s k o uznać za „ a u t e n t y c z n i e l u d o w e " . T e n s a m m e c h a n i z m mieniając się w l ó d , c z y lód t o p n i e j e , zamieniając się w w o d ę . o b s e r w u j e m y zresztą i w p o w s t a n i u centrów l u d o w e j r z e ź b y do tego, który występował w sztuce l u d o w o j . N i e identyczny, inny m a ( Ł ę c z y o k i e , Z a w i d z k i e , K ą t y R y b a c k i e , Szczecińskie), n a i w ­ sens, g d y go w i d z i m y w ujęciu d y n a m i c z n y m , w t e n d e n c j i nego m a l a r s t w a ( n p . H l e b i n e w J u g o s ł a w i i ) c z y w k o n k u r ­ S t a n pośredni, a c z k o l w i e k pozornie rozwojowej. Obserwowane przez nas przejawy e s t e t y k i k r a ­ sach n a s z o p k i k r a k o w s k i e , które wyrabiają zarówno ucz­ m a r s k i e j , b a z a r o w e j , b r u k o w e j są p r z y k ł a d e m d e k o m p o z y c j i niowie, j a k i inteligenci — emeryci. I I . 1 2 . Zdzisław D u d z i k , K r a k ó w . I I . 13. E w e l i n a P ę k s o w a , Z a k o p a n e , w o j . nowosądeckie. I I . 14. W ł a d y s ł a w Zakopane. 13 Walczak 14 143 �I Jeśli n i e c h c i a ł b y m nazwać t e j s z t u k i p e r y f e r y j n e j — z a c h o w a j m y t ę n a z w ę d l a s z t u k i , która m a w y r a ź n y r o d o w ó d „ l u d o w ą " , t o jeszcze z j e d n e g o p o w o d u . N o s i c i e l i c z y t e ż t r a d y c y j n y i ł ą c z y się bezpośrednio z o b s z a r e m odbiorców dawnej sztuki ludowej. tej sztuki nie identyfikuję z ludem. Pojęcie „ l u d " m a u n a s swoją rangę historyczną. O z n a c z a j m y więc stylowym N i e j e s t więc „ l u d o w y " O c i e p k a c z y N i k i f o r , n i e j e s t n i m — m ó w i ą c o przeszłości — w a r s t w y nieoświecone, p r a ­ Sutor cujące f i z y c z n i e , c z y l i j a k c z y t a m y w Wielkiej rzeźbiący w w ę g l u . N i e j e s t t y m b a r d z i e j przeciętny a m a t o r ; Powszechnej: „ . . . ogół ludności pracującej Encyklopedii przeciwstawionej brak a n i Paweł bowiem Wróbel czy wykształcenia inny górnik malujący zawodowego i lub artystycznogo w a r s t w o m u p r z y w i l e j o w a n y m " , względnie, w węższym za­ n i e k w a l i f i k u j e jeszcze d o m i a n a „ t w ó r c y l u d o w e g o " . k r e s i e — „ludność w i e j s k ą " ; m ó w i ą c zaś o współczesności — szerzanie k a t e g o r i i „ s z t u k i l u d o w e j " n a działalność a m a t o ­ n i e c h „ l u d " z n a c z y t y l e co naród świadom swego k l a s o w e g o r ó w , n i e w y d a j e się więc słuszne. r o d o w o d u . T a k przecież r o z u m i o m y w j ę z y k u c e r e m o n i a l n o -administracyjnym pojęcie „lud p o l s k i " , „Polska Rzecz­ pospolita L u d o w a " . Nie z plastiku ludowej czy pluszowe sztuki. B y ć m o ż e t y m , k t ó r z y t o czynią, c h o d z i o t o , a b y p o d ­ kreślić, że dzieło w y s z ł o z rąk r o b o t n i k a , górnika c z y chłopa, a n i e u c z n i a , s t u d e n t a , i n t e l i g e n t a . Jeśli t a k — sądzę też, a b y m a k a t y , g i p s y i b a z a r o w e k w i a t y były „spadkobiercami" Istnienie nowych przecież powiedzieć n p . praca amatorów wystarczy górników. j e d n a k j e s t t o t a k i s t o t n e dziś, g d y p o c h o d z e n i e Czy i wykony­ kolorystycz­ w a n a p r a c a n i e świadczą już a u t o m a t y c z n i e o k u l t u r o w e j n y c h , t e m a t y c z n y c h , skłonność d o s y m o t r y c z n y c h układów przynależności człowieka ? R o b o t n i k - t e c h n i k G r z e g o r z Stań­ i więź c z y k r e p r e z e n t u j e w s w y c h r y s u n k a c h i t e m p e r a c h wartości z j a w i s k a z dawną sztuką ludową, a l e n i e j e s t kontynuacją t y p o w e dziś d l a s z t u k i e l i t a r n e j , a n i o j o d e n l e k a r z , a d w o k a t dekoracyjnych upodobań dawnej Roz­ rozwiązań w s k a z u j e n a genetyczną jej głównego n u r t u . czy nauczyciel — powielane p r y m i t y w n e s t e r e o t y p y k u l t u r y Niezależnie j e d n a k o d tego, czy p r z y m i o t n i k „ludowy^ masowej. u z n a m y z a w ł a ś c i w y d l a określenia w y t w o r ó w s z t u k i p e r y ­ feryjnej — funkcjonuje o n w obiegu powszechnym także w t y m znaczeniu. J e s t t o z j a w i s k o szersze i g o d n e u w a g i . D o t y c z y r e l a c j i m i ę d z y k u l t u r a m i . D a w n i e j s t r a t y f i k a c j a przebiegała nowo", „pio­ dziś j e s t „ p o z i o m a " . W z o r c e e s t e t y c z n e kształto­ ludowej w a ł y się b o w i e m d a w n i e j w r a m a c h p o d z i a ł u wieś — m i a s t o , j e s t p o w s z e c h n y , m a s o w y r u c h twórczości p l a s t y c z n e j , k o m ­ k u l t u r a oświecona — k u l t u r a l u d o w a , i n t e l i g e n c j a — p r o l e ­ a d 5: P r a w d z i w y m spadkobiercą p o n o w a n i a swego o t o c z e n i a , twórczości a k t y w n y stosunek do sztuki, t a r i a t w i e j s k i i m i e j s k i . D z i ś , w d o b i e u n i f i k a c j i treści i f o r m p r z y k t ó r y m zacierają się o s t r e g r a n i c e m i ę d z y t w ó r c ą a o d ­ docierających biorcą. A l o n a z w a n i e t e j twórczości m i a n e m „ s z t u k i l u d o ­ p r z e k a z u , wyróżniają się w p r z e k r o j u całego społeczeństwa w e j " n i e m a sensu w naszej s y t u a c j i . W p r o w a d z i l i b y ś m y w a r s t w y różniące się w y k s z t a ł c e n i e m , a s p i r a c j a m i k u l t u r o ­ t y l k o z a m ę t , zwłazscza że wciąż jeszcze m a m y w y m i , zasięgiem p e r c e p c j i określonych treści. twórczość z d u c h a swogo a u t e n t y c z n i e ludową. Chociaż więc z p u n k t u w i d z e n i a r o l i j e d n o s t k i w k u l t u r z e twórczość nalna 144 jest najbardziej „ludowa" (czytaj nieprofesjo­ „powszechna"), wszędzie p r z y pomocy środków masowego W t a k i m właśnie układzie „ p o z i o m y m " w y s t ę p u j e dziś z j a w i s k o twórczości p o w s z e c h n e j , którą s p o t y k a m y w róż­ nych środowiskach. Ale cechy środowiskowe występują �I I . 15. H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a p r o w a d z i k u r s m a l o w a n i a n a szkle. Z a k o p a n e . O k . 1950 г. I I . 16. H e n r y k Zegadło, rzeźbiarz, obecnie R a b k a , w o j . nowosądeckie. I ł . 17. S e w e r y n O d r z y w o l s k i , m a l a r z . K r a s n y s t a w , w o j . chełmskie. tu tylko wśród amatorów w i e j s k i c h . Dominują wzorce powszechnie rzadko, są t r u d n o u c h w y t n e , właściwie spoty­ s t y l o w y c h , a l e t a k się m a j ą c y d o a u t e n t y c z n e g o w z o r c a j a k profesjo­ w n a j l e p s z y m r a z i e k o p i a d o oryginału. W i n n y m p r z y p a d k u nalną, j a k i amatorską, z t y m żo w z o r y p r o f e s j o n a l n e n i e są m a m y d o c z y n i e n i a ze sztuką pseudo-ludową, z f a l s y f i k a ­ ani t a m i , z twórczością epigońską „ w s t y l u " . k a n o , w y w o d z ą c e się z i n s p i r a c j i zarówno sztuką bliskiej daty, a n i n i e dotyczą poszukiwań bardziej świadomą kontynuacją, a t r z e c i — n a w i ą z a n i e m d o c e c h ambitnych i elitarnych. Oczywiście t r u d n o w t y m m a s o w y m r u c h u a m a t o r s t w a plastycznego o w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e . N i e o n i o zresztą c h o d z i . I s t o t n ą b o w i o m cechą t e g o z j a w i s k a jest f o r m a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a . I w t y m właśnie — j a k p o ­ w i e d z i e l i ś m y n a wstępie — j e s t o n o spadkobiercą t r a d y c y j n e j zostały w y k o n a n e w r a m a c h ż y w e j jeszcze d y c j i s z t u k i l u d o w o j przez l u d z i związanych sposobem odczuwania, tra­ wychowaniom patrzonia n a świat, z dawną kulturą ludową — a l b o ; b — zostały świadomie wykonane w duchu (stylu) d a w n e j l u d o w e j s z t u k i p r z e z l u d z i w y w o d z ą c y c h się ze w s i i związanych emocjonalnie rozpadu — - twórczości w „ d a w n y m s t y l u " twórczości i n d y w i d u a l n e j , s p o n t a n i c z n e j , wykraczającej n a j b a r d z i e j prężna j e s t p i e r w s z a , r z a d k a — t r z e c i a , a d r u g a , P o d s u m u j m y więc d o t y c h c z a s o w o r o z w a ż a n i a . P r z e z określenie „ s z t u k a l u d o w a " rozumieć można współcześnie dzieła, k t ó r e : emocjami, okresie poza k r q g f o r m t r a d y c y j n y c h * i t e ż p a m i ę t a ć , że w o b e c n y m — przejmowanie wzorów obcych _ kultury ludowej. a Warto k u l t u r y l u d o w e j spośród t r z e c h g ł ó w n y c h p o s t a w : z wiejską kulturą, a w p r o w a ­ d z o n e i n n o w a c j e n i e przekreśliły zasad myślenia plastycz­ nego właściwych l u d o w e j s z t u c e ; r a b y istnieć, w y m a g a p o m o c y , świadomej p o l i t y k i , o p i e k i . O strefowym charakterze granic w kulturze W k u l t u r z e granice pojęciami składających się n a pojęcie z d e c y d o w a n i e n i e są o s t r e . d o m i n u j e i łatwo wyznaczyć granice. Przeważnie j e d n a k m a m y do czynienia z sytuacjami mniej czy bardziej zdajemy m i e s z a n y m i . Często n i e sobie z t e g o s p r a w y i d ą ż y m y d o „ p r e c y z y j n e j " o d p o w i e d z i — co j e s t c o . A w t e d y cięcie, j a k i e g o m u s i m y dokonać, z a p r z e c z a właśnie Pokutuje с — stanowią replikę c z y adaptację twórczości l u d o w e j . między T y l k o w p r z y p a d k a c h s k r a j n y c h , m o d e l o w y o h , zespół c e c h u nas bowiem t e j pożądanej precyzyjności. pojęcie g r a n i c y u f o r m o w a n e n a przykładach zaczerpniętych z g e o g r a f i i c z y g e o m e t r i i . A l e t o , należy co m o ż l i w e w g e o g r a f i i p o l i t y c z n e j , n i e j e s t m o ż l i w e w o d ­ stosować j e d y n i e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u . D r u g i — j e s t już n i e s i e n i u d o pojęć złożonych, k s z t a ł t o w a n y c h h i s t o r y c z n i e . Oczywiście określenie „autentyczna" sztuka 145 �N i e z a w s z e j e d n a k w y c i ą g a m y z t a k i e j s y t u a c j i właściwe w n i o s k i . P r z e s z k a d z a t e m u skłonność naszego umysłu d o „ s z u f l a d k o w a n i a " pojęć, w y n i k ł a zresztą z dążenia d o o p a ­ n o w a n i a i uporządkowania f a k t ó w , z k t ó r y m i się s t y k a m y . Porządkując je, trzeba jednak widzieć zjawisko w jego r z e c z y w i s t y m kształcie, w e w z a j e m n y c h powiązaniach. P a ­ miętać, ż e „ c z y s t e " p o d z i a ł y występują w s y t u a c j a c h s k r a j ­ nych, modelowych. Ż y c i e j e s t złożone, m y w p r o w a d z a m y d o niego nasz porządek, nasz s y s t e m o c e n , n o r m , n a z w — źle j o s t j e d n a k , g d y s t w o r z o n y m o d e l ciąży n a n a s z y m w i d z e n i u , g d y p o ­ w o d u j e o d r z u c e n i e t e g o , co się w n i m n i e mieści. Źle j e s t , g d y doskonały skądinąd e t n o g r a f - m u z e a l n i k p o w i a d a o s z o p k a c h k r a k o w s k i c h -— t o n a s n i e i n t e r e s u j e , t o przecież n i e j e s t już s z t u k a l u d o w a ... Ź l e , g d y z k o n k u r ­ sów u s u w a się r z e ź b y w y b i t n i e interesujące, d l a t e g o że n i e pasują d o u t a r t y o h schematów. Strefy pograniczne we współczesnej sztuce ludowej O i l e w rzemiośle a r t y s t y c z n y m i rękodziele nastąpiło s p o t r y f i k o w a n i e f o r m , a z m i a n y wynikają z p o t r z e b a d a p t a ­ cyjnych, t o w plastyce przystaje pojęcie f i g u r a l n e j , d o której twórczości, najłatwiej najbardziej zauważyć zacho­ dzące p r z e m i a n y . W ł a ś n i e rzeźba j o s t dziedziną, w której najpełniej dostrzegamy rozpiętość p o s t a w i bogactwo t a ­ lentów, swobodę i n w e n c j i , w z r o s t a s p i r a c j i t w ó r c ó w , roz­ szerzenie się kręgu i c h zainteresowań. G d y b y dzieła współczesnych rzeźbiarzy ustawić w j e d ­ nym I I . 18. I z a j a s z R z o p a , R e d a , g m . W e j h e r o w o , w o j . gdańskie. szeregu, grupując j e o d f o r m najbardziej prostych, w d o b r y m sensie t e g o słowa — p r y m i t y w n y c h — d o d z i e l najbardziej sprawnych warsztatowo, to „dolną" granicę w y z n a c z y ł y b y p r a c o H e r ó d k a , P t a s z y ń s k i e j , Siemińskiego, Hołdy, G r a n i c e w k u l t u r z e mają c h a r a k t e r p a s m a , w której następuje stopniowe zagęszczenie strefy, coch aż d o s y t u a c j i , w której układ r z e c z y w i s t y z b l i ż y się d o s y t u a c j i m o d e l o w e j . T a k i m i są p r z y k ł a d y s k r a j n e , „ c z y s t o " . M i ę d z y zaś t y m i m o d e l o w y m i s y t u a c j a m i rozciąga się -•- dziś już b a r d z o szeroka — s t r o f a p o g r a n i c z a . Z nią właśnie m a m y przeważnie d o c z y n i e n i a , zajmując ludową. Sztuką — d o d a j m y dziełem artystycznym się współczesną sztuką zdominowane są tradycją Oleksego - ludzi żyjących n a marginesk mało zróżnicowano, a d e k w a t n e d o i c h możliwości p s y c h i c z ­ n y c h i f i z y c z n y c h . „ G ó r n ą " granicę stanowiłaby n a t o m i a s t twórczość P a l k i , W i e r z c h o w s k i e g o , Toborowicza, Honryka Zogadło, w d u ż y m już s t o p n i u świadoma, s p r a w n a , nawiązu­ jąca d o określonych wartości s z t u k i l u d o w o j oraz sztuki p r o f e s j o n a l n e j , i n s p i r o w a n e j ludowością. P i e r w s z e p r a c e — są „ a u t e n t y c z n e " w t y m sensie, że — a n i e rzemiosłom i ręko­ (które Miki. w i e j s k i e j społeczności, rzeźbiących z m o z o ł e m f i g u r y p r o s t e , f o r m a i c h s t a n o w i jodyną i m o ż l i w ą d l a a u t o r a . D a r e m n o i w k t ó r y c h i n w e n c j a t w ó r c y d o c h o d z i d o głosu w słabym b y ł o b y prosić Sobotę, Muchę, Ptaszyńską, H o ł d ę c z y O l e k ­ s t o p n i u ) , sztuką, a więc p r z e d e w s z y s t k i m rzeźbą i m a l a r ­ sego, b y w y r z e ź b i l i coś i n a c z e j . F o r m a w y r a z u j e s t t u n i e stwem. t y l k o w y p r a c o w a n a , a l e i „ d a n a " rzeźbiarzowi, Próba wyraźnego oddzielenia n p . d a w n o j s z t u k i l u d o w e j o d współczesnej, t e j zaś o d n a i w n e j i o d s z t u k i o s o b i s t e j ( r o z u m i a n e j w sensie L'art brut) Twórcy ekspresji — skazuje nas n a z drugiego, „dojrzałego", bieguna pracują z o w i o l e większą świadomością i skalą możliwości a r b i t r a l n e o c e n y , często p o d p o r z ą d k o w a n e c o l o m , d l a k t ó ­ wych. r y c h d o k o n u j e m y k l a s y f i k a c j i . W i e l o współczesnych rzeźbienie rzeźb wyznaczona d y s p o z y c j a m i i c e c h a m i osobowości. Palkę. Toborowicza w innej czy Wierzchowskiego k o n w e n c j i . Piorwszo rzeźby wyrazo­ stać n a są więc l u d o w y c h może być w y s t a w i a n y c h p o d szyldem zarówno . . l u d o w o " , ponieważ n i o m o g ą b y ć i n n o , d r u g i e „ludowym", Zegadlo, nikają z p o s t a w y a u t o r a , z uświadomienia sobie s w y c h możli­ j a k „naiwnym". Kudła, Lamęcki, S o b o t a c z y Chajec należą d o o b u k a t e g o r i i . M u c h a c z y H e - wości. ródek m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n i w równej m i e r z e j a k o p r o ­ d u k t k u l t u r y ludowej i jako Wierzchowski zjawisko ekspresji i P a l k a z k o l e i przekraczają l u d o w e j , b l i s c y współczesnej osobistej. granicę rzeźbie s t y l i z o w a n e j lx» w y ­ M a m y t u więc d o c z y n i e n i a w p i e r w s z y m p r z y p a d k u z pograniczem p r y m i t y w n o - l u d o w y m (przez „ l u d o w e " r o ­ sztuki z u m i e m w t y m w y p a d k u twórczość z w e r y f i k o w a n ą spoleez- „na l u ­ n i o ) , a czasem i p o g r a n i c z e m ze sztuką psychopatologiczną,' d o w o " . Z a k r e s y c e c h zachodzą, n a siebie, twórczość dużego co j e s t z r o z u m i a l e , g d y sobie p r z y p o i m i i m y , j a k często l u d z i e p r o c e n t u współczosnych rzeźbiarzy c z y m a l a r z y „ l u d o w y c h " wiejskiego jest odrębności p s y c h i c z n e j , n i e d o r o z w o j u c z y k a l e c t w a . W d r u ­ jednocześnie charakterystyczna d l a pewnej grapy amatorów. gim K l a s y f i k a c j a , j a k i e j d o k o n u j e m y , o p a r t a więc j o s t n a w y b o r z e c o c h , któro ląc/.ą się jednocześnie z c e c h a m i w c h o ­ d z ą c y m i w s y n d r o m i n n e g o pojęcia. S z t u k a l u d o w a zwłasz­ cza w okresie rozpadu tradycyjnej swej liazy szczególnie s i l n i e i często w związki z i n n y m i twórczości a r t y s t y c z n e j . 146 m a r g i n e s u znajdują się n a n i m w s k u t e k natomiast przypadku twórczość swojej świadomie-ludowa g r a n i c z y z a m o t o r s t w o m , a n a w e t ze sztuką profesjonalną. Prześledźmy przykładowo sytuację H e r ó d k a . Rzeźbił d l a siebie, z p o t r z e b y o t a c z a n i a się aniołami, świętymi p o ­ wstępuje s t a c i a m i , które ustawiał n i e r a z n a k a m i e n i a c h o m y w a n y c h modelami w o d ą p o t o k u . R z e ź b y H e r ó d k a n i e są „ l u d o w e " z p u n k t u widzenia stylu, są j a k najoezywiściej prymitywne. Ale �szczególna f o r m a równo t e g o p r y m i t y w i z m u - j e s t r e z u l t a t e m za­ ograniczonych możliwości manualno-psychicznych (przecież H e r ó d e k n i e b y ł w s t a n i e n a w e t w y r z e ź b i ć r ą k ! ) , j a k i stworzonej przet niego f o r m y ekspresji. T o , co n a m się u k a z u j e j a k o „ n a i w n o ś ć " , w y n i k a z n i e współmierności z a m i e r z e n i a d o s p o s o b u j e g o r e a l i z a c j i , i c o ważniejsze — z p o e t y k i , nigdzie n i e podpatrzonej, jącej n a j b a r d z i e j wiedzieć operu­ prostymi, czytelnymi znakami. J a k po­ o rzeczach najważniejszych, o świętych, Marii, aniołach, g d y z t r u d e m b u d u j e się słowo. I l e napięcia m u s i b y ć w l e d w i e a r t y k u ł o w a n y m d ź w i ę k u , b y przekazał sens t e g o , co się chce w y r a z i ć ... Z n a k rzeźbiarski m u s i donieść wielką prawdę, znak najprostszy — z trudem żłobiony r y s u n e k o c z u , u s t . I t a u f n a w i a r a , że s t a r c z y t y c h parę e l e m e n t ó w , a b y k r z y w o p r z y c i ę t y p i e n i e k , chlapnięty białą, czorwoną i zieloną l u b niebieską farbą — w zależności o d t e g o czyją m a postać przedstawiać — p r z e m ó w i ł d o w i d z a , stał się w i z e r u n k i e m ś w i ę t y m . W i e d z a H e r ó d k o o n a t u r z e i pamięć w i d z i a n e g o (a m i a ł r e p r o d u k c j e z p i s m , m . i n . Trójcę Rublowa) wzoru zostały z r e d u k o w a n e d o a t r y b u t ó w n a j p r o s t s z y c h . „ P o e t y k a " rzoźb w y n i k a t u ze z n a l e z i e n i a sobie t y l k o właściwych znaków, z i c h nośności i p r o s t e j — a doskonałej o r g a n i z a c j i . N i e m o ż ­ ność sięgnięcia d o r e a l i s t y c z n y c h rozwiązań j e s t t u zastą­ p i o n a umownością, ekspresją z l a k u , s y m b o l u , p l a m y b a r w roj. Odrębność H e r ó d k a w y n i k a więc n i e ze świadomej g r y w y o b r a ź n i , n i e z w y s t u d i o w a n y c h p o m y s ł ó w , ale z k o n i e c z ­ ności zbudowania — niejako o d początku — własnego a l f a b e t u f o r m . J e s t t o s z t u k a przejmująca, p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o N i k i f o r a . A l e c z y d a się zmieścić bez r e s z t y d o jakiejś „ s z u f l a d k i " ? D o j a k i e j ? L u d o w y ? ponadczasowych C h y b a w sensie I I . 19. A d a m z a s a d myślenia, w i ę z i z religijnością i k u l ­ turą d a w n e j w s i . P r y m i t y w n y ? Zegadło (ojciec H e n r y k a , i l . 16), K r z y ż k a , g m . Suchedniów, w o j . k i e l e c k i e . N a p e w n o , ale c z y t y l k o ? Błogosławiony t o p r y m i t y w i z m — dający t a k s i l n y i własny t o n w s z t u c e . N a i w n y ? Z g o d a , jeśli naiwność znaczyć będzie podejmowanie zadań, przekraczających konwencjonalne bliskich tradycyjnym wzorom, na obecnym etapie swej s p o s o b y rozwiązań. „ I n n y " ? Oczywiście, i n n y o d o t o c z e n i a , twórczości s t o i już n a p r z e d p o l u p l a s t y k i p s y c h o l o g m o ż e określić t u i l o r a z i n t e l i g e n c j i , stopień izo­ kładąc n a c i s k p r z e d e w s z y s t k i m n a ekspresję f o r m i b a r w , l a c j i , ale c z y t o tłumaczy, d l a c z e g o H e r ó d e k m a c u d o w n y której w z o r e m świat w e w n ę t r z n y ? Rouault'a. T r u d n o o precyzję k l a s y f i k a c j i w rzeźbie, zwłaszcza t e j naprawdę t w ó r c z e j . W ł a ś n i e d l a t e g o , że w y r a ż a ona nie świadomość zbiorową, ale człowieka, a r t y s t ę . Równio trudne jest sprawiedliwe wyważenie granic pojęć w z a k r e s i e m a l a r s t w a n a s z k l e . M a m y t u b o w i e m d o czynienia już t y l k o z r e a n i m o w a n i e m dawnych tradycji, stąd toż p u n k t e m wyjścia d l a w i e l u u z n a n y c h dziś m a l a r z y b y ł y k o p i e i n i e d a l e k o idące przekształcenia w z o r ó w m u z e a l ­ nych obrazów. Od kopii i kursów malowania zaczynał J a c h i m i a k , Roj-Kozłowska, Pęksowa, W a l c z a k . A l e Helena R o j - K o z ł o w s k a już w p i e r w s z e j fazie malowała „naiwnie" własno t e m a t y , a b y p o l a t a c h odejść o d t r a d y c y j n y c h sche­ matów ( „ l u d o w y c h " ) i tworzyć o b i a z k i narracyjne, o t e m a ­ tyce zwyczajowo-obrzędowej mieszczące się b a r d z i e j i legendarne-historycznej, w kategorii plastyki amatorskiej. T a k i e też o b r a z k i , które n a dobrą sprawę można b y malować i temperą n a p a p i e r z e , powstają o b e c n i e i n a K a s z u b a o h , profesjonalnej, j e s t już n i e t y l e góralska s z t u k a co obrazy T a k w r z e ź b i e , j a k i m a l a r s t w i e p o j a w i a j ą się formy c o r a z już d a l s z e o d l u d o w e j t r a d y c j i , w y d a j e się, że w k r a ­ c z a m y w e t a p , k i e d y t r u d n o b ę d z i e ciąć s k a l p e l e m d e f i n i c j i p o ż y w e j t k a n c e t w ó r c z o ś o i . W o s t a t n i c h d w ó c h —• t r z e c h l a t a c h p o d n a c i s k i e m ż y c i a (a n i e s u g e s t i i a d m i n i s t r a c y j ­ nych czy płynących z rozważań teoretycznych) — na k i l k u już k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h u m i e s z c z o n o nie prace j e s z c z e ludowe i j u ż jednocześ­ a m a t o r s k i e , słusznie oddzielając j e w m i a r ę m o ż n o ś c i o d s i e b i e . C i s a m i a u t o r z y p o j a w i a j ą się zresztą i n a p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w , i n a w y ­ stawach sztuki ludowej — n p . Zagajewski, Mucha, Tobo- r o w i o z , M i c h a l s k i , K o ł a c z . C i s a m i reprezentują za granicą naszą sztukę „naiwną" czy „inną" (spontaniczną) — a k i e d y i n d z i e j l u d o w ą ( L a m ę c k i , K u d ł a , A . Z e g a d ł o , Skrę towicz, Zagajewski). W n i o s k i ? T a m gdzie jest „ludowe". Ale wyuczony p a m i ę t a j ą c , że w p ł y w środowiska i k u l t u r y m a s o w e j nie­ malowania n a szkle, w swej rzeźbę czy malarstwo dostrzegalne, trzeba t e c h n i k i i zasad wydzielać t o wyraźnie i o d dwóch l a t w Koszalińskiem. J a c h i m i a k — m ł o d y góral, twórczości sięgnął p o p o d p a t r z o n e w z o r y s z t u k i n o w o c z e s n e j , sie i m p u l s y , k t ó r y c h e f e k t e m przyswojone s y f i k o w a ć k r y t e r i a m i , k t ó r e z w y k l i ś m y stosować w i n t u i c y j n i e , zewnętrznie, bez w n i k a n i a w sens są dzieła n i e dające się k l a ­ sztuce d e f o r m a c j i , z doskonałym j e d n a k w y c z u c i e m k o l o r u . O i l e l u d o w e j . P u n k t e m w y j ś c i a d l a o c e n y m u s i b y ć s a m o dzieło p r z y poprzednio lub jego konwencja, a nie m i a r a u m o w n e j „sztuki l u d o w e j " o zbliżaniu w y m i e n i o n y c h n a z w i s k a c h można się d o g r a n i c y amatorstwa mówić plastycznego, to Cechą a u t e n t y c z n e j twórczości jest b o w i e m t o , że prze­ J a c h i m i a k p r z y w o d z i n a m n a myśl początkowo m a l a r s t w o kracza ona granice. dzieci, p o t e m m a l a r s t w o amatorów z wyraźnymi inspirac­ A b y znaleźć prawidłową płaszczyznę o c e n y , t r z e b a t e ż w i e d z i e ć — co i d l a c z e g o p o w i n n o się p o p i e r a ć , o t a c z a ć opieką. j a m i sztuką z a w o d o w ą . K r z y s z t o f Okoń zaś, m u z y k p o c h o ­ dzący z P o d h a l a , zaczynając o d o b r a z k ó w b a r d z o jeszcze 147 �Miejsce sztuki ludowej we współczesnej kulturze S z t u k a l u d o w a t w o r z o n a współcześnio j e s t z j a w i s k i e m z w i ą z a n y m s w y m i k o r z e n i a m i z historią. P a t r z ą c n a n i ą o d t e j s t r o n y m o ż e m y w n i e j w i d z i o ć ż y w y jeszcze przeszłości, bardzo ożywioną trad3'cję. i s t o t n y obraz naszej Dopełnia kultury, ona w będąc ślad sposób jednym ze źródeł świadomości n a r o d o w e j W s z t u c e l u d o w e j s i l n i e j niż w j a k i e j k o l w i e k i n n o j odczuwamy w i ę ź z przoszlością, ciągłość k u l t u r y . W p o ­ t o c z n y m o d c z u c i u o n a właśnie j e s t n a j b a r d z i e j ,,polska", n i c t e ż d z i w n e g o , że w o k r e s i e s i l n i e postępującoj u n i w o r s a l i zacji kultur i eksplozji s z t u k a l u d o w a staje międzynarodowej się w y r ó ż n i k i e m turystyki — zwiedzanego j e d n ą z w i ę k s z y c h j e g o a t r a k c j i . R o ś n i e więc kraju zapotrzebo­ w a n i e n a i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e , n a sztukę l u d o w ą j a k o pamiątkę. Wiąże się t o , n i e s t e t y , z komercjalizacją sztuki, z jej masowym funkcjonowaniem. S z t u k a w z n i o s ł y m z n a c z e n i u t e g o słowa) z a m i e n i a się w tej (we I I . 2 0 . D o m w e w s i B i e l , g m . Małkinia, w o j . ostrołęckie. s t o r o o- typB u d z i t o zrozumiały s m u t e k u l u d z i , których fascy­ nowała j a k o s z t u k a , którzy o d k r y w a l i w t e j p r o s t e j , n i o uczonej twórczości m o c i n s p i r o w a n i a s z t u k i analogie d o poszukiwań a w a n g a r d y stulecia. Chcieliby, a przykładem „wysokiej", artystycznej naszego zamieszczony w tym numerze p i s m a artykuł p r o f . Ksawerego Piwockiogo, uszanować wysoką którą poświadczały rangę tej sztuki, rangę znakomite wystawy aby artystyczną, dawnoj rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u , zorganizowane po wojnie w Paryżu Brukseli, Londynie, w wielu miastach Polski. Schillera, Andrzeja S t o p k i , Andrzeja szków, J a n a Szczepkowskiego, D l a Leona i Zbigniowa d l a profesorów: Starzyńskiego, Michała W a l i c k i o g o , K s a w e r e g o czy Tadeusza wielką Seworyna — sztuka ludowa Piwockiego była D o s t r z e g a l i w n i e j doskonałość f o r m y , ekspresję, siłę % emo­ II. P r o c o s y zachodzące współczośnie w k u l t u r z e p r z e s u ­ n ę ł y w w i d o c z n y sposób sztukę ludową ze s t r e f y z j a w i s k a r t y s t y c z n y c h w o b r ę b k u l t u r y m a s o w e j . Obniżaniu r a n ­ g i a r t y s t y c z n e j s p r z y j a zresztą i m a s o w a twórczość współ­ czesna, o d e r w a n a o d środowiska, a p o b u d z a n a głównie róż­ n y m i a k c j a m i , k o n k u r s a m i , f e s t i w a l a m i , a przede w s z y s t k i m działalnością C e p e l i i . Twórczość t a u t r z y m u j e dzięki Cepe­ l i i s t o s u n k o w o w y s o k i p o z i o m , chociaż ogólna s y t u a c j a s p r z y ­ j a j e j k o m e r c j a l i z a c j i i s p r o w a d z e n i u d o r a m pamiątkarstwa. A l e właśnie t o życie s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e m a s o w e j , n a nią, p r o f u z j a -*4sH *\-T&*%£* *7мг~ kultury. działania, więź z tradycją. rosnące z a p o t r z e b o w a n i e эa trwałą, i wciąż ż y w ą wartością d o r o b k u naszej cjonalnego Prona­ Juliusza audycji folklo­ 2 1 . P a r k a n , słupki b e t o n o w e z t ł o c z o n y m wzorem, K o m o r o w o , g m . Rząśnik, w o j . ostrołęckio. Sądzę, że w a r t o spojrzeć n a sprawę t r z e ź w o , bez l u d o - mańskich sentymentów, bez f r a z e o l o g i i . Współczesna s z t u k a l u d o w a b y w a różna, zła i d o b r a . T o , że b y w a gdzieś słaba, nio jest k a m i e n i o m obrazy d l a naszego l u d u . G o r z e j g d y słabą rzeźbę i przeciętne h a f t y a d a p t o w a n o n a serwetki d e m o n s t r u j e się z s z u m o m j a k o osiągnięcie k u l t u r y jakiegoś r e g i o n u . T a k się właśnie d e p r o c j o n u j o tę sztukę n i e p r z e m y ­ ślanymi w y s t a w a m i , p o k a z y w a n i e m p o d s z y l d e m s z t u k i l u ­ d o w e j złych rzeźb, k i c z o w a t y c h o b r a z k ó w niewydarzonych r y s t y c z n y c h w r a d i o i t e l e w i z j i , sukcesy „ M a z o w s z a " czy a m a t o r ó w . P r z y k ł a d ó w można b y p r z y t o c z y ć w i o l e , c h o ć b y „Śląska", a nawet bezkrytyczne n o t a t k i w pismach, chwa­ z K r a k o w s k i c h Targów S z t u k i Ludowej i z lące p o n a d miarę w y r o b n i k ó w l u d o w o - p o d o b n y c h f i g u r e k — D o m u Chłopa. wszystko t o odegrało b a r d z o pozytywną rolę w zmianie s t o s u n k u w s i d o swego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Nie można b o w i e m warszawskiego S z t u k a l u d o w a słusznio uważana j e s t z a legitymację a r t y s t y c z n y c h uzdolnień l u d u , a l e c z a s o m o d n o s i się w r a ż e ­ zapominać, że w i n d o w a n i e rangi n i e , że n i e d o c e n i a m y r o l i naszej współczosnej s z t u k i , n a ­ l u d o w e j s z t u k i p r z e z z n a w c ó w o d b y w a ł o się w s y t u a c j i , g d y s z y c h w y k s z t a ł c o n y c h t w ó r c ó w . C h w a l i się chłopa c z y r o b o t ­ wieś zaczęła się w s t y d z i ć własnoj k u l t u r y i s z t u k i — wiążąc ją n i k a , p ó k i n i o u c z o n y , p ó k i naśladuje d a w n e w z o r y i s t r u g a e m o c j o n a l n i o z czasem n ę d z y i poniżenia. D o p i e r o prymitywne opieka rzeźbki, ale w y s t a r c z y w k u l t u r z e m i e j s k i e j , w środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , s p r a ­ s k o ń c z y ł y ! W a r t o pamiętać, że obecnie s a m s z y l d „ l u d o w o " wiła, że wieś przestała n i e przesądza jeszcze o wartości, i często f i r m u j e smętne swego d o r o b k u . Co więcej — strój l u d o w y nabrał c e c h r e p r e z e n t a c y j n y c h , a l u ­ dową „ d e k o r a c j ę " Podnoszenie, umacnianie J e s t p e w n e m i n i m u m p o z i o m u , poniżej którogo wysokiej s t y c z n e j s z t u k i l u d o w e j (zwłaszcza d a w n e j ! ) rangi arty­ p r z e z książki, d o b r e w y s t a w y i t d . , a z d r u g i e j s t r o n y dążenie d o u t r z y m a n i a Tym b a r d z i e j , że wciąż m a m y rękodzieło a r t y s t y c z n e n a w y s o k i m p o z i o m i e i można s p o k o j n i e wybierać t o , co n a j ­ lepsze. Popierając możliwie dobrego p o z i o m u w imprezach m a s o w y c h , w h a n ­ możliwe d l u , pamiątkarstwie. ludowej 748 scho­ dzić n i e należy, a b y n i e czynić k r z y w d y właśnie „ l u d o w i " . Co robić ? W y d a j e się w s k a z a n e działanie w dwóch k i e ­ runkach. i p o c h w a ł y się resztki dawnej sztuki regionu. s p o t y k a m y p r z y różnych świętach i uroczystościach p a ń s t w o w y c h . a b y zainteresowanie wyższą uczelnię się w s t y d z i ć plastyczną, b y ukończył n a d współczesną sztuką i masowość w y s t ę p o w a n i a t e j s z t u k i wysiłki jednak t o rękodzieło, dla podtrzymania czyniąc wszystkie autentycznej i j e j k o n t y n u a c j i współczesnej sztuki — p r o d u k u j e się �jednocześnie (ręcznie c z y m a s z y n o w o ) w y r o b y w l u d o w y m i s t o t n y c h wartości t r a d y c y j n y c h , j a k śladów z e w n ę t r z n y c h , s t y l u , c h a r a k t e r z e . M i m o w z a j e m n y c h p o w i ą z a ń , są t o d w a M ó w i ą c najogólniej i w d u ż y m skrócie — człowiek w s p ó ł ­ c z e s n y , zwłaszcza w mieście, narażony j e s t n a l i c z n e s t r e s y , różne z a g a d n i e n i a . P i e r w s z o d o t y c z y twórczości p o d t r z y m u j ą c e j tradycję, a więc u n i k a t o w e j s z t u k i i a r t y s t y c z n e g o rękodzieła, d r u g i e z a c h o w a n i a n a r y n k u m a s o w e j p r o d u k c j i ( m . i n . pamiątkar­ skiej) o charaktorze l u d o w y m , f o l k l o r y s t y c z n y m . Ideałem byłoby, g d y b y potrzeby dało się o b y ć bez t e j masówki i wszelkie zaspokajać w y t w o r a m i rękodzieła ludow ego, n i e T w y d a j o się t o j e d n a k m o ż l i w e , ponieważ p o p y t przekracza p o d a ż , a jednocześnie j e s t c h y b a pożądane, a b y o cechach ludowej sztuki urozmaicały naszą wyroby produkcję tekstylną, pamiątkarską, galanteryjną. często c z u j e się w y o b c o w a n y , o s a m o t n i o n y w tłumie, p o ­ zbawiony bezpieczeństwa. poczucia spokoju, Bombardo­ w a n y n a d m i a r e m informacji, p o d d a n y przyspieszeniu m i e j ­ s k i e g o życia, o d c z u w a ze w z m o ż o n ą siłą p o t r z e b ę f o r m s t a b i l ­ n y c h , z n a n y c h , w i ą ż ą c y c h się ze w s p o m n i e n i e m dzieciństwa, ze świadomością więzi społecznej, k u l t u r o w e j . Sztuka l u ­ d o w a odczuwana jest przez w i e l u l u d z i j a k o swojska, b l i s k a emocjonalnie. Zaspokaja ładu, u m i a r u , barwności. T k a n i n y o s u b t e l n e j przy t y m potrzebę równowagi, i bogatej k o l o r y s t y c e , g a r n k i p r o s t e i s z l a c h e t n e mają w sobie d o s k o ­ nałość kształtu o s z l i f o w a n e g o w procesie z b i o r o w e j i długiej R e g u ł a postępowania m u s i t u być j e d n a : p ó k i można — twórczości. G d y więc n i e s t a n i e l u d z i z d o l n y c h f o r m y te opierać się n a twórczości ż y w e j , g d y j e d n a k z a n i k n i e o n a , k o n t y n u o w a ć , c e l o w e m o ż e okazać się p o w i e l a n i e bądź granicy, s z y c h w z o r ó w , n a w e t m e c h a n i c z n i e . Zwłaszcza ż e , j a k już maszy­ m ó w i l i ś m y , f o l k l o r i pamiątka o l u d o w y m c h a r a k t e r z e p o ­ poziom jej spadnie poniżej dopuszczalnej t r z o b a przejść n a produkcję seryjną (ręczną bądź n o w ą ) , alo zachowującą w y s o k i p o z i o m w z o r n i c t w a . trzebne Są t u z n ó w d w a z a g a d n i e n i a , które n i e zawsze dadzą się traktować łącznie. J o d n o , t o twórczy rozwój są d l a z a s p o k o j e n i a potrzeb masowej najlep­ turystyki, zwłaszcza z a g r a n i c z n e j . człowieka, Odrębną n a t o m i a s t sprawą, której n i e m o ż e m y n a t y m d r u g i o — zachowanie w obiegu wyrobów o cechach l u d o w e j m i e j s c u omawiać, j e s t kształtowanie m a s o w e g o r u c h u t w ó r ­ sztuki. czości a m a t o r s k i e j , s t w o r z e n i e j a k największej l i c z b i e u z d o l ­ C z y t r z e b a dążyć d o t e g o , a b y w n a s z y m życiu zachować żywą pamięć charakterystycznych cech ludowej sztuki? n i o n y c h l u d z i warunków d l a twórczego u c z e s t n i c t w a w k u l ­ turze. * N a pewno — g d y mowa o muzeach, publikacjach, f i l m a c h , w y s t a w a c h , a więc o u t r w a l e n i u i p o p u l a r y z a c j i d o r o b k u ludowej przystrój sztuki. C h y b a . . . — g d y wnętrz, pamiątkę c h o d z i o t z w . masówkę, regionalną. Piwocki był tu R a n g ę „ o f i c j a l n ą " s z t u k i wyznaczają i n s t y t u c j e , k t ó r e w świadomości społecznej są d o t e g o p o w o ł a n e . D o b r z e w i ę c , co p r a w d a i n n e g o z d a n i a , m n i e j e d n a k w y d a j e się, że p r z y że s z t u k a l u d o w a o b f i c i e obecnoj środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , że s p o t y k a m y ją n a różnych 1 1 u n i w e r s a l i z a c j i k u l t u r w a ż n e j e s t u t r z y m a n i e róż­ n y c h z n a m i o n odrębności n a r o d o w e j — t a k dotyczących reprezentowana jest w naszych w y s t a w a c h , festiwalach, Cepeliadach, J a r m a r k a c h D o m i n i - I I . 2 2 . B r a m a m e t a l o w a , D a l e k i e , g m . W ą s e w o , w o j . ostrołęckie. Ш11 149 r �Do czego dążymy? kańskich, T a r g a c h K r a k o w s k i c h c z y Tatrzańskiej J e s i e n i ... a l e p r z y c h o d z i z a p y t a ć , c z e m u s z t u k a t a , która odegrała t a k wielką rolę w naszej k u l t u r z e , n i e f i g u r u j e w większości n a s z y c h m u z e ó w n a r o d o w y c h ? C z e m u z a m y k a się ją w opłotk a o h e t n o g r a f i c z n y c h m u z e ó w , g d z i e p o k a z u j e się j ą j a k o część życia wsi, obok przedmiotów kultury materialnej. J e s t t o oczywiście w a ż n y , ale t y l k o j e d e n a s p e k t f u n k c j o n o ­ w a n i a t e j s z t u k i , która wniosła przecież d o d o r o b k u a r t y ­ stycznego k u l t u r y n a r o d o w e j poważny wkład, t a k w p o s t a c i f o r m i dzieł m i s t r z o w s k i c h (zwłaszcza r z e ź b y , d r z e w o r y t u ) , j a k i i n s p i r a c j i , które t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a kształcie naszej s z t u k i X X w i e k u . Dlaczego w łódzkim M u z e u m S z t u k i nie m a p r z y f o r m i s t a c h a n i j e d n e g o przykładu r z e ź b y c z y m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , k t ó r e t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a rzeźbach Zbigniewa Pronaszki (Pieta!), obrazach Tytusa Czyżew­ skiego czy Władysława Wąsowicza? N i e w y m a g a t o n a w e t r e w o l u o j i w myśleniu, d r o g a j e s t p r z e t a r t a . Formiści umieścili d e m o n s t r a c y j n i e o b r a z y l u d o w e n a szkle n a s w o j e j pierwszej w y s t a w i e , właśnie p o t o , a b y pokazać źródło s w y c h i n s p i ­ racji. Gest t e n powtórzył Janusz Bogucki na R o z d z i e l i ł b y m t u d w i e s p r a w y . Opiekę doraźną, s p r a ­ w o w a n ą o b e c n i e p r z e z odpowiednią k o m ó r k ę M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i , p r z e z Cepelię ( F u n d u s z R o z w o j u czości) i S t o w a r z y s z e n i e Twór­ T w ó r c ó w L u d o w y c h — oraz s t r a ­ tegię działania n a przyszłość. O p i e k a n i e b u d z i w ą t p l i w o ś c i , j e s t c e l o w a , przemyślana, z a p e w n i a l u d z i o m nym jako „twórcy" stypendia, zasiłki, zweryfikowa­ ulgi podatkowe, e m e r y t u r y , z b y t w y r o b ó w , udział w l i c z n y c h w y s t a w a c h , konkursach, festiwalach. A l e w a r t o zastanowić się, d o czego p o w i n n i ś m y d ą ż y ć . D o jakiego m o d e l u k u l t u r y . Czy do takiego, w którym u p o w s z e c h n i a się t w o r z o n e już w jakiejś g r u p i e w a r ­ tości, c z y też d o t a k i e g o , w k t ó r y m s t a w i a się n a a k t y w ­ ne u c z e s t n i c t w o społeczeństwa. O p o w i a d a j ą c się z a tą drugą koncepcją, zacząć t r z e b a o d t e g o , że d o t y c z y o n a w ogóle p o s t a w y człowieka, a n i e t y l k o j e g o t w ó r c z o ś c i artystycznej. wystawie M o ż n a p r z e w i d y w a ć zresztą, że w przyszłośoi z m n i e j s z y formistów w g a l e r i i M i ę d z y n a r o d o w e g o K l u b u P r a s y i K s i ą ż ­ się d y s t a n s m i ę d z y sztuką a n i e - s z t u k ą . C h o d z i t y l k o o t o , k i w W a r s z a w i e . L u d o w e a u t e n t y k i znaleźć można w z n a k o ­ a b y d o k o n a ł o się t o n a płaszczyźnie zwiększonej a k t y w n o ś c i micie twórczej, a n i e biernego o d b i o r u . przemyślanej ekspozycji Muzeum Kandinsky'ego w M o n a c h i u m . Dlaczego w warszawskim M u z e u m Narodo­ w y m można oglądać trzeciorzędne n i o r a z o b r a z y z i n n y c h krajów, a nie dojrzymy ludowej z XVIII a n i jednej czy X I X wieku? mistrzowskiej Zapytajmy rzeźby dalej — dlaczego s z t u k a l u d o w a z a j m u j e t a k z n i k o m e miejsce w p r o ­ g r a m a c h studiów e t n o g r a f i c z n y c h , d l a c z e g o n i e s p o t y k a się j e j w c a l e n a h i s t o r i i s z t u k i , d l a c z e g o n i e stykają się z t ą sztuką w ogóle s t u d e n c i u c z e l n i p l a s t y c z n y c h ? twórcza istnieć b o w i e m m o ż e w s o c j a l i z m i e t y l k o p r z e z z a a n g a ż o ­ w a n i e człowieka w swoją pracę, w ż y c i e . W z o r e m m o ż e b y ć d l a nas d a w n a k u l t u r a wsi, z c h a r a k t e r y s t y c z n y m b r a k i e m podziału n a czas p r a c y i czas o d p o c z y n k u , z p e ł n y m z a a n g a ­ ż o w a n i e m w e w s z y s t k i e czynności, n a r o l i i w gospodarce. A l e w w a r u n k a c h społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o p a t r i a r c h a l n e C z y t o , iż s z t u k a l u d o w a utraciła dziś m o c p r o g r a m o ­ w e g o i n s p i r o w a n i a , oznacza, A k t y w n o u c z e s t n i c t w o nieodłącznie w i ą ż e się z d a l e k o posuniętą d e m o k r a t y z a c j ą ż y c i a i p r a c y . P o s t a w a że j e s t o n a d l a dzisiejszego w z o r y m o g ą się okazać inspirujące, g d y z n a j d z i e się d l a n i c h nową motywację. D l a t e g o m o w a o zaangażowaniu takim, c z y h i s t o r y k a s z t u k i zupełnie n i e p r z y d a t n a , n i e ­ j a k i e g o p r z y k ł a d y znaleźć m o ż n a z a r ó w n o w k o p a l n i a c h o z y w a ż n a ? C h y b a t a k n i e j e s t , choć oczywiście z a k r e s i s k a l a f a b r y k a c h — j a k i w środowiskach t w ó r c z y c h , w w o l n y c h tych zawodach. artysty inspiracji bardzo się z m i e n i ł y . D a w n i e j bowiem — Racjonalizator zaangażowany w rozwiązywany jeszcze w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o — k o r e ­ p r o b l e m , n a u k o w i e c , a r c h i t e k t , a r t y s t a n i e pracują: „ o d — spondowała o n a z tv, ó r c z y m i p o s z u k i w a n i a m i a r t y s t ó w - p l a ­ d o " . N i e dzielą czasu n a „ p r a c ę " i „ o d p o c z y n e k " . P r a c a n i e s t y k ó w , dziś b y w a z a l e d w i e w p e w n y c h m o m e n t a c h i m p u l ­ jest s e m d l a a r t y s t y , k t ó r y s w o b o d n i e c z e r p i e z różnych t r a d y c j i , satysfakcją. C z y są szanse n a t o , że w p o d o b n y m k i e r u n k u dla nich dopustem a n i koniecznością. Jest twórczą r ó ż n y c h w z o r ó w . J e d y n i e A d a m R z ą s a w rzeźbie i A d a m r o z w i n i e się k u l t u r a p r a c y w przyszłości? Są, z m i e r z a k u K i l i a n w s c e n o g r a f i i p o z o s t a l i w kręgu l u d o w y c h f o r m . I n n i t e m u h u m a n i z a c j a p r o c e s u p r a c y , zwiększenie czasu t y l k o w określonych s y t u a c j a c h nawiązują w g r a f i c e , sceno­ n e g o , s z e r o k o już w p r o w a d z o n y n a Z a c h o d z i e i w Z w i ą z k u g r a f i i c z y p l a k a c i e d o jakiegoś w z o r u l u d o w e g o , n i e czynią R a d z i e c k i m r u c h o m y czas zajęć, z a l o ż n y o d w o l i p r a c o w n i k a , t e g o j e d n a k p r o g r a m o w o . R o z s z e r z a się krąg i n s p i r a c j i — a ze s z t u k i n a kulturę ludową, n a pierwotność, m a g i ę , o b y c z a j , czynności p r z y taśmie n a rzecz k o m p l e k s o w e g o ceremonię, k t ó r e w p r o w a d z i ł a n p . f a b r y k a samochodów narzędzia, dziwny, fascynujący świat, coraz b a r d z i e j e g z o t y c z n y . S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e korcić artystę, b y w z i ą ł j ą i podniósł ,,do n a r o d o w e g o " . Inaczej dziś p a ­ t r z y m y n a t ę sztukę, m o ż e g ł ę b i e j , p e ł n i e j . W i d z i m y ją n i e jako z i a r n o , k t ó r e m o ż e zakiełkować, ale j a k o dojrzały, w pełni u f o r m o w a n y kształt, k t ó r y n i e w y m a g a już żadnej obróbki. Sztuka wreszcie stała się n a t o m i a s t istotną podporą o d bezmyślnego wykonywania jednej działania, ,,Volvo". W k u l t u r z e l u d o w e j n i e istniał o s t r y p o d z i a ł n a t w ó r c ó w i odbiorców. W y d a j e się, ż e w k u l t u r z e czasu wolnego i właśnie p r z y a k t y w n y m u c z e s t n i c t w i e w s z t u c e j e s t szansa zmniejszenia d y s t a n s u , k t ó r y dziś i s t n i e j e m i ę d z y twórcą a b i e r n y m odbiorcą. W ludowa odwrót wol­ k u l t u r z e l u d o w e j istniała zawsze świadomość w a r ­ tości nadrzędnych. M a ł a s t a b i l i z a c j a n i e stawała się c e l e m . w i e l u a m a t o r ó w , szczególnie r z e ź b i a r z y . Sięgają p o l u d o w e W w z o r y , ponieważ z a p e w n i a i m t o z b y t , sięgają też d o sche­ s w o i s t e f i l o z o f o w a n i e . K a l e n d a r z życia przeznaczał czas n a m a t u ludowego pracę i święta, n a m o d l i t w ę i ż y c i e t o w a r z y s k i e . s t y l u , ponieważ w n i m z d o l n i są n a j l e p i e j się p o k a z a ć . P r o s t ą ludowo-podobną figurkę n i e t r u d n o w y ­ r z e ź b i ć , o ileż łatwiej niż k o m p o z y c j ę w y m a g a j ą c ą studiów n a t u r y , znajomości anatomii.-Rozumieją k r y t e r i a t e j s z t u k i , i sądzą, że m o g ą i m sprostać. k i e r a c i e c o d z i e n n y c h zajęć istniał czas n a r e f l e k s j e , n a C z y m b ę d z i e k u l t u r a przyszłości ? C z y s t a n i e się t a k , że właśnie s z t u k a r e f l e k s y j n a zastąpi m i e j s c e r e l i g i i ? W i t k a c y przewidywał, że w twórczości artystycznej wyładują się różne działania, a m b i c j e i m a r z e n i a . Obserwując współczesne S z t u k a l u d o w a — w p o s t a c i różnych j e j r e m i n i s c e n c j i z j a w i s k a w k u l t u r z e , n i e d z i w i ł b y m się, g d y b y najbliższy już c z y o r n a m e n t y k i — weszła też w nasze ż y c i e : d o r e k l a m y , o k r e s przyniósł p r z y p ł y w zainteresowań, n a z w i j m y j o ogól­ d e k o r a c j i , m o d y k o b i e c e j , k o s t i u m u scenicznego, n i e — filozoficznych, do foto­ światopoglądowych, a n a w e t „meta­ g r a f i i w czasopismach, występów f o l k l o r y s t y c z n y c h . Oder­ f i z y c z n y c h " , zresztą już d z i s i a j j o s t t o w i d o c z n e , d o w o d e m w a n a już o d źródeł własnej k u l t u r y w i e j s k i e j stała się p o popularność książki i f i l m u D a n i k e n a , a r t y k u ł ó w o p s y c h o ­ p r o s t u składową częścią naszego życia, c z y m ś , co j e m y j a k o n a t u r a l n e i zwyczajne. 150 traktu­ tronice, zainteresowanie filozofią Aurobindo, w A u r e v i l l e , myślą T e i l h a r d de C h a r d i n ' a i t d . — ośrodkiem �Dość n i e o c z e k i w a n i e wróciła p r o b l e m a t y k a oschatalo- i inni). J e d n y m z powodów ogromnego w z r o s t u r u c h u ama­ g i c z n a , k o n i o c świata z b i b l i j n e j przypowiości stał się realną torskiego g r o ź b ą l u d z k i e j działalności. Ż y c i e z d e r z a nas z m y ś l a m i , więzi, p r z e z z a i n t e r e s o w a n i e , ż y c z l i w ą u w a g ę , p r z e z możność k t ó r y c h n i e l u b i m y d o siebie dopuszczać. Zagrożenie n a t u r y , s a m o r e a l i z a c j i , p o t w i e r d z e n i a się. świadomość w y c z o r p y w a n i a się t r a d y c y j n y c h b o g a c t w natu­ r a l n y c h — s t a w i a nas z n ó w o k o w o k o z p r z y r o d ą , z k o n i e c z ­ nością myślenia, k a t e g o r i a m i ogólnoludzkimi, a n i e s w o j e g o zaścianka. j e s t właśnio p o t r z e b a wspólnych, autentycznych Czy widzę miejsce d l a s z t u k i l u d o w o j ? Oczywiście, alo ograniczone, stokroć ważniejszo jest bowiom, żeby wieś, ż e b y k i d z i e , k t ó r z y już p o z b y l i się d a w n o j s z t u k i — a k t y w n i e u c z e s t n i c z y l i w naszej k u l t u r z o . W i ę k s z ą rolę odegrać t u K i l k a l a t t o m u w y d a w a ł o się, że i n d u s t r i a l i z a c j a w r a z m o ż e nawiązanie d o p e w n y c h t r a d y c j i zarówno folklory­ z całą machiną środków m a s o w e g o p r z e k a z u s z y b k o z n i s z c z y stycznych, w s z o l k i e pozostałości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w o j . D z i ś r y ­ l u b a l s k i o c z y myślenickie „ t u r n i e j e g m i n " , w y z w a l a j ą c e siły s u j e się szansa, w y b o r u p e w n y c h wartości, nawiązania d o społeczne, inicjatywę, integrujące społeczeństwo, ś w i a d o m i e postaw, któro można „wypreparować" w toj kulturze. B y ć m o ż e u d a n a m się zachować z t o j k u l t u r y więzi międzyludzkich, któro jodnak trzeba świadomość budować na j a k l u d y c z n y c l i . Przykładem już nawiązujące d o t r a d y c j i m i o j s c o w o g o — białostockie, folkloru. Alo naj­ ważniejsze j e s t c h y b a t o , że n a w y k i , p o s t a w y ukształtowano i ż y w o n a wsi a częściowo i wśród l u d z i w y w o d z ą c y c h się zupełnie i n n y m g r u n c i e , j a k o że na. d a w n o j w s i o g r a n i c z o n e zc w s i m o g ą i m pozwolić s z y b c i e j b y ł y p r z e d e w s z y s t k i m d o r o d z i n y ( w i e l k i e j r o d z i n y ••- p o d ­ s o c j a l i s t y c z n y m o d o l k u l t u r y , wnieść d o t o j k u l t u r y w a r t o ś c i czas g d y t e r a z w miościo w i d a ć redukcję d o małej i łatwiej wejść w nowy, rodziny, ukształtowano o d pokoleń — rzetelność i s z a c u n e k d l a s w o j e j l i n i i ) , d o sąsiadów, n a k t ó r y c h p r a c y , godność, lączonio i n t e r e s u własnogo z i n t o r o s o m spo­ się b y ł o „ s k a z a n y m " . I n a c z o j toż w y g l ą d a o b e c n i o s t o s u n e k ł e c z n y m , p e w n o c e c h y obyczajowości, świadomość z w i ą z k u pokrewioństwa w p i e r w s z e j m i ę d z y jednostką a grupą, m n i o j s z o j e s t ciśnionio a u t o r y t o t u człowieka z przyrodą, -ze spolocznością, tradycją, z kulturą, s t a r s z y c h , r o d z i c ó w , ciśnionio o p i n i i p u b l i c z n e j , w z o r c a z a ­ która w y c h o w u j e i k t ó r ą się w s p ó ł t w o r z y . c h o w a ń . S p r a w y t y c h w i ę z i n i o można przeceniać. „ S a m o t ­ ność w t ł u m i e " j e s t źródłem f r u s t r a c j i , załamań, p r o w a d z i d o s c h o r z o u naszej c y w i l i z a c j i , d o ekscesów, w z r o s t u p o s t a w agresywnych, d o t w o r z o n i a się g r u p m ł o d z l o ż o w y c h , prze­ stępczych. W p o r s p t k t y w i o p r z e m i a n , j a k i o zachodzą, l u d z k i c h , k u l t u r y . W a ż n a j e s t aktywność t w ó r c z a i t o różna na każdym p o l u . W a ż n o jest stwarzanie k l i m a t u i warunków dla autontycznogo W i e m . że t o co piszę, z a b r z m i n a i w n i e i f i l a n t r o p i j n i e , alo w i e r z ę , żo j e d n y m z r e m e d i ó w n a t o n s t a n r z o c z y j e s t u c z o s t n i c t w o w k u l t u r z e , istnienie płaszczyzny istotnym p r o b l e m e m całogo k r a j u s t a j e się p r z y s z ł y m o d o l stosunków zaangażowania, d l a świadomości, że się j e s t p o t r z e b n y m , żo się j o s t czymś więcej niż ziarenkiem piasku, j e d n y m z m i l i o n a ziaronok. wspólnego Z p e r s p e k t y w y dalszej właśnie t o się staje w a ż n e , a n i e p r z e ż y w a n i a różnych treści, w t y m i s z t u k i , d y s k u t o w a n i a f a k t , że dzięki k o n k u r s o m „ u j a w n i " się jeszcze pięćdziesięciu o rzeźbiarzy. teatrze, wania szukania wzajemnego zrozumienia się w k o n t a k c i e z d r u g i m człowiokiom I I . 23. F r o n t i odnajdy­ (Grotowski Chcę być właściwio zrozumiany, doceniam w pełni d o t y c h c z a s o w o f o r m y o p i e k i n a d l u d o w y m i t w ó r c a m i , d o m u w D r o g i s z k a c h , g m . N i e d ź b ó r z , w o j . c i e c h a n o w s k i e . I I . 2 4 . B r a m a ze z d o b i e n i a m i , Godzisze W i e l k i e , g m . Godzisze W i e l k i e , w o j . k a l i s k i e . 151 �ale i uważam, p r z e d e że już teraz trzeba się zająć ców d l a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a w k u l t u r z e m o ż l i w i e n a j ­ większej ilości l u d z i t a k n a w s i , j a k i w m i a s t a c h . W h i e r a r c h i i zadań j e s t t o p r o b l e m e m w ę z ł o w y m naszej k u l t u r y . O d t o g o zależy n a s z a przyszłość, potencjał zdolność m a n e w r u w e k o n o m i c e , wiedzy, d o s t a t e k . Sądzę, że m y , z a j m u j ą c y się kulturą ludową, również m o ż e m y wnieść d o t e g o z a g a d n i e n i a swój w k ł a d . Myślenie „ s k a l ą w a r t o ś c i " j e s t niezbędne p r z y rozwiązy­ w a n i u t r u d n y c h i b o l e s n y c h d l a nas p r o b l e m ó w . Z a k i l k a l a t znikną s t r z e c h y , z n i k n i e d a w n a wieś, z m i e n i się pejzaż. O c z y ­ wiście t r z e b a co n a j c e n n i e j s z e ocalić, zabezpieczyć, przenieść d o skansenów, zamienić w g o s p o d y c z y ośrodki kultury, d o m y r e g i o n a l n e j pamięci. A l e s p r a w a p o d s t a w o w a o d której n i k t nas, etnografów czy historyków s z t u k i , nie z w o l n i t o kształt n a s z y c h n o w y c h w s i , t r o s k a o nową p r z y r o d y 7 b u d o w n i c t w e m . O b a w i a m się, że — harmonię przegrywamy coś ważniejszego niż w i d o k k i l k u s e t chałup w zaśmieconym pejzażu. W r a c a j ą c n a z i e m i ę — j a s n e , że w i d z ą c co n a p r a w d ę w a ż n e i w c z y m nasz udział j e s t maleńki, t r z e b a robić t o co m o ż n a , ocalać r e s z t k i z a b y t k ó w w i e j s k i e g o budownictwa, s t r z e c h y tępione z u p o r e m m a n i a k a , p o m a g a ć t w ó r c o m . A l e pomagając, t r z e b a zdawać sobie sprawę, że p r o b l e m w y ­ k r a c z a p o z a „ l u d o w y c h " , że o b o w i ą z k i e m n a s z y m j e s t p o d ­ jąć właściwą p o l i t y k ę w o b o c całego m c h u p l a s t y k i a m a t o r ­ skiej, zapewnić p r z y n a j m n i e j najbardziej utalentowanym możliwość z a k u p u f a r b i pędzli (!!!). M a r t w i , że wciąż o r g a ­ n i z u j e się dęte, e f e k t o w n e i puste imprezy, a nie stwarza d o s t a t e c z n y c h w a r u n k ó w d l a t o g o co naprawdę w a ż n e rozwoju g r u p z a i n t e r e s o w a ń — w szkołach i placów­ kach k u l t u r a l n y c h ; grup nie sformalizowanych, nie wylicza­ j ą c y c h się z a k c j i , n i e działających w myśl PRZYPISY również w s z y s t k i m s t w o r z e n i e m w a r u n k ó w i bodź­ drobiazgowych w y t y c z n y c h z g ó r y . G r u p c z y kół, w k t ó r y c h l u d z i e będą m y ś l e l i s a m o d z i e l n i e . O książkach, f i l m a c h , o b r a z a c h , p r o ­ b l e m a c h , o t y m co i c h p a s j o n u j e . O s z t u c e l u d o w e j też. Ogólna d e f i n i c j a k u l t u r y H . R i c k e r t a w y r ó ż n i a z p r z y r o d y sferę działań człowieka. „ K u l t u r a j e s t t y m w s z y s t k i m , co s a m o p r z e z się n i e w y r a s t a z p r z y r o d y , lecz p o w s t a j e dzięki p r a c y człowieka, co j e s t w y t w o r e m r e f l e k s j i i działalności l u d z k i e j " . D l a badań n a d kulturą g r u p y spo­ łecznej n a j b a r d z i e j p r z y d a t n a w y d a j e m i się d e f i n i c j a A . P r z y ł u b i c k i e j . R o z p a t r u j e o n a kulturę j a k o „ s y s t e m c z y zospół systemów reguł technologiczno-użytkowych oraz i n ­ t e r p r e t a c y j n y c h danej g r u p y k u l t u r o w e j , w r a z z charakte­ r y s t y c z n y m i d l a n i e j p o r z ą d k a m i w a r t o ś c i " (O dwóch poję­ ciach kultury, „ N u r t " , 1972, n r 9 ( 8 5 ) . 1 Z k o l o i rozwój s z t u k i l u d o w e j m o ż l i w y b y ł d o p i e r o w w a r u n k a c h względnej s w o b o d y , n i c więc d z i w n e g o , że „ z ł o t y o k r e s " t e j s z t u k i p r z y p a d ł u nas n a l a t a p o uwłaszcze­ n i u w s i , n a o k r e s s z y b k i e g o w z r o s t u zamożności w s i , a zwła­ szcza g o s p o d a r z y . T a d e u s z S e w e r y n podkreśla jeszcze rolę czasu w o l n e g o w twórczości. „ J u h a s — pisze — mający błękit n a d sobą, a zieleń p o d sobą, w o l n y o d pośpiechu życia w n i z i n a c h miał lepsze w a r u n k i k o n t e m p l a c j i niż r o b o t n i k m i e j s k i , więcej s w o b o d y i w o l n e g o czasu oraz większe zwę­ żenie t r o s k ż y c i a " (Rozdroża sztuki ludowej, W a r s z a w a 1948, s. 8 ) . 2 S z l i f o w a n i e się pieśni i w ogóle f o r m s z t u k i miało m i e j s c e wszędzie t a m , g d z i e w y s t ę p o w a ł y m n i e j c z y b a r d z i e j u s t a l o n e k a n o n y piękna. J u l i a n P r z y b o ś , zastanawiając się n a d poezją starogrecką i łacińską, pisał: „ T e m a t y b y ł y za­ d a n e p r z e z anonimową twórczość n a r o d u , p r z e z m i t y , c h o ­ dziło o c o r a z d o s k o n a l s z e i c h o p r a c o w a n i e . P o e t a o d p o e t y p r z e j m o w a ł p o m y s ł y , brał całe sceny i f i g u r y , a j e g o ambicją b y ł o , ż e b y każdemu o b r a z o w i i z d a n i u już u ż y t e m u p r z e z p o p r z e d n i k ó w — dać l e p s z y o d p o p r z e d n i e g o w y r a z słowny. T a k szlifował się j ę z y k , ze zdań r o b i o n o coraz d o s k o n a l e j t o c z o n e b r y l a n t y , ideałem b y ł o osiągnięcie formuły e p i g r a m a t y c z n e j , z d a n i a g o d n e g o w y r y c i a n a p o m n i k u " (Próba przybliżenia. O zawodzie poety i malarza, „Twórczość", R . X I V , 1958, n r 1 1 , s. 7 2 — 7 7 ) . T e n s a m proces zachodził w twórczości l u d o w e j . 3 H e l e n a S c h r a m m ó w n a w swej p o d s t a w o w e j k s i ą ż c e : Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury artystycznej, Wilno 1939 — podkreśla w s z t u c e l u d o w e j p r z e d e w s z y s t k i m związek k o m p o z y c j i z t w o r z y w e m (s. 7) i rolę narzędzi, k t ó ­ r y m i posługuje się t w ó r c a , a b y nadać materiałowi o d p o w i e d ­ nią formę (s. 5 ) . 4 I I . 2 5 . O z d o b y m e t a l o w e n a d furtką, w y k . Bronisław B i e d r o ń , P r z y s z o w a , g m . Ł u k o w i c a , w o j . nowosądeckie. 152 �I I . 26. P r z e d w o j e n n e r e p r e z e n t a c y j n e d o ż y n k i k r a k o w s k i e . I I . 2 7 . D o ż y n k i C e n t r a l n e w W a r s z a w i e n a S t a d i o n i e X - l e e i a w 1969 �I I . 2 8 . P r o f . E l e o n o r a P l u t y ń s k a wśród t k a c z e k z J a n o w a , g m . Janów, w o j . białostockie. ' A n t o n i n a K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, W a r s z a w a 1972. Interesujące p r z y k ł a d y p o d a j e A n t o n i K r o h w a r t . Aktualny stan stroju podhalańskiego, „ P o l . S z t . L u d . " , 1972, n r 1, s. 3 — 1 0 . O s t a t n i o n a n o w e „ m o d y " w i e j s k i e zwrócił uwagę W ł a d y s ł a w H a s i o r : „ D z i s i a j n a P o d h a l u d o s t r z e g a m . . . z j a w i s k o , mające swe źródło w A m e r y c e , k r a j u c h e m i i . P r o ­ d u k u j e się t a m m a s o w o f i r a n k i n y l o n o w e , które w iszą dziś w c h a t a c h góralskich. W t a k i e j ilości, że ktoś n i e z o r i e n t o ­ w a n y , iż n i e b y ł o t e g o trzydzieści l a t t e m u , o d b i e r a t e n f a k t j a k o stały e l e m e n t d e k o r a c y j n y . P o p r o s t u j e s t t o b a r d z o n a t u r a l n y proces p r z e i s t a c z a n i a się środowiska... Sądzę, iż za łat pięćdziesiąt dzisiejsze n o w a l i j k i n a w s i góralskiej c z y m a z o w i e c k i e j t a k się c u d o w n i e zestarzeją, że znów będą m i a ł y formę zgrzebności l u d o w e g o przemysłu. (Niepokój w pracowni. Z Władysławem Hasiorem rozmawia Piotr Roguski, „ R e g i o n y " 1975, n r 1) D i o n i z y S i d o r s k i , Jak Pani Plutyńska na Podlasiu folklor uczyniła, „ K o n t r a s t y " , 1974, n r 9. A r t y k u ł r a z jeszcze d o w o d z i , j a k t r u d n o j e s t uzyskać w p r z y p a d k o w y m reportażu p r a w d z i w y osąd z j a w i s k a c z y o s o b y i j a k łatwo skrzywdzić pamięć człowieka, gromadząc p r z e c i w n i e m u zasłyszane pomówienia. S z k o d a , że a u t o r n i e uznał za s t o ­ s o w n e j e z w e r y f i k o w a ć , zapoznać się z m e c h a n i z m o m p o ­ w s t a w a n i a s z t u k i l u d o w e j i p r o b l e m e m i n s p i r a c j i — zwłasz­ cza w fazie z a n i k a n i a f o r m t r a d y c y j n y c h . I n n a rzecz, że i n g e r e n c j a p l a s t y k a sięgnęła t u d a l e k o i n a p e w n o w a r t o zastanowić się — c z y i w j a k i e j m i e r z e j e s t t o uzasadnione. 6 T 7 8 Fet.: M . Pokropek - i l . 1 , 3 , 5, 6, 1 7 , 1 9 ; K . A . W . dowski - II. 7 ; J . Świderski - i i . 12, 2 7 ; H . - A n t o n i K r o h , Rzeźba ludowa czyli „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1972, n r 12. 9 i° Zupełnie i n n e , ale przemyślano i k o n s e k w e n t n e s t a ­ n o w i s k o r e p r e z e n t u j e T a d e u s z S t a i c h w a r t . Prawda i fałsz u- literaturze gwarowej („Biuletyn I n f o r m a c y j n y Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h " , L u b l i n , 1974, n r 7 — 8 , s. 3 9 — 4 1 ) : „ P o z o s t a j e z a t e m d o rozstrzygnięcia, k o g o z piszących gwarą należy uznać za górali, a więc za m a j ą c y c h b e z s p o r n e p r a w o posługiwania się t y m j ę z y k o w y m i n s t r u m e n t o m " . S t a i c h b a r d z o w n i k l i w i e a n a l i z u j e t e m a t , podkreśla i ż : ..Gwara, j o s t n i o p r z y c z y n ą , lecz s k u t k i e m chłopskiego p i s a ­ n i a . P r o c e s p i s a n i a w g w a r z e z a c z y n a się t a m , g d z i e z a c z y n a się góralszczyzna, j e s t u w a r u n k o w a n y góralskim r o z u m o ­ w a n i e m i myśleniem w ogóle. T o zaś — u w a r u n k o w a n e j e s t s p o s o b e m życia, w y w o d z ą c y m się z h i s t o r y c z n e j b a z y p a ­ s t e r s k i e j " . G o t ó w b y ł b y m zgodzić się ze S t a i c h e m , że t a m g d z i e jeszcze występuje t o n t y p więzi z przyrodą, zajęciom, tradycją —• co na P o d h a l u , j e s t sons o d d z i e l e n i a „ a u t e n ­ t y c z n y c h " o d „ n i e a u t e n t y c z n y c h " . A l e przyjmując t o k r y ­ t e r i a , n i e z m i e r n i e o g r a n i c z a m y z a k r e s współczesnej s z t u k i l u d o w e j . D l a t e g o zajmuję i n n e o d S t a i c h a s t a n o w i s k o . K s a w e r y P i w o c k i . W y p o w i e d ź w d y s k u s j i p t . : Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , 6 . V I I I . 1 9 7 3 . 1 1 Olędzka i l . 9, 16, 18, 20 neoprymiływizm, - 25; H . i i . 2; Z. Kamykowski Świątkowski •- i l . 1 0 ; H. i ] , S, 1 5 , J . Jarosińska Wójcik - i l . 11 i l . 28: J . Śla­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ffe8b3ca90ea225cf496771bf572d96.pdf 9876c7f0e1582663b6be6ae72a0e5d0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Śląsk - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4154 Title A name given to the resource Współczesne kierunki rozwoju sztuki ludowej na Górnym Śląsku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.155-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich WSPÓŁCZESNE KIERUNKI ROZWOJU SZTUKI LUDOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU* W rejonie w i e l k i c h a g l o m e r a c j i przemysłowych i k o n u r - n y c h sprzedawców oprócz t o w a r ó w p r o d u k o w a n y c h f a b r y c z - bacji stosunkowo młodych jednostek m i e j s k i c h sztuka l u ­ n i e , różnego r o d z a j u w y r o b y rzemieślnicze i rękodzielnicze. d o w a t e g o t e r e n u z d a j e się pojęciom a n a c h r o n i c z n y m i n i e ­ Odrzucając a k t u a l n y m . Jeśli j e s t m o w a o s z t u c e , k o j a r z y się o n a z p r z y ­ z p l a s t i k u i t p . , p o z o s t a n i e t y l k o garść w y r o b ó w noszących m i o t n i k i e m „profesjonalna" — uprawiana zawodowo l u b — ślady m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h . jak przyjmuje Arnold Hauser — popularna", Jeśli p r z e k o p i e się e t n o g r a f i c z n e z b i o r y m u z e a l n e i l i t e ­ u p r a w i a n a a m a t o r s k o , n a szeroką skalę, r a c z e j n i e d l a z y s k u , raturę d o t y c z ą c ą s z t u k i l u d o w e j , okaże się, że n a Śląsku a rozrywkowo, do 1 „sztuka z t e g o t z w . galanterię, m a s k o t k i , p r z e d m i o t y d l a r e l a k s u , w y p r ó b o w a n i a własnych z d o l ­ ności i zamiłowań artystycznych oraz akceptacji niewy­ czasów I I w o j n y światowej n i e przedstawiała się o n a u b o g o i n i e c i e k a w i e . Posługując się ogólnie p r z y j ę t ą syste­ b r e d n y c h i n i e w y r o b i o n y c h gustów r o b o t n i c z o - i n t e l i g e n c k i c h m a t y k ą naukową, w y m i e n i ć należy w t y m w z g l ę d z i e nastę­ m a s społeczeństwa o p r z e c i ę t n y m p o z i o m i e i n t e l e k t u a l n y m . pujące jej dziedziny: W nianej (formy środowiskach t y c h z a c i e r a się n a w e t znaczenie „ l u d o w y " w t r a d y c y j n y m jego r o z u m i e n i u j a k o słowa chłopski, dachowe, nictwo m i a s t i w s i . I n t e g r a c j a rejonów p r z e m y s ł o w y c h w w i e l k i e belek okręgi r u g u j e t u t a j również pierwotną, rolniczą w i e ś , w p r o ­ obrzędową wadzając n a t o m i e j s c e z u r b a n i z o w a n e osiedle o r o b o t n i c z y m i l u b robotniczo-chłopskim c h a r a k t e r z e . wiechy, wnętrz mieszkalnych stropowych, (rozplanowanie, Marzanna, drew­ gaik, szopki, wieńce, różdżki), z a b a w k i plastykę gwiazdy, kraszanki, zdob­ ryzowanie sprzęty, w y c i n a n k i , k w i a t y ) , (podłaźnice, choinki, rekwizyty, strukcje w architekturze i i c h k o n s t r u k c j a , wykończenia o d r z w i a , z a c i o s y , m a l o w a n i e ścian, g a n k i ) , g d y ż z w y k ł o się g o już wiązać z rzeszą pracującej ludności W świetle t e j s y t u a c j i zaciera f i ę t o , co t r a d y c y j n e , w y ­ zdobnictwo budynków palmy, (ptaszki, k o n i k i , maski maje, kon­ zręcznościowe), p i e k a r n i c t w o , rzeźbę (w d r e w n i e , k o n y w a n o własnoręcznie, d l a własnych p o t r z e b i n a własny w w ę g l u , u l e f i g u r a l n e ) , m a l a r s t w o ( n a desce, blasze, płótnie, użytek, zgodnie z n a w y k a m i i p r z e k a z a m i m i n i o n y c h p o ­ szkle, papierze), m a l o w a n i e i d r u k o w a n i e t k a n i n , t k a c t w o , koleń i najbliższego kręgu seniorów: d z i a d k ó w , rodziców. N a j d ł u ż e j u t r z y m u j e się p r z y t y m t z w . p r z e m y s ł domowy, zwłaszcza t e n , który społeczności znalazł wiejskiej, reflektantów i niektóre poza rzemiosła kręgiem w i e j s k i e , ze­ pchnięte ekonomiką większych i m n i e j s z y c h m i a s t w r e j o n y II. 1. K a p l i c z k a przydrożna, G i e b l o , woj. katowickie. gm. Ogrodzieniec, peryferyjne. W n o w y c h układach społeczno-gospodarczych i z a c h o ­ waniach wynikłych ze z m i a n y struktury zawodowej, j e s t — ustępującego g ł ó w n e g o zajęcia r o l n i c z e g o zatrudnienia robotniczego to n a rzecz p o z a rodzinną wsią, w y ł a n i a się p e r s p e k t y w a posiadania w o l n e g o czasu. Zdobycze socjalne w zakładach p r a c y o r a z świadomość możliwości i k o n i e c z ­ ności o d p o c z y n k u po zawodowym t r u d z i e dają dużej s w o b o d y w y b o r u . O b o k więc c o d z i e n n y c h , poczucie osobistych zajęć w w a r u n k a c h u s t a b i l i z o w a n e g o już życia, k i e d y u w a g i pracującego n i e pochłania n p . zainteresowanie sportem, w ę d k a r s t w e m , h o d o w l ą r y b e k c z y g o ł ę b i , g d y d c głosu d o ­ chodzą z a m i ł o w a n i a a r t y s t y c z n e , pozostałą część w o l n e g o czasu poświęca się śpiewaniu w chórach, g r a n i u n a r ó ż n y c h instrumentach, występom w teatrach amatorskich i na e s t r a d z i e a l b o m a l o w a n i u bądź rzeźbieniu. Te kierunki artystycznych i twórczych poczynań ukształtowała j o d n a k n i e t y l k o dzisiejsza rzeczywistość, lecz t a k ż e u k ł a d y i w a r u n k i m i n i o n y c h okresów, j a k i e p a n o w a ł y n a Śląsku. P o z o s t a w i ł y o n e p o sobie ślady w y n i k ł e b ą d ź t o ze specyfiki z istniejącej konieczności regionu bogatego w złoża mineralne, bądź aktualnie sytuacji politycznej, mody, życiowej rozwiązania. dyktującej określono bądź Śladów t y c h jest bardzo w i e l e zarówno w f o r m i e m a t e r i a l ­ n y c h w y t w o r ó w , j a k i w p o s t a c i zachowań, n a w y k ó w , u p o ­ dobań i g u s t ó w o r a z t w ó r c z e j e k s p r e s j i . N a r a s t a ł y o n e n a przestrzoni l a t . Podczas g d y jedne przetrwały p r a w i e n i e z m i e n i o n e , j a k pieśni, tańce, i n n e wchłaniały n o w e treści, przekształcając się l u b całkowicie zmieniając (niektóre w y ­ r o b y rękodzielnicze, rzemieślnicze), bądź toż d o p i e r o się r o ­ dziły i powstawały m a l a r s t w a ) . Obecnie ( n p . rzeźba w w ę g l u , niektóro s p o t y k a się p o w s z e c h n i e formy na targach, straganacłi, w s k l e p a c h pamiątkarskich c z y t e ż u i n d y w i d u a l ­ 255 �a także, j a k w Zawierciańsko-Myszkowskiem — przydrożne 3 l u b cmentarne krzyże. W n o w y c h j e d n o r o d z i n n y c h , m u r o ­ wanych domach, przeważnie jednopiętrowych, 0 standardowe l u b nieco zmodernizowane kolorowych tynków spotyka się opartych projekty, nierzadko w obok fasadach błyszczące, s z k l i s t e , m o z a i k o w o ułożone w y k ł a d z i n y s z k l a n o l u b c e r a m i c z n o , a w o wnękach b a l k o n ó w i g a n k ó w oprócz z a m a l o w a n e g o n a j e d e n k o l o r tła, t a k ż e w y m a l o w a n e ścienne o b r a z y , przedstawiające k r a j o b r a z y , r z a d z i e j sceny rodza­ j o w e . Oprócz z a b u d o w a l i g o s p o d a r s k i c h , w e w s p o m n i a n y c h r e j o n a c h występują c o r a z częściej garaże z płaskimi, m e t a ­ l o w y m i b r a m a m i , stanowiącymi przeciwieństwo o z d o b n y c h , metalowych bram wjazdowych i oparkanień. Składają się one n a całość g o s p o d a r c z e g o obejścia zarówno w o w s i a c h z u r b a n i z o w a n y c h i osiedlach p o d m i e j s k i c h (Szopienice, M i e ­ c h o w i c e , Michałkowice, S i e m i a n o w i c e , R o k i t n i c a i w i e l o i n ­ n y c h miejscowości), j a k też t a m , g d z i e p r z y n a j m n i e j z p o ­ zoru wieś zachowuje charakter miejscowości rolniczej. W t y c h s a m y c h r e j o n a c h w skład całego obejścia wchodzą również a l t a n y — l a u b y , stanowiące też i n w e n t a r z o g r ó d k ó w d z i a ł k o w y c h , a j e g o uzupełnieniem są p o p u l a r n e g i p s o w e k r a s n a l e , s a r e n k i i różne baśniow e p o s t a c i e k o l o r o w o m a l o ­ T wane i umieszczone w widocznym m i e j s c u n a grządkach 1 r a b a t a o h , urządzonych n i e r z a d k o w f o r m i e a l p i n a r i u m . S t o s o w n i e d o zmieniających się f o r m i d e t a l u a r c h i t e k ­ t o n i c z n e g o kształtuje się z d o b n i c t w o wnętrz m i e s z k a l n y c h . W rejonach przemysłowych zniknęły już p r a w i e zupełnie I I . 2. A k c e n t c o n t r a l n y w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j i a m a t o r s k i e j w o j . k a t o w i c k i e g o w r a m a c h P a n o r a m y Х Х Х - l e c i a W a r s z a w a , 1974 r . Orzeł z k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h . h a f t y , k o r o n k i , z d o b n i c t w o n a skórze ( p a s y , k i e r p c e , w y p l a ­ tanie i aplikacje n a kożuchach), z d o b n i c t w o w drewnie ( n a c z y n i a , ł y ż n i k i , f o r m y n a m a s ł o , narzędzia i p r z y r z ą d y służące d o p r a c y , j a k przęślice, k o ł o w r o t k i , ś w i e c a k i ) , m e b l e , w y r o b y plecionkarskie, zdobnictwo w m e t a l u (okucia wozów, sań, k r a t y , świeczniki, s t e r c z y n y nictwo dachowe, k r z y ż e ) , złot- ( s p i n k i , n a s z y j n i k i , pierścionki, p a s y , g u z y ) , mika, i n s t r u m e n t y muzyczno trąby) . Wszystkie 2 (gajdy, te wyroby piszczałki, łączyły się z cera­ fujarki, codziennym ż y c i e m i p o t r z e b a m i i b y ł y w y n i k i o m bądź własnej w y t w ó r ­ czości wyrosłej chłopskiej, z t r a d y c j i samowystarczalnej przechodzącej dzisiejszych, bądź w nawyk wytwórczości niekiedy skierowanej gospodarki do czasów głównie do odbiorcy wiojskiogo. Pewne z nich przejmowano jako spadek, u ż y t k u j ą c , lecz n i e kontynuując n a d a l i c h p r o d u k c j i , i n n o powtarzano, przerabiano, rozwijano, a nawet znajdowano dla nich n o w y c h nabywców. T a k w i ę c , jeśli c h o d z i o architekturę drewnianą, p r z e ­ trwała ona w pojedynczych nielicznych, zabytkowych przykładach w rejonach już, przeważnie przemysłowych i w Cioszyńskiem, a t y l k o w B e s k i d z i e Śląskim d r e w n o m a jeszcze z a s t o s o w a n i e j a k o matoriał b u d u l c o w y o b o k i n n y c h , u ż y w a n y c h współcześnie w b u d o w n i c t w i e . N o w o d r e w n i a n e b u d y n k i n i e mają j e d n a k d a w n e g o w y s t r o j u i o l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h w y n i k a j ą c y c h b ą d ź t o z funkcjonalności f o r m , bądź z r a c j i k o n s t r u k c y j n y c h c z y też upodobań e s t e t y c z n y c h . N10 o b s e r w u j e się t u n a w e t współczesnych t e n d e n c j i w t y m k i o r u n k u , j a k t o m a m i e j s c e n a P o d h a l u , g d z i e dużą rolę w d e k o r o w a n i u olowacji odgrywają układane w ozdobne podmurówki n p . kamienie rzeczno i gankowe filary. Na Śląsku i w obrębie w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o (Rybnickie, Tiirnogórskio, Zawierciańskie) funkcję t ę spełniają obocnie s t o s o w a n o n o w e m a t e r i a ł y b u d o w l a n o , zwłaszcza c o m o n t o w o p u s t a k i , k t ó r y c h z e w n ę t r z n a ściana f o r m o w a n a j o s t w dość masywno z nich 156 motywy roślinne l u b g e o m e t r y c z n o . podmurówki domów mieszkalnych, Układa się oparkanień, PRL 3 �I sprzęty i r o z p l a n o w a n i e spotykane w domach o tradycyj­ n y m , k o n s e r w a t y w n y m urządzeniu. Z chwilą nienia się pojawiają rzuty, odbiornika pralki, lodówki, się n o w o c z o s n e sprzęty i d e t a l e , j a k k i l i m y , n a ­ firany- właśnie telewizyjnego, rozpowszech­ Ale ręcznie obok robione tego story nierzadkim zjawiskiem do są okion, tzw. zazdrostki, tutaj tylko wyroby amatorskiej i spopularyzowane, W rękodzielnicze wodług i n d y w i d u a l n e j , koncepcji, zaakceptowano a nawet wyrabiano t y c h konwencjach, z zachowaniem przez środowisko n a szeroką niokiedy umiejętności i s p e c y f i k i r o z w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h skalę. dawnych oraz po­ dobieństwa s u r o w c a mieszczą się również w y r o b y powstające i szydełkowe, z białych n i c i , s z t y w n o w y k r o c h m a l o n e , z ażu­ s p o s o b e m d o m o w y m l u b rzemieślniczym,, choć n i e w s z y s t k i e . rową falbaną — s e r w e t k i rozłożone n a k r o d o n s a c h , f o t e l a c h , W ś r ó d n i c h w y m i e n i ć należy w s z e l k i e g o t y p u i g l i c o w e b ą d ź tapczanach. szydełkowe f i r a n y zdobiące o k n a , g ł ó w n i e rejonów Podobne miejsce znajdują dekoracyjne po­ przemy­ d u s z k i z w y m a l o w a n ą a l b o w y h a f t o w a n ą kolorową włóczką słowych, w m i a s t a c h , n a przodmiościach, o s i e d l a c h i z u r b a ­ l u b w s t ą ż k ą ozdobą n a s t r o n i e e k s p o n o w a n e j . D o t o g o dodać n i z o w a n y c h w s i a c h ; dalej w y r o b y nałoży dość dużych rozmiarów o b r a z y o t e m a t y c e r e l i g i j n o j nego t y p u kosze i k o s z y c z k i g o s p o d a r c z o i p a r a d n e , p r o d u k o ­ w s t y l u o l e o d r u k u , p o d k o l o r o w a n e j f o t o g r a f i i a l b o malowidła w a n e n p . p r z e z ośrodek w S k o c z o w i e n a Śląsku Cieszyńskim, wedle schematu naturalistycznego, nierzadko w O l z i e , g m i n a G o r z y c e , w Siołkowicach S t a r y c h i o k o l i c y , jaskrawych temu kolorach. Towarzyszą pseudodekoracyjne czej, mniejszych ozdoby masowej prywatnych niekiedy i inne, p r o d u k c j i rzemieślni­ zakładów chałupniczych, p r o d u k o w a n e z k o l o r o w e g o poliestrowej o ckliwych, fabrycznych czy p l a s t i k u , gąbki i t p . , j a k n p . s z t u c z n e k w i a t y , p l a s t i k o w e ser­ na Opolszczyźnio; p i e c z y w o p l e c i o n k a r s k i e , t j . róż­ sprzedawano okolicznościowo (np. „na Mikołaja" o spocjalnej f o r m i e , p r o d u k o w a n e w B i e l ­ skiem, Cieszyńskiem albo wyrabiano na Żywiecczyźnie) p o różnych miejscowościach n a Śląsku n a o d p u e t a c h , n a c h , w czasie Mikołaja i B o ż e g o N a r o d z e n i a ; festy­ wyroby ko­ w e t k i , l a l k i w rozłożystych k r y n o l i n a c h (siedzące n a t a p ­ walsko-ślusarskie, j a k b r a m y , o p a r k a n i e n i a , k r a t y i t p . S p o ­ c z a n i e l u b f o t e l u ) , czasem s z k l a n e f l a k o n y , złocone k i e l i s z k i t y k a się j e n a t y l e p o w s z e c h n i e , l u b s z k l a n k i umieszczone zostały j a k o współczesny w y t w ó r c o d z i e n n e g o u ż y t k u . n a w i d o c z n y m m i e j s c u za w i t r y ­ n o w y m , szkłem. że ogólnie zaakceptowane N o t o w a n a o d około piętnastu l a t m o d a n a s z y d e ł k o w e C e c h y s z t u k i l u d o w e j , a właściwie p o p u l a r n e j c z y m a ­ firany i krochmalone serwetki, wykonywane po większej sowej, bo p r o d u k o w a n e j nie w oparciu o przekazy t r a d y c j i części w e d ł u g własnych, i n d y w i d u a l n y c h p o m y s ł ó w a n i p o d względem d o b o r u surowca, a n i zastosowanej tech­ c z o n y c h ze w z o r n i c t w e m p r o p a g o w a n y m p r z e z p i s m a k o b i e c e połą­ n i k i , a n i m o t y w ó w z d o b n i c z y c h c z y k o m p o z y c j i , zachowują ( z a g r a n i c z n e żurnale, „ P r z y j a c i ó ł k ę " ) , n i e m a n i c wspólnego I I . 3. S e r w e t k i szydełkowe, K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 4. B l u z k a z k o r o n e k , w y k . w 1972 r . M . K u l e j z Koniakowa. 157 �I I . 5. Zakładki d o książek z a d a p t o w a n y m h a f t e m b e s k i d z k i m , w y k . w 1964 r . H a f c i a r k i z J a w o r z y n k i , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 6. F r a g m e n t t k a n i n y , w y k . w Spółdzielni „ S z t u k a B e s k i d z k a " z C z e c h o w i c w g w z o r ó w z B e s k i d u Śl. I I . 7. S k a r p e t a góralska, t z w . k o p y c a , I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 8. C z e r p a k i , w y k . w g d a w n y c h w z o r ó w w 1964 r . F r . G l u z a , W i s ł a , w o j . b i e l s k i e . I I . 9. M i n i a t u r a s k r z y n i wałaskiej, w y k . w 1965 r . Fr. Gluza. z szydełkowymi nicianymi koronkami z Koniakowa, gm. I s t e b n a , gdzie od w i e l u l a t w oparciu o miejscowe w y r a b i a się k o r o n k i , k t ó r e mają dziś s z e r o k i e i owalne oraz i n n o , nowe f o r m y , dostosowane do potrzeb tradycjo, m i e j s k i e g o o d b i o r c y , j a k : kołnierzyki, rękawiczki, b l u z k i i t p . zastosowanie. W i ę k s z o ś ć n i e z r z e s z o n y c h k o b i e t w y k o n u j e i sprzedaje w y ­ Z e z n a n y c h i p r o d u k o w a n y c h n a Śląsku o d X V I I I w . k o r o n e k r o b y szydełkowe n a własną rękę. Są o n e z białych i k r e m o w y c h s z y t y c h , t i u l o w y c h , k l o c k o w y c h , a p o t e m igiełkowych i szy­ n i c i o bardziej l u b mniej m i s t e r n y c h m o t y w a c h i kompozycji, d e ł k o w y c h , właśnie a d a l s z y m k r o k i o m w t e j w y t w ó r c z o ś c i stały się w ł ó c z k o w e jedynie t e ostatnio przeżywają renesans. I c h ośrodkiem j e s t wieś K o n i a k ó w w swój Beskidzie d z i a n i n y w p o s t a c i : sweterków, s u k i e n , g a r s o n e k , czapek, Śląskim, g d z i e w o p a r c i u o c h a r a k t e r y s t y c z n e m o t y w y , które c h u s t , s z a l i . Z t y c h n o w y c h f o r m s a m a wieś n i e k o r z y s t a , z d o b i ł y niegdyś czółkowe czepce k o b i e t ubierających się p o a ponieważ m i e j s c o w y strój r e g i o n a l n y n i e m a już t a k i e g o góralsku i cieszyńsku, w y r a b i a się o b e c n i e i n n e u ż y t k o w e z n a c z e n i a j a k d a w n i e j , czółkowe czepce w y k o n u j e się t y l k o i okresie s p o r a d y c z n i e . I n n o w y r o b y szydełkowe n i e mają t u t a j z a s t o ­ i mody­ s o w a n i a i p r z e z n a c z o n e są wyłącznie n a z b y t . J o d y n i e włócz­ zbytkowo przedmioty. międzywojennym Szydełkowe koronki* w zaczęto s t o p n i o w o przetwarzać fikować stosowmie d o z a m ó w i e ń n o w e g o o d b i o r c y m i e j s k i e g o , k o w e d z i a n i n y i k o r o n k o w e s u k n i e , n p . d o ślubu, a k c e p t o ­ n i e t y l k o szukającego l u k s u s o w y c h t o w a r ó w , ale t a k ż e dążą­ wane cego d o ożywienia i r e a k t y w o w a n i a niektórych gałęzi t w ó r ­ s k u t e c z n i e ) n a współozesnych m i e j s k i c h e l e g a n t k a c h . K o r o n ­ czości rękodzielniczej i l u d o w e j . O b o k więc f o r m znajdują­ są p r z e z młodszo p o k o l e n i e , wzorujące się (zresztą k i i d z i a n i n y w y r a b i a n e n a i n n y c h t e r e n a c h n i e zawierają c y c h z a s t o s o w a n i e w m i e j s c o w y m s t r o j u l u d o w y m , zaczynają w sobie p o d o b n e j pojawiać się r o b i o n e szydełkiem, k o r o n k o w o okrągłe s e r w e t k i , m o t y w ó w z d o b n i c z y c h i i c h k o m p o z y c j i , a n i p r e c y z j i i zróż­ t z w . różiczki (różiczka t o również m o t y w z d o b n i c z y ) . n i c o w a n i a t e c h n i k i . T y m s a m y m n i e p o z y s k a ł y sobie t a k i e g o Po regionalnej specyfiki a n i p o d względem I I w o j n i e ś w i a t o w e j , znajdując w t y m źródło d o c h o d u , m i e j ­ rozgłosu i p o w o d z e n i a . D l a t e g o K o n i a k ó w i o k o l i c e z p r z y ­ scowe i o k o l i c z n e k o b i e t y zaczęły j e w y r a b i a ć n a szeroką siółkami J a w o r z y n k i i I s t e b n e j uznać m o ż n a za s i l n y i t r w a ł y skalę i s t a n t a k i t r w a n a d a l . P o n a d 150 chałupniczek zrzesza ośrodek śląskiej l u d o w e j twórczości r e g i o n a l n e j , d o s t o s o w u ­ Spółdzielnia C e p e l i a „ A r w " w K a t o w i c a c h , zlecając i p r z y j ­ jącej się d o współczesnych p o t r z e b . mując 258 do sprzedaży różnego rodzaju serwetki okrągłe P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze śląskimi h a f t a m i �159 �r e g i o n a l n y c h , zwłaszcza z B e s k i d u Śląskiego, Cieszyńskiego, Pszczyńskiego i z W i l a m o w i c w o k o l i c y B i e l s k a , należących d o b . p o w i a t u oświęcimskiego. W B e s k i d z i e Śląskim w y s z y ­ w a n i e m zajmują ma miejsce w się j e d n a k n i e w s z y s t k i e k o b i e t y , j a k t o przypadku koronek, lecz tylko nieliczne, p r z e d e w s z y s t k i m w J a w o r z y n c e , zamiłowane w t e g o r o d z a j u p r a c y , realizując zlecenia w Skoczowie. Hafty w g a l a n t e r i i , wykonują Spółdzielni C e p e l i a kolorowe, „Czantoria" znajdujące zastosowanie nieliczne h a f c i a r k i z rejonu biel­ s k i e g o , z g o d n i e z z a m ó w i e n i a m i Spółdzielni C e p e l i a B e s k i d z k a " w Czechowicach-Dziedzicach. „Sztuka Przygotowuje ona nowe p r o j e k t y m o d n y c h i p r a k t y c z n y c h f e r m użytkowych, dając koncepcję rozplanowania zdobnictwa, wzornictwo j e d n a k i j e g o r e a l i z a c j a u t r z y m a n e są w k o n w e n c j i m i e j s c o ­ w y c h t r a d y c j i , w e d ł u g rozwiązań poszczególnych w y k o n a w ­ c z y ń , należących d o średniego i starszego p o k o l e n i a . N i e c o i n a c z e j p i z e d s t a w i a się s p r a w a p r o d u k c j i t k a n i n . Oprócz częstochowskiego wełnianego p a s i a k a , k t ó r y zasięgiem docierał w rejony swym zawierciańsko-myszkowskie (na l i n i i N i e g o w a , B r u d z o w i c e , C y n k ó w ) , a którego w y r ó b t r w a s p o r a d y c z n i e p o dziś dzień, Śląsk o d d a w n a n i e k o ­ rzystał z samodziałowych t k a n i n . Poza zwykłym i farbo­ w a n y m p ł ó t n e m u ż y w a n y m d o czasów I w o j n y ś w i a t o w e j , m i e j s c o w e u b i o r y już w X I X w . s z y t o z t k a n i n f a b r y c z n y c h . L u d o w e t k a c t w o najdłużej p r z e t r w a ł o w B e s k i d z i e Śląskim i w e w s p o m n i a n e j w s i W i l a m o w i c e , g d z i e jeszcze w p i e r w ­ szych i latach po I I wojnie światowej t k a n i n y wełniane, a w I s t e b n e j Jednak szybko rozwijający wyrabiano płótna i B r e n n e j także s u k n o . się p r z e m y s ł i podaż różnego r o d z a j u s t o s u n k o w o t a n i c h m a t e r i a ł ó w o r a z g o t o w y c h części I]. 10. Ł y ż n i k wg dawnego w z o r u bcskidzkiogo, w 1965 r . F r . G l u z a . wyk. g a r d e r o b y , w dość k r ó t k i m czasie p o ł o ż y ł y o s t a t e c z n y k r e s tej p r o d u k c j i . K r o s n a i folusze wykupiły m u z e a , a znające się n a t k a c t w i e zaniechały t e g o zajęcia. W osoby miejscowej r e g i o n a l n y m i i w y r o b a m i z d r e w n a , które współczosnie z n a j ­ k u l t u r z e l u d o w e j p o z o s t a ł y j e d n a k r e s z t k i , ślady s a m o d z i a ­ dują w i e l u n a b y w c ó w , p r z e d e w s z y s t k i m p o z a środowiskiem łowych w y r o b ó w w p o s t a c i góralskich к о с у , d e r e k i łapawic wiejskim. z wełny owczej w n a t u r a l n y c h k o l o r a c h : białej, czarnej, różnego b r ą z o w e j , s z a r e j ; pozostały też w i l a m o w i c k i e k r a c i a k i i p a ­ r o d z a j u w y s z y c i a i h a f t y ; zdobiły one głównie kobiece k a - s i a k i w wąskie, r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i z przewagą c z e r w o n e g o W tradycji ludowej n a Śląsku w y s t ę p o w a ł y b o t k i , c h u s t k i nagłowne, staniki przy s u k n i a c h , czepce, wstążki, h a l k i i f a r t u c h y , a t a k ż e t z w . p o w o j n i k i d o p o w i j a n i a niemowląt i w niektórych r e g i o n a c h k o s z u l e męskie. D o tła. N a t y m właśnie w z o r n i c t w i e p l a s t y c y C e p e l i i , wszystkim Spółdzielni cach-Dziedzicach oparli regionalnych, Beskidzka" swoje które w rozwiązania około i projekty tzw. k o b i e t y n a własny u ż y t e k l u b specjalno h a f c i a r k i d l a p o t r z e b produkują n a ręcznych i m e c h a n i c z n y c h k r o s n a c h . Z t k a n i n zamawiających. T e o s t a t n i o z a j m o w a ł y się b a r d z i e j s k o m p l i ­ t y c h w y k o n a n e są różnego r o d z a j u c h u s t y , bieżniki, t z w . s u ­ k o w a n y m i h a f t a m i o zróżnicowanych t e c h n i k a c h , p r z y z a ­ m a k i z d ł u g i m i frędzlami, t o r b y i t o r e b k i d a m s k i e , k o s m e ­ s t o s o w a n i u n i c i złotych, s r e b r n y c h , j e d w a b n y c h . W B e s k i ­ tyczki, d z i e Śląskim k o b i e t y w y s z y w a ł y u p r z ę d z i o n y m i p r z e z siebie dzeniem u nabywców k r a j o w y c h i zagranicznych. Z a u t e n ­ poduszki dekoracyjne, od przede Czechowi­ końca X I X w . b y ł y o n e b a r d z o p o p u l a r n o i w y k o n y w a ł y j e 3 tkanin „Sztuka piętnastu cioszące się d u ż y m lat powo­ nićmi l n i a n y m i , a p o t e m b a w e ł n i a n y m i w j e d n y m z a s a d n i ­ t y c z n ą twórczością ludową mają o n e w z a s a d z i e n i e w i e l e c z y m kolorzo, t j . wiśniowym bądź c z e r w o n y m , c z a r n y m albo wspólnego, b r ą z o w y m , ściegiem w a r k o c z y k o w y m . C z a r n e a l b o brązowe m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h , które w y k o r z y s t a n o j a k o l u b wiśniowe b y ł y też płaskie h a f t y cieszyńskie; tą samą inspiracje dla nowego w z o r n i c t w a i potrzeb. 6 techniką oraz białe, n a s t a n i k a c h dominowały a ściegiem angielskim były wykonane wypukło hafty hafty złote i s r e b r n e , p o t e m ( m n i e j więcej o d początku X X w . ) — k o l o ­ r o w e , w y k o n a n e nićmi j e d w a b n y m i . P o I I w o j n i e światowej zapotrzebowanie n a h a f t y w miejscowych strojach l u d o w y c h znacznie się zmniejszyło, bytomskim a w i pszczyńskim, niektórych poza regionach, j a k zdobnictwem fartuchów zupełnie ustało. Najdłużej zachowało się w B e s k i d z i e Śląskim i w Cieszyńskiom w y k o r z y s t y w a n e s p o r a d y c z n i e p r z y spo­ rządzaniu n o w y c h części g a r d e r o b y , t j . k a b o t k ó w i męskich k o s z u l oraz s u k i e n cieszyńskich. Umiejętności t o zaczęto niebawem wykorzystywać do p r o d u k o w a n i a n o w y c h przed­ miotów użytkowych, przeznaczonych na zbyt w mieście. P o d n a d z o r e m a r t y s t y c z n y m wykształconych p l a s t y k ó w r o z ­ poczęto wyszywać serwety, o b r u s y , zakładki d o książek, t y m niemniej utrzymano są w charakterze P o o s t a t n i e j w o j n i e , w l a t a c h pięćdziesiątych, r ó w n i e ż p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i , a k o n k r e t n i e Spółdzielni „Arw" w K a t o w i c a c h r o z p o c z ę t o w K o n i a k o w i e produkcję l n i a n o -bawełnianych s e r w e t e k i obrusów. W y k o r z y s t a n o częściowo pozostałe miejscowe krosna, do tego częściowo nowo sprawione. A l e wytwórczość t a , p o d o b n i e j a k wyrób m a t słomianych w W i ś l e n i o m a ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j ­ n y m t k a c t w e m i p l e c i o n k a r s t w e m śląskim i uważać j ą należy w zupełności z a n o w ą gałąź chałupnictwa s p r o w a d z o n e g o t u d l a zwiększenia możliwości z a r o b k u m i e j s c o w e j (nielicznej zresztą) ludności o r a z d l a p o s z e r z e n i a a s o r t y m e n t u t o w a r ó w o f e r o w a n y c h d o sprzedaży p r z e z Cepelię. Podobnie p o ozęści p r z e d s t a w i a się rzecz z w y r o b a m i p l e c i o n k a r s k i m i z k o l o r o w y c h w i ó r , k t ó r e są p r z e d m i o t e m drobną galanterię, t j . t o r e b k i , p a s k i i t p . , stosując w z o r n i c ­ handlu two, jak C z ę s t o c h o w y . T u t a j również, n a z a s a d z i e p r o d u k c j i chałup­ w t r a d y c y j n y c h h a f t a c h w y s t ę p u j ą c y c h w śląskich s t r o j a c h n i c z e j , w y k o r z y s t a n o umiejętności o k o l i c z n e j ludności, i n i e - 160 kompozycję, kolorystykę, technikę i surowiec, Spółdzielni Cepelia „Zawada" w Zawadzie koło �mai wszystkich zainteresowanych wprzągnięto d o współ­ p r a c y . R o z p o c z ę t o produkcję n a szeroką skalę w oparciu i opolskim i s p o c z y w a w rękach t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y o powstałe w p o c z ą t k o w y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a p r ó b y głównie p r z e n i e s i o n e g o w t e s t r o n y ( j a k głosi m i e j s c o w a w ustna) z Rosji kontynuowano tego typu plecionkarstwa, w e d ł u g ówczesnych p o t r z e b tradycja które potem z przeznacze­ opiera na zlecenie Spółdzielczego Czechowicach-Dziedzicach. warsztatach w się n a d a l n a m i e j s c o w y c h W l u b chałupniczym oparciu o dawne formy pracują Zrzeszenia swoich Cepelia indywidualnych sposobem i wzory tradycjach wyrabiają drewniane oni naczynia, n i e m w y ł ą c z n i e n a sprzedaż p o z a w ł a s n y m środowiskiem. s p r z ę t y k u c h e n n e , f o r m y n a masło, t z w . samorosłe stołki, O k o ł o piętnaście l a t t e m u z m o d y f i k o w a n o k o ł o w r o t k i , z m i n i a t u r y z o w a n e s k r z y n k i , stosując p r z y t y m dotychczasowe wzornictwo prawie i obecnie dużym zupełnie powodzeniem stare techniki wykonania cieszą się różnego r o d z a j u k o l o r o w e k w i a t y , b u k i e t y , p a l m y , wysokiej ptaszki, koszyczki zwłaszcza i g w i a z d k i n a choinkę, ażurowe formy wyrobów zdobnicze przypominające w y c i n a n k i l u d o w e i t p . Powstają powodzeniem, one p o d n a d z o r e m zawodowego p l a s t y k a , przeważnie według krajów i n d y w i d u a l n y c h rozwiązań wykonawców. i zdobienie. lokaty klasyfikacyjnej sporo dla prac drewnianych, wysyła W obecnej dobie rękodzielniczych, cieszących się n a e k s p o r t , się dużym głównie do k a p i t a l i s t y c z n y c h . W o b e c dużych serii zamówień, część p r a c poddawana jest zazwyczaj, o ile t o możliwe, przed­ m e c h a n i c z n e j obróbce s u r o w c a , a więc s k r a w a n i u , f a z o w a n i u , m i o t ó w d r e w n i a n y c h , s k u p i o n a głównie w b . p o w . cieszyńskim t o c z e n i u , p r z e z co stają się p o części p r o d u k t e m rzemieślni- Natomiast współczesna w y t w ó r c z o ś ć d r o b n y c h F i l i g r a n y s r e b r n e F r a n c i s z k a H o r a k a nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w . I I . 1 1 . B r a n s o l e t k a I I . 12. N a s z y j n i k i . 161 �czym. Wykonywano niewykształconych j e d n a k w środowisku w i e j s k i m p r z e z twórców ludowych uchodzą za R ó w n i e ż n o w o c z e s n e b u d o w n i c t w o o r a z g o t o w e , p o części zmechanizowano regio- narzędzia r o l n i c z o , p o s t a w i ł y przód t y m n a l n o , o r y g i n a l n o i c h w y r o b y . S a m a wioś z w y r o b ó w t y c h z a w o d e m całkiom i n n e w y m a g a n i a , już raczej n i e k o r z y s t a ; zastąpiono j e g o t o w y m i czenie się z a w o d u k o w a l s k i e g o zo ślusarskim w j e d o n z m e ­ produkcji fabrycznej stycznych, drobno Podobnio ze szkła, p o r c o l a n y , b l a c h y , m a s p l a ­ sztucznego t w o r z y w a , przedmioty rzecz towarami domowego przedstawia z których i się zrobiono gospodarczego z meblami: są użytku. tradycyjne s p r z ę t y stały się p r z o ż y t k i e m n a w e t w B e s k i d z i e Śląskim, co s p o w o d o w a ł o połą­ c h a n i z o w a n y w a r s z t a t . G ł ó w n y m j o g o zajęciom j e s t o b e c n i e wyrób metalowych bram wjazdowych i oparkanień o k r a t o w a ń , zawiasów, k l a m o k według n o w y c h i potrzob. I c h nabywcy malują j e n i o r z a d k o oraz projektów kolorowymi f a r b a m i , przoz co stwarzają barwną m o z a i k ę w o k ó ł swego ramach d o m o s t w a . P r z y k ł a d y t a k i e p o w s z e c h n e są zwłaszcza w r e ­ własnej g o s p o d a r k i , a n i n i e m a n a n i o n a b y w c ó w . Z a w o d o w i j o n i e g l i w i c k i m , rybnicko-wodzisławskim, b i e l s k i m , a t a k ż e rzemioślnicy w GOP-ie, nawot w b u d o w n i c t w i e m i e j s k i m . toteż a n i i c h n i k t nie w y t w a r z a , t y m bardziej w 7 większych — stolarze, zakładów którzy wytrzymali i przemyski, w konkuroncję dawnych ośrodkach m e b l a r s k i c h , j a k i m i b y ł y : Dobrodzień, Woźniki, Pyskowice, U c h o d z ą c y dziś za t r a d y c y j n y l u d o w y , w a r s z t a t złotniozy w C i e s z y n i e , rzemieślniczy a produkujący wyłącznie Sośnicowice, Ż o r y , S i e w i e r z i p r a w i e k a ż d e większo m i a s t o n a zlecenie C e p e l i i m o d n ą biżuterię zo s r o b r a , j e s t joszcze n a Śląsku, z m o d e r n i z o w a l i s w o j e w a r s z t a t y i p r z o s t a w i l i się j e d n y m p r z y k ł a d e m przekształcania się d a w n e j n a produkcję współczosnych m o b l i t z w . n a w y s o k i połysk artystycznej i sogmontowyoh oraz n a świadczenie p o w s z e c h n y c h usług Z stosownio t r a d y c j i rzemiosła do n o w y c h artystycznego potrzeb i twórczości warunków. wykorzystuje się t u technikę f i l i g r a n u i g r a n u l a c j i , m o d e l o w a n i a i łączenia o r a z w zakresie s t o l a r s t w a . w z o r n i c t w o elementów z d o b n i c z y c h ; f o r m y n a t o m i a s t ule­ Zupełne odejśoie pięćdziesiątych od tradycji obserwujo się od lat bieżącego wieku w dziedzinie kowalstwa. gają p r z o k s z t a l c e n i u . Są t o o b e c n i o : Zmniejszająca się z r o k u n a r o k n a Śląsku ilość k o n i (dane ki, statystyczno s p i n e k , pasów i łańcuszków z 1905 r . podają 57 216 s z t u k , z 1972 r . — pierśoionki, b r o s z k i , s p i n k i d o m a n k i e t ó w , k l i p s y , t z w . porły c z y l i k o r a l o , w i s i o r ­ łańouszki, naszyjniki, bransoletki, pasy nio były i t p . Oprócz one n i g d y regionalnego n i m u m p o t r z e b y usług w zakresie o k u w a n i a i p o d k u w a n i a . współcześnie, a d a w n o g u z y , z a p i n k i w p o s t a c i t z w . hoczków, 162 u b i o r u cieszyńskiego. Zostały ozdobą 50 3 8 1 s z t u k ) , a t y m s a m y m i w o z ó w , ograniczają d o m i ­ zakomponowano �I s p i n k i , o r p a n t y stały się inspiracją d l a i c h p r z e t w o r z e n i a . Powojenne próby wskrzeszenia ludowej twórczości w zakresie z a b a w k a r s t w a , g a r b a r s t w a , garncarstwa czy w y ­ r o b u instrumentów m u z y c z n y c h n i e dały rezultatów i t y l k o sporadycznie, n a i n d y w i d u a l n o zamówienia, d l a muzeów, n a w y s t a w y l u b k o n k u r s y czy festiwale napływały p o j e d y n ­ cze o k a z y . P o z a g a r n c a r s k i m ośrodkiem w S i e w i e r z u , k t ó r y w p r o d u k c j i l u d o w o j c e r a m i k i o d g r y w a z a l e d w i e poślednią rolę, pozostałe gałęzie twórczości n i e r o z w i n ę ł y się a n i n i e o d ż y ł y . N a w e t g a r b a r s t w o i skórnictwo połączone z w y r o ­ bem k i e r p c y i kożuchów, k t ó r e n a P o d h a l u w o s t a t n i c h l a t a c h zrobiło z a w r o t n ą karierę, a n i n a Śląsku, a n i w B e s ­ k i d z i e Śląskim, g d z i e istniały k u t e m u w a r u n k i i t r a d y c y j n e p o d ł o ż e , n i e znalazło o d p o w i e d n i c h w y k o n a w c ó w . S t a l e ż y w a w i ę ź społeczna p o p a r t a t r a d y c j a m i r o d z i n ­ n y m i , religijnymi i zwyczajowymi p r z y c z y n i a się d o u t r z y ­ m y w a n i a się i k o n t y n u a c j i r ó ż n y c h o b c h o d ó w dorocznych i o s o b i s t y c h . N i e r z a d k o towarzyszą i m specjalne r e k w i z y t y obrzędowe w p o s t a c i dożynkowych wieńców, w i e l k a n o c n y c h k r a s z a n e k , m a s e k c z y ubiorów z a p u s t n y c h . W środowisku w i e j s k i m sporządza się j e doraźnie, w r a z i e p o t r z e b y , z g o d n i e z nakazem c h w i l i i obyczaju i towarzyszą one w d o k o n y w a n i a się a k t u a l n e g o obchodu. W wania i p r o d u k o w a n i a pamiątek dobie procesie poszuki­ r e g i o n a l n y c h zaczęto je w y k o r z y s t y w a ć również i d l a t y c h celów, w z w i ą z k u z c z y m I I . 14. M i n i a t u r a m a s k i obrzędowej, w y s . 27 c m . W y k . w 1 9 6 1 r . L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a . I I . 16. W ł a ­ dysław Luciński, n a u c z y c i e l z Z a b r z a , Podglądacze, olej n a płótnie, 1972 r . 163 �powstałe z a p o t r z e b o w a n i e zarówno *ia w y t w o r y , j a k i na z a l i c z a n e d o t z w . s z t u k i l u d o w o j sprzedajo o d p o w i e d n i c h wytwórców. A m a t o r z y s z t u k i l u d o w e j i Cepelia zbyt z a m a w i a j ą więc różnego t y p u p r z e d m i o t y p l a s t y k i obrzędo­ względem wej współczesnogo g u s t u i m o d y w autentycznej formie, j a k n p . k r a s z a n k i , bądź też w mieście. T y m formy, m i n i a t u r y m a s e k wchodzących w skład z i m o w y c h z w y c z a j ó w zagranicznego. l u d o w y c h , k t ó r y c h najwięcej w y r a b i a j ą w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , dycyjnym,, samym funkcji więc i przeznacza n a dostosowuje i motywów je p o d dekoracyjnych nowego odbioicy, do nierzadko Stąd też o b o k w y r o b ó w o c h a r a k t e r z e s p o t y k a się i n n o , n o w e , tra­ będące w y n i k i e m n i e a kraszanki — w rejonie przemysłowym, w G l i w i c k i e m i n a t y l k o twórczości l u d o w o j , ale i a m a t o r s k i e j . T a o s t a t n i a r o z ­ Śląsku O p o l s k i m . I n n e m i n i a t u r y , n p . M a r z a n n y i k o z i o ł k i winęła się p r z o d o w s z y s t k i m w środowiskach r o b o t n i c z y c h ze słomy w y k o n u j ą n a Opolszczyźnie. N i e należą o n e j e d n a k i określonych g r u p z a w o d o w y c h , d o p r z e d m i o t ó w p r o d u k c j i m a s o w e j (poza k r a s z a n k a m i ) i n i e a p r z y k ł a d e m t e g o są p r a c o m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e O s o b y , stanowią jakiejś szerszej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i . n p . górników, k t ó , e się t y m zajmują, traktują rzecz raczej A r t y s t y c z n e skłonności i p o c z u c i e e s t e t y k i w p r z e d m i o ­ wo, d l a odprężenia i wypoczynku kolejarzy, przyjemnościo- po p r a c y zarobkowej. t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u zarówno własnej p r o d u k c j i , j a k też Są t o p o większej części a m a t o r z y , n i o r z a d k e skupiający się osób s p e c j a l n i e przy zajmujących się wytwórczością, widoczne ognisku plastycznym lub przy Domu Kultury, t w o r a c h i w n a j n o w s z y c h , znajdowały zawszo o p a r c i e w t r a ­ znają bliżej a r t y s t y c z n y w a r s z t a t t w ó r c z y . N a Śląsku j e s t d y c j i . B y ł y o n e bądź kontynuacją i wiorną kopią t e g o , co o b e c n i e duża ilość t a k i c h t w ó r c ó w i ośrodków. W k l a s y f i k a o j i przekazały poprzednio pokolenia, s t a r y c h wzorów l u b wzbogaconiem bądź przetworzoniem ich o nowe rozwiązania gdzie p o d nadzorem Zakładowym w kulturze ludowej z dawion dawna, t j . w najstarszych w y ­ artystycznoj i c h prace i p o m y s ł y , s t o s o w n i e d o w y m a g a ń współczosności. W s z e l k i e prymitywnym, tastycznego s u n k o w o p o w o l i , a dokonujące się w t y c h s a m y c h nalnej prawie i układach społecznych, m o r a l n y c h , ś w i a t o ­ m a l a r s k i o zaszoregować m o ż n a trzech g r u p , t j . m a l a r s t w a samorodnego, z m i a n y zachodzące w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e chłopskiej s t o ­ konwoncjach zawodowogo plastyka po­ naiwnym, malaistwa wizjonerskiego, i m a l a r s t w a naśladującego k i e r u n k i twórczości plastycznej, określanogo też mianem 8 p o g l ą d o w y c h i e k o n o m i c z n y c h , n i o b y ł y r e w o l u c y j n e , lecz w s t o p n i o w e . P o I I w o j n i e światowej d e m o k r a c j a i n o w y układ t j . twórczości s a m o r o d n e j , p r y m i t y w n o j , oraz stosunków społecznych, n a c j o n a l i z a c j a naśladującej p r a c e i k i e r u n k i z a w o d o w y c h i r o z w ó j przemysłu fan­ profesjo­ „ a m a t o r s k i e " . P r a c e rzeźbiarskie n a t o m i a s t mieszczą konwencjach wymienionej pierwszej do zwanego niekiedy i ostatniej się grupy, amatorskiej, plas-tyków rzeź­ i zróżnicowany a s o r t y m e n t ł a t w o osiągalnych b i a r z y . W o s t a t n i c h l a t a c h w t e j właśnie g r u p i e w y b i j a się t o w a r ó w , r o z w ó j placówek h a n d l o w y c h , w z r o s t świadomości rzeźba w w ę g l u , stanowiąca specyfikę r e g i o n u śląskiogo, społecznej oraz s w o b o d a p r z o k o n a i i r e l i g i j n y c h , n a d t o środki zwłaszcza rejonów o r o z w i n i ę t y m k o p a l n i c t w i e węgla ( G O P , masowego przekazu, ROW, oraz b o g a t y ze wsią, p r a c a k o m u n i k a c j a , łatwy k o n t a k t m i a s t a zawodowa podejmowane poza rodzinnym 9 Zagłębio D ą b r o w s k i e ) , u p r a w i a n a p r z e z środowiskiom, możność k o r z y s t a n i a ze z d o b y c z y s o c j a l n y c h u p r a w i a n a jost znacznie i mysłowych, wiele jeszcze i n n y c h ulepszeń, które przyniosła nowa górników i o s o b y związano 7 r e s o r t e m g ó r n i c z y m . R z e ź b a w d r e w n i e jak i szorzoj zarówno w r e j o n a c h nieuprzomysłowionych — górskich. prze­ Na r z 3czywistość, s p o w o d o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m n a Śląsku, ogół j e d n a k n i o m a o n a c o c l i p r y m i t y w n e j , t r a d y c y j n o j rzoź- w c e n t r u m w i o l k i c h k o n u r b a c j i i integracji miejscowoj b y l u d o w o j a n i p o d w z g l ę d e m f o r m y i rozwiązań lud­ plastycz­ ności z n a p ł y w o w ą , duże z m i a n y t y l e ż w całokształcie k u l ­ n y c h , a n i co d o treści. P r z o d o w s z y s t k i m n i o wiążo się o n a , t u r y chłopskiej, i l o równioż w j e j twórczości p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o , z t o m a t y k ą religijną, lecz świecką. Odszedłszy o d p r o f i l u s a m o w y s t a r c z a l n e j swojo p o t r z e b y zaspokaja gotowymi artystycznej. g o s p o d a r k i , wieś produktami nabywa­ n y m i w s k l e p a c h g o s p o d a r k i uspołecznionej, a s w o j e w y r o b y W o b o c dużego p o p y t u , p r a c o t e w y k o n y w a n e są n i e r z a d k o w c o l a c h z a r o b k o w y c h , n a zlecenie C e p e l i i a l b o osób p r y ­ w a t n y c h , pochodzących ze środowisk m i e j s k i c h , a w p r z y - I I . 16. M a r i a C h u d o b a , B y t o m , Ślązaczki, 164 rzeźba w węglu, 1972 r . �I I . 17. L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , Chrystus w okowach, rzeźba w d r o w n i o , 1970 r . 165 �p a d k u r z e ź b y w w ę g l u — t a k | e ze środowiska współtowa­ r z y s z y p r a c y i zarządu kopalń, k t ó r e n a w e t utrzymują spe­ c j a l n y c h t w ó r c ó w d l a w y r o b u okazałych rzeźb i p r z e d m i o ­ tów galanteryjnych przeznaczonych n a okolicznościowe, reprezentacyjne prezenty. Współczesna s z t u k a l u d o w a n a Śląsku i n a t e r e n a c h leżących w obrębie b y ł e g o w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o n i e j e s t już twórczością ludową w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o słowa. W y k o n a w c y różnego r o d z a j u o z d o b n y c h p r z e d ­ m i o t ó w o c h a r a k t e r z e t r a d y c y j n y m oraz r z e ź b , o b r a z ó w n a ogół n i e są i c h u ż y t k o w n i k a m i , a przeważnie pracują n a czyjeś bezpośrednie zlecenie, a n a w e t są członkami spół­ dzielni Cepelii ( „ A r w u " , „Czantorii", „ Z a w a d y " , „Sztuki B e s k i d z k i e j " ) , która j e s t zinstytucjonalizowaną jednostką n i e t y l k o pośredniczącą m i ę d z y k u p n e m a sprzedażą, a l e t a k ż e kierującą i prowadzącą poszczególne branże w y t w ó r ­ czości. I c h w y r o b y n i e wyrastają już z p o t r z e b własnego środowiska i t e m u środowisku n i e służą. N o w e f o r m y g o t o ­ w y c h przedmiotów użytkowych dostarczanych przez prze­ mysł oraz n o w a , z u n i f i k o w a n a w t y p i e m o d a i zaniechanie strojów r e g i o n a l n y c h zdezaktualizowały w i e l e t r a d y c y j n y c h rozwiązań i k o m p o z y c j i w y n i k a j ą c y c h niegdyś z f u n k o j i i f o r m y w y t w o r u . W w i e l u w y p a d k a c h zaistniała p o t r z e b a ich przekomponowania i transpozycji, dostosowania do z u ­ pełnie o d m i e n n y c h w y r o b ó w i i c h f u n k c j i ( n p . p r z e n i e s i e n i e h a f t ó w z k a b o t k ó w n a s e r w e t y i o b r u s y o określonych r o z ­ m i a r a c h , m o t y w ó w k o r o n k o w y c h z prostokątnych czółek d o o k r ą g ł y c h s e r w e t e k , c z y i n n y c h p r z e d m i o t ó w ) , co n i e b y ł o a n i p r o s t e , a n i ł a t w e , zwłaszcza w o b e c tradycją uświę­ conych nawyków, powtarzanych niezmiennie z pokolenia n a p o k o l e n i e . T ą drogą niektóre gałęzie twórczości r ęk o­ d z i e l n i c z e j , d o m o w e j przekształciły się l u b w y r o s ł y j a k o chałupnictwo produkujące m a s o w o określone w y r o b y ( w y ­ rób m a t , t k a n i n lniano-bawełnianych o r a z i n n y c h t e k s t y j l i ó w ) , i n n e gałęzie są kontynuacją p r a c y rzemieślniczej, n i e r z a d k o n a w e t w z n a c z n e j części z m e c h a n i z o w a n e j (wy­ r o b y z d r e w n a , w y r o b y k o w a l s k i e , złotnicze, p l e c i o n k a r s k i e ) , jeszcze i n n e poprzestały n a i n d y w i d u a l n y m w y s p e c j a l i z o ­ w a n i u się w określonym k i e r u n k u ( h a f t o w a n i e , k o r o n k a r ­ s t w o , m a l o w a n i e t k a n i n , w y r ó b niektórych r e k w i z y t ó w o b r z ę d o w y c h o r a z rzeźbienie i m a l o w a n i e o b r a z ó w ) i chociaż t a k ż e w y r a b i a n e są w d u ż y c h ilościaoh, j e d n a k zachowują najwięcej elementów t r a d y c y j n y c h o r a z indywidualnego w k ł a d u twórczego j e d n o s t k i . Z a n a l i z y obecnego s t a n u a r t y s t y c z n e j twórczości l u d o ­ w e j n a Śląsku w y n i k a n i e z b i c i e , że współcześnie istnieją d w a k i e r u n k i jej r o z w o j u : jeden prowadzi po l i n i i k o n t y n u a c j i i p r z e t w a r z a n i a twórczości t r a d y c y j n e j zarówno p o d w z g l ę ­ d e m treści, j a k f o r m y i t e c h n i k i w y k o n a n i a , d r u g i k i e r u n e k w k r o c z y ł n a drogę świadomej działalności a m a t o r s k i e j , p o p u l a r n e j . O k a z u j e się, że t y l k o niektóre d z i e d z i n y są s i l n i e ż y w o t n e i zyskują z a i n t e r e s o w a n i e w społeczeństwie. Należą do n i c h przede w s z y s t k i m : w y r o b y z d r e w n a , złot­ nicze, t e k s t y l n e (jak k o r o n k i , h a f t y , d z i a n i n y i t k a n i n y ) , a t a k ż e m a l a r s t w o i rzeźba. D z i a ł E t n o g r a f i i M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u pragnąc dać t e g o w y r a z , z o k a z j i o b ­ chodów Х Х Х - l e c i a P R L zorganizował w y s t a w ę l u d o w y c h t r a d y c j i t w ó r c z y c h p o d nazwą „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u ­ dowa województwa k a t o w i c k i e g o " ( B y t o m , kwiecień—paź­ d z i e r n i k 1974 r . ) i ° , która u k a z u j e t e właśnie d z i e d z i n y , a z r z e ź b y — rzeźbę w w ę g l u eksponowaną łącznie z m a l a r ­ s t w e m . J e s t o n a w i e r n y m przeglądem t e g o , co t r a d y c j a przekazała d o d n i a dzisiejszego, co z n i e j u l e g a p r z e t w o r z e n i u , o r a z u k a z u j e n o w e l u b z m i e n i o n e gałęzie twórczości ( p l e c i o n ­ k a r s t w o , m a l a r s t w o , rzeźba). Często s p o t y k a n e p r z e k o n a n i e , że s z t u k a i twórczość l u d o w a (również m u z y c z n o - w o k a l n a ) giną bezpowrotnie, o k a z u j e się błędne. N a w e t w z u r b a n i z o w a n y c h i u p r z e m y ­ słowionych środowiskach, z k t ó r y m i z i n t e g r o w a n e są ściśle o k o l i c z n e r e j o n y w i e j s k i e , charakteryzujące się kulturą robotniczą i robotniczo-chłopską, i s t n i e j o u l u d z i w i o c z n i o ż y w y p i e r w i a s t e k twórczej działalności wyrastający w k l i ­ m a c i e najbliższego o t o c z e n i a : d o m u i p r a c y . K s z t a ł t u j e się o n w czasie zależnie o d istniejących w a r u n k ó w , o b y c z a j u i p o t r z e b , a t y m s a m y m przekształca się i z m i e n i a , w y s t ę ­ pując n i e k i e d y w zupełnie n o w e j p o s t a c i . PRZYPISY * U w a g i n a m a r g i n e s i e w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e j w zwią­ z k u z Х Х Х - l e c i e m P R L p r z e z M u z e u m Górnośląskie w B y ­ t o m i u p n . „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u d o w a w o j e w ó d z t w a k a ­ t o w i c k i e g o " , I V — X 1974 r . 1 A . H a u s e r , Filozofia historii sztuki, W a r s z a w a 1 9 7 0 , rozdział V : Uwarstwienie kulturalne w historii sztuki — sztuka ludowa i sztuka popularna, s. 2 6 7 — 3 4 8 . T . D o b r o w o l s k i , Sztuka województwa śląskiego, K a t o ­ w i c e 1 9 3 3 , s. 8 3 — 1 3 6 ; B . B a z i e l i c h , Sztuka ludowa Górnego Śląska, ( w : ) Śląska sztuka ludowa, k a t a l o g w y s t a w y 1 9 6 0 — 1 9 6 1 , s. 1 5 — 2 2 ; B . B a z i e l i c h , Twórczość ludowa w wojewódz­ twie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie P R L , l u t y — kwiecień 1 9 6 5 ; B . B a z i e l i c h , Ludowe zdobnictwo na Gór­ nym Śląsku, K a t o w i c e 1967; B . Bazielich, Współczesne zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku 1945—1970, Katowice 1970; B . B a z i e l i c h , Tradycyjna i współczesna sztuka ludowa, ( w : ) Płyniesz Olzo, O s t r a v a 1972, t . I I , s. 2 6 7 — 2 7 0 . > R e j o n y t e leżą e t n i c z n i e p o z a Śląskiem, leoz w obrębie województwa katowickiego. 2 Obiekty pochodzą ze z b i o r ó w : Muz. Górnośląskiego w Bytomiu - 166 St. DeptuszewskI - II. 1, i, L . D u b i e l , Wnętrze mieszkalne domu chłopskiego na Górnym Śłąsku w XIX i XX w., „ R o c z n i k M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u — E t n o g r a f i a " z. 2, B y t o m 1967. 7 E . J a w o r s k i , Górnośląscy w y s t a w y , B y t o m 1974. 8 malarze katalog amatorzy, I . Bukowska-Floreńska, Rzeźba w węglu, k a t a l o g w y ­ s t a w y , B y t o m 1 9 7 4 ; T e j ż e , Rzeźba w węglu i jej twórcy, „ P o l . S z t . l u d . " , R . X X V I I , 1973, n r 2, s. 8 1 — 1 0 6 . 9 10 kiego, Współczesna twórczość ludowa województwa opracowanie zbiorowe, B y t o m 1974. I I . 3 , 5 , в, 8 , 1 0 , 1 2 , 13, Fot.: * B . P o l o c z k o w a , Koronki koniakowskie, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 4, s. 2 0 9 — 2 4 0 . ' B . B a z i e l i c h , Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 6, B y t o m 1 9 7 3 . • B . B a z i e l i c h , Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 1, B y t o m 1966. 17; Muz, w Bielaku Białej - U. 5 ; M u z . w Zabrzu 1 S , 16 7, 9 , 1 1 , 1 4 , 1 7 ; J , Świderski - 11. 2 ; St. Gadomski - katowic­ I I . 3 , 5. 6, 8, 1 0 , 12, 1 3 , 15, 1 6 - il. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec08a6821eba5afd7a0cda0e2fcfb7ec.pdf eb26ccb9630d7c92664df52b574bd352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4468 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki, Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4157 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne : Prof.dr Ksawery Piwocki (1901-1974) , Ignacy Kamiński (1883-1974)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.186-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I A PROF. DR P O Ś M I E R T N E KSAWERY PIWOCKI 1901-1974 Odszedł w o k r e s i e największego r o z w o j u sił t w ó r c z y c h . 1 w r e c e n z j i p r a c y d o k t o r s k i e j A n n y Kunczyńskiej-Irackiej — K o ń c z y ł korektę książki o n a i w n y c h m a l a r z a c h i szkicował ... g r u p a n o w e dzieło — o p o e t y c e f o r m p l a s t y c z n y c h . T e j książki i p r o f . M a r i a n Sokołowski, p a m i ę t a j ą c y n o r w i d o w s k i e w s k a ­ Zakopiańców i Sztuki Stosowanej, ale też n i k t już n i e n a p i s z e . I n i e t y l k o t e j . z a n i a swej górnej młodości — p o t e m działający już w d w u ­ dziestoleciu międzywojennym Bystroń i pokolenie, d o któ­ P i w o c k i należał d o o s t a t n i c h j u ż reprezentantów p o ­ k o l e n i a u c z o n y c h - humanistów, łączących w s o b i e zainteresowania badawcze z nieprzeciętną szerokie rego i j a należę — i w r e s z c i e p l e j a d a b a d a c z y już w P o l s c e L u d o w e j . P i e r w s i — pracujących s z l i jeszcze j a k b y p o wrażliwością o m a c k u , chwytając z a r y s poszczególnych o g n i w , d r u d z y — a r t y s t y c z n ą , z t w ó r c z ą postawą w o b e c p r o b l e m u , k t ó r y g o s t a w i a l i szerokie już h i p o t e z y , o p a r t e n a k o n k r e t n y m , a l e zaprzątał. N i e u k r y w a ł s w y c h s y m p a t i i a n i zaangażowania, zgoła niewystarczającym interesowała g o s z t u k a , a l e i człowiek, k t ó r y r z y l i n i e t y l k o bazę materiałową p r z e z s z e r o k i e ją t w o r z y , s z e r o k i k o n t e k s t r ó ż n y c h p r z e j a w ó w k u l t u r y w kręgu k t ó ­ m a t e r i a l e , współcześni — posze­ r y c h p o w s t a ł o dzieło. Wszechstronność zainteresowań p o ­ wzięli się d o s y s t e m a t y c z n e g o zwalała m u n a n i e o c z e k i w a n e zderzenie że w s p o m n ę t u c h o ć b y s t u d i u m Husserl penetracje t e r e n o w e p r o w a d z o n e w r a m a c h I n s t y t u t u S z t u k i , lecz t a k ż e przeglądu d a n y c h a r c h i w a l ­ różnych zjawisk, n y c h , k w e r e n d w pamiętnikach i p r a s i e X I X w i e k u . Z a ­ i Picasso („Este­ mieniają p o w o l i h i p o t e z y n a p e w n i k i , intuicję n a solidną t . 3, 1962) n a analizę dzieła w powiązaniu z i d e a m i , pracę h i s t o r y k a . ... Muszę w y z n a ć , że czytając pracę K u n ­ prądami f i l o z o f i c z n y m i c z y a r t y s t y c z n y m i . „ D z i e ł e m s z t u k i czyńskiej zazdrościłem j e j w i e d z y i możliwości t a k s z e r o k i e g o tyka" j e s t d l a m n i e f o r m a „ m ó w i ą c a " — podkreślał w i e l o k r o t n i e i — n i e piękna, n i e użyteczna, f u n k c j o n a l n a i t d . , choć m o ż e równocześnie cieszyłem się, że w t a k s z e r o k i e j m i e r z e p o ­ być opatrzona niekiedy i t a k i m i p r z y m i o t n i k a m i " . W widze­ t w i e r d z a o n a m o j e i n t u i c j e , o p a r t e j e n o n a a u t o p s j i dzieł n i u s z t u k i chodziło m u o rzecz głębszą niż i próbach l o g i c z n e g o myślenia o i c h p r o w e n i e n c j i " . „...rozwijanie równocześnie szczegółowego objęcia materii pracy. Ale 4 zdolności p o s t r z e g a n i a zespołów b r y ł , b a r w , c i e n i i świateł, i c h przejść, i c h w z a j e m n y c h rozproszenia, D l a n a s , zajmujących się sztuką ludową, P i w o c k i b y ł stosunków, i c h spoistości o z y a l e o umiejętność dostrzegania z a t y m i ze­ postacią w y j ą t k o w ą , stosował w s w y c h stawami ich symbolicznych znaczeń" . 2 p i e r w s z y m , który konsekwentnie za­ pracach metodę i warsztat badawczy h i s t o r y k a s z t u k i ; p i e r w s z y m , k t ó r y dojrzał p o t r z e b ę a n a l i z y Rozległość zainteresowań był erudytą, stanowiła J o g o siłę, i choć n i e interesowała go poszczególna cegiełka s a m a w sobie, a l e j e j r o l a , j e j sens w b u d o w i e całości. I n t e r ­ p r e t o w a ł — a n i e t y l k o znał f a k t y , toteż r o z m o w y zNim u k a z y w a ł y n o w e a s p e k t y z j a w i s k , p o b u d z a ł y d o myślenia. L u d z i t y l k o dużo w i o d z ą c y c h m o ż n a n i e r a z zastąpić, l u d z i m y ś l ą c y c h — t r u d n o , ponieważ siłą m y ś l i j e s t p r z e k r a ­ czanie granicy oczekiwanego, twórcze dostrzeżenie i p o ­ wiązanie f a k t ó w . P i w o c k i lubił r o z m o w y p r z y k a w i e , d z i e l i ł się s w y m i spostrzeżeniami i m y ś l a m i z hojnością człowieka, k t ó r y n i e b o i się, że m u ktoś w y k o r z y s t a p o m y s ł , ponieważ twórczości l u d o w e j o d s t r o n y p s y c h o l o g i c z n e j i socjologicz­ n e j . P i e r w s z y m , k t ó r y sztukę t ę s y t u o w a ł n a s z e r o k i m t l e a r t y s t y c z n e g o d o r o b k u n a r o d u . Czytając Jego r o z p r a w y , o d najwcześniejszej z 1930 r . (Z badań nad drzeworytem w Polsce) ludowym p o o s t a t n i e — powstałe w o s t a t n i c h miesiącach życia (Rzeźba ludowa*, Styl w sztuce takie czy d r u ­ ludowej 6 k o w a n y w t y m n u m e r z e r a p o r t o współczesnej s z t u c e l u d o ­ w e j ) d o s t r z e c można stałe drążenie t y c h s a m y o h k i l k u t e m a ­ tów — twórcy granic sztuki, metod poznawczych, osobowości i jego s t o s u n k u d o w z o r u , t r a d y c j i i rodzimości sztuki. Studia n a d sztuką l u d o w ą interesowały Piwockiego, p o m y s ł ó w t y c h miał z a w s z e więcej niż m ó g ł b y j e z r e a l i ­ ponieważ — j a k pisał jeszcze w 1936 r . — z o w a ć . Zresztą m i a ł w i e l k i d a r — ż y c z l i w e g o słuchania, z a ­ w b a r d z o w y b i t n y m s t o p n i u zająć się rozwiązaniem szeregu pozwalają chęcania, a n i m o w a n i a . N i e miał w sobie c i e n i a zawiści c z y teoretycznych, a nadzwyczaj ambicjonalności, z satysfakcją p a t r o n o w a ł l u d z i o m , w k t ó ­ p r o b l e m ó w . S k r o m n y , często u b o g i s p l o t zagadnień f o r m a l ­ r y c h w i e r z y ł , k t ó r z y m i e l i pasję. Cieszył się, g d y r o z w i j a l i n y c h , b r a k b a r d z i e j zawiłych związków h i s t o r y c z n y c h , b r a k t e m a t y przez N i e g o zapoczątkowane, dawał t e m u bogatszych, w licznych recenzjach, m . i n . prac doktorskich. wyraz „Przed bardziej ważnych d l a n a u k i o sztuce skomplikowanych indywidualności a r t y s t y c z n y c h — w s z y s t k o t o p o z w a l a b a d a c z o w i zająć się c z t e r d z i e s t u pięciu l a t y należałem d o pionierów badań n a d wprost sztuką ludową i z przyjemnością w i d z ę , с i l e d a l e j i głębiej p r z y o m a w i a n i u procesów h i s t o r y c z n y c h s z t u k i w a r s t w w y ż ­ umieją d z i s i e j s i n a s i następcy wnikać w p r o b l e m y t e j t w ó r ­ s z y c h n i e j e s t się w s t a n i e całkowicie o g a r n ą ć " . czości, rozszerzając n i e t y l k o bazę materiałową, a l e i z n a j ­ dując b a r d z o i s t o t n e przesłanki h i s t o r y c z n e p o w s t a n i a t e j gałęzi n a r o d o w e j kultury" — pisał o p r a c y doktorskiej podstawowymi zagadnieniami tej nauki, których 7 „Obserwacja żywej twórczości l u d o w e j nasuwa i n i e o b l u d n a p o s t a w a j e j t w ó r c ó w pozwalają dojrzeć Stanisława B ł a s z c z y k a . W r e c e n z j a c h t y c h p o j a w i a się n u t a s p r a w , któro są u k r y t e p o d r o z m a i t y m i p o z o r a m i i o s o b i s t a , t o n s a t y s f a k c j i , że ktoś rozwinął t e z y rzucone łami słów w s z t u c e — przez Niego ludową trzydzieści l a t później w s z k i c u Podnieta 3 czy J e m u współczesnych. „Sztuką w P o l s c e zajęło się j u ż t r z e c i e p o k o l e n i o b a d a c z y — pisał 286 więc szereg r e f l e k s j i posiadających szersze z n a c z e n i e , a p r o s t o t a oficjalnej, dawnej i nowej" i realizacja'. wiele nawa­ pisał Jak t y t u ł w s k a z u j e , chodziło t u P i w o c k i e m u o u j a w n i e n i e r o l i �p o d n i e t y , z j a k i e j k o r z y s t a a r t y s t a . N i e tając — j a k p l a s t y k niż wykształcony — t e j p o d n i e t y , a r t y s t a l u d o w y „ z n i e m n i e j ­ codzienny" . własnego swego pańszczyźnianych obowiązków, niż nasz świat 1 3 szą siłą usiłuje zrealizować, w y r a z i ć w r a m a c h c z y p a n c e r z u s w e j t w a r d e j , t r a d y c y j n e j d y s c y p l i n y siebie i o b r a z świat Inspiracją i ź r ó d ł e m f o r m y dzieła b y ł d l a n i c h z a p o ż y ­ c z o n y w z ó r , a n i e n a t u r a c z y f a k t bezpośrednio w i d z i a m . r „ J e s t coś wzruszającego w s u r o w e j d y s c y p l i n i e t e j s z t u k i , świata". T a k i e określenie p r z e d m i o t u zainteresowań w y k l u c z a ł o w j e j s z a c u n k u d l a dzieł p o p r z e d n i c h i w ciągłej z n i m i r o z - p ł y t k i e , s e n t y m e n t a l n e podejścio. N i e r a z dawał w y r a z swej p r a w i o " — pisał w r o z p r a w i e Podnieta f a s c y n a c j i dawną ludową rzeźbą, szanował tę wiejską kul­ w i e l o k r o t n i e p o j a w i a się w J e g o p r a c a c h , b l i s k i j e s t s z t u k i , jaką w y z n a w a ł , i d e i ciągłości k u l t u r y , n i a n i e n a d r o b n e , r o z t a p i a n i e w p r o d u k c j i p a m i ą t e k cepelio­ więzi w s k i c h i k i c z u ' . W y r a ź n i e p r z y t y m stwierdzał: „ N i e j e s t e m chłopomanem i n i e w i d z ę swego w y s o k i e g o u z n a n i a d l a z l u d o w e j . Zajmowałem przyczyn badawczych „królikiem — się sztuką ludową w y d a w a ł a m i się z n a k o m i t y m doświadczalnym" d l a badań nad rozmaitymi a s p e k t a m i s z t u k i , szczególnie p r o c e s u t w ó r c z e g o c z y p s y c h o ­ idei 1 4 turę, szanował t a k d a l e c e , że z ż y m a ł się, w i d z ą c j e j r o z m i e ­ modelu kultury Temat ten i realizacja. między Ten tradycją szacunek a twórczym jej dialektycznej przekraczaniem. d l a d o r o b k u przeszłości, d l a d o r o b k u i n n y c h , c e c h u j e zresztą i naukową działalność Piwockiego. W i ę k s z o ś ć J e g o p r a c i przemyśleń powstała w o p a r c i u o p o d ­ nietę wyniesioną z l e k t u r y , rozwiniętą w t w ó r c z y l u b — r z a d z i e j — prowokującą raźnym zdefiniowaniem polemikę, swojej sposób zakończoną postawy. Sztukę wy­ ludową l o g i i twórczości ... S z t u k a l u d o w a — k o n k l u d o w a ł — choć rozumiał P i w o c k i j a k o z j a w i s k o h i s t o r y c z n e , p r o d u k t spo­ p r a w d z i w a j e j u r o d a n i e j e s t m i o b c a — pociągnęła mnie łecznego r o z w a r s t w i e n i a k u l t u r y , toteż p o c z ą t k i odrębnego z p o w o d u p r o b l e m a t y k i t e o r e t y c z n e j , jaką otwierała przed n u r t u l u d o w e g o w naszej s z t u c e w i d z i a ł w X V I w i e k u , a r o z ­ jej badaczem" . k w i t — o d końca X V I I I aż p o p o c z ą t e k X X . S ą d y t e w y ­ 1 0 Najważniejsze spory o principia w badaniach sztuką ludową, w k t ó r y c h brał udział, przyniosły nad ważne u s t a l e n i a . P i e r w s z y d o t y c z y ł c h a r a k t e r u l u d o w e j twórczości. w o ł a ł y ostrą polemikę, z n ó w dla rozwoju teorii archeologa stawiał się p o g l ą d o w i , że „ d z i e ł o l u d o w e t o p o p r o s t u dzieło właściwe s z t u c e n i e u d o l n e i n i e o r y g i n a l n e " . W p r a c y Sztuka wspólne d o b r o r ó ż n y c h l u d ó w . w nauce ( „ L u d " , t . 5 1 , cz. I I , 1 9 6 8 , s. 3 6 7 ) , m ó w i ą c o p o ­ o sztuce dobnych sądach Haberlanda czy Berensona stwierdza: „ D o t e g o r o d z a j u w n i o s k ó w m u s i dojść m e t o d a patrzenia n a sztukę o d s t r o n y t e m a t u c z y m o t y w u oraz p r z y w a r t o ­ ściowaniu dzieła od strony j e g o zgodności z nawykami widzenia „realistycznego". Polemika z D o b r o w o l s k i m przy­ niosła a r t y k u ł Z badań nad powstawaniem stylu ludowego ( „ P r z e g l ą d Współczesny", 1936, n r 7), w k t ó r y m P i w o c k i , powołując (W-wa się n a swą pracę Drzeworyt s t y l , u p o d s t a w y którego leży chiczna stawy ludowy w Polsce 1934), d o w o d z i , iż dzieła l u d o w e mają swój własny artysty dziecka ludowego, specyficzna postawa psy­ p r y m i t y w n a , zbliżona i ludzi pierwotnych". A więc — do po­ nie brak z najistotniejszych „Nie istniała żadna s z t u k a lechicka, dowodził P i w o c k i w d y s k u s j i z poglądami P o l e m i z u j ą c w 1936 r . z T a d e u s z e m D o b r o w o l s k i m , p r z e c i w ­ ludowa jedną sztuki ludowej. Andrzeja Abramowicza , cechy 1 5 wczesnośredniowiecznej stylistyczne stanowią bowiem 1 6 W k i l k u p r a c a c h i r e c e n z j a c h analizował c e c h y naszej s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j , która w w i e l u d z i e d z i n a c h dzała ludową, poprze­ a w s w e j i s t o c i e b y ł a równocześnie g ł ó w ­ n y m n u r t e m s z t u k i narodowej w formie". Przeprowadzał w a ż n e rozróżnienia m i ę d z y pojęciem „ r o d z i m o ś c i " a „ s z t u k ą narodową" , 1 7 podkreślając z k o l e i , żo każda sztuka l u d o w a j a k o niosąca treści zawsze r o d z i m e , będzie posiadała cechy s z t u k i r o d z i m e j , chociaż pojęcia rodzimości i l u d o ­ wości b y n a j m n i e j się n i e p o k r y w a j ą , gdyż rodzime treści i f o r m y posiadać m o ż e t a k ż e s z t u k a n i o l u d o w a " . 1 8 swoje widzenie s z t u k i l u d o w e j , a n a l i z u j e j e j zasięg i g r a n i c e , Pogłębiając w kolejnych artykułach dochodzi 1 9 w i e d z y t e c h n i c z n e j , lecz odrębny światopogląd a r t y s t y c z n y . w końcu d o w n i o s k u (idąc śladom m y ś l i G r a m s c i e g o ) , , P ó k i t k w i ą o n i w o w ł a s n y m światopoglądzie a r t y s t y c z n y m , „ M i a r ą ludowości j e s t trudności t e c h n i c z n e ... n i e istnieją, konwencjonalna nie jest tu bowiem żadnym poprawność sprawdzianem" , 1 1 Z b i e g i e m czasu P i w o c k i uściśla, k o r y g u j e s w o j e sądy. W y r a ź n i e określa g r a n i c e s t y l u , niewystarczalność t e g o p o ­ jęcia dla analizy a r t y k u l e Styl sztuki ludowej. W e w sztuce także ludowej wspomnianym już zauważa, że „ s a m k a t a l o g g r a m a t y k i f o r m j e s t z b y t u b o g i i niewystarczający, b y m ó g ł służyć i n t e r p r e t a c j i dzieła s z t u k i . (...) J e s t się zmuszonym p y t a ć o z n a c z e n i e , o sens u ż y t e j f o r m y s t y l o w e j , j e j wartość informacyjną, ideową badania styloznawcze czy inną". A więc „...Jakkolwiek są p o t r z e b n e , a n a w e t k o n i e c z n e d l a oficialnie »inność« w s t o s u n k u d o że przyjętego standardu socjo-kulturalnego. Miara tej ludo­ wości m a z m i e n n e w czasie w y m i a r y , h i s t o r y c z n i e u w a r u n ­ k o w a n o , g d y ż inność j e s t p ł y n n a . T o , co j e s t wspólne d l a całej społeczności w j e d n y m czasie, s t a j e się s t o p n i e m d y f e rencjacji w i n n y m " 2 0 . Jest t o stwierdzenie p e r s p e k t y w y badawczo, bardzo w a ż n e , otwierające duże definiująco p r z e d m i o t n a s z y c h z a ­ interesowań. Piwocki bynajmniej n i e sądził, że rodzimość naszej s z t u k i współczesnej polegać będzie n a k o n t y n u a c j i l u d o w y c h wzorów, n a i c h „podnoszeniu". Widział przeżywanie się u z y s k a n i a materiału d o d a l s z y c h rozważań i i n t e r p r e t a c j i , dawnego systemu instytucji artystycznych, f o r m funkcjono­ podobnie w a n i a dzieła w społeczeństwie. „ G d y b y udało się — j a k konieczne są s t u d i a n a d społeczną funkcją s z t u k i i j e j społecznym u w a r u n k o w a n i e m w każdej groma- mówił - znaleźć n o w o p o l e d l a działań p l a s t y c z n y c h w n a j r o z m a i t ­ d z i o l u d z k i e j i w d a n y m czasie — są t o j e d n a k d o p i e r o d z i a ­ szych zakresach łania w s t ę p n e , p r z y g o t o w a w c z e , mysłowym w z o r n i c t w i e ) , zgodne z p o t r z e b a m i nowego spo­ jeśli i n t e r p r e t a c j a n i e m a łeczeństwa, b y ć czystą i n t u i c j ą " . Stojąc n a g r u n c i e C h w i s t k o w s k i e j t e o r i i wielkości spo­ sobów w i d z e n i a świata, w s z t u c e l u d o w e j u p a t r u j e w y r a z odrębnego światopoglądu a r t y s t y c z n e g o , u źródeł k t ó r e g o leży specyficzna p o s t a w a p s y c h i c z n a a r t y s t y ludowego, (nie myślę t u o o p a k o w a n i a c h musiałaby f o r m a , n i e małpująca Polacy potrafili powstać nowa wyczynów sztuka to wówczas 2 Z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m e m rodzimości w i d o c z n e są n i e konserwatorskiej czy d r z e w o r y t n i c y l u d o w i jej n a p r a w d ę odrębną naszą s z t u k ę " ' . nych" Rzeźbiarze, malarze i nowa się n a t o z d o b y ć ! M i e l i b y ś m y t y l k o w pracach n a u k o w y c h Profesora, . prze­ obcych. Ach, gdyby p r y m i t y w n a , zbliżona d o p o s t a w y d z i e c k a i l u d z i p i e r w o t ­ 1 2 czy czy pedagogicznej. ale i działalności Zresztą trudno roz­ wypo­ dzielać t u p o s t a w ę człowieka i j e g o z a i n t e r e s o w a n i a . P i w o c k i w i a d a l i się w kręgu n i e l i c z n y c h w ą t k ó w i schematów i k o n o ­ k o n s e k w e n t n y b y ł w e w s z y s t k i m co robił, j e g o życie, przecież g r a f i c z n y c h , interpretując j e w sposób w ł a ś c i w y d l a s z t u k i n i e l e k k i e , miało w sobie w e w n ę t r z n ą spójność, ł a d , ludowej t a k cenił i bez k t ó r e g o n i e w y o b r a ż a ł sobie s z t u k i i w o g ó l e d a n e g o czasu i ośrodka. W w y r a ż a l i swe m a r z e n i a , swą tęsknotę podjętych tematach za ś w i a t e m i n n y m k u l t u r y . Ł ą c z y ł p r z y t y m w sobie cechy pozornie który skrajne, 187 �łagodność i pryncypialność w s p r a w a c h z a s a d n i c z y c h , a u t o ­ (przez r y t e t z życzliwością, dojrzałość przedmiotów teoretycznych). i stabilność zasadniczych sądów z w7 ażliwością n a t o . co n o w e . kilka l a t był Współpracował - Był Europejczykiem, uczostnikiom wielu zagranicznych konferencji, laureatem nagrody i m . Hordera a zarazem prorektorem, kierownikiem katedry aktywnie z Instytutem Sztuki P A N , kierował Zakładem S z t u k i D a w n e j , brał udział w p r a c a c h Rady Naukowej, w r o d a k c j i podręcznika historii sztuki. P o l a k i e m , angażującym się w sposób o c z y w i s t y w e w s z y s t k o Przewodniczył K o m i t o t o w i N a u k o Sztuce P A N co się n a los k r a i u składało. Już j a k o m ł o d y chłopiec b r a t Stowarzyszeniu Historyków S z t u k i , Radzie Muzealnej. udział w I w o j n i e ś w i a t o w e j , a w l a t a c h o k u p a c j i nalożal do A K , b y skończyć I I w o j n ę w szeregach L u d o w e g o Wojska Polskiego j a k o ochotnik, porucznik piechoty. Życiorys p r o f . Piwockiego, który przytoczę t u w dużym skrócie, określa zrosztą krąg t e m a t ó w zajmujących G o p r z e z całe ż y c i e . U r o d z i ł się w o L w o w i o 1 9 . X I . 1 9 0 1 r . Studiował począt­ k o w o architokturę. później historię s z t u k i n a U n i w e r s y t e c i e J a n a K a z i m i e r z a . T a m d o k t o r y z o w a ł się u p r o f . W ł a d y s ł a w a Podlachy na podstawie pracy o drzeworycie ludowym w P o l s c e ( 1 9 3 0 ) . B y ł już w t y m czasie a s y s t e n t e m w M u z e u m Lubomirskich i konserwatorem województw wileńskiego i n o w o g r ó d z k i e g o , p r z e w o d n i c z y ł i działał a k t y w n i e w l t a - W n a j t r u d n i e j s z y m o k r e s i e kształtowania p r o f i l u P a ń ­ stwowego M u z e u m Etnograficznego M u z e u m Prze­ M u z e o l o g , k o n s e r w a t o r z a b y t k ó w , o r g a n i z a t o r , działacz, społeczny, p e d a g o g — znał sztukę polską wszechstronnie, t a k historyczną, j a k współczesną i ludową. P o wyzwoleniu nowej sie­ w y s t a w y p o w o j e n n e l u d o w e j rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ( m . i n . w y s t a w ę w P a r y ż u —- 1957 г . ) . O d d w u d z i e s t u p r z e ­ szło l a t był Sztuki członkiem kolegium redakcyjnego L u d o w o j " , zawsze p r z y j a z n y , gotowy „Polskiej do pomocy, k o n s u l t a c j i . P o t r a f i ł n a w e t w n a w a l e p r a c znaleźć czas n a t o , a b y napisać z a b a w n y p a s t i s z artykułu z a m i e s z c z o n e g o p r z e z nas w piśmio, a b y podjąć r o z m o w ę p r z y k a w i e n a t e m a t s z t u k i , r o z m o w ę n i e m a l zawsze puentowaną zabawną g a l i ­ cyjską anegdotą. Bardzo będzie n a m b r a k t y c h r o z m ó w , m ą d r e g o , d o ­ b r e g o uśmiechu, delikatności i życzliwej z a c h ę t y Na mysłu A r t y s t y c z n e g o . i budowy d z i b y — - b y ł d y r e k t o r e m t e j i n s t y t u c j i , organizował p i e r w s z e dzio T o w a r z y s t w a P o p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o . N a r o k p r z e d wojną został d y r e k t o r e m l w o w s k i e g o (1969—71), pociechę powiedzieć obcować b ę d z i e m y tylko można, nowo Profesora. długo jeszczo z Jego p r a c a m i , czytać t e k s t y , jeszcze p r z e z dłuższy czas d o p i e r o na że interpretować Jego będą się myśli. któro ukazywać". Parafrazując słowa b y ł (do 1951 r.) d y r e k t o r e m P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u H i s t o r i i M a l r a u x ' a , napisał k i e d y ś : „ T r w a n i e dzieła s z t u k i j e s t n i e S z t u k i i I n w e n t a r y z a c j i Zabytków p r z y Naczelnej Dyrekcji t y l k o śladem k r o n i k i ludzkości, lecz w a c h l a r z e m j e j m o ż l i ­ M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w M . K . i S . , uczestniczył w a k c j i wości; możliwości ciągle n o w y c h i c h i n t e r p r e t a c j i " . T w o r z e ­ r e w i n d y k a c y j n e j dzieł s z t u k i z a g r a b i o n y c h w czasie w o j n y , n i e dzieła myśli —- t a k ż e . w podjęciu p r a c n a d inwentaryzacją z a b y t k ó w . Wykładał na Uniwersytecie w Poznaniu, p o t e m w A.S.P. w Warszawie. Aleksander Jackowski PRZYPISY Pełny życiorys P i w o c k i e g o podaje B a r b a r a W o l f f -Łozińska w e w s p o m n i e n i u p o ś m i e r t n y m w „Roczniku H i s t o r i i S z t u k i " , R . X I , 1976 ( w d r u k u ) . A n a l i z ę twórczości n a u k o w e j przynoszą d w a w a ż n e t e k s t y Mieczysława P o r ę b ­ s k i e g o Żywa wartość i nauka. Twórczość naukowa Ksawerego Piwockiego [ w : ] Granice Sztuki, W - w a 1972, s. 2 6 6 — 2 7 6 o r a z w s p o m n i e n i e pośmiertne w „ B i u l o t y n i e H i s t o r i i S z t u k i " , 1976, n r 1. Bibliografię p r a c , d o p r o w a d z o n ą d o 1972 r . o p u ­ blikowała M a r i a K o s s a k o w s k a w e w s p o m n i a n y m t o m i e Granice Sztuki. O b a c y t a t y z r o z m o w y przeprowadzonej przez J a c k a Olędzkiego w r e d a k c j i „ N o w o K s i ą ż k i " , n r 18 (542) z d n . 30.IX.1972 r. Recenzja z d n . 15.IX.1971, maszynopis w Bibliotoce Instytutu Sztuki P A N . R e c e n z j a w y g ł o s z o n a d n . 1 4 . I V . 1 9 7 3 г., m a s z y n o p i s w Bibliotece I n s t y t u t u Sztuki P A N . ' T e k s t n a p i s a n y d o z a m i e r z o n e g o t o m u poświęconego rzeźbie w d r e w n i e i a r c h i t e k t u r z e d r e w n i a n e j krajów sło­ wiańskich, k t ó r y m a się ukazać w s e r i i w y d a w a n e j p r z e z U N E S C O . T e k s t t e n zamieścimy w j e d n y m z najbliższych numerów. Styl w sztuce także ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X X V I I , 1972, n r 2, s. 6 7 — 6 8 . Z badań nad powstaniem stylu ludowego (1936), c y t . w g P i w o c k i , Sztuka żywa, W r o c ł a w 1970, s. 1 2 9 — 1 3 5 . P i w o c k i , Sztuka żywa, s. 1 1 9 — 1 2 8 . « P o r . w y p o w i e d z i w d y s k u s j i Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , z. 5 . V I I I . 1 9 7 3 . Rozmowa w „Nowych Książkach" j . w . Z badań ... j . w . 1 2 3 4 6 7 12 Z badań 11 Drzeworyt 11 w'_Polsce, żywa, s. 1 3 1 . W a r s z a w a 1934, s. 15. F o l k artists and their inspiration, „The British J o u r n a l o f A e s t h e t i c s " , R . I I I , 1963, n r 2 oraz Sztuka i tra­ dycja, „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1967, z. 1. 1 4 A . A b r a m o w i c z , Studia nad genezą polskiej artystycznej, Ł ó d ź — W a r s z a w a , 1962. 1 5 kultury O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wroc­ ław, 1953. P i w o c k i p o l e m i z u j e też z poglądami A b r a m o w i c z a w r o z p r a w i e Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . 5 1 , cz. 2, 1968, s. 3 5 9 — 3 8 9 . 16 P o r . Zagadnienie rodzimej twórczości w badaniach nad polskim renesansem, „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i " , R. X I V , 1952, nr 4, s. 4 0 — 6 1 ; Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludo­ wej, „ S t u d i a E s t e t y c z n e " , 1966, z. 3, s. 3 1 — 4 7 ; Sztuka lu­ dowa i narodowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . V , 1 9 5 1 , n r 3. 1 7 1 Próba definicji kilku pojęć, „ P o l . S z t . l u d . " , R . V I I . 1953. n r 6. A la limite de 1'art populaire et non-populaire, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r } ' i Sztuki L u d o w e j " , Warszawa, 1961, t . I . 8 19 Kilka słów o sztuce współczesnych Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 1—2. 20 2 1 8 1 0 c y t . w g Sztuka ludowy „ N o w e Książki". Rozmowa prymitywów, „Pol. ... j . w . M y ś l ę t u zwłaszcza o t a k i c h p o z y c j a c h , j a k : książka 0 naiwnej s z t u c e , t o m d z i e j ó w s z t u k i poświęcony R e n e s a n ­ s o w i i B a r o k o w i , s y n t e t y c z n y z a r y s rzoźby l u d o w e j , n o t a t k i 1 szkice d o z a m i e r z o n e j p r a c y o p o e t y c e f o r m . 2 2 �I IGNACY KAMIŃSKI 1883—1974 R z e ź b i a r z l u d o w y , g a w ę d z i a r z , r o z m i ł o w a n y w d z i e j a c h swego r e g i o n u — z i e m i ł ę c z y c k i e j . Chłop światły, działacz społeczny, poseł na pierwszy Sejm Rzeczypospolitej. Rzeźbić zaczął w p ó ź n y m w i e k u . M i a ł 74 l a t a , g d y p o p r o s z o n o g o , a b y opisał, j a k w y g l ą d a ł strój l u ­ d o w y w l a t a c h j e g o młodości. R y s o w a ć n i e umiał, prośby n i e chciał zlekceważyć — więc spróbo­ w a ł w y r z e ź b i ć w i e j s k i e p o s t a c i e w d a w n y m s t r o j u . Z d z i w i ł się, g d y f i g u r k i t e pochwaliła p a n i J a d w i g a G r o d z k a , ówczesna k i e r o w n i c z k a M u z e u m w Ł ę c z y c y . Zaczął rzeźbić, m i a ł przecież czas, a rzeźbiąc opowiadał o s w y m r e g i o n i e , o l u d z i a c h , l e g e n d a c h , łęczyckich diabłach i m i e r n i k a c h . S z y b k o stał się znany, ceniony. M ó g ł K a m i ń s k i — spróbowali i i n n i , więc p o k i l k u l a t a c h w Ł ę c z y c y b y ł już d u ż y ośrodek r z e ź b y , liczący obecnie p o n a d t r z y d z i e s t u t w ó r c ó w . A l e K a m i ń s k i rzeźbił n i e d l a z a r o b k u - p o w i e d z m y ściślej n i e t y l k o d l a z a r o b k u . Strugając swe f i g u r k i (a w y r z e ź b i ł i c h p a r ę t y s i ę c y ) , wiedział, że p r z e ­ k a z u j e i n n y m , m ł o d s z y m — pamięć d a w n y c h z w y c z a j ó w , l e g e n d i b a j d . W i e d z i a ł , że t o co r o b i j e s t w a ż n e , więc z godnością zabierał głos n a n a r a d a c h l u d o w y c h t w ó r c ó w , n a różnych uroczystościach. B y ł j a k d ą b , pamiętający d a w n e c z a s y . U m a r ł w s w y m r o d z i n n y m O r a c z e w i e 1 5 . I X . 1 9 7 4 r . K i l k a t y g o d n i wcześniej r o z m a w i a l i ś m y o I g n a c y m K a m i ń s k i m z W o j c i e c h e m S i e m i o n e m . S t a r y rzeźbiarz urzekał swoją osobowością, c h a r a k t e r e m , p i ę k n e m j ę z y k a i g e s t u . T o t e ż , g d y nadeszła w i a ­ domość o śmierci K a m i ń s k i e g o , poprosiliśmy z n a k o m i t e g o a k t o r a , a b y napisał n a łamach naszego p i s m a pożegnanie zmarłego rzeźbiarza. Redakcja N a j b a r d z i e j m i żal t e g o , że G o już n i e usłyszę ... T o co zostało p o N i m — JEGO RZEŹBY — O WDZIĘCZNOŚCI D L A NIEZNAJOMEGO t o w a ż n e , ale ... O p o w i a d a ł P a n I g n a c y chętnie i pięknie — o w s z y s t k i m : T e g o p o m n i k a n i e chciał poświęcić a n i p r o b o s z c z , a n i i o ptakach, i o trawach, o roli i o drewnie, o ludzkich bolach s e k r e t a r z — m ó w i p a n I g n a c y — p o s t a w i ł e m go s o b i e s a m i o b o l a c h B o r u t y , i b o l a c h „ o m ę t r ó w " pokutujących n a źle n a Tysiąclecie P a ń s t w a P o l s k i e g o c z y t a m n a M i l e n i u m . Oglądamy p o m n i k . P r z e d d o m e m pana Ignacego jest p o m i e r z o n y c h chłopskich m i e d z a c h . Wszystko to miało swój świat, swój język, swoje ni to mały staw, czworoboczny JAK OBRAZIŁEM PANA n i to k a c z k i . N a środku w o d n e j d ź w i ę k i , k t ó r e p a n I g n a c y przekładał n a p o l s k i . rzeźbą. — IGNACEGO bajoro, tafli w k t ó r y m kąpią wybudowany z p o m n i k , z każdej s t r o n y o z d o b i o n y się cementu płasko­ W i d z i p a n , s e k r e t a r z n i e m ó g ł przyjechać na K i e d y ś przyjechał W i k t o r y n . — A l e P a n I g n a c y n a c i e b i e j e s t o b r a ż o n y ! Już się w O r a ­ czewie n i e możesz pokazać! — Dlaczego obrażony? — B y ł e ś u n i e g o z ekipą t e l e w i z y j n ą ? — T a k ! U w a ż a m , że b y ł o z n a k o m i c i e : m a m y ś w i e t n y m a ­ teriał z... — A l e p o zdjęciach b y ł poczęstunek d l a e k i p y ? — N o , t a k — C h l e b , masło, j a j a , m l e k o ... — A l e p o t e m ... — Co p o t e m ? T o „ p o t e m " musiałem wyjaśnić już u p a n a I g n a c e g o . — B o j a myślałem — m ó w i ł p a n I g n a c y — że t o p a n kazał t y m z t e l e w i z j i płacić za p o c z ę s t u n e k ! A t o n i e w o l n o ! T o obraża g o s p o d a r z a ! M o i ojcowie u c z y l i m n i e , że z a w s z e , n a w e t g d y n i k o g o n i e m a w d o m u , n a s t o l e m u s i stać m l e k o , c h l e b i nóż. D l a w ę d r o w c a , m o ż e g ł o d n y w e j d z i e d o c h a t y , żoby m ó g ł zjeść c h l e b a i w y p i ć m l e k a . D l a t e g o d o m m u s i b y ć o t w a r t y i c h l e b i m l e k o m u s i s t a ć ! I za t o n i e w o l n o p ł a c i ć ! A c i z t e l e w i z j i u p r a c o w a l i się, a p o t e m jeszcze m o j e j zosta­ w i l i pieniądze! T a k n i e w o l n o ! N o , a l e n i e będę się już g n i e w a ł , ale za t e pieniądze t o d o s t a n i e p a n diabła. O , t e g o ... T e n diabeł m a wszystko co t r z o b a , t o m o ż e g o b ę d z i e t r u d n o sprzedać, b o o n m a , o, i o g o n , i r o g i , i w i d ł y , a l e ... i kuśkę. T y l k o c z a r n e . D i a b e l ­ skie. I t a k oto „diabeł" — który m a w s z y s t k o " p r z y p o m i n a m i o b i a ł y m m l e k u i c z a r n y m c h l e b i e ... 189 �otwarcie, bo t u jest o Chrzcie P o l s k i , bo t u jest z a k o n n i k , t y l k o o n się bał chodzić z k r z y ż e m , bo t u b y l i p o g a n i e , t o wszystko m a w tej torbie na plecach. A t u , z tej s t r o n y t o j e s t s t a r o p o l s k i w o j , z n a c z y — r y c e r z . K s i ą d z t e g o n i e chciał poświęcić, b o z t e j s t r o n y z c z e r w o n y m i g w i a z d a m i n a heł­ m a c h t o są d w a j Oraczowa, żołnierze r a d z i e c c y , d o naszej wsi w którzy p r z y s z l i czterdziestym piątym N o t o ksiądz n i e chciał i c h poświęcić. — A t o k t o ? — zapytuję p a n a I g n a c e g o o czwartą płaskorzeźbę. T o ? — N i e To znaczy w i e m : t o jest „Promyk" — tylko do roku. wiem. naprawdę n i e w i e m , j a k o n w y g l ą d a ł a n i j a k się n a z y w a ł , ale o n m n i e nauczył czytać po polsku i dlatego postawiłem m u ten p o m n i k . T o b y ł o jeszcze za c a r s k i c h czasów. B y ł o m m a ł y m chłopakiem, pasałom k r o w y , ale chodziłem d o r u s k i e j szkoły. I w t o d y dostałem p o l s k i e p i s e m k o d l a d z i o c i . N a t y m p i s e m ­ k u u c z y ł e m się p o p o l s k u . T o p i s m o t o pisał „ P r o m y k " — t a k się p o d p i s y w a ł * . N i e znałem g o , a l e t o musiał b y ć d o b r y i m ą d r y p a n . J a p a m i ę t a m , że t o o n m n i e nauczył p o p o l s k u i d l a t o g o zrobiłem m u p o m n i k . I t a k oto wszyscy znajomi — nieznajomi pana Ignacego s p o t k a l i się n a t y m p o m n i k u , i t e n , k t ó r y w a l c z y ł n a d O d r ą , i m i e s z k o w y w o j , i c i , k t ó r z y p o s z l i n a d Odrę — żołnierze, i t e n , k t ó r y przyniósł c h r z e s t — radzieccy mnich, i ten, który oświecił— „ P r o m y k " . Jaki postać o p o m n i k postawić p a n u I g n a c e m u ? C h y b a wiejską, szerokich jaką O n s a m rzeźbił: n i e w y s o k i , r a m i o n a c h , długich rękach, krótkich taką krępy, nogach „Pomnik m o c n o w p a r t y c h w z i e m i ę , a s p o d k a p e l u s z a patrzące n a świat b y s t r e , s z e r o k o o t w a r t e , mądre o c z y człowieka, k t ó r y * K o n r a d Prószyński — p s e u d o n i m K a z i m i e r z P r o m y k (1851—1908), pedagog, a u t o r elementaizy i czytanek, r e d . i w y d a w c a t y g . l u d . „Gazeta Świąteczna". Fot.: II. Pokropek— wiele M i l e n i j n y " w y s t a w i o n y przez w Óraczewie. doświadczył, ale jeszcze więcej Kamińskiego wybaczał: ziemi, sąsiadom, światu, B o r u c i e , o m ę t r o m , l u d z i o m . Wojciech i l . 1; J . Gierliński — i l . 3 Siemion � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32cedec9b5d129efa81a51b120415455.pdf 40b1ca2e8ba562dda19adffc15570d3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4159 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.191 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A fotogramów D n . 19.11 w Stoł. D o m u K u l t u r y z a ­ prezentowano widowisko „Opolski Mięsopust". I-III 1975 Imprezy folklorystyczne i regionalne 10—12.111 — w K r a k o w i e w D o ­ m u S z t u k i L u d o w e j o d b y ł się z o r g a n i ­ z o w a n y p r z e z Copelię p o k a z w y k o n y ­ wania koronki klockowej. 2 1 . I I I — w Muzeum W s i Opol­ s k i e j w B i e r k o w i c a c h o d b y ł o się u r o ­ czyste o t w a r c i e nowego sezonu t u r y ­ s t y c z n e g o , połączonego z „ t o p i e n i e m M a r z a n n y " , „ g a i k i e m " i występami kapeli ludowej. 22.11 — w e W ł o c ł a w k u , w r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h przez M u z e u m K u ­ j a w s k i e „ M u z e a l n y c h sobót d l a świata p r a c y " , odbyła się i m p r e z a p n . „ K u ­ j a w s k a rzeźba l u d o w a " . W p r o g r a m i o — m . i n . — spotkanie z twórcami l u d o ­ w y m i , połączone z p o k a z e m rzeźbie­ nia, kiermasz rzeźb, p o g a d a n k a m g r Romualdy Hankowskiej na tomat roli p o l i c h r o m i i w z a b y t k o w e j rzeźbie l u ­ dowej . 2 2 . I I I — w e Włocławku, w r a ­ m a c h a k c j i „ M u z e a l n e s o b o t y d l a świa­ t a p r a c y " , o d b y ł się c y k l i m p r e z z a p o ­ czątkowany s p o t k a n i e m z r e d . A l e k ­ sandrem Jackowskim i pokazem fil­ m ó w o twórczości a m a t o r ó w . N a s t ę p nio twórcy l u d o w i d e m o n s t r o w a l i swo­ j e umiejętności: W ł a d y s ł a w a W ł o d a ­ r z e w s k a malowała k w i a t y w e wnętrzu muzealnej izby kujawskiej, Maria Zołnowska — prezentowała sztukę w y ­ s y p y w a n i a ornamentów p i a s k i e m n a dziedzińcu m u z e a l n y m , L e o k a d i a W o l ­ s k a — w y k o n y w a ł a pająki ze słomy, a Eugenia Adamczewska, Genowefa Wodecka i K a z i m i e r a Rzeczkowska — zdobiły p i s a n k i . Równocześnie trwał kiermasz wyrobów l u d o w y c h . Konkursy i wystawy 17.1 —• z o k a z j i „ z i m o w y c h D n i K r y n i c y " o t w a r t a została w y s t a w a p r a c N i k i f o r a . W czasie i m p r e z y w y ­ stępowały t e ż zespoły r e g i o n a l n e m . i n . Zespoły P i e ś n i i T a ń c a „ S ą d e c c z a n i e " i „Dolina P o p r a d u " . 18.1 — w Grudziądzu w k l u b i e „ K i e r u n k i " o t w a r t a została w y s t a w a malarstwa Teofila Ociepki. N a otwar­ cie w y s t a w y z o r g a n i z o w a n o s p o t k a n i e z artystą. 23.1 — w W a r s z a w i e rozpoczęła się M a z o w i e c k a P a n o r a m a X X X - l e c i a , z o k a z j i której o t w a r t o m . i n . w y s t a w y : w Muzeum N a r o d o w y m — „Zbiory M u z e a l n e M a z o w s z a " (głównie rzeźba z o k o l i c S i e r p c a , t k a n i n a l u d o w a , cera­ mika), w Państwowym Muzeum E t n o ­ graficznym — „Strój l u d o w y n a M a ­ zowszu" (w granicach w o j . warszaw­ skiego), w S t o i . D o m u K u l t u r y — w y ­ stawa p l a s t y k i nieprofesjonalnej, a w pawilonie Cepelii — zaprezentowano rzeźbę l u d o w ą i w y r o b y pamiątkarskie z t e r e n u województwa. 30.1 — w M u z e u m K u j a w s k i m w e W ł o c ł a w k u o t w a r t a została w y s t a ­ w a p n . „ Z a b y t k o w a rzeźba l u d o w a w fotografii". Autorem b y ł J a n Świderski. I — w Gdańsku o t w a r t a została pokonkursowa wystawa haftu ludo­ wego regionów województwa. Z 400 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p o k a z a ­ no n a w y s t a w i e — 100. I — w legnickim Muzeum Miedzi c z y n n a była w y s t a w a p n . „ K o l o r o w o P o w i ś l e " , n a której p o k a z a n o m a l o ­ w a n k i i w y c i n a n k i z Zalipia i okolic. I — w Katowicach, w gmachu W R Z Z c z y n n a b y ł a ogólnopolska w y ­ s t a w a r z e ź b y , m a l a r s t w a i g r a f i k i gór­ ników. P o k a z a n o t u 110 p r a c w y b r a ­ n y c h z 3 6 5 , k t ó r e zostały nadesłano. P r z y z n a n o n a g r o d y i wyróżnienia. I — w Warszawie w T P S P otwar­ t o w y s t a w ę rzeźb Bolesława S u s k i z Budziska, pow. Łuków. I — w L u b l i n i e rozstrzygnięty został k o n k u r s z o r g a n i z o w a n y d l a mło­ d y c h artystów w i e j s k i c h przez Żarz. Gł. S T L , M u z e u m O k i ę g o w e i Z W Z S M W w L u b l i n i e . N a k o n k u r s wpły­ nęło p o n a d 150 p r a c . l . I I — w Starej Kordogardzie w Łazienkach warszawskich o t w a r t a została w y s t a w a p o k o n k u r s o w a p t . „ T k a n i n y podwójne i s e j p a k i " , zorga­ n i z o w a n a p r z e z Cepelię i T P S P w W a r szawio. l . I I — w siodzibie Stowarzysze­ nia Historyków S z t u k i w K r a k o w i e o t w a r t a została w y s t a w a p n . „ I m p r o ­ wizacje fantastyczne Wojciecha G i z y " , n a której p o k a z a n o m a l a r s t w o t e g o oryginalnego p l a s t y k a - a m a t o r a . 7 . I I — w T o r u n i u o t w a r t a została wystawa p n . „Wielcy Polacy — i c h ż y c i e i dzieło w rzeźbie l u d o w e j " . N a wystawie zaprezentowano dorobek k o n k u r s u zorganizowanego przez M K i S oraz M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u ­ n i u . W k o n k u r s i e udział b r a l i t y l k o t w ó r c y z a p r o s z e n i , z k t ó r y c h 143 n a ­ desłało 653 p r a c e . N a w y s t a w i e p o k a ­ zano 2 1 0 p r a c 77 autorów. N a g r o d ę I otrzymał Stanisław Zagajewski z Włocławka, n a g r o d y I I : M a r i a n B r u d e k , Szczepan M u c h a , K a z i m i e r z M a k o w s k i , Władysława P r u c n a l , Jaro­ sław F u r g a ł a , S t e f a n G ł o w i a k , S t e f a n F u s , Stanisław K o r p a , J ó z e f K a c z m a ­ rek. N a g r o d y I I I o t r z y m a l i : Włady­ sław B ą k , W i n c e n t y K r a j e w s k i , G r z e ­ gorz Szewczyk, Tadeusz Cąkała, M a r i a n A d a m s k i , J a n i n a Gozdecka, Stanisław Białos. P r z y z n a n o również 8 w y r ó ż n i e ń . W y d a n o okazały k a t a l o g . 17.11 — w W a r s z a w i e z o k a z j i Opolskiej Panoramy XXX-lecia o t w a r t o m . i n . wystawę „Twórczość l u d o w a O p o l a " . N a estradzie występo­ wały zespoły folklorystyczne, j a k „ O p o l e " ,,Bierawianie" i „Dziergowice". 18.11 — w M u z o u m A r c h e o l o g i c z ­ n y m i Etnograficznym w Łodzi otwar­ to wystawę p n . „Sztuka l u d o w a Pod­ h a l a " , n a której p o k a z a n o 250 e k s p o ­ n a t ó w pochodzących ze z b i o r ó w M u ­ z e u m Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m . S c e n a r i u s z w y s t a w y opracowała m g r H e l e n a Średniawa. I I — w P ł o c k i m Ośrodku K u l t u r y i S z t u k i czynna była Wojewódzka Wystawa Sztuki Nieprofesjonalnej „Płock 7 4 " . Komisarzem wystawy był Stanisław W o j c i e c h K o s o w s k i z W o j . Ośrodka K u l t u r y . I I — w Łopusznej z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s p n . „ P r z ą d k i " , mający n a c e l u p o d t r z y m a n i e t r a d y c j i przędzenia w e ł n y i l n u o r a z popularyzację w y r o ­ bów l u d o w y c h . I I — w Aleksandrowie K u j . w P D K o t w a r t a została w o j e w ó d z k a wystawa sztuki nieprofesjonalnej. Po­ k a z a n o t u 131 p r a c w y b r a n y c h spo­ śród 207 nadesłanych. I I — w P D K w T u r k u rozstrzy­ g n i ę t y został k o n k u r s d l a p l a s t y k ó w -amatorów W i o l k o p o l s k i . Nadosłano 162 p r a c e 38 autorów, z k t ó r y c h n a ­ g r o d y o t r z y m a l i : R o m a n Czeski z B u ­ k u , p o w . N . Tomyśl — nagr. I ; H e n r y k Kukuć z D a k o w e j , p o w . N . Tomyśl — nagr. I I ; Zofia M a r c i n i a k z P r z y s i e k i Starej, p o w . Kościan — nagr. I I I . l . I I I — w galerii „Omega" w To­ r u n i u o t w a r t o wystawę prac Teofila Ociepki. 8 . I I I — w Młynie Z a m k o w y m w Słupsku o t w a r t a została w y s t a w a p n . „ S z t u k a l u d o w a w s i koszalińskiej 1945—1975". 1 5 . I I I — w T u r k u o t w a r t a zo­ stała pokonkursowa wystawa p n . „ R z e ź b a plastyków-amatorów W i e l k o ­ p o l s k i " , n a której p o k a z a n o 7 9 p r a c 25 a u t o r ó w z t e r o n u w o j e w ó d z t w a . O r g a n i z a t o r a m i w y s t a w y b y l i : Pałac K u l t u r y w Poznaniu, P D K w T u r k u oraz miejscowe T o w a r z y s t w o K u l t u ­ ralne p o d p a t r o n a t e m W y d z . Oświaty, W y c h o w a n i a i K u l t u r y Urzędu P o ­ wiatowego. 1 7 — 2 3 . I I I w Warszawie z okazji Poznańskiej Panoramy XXX-lecia czynne były m . i n . w y s t a w y : wielko­ polskich instrumentów ludowych w G a l e r i i M D M oraz m a l a r s t w a Z y g ­ m u n t a Warczygłowy w Starej Korde­ gardzie w Łazienkach. 1 7 . I I I — w Państwowym M u z e u m Etnograficznym w Warszawie otwarta została w y s t a w a p n . „ S z t u k a l u d o w a w Х Х Х - l e c i u P R L " . W części I w y - 191 �s t a w y p o k a z a n a została współczesna s z t u k a l u d o w a , w cz. I I — i n s p i r a c j e . Szczegółowe omówienie w y s t a w y za­ m i e s z c z a m y w n u m e r z e . Scenariusz opracował r e d . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ekspozycję — K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . 2 0 . I I I — w Państw. M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie o t w a r t y został p o k a z p r a c p r z e z n a c z o n y c h n a w y s t a w y , które z o r g a n i z o w a n e zostaną w Belgii z okazji festiwalu p n . „Fol­ klor europejski — 7 5 " . N a w y s t a w i e warszawskiej zgro­ m a d z o n o o k . 360 eksponatów, p o c h o ­ d z ą c y c h z 16 m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h z całego k r a j u . 2 6 — 2 8 . I I I — trwały I K r a p k o ­ w i c k i e T a r g i K r o s z o n k a r s k i e , w któ­ r y c h u c z e s t n i c z y l i artyści l u d o w i z t e ­ renu p o w i a t u . T a r g i poprzedzone były k o n k u r s e m , w k t ó r y m udział w z i ę ł o p o n a d 50 artystów l u d o w y c h . N a g r o d y I o t r z y m a l i : A n n a K o s t k a ze Ścigowa, Elfryda Siemert z Choruli, Jerzy L i p k a z G o g o l i n a ; n a g r o d y I I — Elżbieta P o k u t a i M a r i a Labisz z M a l n i , Gerda K l i m e k z K a m i e n i a Śl. o r a z E l ż b i e t a Pazar z Obrowca. N a g r o d y w wysokości 1.000, 7 0 0 , 500 zł zostały u f u n d o w a n e p r z e z o p o l ­ ską Cepelię, U r z ą d W o j . i P o w . w Krapkowicach. I I I — w P D K w Kościerzynie o t w a r t a została w y s t a w a r z e ź b y l u d o ­ wej i plastyków amatorów. P o k a z a n o p r a c e 17 a u t o r ó w , m . i n . A d a m a Z w o lakiewicza i Apolinarego Pastwy. I I I — w Galerii Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " w Białymstoku c z y n n a była wystawa wycinanki kurpiowskiej arty­ s t ó w z k o l n e ń s k i e g o : Stanisławy N i e dźwiedzkiej z B a b y , M a r i a n n y T r z c i n k a z Serafina i M a r i a n n y K z e b k a z W y żegi. I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd amatorskiej S U M M twórczości plastycznej. Nadesłano 207 p r a c z d z i e d z i n y m a l a r s t w a , r z e ź b y i grafiki. I I I — w Muzeum Ceramiki w Bo­ lesławcu c z y n n a b y ł a w y s t a w a p n . „Malowane Powiśle". Pokazano t u malowanki i wycinanki, malowane skrzynie i hafty. a t a k ż e m a l a r s t w o i grafikę plastyków-amatorów. I — w T r o y e s ( F r a n c j a ) o d b y ł y się D n i Francusko-Polskie, zorganizowane przez T o w a r z y s t w o France-Pologne. W sali reprezentacyjnej merostwa o t w a r t o z t e j okazji wystawę p n . „ O t o P o l s k a " , n a której p o k a z a n o m . i n . sztukę ludową. I I I — w Słupsku, w M ł y n i e Z a m ­ k o w y m c z y n n a była w y s t a w a p n . „Złotogłowie i w i e l o b a r w n y h a f t k a ­ szubski". I I I — w P D K w Międzychodzie c z y n n a była w y s t a w a m a l a r s t w a p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , n a której z a p r e z e n ­ t o w a n o d o r o b e k k o n k u r s u wojewódz­ k i e g o . Spośród 2 4 4 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p r z e z 65 a u t o r ó w j u r y z a ­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 110 o b r a ­ zów. I I I — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u c z y n n a była p o k o n k u r s o w a wystawa ceramiki artystycznej, na której p o k a z a n o w y r o b y 15 a r t y s t ó w z w o j . warszawskiego. I I I — w T o r u n i u , w r a m a c h zor­ ganizowanych przez M u z e u m E t n o ­ graficzne „Spotkań z f i o l k l o r e m " o d ­ b y ł a się w y s t a w a - k i e r m a s z a r t y s t ó w podhalańskich: H e l e n y Roj-Gąsienica i Zdzisława W a l c z a k a . W y s t ą p i l i t e ż podhalańscy instrumentaliści i g a w ę ­ dziarze l u d o w i . I I I — I V — w Muzeum Ziemi K ł o d z k i e j c z y n n a była w y s t a w a s z t u k i ludowej tego regionu. Polska sztuka ludowa za granicq 17—24.111 w O s t r a w i e (CSRS), w r a m a c h T y g o d n i a P r z y j a ź n i Czecho­ słowacko-Polskiej c z y n n a b y ł a w y s t a ­ w a p n . „Sztuka l u d o w a n a Śląsku". P o k a z a n o t u ceramikę, rzeźbę w w ę g l u , wyroby ze s r e b r a , s t r o j e ludowe, A R I E S • Inn* I — z okazji inauguracji nowego r o k u kulturalno-oświatowego w L u b l i ­ nie wręczono Medale Х Х Х - l e c i a P R L t r z e m twórcom l u d o w y m : poecie — Stanisławowi Buczyńskiemu z R o t o ­ r o w a , p o w . Hrubieszów, garncarzo­ w i — Jerzemu W i t k o w i z Urzędowa, p o w . Kraśnik oraz k o w a l o w i — E d ­ wardowi Bychawskiemu z Borowa, pow. Krasnystaw. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki przyznało odznaczenia państwowe czterem twórcom l u d o w y m : Złoty K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł g a r n c a r z — Eugeniusz P i o t r o w s k i z Pułtuska, S r e b r n e K r z y ż e Zasługi — Stanisław K o r p a z R u d y , p o w . Sieradz — za rzeźbę i m a l a r s t w o , Z o f i a Wiechno z Wierznowic, pow. Łowicz — za w y ­ c i n a n k i oraz M a r i a W o j t y ł a z Z a l i p i a , p o w . T a r n o w s k i e Góry — za malar­ stwo. 15.11 — o d b y ł o się wręczenie d o ­ rocznych nagród i m . J a n a Pocka, u f u n d o w a n y c h d l a twórców l u d o w y c h . W t y m roku nagrody otrzymali: Stanisław B u c z y ń s k i — p o e t a , R o t o ­ rów, p o w . Hrubieszów; E d w a r d B y c h a w s k i — a r t . k o w a l , Borów, p o w . R r a s n y s t a w ; Władysław Kamiński — rzeźbiarz z B r z o z ó w k i , p o w . R o p ­ czyce; Jerzy W i t e k — a r t . garncarz, Urzędów, p o w . K r a s n y s t a w . Nagrodę zespołową o t r z y m a ł w i e j s k i k a b a r e t „ R z e p " z Krzczonowa, pow. bychawski. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S K s a w e r y P i w o c k i — THE REMARKS ON T H E QUESTION OF T H E SO-CALLED CONTEMPORARY FOLK ART P i w o c k i is r e m i n d i n g h i s e s s e n t i a l t h e o r e t i c a l p r i n c i p l e s w h i c h are i n c l u d e d i n t h e p u b l i c a t i o n s : he is i d e n t i f y i n g tho folk a r t i n Poland w i t h t h e arts a n d crafts, performed b y t h e p e a s a n t s . H e feels t h i s i s a h i s t o r i c a l p h e n o m e n o n a n d t h e genesis o f t h a t p h e n o m e n o n — i s r e a c h i n g — i n h i s o p i n i o n — as f a r b a c k as t h e X V I t h c e n t u r y ; t h e m o s t i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c s i n as f a r as t h e c o n t e n t s a n d t h e style are concerned, have themselves developped i n t h e X l X t h c e n t u r y . I t i s o n l y t h e n t h a t t h e class s e l f k n o w l e d g e o n one h a n d , a n d t h e i m p r o v e m e n t o f t h e m a t e r i a l situa­ t i o n — o n t h e other h a n d — allowed for t h e peasantry t o develop artistic a c t i v i t y o f t h e i r o w n . I n t h e folk a r t o f the X l X t h c e n t u r y m a n y r e m n a n t s o f t h e e a r l i e r epochs h a v e been p r e s e r v e d , w h i c h a l l o w e d f o r t h e r o m a n t i c s t o seek f o r 192 the preslavic t r a d i t i o n s i n t h a t folk a r t , a n d t o believe i n the unchangeable a n d a historical character o f t h a t a r t . Contemporary folk artists are w o r k i n g for t h e urban recipient w h i l e those o f earlier times have been satisfying t h e r e q u i r e m e n t s o f t h e i r o w n m i l i e u a n d these r e q u i r e m e n t s w e r e l a i d u p o n t h e genesis o f t h e f o l k a r t a c t i v i t y . T h e c h a n g e o f t h e r e c i p i e n t h a s h a d a n i m p a c t n o t as m u c h o n t h e f o r m o f t h e f o l k a r t , as o n t h e c o n t e n t s a n d t h e ideas o f t h e c h a ­ racter o f f o l k a r t ; t h a t already has h a d been visible i n t h e period between t h e w o r l d wars. A m o n g t h e artistic a c t i v i t y o f f o l k a r t i s t s , close s t i l l i n t h e e x p r e s s i o n a n d because o f m e n t a l i t y represented, t o t h e a r t o f the X l X t h century, t h e f i r s t s i g n o f t h e changes c o m i n g , w a s s t r o n g i n d i v i d u a l i z a ­ t i o n o f t h e f o r m a n d i t s expressive characteristics — i t s o w n e n v i r o n m e n t h a s been a l r e a d y n o t p r e s s i n g f o r a n y c o r r e c ­ t i o n s . A t t h e same t i m e , t h e a r t p e r f o r m e d , b y t h e p e a s a n t r y for t h e i r o w n purposes begins t o become m o r e a n d m o r e ,,c h e a p " as f a r as a r t i s t i c g o o d t a s t e i s c o n c e r n e d , t e n d s � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21fae7e38700b9cefc1278ff903800bc.pdf 5173064da81391a5f8465cfd731d8a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4337 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4038 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.64-68 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I * X I — w Londynie otwarta zosta­ ła wystawa sztuki W a r m i i i Mazur zorganizowana przez Tow. „ P o j e ­ zierze". 17—31.X — w Sztokholmie czyn­ na była wystawa „Żołnierz Polski w sztuce ludowej", zorganizowana przez Muzeum Wojska w B i a ł y m ­ stoku. X I — z okazji w i z y t y polskiej delegacji p a r t y j n o - r z ą d o w e j w Rzy­ mie Cepelia u d e k o r o w a ł a k w i a t a m i l u d o w y m i i planszami z malarst­ wem Zalipianek j e d n ą z central­ nych ulic miasta. Eksponaty naszej sztuki ludowej znalazły się r ó w ­ nież w w i t r y n a c h s k l e p ó w . 7.XI — otwarto w Lizbonie w y ­ s t a w ę polskiej sztuki ludowej, zor­ g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 11.XI — otwarto w Ziirichu w Galerii Nicoline Pon w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej, p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne w Warszawie. * W okresie sprawozdawczym Ce­ pelia z o r g a n i z o w a ł a 4 o d r ę b n e w y ­ stawy polskiej w y c i n a n k i ludowej — w Tokio, Bangladesz, Toronto i Ałrna-Ata. 11.XI — w M e k s y k u otwarto w y ­ s t a w ę prac Spółdzielni Pracy R ę ­ kodzieła Ludowego i Artystyczne­ go i m . St. W y s p i ń s k i e g o . Projektantkami ekspozycji były M a r i a Jenner i Danuta Tracz. X I — w O ś r o d k u K u l t u r y Pol­ skiej w Berlinie zorganizowana zo­ stała wystawa sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego woje­ w ó d z t w : katowickiego, bielskiego, częstochowskiego, opolskiego, leg­ nickiego, w a ł b r z y s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego i w r o c ł a w s k i e g o . Wystawa połączona była ze sprzedażą. U M M A * * X I I — Józef L u r k a , r z e ź b i a r z z Bystrzycy G ó r n e j w w o j . w a ł b r z y ­ skim został j e d n y m z l a u r e a t ó w nagrody i m . Brata A l b e r t a Chmie­ lowskiego przyznanej przez Społ. Stow. C h r z e ś c i j a n oraz redakcję „Za i Przeciw", za twórczość r e l i ­ gijną w dziedzinie sztuki ludowej. W dziedzinie r z e m i o s ł a artystycz­ nego n a g r o d ę przyznano S t a n i s ł a ­ w o w i Bałosowi z Grzechynia (k. Suchej Beskidzkiej). (W u b i e g ł y m roku n a g r o d ę w dziale sztuki ludowej otrzymał Wojciech Oleksy z Paszyna). Inne V I I I — z i n i c j a t y w y W o j . Domu K u l t u r y w Tarnobrzegu zorganizo­ wano „ R a j d y " f o t o a m a t o r ó w szla­ k i e m t w ó r c ó w ludowych. M i a ł y one na celu udokumentowanie życia i dorobku a r t y s t ó w ludowych oraz R X — w s ł y n n y m Zalipiu (woj. tarnowskie), oddano do użytku „Dom malarek", wzniesiony z i n i ­ c j a t y w y nie żyjącej j u ż dziś F e l i ­ cji C u r y ł o w e j . Na uroczystość ot­ warcia Domu zorganizowano w y ­ s t a w ę dawnych m a l o w i d e ł i h a f t ó w miejscowych artystek. Eksponaty pochodziły ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w K r a k o w i e . 7 . X I I — otwarto w Ziirichu, w Muzeum Bellerike w y s t a w ę „Ra­ dość życia i r a d o ś ć barw", przygo­ t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Fo.t.: J. S ciekawych a m a ł o dotąd znanych p a m i ą t e k historycznych. W I Rajdzie udział wzięło 30 fo­ tografików, którzy spenetrowali p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e rejony woje­ w ó d z t w a tarnowskiego i zbliżone do nich etnicznie części w o j . za­ mojskiego. I E S Swidersld * Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S Jan AND OF K r z y s z t o f M a k u l s k i — THE DEFINITION SCOPE OF E T H N O G R A P H Y I N T H E L I G H T CONTEMPORARY SOCIAL REQUIREMENTS Ethnography being a branch of the humanities has always been f u l f i l l i n g a concrete social function as w e l l . By describing the functioning of culture i t makes more comprehensible c u l t u r a l processes and so has a part i n the preparation of a model of contemporary culture. In the course of the last one hundred years ethnography has been subject to many transformations, b u t i t under­ went a real revolution anly recently as a result of the r a p i d g r o w t h of the mass communication media and the emergence of the so called „global culture". The latter influenced decisively the research area of ethnography, namely that of p r i m i t i v e societies developing i n some isolation and that of country cultures of highly developed societies w h i c h had l i t t l e part in the general circulation of culture. I t might have seemed that simultaneously w i t h the basic transformation of its research object ethnography, too, w i l l be transformed, that i t w i l l seek new methods and concentrate on the new emerging phenomena i n order to take part i n the formation of a new model of culture. But i t can achieve i t only by changing the profile and perspective of its researches. So far most of its investigations is based on the research category of othnos and group. Ethnography still seeks regularities along the line: group — society — man (individual) and considers culture a system w h i c h de­ termines the activity of an individual. This approach w i l l of course remain valid. But i t seems that much more attention shouls be paid, than i t has been done so for, to the c u l t u r a l creativity of the individual. I n the w o r l d of universal patterns, the same for a l l , man is t r y i n g to find such areas of activity which w i l l give h i m a feeling of separateness, that is to say of i n d i v i d u a l i t y and uniqueness. He would like to form around himself a circle of his „ o w n " culture w h i c h would protect h i m against the influence of the global culture w h i c h he 64 regards as the „ e x t e r n a l " one. Considering i t a l l , ethno­ graphy should pay a special attention to the emergence of such elements of culture w h i c h having not yet gained general social acceptance (and only this used to indicase a c u l t u r a l fact in classical ethnography) are already playing a major role in the life of individuals and groups and interfere i n the more general phenomena of culture. The object of such investigations would especially be i n d i v i d u a l and group attitudes of a „ r i t u a l " character whose purpose is self-anertion the urge to stress one's separateness. Since this phenomenon combines i n itself both i m m a t e r i a l elements (attitudes, social bonds, psychicmanifestations) and the material ones (ecological con­ ditions, transformation of c u l t u r a l material goods, new products, material symbols, etc.) ethnography, owing to its research apparatus, w o u l d be especially called upon to undertake researches i n this field. I t could be then described as a science concerned w i t h the c u l t u r a l effects of man's adaptation to natural and social conditions and w i t h the trends and results of man's search, as an individual, for a place for himself i n the culture which still remains to h i m something external. Such an approach makes i t possible to adequately investigate the correlation between tradition and modern times, the two sources from w h i c h man. i n building his i n d i v i d u a l pattern of life, takes the basic material. T e r e s a A m b r o ż e w i c z — THE ADORNED RURAL BREAD I N POLAND I n the peasant culture a special significance used to be attached to bread w h i c h found its expression i n various rites. Bread, being the basic food, aquired i n the cource of t i m e symbolic connotations. These were evident i n two cycles of rites, the f a m i l y and annual ones. The adorned bread and cakes used to be made by women who specialized i n doing them and who had �acquired that knowledge from the older members of their family. Dough w o u l d be prepared after a special recepe — at first i t was made from rye fluor on the basis of various leavens (from potatoes, hops and water), but sometimes also buckwheat flour was used. The most common make-up was wheat flour, eggs, water w i t h an addition of fat and yeast leaven. The dough had to be f i r m so as not to lose i n baking the shape i t was given. I n the traditional folk culture man was i n cotact w i t h a symbolic adorned bread from the moment of his b i r t h . Thus to ensure the baby's good fortune the godparents w o u l d give h i m at the baptism adorned rolls, baked i n the shape of human figures or adorned dolls (fig. 4, 1). I t was at the weddings that this k i n d of bread w o u l d play a conspicuous role. I t was baked i n the shape of an adorned cake, symbol of the n e w l y - w e d couple's future prosperity, and i t was called „kołacz" or in eastern Poland „ k o r o w a j " (fig. 12, 13). I t was ц р to the woman matchmaker or the bride's god-mother to prepare i t . There were some elements of fortune telling i n i t — i f the cake was not successful, had crachs, the marriage was likely not to be successful either, etc. I n the wedding r i t e such a cake would be pro­ minently displayed at a ceremony caller „oczepiny". First i n w o u l d be ceremoniously brought i n and placed on the table. The wedding foreman or w o m a n w o u l d then divide the cake and hand portions of i t to the guests i n exchange for a present or money for the bride. A p a r t from this m a i n cake, there used to be a number of small ones w h i c h were variously called i n various parts of the country. They were i n a variety of shapes: crosse, swastikas, birds, human figures, rosettes, etc. (fig. 2, 7). Another k i n d of bread was baked to celebrate annual feasts, especially at the w i n t e r solstice. I t was a period for rites and divinations whose purpose was to ensure the success of future works. The cakes baked then were called „ n o w e l a t k a " (new years) (fig. 16, 17). They were a circle of bread on w h i c h were placed figures of animals, as many of them as were plauned to be b r e d i n the new pear. B u t subsequently, i n the early 20th century, they were p r i m e r a l y made for the children. I n the period between t w o wars, when these cakes had already lost their magic function, and because of their attractiweness became simply gifts for children their choice became larger, enriched by images of forest animals as w a l l : hares, stags, hunters w i t h game. I n spring, i n the Podlasie area, there was an interest­ ing form of bread w h i c h was supposed to anebrate the coming of spring. A t the A n n u n c i a t i o n (March 23), cakes were made i n the shape of larks or „stork feet" {fig. 11). U n t i l recently i n many Podlasie villages (to the south-east of Warsaw) processions were held on the St. George's day w h i c h went round the fields to conjure up propicious weather. On this occasion a special k i n d of cakes was baked called „ k o r o w a j e z y k i " (fig. 31). Then the next calendar feast connected w i t h special bread was as late as the 6th December. I n many villages the house-wives would then make human figures of dough called „ m i k o ł a j k i " (St. Nicholas) (n° 2/78). A t Christmas lots of rolles were baked i n the shape of tresses. They were designed as a treat for the country waits. F r o m spring to a u t u m n around Poland church fairs are held. Among a variety of things sold at them there are available a l l sorts of cakes i n the shape of dogs, cocks, ducks, human figures, rosaries and necklaces (n° 2/78). The most attractive among them are coloured honey-cakes, displayed prominently also now at any fairs. W i t h the decline of the t r a d i t i o n a l pearant culture the r i t u a l bread has been losing its significance i n r u r a l communities. I n our time i t is being replaced by ornate layer-cakes, elaborately adorned w i t h f r u i t and cream but bearing no symbolic ornaments and having nothing to do w i t h tradition. When the t r a d i t i o n a l cakes are s t i l l baked — in various shapes — they are intended for the „Cepelia" shops, dealing i n folk art, that is they are designed for urban clients. So their purpose is now merely aesthetical. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PICTURES O N GLASS (Contemporary folk painting and its adjoining area) Painting on glass disappeared from the country i n the years 1970—80. Its value was acknowledged before the first W o r l d War by the „ f o r m i s t " school of painting, the artistic avantgarde of the period. I n the years between two wars there were made sporadic attempts to paint on glass agalin. I n the Tatra area i t was the mountaineers themselves and the lovers of their art who d i d i t (fig. 1). There attempts were however of l i t t l e artistic value. I t was only after the last w a r that efforts were made to revive the old tradition. The M i n i s t r y of Culture and A r t organized at Zakopane several courses of painting. Among the participants the most talented proved to be Helena R o j - K o z ł o w s k a and Jan Jachimiak. They themselves subsequently conducted courses for adult mountaineers, young people and even children. Several hundred people attended them. A n d thousands visited the exhibitions of selected paintings. A t the same time paintings on glass began to be sold as „ s o u v e n i r s f r o m the mountains", they attracted the attention of museums and private collectors. The craft brought the painters income and acknowledgment. I n 1968 the Museum i n Zakopane held the first Glass Painting Competition. Over 110 people took part i n i t . The works of the participants were divided and awarded prizes i n three groups: folk painters, amateurs, youth. The most gifted ones among them were shown collec­ tions of old painting. By copying them they were getting into the climate of old pictures and could learn from them the principles of decorative structure. I n this w a y the ancient t r a d i t i o n was reviver. Paint­ ings on glass became part of contemporary folk a r t and did so i n various areas of this country. The development and variety of that r e v i v a l was evidenced by a com­ petition of contemporary glass painting of Polish Car­ pathians, at w h i c h there were 416 entries by 97 par­ ticipants. W i t h the most interesting of these w o r k s the author has illustrated his article. The r e v i v a l of painting on glass became possible owing to: the existence of a comiderable number of artists emotionally envolved i n folk culture; the sponsor­ ship and inspiration on the part of various institutions (including courses, competitions, exhibitions); the emer­ gence of an absorptive market w h i c h made there paint­ ings profitable; an interest taken i n them by sociaty and the mass communication media. The contemporary paintings take up the style, technique and occasionally the subjects of early picture, but this is only a starting point and not even for a l l the artists. So there is on the one hand a conscious imitation of museum pictures, and on the other —• an individual approach of both amateurs and professional painters. Pictures on glass ance used to be made for the country, n o w they are painted for towns. Even when they seem to follow o l d patterns and styles their function has now changed. I t is no longer religious or cognitive, but above a l l aesthetic. These pictures are different from those discussed i n part I I I of the article. The „ b o r n artists" paint com­ pulsively and the form of their paintings results from a spontaneous interpretation of the objects. Whereas the glass painters base themselves on folk and other conbentions. The subject of a picture becomes to them only a pretext, a focus for the idea and its realization. They do pants, w i t h few exceptions, just because there is a demand for their pictures, especially when there are in the „folk" style. The „folk" character of such paintings is apparent first of a l l i n their f o r m and style. B u t there also are at present pictures w h i c h have to do w i t h folk a r t insomuch that they meet the demands of r u r a l com­ munities and of the cultural periphery of small towns. Colourful, shining w i t h t i n foil and silver-paper, they enjoy the popularity equal to that of the notorious tapestries w i t h stags (n° 2/78). Indeed there is a gap between the pictures made „for t o w n " and those for „one's o w n circle"; they differ i n function, aesthetucs inspiration. None of the artists for „ t h e circle" w o u l d ever dream of sending their w o r k s to a „folk a r t " competition. I t indicates there is a general awareness that this „folk a r t " is connected w i t h a certain t r a d i t i o n and style, of the sort that can be seen i n museums and the „ C e p e l i a " shops i n w h i c h i t is sold. So i t is no wonder, says the author, that the most p r i m i t i v e and original are the pictures made by country people, especially the old and uneducated ones, while the s t r i k i n g l y „folk" products (as regards their style) come from the hands of educated people of country origin (fig. 31, 32). I n the past i t was enough to have a look 65 �at the picture in order to k n o w who had painted it, a peasant or an educated townsman. Today we must k n o w who actually is the artist. Sometimes it is only the choice of covention, a conscious attitude towards tradition which determines whether a person is going to act as a „folk" artist or an amateur. So for instance E. P ę k s o w a , a mountainner woman, got a prize in 1968 in the category of amatehrs (fig. 24), but then, having adopted another style (fig. 25), she .became a folk artist (she comes from a mountaineer family and is emotio­ nally bound w i t h that tradition). The author discusses i n detail particular groups of painters and the outstanding artists among them. He is also t r y i n g to demonstrate a connection between the f o r m of pictures and the personality of their authors, the cultural tradition of the latter and the influences they have been subjected to from outside. I n the early period, t i l l 1970, the outstanding i n d i ­ vidualities were: H . R o j - K o z ł o w s k a (fig. 6), J. Jachi­ miak (fig. 9), later: E. and J. P ę k s o w a .(fig. 27), Z. Roj- G ą s i e n i c a (fig. 13). The author then makes an attempt to classify the contemporary painting on glass and takes as a deter­ minant its relation to tradition. He distinguishes: I . Output lonked w i t h traditional forms and rules of composition, including a — copies, pastiches, b — continuation of the basic features and forms of traditional painting (fig. 19, 25), с — output which w h i l e extending the range of subjects and formal solutions preserves a partial l i n k w i t h t r a d i t i o n (fig. 26, 31), d — output inspired by only some features of folk art (and not only those of painting), e — stylizations. I I . Output by „ b o r n artists" (n° 2/78). I I I . Output inspired by non-folk conventions. A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k — THE INTERIORS OF WORKERS' HOUSES A T Ż Y R A R D Ó W I N THE L A T E 19th A N D E A R L Y 20th CENTURIES The author begins her article by describing the formation of the textile industry centre at Ż y r a r d ó w . The workers were mainly recruited among the pearants in the surrounding villages. The management would gibe them flats i n the factory housing blocks. Each family would receive one room. The interior arrangement was usually fashioned on urban patterns, particular fashions passing down from the better-off groups i n the social structure: foremen, specialists, employees, and the like. The arrangement of f u r n i t u r e was very much like that i n pearant huts, but the f u r n i t u r e itself was different, by joiners in the nearby town. I t also consisted of more items, e.g. screens were very popular. The walls were adorned w i t h „holy" picture, but there were not hung i n a row like i n the country huts but i n the middle of the w a l l . There used to t e only few of them though. Some w o u l d be chromo­ lithographs w i t h lay subjects, pictures u n k n o w n among pearants, similarly there were also tapestries on walls by beds, as w e l l as family photographs. There could be seen also (though less communly) pictures w i t h patriotic subjects, e.g. portraits of Polish kings. The housewives were very intent on tidness. On feast days tables and beds were covered w i t h white cloth. L i k e i n the country, several pillows would be heaped up on beds. I n the windows curtains were hung, w h i l e those who could not afford them cut them out of paper. The most important object i n the room was a table-altar. I t was i n its arrangement and decoration that the family w o u l d manifest their artistic invention the would also place on i t plaster statuettes, received as presents, various knick-knacks. The number of cult objects (pictures) was larger w i t h families who had come from the country than w i t h those who had worked in the factory for several gene­ rations. The type of interiors was for a l l of them identical, the differences being only those of standard which was influenced by the material circumstances of a family. Towards the end of the period under discussion the interriors did differentiate, i n the better-off households there w o u l d appear f u r n i t u r e to be seen before only i n bourgeois flats-sofas, couches, toilet-tables w i t h mirrors, glazed cabinets, china, etc. These patterns would be borrowed by the families of foremen or craftsmen or by households i n which there were marriageable girls wishing to make their family homes more presentable. P E 3Ю ME Я н К ш и ш т о ф М а к у л ь с к и — ОПРЕДЕЛЕНИЕ И ОХВАТ ЭТНОГРАФИИ В СВЕТЕ СОВРЕМЕННЫХ ОБЩЕСТВЕННЫХ ЗАПРОСОВ Э т н о г р а ф и я , к а к одна и з г у м а н и т а р н ы х н а у к , в с е ­ гда и с п о л н я л а к о н к р е т н у ю о б щ е с т в е н н у ю ф у н к ц и ю . Она д а в а л а ответ на вопросы, к а с а ю щ и е с я м е х а н и з м а к у л ь т у р ы , помогая понять культурные процессы, участвуя в разработке соответствующей модели сов­ ременной культуры. Кроме многочисленных преобра­ ж е н и й , к о т о р ы м п о д в е р г а л а с ь эта д и с ц и п л и н а в т е ­ ч е н и е последнего столетия, самой в а ж н о й о к а з а л а с ь р е в о л ю ц и я , п е р е ж и т а я ею в период р а з в и т и я средств массовой и н ф о р м а ц и и и в о з н и к н о в е н и я т а к п а з . в с е ­ о б щ е й к у л ь т у р ы . Это о с н о в н ы м о б р а з о м п о в л и я л о на масштабы исследований, проводимых среди первобыт­ н ы х обществ, к о т о р ы е р а з в и в а л и с ь в известной и з о ­ л я ц и и , а т а к ж е на основе н а р о д н ы х к у л ь т у р в ы с о к о р а з в и т ы х обществ, о т н о с и т е л ь н о в н е б о л ь ш о й степени у ч а с т в у ю щ и х в общем к у л ь т у р н о м процессе. К а з а л о с ь бы, что, н а р я д у с этими о с н о в н ы м и и з м е н е н и я м и предмета исследований, этнография подвергнется п р е о б р а ж е н и я м и п у т е м поиска н о в ы х методов, а т а к ­ ж е и з у ч е н и я н о в ы х явлений! будет в д а л ь н е й ш е м п р и н и м а т ь у ч а с т и е в ф о р м и р о в а н и и современной м о ­ д е л и к у л ь т у р ы . В ц е л я х подлинного и с п о л н е н и я этой ф у н к ц и и э т н о г р а ф и я д о л ж н а в з н а ч и т е л ь н о й степени и з м е н и т ь п р о ф и л ь и п е р с п е к т и в ы своих и с с л е д о в а н и й . Большинство современных этнографических исследо66 в а н и й п о - п р е ж н е м у в е д е т с я согласно основной и с с л е ­ д о в а т е л ь с к о й к а т е г о р и и п о н я т и й ethnosa (парод) и г р у п п ы . В е д е т с я п о и с к з а к о н о м е р н о с т е й н а оси: г р у п ­ па — о б щ е с т в е н н о с т ь — ч е л о в е к (личность), п р и ч е м особое в н и м а н и е у д е л я е т с я к у л ь т у р е , к а к системе п р е д о п р е д е л я ю щ е й д е я т е л ь н о с т ь личности. Р а з у м е е т с я это н а п р а в л е н и е будует и в д а л ь н е й ш е м а к т у а л ь н ы м . О д н а к о надо п о л а г а т ь , что с л е д у е т гораздо б о л ь ш е , чем до с и х пор, у д е л я т ь в н и м а н и я т в о р ч е с к о й р о л и деятельности личности в развитии культуры. Обще­ п р и н я т ы е и о д и н а к о в ы е д л я всех о б р а з ц ы в ы з ы в а ю т в ч е л о в е к е с т р е м л е н и е н а й т и собственное поле д е я ­ тельности, которое предоставляет возможность проя­ в л я т ь своеобразие, т.е. я в л я т ь собой н е п о в т о р и м у ю и н д и в и д у а л ь н о с т ь . Ч л о в е к п ы т а е т с я с о з д а в а т ь обо­ л о ч к у „собственно'' к у л ь т у р ы , , о б е р е г а ю щ е й его от в л и я н и я всеобщей к у л ь т у р ы , к о т о р у ю он считает „ в н е ш н е й " . В свете э т и х ф а к т о в э т н о г р а ф и я д о л ж н а о б р а т и т ь в н и м а н и е на в о з н и к н о в е н и е т а к и х э л е м е н ­ тов к у л ь т у р ы , к о т о р ы е , не п о л у ч и в е щ е общего о д о ­ б р е н и я о б щ е с т в е н н о с т и (что я в л я л о с ь о с н о в н ы м о п р е ­ делителем культурного ф а к т а с точки зрения класси­ ч е с к о й э т н о г р а ф и и ) , у ж е в д а н н ы й момент и г р а ю т в а ж н у ю роль в ж и з н и человеческих личностей или г р у п п , в о з д е й с т в у я на к у л ь т у р н ы е я в л е н и я более общего х а р а к т е р а . Это п р е ж д е всего к а с а е т с я о б л а с т и исследования индивидуальных и групповых точек зре­ н и я , к о т о р ы м сопутствуют и з в е с т н ы е „ р и т у а л ь н ы е " взгляды; их целью является утверждение и упроче- �ние своеобразия. П о с к о л ь к у это я в л е н и е сочетает р а в ­ но н е м а т е р и а л ь н ы е э л е м е н т ы ( в з г л я д ы , с о ц и а л ь н ы е с в я з и , п с и х и ч е с к и е я в л е н и я ) к а к и м а т е р и а л ь н ы е (эко­ логические у с л о в и я , освоение м а т е р и а л ь н ы х благ культуры, новые продукты, материальные' символы и т.д.), то э т н о г р а ф и я , б л а г о д а р я своему п р е ж н е м у а п п а р а т у п р е д о с т а в л я е т особую в о з м о ж н о с т ь и с с л е д о ­ в а н и я этой области. В д а н н о м с л у ч а е э т н о г р а ф и ю м о ж н о было бы о п р е д е л и т ь к а к н а у к у о к у л ь т у р н ы х р е з у л ь т а т а х а д а п т а ц и и ч е л о в е к а к п р и р о д н ы м и об­ щ е с т в е н н ы м у с л о в и я м , к о т о р ы е он сам п р е о б р а ж а е т , а т а к ж е к а к пауку о н а п р а в л е н и я х и итогах поисков ч л о в е к а , к а к л и ч н о с т и свого места в к у л ь т у р н о м к о н т е к с т е , и м е ю щ е м д л я пего в н е ш н и й характер. Т а к а я п о с т а н о в к а в о п р о с а о т ч е т л и в о у к а з ы в а е т па возможность адекватных связей между традицией и современностью — двух г л а в н ы х источников, из к о т о р ы х ч е л о в е к п р а к т и ч е с к и ч е р п а е т основной м а ­ т е р и а л д л я с о з д а н и я своего личного о б р а з ц а ж и з н и в к у л ь т у р н о й среде. Т е р е с а А м б р о ж е в и ч — ДЕКОРАТИВНОЕ РОДНОЕ ПЕЧЕНЬЕ В ПОЛЬШЕ НА­ В к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р е х л е б имел особое з н а ­ чение, что п р е ж д е всего в ы р а ж а л о с ь в соблюдении ритуальных обрядовых форм. Хлеб, который является основной п и щ е й , п р и о б р е л со в р е м е н е м с и м в о л и ч е с к о е з н а ч е н и е . Это н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в д в у х г л а в н ы х циклах семейных и ежегодных обрядов. Декоративной выпечкой занимались специалистки, мастерство и п р о ф е с с и о н а л ь н ы е с е к р е т ы к о т о р ы х п е ­ р е д а в а л и с ь по семейной т р а д и ц и и и з п о к о л е н и я в поколение. Тесто, и з которого п е к л и хлеб, и з г о т о в л я л о с ь по с п е ц и а л ь н о й р е ц е п т у р е . П е р в о е — во в р е м я п е ч е н и я оно ие т е р я л о п р и д а н н о й ему ф о р м ы . В т р а д и ц и о н ­ ной н а р о д н о й к у л ь т у р е к о н т а к т ч е л о в е к а с с и м в о л и ­ ч е с к о й д е к о р а т и в н о й в ы п е ч к о й и з теста у с т а н а в л и ­ в а л с я ч у т ь л и не с момента р о ж д е н и я . Д л я того, чтобы гарантировать ребенку состоятельность крест­ н ы е р о д и т е л и во в р е м я о б р я д а к р е щ е н и я п р и н о с и л и р а з у к р а ш е н н ы е б у л к и , м у ч н ы е и з д е л и я в виде ч е л о ­ в е ч е с к и х ф и г у р о к (кукол) либо м а р и о н е т о к с д е к о ­ р а т и в н ы м о р н а м е н т о м (илл. 4, 1). С а м у ю в а ж н у ю р о л ь и с п о л ь н я л о п е ч е н и е во в р е м я свадебных торжеств. Пекли разукрашенные лепешки — символ будущего д о с т а т к а молодой п а р ы , н а з ы в а е ­ мые „калачами", а в восточных районах страны „ка­ р а в а я м и " (илл. 12, 13). З а п е ч е н ь е б ы л и о т в е т с т в е н н ы сватья или крестная! мать невесты. Ведь печенье содержало известные элементы ворожбы — если л е ­ п е ш к а б ы л а н е у д а ч н о испечена, е с л и она п о т р е с к а л а с ь , то из этого с л е д о в а л о , что с у п р у ж е с т в о будет н е у д а ч ­ н ы м и т.д. Во в р е м я свадебного обряда и с п е ч е н н ы е „ к а л а ч и к а р а в а и " ч а щ е всего п о д а в а л и до и л и после т а к н а з . „очепин", т.е. з а м е н ы в е н к а н е в е с т ы па ч е п е ц н о в о ­ брачной. П е ч е н и е т о р ж е с т в е н н о в н о с и л и и с т а в и л и па стол. Староста и л и ж е с т а р о с т и х а д е л и л и его и в р у ч а л и гостям в з а м е н за п о д а р о к и л и д е н ь г и д л я молодой, п р е д н а з н а ч а е м ы е па т а к п а з . ч е п е ц . Наряду с основным свадебным печением пода­ в а л о с ь б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о более м е л к и х и з д е л и й , к о т о р ы е , в з а в и с и м о с т и от местности, н а з ы в а л и г у с я ­ тами или ш и ш к а м и . Эти изделия были различной ф о р м ы , н а ч и н а я с к р е с т о в и свастик до и з о б р а ж е н и я птиц, людей, р о з е т о к и т.д. (илл. 2, 7). Другой род п е ч е н ь я г о т о в и л и в с в я з и с е ж е г о д н ы м и п р а з д н и к а м и , особенно с ц и к л о м зимнего с о л н ц е с т о ­ я н и я . Это б ы л п е р и о д в о р о ж б ы и г а д а н и й с ц е л ь ю п о в л и я т ь па б л а г о п о л у ч и е п р е д с т о я щ и х работ. В тот период п е к л и т а к п а з . н о в ы е г о д о ч к и (илл. 16, 17). Они с о с т о я л и и з к р у г а теста, па к о т о р о м п о м е щ а л и с ь ф и ­ гурки животных в таком количестве, какое пред­ п о л а г а л о с ь в ы р а с т и т ь в н а с т у п а ю щ е м году. О д н а к о у ж е в н а ч а л е X X в. их с т а л и и с п е к а т ь в п е р в у ю очередь с мыслью с детях. В м е ж в о е н н ы й период, когда не было у ж е р е ч и о м а г и ч е с к о й ф у н к ц и и п е ч е н ь я и в с в я з и с его д е к о ­ р а т и в н о й ф о р м о й оно п р и н я л о х а р а к т е р п о д а р к о в д л я детей, ассортимент этого рода п е ч е н ь я у в е л и ч и в а е т с я : наряду с домашними животными появляются лесные — з а й ц ы , олени, о х о т н и к и со з в е р я м и . Весной в Подляском районе выступали интерес­ ные ф о р м ы печенья, которые д о л ж н ы были повлиять на у с к о р е н н о е н а с т у п л е н и е в е с н ы . К п р а з д н и к у Б л а ­ г о в е щ е н и я (23.Ш) п е к л и и з теста ж а в о р о н к о в и „ а и с т о в ы л а п ы " (илл. 11). До недавного в р е м е н и во многих п о д л я с к и х д е ­ р е в н я х (на ю г о - в о с т о к от В а р ш а в ы ) на св. Георгия устраивали крестные ходы, вокруг полей, чтобы в ы ­ м о л и т ь б л а г о п р и я т н ы е а т м о с ф е р н ы е у с л о в и я . По этому с л у ч а ю п е к л и с п е ц и а л ь н ы е „ к а р а в а й ч и к и " (илл. 31). С л е д у ю щ и м по счету к а л е н д а р н ы м п р а з д н и к о м , который отмечали декоративным печеньем, было 6 д е к а б р я . К этому д н ю во м н о г и х д е р е в н я х п е к л и из теста ч е л о в е ч е с к и е ф и г у р к и , н а з ы в а е м ы е „ м и к о л а и " (сл. номер). На Р о ж д е с т в о в б о л ь ш о м к о л и ч е с т в е п е к л и м а л е н ь к и е п л е т е н ы е б у л о ч к и в в и д е к о с и ч е к : эти булочки предназначались как угощение для коляду­ ющих. 1 Н а т е р р и т о р и и всей П о л ь ш и , н а ч и н а я с в е с н ы до осени о т м е ч а ю т с я Х р а м о в ы е п р а з д н и к и . С р е д и р а з ­ ного рода т о в а р о в м о ж н о в с т р е т и т ь м а л е н ь к и е п р я ­ н и к и в в и д е собачек, п е т у ш к о в , уток, ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р о к , в в и д е ч е т о к , к а р а л л о в ы х о ж е р е л и й и т.п. (сл. номер). С а м ы м и д е к о р а т и в н ы м и на х р а м о в ы х п р а ­ з д н и к а х б ы л и ц в е т н ы е п р я н и к и , к о т о р ы е по сей д е н ь п р о д а ю т в это в р е м я на я р м а р к а х . Вместе с о т м и р а н и е м т р а д и ц и о н н о й к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р ы обрядовое п е ч е н и е т е р я е т свое з н а ч е н и е среди к р е с т ь я н с к о й общественности. М е н я ю т с я т а к ж е его ф о р м ы ; с е й ч а с вместо с и м в о л и ч е с к о г о п е ч е н и я делают в ы ч у р н ы е торты, у к р а ш е н н ы е ф р у к т а м и и кремом. Они л и ш е н ы с и м в о л и ч е с к о г о о р н а м е н т а и у ж е не с в я з а н ы с т р а д и ц и е й . По с т а р ы м ж е о б р а з ц а м , л е п я т наприм., з в е р ю ш е к и т.п., но у ж е т о л ь к о по з а к а з у „ Ц е п е л и и " д л я г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й . Само собой п о н я т н о , что эти и з д е л и я и с п о л н я ю т л и ш ь э с т е ­ тическую роль. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы НА СТЕК­ Л Е ( С о в р е м е н н а я н а р о д н а я ж и в о п и с ь и ее ф о р м ы ) . Ж и в о п и с ь на с т е к л е з а г л о х л а в д е р е в н е в семид е с я т ы х - в о с ь м и д е с т я т ы х г о д а х X I X в. Е е з н а ч е н и е д о л ж н ы м образом о ц е н и л и перед I м и р о в о й войной „формисты", (формизм — отвечает польскому кубиз­ му) с о с т а в л я в ш и е в то в р е м я х у д о ж е с т в е н н ы й а в а н ­ гард. В м е ж в о е н н ы й п е р и о д б ы л и с д е л а н ы л и ш ь е д и н и ч н ы е п о п ы т к и ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а П о д г а л ь и (Татры) этим з а н и м а л и с ь р а в н о г о р ц ы , к а к и л ю б и ­ т е л и и х и с к у с с т в а (илл. 1). О д н а к о п о п ы т к и эти не и м е л и в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ш е н и и особого з н а ч е н и я . Л и ш ь после I I мировой войны начато стремиться к восстановлению давней традиции. Министерство к у л ь т у р ы и искусства организовало в Закопане не­ сколько курсов живописи. Среди участников курсов самыми способными оказались: Елена Рой-Козловска и Ян Я х и м я к . Они в свою о ч е р е д ь с т а л и вести д а л ь ­ н е й ш и е к у р с ы д л я в з р о с л ы х горцов, м о л о д е ж и и д а ж е д л я детей. К у р с ы эти п о с е щ а л и н е с к о л ь к о сот ч е л о ­ век. Т ы с я ч и л ю д е й п о б ы в а л и на в ы с т а в к а х л у ч ш и х картин. В то ж е в р е м я с т а л и п р о д а в а т ь к а р т и н ы на с т е к л е в к а ч е с т в е „ с у в е н и р о в с г о р " ; ими с т а л и и н т е р е с о ­ в а т ь с я м у з е и , к о л л е к ц и о н е р ы . Ж и в о п и с ь на с т е к л е д а в а л а а в т о р а м и з в е с т н о с т ь и з а р а б о т о к . В 1968 г. Закопанский музей организовал I конкурс живописи на стекле. В нем п р и н я л и у ч а с т и е ПО ч е л о в е к . Р а б о т ы у ч а с т н и к о в к о н к у р с а б ы л и р а з д е л е н ы на т р и г р у п п ы : н а р о д н ы х творцов, л ю б и т е л е й и м о л о д е ж и п р и ч е м п р е м и и п р и с у ж д и л и с ь в р а м к а х отдельных) г р у п п . Самых способных ознакомили с коллекциями старин­ ной ж и в о п и с и . К о п и р у я эти п р о и з в е д е н и я , они п р о ­ никались климатом старых картин, осваивали деко­ р а т и в н ы е п р и н ц и п ы их к о н с т р у к ц и и . Т а к и м образом в о з р о д и л а с ь с т а р а я т р а д и ц и я . К а р ­ т и н ы на с т е к л е с т а л и е с т е с т в е н н о й ч а с т ь ю с о в р е м е н ­ ного народного и с к у с с т в а п р и т о м в р а з л и ч н ы х р е ­ г и о н а х П о л ь ш и . О р а з в и т и и и р а з н о о б р а з и и этого я в л е н и я с в и д е т е л ь с т в у е т о р г а н и з о в а н н ы й в 1976 г. к о н к у р с современной ж и в о п и с и на с т е к л е П о л ь с к и х К а р п а т , на котором) было п р е д с т а в л е н о 416 работ 97 х у д о ж н и к о в . С а м ы м и и н т е р е с н ы м и и з н и х а в т о р и л л ю с т р и р у е т свою с т а т ь ю . 67 �I Возрождение описываемого вида живописи на с т е к л е стало в о з м о ж н ы м б л а г о д а р я н а л и ч и ю з н а ч и ­ тельного числа творцов, эмоционально связанных с т р а д и ц и о н н о й народной к у л ь т у р о й , а т а к ж е б л а г о ­ даря заботливому отношению ряда учреждений и ряду м е р о п р и я т и й (в том ч и с л е к у р с о в , к о н к у р с о в , в ы с т а ­ вок), в о з н и к н о в е н и ю емкого р ы н к а , г а р а н т и р у ю щ е г о р е н т а б е л ь н о с т ь ж и в о п и с и , б л а г о д а р я в н и м а н и ю со с т о ­ р о н ы о б щ е с т в е н н о с т и и с р е д с т в а м массовой и н ф о р ­ мации. С о в р е м е н н а я ж и в о п и с ь о б р а щ а е т с я к т е х н и к е , сти­ л и с т и к е , а порой и к т е м а т и к е д а в н и х к а р т и н ; о д н а к о это т о л ь к о и с х о д н а я т о ч к а , п р и ч е м о т н ю д ь не д л я всех а в т о р о в . И т а к одним полюсом этой ж и в о п и с и является сознательное подражание музейным карти­ н а м , в т о р ы м — творчество, о т л и ч а ю щ е е с я и н д и в и ­ д у а л ь н ы м и ч е р т а м и , п р и н а д л е ж а щ е е к области само­ деятельной и профессиональной пластики. К а р т и н ы на с т е к л е , к о т о р ы е п р е ж д е в ы п о л н я л и с ь для деревни, в н а с т о я щ е е в р е м я п и ш у т и с к л ю ч и т е л ь ­ но для города. Д а ж е то, что м о ж е т к а з а т ь с я т о ж ­ д е с т в е н н ы м со старой т е м а т и к о й и с т и л и с т и к о й т е п е р ь и с п о л н я е т д р у г у ю ф у н к ц и ю ! — не к у л ь т о в у ю , не п о з н а в а т е л ь н у ю — а п р е ж д е всего э с т е т и ч е с к у ю . Эти к а р т и н ы о т л и ч а ю т с я от тех, к о т о р ы е о б с у ж ­ д а л и с ь в т р е т ь е й ч а с т и статьи. „ С а м о р о д н ы е " п и ш у т и з в н у т р е н н и х п о б у ж д е н и й , и з необходимости в ы с к а ­ з а т ь с я и ф о р м а их п р о и з в е д е н и й в ы т е к а е т и з с п о н т а н ­ ной и н т е р п р е т а ц и и с о д е р ж а н и я . Х у д о ж н и к и , к о т о р ы е п и ш у т па с т е к л е , с о з н а т е л ь н о п о д д е р ж и в а ю т н а р о д ­ ные и другие конвенции. Тема к а р т и н ы является для них л и ш ь предлогом, к р и с т а л и з а ц и о н н о й о с ь ю з а м ы с л а и р е а л и з а ц и и . З а н е м н о г и м и и с к л ю ч е н и я м и они п и ­ ш у т потому, что с у щ е с т в у е т спрос на и х п р о и з в е ­ д е н и я , п р е ж д е всего именно на т а к и е „ н а р о д н ы е " картины. „ Н а р о д н о с т ь " этого рода картин| п р е ж д е всего в ы р а ж а е т с я , в и х ф о р м е и стиле. О д н а к о сейчас имеются т а к ж е такие картины, которые можно на­ з в а т ь „ н а р о д н ы м и " в том с м ы с л е , что они у д о в л е т в о ­ ряют запросы деревенской среды и культурной переф е р и и н е б о л ь ш и х городов. К р а с о ч н ы е , б л е с т я щ и е от с т а н и о л я и о л о в я н о й ф о л ь г и эти к а р т и н ы с у щ е с т в у ю т по п р и н ц и п у н а с т е н н ы х к о в р и к о в с о л е н я м и и т.п. (сл. номер). М е ж д у к а р т и н а м и „ д л я г о р о д а " и д л я „собственной с р е д ы " с у щ е с т в у е т б о л ь ш а я разница в ф у н к ц и и , эстетике, и с т о ч н и к а х в д о х н о в е н и я . И н и ­ кто и з х у д о ж н и к о в „ д л я с р е д ы " д а ж е не п ы т а е т с я п о с ы л а т ь свои р а б о т ы на к о н к у р с „народной ж и в о ­ писи". Это с в и д е т е л ь с т в у е т о том, что по всеобщему м н е н и ю „ н а р о д н о с т ь " в о с п р и н и м а е т с я к а к нечто с в я ­ занное с определенной традицией и стилистикой, к а к то, что х р а н и т с я в м у з е я х , что п р о д а е т с я в м а г а з и н а х „Цепелии". В в и д у этого — п и ш е т а в т о р — не следует у д и в ­ л я т ь с я , что с а м ы м и п р и м и т и в н ы м и и о р и г и н а л ь н ы м и я в л я ю т с я к а р т и н ы д е р е в е н с к и х мастеров, особенно стариков, л и ш е н н ы х образования, самыми ж е „народ­ н ы м и " (с т о ч к и з р е н и я стилистики) р а б о т ы и н т е л л и ­ гентов из к р е с т ь я н (илл. 31, 32). П р е ж д е стоило л и ш ь посмотреть картину, чтобы сразу ж е определить, кто ее п и с а л — к р е с т ь я н и н и л и г о р о д с к о й и н т е л л и г е н т . Н ы н е ж е надо з а р а н е е з н а т ь , к е м я в л я е т с я автор. Часто лишь выбор конвенции, сознательное отноше­ н и е к т р а д и ц и и р е ш а л и вопрос, станет л и д а н н а я л и ч ­ ность д е й с т в о в а т ь к а к „ н а р о д н ы й " х у д о ж н и к и л и ж е к а к л ю б и т е л ь . Т а к , наприм., г о р я н к а П е н к с о в а п о л у ­ ч и л а в 1968 г. п р е м и ю в к а т е г о р и и любителей (илл. 24), но спустя н е к о т о р о е в р е м я , п е р е м е н и в род с т и л и с т и к и , (илл. 25) она ж е с т а л а „ н а р о д н ы м " х у д о ­ ж н и к о м (Пенксова, г о р я н к а по п р о и с х о ж д е н и ю , э м о ­ ц и о н а л ь н о с в я з а н а с т р а д и ц и я м и горцев). А в т о р подробно р а с с м а т р и в а е т о т д е л ь н ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е г р у п п ы и более в ы д а ю щ и х с я т в о р ц о в . Автор пытается отметить связь между формой картин и* л и ч н о с т ь ю а в т о р о в , и х к у л ь т у р н о й т р а д и ц и е й и ф а к т о р а м и , к о т о р ы е в л и я ю т на н и х извне. 68 В н а ч а л ь н о м периоде, до 1970 г. с а м ы м и в ы д а ­ ю щ и м и с я б ы л и — Е. Р о й - К о з л о в с к а (илл. 6), Я. Я х и м я к (илл. 9), и п о з д н е е : Э. и Я . П е н к с ы (илл. 27), 3. Р о й - Г о н с е н и ц а (илл. 13). Далее автор пытается провести к л а с с и ф и к а ц и ю с о в р е м е н н о й ж и в о п и с и на с т е к л е , и с х о д я и з того, что решающим фактором является отношение к тради­ ции. А в т о р в ы д е л я е т : I . Творчество, поддерживающее традиционные ф о р ­ м ы и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и н ц и п ы , в том: а) к о п и и , п а с т и ч ч о б) с о х р а н е н и е о с н о в н ы х ч е р т и ф о р м т р а д и ц и о н ­ ной ж и в о п и с и (илл. 19, 25) в) т в о р ч е с т в о , р а с ш и р я ю щ е е т е м а т и к у и ф о р м а л ь ­ н ы е р е ш е н и я , по ч а с т и ч н о п о д д е р ж и в а ю щ е е с в я з ь с т р а д и ц и е й (илл. 26, 31) г) т в о р ч е с т в о в д о х н о в л я е м о е л и ш ь некоторыми э л е м е н т а м и народного искусства (причем не только живописи) д) с т и л и з а ц и и I I . Т в о р ч е с т в о самородного х а р а к т е р а (сл. помер.). I I I . Т в о р ч е с т в о , не с в я з а н н о е с н а р о д н ы м и к о н в е н ­ циями. А н н а К у ч и н ь с к а - С к ш и п е к — МЕБЛИРОВКА К В А Р Т И Р РАБОЧИХ СЕМЕЙ В Ж И Р А Р Д О В Е В КОНЦЕ X I X И В НАЧАЛЕ X X ВВ. В н а ч а л е с т а т ь и а в т о р о т о б р а ж а е т процесс ф о р ­ мирования центра ткацкой промышленности в Ж и р а р дове. Р а б о ч и х г л а в н ы м образом н а н и м а л и в о к р е с т ­ н ы х д е р е в н я х . П р е д п р и я т и е с е л и л о их в ф а б р и ч н ы х к о р п у с а х , п р е д о с т а в л я я к а ж д о й семье к о м н а т у . В обстановке к в а р т и р ы р е ш а ю щ у ю роль играли г о р о д с к и е о б р а з ц ы , — мода, п р о н и к а ю щ а я и з в ы ш е ­ с т о я щ и х в с о ц и а л ь н о й с т р у к т у р е г р у п п : мастеров, с п е ц и а л и с т о в , с л у ж а щ и х и т.д. Основное р а с п о л о ж е н и е мебели б ы л о т а к о е ж е , к а к в д е р е в е н с к и х и з б а х , но сама мебель б ы л а д р у г а я ; ее д е л а л и с т о л я р ы из со­ седних м е с т е ч е к . Ассортимент мебели р а с ш и р и л с я . Т а к , н а п р и м . в о ш л и в обиход ш и р м ы . Н а стенах в е ш а л и в н е б о л ь ш о м к о л и ч е с т в е с в я т ы е образа, о д ­ н а к о не в один р я д , к а к в д е р е в н е , а в самом ц е н т р е стены. П о я в и л и с ь н е з н а к о м ы е д е р е в н е о л е о г р а ф и и со с в е т с к о й т е м а т и к о й . На стенах у к р о в а т е й в е ш а л и коврики, семейные фотографии. В некоторых к в а р ­ тирах висели картинки патриотического характера, н а п р и м . портреты! п о л ь с к и х к о р о л е й . За п о р я д к о м в к в а р т и р а х у с и л е н н о с л е д и л и . По п р а з д н и к а м стол и кровати накрывали белыми тканями. К а к и в дерев­ не на к р о в а т я х г р о м о з д и л и с ь многочисленные) п о ­ д у ш к и . Н а о к н а х к р а с о в а л и с ь з а н а в е с и , в более бед­ н ы х с е м ь я х и х в ы р е з ы в а л и из бумаги. Самоед п о ч е т н о е место з а н и м а л с т о л и к - а л т а р и к . И м е н н о в у б р а н с т в е и д е к о р а ц и и а л т а р и к а особенно проявлялась художественная изобретательность оби­ т а т е л е й к в а р т и р ы . На этом с т о л и к е с т а в и л и с ь т а к ж е полученные в подярок гипсовые статуэтки и безде­ лушки. В к в а р т и р а х р а б о ч и х родом и з деревни, п р е д м е т о в к у л ь т а (в том ч и с л е с в я т ы х образов) б ы л о б о л ь ш е , чем там, где у ж е н е с к о л ь к о п о к о л е н и й р а б о т а л о па фабрике. Обстановка рабочих квартир была трафаретная, р а з н и ц а з а к л ю ч а л а с ь т о л ь к о в ее у р о в н е в з а в и с и ­ мости от м а т е р и а л ь н о г о п о л о ж е н и я семьи. К к о н ц у о п и с ы в а е м о г о автором периода в обста­ н о в к е к в а р т и р м о ж н о было отметить б о л ь ш и е п е р е ­ м е н ы . В более з а ж и т о ч н ы х д о м а х п о я в л я ю т с я м е б е л ь и у т в а р ь , к о т о р ы е до того в р е м е н и м о ж н о б ы л о в с т р е ­ тить в мещанских квартирах, а именно: мягкие дива­ ны, туалетные столики с зеркалами, серванты, ф а р ­ ф о р и т.п. Этим о б р а з ц а м с т а л и п р е ж д е всего с л е д о ­ в а т ь с е м ь и более з а ж и т о ч н ы х м а с т е р о в и р е м е с л е н ­ ников, а т а к ж е семьи, где б ы л и д е в у ш к и па в ы д а н ь и , с т р е м и в ш и е с я к тому, ч т о б ы р о д и т е л ь с к и й дом к а ­ з а л с я более п р е з е н т а б е л ь н ы м . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/206dc74a33331997ab7f887a61f703e1.pdf 27e1968690f3231f30dade02191468e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4039 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztnka ludowa ROK • XXXII • 1978 • NR 2 �TREŚĆ Anna Kunczyńska-Iracka Aleksander Jackowski Teresa A m b r o ż e w i c z P r z e g l ą d publikacji o polskiej rzeźbie, malar­ s t w i e i g r a f i c e l u d o w e j w l a t a c h 1964—1977 . . 71 Nagrody i m . Oskara Kolberga folkloru i sztuki ludowej" „Za 80 Pieczywo odpustowe pieczywo (Ozdobne zasługi dla ludo­ w e , cz. I I ) na 81 Aleksander Jackowski Obrazy Tadeusz M . Trajdos Przeszłość i teraźniejszość n y c h na p o l s k i m Spiszu (dokończenie) . . rzemiosł . . . . 91 artystycz­ 101 Tadeusz M . Trajdos Kościół Joanna Tomicka Józef Zganiacz 119 K R O N I K A i — n i 1978 124 S U M M A R Y O F Na Czarnej Górze 115 A R T I C L E S 127 PE3K5ME Na w szkle . okładce: stronie Józef 128 p i e r n i k , w y s . 16 c m , w y k . L e o p o l d P a t r u s z y ń s k i , b i e l s k i e , 1960 r . F o t . : St. D e p t u s z e w s k i . t y t u ł o w e j : Sw. Zganiacz, F a ł k ó w , Marcin, rzeźba polichrom., w o j . p i o t r k o w s k i e . Fot.: J. wys. Żywiec, 44,5 c m , Swiderski. woj. wyk. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ab2f03bda90618a60e8643db52a4fcc.pdf 4d54fbfffed7534209fbe71f3cc788e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource wnętrze mieszkalne Żyrardów - kultura materialna wnętrze mieszkalne - rodziny robotnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4032 Title A name given to the resource Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na pocz.XX w. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.43-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyńska-Skrzypek, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Kuczyńska-Skrzypek URZĄDZENIE MIESZKAŃ RODZIN ROBOTNICZYCH ŻYRARDOWA W KOŃCU XIX I W POCZĄTKU XX W. Od 2 lat zespół p r a c o w n i k ó w Katedry Etnografii U W przy w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Ż y r a r d o w i e prowadzi badania nad k u l t u r ą r o b o t n i k ó w Ż y r a r d o w a w ramach problematyki określonej jako „Obyczaj i moda w kulturze robotniczej". Siedząc k s z t a ł t o w a n i e się od­ r ę b n y c h cech k u l t u r y robotniczej i związki zachodzące p o m i ę d z y nią a k u l t u r ą c h ł o p s k ą , z w r a c a l i ś m y m.in. u w a g ę na u r z ą d z e n i e m i e s z k a ń rodzin robotniczych. Informatorami b y l i najstarsi m i e s z k a ń c y Ż y r a r d o w a , pa­ m i ę t a j ą c y jeszcze h i s t o r i ę swych rodzin. Uzyskano dane sięgające lat 60-tych ub. wieku. Weryfikowano je na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych. Formowanie się środowiska robotniczego w Żyrardowie P o c z ą t k i Ż y r a r d o w a , najpierw osady fabrycznej, po­ tem miasta sięgają lat 30-tych X I X w., kiedy na terenie p r z y l e g ł y m do wsi Ruda Guzowska założono warsztaty tkackie, k t ó r e w k r ó t k i m czasie r o z w i n ę ł y się w duże z a k ł a d y p r z e m y s ł u tekstylnego. W p o c z ą t k o w y m okresie produkcja oparta na krosnach r ę c z n y c h o d b y w a ł a się w zasadzie m e t o d ą n a k ł a d c z ą , ale już w latach 50-tych X I X w. r o z w i j a j ą się z a k ł a d y zwarte. Intensywny rozwój z a k ł a d ó w i szybki n a p ł y w p r a ­ c o w n i k ó w rozpoczyna się w tych w ł a ś n i e latach; w la­ tach 70-tych d u ż a część rodzin robotniczych w Ż y r a r ­ dowie to rodziny zasiedziałe w mieście już w drugim pokoleniu. W p o c z ą t k o w y m okresie rozwoju i rozbudowy fabry­ k i i przy ó w c z e s n y m systemie produkcji potrzebni b y l i głównie pracownicy dwojakiego rodzaju: murarze, cieśle i mechanicy oraz w y k w a l i f i k o w a n i tkacze „ręczni". Tych ostatnich werbowano na terenie wszystkich trzech za­ b o r ó w (m.in. w kieleckiem i na Ś l ą s k u ) , część z nich sprowadzano ze znanych w owym czasie o ś r o d k ó w rze­ miosła tkackiego, j a k Kamienica Polska k.Częstochowy i B ł ę d ó w k.Grójca. Był wśród nich też pewien procent II. 1, 2. Ż y r a r d ó w , bloki fabryczne C z e c h ó w i N i e m c ó w , z t e r e n ó w o mieszanym składzie n a r o d o w o ś c i o w y m . Ludzie ci, jak w y k a z a ł y badania, polonizowali się dość szybko, p r z e w a ż n i e już w drugim pokoleniu. N a r o d o w o ś c i niemieckiej b y l i właściciele Za­ k ł a d ó w , duża część u r z ę d n i k ó w i dozoru technicznego. Robotnicy n i e w y k w a l i f i k o w a n i , z k t ó r y c h większość z d o b y w a ł a k w a l i f i k a c j e podczas pracy (rozpoczynanej na ogół w bardzo m ł o d y m wieku) zaczęli masowo n a p ł y w a ć w k o ń c u lat 60-tych i 70-tych, kiedy zaczęły rozwijać się z a k ł a d y zwarte. N a p ł y w r o b o t n i k ó w t r w a do k o ń c a X I X w. R e k r u t o w a l i się oni w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie z m i e s z k a ń c ó w okolicznych wsi, przede wszystkim m ł o ­ dych, p o c h o d z ą c y c h z rodzin bezrolnych, m a ł o r o l n y c h , k t ó r y m rodzinne gospodarstwo nie mogło z a p e w n i ć u t r z y ­ mania. W latach 60-tych i 70-tych z d a r z a ł o się, że spe­ cjalni w y s ł a n n i c y f a b r y k i werbowali we wsiach młodzież a nawet dzieci. Niektórzy z m i e s z k a ń c ó w pobliskich wsi dochodzili do pracy, zawsze jednak po k i l k u latach osiedlali się w Ż y r a r d o w i e na stałe. Ludzie m a j ą c y ro­ dziny szukali na ogół możliwości zamieszkania od razu, wtedy mogli p r a c o w a ć oboje m a ł ż o n k o w i e . Niekiedy osiedlenie u ł a t w i a l i zamieszkali wcześniej w Ż y r a r d o w i e krewni. P r z y b y w a j ą c y przez cały omawiany okres do Ż y ­ rardowa pracownicy m i e l i r ó ż n e w a r u n k i startu w życiu rodzinnym i zawodowym. Sprowadzani specjalnie rze­ mieślnicy przybywali często z odległych stron z r o d z i n ą i choćby m i n i m u m dobytku. O t r z y m y w a l i od f a b r y k i mieszkania w osiedlu fabrycznym. Młodzi przybysze ze wsi, k t ó r z y b y l i , prócz niewielkiej grupy r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, ludźmi bez ż a d n y c h k w a l i f i k a c j i , najczęściej nie mogli liczyć na ż a d n e oparcie w domu rodzinnym i zaczynali życie w Ż y r a r d o w i e niemal od zera. M a ł ­ ż e ń s t w a tu zawierane d o b i e r a ł y się na zasadzie podobnej sytuacji materialnej i życiowej. Znaczniejsze r ó ż n i c e w a r u n k ó w bytowych zacierały się jednak szybko, przybysze ze wsi w k r ó t k i m czasie z lat 80-tych ub. stulecia kowa). (obecnie ulice Marchlewskiego i marszałka Żu­ �44 �osiągali kwalifikacje w zawodzie, zaś m ł o d e pokolenie z rodzin k w a l i f i k o w a n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zmuszone było samodzielnie zaczynać swe w ł a s n e życie rodzinne, po­ n i e w a ż rodziny były liczne i zarobki rodziców nie w y ­ s t a r c z a ł y na w y p o s a ż e n i e dzieci. Z a k ł a d y Lniarskie d a w a ł y w o w y m czasie niemal j e d y n ą możliwość zatrudnienia w Ż y r a r d o w i e i stąd niewielkie zróżnicowanie zawodowe m i e s z k a ń c ó w osady. W większości p r z y p a d k ó w w Z a k ł a d a c h p r a c o w a ł y całe rodziny, dzieci rozpoczynały p r a c ę w bardzo m ł o d y m w i e k u {do lat 90-tyeh zatrudniano dzieci nawet 8—9-letnie, potem wyszła ustawa z a k a z u j ą c a zatrudniania dzieci młodszych niż 12 lat). Zatrudnienie w Z a k ł a d a c h było zajęciem niejako dziedzicznym, we wszystkich badanych rodzinach przy­ najmniej jedno dziecko w y k o n y w a ł o tą s a m ą p r a c ę co rodzice. Na przełomie X I X i X X w. struktura społeczna Ż y r a r d o w a , w k t ó r y m do lat 70-tyeh większość stanowili robotnicy, b y ł a j u ż dość z r ó ż n i c o w a n a dzięki temu, że obok Z a k ł a d ó w i osiedla fabrycznego w y r a s t a ł o miasto ze swym drobnym rzemiosłem, handlem, oświatą i admi­ n i s t r a c j ą . O d r ę b n ą k a t e g o r i ą społeczną b y ł a kadra tech­ niczna Z a k ł a d ó w , z k t ó r y c h dużą część stanowili ludzie pochodzenia niemieckiego. Wśród ludzi t r u d n i ą c y c h się handlem p r z e w a ż a l i Żydzi. Robotnicy zamieszkiwali bloki fabryczne przeznaczo­ ne w y ł ą c z n i e dla nich, grupy sąsiedzkie były tu klasowo jednolite. W t a ń s z y c h domach czynszowych rodziny ro­ b o t n i k ó w s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych najniższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych wymienionych t u grup (oprócz Żydów) nie b y ł a tak o k r e ś l o n a . Osiedle fabryczne Od p o c z ą t k u rozwoju Z a k ł a d ó w , fabryka założona na terenie s ą s i a d u j ą c y m z n i e w i e l k ą wsią b u d o w a ł a dla swych p r a c o w n i k ó w domy mieszkalne. W zasadzie osiedle fabryczne z a p o c z ą t k o w a ł o rozwój miasta. W 1868 r. stały już w Ż y r a r d o w i e 24 domy fabryczne i o wiele mniej prywatnych. W 1871 r. osiedle fabryczne liczyło 30 do­ m ó w , a w 1882 — ok. 70. W latach 80-tych rozwinęło się w szybkim tempie prywatne budownictwo czynszowe. Były to głównie parterowe lub j e d n o p i ę t r o w e domy, w dużej części drewniane ( i l . 4). B l o k i fabryczne tworzyły całą regularnie r o z p l a n o w a n ą dzielnicę. S k ł a d a ł y się na nią murowane k i l k u lub kilkunastorodzinne domy, w sUrszej części parterowe, z poddaszem, w nowszej jedno­ p i ę t r o w e (il. 1, 2). Oblicza się, że ok. 3/5 wszystkich r o b o t n i k ó w m i e s z k a ł o w domach fabrycznych. Mieszka­ nia przydzielano pracownikom Z a k ł a d ó w , którzy prze­ pracowali już k i l k a lat lub sprowadzanym do f a b r y k i r z e m i e ś l n i k o m — specjalistom. Czynsz wynosił ok. 1/3 miesięcznych z a r o b k ó w i b y ł niższy niż w domach p r y ­ watnych, zresztą we wcześniejszym okresie n i e ł a t w o było w y n a j ą ć mieszkanie prywatnie, miasto r o z b u d o w y w a ł o się bowiem wolniej niż osada. (Dopiero w 1895 r. liczyło 426 d o m ó w , w t y m 300 prywatnych). Mieszkania w domach fabrycznych były różnej ka­ tegorii, w starszych 2-izbowe (pokój i kuchnia) lub duża izba z m a ł ą k u c h e n k ą i i z d e b k ą na poddaszu. W do­ mach nowszych, k t ó r y c h b y ł a większość, prawie wszyst­ kie mieszkania były jednoizbowe: mniejsze, tzw. ,,alkierzyk" o powierzchni 17 m i w i ę k s z e — ok. 24 m . Mieszkania większe, dwupokojowe z k u c h n i ą , prze­ znaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla u r z ę d n i k ó w . Mieszkania 2-izbowe przydzielano w zasadzie t y l k o cenionym fa­ 2 2 l i . 3. Budynek gospodarczy na p o d w ó r z u (ul. M a r c h l e w ­ skiego). I I . 4. Dom czynszowy drewniany z lat 80-tych ub. stulecia (obecnie u l . 16 stycznia nr 24). I I . 5. Frag­ ment tego domu. chowcom, d ł u g o l e t n i m pracownikom, m ł o d e rodziny o t r z y m y w a ł y „alkierzyki", rodziny w i ę k s z e — duże izby. W r ó ż n y c h okolicznościach od zasady tej o d s t ę p o w a n o , mieszkanie można też było czasem zamienić, choć po­ ciągało to z sobą wzrost czynszu. Niekiedy w i ę k s z a i zamożniejsza rodzina o t r z y m y w a ł a dwa jednoizbowe mieszkania po d w ó c h stronach sieni. K a ż d a rodzina m i a ł a prócz tego k o m ó r k ę na p o d w ó r z u (w długim, j e d n o p i ę ­ t r o w y m b u d y n k u d r e w n i a n y m , stojącym r ó w n o l e g l e do mieszkalnego), w k t ó r e j trzymano węgiel i zapasy w a ­ rzyw, a t a k ż e hodowano d r ó b i króliki ( i l . 3). P r z y s ł u g i ­ w a ł o też prawo do korzystania ze strychu, piwnicy i u r z ą d z e ń sanitarnych na p o d w ó r z u . a Domy były nieskanalizowane, w o d ę brano ze studni ulicznych, z a k ł a d o w y c h , r ó w n i e ż na koszt f a b r y k i . K a ż d e z m i e s z k a ń parterowych miało prócz tego przed oknem k a w a ł e k o g r ó d k a . Z a r z ą d f a b r y k i z w r a c a ł dużą u w a g ę na sposób u ż y t k o w a n i a m i e s z k a ń . Co rok na koszt fa­ b r y k i malowano ściany lub, co było wliczone j u ż w czynsz, przeprowadzano b i e ż ą c e remonty. Wyznaczeni w t y m celu pracownicy f a b r y k i zwracali r ó w n i e ż u w a g ę np. na sposób izorowania drewnianych podłóg (w obawie przed zawi'gf.ceniem budynku). M i e s z k a ń c ó w o b o w i ą z y ­ w a ł a też dbałość o przydzielone ogródki, w k t ó r y c h prócz k w i a t ó w m o ż n a było sadzić warzywa. P o z o s t a ł e świadczenia f a b r y k i to: przydział węgla po cenie niższej niż r y n k o w a , oraz ochronka dla dzieci pracownic, w k t ó r e j dzieci od lat 3 do 7 p r z e b y w a ł y przez cały czas pracy m a t k i i o t r z y m y w a ł y 3 posiłki dziennie. Warto w t y m miejscu dodać, że we wspomnie­ niach najstarszych m i e s z k a ń c ó w p r z e w i j a j ą się szczegóły przedszkolnego życia, ś w i a d c z ą c e o t y m , iż zarząd fa­ b r y k i s t a r a ł się w wielu przypadkach podkreślić pater­ nalistyczny charakter ś w i a d c z e ń socjalnych (w sali przed­ szkolnej w i s i a ł y portrety założyciela f a b r y k i Dietricha, 45 �Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 6. P o k ó j 79-letniego T. Marciniaka, meble z lat dwudziestych; i l . 7. Rekon­ strukcja tradycyjnej izby (Muzeum O k r ę g o w e w Ż y r a r d o w i e ) ; i l . 8. Szafka; i l . 9. Szafa z k o ń c a ub. w i e k u ; i l . 10 Serwantka, w y k . w końcu ub. w i e k u w Ż y r a r d o w i e . �tam też z okazji świąt obdarowywano dzieci, k t ó r e uczo­ no ś p i e w a ć piosenki na cześć patrona itd.). Znaczna większość m i e s z k a ń , jak j u ż w s p o m n i a ł a m , były to pojedyncze izby jednolicie rozplanowane. W k ą ­ cie stała kuchnia w ę g l o w a (początkowo z cegieł, bielona lub nie, później kaflowa), na przeciwległej ścianie były dwa okna. Plan ten o k r e ś l a ł częściowo możliwości u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a i rozstawienia sprzętów. Rodziny b y ł y na ogół liczne, częściej d w u — niż trzy pokoleniowe. P r z e c i ę t n i e w rodzinie było czworo i więcej dzieci. Zagęszczenie izb było bardzo duże, poza t y m p o w s z e c h n ą p r a k t y k ą było przyjmowanie na nocleg sub­ l o k a t o r ó w . P r z y j m o w a ł y ich nawet lepiej sytuowane r o ­ dziny, nieraz po k i l k u i nierzadkie były przypadki, że w jednej izbie nocowało 10 i więcej osób. Sublokatorami b y l i młodzi ludzie ze wsi, rozpoczynający dopiero p r a c ę , p r z e w a ż n i e samotni. Większość z nich w okresie letnim dochodziła do pracy, a „ k ą t e m " mieszkali w zimie. Nato­ miast m ł o d e m a ł ż e ń s t w a z a m i e s z k i w a ł y „ k ą t e m " przede wszystkim u k r e w n y c h . W m i a r ę rozbudowy miasta p r a k t y k a ta zaczęła pnwoli z a n i k a ć . Urządzenie mieszkania robotniczego Z a r ó w n o rodziny, k t ó r e m i a ł y mieszkania fabryczne, jak i te, k t ó r e w y n a j m o w a ł y je w domach p r y w a t n y c h z a j m o w a ł y w większości j e d n ą izbę (mieszkania prywatne m i a ł y gorszy standard, były w gorszym stanie technicz­ nym, nie remontowane). Z konieczności w i ę c życie r o ­ dziny skupiało się w j e d n y m pomieszczeniu. W mieszka­ niach dwuizbowych r o z k ł a d funkcjonalny zależny b y ł od rozplanowania o k r e ś l o n e g o typu mieszkania. W n i e k t ó ­ rych kuchnia b y ł a znacznie mniejsza niż p o k ó j , w ą s k a i oprócz swej funkcji w ł a ś c i w e j spełniała j a k b y rolę alkierza, p o n i e w a ż m o ż n a tam było w s t a w i ć łóżko. W ł a ­ ściwą izbą m i e s z k a l n ą był p o k ó j . Tam, gdzie kuchnia b y ł a wielkością zbliżoną do p o k o j u , w niej skupiało się codzienne życie rodziny, pokój zaś pełnił rolę sypialni i pokoju gościnnego. T a k ż e w mieszkaniach dwuizbo­ wych łóżka stały w obu pokojach. Najbardziej typowe były mieszkania jednoizbowe. Oto ich opis. Rozmiary, rozplanowanie i wielostronne przeznaczenie izby o k r e ś l a ł y ilość i sposób rozstawienia s p r z ę t ó w . Część „ k u c h e n n a " mieszkania b y ł a zawsze w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o n a i przedzielona stojącym para­ wanem (sprzęt spotykany w większości d o m ó w robotni­ czych) lub zasłoną. W jednym t y l k o przypadku zanoto­ wano ustawienie mebli w ten sposób, aby rozdzielały one dodatkowo izbę w poprzek. Najczęściej jednak obo­ w i ą z y w a ł schemat ustawiania s p r z ę t ó w pod ś c i a n a m i , zaś stołu p o ś r o d k u izby. W mieszkaniu jednoizbowym obok pieca kuchennego stała lub wisiała szafka na naczynia (czasem z blatem, spełniając rolę stołu), stały wiadra na w o d ę , obok nie­ w i e l k i stół kuchenny, czasem r ó w n i e ż kredens l u b półka. W drewnianych skrzyniach trzymano zapasy k a r t o f l i i warzyw. W części mieszkalnej izby ustawiano pod ścia­ nami łóżka (miejsce było n a j w y ż e j na 3 łóżka, więc dzieci spały po k i l k o r o , sublokatorzy na rozłożonych na podłodze siennikach) i szafę na ubranie, czasem też k r e ­ dens. W k ą c i e lub m i ę d z y dwoma oknami stała komoda, p o ś r o d k u stół i krzesła. Umeblowanie u z u p e ł n i a ł y drew­ niane „ k w i e t n i k i " , s t a n o w i ą c e komplet z r e s z t ą mebli. Na codzień jadano przy stole kuchennym, bardzo rzadko zdarzał się — w rodzinach p o c h o d z ą c y c h ze wsi w pierwszym pokoleniu — zwyczaj jedzenia przy ł a w i e z jednej m i s k i , zwyczajem wiejskim. Przestrzenny podział na część „ m i e s z k a l n ą " i „ k u ­ c h e n n ą " z n a j d o w a ł odbicie w codziennych zajęciach r o 47 �z Ż y r a r d o w a dostawali czasem pojedyncze meble w po­ sagu. Dawano też często w posagu „ ś w i ę t e " obrazy z r o ­ dzinnego domu. Wszystkie sprzęty s k ł a d a j ą c e się na w y p o s a ż e n i e do­ m u robotniczego były produkcji miejscowych r z e m i e ś l n i ­ k ó w lub pochodziły z pobliskiego Mszczonowa, k t ó r y był znanym o ś r o d k i e m meblarskim na t y m terenie. Z a l e ż n i e od sytuacji materialnej zamawiano komplety <łóżka, sza­ fa, stół z k r z e s ł a m i , komoda, k w i e t n i k i ) lub poszczególne meble kompletowano stopniowo. Drobniejsze sprzęty jak stołki, czy szafki kuchenne, w y k o n y w a ł często sam go­ spodarz, a jeśli nie m i a ł k u temu zdolności — k t ó r y ś z sąsiadów. Meble w latach 80—90-tych X I X w wykonywano ozdobnie. Były one bogato zdobione i rzeźbione. Stoły miały nogi toczone, szafy i kredensy dekorowano r z e ź ­ bionymi „ g z y m s a m i " , podobnie profilowano oparcia ł ó ­ żek ( i l . 6, 7, 10). N i e k t ó r e komplety były „ m a z e r o w a n e " . Za najelegantsze uchodziły meble d ę b o w e . Miały je wszy­ stkie lepiej sytuowane rodziny. W domach biedniejszych kupowano meble sosnowe. W latach 80-tych w n i e k t ó ­ rych {nielicznych) domach były ł a w y i stołki, natomiast popularne były łóżka tzw. rodzinne, rozsuwane. T a k i zestaw s p r z ę t ó w b y ł jedynym, j a k i w t y m stan­ dardzie miejscowy rynek mógł zaoferować, stąd duża jednolitość w u r z ą d z a n i u wszystkich w n ę t r z . Moda zmie­ niała się wolno, ale j u ż przed s a m ą I w o j n ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęto p r o d u k o w a ć meble inne, bez ozdób i rzeźb. Wszystkie izby robotnicze m i a ł y podłogi z niemalo­ wanych desek. W wielu domach p r z y k r y w a n o je chod­ n i k a m i z grubo tkanego l n u . Chodniki takie ozdabiane po bokach (wzdłuż) b i e g n ą c y m i k o l o r o w y m i pasami w y ­ rabiano w okolicznych wsiach i sprzedawano na targu w Ż y r a r d o w i e . Ś c i a n y izb malowano g ł a d k o , w kolorach pastelowych. Za nałożenie wzoru na ściany trzeba było dodatkowo płacić. Na d e k o r a c j ę izby s k ł a d a ł y się f i r a n k i , kapy, ser­ w e t k i , m a k a t k i , obrazy oraz drobne ozdoby ustawiane na komodach i szafach, a t a k ż e k w i a t y doniczkowe i sztuczne. 12 dżiny, unikano w y k o n y w a n i a czynności gospodarczych w tej części mieszkania, gdzie stal stół, komoda i ozdobnie z a s ł a n e łóżka. D ą ż e n i e m k a ż d e j gospodyni było maksy­ malnie m o ż l i w e w tych warunkach utrzymanie czystości i p o r z ą d k u , co było trudne przy licznych rodzinach i 10—12-godzinnym dniu pracy kobiet. Konieczna w tych warunkach dyscyplina w życiu codziennym o b e j m o w a ł a t a k ż e dzieci — dziewczynkom od siódmego roku życia powierzano większość prac domowych, s p r z ą t a n i e , goto­ wanie oraz opiekę nad r o d z e ń s t w e m . Czystość i p o r z ą d e k stanowiły istotną w a r t o ś ć spo­ łeczną i e s t e t y c z n ą . Szczególnie p r z e j a w i a ł o się to w okresie świąt, kiedy, w e d ł u g słów jednej z informatorek „już nie wiedzieli jak szorować". „Nie dojadł, a czysto m u s i a ł o b y ć " — wspomina inny informator. Niedostatek л а codzień nie s t a n o w i ł żadnego usprawiedliwienia dla b r a k u schludności, należy p r z y p u s z c z a ć , że tak rygo­ rystycznie przestrzegana czystość p o z w a l a ł a uczynić bie­ dę m n i e j widoczną. Z a k ł a d a j ą c y dom nowożeńcy ze wsi nie przywozili ze s o b ą ż a d n y c h dawnych s p r z ę t ó w . Młodzi pochodzący 48 W p r z e c i w i e ń s t w i e do mieszkania wiejskiego t a m ­ tego okresu tylko n i e w i e l k ą część dekoracji izby robot­ niczej s t a n o w i ł y przedmioty wykonane w domu. Wiele kobiet z rodzin robotniczych ( z a r ó w n o m ę ż a t e k jak i m ł o d y c h d z i e w c z ą t ) w y k o n y w a ł o haftowane lub szydeł­ kowe serwetki. U m i e j ę t n o ś ć tę zaczynały n i e k t ó r e z nich z d o b y w a ć już w fabrycznej ochronce. Haftu i s z y d e ł k o ­ wania uczyły się dziewczęta w szkole lub na specjalnie zorganizowanych kursach, w sklepach kupowano specjal­ ne wzorniki i p o r a d n i k i r ę c z n y c h r o b ó t e k , n i e k t ó r e nau­ czycielki specjalnie uczyły zdolniejsze dziewczęta bar­ dziej skomplikowanych technik haftu np. haft „ r i c h e lieu", a te p r z e k a z y w a ł y swoje umiejętności k o l e ż a n k o m . K a p y na łóżka i f i r a n k i kupowano najczęściej na miejscowym targu lub w sklepikach. Najprawdopodob­ niej większość tych t k a n i n sprowadzano z Łodzi. B i a ł e płótno, wybrakowane, często s p r z e d a w a ł a fabryka swoim pracownikom po niższych cenach. Łóżka p r z y k r y w a n o kapami z płóciennej tkaniny gobelinowej w ciemnych kolorach, a w domach bied­ niejszych — b i a ł y m i p ł ó c i e n n y m i p ł a c h t a m i ( i l . 7). Od ś w i ę t a nakrywano łóżka kapami b i a ł y m i , p ł ó c i e n n y m i lub p i k o w y m i , ozdobionymi k o r o n k ą albo też t i u l o w y m i na a t ł a s o w e j podszewce. Na p o c z ą t k u X X w. w m o d ę zaczęły wchodzić kapy pluszowe, najczęściej w kolorach bordo i zielonym, o wzorach kwiatowych. K a p y takie były drogie i u ż y w a n o ich t y l k o od święta ( i l . 11). Na wysoko zasłane łóżko kładziono p o d u s z k ę p r z y k r y t ą białą, �bogato zdobioną haftem i koronkami „ k a p k ą " lub k i l k a poduszek w b i a ł y c h dekorowanych k o r o n k ą poszewkach, ułożonych jedna na drugiej. F i r a n k i były zawsze białe, płócienne, rozszywane k o r o n k o w y m i w s t a w k a m i , lub w domach zamożniejszych koronkowe. Niekiedy upinano f i r a n k i po d w ó c h stronach okna, n a z y w a ł o się to „ p o r t k i " . W domach najuboższych wieszano f i r a n k i b i b u ł k o w e . Stół nakrywano p ł ó c i e n n y m obrusem, na codzień ko­ l o r o w y m , na święta b i a ł y m . Wydaje się, że w dekoracji izby w ogóle w y r ó ż n i a n o biały kolor, zwłaszcza w sy­ tuacjach o d ś w i ę t n y c h . B i e l d a w a ł a bowiem poczucie czy­ stości i schludności. Dbałość o d e k o r a c j ę mieszkania nie b y ł a r ó w n i e ł a t w ą s p r a w ą dla wszystkich rodzin. Najstaranniej w y ­ g l ą d a ł y izby tam, gdzie domem mogły zająć się dora­ stające dzieci. Wraz z dorastaniem dzieci ożywiało się też życie towarzyskie rodziny i w ó w c z a s na wygląd mieszkania zwracano n a j w i ę k s z ą u w a g ę . Dziewczęta same k u p o w a ł y lub w y k o n y w a ł y różne ozdoby, p r z y n o s i ł y k w i a t y , d b a ł y o czystość. Ś c i a n y ozdabiano obrazami malowanymi olejno na płótnie (te były starsze) i oleodrukami. Kupowano je od d o m o k r ą ż n y c h handlarzy (spoza Ż y r a r d o w a ) , na targu, a niekiedy p r z y w o ż o n o z pielgrzymki do Częstochowy. Obrazy umieszczano p r z e w a ż n i e nad ł ó ż k a m i , ale inaczej niż w mieszkaniach wiejskich, gdzie obrazy w i ­ siały r z ę d e m , jeden przy drugim. Druga różnica — w domach robotniczych wieszano r ó w n i e ż obrazy o treści świeckiej — oleodruki p r z e d s t a w i a j ą c e pejzaże i sceny sentymentalne. Miejsca ich produkcji nie u d a ł o się nam ustalić, ale przynajmniej część z nich była prawdopo­ dobnie produkcji niemieckiej. W n i e k t ó r y c h rodzinach (nie było to jednak po­ wszechne) unikano wieszania d u ż e j ilości o b r a z ó w r e l i ­ gijnych, a nawet nie kupowano ich w ogóle, uzasadnia­ jąc to p o s t ę p o w y m i p o g l ą d a m i . Rozpowszechniły się na­ tomiast obrazy o treści patriotycznej np. portrety k r ó l ó w polskich. W n i e k t ó r y c h zaś domach wieszano wizerunki rodziny cesarskiej. W k o ń c u X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł y się fotografie r o ­ dzinne w formie dużych, zawieszonych na ścianie portre­ t ó w w złoconych lub drewnianych ramach. Wieszano fotografie ś l u b n e i portrety członków rodziny, rodziców i dzieci (dorosłych) { i l . 6, 11). Ś c i a n ę nad łóżkiem zakrywano zawieszoną l n i a n ą ż a k a r d o w ą m a k a t k ą . M a k a t k i takie nabywano na targu lub w miejscowych sklepikach. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a produkowano je w Lodzi. Były one d w u lub t r ó j b a r w n e , utrzymane w tonacji b r ą z o w o - z ł o t o -zielonej. Ich m o t y w y o d p o w i a d a j ą n i e k t ó r y m motywom późniejszych ludowych makatek, spotykanych m.in. w okolicznych wsiach. P r z e d s t a w i a j ą najczęściej sentymen­ talne sceny parkowe z nieodzownym m o t y w e m altany i stawu albo najpowszechniejsze w tego typu zdob­ nictwie, jelenie na polanie w lesie ( i l . 12). Centralnym punktem dekoracji mieszkania był sprzęt ustawiony między oknami — najczęściej komoda, czasem m a ł y stolik. Na n a k r y t e j h a f t o w a n ą s e r w e t ą komodzie ustawiano rodzaj domowego o ł t a r z y k a , na k t ó r y s k ł a d a ł y się najczęściej krucyfiks, lub gipsowa figurka M a t k i Boskiej ( i l . 7). Po bokach stawiano symetrycznie świece w ś w i e c z n i k a c h , bukiety sztucznych k w i a t ó w lub su­ chych traw. T u też stawiano gipsowe lub fajansowe f i g u r k i , p r z e d s t a w i a j ą c e np. aniołki-dzieci oraz różnego rodzaju bibeloty, k t ó r y m i k o l e ż a n k i lub rodzeństwo o b d a r z a ł o się z okazji ś w i ą t lub imienin ( i l . 13). W ra­ mach tego zasadniczego schematu d e k o r a c j ę wzbogacano zależnie od uzdolnień lub z a m i ł o w a ń . Na o ł t a r z y k u sku­ piała się cała inwencja twórcza uzdolnionych artystycz- Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 11, 12. Łóżka i m a k a t k i ; i l . 13. Kredens z lat trzydziestych u H . i G. L e ś ­ niewskich; i l . 14. Kanapa, obraz i zegar u Leokadii Dworak. 49 �nie osób. Jak w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w w y k o n y w a n o z drewna niewielkie k a p l i c z k i - o ł t a r z y k i , k t ó r e stawiano na komodzie. Ż a d n a jednak nie d o c h o w a ł a się do na­ szych czasów. F i g u r y M a t k i Boskiej zdobiono tzw. gir­ l a n d ą z b i b u ł k o w y c h k w i a t ó w u p i ę t y c h na w y g i ę t y m w ł u k drucie. Wyrobem sztucznych k w i a t ó w z a j m o w a ł o się wiele dziewcząt i kobiet z badanych rodzin, k w i a t y wyrabiane z b i b u ł k i służyły do dekoracji domu, niekiedy robiono z nich w i ą z a n k i ś l u b n e , co uznawane było za substytut b u k i e t ó w z k w i a t ó w żywych i stosowane w rodzinach uboższych. Szczególną u w a g ę zwracano na s t a r a n n ą d e k o r a c j ę o ł t a r z y k a przy p r z e d ś w i ą t e c z n y c h wizytach księdza „po kolędzie" itp. Opinia księdza bar­ dzo się liczyła. Na szafach, k t ó r e nie były u góry zdobione gzym­ sem ustawiano ozdoby, z k t ó r y c h najpopularniejsze były dwie gipsowe główki dziewczęce dość dużych r o z m i a r ó w , utrzymane w pastelowych kolorach ( i l . 7). W ramach takiego stylu u r z ą d z e n i a w n ę t r z a istniało jednak z r ó ż n i c o w a n i e i to dwojakiego rodzaju. Wydaje się, że najbogatsza dekoracja o treści religijnej była w domach rodzin w pierwszym pokoleniu w y w o d z ą c y c h się ze wsi. W ż a d n y m jednak w y p a d k u mieszkanie robotni­ cze nie było kopią w n ę t r z a chaty chłopskiej pobliskich wsi tego okresu, i prócz zasadniczego rozplanowania mebli różniło się m n ó s t w e m szczegółów dekoracji. Natomiast różnice standardu mieszkania przejawia­ j ą c e się w ilości i jakości posiadanych s p r z ę t ó w u w a ­ runkowane były przez dochód, a więc stanowiska pracy członków rodziny, a t a k ż e przez s t r u k t u r ę i liczebność rodziny. Duża ilość m a ł y c h dzieci obniżała bardzo stan­ dard domu, k t ó r y podnosił się, gdy dzieci d o r a s t a ł y i po­ dejmowały pracę. W zasadzie do I wojny ś w i a t o w e j poziom z a r o b k ó w i w a r u n k i życia wszystkich badanych rodzin b y ł y mniej więcej w y r ó w n a n e i przy zatrudnieniu obojga m a ł ż o n ­ k ó w oraz p r z e c i ę t n e j ilości dzieci (3—4) z a p e w n i a ł y m i ­ n i m u m egzystencji (mierzone ó w c z e s n y m i kryteriami). T r u d n o ś c i bytowe w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c e od p r z e c i ę t n e j w y s t ę p o w a ł y przede wszystkim w rodzinach bardzo licz­ nych, n i e p e ł n y c h lub tam, gdzie choroby u n i e m o ż l i w i a ł y zarobkowanie. Sytuacja ta zmieniła się w y r a ź n i e po I wojnie ś w i a t o w e j . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m na sku­ tek k r y z y s u i bezrobocia w wielu rodzinach pojawia się nędza. Kończy się też pomoc socjalna ze strony f a b r y k i na tak szeroką skalę, jak dotychczas. Pod koniec omawianego okresu u r z ą d z e n i e d o m ó w robotniczych zaczyna się wzbogacać. P o j a w i a j ą się nowe s p r z ę t y dotychczas u ż y w a n e t y l k o w domach z a m o ż n i e j ­ szych grup społecznych: w y ś c i e ł a n e kanapy, toaletki z lustrami czyli „ t r e m a " , serwantki ( i l . 13, 14), a t a k ż e dy­ wany i fajansowe lub porcelanowe serwisy. Ściany zaczęto m a l o w a ć we wzór „z w a ł k a " . P i e r w ­ sze zaczęły swoje domy u r z ą d z a ć „po nowemu" rodziny z a m o ż n y c h m a j s t r ó w i drobnych r z e m i e ś l n i k ó w . W r o ­ dzinach robotniczych zmiany były widoczne przede wszystkich w domach m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w i tam, gdzie córki „na w y d a n i u " p r ó b o w a ł y uczynić dom rodziców bardziej reprezentacyjnym. Ten mieszczański styl u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a o b o w i ą z y w a ł przez cały okres m i ę d z y ­ wojenny; chociaż ze w z g l ę d u na niższy w p o r ó w n a n i u z okresem poprzednim poziom życia rodzin robotniczych trudniejszy był do zrealizowania we wszystkich szczegó­ łach. Zycie towarzyskie i sąsiedzkie Dotychczasowe w s k a z u j ą na to, że kańców Żyrardowa łeczna miasta b y ł a badania, częściowo już referowane, w latach 70-tych większość miesz­ stanowili robotnicy. S t r u k t u r a spo­ jednak dość z r ó ż n i c o w a n a , bowiem Fot.: 50 K . Braun — obok Z a k ł a d ó w w y r a s t a ł o miasto ze swym rzemiosłem, handlem, o ś w i a t ą i a d m i n i s t r a c j ą , a w samych Z a k ł a ­ dach o d r ę b n ą g r u p ę społeczną s t a n o w i ł a kadra tech­ niczna. Jak już m ó w i l i ś m y , robotnicy mieszkali w blo­ kach fabrycznych, t w o r z y l i więc z w a r t ą g r u p ę , j e d n o l i t ą klasowo. Ale w domach czynszowych rodziny robotnicze s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i k ó w , w ł a ­ ścicieli m a ł y c h s k l e p ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych n a j ­ niższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y ­ r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych grup nie była tak określona. K o n t a k t y towarzyskie osób dorosłych n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h klas społecznych nie istniały wcale, szkolne p r z y j a ź n i e ich dzieci, jeśli w ogóle m i a ł y miejsce, k o ń c z y ł y się wraz z z a k o ń c z e n i e m szkoły. I s t o t n ą b a r i e r ą awansu społecznego młodzieży robotniczej było w y k s z t a ł c e n i e . Ogromna większość dzieci robotniczych w 2 poł. X I X w. p o p r z e s t a w a ł a na 3 k l a ­ sach szkoły elementarnej, u z u p e ł n i o n y c h jeszcze w przy­ padku dziewcząt r ó ż n y m i kursami — gospodarstwa do­ mowego czy k r a w i e c t w a . Część dziewcząt rozpoczynało n a u k ę u krawcowych, co było d o b r y m przygotowaniem do późniejszej pracy w szwalniach. Rozpoczęcie pracy przez dzieci tak wcześnie jak to było możliwe, w y n i k a ł o u większości rodzin z konieczności, ale też i d a w a ł o p o ż ą d a n ą przez młodzież pozycję człowieka dorosłego i samodzielnego. T y l k o w niewielu przypadkach młodzi kształcili się dalej. W latach przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przełożona miejskiego gimnazjum żeńskiego została zobo­ w i ą z a n a przez księży do przyjmowania co roku bez­ p ł a t n i e jednej uczennicy z rodziny robotniczej. Wydaje się jednak, że osoby te po u k o ń c z e n i u szkoły z r y w a ł y więzy ze swym d a w n y m otoczeniem. Na brak bliższych k o n t a k t ó w towarzyskich i b a r i e r ę socjalną m i ę d z y pracownikami fizycznymi, a i n n y m i ka­ tegoriami ludności m o ż e też w s k a z y w a ć f a k t , że w h i ­ storii rodzin do I wojny ś w i a t o w e j nie s p o t k a l i ś m y przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych z r ó ż n y c h klas spo­ łecznych. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w okresie międzywojennym. W grupie p r a c o w n i k ó w fizycznych r ó ż n y c h kategorii różnice d o c h o d ó w nie s t a n o w i ł y w i ę k s z y c h przeszkód w kontaktach towarzyskich i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nowo­ ści w zakresie np. u r z ą d z e n i a w n ę t r z a czy obyczajowości, z n a j d o w a ł y n a j ł a t w i e j s z ą d r o g ę do ś r o d o w i s k a r o b o t n i ­ czego przekazywane za p o ś r e d n i c t w e m codziennej obser­ wacji życia rodzin, k t ó r e m o ż n a by określić jako drobnomieszczańskie. Z drugiej strony nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że część rodzin badanej grupy r ó w n i e ż wyszła z t r a d y c j i d r o b n o m i e s z c z a ń ś k i e j . Ujednolicaniu się w z o r ó w k u l t u r y robotniczej i szybkiej adaptacji k u l t u r o w e j p r z y b y s z ó w ze wsi sprzyjały między i n n y m i bardzo bliskie kontakty sąsiedzkie rodzin robotniczych, zwłaszcza z a m i e s z k a ł y c h w osiedlu fabrycznym. M i e s z k a ń c y jednego domu spoty­ k a l i się wieczorami i w dni wolne od pracy na p o d w ó ­ rzu. Spotkania takie urozmaicano grą na h a r m o n i i i śpie­ w a m i . Kobiety z a j m o w a ł y się r o b ó t k a m i , k t ó r y m p o ś w i ę ­ cano wiele czasu. W lecie grupy z a p r z y j a ź n i o n y c h rodzin u d a w a ł y się w niedziele na tereny podmiejskie na „ m a ­ jówki". S p r a w ą o t w a r t ą pozostaje zakres społecznego ucze­ stnictwa w owych imprezach, nie wiadomo bowiem, czy w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a tu więź sąsiedzka, czy też z m i e j ­ sca pracy. Stosowano wiele f o r m pomocy sąsiedzkiej, jak np. opieka nad dziećmi, pomoc w chorobie. Wesela z r e g u ł y o d b y w a ł y się w d w ó c h izbach — w ł a s n e j i po­ życzonej od sąsiadów, k t ó r z y — oczywiście b r a l i udział w uroczystości. O d r ę b n y m , nie poruszonym tu problemem, jest spra­ wa k o n t a k t ó w i więzi rodzin robotniczych z k r e w n y m i na wsi. Będzie ona tematem n a s t ę p n e g o opracowania. il 8—10; J . Swiderski — i l . 1—5, 7, 11—14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca7c290501e1833e9ab854407d1677.pdf d04e0f77ee63e2ebb7aaadcbde11d42f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4031 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (współczesne malarstwo ludowe) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.21-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k (starszy), Zakopane, Madonna lowa kwiatów, w y m . 28 X 20 cm, 1929 r. — kró­ Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE ( W S P Ó Ł C Z E S N E MALARSTWO Dawne ludowe malarstwo na szkle zanikło w sześć­ dziesiątych — s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach ubiegłego stule­ cia P r z e s t a ł o być potrzebne. Z m i e n i ł y się gusty, mody, i jeśli nawet p r z e t r w a ł y upodobania dekoracyjne, zami­ ł o w a n i e do ornamentyki i zdecydowanej kolorystyki, to w przystroju w n ę t r z a — a nie w figurach i obrazach dewocyjnych. Z a m i ł o w a n i e do zdobnictwa widoczne jest w przybraniu sztucznymi k w i a t a m i ś w i ę t y c h obrazów, krzyży i kapliczek, ale j u ż nie w interpretacji tematyki kultowej. W niej obowiązuje bowiem wzorzec idealistyczno-realistyczny kupnych w i z e r u n k ó w dewocyjnych oraz wzorzec znanych i czcią otaczanych o b r a z ó w , zwłaszcza M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przy takich kryteriach ocen nie ma oczywiście m i e j ­ sca na o d r ę b n e sakralne malarstwo na szkle przezna­ czone dla „ l u d u " i utrzymane w tradycyjnym charakte­ rze, -malarstwo, w k t ó r y m warstwa ornamentalna t r a k t o ­ wana b y ł a b y na r ó w n i z postacią świętą, a czasem nawet w y s u w a ł a b y się zdecydowanie na plan pierwszy. Współczesne malarstwo na szkle n a w i ą z u j e do sty­ l i s t y k i dawnych obrazów, do techniki wykonania, nie­ kiedy nawet do tematyki, ale to n a w i ą z a n i e stanowi tylko p u n k t wyjścia w twórczości n i e k t ó r y c h a u t o r ó w . UDOWE I JEGO POGRANICZA) I s t o t n ą cechą tego malarstwa jest to, iż w y k o n y w a ­ n e j e s t n a p o t r z e b y ,,m i a s t a", na konkursy, wystawy, na sprzedaż w Cepelii. Malarstwo to w swym kształcie najbardziej bliskim tradycji n a w i ą z u j e z pełną p r e m e d y t a c j ą do w z o r ó w muzealnych. Jest więc w opinii k u p u j ą c y c h k o n t y n u a c j ą i n a m i a s t k ą dawnych obrazów. Ale w formach bardziej zindywidualizowanych — m a ­ larstwo na szkle jest j u ż raczej j e d n ą z dziedzin plastyki amatorskiej l u b zawodowej. Jednak nawet w tradycyjnej wersji malarstwo to pełni funkcję i n n ą niż to m i a ł o miejsce w dawnej k u l ­ turze ludowej. Nawet, gdy eksponuje dwa najbardziej popularne dziś w ą t k i : sakralny i zbójnicki. W ą t k i te traktowane są w obu przypadkach umownie. Obrazy nie przybliżają bowiem ani ś w i ę t y c h postaci, ani historii Podhala. I n f o r m u j ą nie o nich, lecz o t y m , jak niegdyś przedstawiano święte postacie. Zamiast zaś rzeczywistego wizerunku t a t r z a ń s k i e j społeczności, u t w i e r d z a j ą m i t g ó ­ ralszczyzny, m i t wolnego i szlachetnego harnasia, rodzi­ mego Robin Hooda i Winnetou. S t a j ą się t e a t r a l n ą apo­ teozą junackiej góralszczyzny „ n a szkle malowanej.". J e d n o c z e ś n i e n a s t ę p u j e w t y m malarstwie desakralizacja o b r a z ó w o tematyce „ ś w i ę t e j " . Odbierane są j u ż 21 �F 2 П. 2. Michał S t a ń k o , Na hali, w y m . 25,5 X 20 cm, ok. 1933 "г. I I . 3. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , w o j . nowo­ sądeckie, Zbójnik. one tylko w kategoriach estetycznych, jako przedmiot ł a d n y , zdobiący ściany pokoju, jako p a m i ą t k a , czasem — jako dzieło sztuki. Temat przestaje w takich obrazach o d g r y w a ć rolą istotną, i zazwyczaj nie on w a ż y na de­ cyzji k u p n a (co miało miejsce w dawnej społeczności ludowej), lecz walor artystyczny, kolorystyka. 2 Współczesne malarstwo na szkle, n a w i ą z u j ą c e do tradycji, jest więc zjawiskiem diametralnie r ó ż n y m od uprzednio omawianej grupy o b r a z ó w na papierze, powsta­ łej w w y n i k u w e w n ę t r z n e j potrzeby wypowiedzi. Różni je motywacja twórcza, stosunek do odbiorcy i tematu, 3 ś w i a d o m o ś ć wzoru. W innych kategoriach musimy też oceniać „ l u d o w o ś ć " obu grup. „ S a m o r o d n i " nie szukają b e z p o ś r e d n i c h w z o r ó w , for­ ma jest spontanicznym efektem interpretacji treści, k t ó r e chcą w y r a z i ć . Współcześni obraźnicy na szkle n a w i ą z u j ą zaś ś w i a d o m i e do w z o r ó w muzealnych i współczesnych. Temat jest dla „ s a m o r o d n y c h " z w i ą z a n y ściśle z p o t r z e b ą wypowiedzi, ale dla malarzy na szkle bywa p r z e w a ż n i e tylko pretekstem, osią k r y s t a l i z a c y j n ą p o m y s ł u i r e a l i ­ zacji. „ S a m o r o d n i " t w o r z ą przede wszystkim dla siebie, aby w y r a z i ć swoje wizje, malarze na szkle — dla od­ biorcy. Jedni — p o n i e w a ż m a j ą odpowiednio silną po­ t r z e b ę w y r a ż e n i a w ł a s n y c h idei i emocji, drudzy — p o n i e w a ż jest na ich obrazy zapotrzebowanie. L u d o w o ś ć t w ó r c ó w z „ w e w n ę t r z n e g o i m p u l s u " do­ strzegamy w ich ś w i a t o p o g l ą d z i e , w t y m , co ich w na­ szym odczuciu wiąże z czasem przeszłym k u l t u r y c h ł o p ­ skiej. Ś w i a t o p o g l ą d ten stanowi wyraz ścisłej więzi z ziemią, p r z y r o d ą , p r a c ą na r o l i , a w i ę c rozszerza sferę w i a r y na m a g i ę , m i t , dość d o w o l n ą i n t e r p r e t a c j ę treści religijnych. „ L u d o w o ś ć " zaś malarstwa na szkle w y r a ż a się prze­ de wszystkim w kategorii artystycznej, w stylu, n a w i ą ­ zaniu do określonego k r ę g u tematycznego, sposobu prze­ twarzania w ą t k ó w tematycznych. Istnieje jednak r ó w n i e ż malarstwo na szkle, k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " zasadza się przede wszystkim na t y m , że stanowi ono ż y w ą twórczość ś r o d o w i s k chłopskich i pe­ r y f e r i i k u l t u r o w y c h miasta, twórczość, k t ó r a n a w i ą z u j e do estetyki ludowej, zwłaszcza „ d y w a n ó w " . Malarstwa tego nie znajdziemy ani w sklepach Cepelii, ani na w y ­ stawach ludowej sztuki, istnieje bowiem na podobnej zasadzie i prawach — jak m a k a t k i z jeleniami. Jest to więc twórczość ś r o d o w i s k a na potrzeby w ł a s n e . Między t y m malarstwem a oficjalnym, „ k o n k u r s o w o -cepeliowskim" r ó ż n i c e są duże: s p e ł n i a n e j roli, źródeł inspiracji, estetyki, stosunku do ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m powstaje. R ó ż n i c e te są tak znaczne, że na ogół żaden z a u t o r ó w o b r a z ó w rzeczywiście malowanych dla ś r o d o ­ wiska nie p r ó b u j e ich zgłosić na konkurs „ m a l a r s t w a ludowego na szkle". Dowodzi to, między i n n y m i faktu, że pojęcie „ l u d o w e " zaczyna się powszechnie k o j a r z y ć ze s z t u k ą p r z e z n a c z o n ą dla miasta, dla Cepelii, n a w i ą ­ zującą do tradycji minionych «zy w y g a s a j ą c y c h na wsi. Ci zaś, k t ó r z y p r a c u j ą dla siebie i swego ś r o d o w i s k a , nie u w a ż a j ą już siebie za „ l u d o w y c h " . W i ą ż e się to między i n n y m i z t y m , że „ l u d o w o ś ć " staje się coraz bardziej stylem, czymś na pokaz, czymś co się odwołuje do p a m i ę c i a nie do rzeczywistości współczesnych wzo­ r ó w estetycznych . O m ó w m y więc kolejno te dwie grupy ludowego malarstwa na szkle. 3 Obrazy przeznaczone „dla miasta" W osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia ma­ larstwo na szkle zanikło j u ż niemal zupełnie. Dawne obrazy z a s t ę p o w a n o n o w y m i , realistycznymi. Na Pod­ halu ksiądz Stolarczyk w z y w a ł do niszczenia „ b o h o m a ­ zów obrażających uczucia religijne" . Wzywał ze skutkiem. O d w r ó c e n i e się wsi (nie t y l k o Podhala!) od daw­ nych o b r a z ó w w y n i k ł o nie z tego powodu, że p r z e s t a ł y one zaspokajać n a w y k i estetyczne, że zaczęła d r a ż n i ć ornamentyka czy zestaw barw. W ocenie o b r a z ó w sa­ k r a l n y c h przez l u d d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a ł o k r y t e r i u m tematu, sposób przedstawienia świętej osoby. Sztuka rea­ listyczna, oleodruk, litografia — zmieniły radykalnie stosunek do dawnych, umownych, dekoracyjnie t r a k t o ­ wanych p r z e d s t a w i e ń . P r z e s t a ł a działać na w y o b r a ź n i ę , tak wysoko oceniana przez Michała Walickiego, „...żywa, 4 22 �malarska par excellence plama barwna, ekspresja j ę d r n e j i celowej kreski, śmiała bujność ornamentu i bezpo­ średniość tkwiących... (w tych obrazach) emocjonalnych przeżyć" . Te w ł a ś n i e cechy s p r a w i ł y , że w latach poprzedza­ jących wybuch I wojny ś w i a t o w e j p o d h a l a ń s k i m m a ­ larstwem na szkle zainteresowali się formiści. Poczucie więzi ideowo-artystycznej z t r a d y c j ą tego malarstwa p o d k r e ś l i l i publicznie, umieszczając k i l k a n a ś c i e starych ludowych o b r a z ó w na honorowej ścianie w czasie p i e r w ­ szej grupowej w y s t a w y G ó r a l s k i e malarstwo na szkle i n s p i r o w a ł o drzeworyty Włodzimierza Skoczylasa, obrazy Andrzeja i Zygmunta P r o n a s z k ó w , Tytusa Czyżewskiego, a nieco później r ó w n i e ż W ł a d y s ł a w a Wąsowicza. 5 Obok a r t y s t ó w z k r ę g u ówczesnej awangardy, na­ wiązującej do ludowego malarstwa z pobudek głównie artystycznych, zaczęto i m i t o w a ć i stylizować dawne obra­ zy na szkle r ó w n i e ż z p o w o d ó w emocjonalnych, fascy­ nacji Podhalem, g ó r a l s k ą l e g e n d ą i m i t e m . M a l o w a ł więc na szkle, m.in. tematy zbójnickie, w z o r u j ą c się na powierzchownie zrozumianej warstwie stylistycznej — Konstanty K i e t l i c z - R a y s k i , propagator sztuki Podhala, autor książki Sztuka góralska na Podhalu. W Muzeum T a t r z a ń s k i m i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem za­ c h o w a ł y się trzy jego obrazki, d w a z 1918 r. i jeden z 1921 r . . M a l o w a ł też dobrze zorientowany w sztuce góralskiej S t a n i s ł a w Barabasz (1857—1949), ale i on igno­ r o w a ł specyfikę m a t e r i a ł u i techniki, zbliżając się w swych obrazach na szkle do stylizowanej ilustracji. K o ­ p i o w a ł stare obrazy S t a n i s ł a w Sobczak oraz Tadeusz M a l i c k i (1892—1943), nauczyciel z zawodu, działacz spo­ łeczny i plastyk. Wiele kopii w y k o n a ł też Konstanty Stecki (ur. 1885) , botanik, kolekcjoner, pracownik M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w latach 1922 i 1923, autor książki Ludowe obrazy na szkle z okolic podtatrzańskich. Do nielicznych malarzy zainteresowanych w latach m i ę d z y w o j e n n y c h Drzede wszystkim specyfiką o b r a z ó w 7 8 9 na szkle a nie ich w a r s t w ą t e m a t y c z n ą n a l e ż a ł Michał S t a ń k o (ur. 1901), malarz z Sosnowca. P r z e b y w a ł w Za­ kopanem w 1933 roku i wiele w ó w c z a s m a l o w a ł , m.in. na szkle. Nie n a w i ą z y w a ł w tych pracach do „stylu", do ornamentyki, p o d k r e ś l a ł tylko (w znanych m i p r a c a c h ) takie cechy, jak l a p i d a r n o ś ć , uogólnienie k s z t a ł t u , p ł a s z czyznowość. O b ł e linie k o n t u r u o k r e ś l a ł y płaszczyznę — jak w w i t r a ż u czy malarstwie Gauguina. S t a ń k o nie p r z e j ą ł takich charakterystycznych sposobów r ó ż n i c o w a ­ nia płaszczyzny, jak powszechne w malarstwie podha­ l a ń s k i m szrafowanie ( r ó w n o l e g ł e b i a ł e kreski, s t a n o w i ą c e dekoracyjny odpowiednik cieniowania bryły), zastąpił je z r ó ż n i c o w a n i e m w a l o r o w y m płaszczyzn, z a c h o w u j ą c na­ dal d e k o r a c y j n ą z a s a d ę budowy obrazu. W odróżnieniu jednak od r o z w i ą z a ń ludowych s t a r a ł się o zachowanie logicznych proporcji p r z e d m i o t ó w oraz ich s t o s u n k ó w przestrzennych. 10 A górale? Czy podjęli r ó w n i e ż te zainteresowania, obcując, a nawet p r z y j a ź n i ą c się z artystami i m i ł o ś n i ­ kami k u l t u r y Podhala? W k r ę g u bliskim Kietlicz-Rayskiemu zaczął m a l o w a ć na szkle Jan G ą s i e n i c a -Szostak (1895—1949). W ł a ś n i e Kietlicz-Rayski ofiarował Muzeum wczesny, bo z 1922 г., obrazek Szostaka. Była to niewielkich r o z m i a r ó w „scena zbójnicka przy ognisku, malowana w stylu dziecięcej sztuki" . M a l o w a ł r ó w n i e ż , jeszcze w latach wojny, Jan G ą ­ sienica W a l c z a k - B u ń d o w s k i . Zainteresowanie obrazkami na szkle podsycał dyrektor Muzeum T a t r z a ń s k i e g o , J u ­ liusz Zborowski, p o k a z u j ą c je w muzeum . Nie w y s t a r ­ czyło to jednak dla jakiejś większej akcji, dla rzeczy­ wistego odrodzenia dawnej techniki i tradycji. N a w i ą z y ­ wano do niej — ale sporadycznie i bez dostatecznej świadomości tego, czym były te dawne obrazy. W 1924 r. z a i n t e r e s o w a ł się malarstwem na szkle B r o n i s ł a w Czech (1908—1944), jedna z n a j p i ę k n i e j s z y c h postaci naszego sportu. P o d e j m o w a ł różne tematy — i religijne, i l e g e n d a r n o - g ó r a l s k i e , ale u j m o w a ł je inaczej n 12 I I . 4. K a r o l K u l a w i a k , J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 43 X 33 cm. I I . 5. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 34,5 X 26 cm, przed 1958 r. 4 5 23 �koracyjnie potraktowany m o t y w ptaszka na gałązce. Najlepszym i zresztą jedynym jego uczniem, k t ó r y nie p o p r z e s t a ł na p r ó b a c h , lecz stał się d o j r z a ł y m mala­ rzem — był Jan Jachimiak, m ł o d y góral z Tylmanowej. 4 Podobnie j a k Miklaszewski — r ó w n i e ż Buszek u w a ­ żał, że malarstwo na odwrociu szklanej tafli powinno z a c h o w a ć o d r ę b n o ś ć t e c h n o l o g i c z n o - a r t y s t y c z n ą i nie na­ ś l a d o w a ć o b r a z ó w na płótnie. Obaj dążyli do tego, aby w prostej wypowiedzi r e a l i z o w a ł a się i n d y w i d u a l n o ś ć m a l u j ą c e g o , jego temperament, w r a ż l i w o ś ć , fantazja, upo­ dobania. Obaj uczyli podstaw technicznych, przygoto­ wania spoiwa (u Buszka było to żółtko rozcieńczone z w o d ą ) i rozrabiania sproszkowanych farb. O ile jednak Miklaszewski w ogóle nie z w r a c a ł uwagi na związki z t r a d y c j ą p o d h a l a ń s k i e g o malarstwa na szkle, o tyle B u ­ szek s t a r a ł się przerzucić pomost m i ę d z y m a l a r s k ą w y ­ o b r a ź n i ą swych u c z n i ó w a d a w n ą t r a d y c j ą . Jak wspo­ mina Zofia R o j - G ą s i e n i c a , nie p o z w a l a ł k o p i o w a ć m u ­ zealnych e k s p o n a t ó w , choć zachęcał do ich o g l ą d a n i a oraz inspirowania się n i m i . Chciał, aby malowano obrazy na szkle ,,od r ę k i " bez stosowania rysunkowych pod­ kładów. Wśród u c z e s t n i k ó w kursu w y r ó ż n i a ł y się H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a (1899—1955) i jej siostrzenica Z o ­ f i a R o j (ur. 1923). R e p r e z e n t o w a ł y jednak różne oso­ bowości twórcze. Helena, obdarzona ż y w i o ł o w y m tem­ peramentem, m i a ł a dużą s w o b o d ę bycia, talent organi­ zatorski i z a m i ł o w a n i e działacza. P i s a ł a , r e ż y s e r o w a ł a i g r a ł a w góralskich przedstawieniach . Była nieprze­ ciętnie urodziwa, i z d a w a ł a sobie z tego s p r a w ę . M a ł ­ ż e ń s t w o z pisarzem Jerzym M i e c z y s ł a w e m K o z ł o w s k i m (literacki pseudonim Rytard) w p r o w a d z i ł o ją w k r ą g warszawskiej bohemy, d a ł o jej otrzaskanie z r ó ż n y m i zjawiskami w sztuce, pozostała jednak przede wszystkim g ó r a l k ą , z w i ą z a n ą z r o d z i m ą k u l t u r ą . Nic też dziwnego, że od pierwszych miesięcy po wyzwoleniu współdziałała z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki, i już w 1947 r. została etatowym pracownikiem Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . W ma­ larstwie widziała szansę nie tylko odrodzenia dawnych tradycji, ale i twórczej wypowiedzi. Z n a j ą c dzieje Pod­ hala i b ę d ą c głęboko z w i ą z a n a z życiem górali, c h ę t n i e podjęła te tematy w pięćdziesiątych latach, na fali ówczesnych haseł p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . I7 в niż to m i a ł o miejsce na dawnych obrazkach. K ł a d z e n i e cieni, d ą ż e n i e do p o p r a w n o ś c i proporcji rysunku, ope­ rowanie p ł a s k ą p l a m ą — zbliżały jego prace z lat t r z y ­ dziestych do o b r a z k ó w M i c h a ł a S t a ń k i , k t ó r e g o dobrze znał. Malowanie m u s i a ł o mieć dla Czecha głębsze zna­ czenie, skoro t u ż przed ś m i e r c i ą , oczekując na nią, n a m a l o w a ł w więzieniu w ł a ś n i e obrazek na szkle... Pod w p ł y w e m brata zaczęła w 1926 r. m a l o w a ć S t a n i s ł a w a Czcch-Walczakowa, rozpoczynając od kopii jego obraz­ ków . 13 Sytuacja uległa zmianie po wojnie. Jednym z p i e r w ­ szych z a m i e r z e ń W y d z i a ł u Sztuki L u d o w e j w nowo p o w s t a ł y m Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki było r e a k t y ­ wowanie na Podhalu malarstwa na szkle. Do Zakopanego pojechał A n t o n i Buszek, d o s k o n a ł y znawca technologii malarskiej. Miał on j u ż d o ś w i a d c z e ­ nie w animowaniu twórczości spontanicznej, wypraco­ w a n ą przez siebie m e t o d ę pracy z a m a t o r a m i . Zorga­ n i z o w a ł on w k o ń c u 1946 r. i na p o c z ą t k u 1947 r. dwa kursy malowania na szkle. Dwutygodniowy — dla d w ó c h osób oraz miesięczny, w k t ó r y m uczestniczyło 7 o s ó b , a Wśród nich Helena R o j - K o z ł o w s k a , jej siostrzenica Zofia G ą s i e n i c a - R o j oraz architekt W i k t o r Dalbor, znaw­ ca i entuzjasta sztuki g ó r a l s k i e j . 14 I 5 le W t y m samym niemal czasie dla k i l k u uczniów Za­ k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego p o p r o w a d z i ł kurs malowania na szkle Jan Samuel Miklaszewski, pro­ fesor rysunku w tejże szkole. Chodziło o to, aby pomóc materialnie najbiedniejszym uczniom, n a u c z y ć ich malo­ wania o b r a z k ó w na sprzedaż, dla t u r y s t ó w . A l e nie m y ś l a n o o dawnej tematyce p o d t a t r z a ń s k i c h obrazów, Miklaszewski uczył jedynie techniki oraz zasad kompo­ zycyjnych, w y k o r z y s t u j ą c płaszczyznowo i wybitnie de­ 24 A Zofia? Była Wtedy m ł o d a , w r a ż l i w a , t r o c h ę nie­ ś m i a ł a . Nie m i a ł a siły przebojowej, szerokości zaintere­ s o w a ń i organizatorskich t a l e n t ó w swej ciotki. B y ć m o ż e dynamika Heleny h a m o w a ł a nawet rozwój jej osobo­ wości. Talent m i a ł a nie mniejszy, choć inny. T w o r z y ł a obrazy p i ę k n e , d o s k o n a ł e w kolorystyce, ale skromne, nie rozbudowane kompozycyjnie. K o n t u r p r o w a d z i ł a w r a ż ­ liwą, d e l i k a t n ą k r e s k ą , ornament w p r o w a d z a ł a oszczęd­ nie. W ostatnich jej pracach z 1976—1977 r. ogranicza go nieraz do delikatnej, „ k o r o n k o w e j " arabeski l i n i i (il. 13). Nie m i a ł a jednak fantazji Heleny, nie m i a ł a jej łatwości rysunkowej i ochoty do w y m y ś l a n i a coraz to nowych t e m a t ó w o b r a z k ó w . Czuła się najlepiej, prze­ t w a r z a j ą c formy j u ż widziane, bliskie jej emocjonalnie. Malarstwo na szkle znała zresztą dobrze, m i a ł a przecież w obu izbach swego domu dawne obrazy na szkle z Czerwiennege. Helena natomiast n a l e ż a ł a do t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y inicjowali nowe „mody", przewodzili innym. P o z o s t a w a ł a więc Zofia w cieniu swej ciotki. W k i l k a miesięcy po kursie wyszła za m ą ż , a wtedy p r z e s t a ł a m a l o w a ć na d ł u g i e lata. Wróciła do o b r a z ó w dopiero w 1972 r. Helena zaś szybko s t a ł a się znana jako najlepsza malarka Podhala. Toteż w ł a ś n i e jej z a p r o p o n o w a ł a Zofia ��wówczas w obrazach otoczka ornamentacyjna, na plan pierwszy wysuwa się narracja coraz bardziej ożywiona, szczegółowa. M a l a r k a eksperymentuje, coraz mniej trosz­ cząc się o w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom kompozycji. Prze­ ł a m u j ą c s t a t y k ę , buduje scenę na diagonalach, p r ó b u j e różnicować plany, u z y s k a ć — jak w amatorskim obraz­ k u — w r a ż e n i e głębi. Widoczne jest to zwłaszcza w g r u ­ pie o b r a z ó w o tematyce historycznej oraz współczesnej (np. elektryfikacja). Wielokrotnie opracowuje te same tematy, z historycznych zwłaszcza bunt K o s t k i - N a p i e r skiego i b i t w ę górali o Nowy Targ. Dąży do coraz większej wierności ilustratorskiej, niestety za cenę osła­ bienia z w a r t o ś c i kompozycyjnej i oderwania się od t r a ­ dycyjnego charakteru p o d h a l a ń s k i c h obrazów. Pozbawio­ na oparcia w tradycyjnej formule, nie m i a ł a jednak na tyle silnej osobowości artystycznej, by z a p r o p o n o w a ć inną, a równie cenną i konsekwentną formułę malarską. Otoczenie, praca, działacze k u l t u r y — nie pomogli jej. Przeciwnie. Nowe obrazy przyjęto bezkrytycznie, nagradzano, chwalono — przede wszystkim za n o w ą t e m a t y k ę , za odejście od ś w i ą t k o w e j tradycji. S p e ł n i a ł y postulaty w y s u n i ę t e w pięćdziesiątych latach przez po­ litykę k u l t u r a l n ą , były z a a n g a ż o w a n e , p o k a z y w a ł y h i ­ storię w i d z i a n ą z perspektywy klasy ciemiężonej, a przy t y m z a c h o w y w a ł y cechy ludowego malarstwa . Poszerzenie k r ę g u tematycznego przez R o j - K o z ł o w s k ą m i a ł o znaczenie dla dalszego rozwoju malarstwa na szkle, zwłaszcza dla k r ę g u jej n a ś l a d o w c ó w i kontynua­ t o r ó w . Widziana jednak z perspektywy czasu — t w ó r ­ czość a r t y s t k i blednie i wydaje się dość n i e r ó w n a , n a j s ł a b s z a w ł a ś n i e w tych pracach, k t ó r e najdalej od­ chodziły od t r a d y c j i , z a s t ę p u j ą c p o r z ą d e k dekoracyjny s w o b o d n ą n a r r a c j ą i l u s t r a c y j n ą (np. sceny z K o s t k ą -Napierskim). N o w ą t e m a t y k ę podjęły w swych obrazach nawet dzieci góralskie, b i o r ą c udział w kursach prowadzonych przez R o j - K o z ł o w s k ą . Było tych uczniów 28. M a l a r k a nie n a r z u c a ł a i m dawnych w z o r ó w , ale p o k a z y w a ł a w ł a s ­ ne prace o prostym u k ł a d z i e , uczyła podstaw technicz­ nych i zachęcała, wzorem prof. Buszka, do malowania tego, co chciały, od razu, bez uprzedniego ^rysunku. W rezultacie prace jej podopiecznych przy licznych na­ w i ą z a n i a c h do w z o r ó w i n s t r u k t o r k i z a c h o w a ł y wiele cech w ł a ś c i w y c h malarstwu dzieci — p r o s t o t ę , śmiałość ze­ s t a w i e ń kolorystycznych, płaszczyznowość i u m o w n o ś ć r o z w i ą z a ń . Toteż, o m a w i a j ą c je, zastanawia się Roman Reinfuss, na ile są one jeszcze k o n t y n u a c j ą sztuki ludo­ wej. „ B r a k ciągłości — pisał — p o w i ą z a n i a z t r a d y c j ą sprawia, że jest to raczej sztuka dziecka i to dziecka słabo już zżytego z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą swej g r u p y " . Nie mogło być chyba inaczej. N a s t ę p n e ćwierćwiecze p o k a z a ł o , że trzeba było już ś w i a d o m i e te tradycje p r z y ­ w r a c a ć , poprzez wystawy, konkursy, w i t r y n y cepeliow­ skich sklepów, festiwale, albumy, ś r o d k i masowego prze­ kazu, działalność s t o w a r z y s z e ń regionalnych, Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h itp. I9 II. 9. Jan Jachimiak, Zakopane, Rój 22,5 X 33,5 cm. ptaków, wym. Czasznicka, k i e r u j ą c a w y d z i a ł e m sztuki ludowej w M i n i ­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki, zorganizowanie k u r s ó w ma­ larstwa na szkle dla młodzieży g ó r a l s k i e j . Z a c h ę c o n a przez dyr. Juliusza Zborowskiego oraz przez W a n d ę G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą (plastyczkę z H a i t i (1899—1965), z a k o c h a n ą bez reszty w Podhalu, na k t ó r y m spędziła całe swe dorosłe życie) — p o p r o w a d z i ł a w l u t y m 1951 r. trzy kursy dla młodzieży g ó r a l s k i e j : w Dębnie, Szlemb a r k u i Maniowach. Miała j u ż wtedy za sobą k i l k a faz swej twórczości. A l e nawet w c h o d z ą c w n o w ą fazę, w r a c a ł a do replik i w a r i a n t ó w wcześniejszych o b r a z ó w . Bodźcem dla zmian kompozycyjnych i kolorystycznych było niemal zawsze podjęcie nowej t e m a t y k i . Po k r ó t k i m okresie pracy z Buszkiem zaczęła k o ­ p i o w a ć obrazy z Muzeum T a t r z a ń s k i e g o i d o s t ę p n y c h jej reprodukcji słowackiego malarstwa na szkle. W pierwszym okresie kopiowania (1947—1949) d b a ł a o w i e r n o ś ć k o l o r y s t y c z n ą i r y s u n k o w ą , co się jej zresztą nie w pełni u d a w a ł o . P o k a z u j ą c m i — po latach — wczesne obrazki, w y r a ź n i e się w s t y d z i ł a za m a ł y c h „ m y ­ sich rączek". Po pierwszych, „ c i e m n y c h " w tonacji obra­ zach, rozjaśniła p a l e t ę barw, u p r a s z c z a j ą c i niewiele t y l k o zmieniając wzór. P r ó b o w a ł a też w y r a z i ć ruch w scenach „ j a n o s i k o w y c h " , ale nie bardzo się to u d a w a ł o . W drugiej fazie swej twórczości, ok. 1950 г., pod­ jęła w ą t e k r e l i g i j n o - j a s e ł k o w y , a później rodzajowy . Stosując róże i b ł ę k i t y , m a l o w a ł a naiwno-ludowe sceny p r z e d s t a w i a j ą c e anioły. U s t a w i a ł a je symetrycznie, w y ­ posażając w ogromne s k r z y d ł a i t r ą b y , na k t ó r y c h grały. l s Z rygorem symetrii z e r w a ł a w trzeciej fazie swego malowania, po 1951 г., gdy z a i n t e r e s o w a ł a ją idea przed­ stawienia zajęć, o b r z ę d ó w i obyczajów góralskich. Ginie 26 20 N i e m a ł e znaczenie w odrodzeniu tradycji malarstwa na szkle o d e g r a ł y kursy z a r ó w n o j u ż wymieniane, jak też i inne, prowadzone w późniejszych latach. E f e k t y w n o ś ć k u r s ó w m o ż e się w y d a w a ć niewielka, jeśli je m i e r z y ć procentem działających później malarzy. A jednak odegrały one swoją rolę, zwłaszcza w p i e r w ­ szych dwudziestu latach. Co najmniej 200 osób poznało dzięki n i m t e c h n i k ę malowania i w n i k n ę ł o głębiej w problemy artystyczne ludowych obrazów. Istotne też było to, że zorganizowane po kursach wystawy obejrzało k i l k a , a m o ż e i k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. K u r s y w p r o w a d z i ł y malarstwo w żywy obieg k u l ­ tury. Obrazy na szkle weszły do s k l e p ó w Cepelii, po- �J. Jachimiak: i l . 10. Góralska Madonna; i l . 11. Obieranie 33 X 23 cm, 1953 г. kazywano zeach. je w prasie, telewizji, wystawiano w mu­ Z a r y s o w a ł o się w t y m czasie pięć w a ż n i e j s z y c h grup „ l u d o w y c h " obrazów, z w i ą z a n y c h przede wszystkim z twórczością: Andrzeja G a ł k a (grupa „ s t y l i z o w a n a " ) ; K a ­ rola Oskwarka (grupa „ r e l i k t o w a " ) ; Heleny R o j - K o z ł o w skiej; Jana Jachimiaka, oraz młodzieży i dzieci, uczestni­ k ó w r ó ż n y c h k o n k u r s ó w , o k t ó r y c h malarstwie już m ó ­ wiliśmy. A n d r z e j G a ł e k (ur. 1916) r e p r e z e n t o w a ł n u r t ele­ ganckiego, sprawnego p a m i ą t k a r s t w a . Profesjonalny pla­ styk, syn S t a n i s ł a w a G a ł k a , jednego z n e s t o r ó w zako­ piańskiego ś r o d o w i s k a twórczego — m a l o w a ł górali, sceny ze z b ó j n i k a m i , folklor. Obrazy jego odznaczały się p e w n o ś c i ą rysunku, u m i a r k o w a n ą stylizacją, oszczędnym i sprawnym p o s ł u g i w a n i e m się kolorem, przede wszyst­ k i m czerwienią, b ł ę k i t e m , złotem i bielą. Przez lata całe obrazki takie, zawsze zręczne i ł a d n e , m o ż n a było zna­ leźć w sklepach Cepelii. Po dzień dzisiejszy s t a n o w i ą one wzór dobrego p a m i ą t k a r s t w a , podejmowany przede wszystkim przez profesjonalnych malarzy — d o s t a w c ó w do DESY i Cepelii. Druga grupa najbliższa tradycji, reprezentowana przez K a r o l a O s k w a r k a z J a b ł o n k i jest zarazem najbardziej samorodna i p r y m i t y w n a . Więź z d a w n y m o b r a ź n i c t w e m została t u zachowana głównie dzięki temu, że oparta była na wzorze stosunkowo t r w a ł y m , zako­ rzenionym i realizowanym w licznych kopiach i w a ­ riantach przez górali najbardziej jeszcze bliskich dawnej k u l t u r z e i d a w n y m w a r u n k o m życia. J u ż w 1936 r. jabłek, wym. �Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Zakopane: i l . 12. Święta, w y m . 23 X 15 cm, obraz z 1947 г.; i l . 13. Sw. Barbara, w y m . 35,5 X X 28,5 cm, obraz z obecnego okresu. U, 14, Janina Jarosz, Zakopane, Legenda o Św. Cecylii, w y m . 29,5 X 39,5 cm, 1976 r. 28 �I I . 15. Helena Roj-Ciaptakowa, Zakopane, Sw. Rodzina,wym. 39 X 31 cm, 1968 г. I I . 16. S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa, Zakopane, Sw. Michał Archanioł, w y m . 39,5 X 29 cm, 1975 r. (ze wzoru muzealnego). I I . 17. Zdzisław W a l ­ czak, Zakopane, Opowiastki mojej babci, w y m . 38,5 X 62 cm, 1976 r. 29 �Norbert Lippóczy, znakomity znawca i kolekcjoner ma­ larstwa na szkle, Węgier osiadły w Tarnowie, n a p o t k a ł w J a b ł o n c e na Orawie falsyfikaty dawnych o b r a z ó w . M a l o w a ł je K a r o l Oskwarek przy pomocy Augustyna Zachary i K a r o l a Szczerbiaka . Oskwarek po latach milczenia wziął udział w konkursie na s z t u k ę l u d o w ą Podhala, k t ó r y odbył się w g r u d n i u 1958 r. w Zakopa­ nem. Obrazy jego, przy wszelkich różnicach, w y r a ź n i e n a w i ą z y w a ł y do miejscowej tradycji. C e c h o w a ł a je p ł a skość, pewna sztywność i n i e p o r a d n o ś ć rysunku, brak rozbudowanej dekoracji, zimne kolory, zredukowane t ł a (il. 3, 5). 21 Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą prace Heleny R o j - K o z ł o w skiej i k r ę g u jej n a ś l a d o w n i c . Zaliczyć do nich wypada przede wszystkim jej siostrzenicę H e l e n ę R o j - C i a p takową (ur. w 1924 г.), c ó r k ę gajowego. Mieszkała ona po wojnie w domu swej ciotki. Od niej uczyła się poszanowania dla góralskich tradycji, tkania, haftowania, a wreszcie — w 1953 r. r ó w n i e ż malowania na szkle. K o p i o w a ł a dawne szkła, p o d p a t r u j ą c sposób pracy R o j - K o z ł o w s k i e j i p r z e j m u j ą c jej styl a nawet t e m a t y k ę . Gdy ciężka choroba nie pozwoliła j u ż R o j - K o z ł o w s k i e j w y w i ą z a ć się ze swych obietnic, kończyła jej obrazki, i zajęła p o n i e k ą d jej miejsce, p i e l ę g n u j ą c do ostatka u m i e r a j ą c ą ciotkę. Po jej śmierci, w 1956 г., więcej k o ­ p i o w a ł a , o g r a n i c z y ł a się też g ł ó w n i e do t e m a t y k i r e l i ginej oraz zbójnickiej. Wiele w y s t a w i a ł a w k r a j u i za granicą. 2 2 I I . 18. B r o n i s ł a w Bednarz, S k r z y p n ę (Podhale), Sw. Kry­ styna, w y m . 37,5 X 28 cm, 1976 г. I I . 19. W ł a d y s ł a w W a l ­ czak, Zakopane, Sw. Marcin, ok. 1970 r. Obok R o j - K o z ł o w s k i e j n a j c i e k a w s z ą i n d y w i d u a l n o ­ ścią tego okresu był J a n J a c h i m i a k (pisany r ó w ­ nież Jachymiak). Urodzony 17.Х.1930 r. w T y l m a n o w e j , p r z y j e c h a ł w 1944 r. do Zakopanego . Miał w ó w c z a s 23 19 �14 lat i n i e w ą t p l i w y talent plastyczny, toteż p r z y j ę t o go bez t r u d u do Z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzew­ nego. Namawiano, by uczył się rzeźbić, w y b r a ł jednak budownictwo, w y ż e j s t a w i a j ą c dobry fach nad niepewny los r z e ź b i a r z a . M a l o w a ł p o c z ą t k o w o z m y ś l ą o zarobku, ale szybko zajęcie to zaczęło go w c i ą g a ć , zaspokajać istniejące w n i m potrzeby wypowiedzi artystycznej. P r ó ­ b o w a ł zresztą t a k ż e rzeźbienia, robił meble, metalopla­ stykę, tkal, p r o j e k t o w a ł i nawet sam p r o w a d z i ł budowy; skończyło się to zresztą smutnie, był bardziej a r t y s t ą , niż organizatorem i kalkulatorem. Powoli wchodził w ś r o d o w i s k o z a k o p i a ń s k i e , oglądał wystawy, albumy malarstwa, i n t e r e s o w a ł y go nowe p r ą ­ dy w sztuce. O d b i e r a ł je jednak raczej powierzchownie, przez pryzmat zakorzenionych w nim od dzieciństwa n a w y k ó w dekoracyjnych. W 1951 r. posłał swe obrazy na konkurs sztuki l u ­ dowej w N o w y m Sączu, ale pod nazwiskiem kolegi. B a ł się b l a m a ż u . Jego prace d o s t a ł y p i e r w s z ą n a g r o d ę , zro­ biło się t r o c h ę zamieszania, o Jachimiaku zaczęto mówić. Później zgłosił w 1953 r. d w a d z i e ś c i a prac na konkurs p a m i ą t k a r s t w a p o d h a l a ń s k i e g o w Zakopanem. P a m i ę t a m różne dyskusje z tego czasu, k r y t y k ę zwłaszcza etno­ grafów, k t ó r z y u w a ż a l i , że skoro k t o ś jest g ó r a l e m , po­ winien m a l o w a ć w duchu tradycyjnych o b r a z ó w na szkle. A l e jednocześnie Jachimiak został entuzjastycznie oceniony przez wielu p l a s t y k ó w , ludzi z k r ę g u sztuki, dziennikarzy. Jego obrazy były dynamiczne, o zamaszy­ stym biegu l i n i i , r o z j a ś n i o n e j , żywej kolorystyce. Cecho­ w a ł a je świeżość i śmiałość j a k b y sztuki dziecka, ale dziecka urzeczonego w s p ó ł c z e s n y m malarstwem. Chyba w ł a ś n i e niezrozumienie mechanizmu tego malarstwa p o z w a l a ł o mu na przejmowanie tylko pewnych z e w n ę ­ trznych zapożyczeń, zwłaszcza z Picassa (takich, jak np. deformacja postaci). Jachimiaka nie i n t e r e s o w a ł y k i e ­ r u n k i sztuki, ani programy artystyczne, w y s t a r c z y ł o m u że coś d z i a ł a ł o na jego w y o b r a ź n i ę . Wyrósł z tradycji g ó r a l s k i e j k u l t u r y , ale p r z y j ą ł w r ó w n i e oczywisty i spon­ taniczny sposób bodźce, k t ó r y c h mu dostarczyło nowe środowisko, szkoła, miasto. Nazwano go „Picassem z T y l ­ manowej" . O k r e ś l e n i e to p o j a w i a ł o się często w prasie. W y s t a w i a ł w r ó ż n y c h miastach k r a j u , w samej stolicy miał dwie indywidualne ekspozycje (w 1968 i 1969 г.). 24 W 1969 r. p o j e c h a ł z w y s t a w ą o b r a z ó w do S t a n ó w Zjednoczonych. Tam wszedł w ś r o d o w i s k o góralskiej Polonii, zaczął p r a c o w a ć w fabryce, potem jako k r e ś l a r z , i m a l o w a ć . Obecnie mieszka w Chicago. Wystawia, jego prace są rozchwytywane, i co n a j w a ż n i e j s z e , prowadzi kursy malowania dla Polonii. W ostatnim swym liście do Heleny Sredniawy donosi o wystawie, k t ó r ą m i a l w Chicago (kwiecień 1977 r.) wraz ze swymi uczniami: Gąsienicą Byrcynem, H a n n ą L a t (14-letnia), P i o t r k i e m Lat (9-letni), M a r i ą Cukier (38 lat), H e l e n ą Cukier (16 lat) i W. Króżel (56 lat). 2 5 Z r e s z t ą Jachimiak p r o w a d z i ł kursy jeszcze przed wyjazdem z k r a j u . W k o ń c u 1967 roku Muzeum T a ­ t r z a ń s k i e p o s t a n o w i ł o bowiem z o r g a n i z o w a ć konkurs malowania na szkle. K o n k u r s starannie przygotowano, p o p r z e d z a j ą c go nie tylko r e k l a m ą , ale kursami, pro­ wadzonymi w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . Szczególnie w a ż n y był kurs zorganizowany w Z w i ą z k u Podhalan z a r ó w n o dla młodzieży, j a k i dla dorosłych górali. P o p r o w a d z i ł go Jachimiak, a Wpływ jego artystycznej osobowości zaznaczył się dość silnie w p o w s t a ł y c h w ó w c z a s pracach. Konkurs o d e g r a ł tak istotną rolę w rozwoju malar­ stwa na szkle, że datę jego zorganizowania p r z y j m u j ę za cezurę. Przemawia za t y m r ó w n i e ż fakt, że w 1968 r o ­ l i . 20. Jan Rapciak, P o r ę b a Wielka, w o j . n o w o s ą d e c k i e , Anioł Stróż, w y m . 36,5 X 27,5 cm, ok. 1976 r. k u umiera Helena Roj^Ciaptakowa, a k r a j ogląda ostat­ nie w y s t a w y Jachimiaka przed jego wyjazdem za gra­ nicę. Po konkursie natomiast zaczynają d o m i n o w a ć nowe nazwiska — Eweliny P ę k s o w e j , W ł a d y s ł a w a Walczaka, Karola K u l a w i a k a , Józefa Donajezana. Rośnie liczba ma­ lujących, nie tylko zresztą na Podhalu. W K r a k o w i e ok. 1967—8 r. tworzy pierwsze swe znakomite obrazy na szkle A d a m S ł o w i ń s k i , m a l u j ą na Pomorzu, w Kosza­ lińskiem, a sporadycznie — i w innych miejscach k r a j u , niestety w oderwaniu od tradycji lokalnej, nieciekawie. P a t r z ą c z perspektywy lat, w y r a ź n i e widać k o n ­ s e k w e n t n ą linię p o s t ę p o w a n i a Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, a ściślej m ó w i ą c , kustosza działu malarstwa mgr. Heleny Sredniawy. W 1960 r. z o r g a n i z o w a ł a ona (wraz z W. G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą ) p r o b l e m o w ą Wy­ stawę malarstwa na szkle . Pokazano na niej obrazy zabytkowe, wznowione malarstwo na szkle od p o c z ą t k u X X wieku, prace t w ó r c ó w ludowych, a r t y s t ó w - p l a s t y ­ k ó w oraz a m a t o r ó w i zespołów młodzieżowych. 2S W osiem lat później muzeum podjęło a k c j ę zmie­ r z a j ą c ą do rozszerzenia k r ę g u m a l u j ą c y c h . K o n k u r s po­ przedziły indywidualne konsultacje, pokazywanie zainte­ resowanym zbiorów muzealnych, penetracja terenu — wspólnie z Cepelią. Do udziału w konkursie zaproszono r ó w n i e ż t w ó r c ó w z innych dziedzin, którzy w y r a z i l i za­ interesowanie malarstwem na szkle. N a w i ą z a n o k o n t a k t y ze szkołami w Zakopanem, k t ó r e p o p r o w a d z i ł y u siebie kursy dla młodzieży. Razem w konkursie o b e j m u j ą c y m dawny powiat nowotarski wzięło udział 33 t w ó r c ó w i n ­ dywidualnych, w t y m 8 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w oraz 5 ze­ społów o b e j m u j ą c y c h 80 o s ó b . N a d e s ł a l i oni 473 prace. „ I n d y w i d u a l n y c h " podzielono na grupy: l u d o w ą , a r t y ­ s t ó w - p l a s t y k ó w i a m a t o r ó w . W t y m ostatnim przypadku 2 7 31 �k r y t e r i a okazały się najtrudniejsze do ustalenia. Tak np. w ś r ó d a m a t o r ó w z a d e b i u t o w a ł a Ewelina P ę k s o w a , w k r ó t ­ ce potem uznana za j e d n ą z najbardziej reprezentatyw­ nych t w ó r c z y ń ludowych, Tomasz Ligas — późniejszy „rzeźbiarz ludowy", g ó r a l k a Jolanta Biernacik, córka kowala, znanego t w ó r c y ludowego. P ł y n n o ś ć granic między amatorami a „ l u d o w y m i " wynika w malarstwie na szkle przede wszystkim z tego, że jest to dziedzina, w k t ó r e j zerwana została ciągłość tradycji, przekaz z pokolenia w pokolenie. A skoro się n a w i ą z u j e do wzoru już nie f u n k c j o n u j ą c e g o w n o r m a l ­ nym obiegu, różnice zależą nie tyle od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k o w y c h , co od indywidualnego talentu. Zresztą te uwarunkowania ś r o d o w i s k o w e s ł a b n ą , podczas gdy coraz istotniejsze staje się poczucie w e w n ę t r z n e j więzi z t r a d y c j ą l o k a l n ą , ś w i a d o m a chęć n a w i ą z a n i a do daw­ nych w z o r ó w . Trudno oczekiwać, że m o g ł o b y być ina­ czej, zwłaszcza że malarstwo na szkle tworzone jest dziś głównie z m y ś l ą o mieście, i nie w y r a ż a rzeczywistych, współczesnych potrzeb ś r o d o w i s k a chłopskiego. A n i na Podhalu, ani na Kaszubach czy w Koszalińskiem. A n i treść, ani sposób ujęcia, symbolika, czy ornamentyka nie w y n i k a j ą z jakiejś istotnej odrębności k u l t u r o w e j . Forma nie wskazuje w sposób jednoznaczny na w y k o n a w c ę . Oderwana od dawnych determinant stała się już tylko znakiem w s k a z u j ą c y m na wzorzec inspiracji. Dochodzi do pozornego paradoksu — najbardziej bliskie t r a d y c y j ­ nym formom są obrazy ludzi obdarzonych s p r a w n o ś c i ą m a n u a l n ą , inteligentnych, w d u ż y m stopniu ś w i a d o m y c h ś r o d k ó w , k t ó r y m i się posługują i r o z u m i e j ą c y c h istotę dawnego malarstwa. Najbardziej natomiast p r y m i t y w n e są obrazy ludzi ze wsi, zwłaszcza starych, pozbawionych w y k s z t a ł c e n i a . Forma ich wypowiedzi jest bowiem zde­ terminowana przede wszystkim ich m o ż l i w o ś c i a m i i na­ w y k a m i psycho-fizycznymi, k r ę g i e m k u l t u r o w y m : ogra­ niczeniami, k t ó r e powoduje tkwienie w t y m r e l i k t o w y m już k r ę g u . O ile więc w r z e m i o s ł a c h i tradycyjnych postaciach zdobnictwa doskonałość idzie w parze z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do reliktowego k r ę g u k u l t u r y chłopskiej, to w malar­ stwie na szkle — w k t ó r y m nie istnieje przekaz poko­ leniowy, zakorzenione n a w y k i estetyczne, a r ó w n i e ż m a ł e jest uwarunkowanie t e c h n i k ą — doskonałość wymaga innej świadomości, niż ją daje dziesiejsze r e l i k t o w e ś r o ­ dowisko wiejskie. Inaczej m ó w i ą c : więź z d a w n y m , re­ l i k t o w y m ś r o d o w i s k i e m wiejskim nie zapewnia sama przez się doskonałości, przeciwnie — często w i ą ż e się w malarstwie na szkle z p r y m i t y w n o ś c i ą wyrazu, w ó w ­ czas gdy ś w i a d o m e n a w i ą z a n i e do dawnych konwencji może p r z y n i e ś ć rezultat znacznie efektowniejszy i bar­ dziej zbliżony do tradycyjnego modelu np. p o d h a l a ń ­ skiego malarstwa. P r y m i t y w n y wyda się więc nam L u d ­ w i k Kubaszczyk (ur. 1905 r.) z K o n i a k o w a czy Józef Donajczan z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j (ur. w 1888 г.), podczas gdy najbardziej ludowe okażą się obie panie P ę k s o w e , Ewelina i Jolanta. Dawniej w y s t a r c z y ł o zobaczyć obraz, aby wiedzieć kto go m a l o w a ł — chłop czy inteligent miejski. Dziś samo patrzenie nie wystarcza. Trzeba wiedzieć, к i m jest autor. Toteż zdarzało się już, że j u r y zmieniało decyzję, d o w i a d u j ą c się w ostatniej c h w i l i , iż t y p o w a n y do nagrody r z e ź b i a r z czy malarz... jest amatorem, a nie oryginalnym chłopem. P a t r z ą c na same obrazy, nie zaw­ sze m o ż n a powiedzieć — to robił chłop, a to inteligent. Bo t e ż coraz częściej ten chłop jest już inteligentem, inteligent z a ś zna i rozumie . k u l t u r ę l u d o w ą , zwłaszcza wtedy, gdy sam się z niej wywodzi. Coraz częściej więc o klasyfikacji decyduje w p i e r w ­ szym rzędzie stylistyka dzieła. E w e l i n a Pęksowa 32 (ur. 1923 r.) dlatego mogła się w y d a ć na konkursie w Zakopanem a m a t o r k ą , p o n i e w a ż ó w c z e s n e jej obrazy były bezpośrednio inspirowane b i z a n t y j s k ą ikoną. M a l o ­ w a ł a w t y m okresie w ł a ś n i e takie obrazy dla siebie i dla Veritasu. W y k o n y w a ł a też na s p r z e d a ż stylizowane kapliczki z r y t e m w y p a l a n y m w drewnie lub nabijanym metalem. U m i a ł a p o s ł u g i w a ć się r ó w n i e dobrze d ł u t e m jak p ę d z l e m ; p o m a g a ł a przecież ojcu — snycerzowi i w y ­ t w ó r c y nart, S t a n i s ł a w o w i Zubkowi. K i m b y ł a ? G ó r a l k ą , pieczołowicie pielęgnującą dawne tradycje, d u m n ą z tego, że dziad b y ł znanym „ b u d a r z e m " , a jeszcze ktoś inny — m a l o w a ł niegdyś na szkle. A przy t y m : i n t e l i g e n t k ą , w y k s z t a ł c o n ą , czytającą l i t e r a t u r ę współczesną, o g l ą d a ­ jącą albumy, wystawy, zwiedzającą z m ę ż e m zabytki w dalekich krajach. Do dziś p o s ł u g u j e się r ó w n i e dobrze g w a r ą , jak i j ę z y k i e m literackim. Jej dom w y p e ł n i o n y jest obrazami, przedmiotami sztuki ludowej, k s i ą ż k a m i , m a l o w i d ł a m i — wszędzie, na stropach, ś c i a n a c h , me­ blach, szybach a nawet na rurze od piecyka. Nie jest to ż a d n a imitacja góralskiej c h a ł u p y , ale panuje w t y m domu atmosfera sztuki i p o d h a l a ń s k i e j tradycji. ; O t y m czy P ę k s o w a zostanie „ a m a t o r k ą " , czy „ l u ­ d o w ą " m i a ł a więc z a d e c y d o w a ć forma jej twórczości. Po konkursie o t r z y m a ł a od pani Sredniawy i n t e r e s u j ą c ą propozycję — zrobienia przeszło stu k o p i i starych obra­ zów. Była to znakomita lekcja techniki sposobu p r o w a ­ dzenia l i n i i , kolorystyki, kompozycji. P ę k s o w a weszła, jak m a ł o kto, w świat dawnych o b r a z ó w . O d t ą d mj.low a ł a kopie i w ł a s n e prace inspirowane t r a d y c y j n ą te­ m a t y k ą i stylistyką. A m a t o r k a u m a r ł a , n a r o d z i ł a się malarka ludowa. Niekwestionowana. Działaczka Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h , Z w i ą z k u Podhalan, o t r z y m a ł a n a j w y ż s z e w y ­ różnienia jako t w ó r c a ludowy — n a g r o d ę w o j e w ó d z k ą , a w 1976 r. n a g r o d ę im. Oskara K o l b e r g a . 28 Szybko p r z e s t a ł a k o p i o w a ć . Nudziło ją to. Wypo­ w i a d a ł a się więc we w ł a s n y c h kompozycjach, najbardziej bliskich muzealnym wzorom. Tworzy je do dzisiaj — obrazy o ciemnej tonacji, nasycone c i e p ł y m i b r ą z a m i i niebieskościami, c i e m n ą zielenią, p r z e ł a m y w a n e złotem. Ten w i e l k i cykl realizuje po dziś dzień, c y k l oparty na tradycji ś w i ą t k a r s k o - z b ó j n i c k i e j . D r u g i cykl, w k i l k a lat p ó ź n i e j zaczęty, Stanowią obrazy bliższe inspiracjom z a c z e r p n i ę t y m z r u m u ń s k i e g o malarstwa. Spotykamy t a m Sw. Eliasza, Wozy ogniste, Sądy Ostateczne. Obrazy te są od d w ó c h lat p r z e w a ż n i e dużego formatu, dochodzące do 60 X 80 c m ( i l . 25). Mają one bardziej d y n a m i c z n ą kompozycję, czasem b u d o w a n ą nawet na p r z e k ą t n e j . I s t o t n ą rolę stanowi w nich inter­ pretacja tematu, poszczególne elementy p o z o s t a j ą jednak bliskie ujęciu tradycyjnemu, podobnie jak dekoracyjna zasada kompozycji. Trzeci cykl, najbardziej ambitny, ale t e ż i najbar­ dziej dyskusyjny — to obrazy odchodzące od muzealnych wzorów, o i n n y m typie rozbudowanej dekoracji. Przewa­ żają w ś r ó d nich obrazy ś w i e c k i e — np. różne wersje Zalipia, pejzaży budowanych na zasadzie w e r t y k a l n e j (рэг. np. i l . 26). Z tematyki na poły religijnej szczególnie udana jest kompozycja Izydora — Oracza, zwarta, dobrze u p o r z ą d k o w a n a i w y w a ż o n a . Ten c y k l rozpoczęty w nie­ cały rok po podjęciu tradycyjnej t e m a t y k i i wciąż po­ dejmowany maluje P ę k s o w a i n n ą p a l e t ą barw. Dużo t u zieleni, niebieskości, jasnych b r ą z ó w . Tonacja ż y w a , jasna. Takie są też k w i a t y i p t a k i . Tematy te podejmuje P ę k s o w a r ó w n i e ż w c y k l u witraży, w y r a ź n i e j u ż traktowanych dekoracyjnie, u s ł u ­ gowo w stosunku do w n ę t r z a . A r t y s t k a maluje d u ż o , szybko, bez długich n a m y s ł ó w . �I I . 21. Michał Boczek, Rajcza (żywieckie), w o j . bielskie, Ucieczka do Egiptu, w y m . 24 X 39 cm, 1976 г. I I . 22. Maria K a m i ń s k a , Zakopane, Sw. Franciszek, w y m . 23 X 23 cm. 1960 r. �П. 23. Pracownia Eweliny P ę k s o w e j w Zakopanem. bez poprawiania obrazu, toteż bywa n i e r ó w n a , zwłaszcza w p o c z ą t k o w y c h ujęciach nowego tematu. Obecnie jest ona najbardziej z n a n ą t w ó r c z y n i ą obra­ zów na s z k l e . Do p a ź d z i e r n i k a 1977 r. m i a ł a 15 w y ­ staw indywidualnych w Polsce, A n g l i i i Szwecji. 29 1 ' _ -, K 0r E. P ę k s o w a : i l . 24. Ikona bizantyjska, w y m . 35 X X 24 cm, olej na desce, 1967 г. I I . 25, 26. Obrazy na szkle — Sw. Eljasz, w y m . 78 X 58 cm, 1976 r. i Moje Tatry, w y m . 58 X 48 cm, 1976 г. I I . 27. Jolanta P ę k s o ­ wa, K i r y k/Zakopanego, Przy warculi, w y m . 39 X X 30 cm, 1976 r. 34 W 1976 r. z a d e b i u t o w a ł a jej synowa — J o l a n t a P ę k s o w a (ur. 1952 г.), śliczna, m ł o d a , w r a ż l i w a dziew­ czyna urodzona w Sopocie. M i e s z k a j ą c w domu Eweliny, zbliżyła się do malarstwa, p o z n a ł a je, w c h ł o n ę ł a w sie­ bie tak, iż stało się jej d o ś w i a d c z e n i e m . Zaczęła zna­ komicie, nie m u s i a ł a przecież s z u k a ć w z o r ó w w k s i ą ż ­ kach i muzeach, m a l o w a ł a bowiem w klimacie bardzo bliskim „ t r a d y c y j n y m " obrazom swej teściowej ( i l . 27). Jest w swych pracach nie mniej g ó r a l s k a , i gdyby ktoś nie wiedział, nie p o z n a ł b y k t ó r a z p a ń jest r o d o w i t ą , a k t ó r a p r z y s z y w a n ą g ó r a l k ą . Obie d o s t a ł y najwyższe nagrody na konkursie „Rodzina w sztuce ludowej", zor­ ganizowanym w 1977 r. przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie (Ewelina I , Jolanta I I n a g r o d ę ) . Obie p r z y j e c h a ł y na uroczystość rozdania n a g r ó d w g ó ­ ralskich strojach. Ewelina, zwłaszcza od kiedy jest „ l u ­ dowa", zawsze w y s t ę p u j e publicznie w stroju, Jolanta uczyniła to po raz pierwszy... Nie sądzę, aby to było potrzebne. Jolanta i bez kostiumu jest d o s k o n a ł ą m a ­ l a r k ą , skupioną, r o z w a ż n ą , o znakomitym poczuciu k o m ­ pozycji, łatwości r y s u n k u i b e z b ł ę d n e j kolorystyce. Znam wszystkie jej prace i zadziwia mnie ich w y r ó w n a n y . - �wysoki poziom. Ewelina g ó r u j e nad s y n o w ą rozpiętością tematyki, śmiałością p o m y s ł ó w , temperamentem i „siłą przebicia" — ale Jolanta na pewno jej nie u s t ę p u j e wrażliwością m a l a r s k ą . Czy jest ludowa? W e d ł u g d a w n y c h k r y t e r i ó w — nie, skoro jednak uznamy za n a j w a ż n i e j s z y znak ludo­ wości f o r m ę — jest nią na pewno. S p ó j r z m y na jeszcze jeden p r z y k ł a d , na twórczość A d a m a S ł o w i ń s k i e g o {ur. 1931 г.). Gdy zaczął rzeźbić, zaskoczył widzów, nawet e t n o g r a f ó w , p o k a z u j ą c prace bardzo bliskie dawnym figurom l u d o w o - k o ś c i e l n y m . Nie znając autora, m o ż n a b y ł o sądzić, że są to autentyczne ludowe ś w i ą t k i . A l e autor nie p r z y p o m i n a ł w niczym dawnego w i e ś n i a k a , a w y g l ą d a ł miejsko i pra­ cował w jednej z k r a k o w s k i c h bibliotek. Miał w ó w c z a s 35 lat, mieszkanie u r z ą d z o n e ze smakiem, antyki, s t a r ą p o r c e l a n ę i ś w i e t n i e p a s u j ą c e do tego w n ę t r z a — rzeźby i kapliczki w ł a s n e j roboty. Czy „ l u d o w o ś ć " tych r z e ź b b y ł a t y l k o udawana? 3 0 Nie. S ł o w i ń s k i w p o c z ą t k o w y m okresie rzeźbienia, gdy chciał coś w y k o n a ć , nie u m i a ł wyjść z o b r ę b u ludo­ wych inspiracji. P r ó b o w a ł , ale m u to nie wychodziło. Bliska m u była tylko forma ś w i ą t k a . Gdy po n i e d ł u g i m czasie zaczął m a l o w a ć na szkle, znowu okazało się to samo. Obrazy b y ł y w swej istocie bliskie muzealnym wzorom, choć już we wczesnych pracach m o ż n a b y ł o z a u w a ż y ć typowe tylko dla S ł o w i ń s k i e g o cechy — d e l i ­ katny, j a k b y nieco w i b r u j ą c y kontur, liryczny n a s t r ó j kompozycji, s u b t e l n ą i b o g a t ą k o l o r y s t y k ę . Nie b y ł y to pastisze, nie b y ł a to inspiracja, do j a ­ kiej p r z y w y k l i ś m y , w k t ó r e j widać z a r ó w n o źródło pod­ niety, jak i e s t e t y k ę , k t ó r e j h o ł d u j e t w ó r c a . Wczesne obrazy S ł o w i ń s k i e g o w y d a j ą się ludowe, podobnie jak jego rzeźby, choć nie p r z y p o m i n a j ą żadnej znanej grupy. Dawniej, gdy inteligent sięgał do ludowego źródła inspiracji, czynił to, by je zbliżyć do konwencji a r t y ­ stycznej danego okresu, by je „uszlachetnić". Ale S ł o ­ w i ń s k i niczego nie uszlachetnia, nie poprawia. Zwyczaj­ nie jest sobą, w ł a ś n i e w ramach ludowej f o r m u ł y sztuki. U t o ż s a m i a się z nią — bez ż a d n e j egzaltacji czy k o m ­ pleksu. Od niej w y c h o d z ą c , rozwija swój w ł a s n y ś w i a t malarski, podejmuje stopniowo zadania coraz bardziej odległe od dawnych góralskich tradycji. Sięga do wzo­ r ó w rokokowych, a w arabesce k r e s k i czy s k r ę c i e postaci w y c z u ć m o ż n a nawet ślady z a i n t e r e s o w a ń manieryzmem. W okresie ostatnich 2—3 lat z a i n t e r e s o w a ł a go m i n i a ­ tura perska, indyjska, tematy Wschodu. P r z e k ł a d a je na język kompozycji o b r a z ó w na szkle. A b y zrozumieć fenomen Słowińskiego, trzeba sięgnąć do lat jego młodości, do k l i m a t u w k t ó r y m u k s z t a ł t o w a ł a się jego artystyczna osobowość. Urodził się i w y c h o w a ł na Podhalu, w rodzinie bardzo licznej, utalentowanej, w k t ó r e j s z t u k ą z a j m o w a ł się po trosze k a ż d y z 18 braci i sióstr. M a t k a p r o w a d z i ł a s ł y n n ą k a r c z m ę w K i r a c h , dzieciństwo u p ł y n ę ł o więc S ł o w i ń s k i e m u w atmosferze nasyconej g ó r a l s k ą i c y g a ń s k ą m u z y k ą , w b a r w n e j i nie­ powtarzalnej scenerii Podhala. Do szkół chodził w Zako­ panem, a gdy m i a ł 20 lat, w y j e c h a ł do K r a k o w a , gdzie u k o ń c z y ł p o l o n i s t y k ę , po czym p o d j ą ł p r a c ę w b i b l i o ­ tece. Nie z e r w a ł jednak więzi ani z domem, ani z k u l ­ t u r ą , w k t ó r e j -się w y c h o w a ł . Często, gdy tylko mógł — jeździł ido m a t k i : na P o d ­ halu czuł się najlepiej. Miasto, ze s w ą a g r e s y w n o ś c i ą , zgiełkiem, pospiesz­ nym r y t m e m życia s p r a w i ł o , że zaczął s z u k a ć w n i m azylu, domu, w k t ó r y m by się czuł spokojny, pracy — k t ó r a by m u d a ł a w e w n ę t r z n ą satysfakcję. Zaczął rzeź­ bić, potem m a l o w a ć . 35 �Malarstwa na Szkle K a r p a t Polskich. W m y ś l założeń regulaminowych, sygnowanych przez Departament Pla­ styki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, celem konkursu m i a ł być (§ 1/1): „ P r z e g l ą d współczesnego malarstwa na szkle t w ó r c ó w ludowych z a m i e s z k u j ą c y c h regiony górskie województw..." W § 2/1 w y r a ź n i e określono, iż: „W K o n ­ kursie może b r a ć udział k a ż d y t w ó r c a ludowy, zamiesz­ k a ł y na terenie objętym konkursem". Tymczasem okazało się, że nie jest ł a t w o stwierdzić, k t o jest t w ó r c ą ludowym. Muzeum przyjęło w y k ł a d n i ę bardzo szeroką, tak szeroką, że praktycznie e l i m i n u j ą c ą jedynie osoby m a j ą c e studia plastyczne. Zaakceptowano nawet udział etnografa pra­ cującego w Muzeum (!). R ó w n i e ż j u r y rozdzieliło nagrody nie licząc się z t y m , komu je w r ę c z a . Podzieliło ono u c z e s t n i k ó w na d w i e grupy, k i e r u j ą c się ich s t o s u n k i e m d o tradycji. Do grupy pierwszej zaliczono twórczość n a w i ą z u j ą c ą do tradycyjnego malarstwa na szkle, do drugiej — prace, w k t ó r y c h n a w i ą z a n i a takie nie w y s t ę p u j ą . P o m i n i ę t o przy t y m pochodzenie a u t o r ó w , ich k u l t u r o w ą otoczkę, a nawet p o w ó d i charakter n a w i ą z a n i a do miejscowych tradycji. W jednej grupie znaleźli się w ten sposób za­ r ó w n o Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Ewelina P ę k s o w a , j a k i ma­ lujący ł a d n e pastisze etnograf Muzeum — Piotr Pio­ t r o w s k i . Wszyscy o n i otrzymali pierwsze nagrody. И. 28. Maria B i e r n a c i k - Ć w i k ł o , Zakopane, Sw. Archanioł, w y m . 36 X 29 cm, 1976 r. Michał N i e p r z e c i ę t n a w r a ż l i w o ś ć , a nawet pewna bezrad­ ność, n i e u m i e j ę t n o ś ć agresywnego przebijania się przez życie s p r a w i ł y , że twórczość stała się dla S ł o w i ń s k i e g o swoistą ucieczką, powrotem w ś w i a t młodzieńczych d o z n a ń , w k l i m a t domu nasyconego g ó r a l s k ą sztuką. Był j a k emigrant, k t ó r y i m silniej odczuwa s w ą samot­ ność w n o w y m ś r o d o w i s k u , t y m bardziej utwierdza w sobie ś w i a d o m o ś ć z w i ą z k u z r o d z i m ą k u l t u r ą . Na twórczości S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł y więc trzy pod­ stawowe c z y n n i k i : p o d g l e b i e — ż y w a więź z l u ­ dową kulturą; c e c h y o s o b o w o ś c i — wrażliwość, brak przebojowości, a nawet t r u d n o ś c i adaptacji w no­ w y m ś r o d o w i s k u ; c h a r a k t e r u z d o l n i e ń — a więc przede wszystkim w y b i t n y talent kolorystyczny, talent u j a w n i a j ą c y się nie w bujnej fantazji, lecz w subtelnym przetworzeniu m o t y w ó w już istniejących. 31 Jeszcze o jednym trzeba w s p o m n i e ć , gdy się m ó w i o rozwoju osobowości t w ó r c z e j malarza — o fascynacji a r t y s t ą i c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m z w i ą z a n y jest od lat najgłębszą p r z y j a ź n i ą . Jest n i m znakomity scenograf Andrzej Majewski. K o n t a k t t y c h d w ó c h ludzi nie mógł pozostać bez w p ł y w u na ich twórczość. U S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł zapewne na nieco manierystyczno-rokokowej galanterii o b r a z ó w , zwłaszcza późniejszych. Decyzja j u r y n a r u s z a ł a regulaminowe wytyczne, cho­ ciaż m i a ł a swe merytoryczne uzasadnienie. Zamiast usta­ lać, kto jest ,,ludowy", a kto n i m nie jest, poprzestano jedynie na ocenie stylistyki prac. K r y t y k u j ę więc nie sens decyzji, ale jej niedopusz­ czalność z formalnego p u n k t u widzenia. Spowodowano bowiem s y t u a c j ę p r e m i u j ą c ą osoby, k t ó r e wiedząc, iż nie są „ l u d o w e " , z a r y z y k o w a ł y udział (czasem w r ę c z z a c h ę ­ cone przez o r g a n i z a t o r ó w ) , natomiast pozbawiono szans nagrody i zobaczenia swych prac na wystawie a m a t o r ó w t r a k t u j ą c y c h regulamin na serio. P o m i j a j ą c ten fakt, trzeba konkurs ocenić wysoko. Nie n a r z u c a j ą c t e m a t y k i , pozwolił on m a l u j ą c y m na w y p o w i e d ź stosunkowo szczerą, w k a ż d y m razie ś w i a d ­ czącą o t y m , co u w a ż a l i za wskazane zgłosić na konkurs. Objął on większość osób m a l u j ą c y c h obecnie na szkle, zgłosiło się bowiem 65 osób d o r o s ł y c h i 32 w w i e k u do lat 17. N a d e s ł a l i oni 416 o b r a z ó w . M o ż n a więc t r a k t o ­ w a ć i m p r e z ę r a b c z a ń s k ą za m i a r o d a j n ą dla oceny obec­ nego stanu zjawiska, m i m o iż w r ó ż n y c h rejestrach po­ wojennych (muzeów, M K i S , I n s t y t u t u Sztuki) p o j a w i ł o się w sumie ok. 320 nazwisk. Wielu ludzi m a l o w a ł o jednak bardzo k r ó t k o , t y l k o na kursach, względnie w y ­ s t a w i a ł o tylko jeden raz. 3 2 Oczywiście i w Rabce p o j a w i ł y się nazwiska osób, k t ó r e tylko z racji konkursu s p r ó b o w a ł y techniki ma­ lowania na szkle, normalnie w y p o w i a d a j ą c się w i n n y m materiale {np. Albina Żołnierska). Czy S ł o w i ń s k i jest „ l u d o w y " ? Podobnie jak i n n i ma­ larze na szkle — w pewnych elementach i n i e k t ó r y c h obrazach t a k , w innych n i e . Trudno więc o jedno­ znaczną klasyfikację. Nie sądzę zresztą, aby d ą ż e n i e do takiej jednoznaczności było potrzebne i w a ż n e . S ł o w i ń s k i jest po prostu a r t y s t ą , d r a ż l i w y m , ciekawym, choć dzia­ ł a j ą c y m w w ą s k i e j p r z e d z i a ł c e swych z a i n t e r e s o w a ń i możliwości wyrazowych, a r t y s t ą z w i ą z a n y m emocjonalnie z ludową tradycją. Prace pokazano w s z y s t k i e . W t r o c h ę mrocznym w n ę t r z u starego kościółka, zamienionego na muzeum. Nie u s u n i ę t o niczego, nawet kiczów. O b n i ż y ł o to poziom artystyczny wystawy, p o d w a ż a j ą c zapewne jej rolę w k s z t a ł t o w a n i u postaw estetycznych odbiorcy, ale zarazem uczyniło z tej wystawy bardzo i n t e r e s u j ą c y p r z e g l ą d rzeczywistego stanu malarstwa na szkle i r ó ż n y c h ten­ dencji estetycznych. Dało to s z a n s ę zorientowania się w c a ł y m dorobku konkursu. P r z y j m u j ą c więc t ę w y s t a ­ w ę jako p u n k t wyjścia, u z u p e ł n i o n y i n n y m i wiadomo­ ściami, zgromadzonymi w Pracowni Sztuki Nieprofesjo­ nalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N — s p r ó b u j m y d o k o n a ć klasyfikacji t y p ó w współczesnej twórczości na szkle. O t r u d n o ś c i p o d z i a ł u na t w ó r c ó w ludowych i ama­ t o r ó w świadczy też p r z y k ł a d I K o n k u r s u Współczesnego Klasyfikacja taka zależna jest oczywiście od przy­ jętej zasady podziału, od tego, j a k i e przyjmiemy k r y t e - 36 �П. 29. Anna Janowiak, J a b ł o n k a , Matka Boska w y m . 30 X 34 cm, 1977 r. r i a : osobę wykonawcy, stosunek do t r a d y c j i , k r ą g k u l t u ­ rowy, m o t y w twórczości czy cechy stylistyczne. Najbardziej u ż y t e c z n y w t y m t e k ś c i e wydaje się po­ dział, b i o r ą c y za p u n k t wyjścia s t o s u n e k d o tra­ d y c j i , z a r ó w n o ludowej, jak i sztuki „ k w a l i f i k o w a n e j " . W ramach tego p o d z i a ł u postaramy się (tam, gdzie to możliwe) omówić prace tzw. t w ó r c ó w l u d o w y c h , ama­ torów i profesjonalistów. 33 I. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A DO T R A ­ DYCYJNYCH LUDOWYCH FORM I ZA­ SAD KOMPOZYCJI a — kopie i m.in. wspomniany wem, a t a k ż e pod znajduje się K a r o l mieszka w USA). p a s t i s z e . G r u p ę tę reprezentuje już K a r o l Oskwarek. Pod jego w p ł y ­ w p ł y w e m malarstwa grupy orawskiej K u l a w i a k z Zubrzycy Dolnej (obecnie Obrazki bardzo bliskie wzorom pokuckim maluje w K r a k o w i e Jan K r c h a , syn znanego malarza — Emila. Niestety jego pastisze są dość ubogie i surowe w kolo­ rze, co obniża ich w a r t o ś ć . Kopie zabytkowych o b r a z ó w w y k o n y w a ł o i w y k o ­ nuje wielu malarzy z a r ó w n o ludowych, jak i s t u d e n t ó w uczelni plastycznych. Po wojnie pierwsza w y k o n y w a ł a kopie muzealne Helena R o j - K o z ł o w s k a . M a l o w a ł a je też Helena Roj-Ciaptakowa, a w późniejszych latach Ewe­ lina P ę k s o w a . Obecnie k o p i u j ą dawne obrazy m.in. Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Janina C z e c h - K a p ł a n o w a oraz S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa. Kopie w y k o n u j e też wielu d o s t a w c ó w o b r a z ó w do RBS Cepelia. z Dzieciątkiem, Spośród p l a s t y k ó w zawodowych — m a l o w a ł a w Za­ kopanem kopie Wanda G e n t i l - T i p p e n h a u e r zarówno dla w ł a s n e j satysfakcji (miała kilkanaście w swoim po­ koju) jak i dla znajomych oraz na sprzedaż. Dla w ł a s n e j przyjemności maluje obrazy-pastisze zbieracz sztuki l u ­ dowej, doc. Zbigniew Kowalewski z ASP w K r a k o w i e . Ok. 1972 r. p o j a w i ł y się na bazarze w Warszawie niewielkiego formatu d o s ł o w n e kopie dawnych o b r a z k ó w dolnośląskich. Prawdopodobnie malowano je w celach zarobkowych przy k t ó r y m ś z k l a s z t o r ó w , na podstawie dawnych wzorów. Jeden z nich przez o m y ł k ę sprzedane wraz z r e p l i k ą . K u p i ł je znany zbieracz L u d w i g Zimmerer. 34 35 b — kontynuacja zasadniczych cech i form malarstwa tradycyjnego. W najczy­ stszej postaci w y s t ę p u j e na Podhalu. P r z y k ł a d e m — znaczna część twórczości Zofii R o j - G ą s i e n i c y , S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, a zwłaszcza Eweliny i Jolanty P ę k s o w y c h . Poza J o l a n t ą — wszyscy i n n i p o d e j m u j ą r ó w n i e ż p r ó b y bardziej samodzielnych kompozycji, nieraz odbiegających znacznie od tradycyjnych s c h e m a t ó w k o m ­ pozycyjnych i kolorystycznych. Do tradycyjnych w z o r ó w n a w i ą z u j ą też w wielu pracach: M a ł g o r z a t a T a r n o w s k a - W i e c h e ć (ur. 1953 r.) z Nowego Targu; B r o n i s ł a w Bednarz (ur. 1927 r.) ze Skrzypnego; Jan Rapciak (ur. 1922 r.) z P o r ę b y W i e l ­ kiej, Maria B i e r n a c i k - C w i k ł o , Marta Gombos. Spośród i n t e l i g e n t ó w — do grupy tej zaliczyć m o ż n a wczesną twórczość Adama S ł o w i ń s k i e g o . Wśród malarzy zawodowych najbliższy formom tradycyjnym był Stani­ sław Kuba Kostynowicz, plastyk warszawski, m a l u j ą c y w ciemnych tonacjach barwnych. 37 �O wiele więcej prac zaliczyć grupy, k t ó r ą stanowi: można do następnej с — twórczość rozszerzająca krąg tema­ t y c z n y , p r z e ł a m u j ą c ą np. s t a t y k ę układu, typ dawnej kolorystyki — przy zachowa­ niu jednak częściowego związku z tra­ dycją. Do tej grupy zaliczam przede wszystkim p o k a ź n ą część twórczości H . R o j - K o z ł o w s k i e j , w k t ó r e j podejmuje ona t e m a t y k ę o b r z ę d o w ą , a zwłaszcza h i s t o r y c z n ą , całego J. Jachimiaka, cykle ś w i e c k i e Eweliny P ę k s o w e j , np. takie obrazy, jak Zalipie (1973) — i l . 26 czy Moje Tatry, а t a k ż e wszystkie dzieła W ł a d y s ł a w a Walczaka, Zdzisła­ wa Walczaka, Janiny Jarosz. P u n k t e m wyjścia jest dla nich wzór tradycyjny, ale interpretowny swobodnie. Szczególnie w a r t o ś c i o w e w y d a j ą się w tej grupie prace Jachimiaka, P ę k s o w e j oraz W ł a d y s ł a w a Walczaka, g ó r a l a z Zakopanego, k t ó r y samodzielnie w y p r a c o w a ł sobie w ł a s n ą f o r m u ł ę malarstwa. W a l c z a k (ur. 1934), jest j e d n y m z ciekawszych t w ó r c ó w . N i e szafuje roz­ rzutnie p o m y s ł a m i , obrazy o b m y ś l a d o k ł a d n i e i długo, kolor stosuje oszczędne i z d u ż y m wyczuciem, np. czer­ nie '— złoto i fiolet lub tonacja: b r ą z y , czernie, złoto. Obrazy jego są dobrze w y w a ż o n e w kompozycji, syn­ tetyczne, zwarte, p r z e m y ś l a n e w szczególe. Tematy długo I I . 30. W i t o l d Mizerski, Piaski, w o j . lubelskie, Upadek pod krzyżem, w y m . 38 X 25 cm, 1972 r. I I . 31. Piotr Piotrowski, Rabka, Zmartwychwstanie, w y m . 37 X 46 cm, 1976 r. 31 �cyzeluje, potem z gotowego p o d k ł a d u rysunkowego w y ­ konuje k i l k a —• k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , różniących się już tylko k o l o r y s t y k ą . 36 Walczak był r o l n i k i e m , potem p r a c o w a ł jako pa­ lacz, maluje oczywiście dla zarobku, ale z dużą a m b i c j ą i z a a n g a ż o w a n i e m . Zaczął m a l o w a ć w 1962 г., by popra­ wić swą s y t u a c j ę m a t e r i a l n ą , ale przez niemal pięć lat nikomu nie p o k a z y w a ł o b r a z ó w , powoli w p r a w i a ł się. Dopiero, gdy doszedł do wniosku, że „ u m i e " , zaczął swe prace w y s t a w i a ć i s p r z e d a w a ć . Wciąż zresztą p r z e ż y w a okresy niepokoju, niezadowolenia. Szuka w ó w c z a s no­ wych r o z w i ą z a ń . W 1976 r. o t r z y m a ł n a g r o d ę i m . Oskara Kolberga. W 1977 r. — p o k a z a ł na wystawie w Zako­ panem nowy, bardzo ł a d n y c y k l obrazów. Poza Walczakiem, k t ó r y nie ma n a ś l a d o w c ó w , R o j - K o z ł o w s k a , Jachimiak a ostatnio i Ewelina P ę k s o w a oddziałali w sposób w y r a ź n y na twórczość innych mala­ rzy. Stali się dla nich wzorem. Tak więc w p ł y w y obra­ zów R o j - K o z ł o w s k i e j odnajdujemy u jej siostrzenicy — Ciaptakowej, u Zofii G ą s i e n i c a - S z e l i g o w e j , w pracach W ł a d y s ł a w a Koszarka (ur. 1929 г.), w n i e k t ó r y c h obra­ zach Zofii R o j - G ą s i e n i c y , Jana Jaroszka, Janiny Czech- K a p ł a n o w e j . Jachimiak i n s p i r o w a ł Z d z i s ł a w a Walczaka, Jana Jarosza i Adama Doleżuchowicza, a w p e w n y m okresie (1963) nawet art. m a l a r k ę W a n d ę Gentil-Tippenh a u e r o w ą . W p ł y w y Eweliny P ę k s o w e j na J o l a n t ę tak są widoczne, że na pierwszy rzut oka trudno odróżnić n i e k t ó r e ich obrazki. I n t e r e s u j ą c ą p o s t a c i ą jest Z d z i s ł a w Walczak (ur. 1926 r. w Jarszowej) . C e n i ę go jako człowieka n i e z w y k ł e j solidności, ambitnego i zafascynowanego g ó ­ r a l s k ą przeszłością. Gdy zaczęto niszczyć stare szałasy na halach, potajemnie w k r a d a ł się na teren P a r k u Narodowego, aby je fotografować i d o k u m e n t o w a ć . M a ­ lować na szkle n a u c z y ł się na kursach prowadzonych w Z w i ą z k u Podhalan przez Jachimiaka. Przedtem w y ­ k o n y w a ł na papierze kopie... Rubensa. Z a i n t e r e s o w a ł a go jednak rodzima tradycja. F a n t a z j ę ma b o g a t ą , tematy traktuje często z humorem, satyrycznie. K ł ę b i ą się na jego obrazach postacie górali, chłopy o b ł a p i a j ą baby, zbójcy srożą się, a w scenach z Raju — w ł ą c z a j ą się w ogólny ruch t a k ż e z w i e r z ę t a , niczym w „ D ż u n g l a c h " Ociepki. 37 Walczak ma d w a — biegunowo r ó ż n e — wzory. T r a ­ dycyjny i współczesny — ilustratorsko-fotograficzny. Czym bliższy jest tradycji, t y m bardziej prace jego są zdyscyplinowane. A l e i tam, gdzie p r z e w a ż a j ą jego skłonności narracyjne, wiodą one nieraz autora na ma­ nowce złego ilustratorstwa, maluje wtedy obrazy, w k t ó ­ rych pomijając wszystko inne — gubi się specyfika ma­ lowania na szkle (konkurs w N . Sączu, 1976 г.). Bardzo i n t e r e s u j ą c e są też w tej grupie obrazy Bronisława B e d n a r z a (ur. 1927) utrzymywane w konwencji dekoracyjnej, rozbudowane kompozycyjnie i operujące liściastym ornamentem, o d b i e g a j ą c y m w swym charakterze od tradycyjnych o b r a z ó w ( i l . 18). S p o ś r ó d a m a t o r ó w w y r ó ż n i a j ą się w tej grupie K r y ­ styna Czaykowska i Janina S i e r o s ł a w s k a z Rabki, zwłaszcza w pracach w y k o n y w a n y c h na sprzedaż dla Cepelii. Czaykowska (ur. 1929 r.) najciekawsza jest j e d ­ nak w pracach odbiegających od tradycyjnych wzorów. Operuje m i ę k k ą , czasem r o z p ł y w a j ą c ą się p l a m ą b a r w n ą i w swych obrazach pokazuje n i e p r z e c i ę t n ą w r a ż l i w o ś ć m a l a r s k ą . Nie stosuje na ogół k o n t u r u . W tej grupie w y m i e n i ć r ó w n i e ż m o ż n a amatora Piotra C h r a c ę . Stosuje on często złote tła, co w y r ó ż n i a jego obrazy. Do tej grupy zaliczyłbym też obrazy Adama S ł o w i ń s k i e g o z dojrzałego okresu jego twórczości, od­ chodzące od tradycyjnych w z o r ó w , oraz prace K r y s t y n y Zabierzewskiej, zwłaszcza te, w k t ó r y c h wprowadza efekty „ n e o n o w e " , ś w i e c ą c y się kontur ( K r a k ó w 1977, wystawa w czasie T a r g ó w Sztuki Ludowej, K r a m y Do­ minikańskie). W ś r ó d zawodowych p l a s t y k ó w należy tu w y m i e n i ć przede wszystkim Andrzeja G a ł k a z Zakopanego, k t ó r y s t w o r z y ł w ł a s n y styl o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h sceny folklorystyczne, a przede wszystkim zbójnickie. Dekora­ cyjne, p i ę k n e w kolorze, dobrze zakomponowane przez k i l k a n a ś c i e lat zdobiły sklepy Cepelii. W stylu o b r a z k ó w G a ł k a maluje obecnie art. plastyk P a w e ł Karasek. d — twórczość inspirowana tylko pewny­ mi cechami sztuki ludowej, np. typem rozwiązań dekoracyjnych, motywami haf­ tu, d r z e w o r y t u . J a n i n a S i e r o s ł a w s k a (ur. 1921 г.), zachęcona do malowania przez o r g a n i z a t o r ó w konkursu w Rabce, inspiruje się nie t y l k o Podhalem. W Rabce p o k a z a ł a np. Ucieczkę do Egiptu, obraz, w k t ó r y m pejzaż s k ł a d a się z czerwonych, żółtych i zielonych ł a n ó w na p o d o b i e ń ­ stwo łowickiego pasiaka. Była to p r ó b a bardzo ciekawa. W ogóle S i e r o s ł a w s k a w y r a ź n i e różni się od innych g a m ą k o l o r y s t y c z n ą . Może j a k i m ś w y t ł u m a c z e n i e m tego jest to, iż urodziła się ona we L w o w i e . Do w a r t o ś c i dekoracyjnych sztuki ludowej n a w i ą ­ zują m a l a r k i z Paszyna. W Koszalinie dekoracyjne obraz­ k i o tematyce sakralnej i historycznej maluje Szarlota Makucka. Drzeworyt ludowy, k o ł t r y n a , haft kaszubski — sta­ n o w i ą r ó w n i e ż źródło inspiracji obrazów. Drzeworyt i n ­ spiruje np. Tomasza Bigosa z K r o ś c i e n k a . R ó w n i e ż u k ł a d dekoracyjny i ekspresja o b r a z ó w Andrzeja K r ó l a oraz n i e k t ó r e elementy ornamentalne w pracach Wandy Rzegocińskiej k a ż ą myśleć o l u d o w y m ich źródle. Bardzo ł a d n e i w y r a ź n i e wzorowane na ludowej sztuce są obrazy na szkle Danuty Piotrowskiej ze Szczecina, inteligentki w y k o n u j ą c e j t a k ż e zbliżone w kompozycji obrazy haftowane. Spośród a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e Leokadia P ł o n k o w a , k t ó r a znakomicie rozumie o d r ę b n o ś ć techniki malowania na szkle, a kolor dopro­ wadziła do zadziwiającej perfekcji. Jej ś w i ą t k i w swym wyrazie bliskie s ą l u d o w y m legendom. P ł o n k o w a maluje niewiele, zawsze u t r z y m u j ą c się w ramach swego stylu. Nigdy jednak nie stylizuje „na ludowo". Czyni to m.in. Jadwiga Marschalko-Kosalowa z N o ­ wego Sącza, najbardziej wyrazista reprezentantka na­ s t ę p n e j grupy, k t ó r ą s t a n o w i ą : e — s t y l i z a c j e s z t u k i l u d o w e j . Ze stylizacji „na ludowo" w y m i e n i ć jeszcze c h c i a ł b y m prace art. plastyka, g ó r a l a z pochodzenia — W ł a d y s ł a w a Trzebuni. c.d.n. PRZYPISY 1 O d a w n y m malarstwie pisali m.in. Józef Gra­ bowski, Ludowe malarstwo na szkle, W r o c ł a w 1968; Jo­ sef Vydra, Die Hinterglassmalerei, Praha 1957; Hanna P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, Warszawa 1961. Kupuje się niekiedy obraz swego patrona. Pół serio, pół ż a r t e m , jak emblematy ze swoim znakiem zodiaku. 2 39 �П. 32. A d a m Słowiński, K r a k ó w , Panna 3 młoda, w y m . 38,5 X 28,5 cm, 1976 г. I I . 33. Obraz orawski, Sw. w y m . 34,4 X 25,2 cm, ok. 1920 r. Pojęcie „ l u d " nie jest dziś akceptowane jako w y ­ r ó ż n i k o k r e ś l o n y c h ś r o d o w i s k . Nie m ó w i się „ n a w o z y dla ludu", t y l k o „dla w s i " i t d . Pojęcie „ l u d " zbliża się w odczuciu powszechnym do pojęcia „ n a r ó d " , często u ż y w a n e wymiennie. W y s t ę p u j e też w k o n t e k ś c i e histo­ r y c z n y m lub etnograficznym, obecnie — w odniesieniu do tradycyjnej sztuki chłopskiej lub jej współczesnej „ c e p e l i o w s k i e j " wersji. Por. Konstanty Kietlicz-Rayski, Sztuka góralska na Podhalu, L u b l i n 1928. s Michał Walicki, Obrazy ludowe z Podhala, „Wiek", R. X X , 1928, nr 19. Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, pra­ ca zbiorowa pod red. Aleksandra Wojciechowskiego, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1974, s. 34. Różnice stosunku f o r m i s t ó w i Kietlicz-Rayskiego do o b r a z ó w na szkle polegały na odmiennej ocenie w a r ­ tości tych o b r a z ó w . Dla Skoczylasa lub Czyżewskiego były to w swoim rodzaju d o j r z a ł e dzieła sztuki, podczas gdy Kietlicz-Rayski widział w nich „niefrasobliwość, u j a w n i a j ą c ą się w naiwnych ujęciach p o m y s ł u i rysunku, a pochodzącą z n i e u m i e j ę t n o ś c i w ł a d a n i a f o r m ą u osob­ n i k ó w bądź co b ą d ź obdarzonych talentem i ognistym temperamentem". F o r m i ś c i rozumieli z a s a d ę budowy formy tych obrazów, ich deformacje, e k s p r e s j ę — Rayski p r z y j m o w a ł t y l k o w a r s t w ę najbardziej widoczną, i l u ­ stracyjną. Informacja ta, jak r ó w n i e ż n a s t ę p n e , została m i z w i e l k ą życzliwością udzielona przez p. mgr H e l e n ę S r e d n i a w ę , za co s k ł a d a m jej na t y m miejscu serdeczne podziękowanie. Informacja z listu otrzymanego od p. H . Srednia­ w y , oparta na relacji rodziny K . Steckiego w Zako­ panem. O Michale S t a ń k o i n f o r m o w a ł mnie B r o n i s ł a w Cukier, prezes Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych, ba­ dacz historii r o d ó w z a k o p i a ń s k i c h , kowal-metaloplastyk. P o k a z a ł m i r ó w n i e ż dwa obrazy na szkle S t a ń k i , malo­ wane w 1926 r. 4 6 7 8 9 1 0 40 Rozalia, O S t a ń c e pisała W. Tippenhauer w „ D z i e n n i k u Pol­ skim", 1961 г., nr 163. 1 1 Informacja w liście p. H . Sredniawy. W latach m i ę d z y w o j e n n y c h Szostak m a l o w a ł dużo, p r z e w a ż n i e były to sceny folklorystyczne, ale utrzymane w konwencji bliskiej sztuce profesjonalnej. 12 Informacja w liście p. S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, k t ó r e j w t y m miejscu p r a g n ę serdecznie podzię­ k o w a ć za życzliwość i trud, j a k i sobie zadała, aby udzie­ lić odpowiedzi na moje pytania. List ten wnosi tyle i n t e r e s u j ą c y c h u s t a l e ń , że redakcja z d e c y d o w a ł a się opu­ b l i k o w a ć go w obecnym numerze „Polskiej Sztuki L u ­ dowej". " Jw. O metodzie Buszka patrz: S t a n i s ł a w Ignacy W i t ­ kiewicz, Teoria Antoniego Buszka i pewne wątpliwości co do niej w kwestii odrodzenia sztuki czystej [w:] Nowe formy malarstwa i inne pisma estetyczne, Warszawa 1959 r. Edyta Starek, Twórczość Heleny Roj-Kozlowskiej, „Pol. Szt. lud.", R. V I , 1952, nr 1. Informacji udzieliła m i uprzejmie w listopadzie 1976 r. p. Zofia R o j - G ą s i e n i c a . Zycie i twórczość Heleny R o j - K o z ł o w s k i e j oma­ wia m.in. E. Starek, Twórczość... O p i s u j ę fazy twórczości zgodnie z ustaleniem E. Starek w cyt. w y ż e j artykule. Uproszczone p r ó b y klasowego spojrzenia na a r t y ­ styczną k u l t u r ę l u d o w ą , jakie m i a ł y miejsce w t y m okre­ sie, s p r o w a d z a ł y się do tego, że postulowano istnienie z a r ó w n o dawnych, j a k i w s p ó ł c z e s n y c h dzieł sztuki chłop­ skiej, u k a z u j ą c y c h z całą ostrością ucisk wsi, w a l k ę k l a s o w ą . Tymczasem w plastyce chłopskiej tematy te w zasadzie nigdzie nie w y s t ę p o w a ł y bezpośrednio. Znamy jedynie p a r ę k a f l i mazurskich i jedno m a l o w i d ł o na drzwiach z X V I I / X V I I I (?) w., p r z e d s t a w i a j ą c e kon­ f l i k t m i ę d z y c h ł o p e m a panem. Nie dostrzegano, że w ł a ś 14 15 16 1 7 18 19 �nie z e p c h n i ę t a w ó w c z a s w cień rzeźba ludowa o tema­ tyce sakralnej więcej mogła p o ś r e d n i o powiedzieć o c h ł o p s k i m losie, niż wszelkie tworzone w pięćdziesią­ tych latach ś w i a d e c t w a ex-post, łącznie z obrazkami Roj-Kozłowskiej. Roman Reinfuss, Kursy malowania obrazów na szkle, „Pol. Szt. lud.", R. V, 1951, nr 1, s. 61. В. В., Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orawie, „Pol. Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 2; Norbert L i p p ó czy, Oskwarek znowu maluje, „Pol. Szt. lud.", R. X I V , 1960, nr 2. H . Sredniawa zwróciła m i u w a g ę , na to, iż koloryt o b r a z ó w powojennych Oskwarka w y n i k a ł nie z jego u p o d o b a ń , ale z braku odpowiednich farb, t r u d ­ nych do nabycia w latach powojennych. Helena Sredniawa, Helena Roj-Ciaptakowa — malarka na szkle. 1924—1968, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1970, nr 2. Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazów na szkle Jana Jachimiaka, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I , 1959, nr 1/2; Józef Grabowski, Artysta dwojga imion, „ K u l t u ­ ra", 5.1.1969 r.;Roman Wójcik, Jan Jachymiak, „Chłopska Droga", nr 92, 17.XI.1968 r. O Jachimiaku n a k r ę c i ł 3-minutowy f i l m w 1958 r. Konstanty Gordon, Jan Hybaj haw Jachimiak — twórca szklanych bajd. O malarstwie Jachimiaka pisali wiersze: A d a m Pach, S t a n i s ł a w N ę d z a -Kubiniec. Spory zestaw prac artysty ma P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, k i l k a n a ś c i e — nie najlepszych — Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. 14 o b r a z ó w — Stacji — znajduje się w kaplicy na Ja­ szczurówce. Np. Marek Jaworski, Picasso z Tylmanowej, „Współczesność", nr 15, 19.VII—1.VIII.1967; W ł a d y s ł a w a Maiewska. Picasso z Tulmanoioej, „Nowa Wieś", 23.III. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 1969. Te same t y t u ł y : „Dziennik ludowy", 9.II.1969; „Zie­ lony Sztandar", 28.V.1969. Por. też „ITD", 28.X.1962. P a u l Waggoner Gallery, 2269, К. L i n c o l n Ave. Wystawa malarstwa na szkle. Muzeum T a t r z a ń ­ skie w Zakopanem, Centralne Biuro Wystaw Artystycz­ nych. Katalog. Zakopane, w r z e s i e ń 1960 r. Helena Sredniawa, w s t ę p do: Malarstwo na szkle. Katalog wystawy pokonkursowej, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. Zakopane 1968. Tejże: Współczesne pod­ halańskie malarstwo na szkle. Materiały z wystawy po­ konkursowej w Zakopanem, „Pol. Szt. lud.", R. X X I V , 1970, nr 3/4. Ewelina P ę k s o w a , Malarstwo na szkle. B W A i STL, s i e r p i e ń 1977. W s t ę p : Anna Bełzowa. Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, listopad 1972 r. W s t ę p : Ro­ man Reinfuss; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Warszawa, Dom Chłopa, marzec 1973 r. W s t ę p : Józef Grabowski; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej, Desa, Sa'on Plastyki Współczesnej, Warszawa, g r u d z i e ń 1975. W s t ę p : Aleksander Jackowski. Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X I , 1967, nr 2. Adam Słowiński, Malarstwo na szkle, marzec— k w i e c i e ń 1976, DESA, Galeria „ K r a m y D o m i n i k a ń s k i e " , K r a k ó w . W s t ę p : Aleksander Jackowski. I Konkurs Współczesnego malarstwa na szkle Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej, Muz. im. Wł. Orkana w Rabce [1976 г.]. Zgodnie z definicją p r z y j ę t ą przez Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych i przez K o m i s j ę Weryfikacyjną T w ó r c ó w Ludowych przy M i n . K u l t u r y i Sztuki — za 2 5 28 2 7 2 8 29 3 0 3 1 32 3 3 11. 34. Janina S i e r o s ł a w s k a , Rabka, Ostatnia wieczerza, w y m . 33 X 55,5 cm, 1976 r. I I . 35. S t a n i s ł a w Stożek, P o r ę b a Wielka, Grzech pierworodny. 41 �t w ó r c ę ludowego u w a ż a się osobę pochodzenia c h ł o p s k i e ­ go lub robotniczego, z w i ą z a n ą przez znaczną część swego życia z p r a c ą fizyczną, u k s z t a ł t o w a n ą w k r ę g u k u l t u r y swego ś r o d o w i s k a i t w o r z ą c ą w n a w i ą z a n i u do trady­ cyjnych zasad, f o r m i technik. Por. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska Sztuka Ludowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", T. X V I I I , 1976, s. 68. 3 4 1899— 3 5 fascy­ A n n a Micińska, Wanda Gentil-Tippenhauer —1965, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1. Aleksander Jackowski, W k r ę g u ludowych nacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego. „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 1/2. Życiorys Wł. Walczaka p o d a ł „ B i u l e t y n Informa­ cyjny STL", nr 7—8. O Walczaku pisała H . Sredniawa we w s t ę p i e do katalogu Malarstwo na szkle Władysława Walczaka-Banieckiego. Zakopane, w r z e s i e ń 1977. 3 6 3 7 Por. M a r i a n Pokropek, Jarmark Płocki, cz. I I . Katalog t w ó r c ó w ludowych b i o r ą c y c h po raz pierwszy udział w Kiermaszu sztuki ludowej w P ł o c k u w 1974 r. Płock, 1975 г., s. 95—97. Fet.: St. Deptuszewski — il. 8, 9, 12, 22; J . Swiderski — il. 1, 2, 4, 5, 11, 13—20, 21, 23—34. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cccd78f4e2b8c6387ae09e5b1ead7009.pdf 1c1e572274a7990df3eb7188a4381c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4036 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.56-67 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text bibliotece. K s i ą ż k a ta będzie r ó w n i e ż bardzo pomocnym n a r z ę d z i e m w pracy n a u k o w c ó w innych k r a j ó w , szczegól­ nie k r a j ó w karpackich. Jest to pierwsza tego typu publikacja w polskim muzealnictwie etnograficznym. Rzecz charakterystyczna: wydana została przez p l a c ó w k ę o bardzo skromnych m o ż ­ liwościach finansowych i kadrowych, lecz o d u ż y c h ambicjach i wielkiej organizacyjnej s p r a w n o ś c i . Wydanie takiego katalogu leży więc w granicach możliwości k a ż ­ dego niemal muzeum, a tzw. „ t r u d n o ś c i obiektywne" są, j a k się okazuje, m o ż l i w e do p r z e z w y c i ę ż e n i a . Z p e w n o ś c i ą nie jest rzeczą przypadku, że ta pio­ nierska praca p o w s t a ł a w muzeum, znanym ze swej szerokiej działalności animatorskiej (liczne konkursy, fe­ styny, pokazy, stała w s p ó ł p r a c a z telewizją i filmem, w s p ó ł o r g a n i z a c j a wystaw krajowych i zagranicznych itd.). Jeszcze raz potwierdza się stara prawda: a k t y w n a dzia­ łalność popularyzatorska musi splatać się ściśle z p r a c ą naukową. Derzavnyj muzej etnohrafii ta chudożnoho promyslu AN Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego we L w o w i e , istniejące od 1874 г., posiada r ó ż n o r o d n e za­ b y t k i z zakresu etnografii, zwłaszcza ludu u k r a i ń s k i e g o , a gdy idzie o p r z e m y s ł artystyczny, t a k ż e innych naro­ dów. Omawiane tu w y d a w n i c t w o albumowe pokazuje obiekty wybrane sponad 72 tysięcy e k s p o n a t ó w . We w s t ę p i e dyrektor muzeum J. H . Hoszko p o d k r e ś l a zna­ czenie albumu nie tylko jako w y d a w n i c t w a źródłowego I n s t y t u t u Etnografii U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i Nauk, lecz t a k ż e jako oparcie dla twórczości a r t y s t ó w p l a s t y k ó w . Ten wzgląd w p ł y n ą ł na staranne wykonanie zdjęć w i ę k ­ szości e k s p o n a t ó w , k t ó r e zgrupowano w działach rzeczo­ wych z o d r ę b n ą n u m e r a c j ą oraz tekstem rosyjskim i u k r a i ń s k i m . A l b u m rozpoczyna zestaw odzieży z kolekcji liczącej około 7000 e k s p o n a t ó w . Dalej zajęto się t k a n i ­ nami l u d o w y m i (około 3 t y s i ę c y e k s p o n a t ó w ) , haftami (blisko 16 tysięcy z a b y t k ó w ) , c e r a m i k ą z 130 o ś r o d k ó w garncarskich U k r a i n y (ok. 7 tysięcy e k s p o n a t ó w ) . Wśród w y r o b ó w z drewna na szczególną u w a g ę zasługuje r z e ź ­ ba ludowa. Muzeum przechowuje ponad 2000 e k s p o n a t ó w od X V I — X X wieku. Zgromadzono t a k ż e dość d u ż ą ko­ lekcję pisanek i zabawek ludowych. Muzeum posiada t a k ż e bogaty dział p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, przede wszystkim zbiory majolik, szkła i por­ celany oraz r ó ż n e g o t y p u t k a n i n wzorzystych z okresu S P R A W O Doceniając w i e l k ą w a r t o ś ć Katalogu oraz jego zna­ czenie dla b a d a ń nad polską s z t u k ą l u d o w ą , m o ż n a by przy okazji w t r ą c i ć u w a g ę , zresztą m a j ą c ą d r u g o r z ę d n e znaczenie. Wydaje się, że r o z w i ą z a n i e m korzystniejszym niż powtarzanie we w k ł a d c e ilustracyjnej wybitniejszych e k s p o n a t ó w w k i l k u ujęciach, byłoby opublikowanie f o ­ tografii, c h o ć b y niewielkich, ale każdego eksponatu. Wtedy szczegółowe opisy (пр.: Ś w i ę t a klęczy na nie­ wysokiej, ukośnej podstawie, t r z y m a j ą c dłonie złożone w modlitewnym geście. Ubrana w d ł u g ą , p r z e p a s a n ą s u k n i ę z długimi r ę k a w a m i i płaszcz z prawego ramienia opadający w z d ł u ż boku do kolan, z lewej zaś strony przerzucony pod łokciem do przodu) m o ż n a by znacznie skrócić, p r z e n o s z ą c p u n k t ciężkości na sprawy szkół, w a r s z t a t ó w , ustalania ewentualnych analogii i t d . Realizacja I I tomu tego bardzo pożytecznego w y ­ dawnictwa w y m a g a ć b ę d z i e zastosowania nieco odmien­ nej koncepcji, ze względu na o d m i e n n o ś ć problematyki. Antoni URSR, Kroh K i i v 1975, s. 264, ryc. 355, w t y m barwnych 75. od X V I do X I X wieku. W albumie pokazano stosunkowo n i e w i e l k ą część tych zbiorów, k t ó r e ostatnio znalazły się na wystawie w jednej z kamienic kijowskiego r y n k u . Szczególnie godne uwagi są francuskie i belgijskie go­ beliny i włoskie t k a n i n y wzorzyste, a także kolekcja holenderskich i g d a ń s k i c h mebli. Niewiele pokazano z bogatej kolekcji k i l i m ó w (ponad 400 z a b y t k ó w ) ; p r o d u ­ kowane były one przez wczesne manufaktury na Podolu i Wołyniu oraz przez r z e m i e ś l n i k ó w miejskich a nawet wiejskich. Z a r ó w n o k i l i m y jak i kobierce tkano na U k r a i n i e pod w y r a ź n y m i w p ł y w a m i o r m i a ń s k i m i i prze­ n i k n ę ł y one stopniowo do chłopskiej sztuki ludowej w zachodnich regionach etnograficznych tego kraju. W omawianym albumie ukazano nieliczne p r z y k ł a d y lapiserii figuralnych, wzorzystych makat jedwabnych i p a s ó w kontuszowych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I i p o c z ą t k u X I X wieku. Nie wspomniano natomiast o d u ż e j kolekcji kilkudziesięciu k o m p l e t ó w m ę s k i c h i damskich u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X wieku. Były to ubiory szla­ checkie czy mieszczańskie szyte z a r ó w n o pod w p ł y w a m i mody zachodniej jak i wschodniej. W sumie dobrze ilustrowane w y d a w n i c t w o albumo­ we pozwala z o r i e n t o w a ć się w charakterze z b i o r ó w oma­ wianego muzeum. Irena Turnau Z D A N I A Piotr Szacki UWAGI O TORUŃSKIEJ T o r u ń s k a wystawa „Mebli ludowych północnej Pol­ ski" stwarza k l a s y c z n ą s y t u a c j ę b e z r a d n o ś c i recenzenta wobec przedmiotu recenzji. Bezradności wobec ubogiej a l t e r n a t y w y uzasadnionego entuzjazmu albo w y p o w i a d a ­ nia się w e d ł u g m i a ł k i e g o schematu: świetnie, ale można by lepiej. Bowiem wystawa t o r u ń s k a ma wszelkie cechy ewe­ nementu w powojennych dziejach polskiego wystawien­ nictwa etnograficznego. Pozytywny walor samego zorga1 56 WYSTAWIE MEBLI 1 nizowania takiej wystawy czyni inne cechy tego przed­ sięwzięcia d r u g o r z ę d n y m i . A w c h o d z ą tu w grę sprawy s k ą d i n ą d n i e b ł a c h e : r o z w i ą z a n i a plastycznego ekspozycji, informacji t o w a r z y s z ą c e j , koncepcji w y k ł a d u , doboru o b i e k t ó w — s ł o w e m w a ż n e problemy muzeologiczne i metodologiczne. T w ó r c y wystawy podjęli zresztą ten w i e l k i wysiłek organizacyjny na m i a r ę postawionych sobie z a d a ń . Szczególną, k o n s t r u k t y w i s t y c z n ą a r c h i t e k t u r ę sali drew- �nianego spichrza w y p e ł n i o n o blisku stu trzydziestoma okazami mebli w y b r a n y m i ze zbiorów 11 m u z e ó w , od Mazur po Ziemię J a m n e ń s k ą . Dobrane zestawy repre­ z e n t o w a ł y meblarstwo 12 r e j o n ó w o p r z y j ę t e j w oparciu o uzasadnienia historyczne, geograficzne czy etniczne oso­ bowości regionalnej. Pokazano r z a d k ą w praktyce w y ­ stawienniczej ilość mebli najbardziej — jak p o d k r e ś l a j ą zgodnie autorzy o m ó w i e ń w katalogu w y s t a w y — cie­ kawych, i n t e r e s u j ą c y c h , cennych. Rozmieszczone gustow­ nie, choć z rzadka, drobne elementy domowego wypo­ sażenia — naczynia, koszyki itp. — w z m a g a ł y podejrze­ nie, że zgrupowane w oddzielnych boksach zestawy mebli u k ł a d e m swoim usiłują a r a n ż o w a ć fragmenty w n ę t r z ; — pozór c a ł k o w i c i e w y n i k a j ą c y z natury eks­ p o n a t ó w lecz niezamierzony w koncepcji wystawy. 2 3 Tu już n a j w y ż s z y czas wyjaśnić, że rozpoczęcie n i ­ niejszego tekstu od informacji o wystawie, a nie o w y ­ dawnictwie z nią z w i ą z a n y m , w y n i k a z przyjętego po­ r z ą d k u relacjonowania oraz stąd, że w y d a w n i c t w o u k a ­ zało się z przeszło rocznym „poślizgiem" a raczej, że w y s t a w ę przyszło z d e m o n t o w a ć zanim wspomniana p u b l i ­ kacja się u k a z a ł a . Jeśli u w a ż a m , że wystawa była w y ­ darzeniem, odnosi się to r ó w n i e ż do tej publikacji. Jej udana forma i jakość poligraficzna jest tu tylko m i ł y m do odnotowania szczegółem. Wystawa z a p r e z e n t o w a ł a bo­ gaty m a t e r i a ł . K s i ą ż k a jest jej w y c z e r p u j ą c y m komen­ tarzem. Wysiłek włożony w organizację i przygotowanie naukowe wystawy został utrwalony w sposób rzetelny. W założenia wystawy, p r o b l e m a t y k ę tematu i k o n ­ cepcję o r g a n i z a c y j n ą wprowadza w s t ę p Aleksandra B ł a chowskiego, p o p r z e d z a j ą c y część niezwykle w a r t o ś c i o ­ w ą — o m ó w i e n i e kolekcji poszczególnych m u z e ó w , k t ó r e p a r t y c y p o w a ł y w wystawie. Ze informacje zawarte w tych o m ó w i e n i a c h są m o ż l i w i e najbardziej kompetentne, gwarantuje powierzenie ich opracowania fachowcom z w i ą z a n y m nieraz od wielu lat z t y m i kolekcjami. Po­ szczególne o m ó w i e n i a z a w i e r a j ą k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę mebli z n a j d u j ą c y c h się w tych muzeach a t a k ż e historię ich pozyskania. Okazy wybrane na w y s t a w ę , objęte kakatalogiem i jego częścią ilustracyjną, o m ó w i o n e są do­ k ł a d n i e j , choć kryteria ich doboru z konieczności noszą piętno subiektywizmu oceny w a r t o ś c i estetycznych. Część i l u s t r a c y j n ą w y p e ł n i a j ą fotografie (w t y m k i l k a b a r w ­ nych) wybranych o k a z ó w , w ilości p r z e k r a c z a j ą c e j nawet nieco zestaw eksponowany, oraz obszerna tablica rysun­ k ó w z a p i e c k ó w zydli. Spis tych ilustracji dzięki podanej proweniencji, chronologii, w y m i a r o m i numerom ewiden­ cyjnym spełnia podstawowe wymogi publikacji katalo­ gowej. W o m ó w i e n i a c h kolekcji niedosyt budzi brak d o k ł a d ­ niejszej informacji o stanie dokumentacji t o w a r z y s z ą c e j zbiorom. W oszczędnych uwagach na temat i w lekturze samej części katalogowej ten aspekt charakterystyki zbio­ r ó w rysuje się bardzo w y r a ź n i e . Z uwagi na n i e p e ł n y stan dokumentacji (bardzo duży procent o k a z ó w nie po­ siada nawet podstawowych danych o proweniencji), za­ interesowanie n i m i szerszego k r ę g u badaczy m o ż e przy­ nieść istotne korzyści. Z w i ą z a n i e tak p o m y ś l a n e j p u b l i ­ kacji z w y s t a w ą wydaje się p o m y s ł e m bardzo szczęśli­ w y m . Ujawnienie — przy jakiejkolwiek okazji — stanu dokumentacji z b i o r ó w ma w a r t o ś ć diagnozy u m o ż l i w i a ­ jącej u z u p e ł n i e n i e b r a k ó w . T a k ą okazją jest tok prac przygotowawczych p o p r z e d z a j ą c y c h ekspozycję. Koniecz­ ność zweryfikowania z b i o r ó w przed podjęciem ich inter­ pretacji stwarza p e r s p e k t y w ę pracy mozolnej, ale nie p r z e k r e ś l a nadziei na pozytywne rezultaty. T o r u ń s k a wystawa jest pierwszym krokiem a nadto propozycją podjęcia d z i a ł a n i a w t y m k i e r u n k u co jest w dziele badania i dokumentowania k u l t u r y ludowej rzeczą bo­ dajże n a j w a ż n i e j s z ą , p r z y ś p i e s z a j ą c ą (a więc t a k ż e często w ogóle u m o ż l i w i a j ą c ą ) poprawne konkluzje i ich spraw­ dzenie. Muzea, k t ó r y c h eksponaty b r a ł y u d z i a ł w wystawie, d y s p o n u j ą zbiorami mebli liczącymi łącznie przeszło 1700 obiektów, w t y m samych s k r z y ń i k u f r ó w blisko 460. Jest to dorobek 30-letniej działalności penetracyjnej tych m u z e ó w , m a t e r i a ł dość obszerny aby móc t r a k t o w a ć go jako „stan rzeczy" w y m a g a j ą c y naukowego zbilansowa­ nia, przede wszystkim zaś poinformowania ś r o d o w i s k a profesjonalistów, k t ó r y m niedostępność m a t e r i a ł u zna­ komicie utrudnia działanie. J u ż w trakcie prac przygo­ towawczych nad wyborem e k s p o n a t ó w do wystawy ogromny ten m a t e r i a ł , objęty powierzchownym nawet rozpoznaniem, o w o c o w a ł problemami większej czy m n i e j ­ szej doniosłości, o k t ó r y c h czytamy we w s t ę p n e j części katalogu. I jest s p r a w ą d r u g o r z ę d n ą słuszność opinii, że „...polichromia mebli ludowych z prezentowanych re­ g i o n ó w należy do najciekawszych pod w z g l ę d e m a r t y ­ stycznym w Polsce, a na pewno jest najbogatsza w od­ miany" czy, że „...ustawione obok siebie meble pocho­ dzące z r ó ż n y c h r e g i o n ó w , ale mniej więcej z tego samego czasu nieodparcie p r z e m a w i a j ą swym rodzimym polskim, charakterem", k t ó r y przejawia się „...w proporcjach w s p ó l n y c h ze s p r z ę t a m i z innych części Polski, w po­ dobnych konstrukcjach ... z profilowanym p o d n ó ż k i e m , p ó ł s k r z y n k i e m ... na l e w y m boku, zamkiem s p r ę ż y ­ nowym". Brak podstawowych informacji o z a w a r t o ś c i kolekcji muzealnych prowadzi do z a c h w i a ń r ó w n o w a g i w zakre­ sie tematycznym o p r a c o w a ń naukowych, do białych plam w etnografii k r a j u , co w w y p a d k u z o b o w i ą z a ń nauko­ wych wobec Ziem Odzyskanych graniczy z paradoksem. Co więcej, w opracowaniach uogólniających niebranie pod u w a g ę m a t e r i a ł u dotyczącego t e r e n ó w , k t ó r e były czynnikiem tak a k t y w n y m w dziejach k u l t u r y ludowej Polski, zwiększa niebezpieczeństwo b ł ę d u . Tematyka wystawy dotyczyła r e j o n ó w , k t ó r y c h b i ­ bliografia etnograficzna jest raczej w ą t ł a . Podjęcie na „ t o r u ń s k i " sposób każdej dziedziny k u l t u r y ludowej tych ziem byłoby przedsięwzięciem niezwykle potrzebnym (że w s p o m n ę choćby s p r a w ę ceramiki ludowej). Ale w y ­ daje się, że zaproponowane wyżej kompleksowe prezen­ towanie dokumentacji muzealnych, jest p o t r z e b ą pilną i r ó w n i e a k t u a l n ą dla wszystkich etnograficznych pla­ cówek muzealnych. Wystawa i katalog uczyniły w y ł o m w dotychczaso­ w y m , dość konsekwentnym, niespełnieniu przez muzea etnograficzne statutowych z a d a ń u d o s t ę p n i a n i a groma­ dzonej w postaci zbiorów dokumentacji. Ziemia chełmińska, fragm. Fot.: A. Grodzicki wystawy 57 �I PRZYPISY 1 Wystawa „Meble ludowe północnej Polski" — Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 15.XI.1975 — 15.111. 1976. Koncepcja, scenariusz i opracowanie ekspozycji: Aleksander Błachowski. Współpraca: Iwona Swięch. K o n ­ sultacje: Jerzy Kloskowski, Benedykt Malinowski, Anna Mosiewicz, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Krystyna Szałaśna. graficzny we Wdzydzach Kiszewskich, Muzeum Ziemi Złotowskiej w Złotowie. Dawne meble ludowe północnej Polski, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1976, s. 74, il. 160, 1 ta­ blica. Nakład 1000 egz. Redaktor naukowy: Aleksander Błachowski. Autorzy tekstów: Aleksander Błachowski, Małgorzata Buczkowska, Jadwiga Drozdowska, Anna Mo­ siewicz, Eugeniusz Oleszczuk, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Iwona Swięch, Krystyna Szałaśna, Barbara Wieczorek. Rok 1977 okazał się łaskawy dla równie trudnej co interesującej dziedziny jaką jest ludowe meblarstwo. Wydanie publikacji, o której mowa w tekście nieznacznie tylko poprzedziło ukazanie się w wydawnictwie Ossoli­ neum znakomitej pracy prof. Romana Reinfussa pt. Meblarstwo ludowe w Polsce. Obie prace wzajem sobie przydają atrakcyjności. 3 2 Na w y s t a w ę złożyły się okazy wybrane ze zbio­ rów następujących muzeów: Oddział Etnograficzny Mu­ zeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum w Grudziądzu, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Koszalinie, Oddział w Kwidzynie Muzeum Zamkowego w Malborku, Muzeum Budownic­ twa Ludowego w Olsztynku, Muzeum Pomorza Środko­ wego w Słupsku, Muzeum Mazurskie w Szczytnie, Mu­ zeum Etnograficzne w Toruniu, Kaszubski Park Etno­ К R Imprezy folklorystyczne i regionalne 1.VII — w Kazimierzu nad Wisłą rozpoczął się X I Festiwal Kapel i Ś p i e w a k ó w Ludowych. Udział w nim wzięło ok. 1000 w y k o n a w c ó w . Przez 4 dni o d b y w a ł y się koncerty kapel, instrumentalistów i ś p i e w a ­ ków ludowych. Jury uhonorowało nagrodami lub wyróżnieniami kilka­ dziesiąt osób. Nagrodę I wśród k a ­ pel zdobyły zespoły z Bud Ł a ń ­ cuckich (woj. rzeszowskie) i z Nieznanwrowic (woj. radomskie). Wśród instrumentalistów n a j w y ż e j ocenio­ no Józefa Zarasia — skrzypka z Nieznamierowic a spośród zespołów śpiewaczych I miejsce przyznano zespołowi z Drelowa, woj. bialsko­ podlaskie. Za najlepszą śpiewaczkę uznano Marię Kozłową z Baranowa Sandomierskiego, woj. tarnobrze­ skie. W konkursie „duży — mały", w którym ocenia się mistrza i jego ucznia I miejsce przyznano F r a n ­ ciszkowi i Cezaremu Kowalskim z Poniatowej. Festiwalowi, jak zwykle, towa­ rzyszyły targi twórczości ludowej. Piękną oprawę plastyczną imprezy zaprojektował Adam Kilian. 7—11.VII — w Bukowinie T a ­ trzańskiej odbyła się doroczna im­ preza pn. „Sabałowe Bajania", orga­ nizowana m i n . przez Gminny Ośro­ dek Kultury i Dom Ludowy w B u ­ kowinie. Oprócz koncertów konkurso­ wych, gawędziarzy i instrumentali­ s t ó w ludowych czynny był mjin. kiermasz w y r o b ó w ludowych, w y ­ stawa, „Sabałowa noc" w Niebie­ skiej Dolinie a w Jurgowie — oraw­ skiego snycerza Andrzeja Gombosa. * 13.VII—12.VIII — w czasie trwania Kursu Folkloru Polskiego dla Polonii Zagranicznej, organizo­ wanego w bieżącym roku przez To­ ruńskie Towarzystwo Kultury, Mu58 O N VII—XII 1977 zeum Etnograficzne w Toruniu zorganizowało występy zespołów folklorystycznych z Obręcznej, K o ­ niakowa i Łowicza. Dużym zainte­ resowaniem uczestników kursu cie­ szył się prowadzony przez etnografa wieczór wróżb i zabaw ludowych. W zajęciach praktycznych, jakie od­ bywały się w czasie kursu, udział brały twórczynie ludowe z Pałuk i z Mazowsza, które demonstrowały wyrób kwiatów, pająków, pisanek, wycinanek oraz uczyły haftu ludo­ wego. W czasie trwania kursu, na terenie miasteczka uniwersyteckiego, które w tym czasie zamieszkane by­ ło przez wiele grup gości zagranicz­ nych z różnych krajów, zorganizo­ wany był kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 11—25.VII — w Rzeszowie odbył się Ś w i a t o w y Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych. Wystę­ powały m.in. zespoły: „Syrena" z Holandii, „Kujawy" iz Francji, „Kra­ kowiak" z Bostonu (USA) i „Bie­ dronki" z Kanady, zespół polsko-węgierski im. J . Bema z Buda­ pesztu, „Krakus" z Belgii, oraz ze­ społy, biorące po raz pierwszy udział w Festiwalu — „Karolinka", „Mazurek", i „Karliczek" z Francji, „Krakowiaki" z USA, „Orlęta" i „Wisła" z Kanady. W sumie w y s t ą ­ piło 31 zespołów z 10 krajów. 18—24.VII — w Limanowej od­ bywały się dorocznym zwyczajem dni tego miasta. Wśród licznych im­ prez zorganizowano tzw. posiady w piwnicy „Zbójnickiej" Towarzystwa Ziemi Limanowskiej a w dworze Marsów, pomieszczeniu Muzeum Zie­ mi Limanowskiej, zaprezentowano dorobek konkursu na haft ludowy. 22—24.VII — podczas Warszaw­ skiego Karnawału Lipcowego wy­ stępowały m.in. zespoły folklory­ styczne z całego kraju a na Ma­ I К A riensztacie demonstrowali swoje umiejętności twórcy ludowi: wycinankarki z Sannik i garncarze z Pułtuska. 23, 24.VII — we Wdzydzach K i ­ szewskich odbył się I V Jarmark Wdzydzki, popularyzujący folklor regionu. Na estradzie wystąpiły ze­ społy: Kościerzyna, Wdzydzaki, Sołtysów z Wierzchocirta i in. a w jednej z zabytkowych chałup k a ­ szubskich P a w e ł Szerka prowadził tzw. warsztaty folklorystyczne — spotkanie z uczestnikami jarmarku połączone z dyskusją na temat twórczości ludowej i amatorskiej. W skansenie odbywał się kiermasz sztuki ludowej, a dodatkową atrak­ cją była „Gospoda pod gołym nie­ bem", w której szczególnym powo­ dzeniem cieszyły się pieczone przez gospodynie chleby i ciasta. Organizatorami Jarmarku byli: Kościerski Dom Kultury, Kaszub­ ski Park Etnograficzny, Urząd Mia­ sta i Gminy oraz Woj. Ośrodek Kultury. V I I — z okazji „Gdyńskiego L a ­ ta 77" odbył się jarmark ludowy zorganizowany przez Regionalne Biuro Sprzedaży Cepelia. Nowością gdyńskiej Cepeliady było wprowa­ dzenie do sprzedaży atrakcyjnych w y r o b ó w ludowych z Z S R R , W ę ­ gier, Rumunii i Bułgarii. 3—15.VIII — Gdańsku odbył się kolejny V I „Jarmark Dominikań­ ski", w którym poczesne miejsce zajmowała sztuka ludowa. W tego­ rocznym Jarmarku udział wzięło 100 rzemieślników. Jarmark połą­ czony był z występami zespołów folklorystycznych. 6—14.VIII — w Wiśle, Szczyrku, Żywcu i Makowie Podhalańskim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4699794ee7c027c7835710871ffbb66.pdf 3b282613d3eba1ef7364cd45dccc70a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4336 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4037 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.58-63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I PRZYPISY 1 Wystawa „Meble ludowe północnej Polski" — Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 15.XI.1975 — 15.111. 1976. Koncepcja, scenariusz i opracowanie ekspozycji: Aleksander Błachowski. Współpraca: Iwona Swięch. K o n ­ sultacje: Jerzy Kloskowski, Benedykt Malinowski, Anna Mosiewicz, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Krystyna Szałaśna. graficzny we Wdzydzach Kiszewskich, Muzeum Ziemi Złotowskiej w Złotowie. Dawne meble ludowe północnej Polski, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1976, s. 74, il. 160, 1 ta­ blica. Nakład 1000 egz. Redaktor naukowy: Aleksander Błachowski. Autorzy tekstów: Aleksander Błachowski, Małgorzata Buczkowska, Jadwiga Drozdowska, Anna Mo­ siewicz, Eugeniusz Oleszczuk, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Iwona Swięch, Krystyna Szałaśna, Barbara Wieczorek. Rok 1977 okazał się łaskawy dla równie trudnej co interesującej dziedziny jaką jest ludowe meblarstwo. Wydanie publikacji, o której mowa w tekście nieznacznie tylko poprzedziło ukazanie się w wydawnictwie Ossoli­ neum znakomitej pracy prof. Romana Reinfussa pt. Meblarstwo ludowe w Polsce. Obie prace wzajem sobie przydają atrakcyjności. 3 2 Na w y s t a w ę złożyły się okazy wybrane ze zbio­ rów następujących muzeów: Oddział Etnograficzny Mu­ zeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum w Grudziądzu, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Koszalinie, Oddział w Kwidzynie Muzeum Zamkowego w Malborku, Muzeum Budownic­ twa Ludowego w Olsztynku, Muzeum Pomorza Środko­ wego w Słupsku, Muzeum Mazurskie w Szczytnie, Mu­ zeum Etnograficzne w Toruniu, Kaszubski Park Etno­ К R Imprezy folklorystyczne i regionalne 1.VII — w Kazimierzu nad Wisłą rozpoczął się X I Festiwal Kapel i Ś p i e w a k ó w Ludowych. Udział w nim wzięło ok. 1000 w y k o n a w c ó w . Przez 4 dni o d b y w a ł y się koncerty kapel, instrumentalistów i ś p i e w a ­ ków ludowych. Jury uhonorowało nagrodami lub wyróżnieniami kilka­ dziesiąt osób. Nagrodę I wśród k a ­ pel zdobyły zespoły z Bud Ł a ń ­ cuckich (woj. rzeszowskie) i z Nieznanwrowic (woj. radomskie). Wśród instrumentalistów n a j w y ż e j ocenio­ no Józefa Zarasia — skrzypka z Nieznamierowic a spośród zespołów śpiewaczych I miejsce przyznano zespołowi z Drelowa, woj. bialsko­ podlaskie. Za najlepszą śpiewaczkę uznano Marię Kozłową z Baranowa Sandomierskiego, woj. tarnobrze­ skie. W konkursie „duży — mały", w którym ocenia się mistrza i jego ucznia I miejsce przyznano F r a n ­ ciszkowi i Cezaremu Kowalskim z Poniatowej. Festiwalowi, jak zwykle, towa­ rzyszyły targi twórczości ludowej. Piękną oprawę plastyczną imprezy zaprojektował Adam Kilian. 7—11.VII — w Bukowinie T a ­ trzańskiej odbyła się doroczna im­ preza pn. „Sabałowe Bajania", orga­ nizowana m i n . przez Gminny Ośro­ dek Kultury i Dom Ludowy w B u ­ kowinie. Oprócz koncertów konkurso­ wych, gawędziarzy i instrumentali­ s t ó w ludowych czynny był mjin. kiermasz w y r o b ó w ludowych, w y ­ stawa, „Sabałowa noc" w Niebie­ skiej Dolinie a w Jurgowie — oraw­ skiego snycerza Andrzeja Gombosa. * 13.VII—12.VIII — w czasie trwania Kursu Folkloru Polskiego dla Polonii Zagranicznej, organizo­ wanego w bieżącym roku przez To­ ruńskie Towarzystwo Kultury, Mu58 O N VII—XII 1977 zeum Etnograficzne w Toruniu zorganizowało występy zespołów folklorystycznych z Obręcznej, K o ­ niakowa i Łowicza. Dużym zainte­ resowaniem uczestników kursu cie­ szył się prowadzony przez etnografa wieczór wróżb i zabaw ludowych. W zajęciach praktycznych, jakie od­ bywały się w czasie kursu, udział brały twórczynie ludowe z Pałuk i z Mazowsza, które demonstrowały wyrób kwiatów, pająków, pisanek, wycinanek oraz uczyły haftu ludo­ wego. W czasie trwania kursu, na terenie miasteczka uniwersyteckiego, które w tym czasie zamieszkane by­ ło przez wiele grup gości zagranicz­ nych z różnych krajów, zorganizo­ wany był kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 11—25.VII — w Rzeszowie odbył się Ś w i a t o w y Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych. Wystę­ powały m.in. zespoły: „Syrena" z Holandii, „Kujawy" iz Francji, „Kra­ kowiak" z Bostonu (USA) i „Bie­ dronki" z Kanady, zespół polsko-węgierski im. J . Bema z Buda­ pesztu, „Krakus" z Belgii, oraz ze­ społy, biorące po raz pierwszy udział w Festiwalu — „Karolinka", „Mazurek", i „Karliczek" z Francji, „Krakowiaki" z USA, „Orlęta" i „Wisła" z Kanady. W sumie w y s t ą ­ piło 31 zespołów z 10 krajów. 18—24.VII — w Limanowej od­ bywały się dorocznym zwyczajem dni tego miasta. Wśród licznych im­ prez zorganizowano tzw. posiady w piwnicy „Zbójnickiej" Towarzystwa Ziemi Limanowskiej a w dworze Marsów, pomieszczeniu Muzeum Zie­ mi Limanowskiej, zaprezentowano dorobek konkursu na haft ludowy. 22—24.VII — podczas Warszaw­ skiego Karnawału Lipcowego wy­ stępowały m.in. zespoły folklory­ styczne z całego kraju a na Ma­ I К A riensztacie demonstrowali swoje umiejętności twórcy ludowi: wycinankarki z Sannik i garncarze z Pułtuska. 23, 24.VII — we Wdzydzach K i ­ szewskich odbył się I V Jarmark Wdzydzki, popularyzujący folklor regionu. Na estradzie wystąpiły ze­ społy: Kościerzyna, Wdzydzaki, Sołtysów z Wierzchocirta i in. a w jednej z zabytkowych chałup k a ­ szubskich P a w e ł Szerka prowadził tzw. warsztaty folklorystyczne — spotkanie z uczestnikami jarmarku połączone z dyskusją na temat twórczości ludowej i amatorskiej. W skansenie odbywał się kiermasz sztuki ludowej, a dodatkową atrak­ cją była „Gospoda pod gołym nie­ bem", w której szczególnym powo­ dzeniem cieszyły się pieczone przez gospodynie chleby i ciasta. Organizatorami Jarmarku byli: Kościerski Dom Kultury, Kaszub­ ski Park Etnograficzny, Urząd Mia­ sta i Gminy oraz Woj. Ośrodek Kultury. V I I — z okazji „Gdyńskiego L a ­ ta 77" odbył się jarmark ludowy zorganizowany przez Regionalne Biuro Sprzedaży Cepelia. Nowością gdyńskiej Cepeliady było wprowa­ dzenie do sprzedaży atrakcyjnych w y r o b ó w ludowych z Z S R R , W ę ­ gier, Rumunii i Bułgarii. 3—15.VIII — Gdańsku odbył się kolejny V I „Jarmark Dominikań­ ski", w którym poczesne miejsce zajmowała sztuka ludowa. W tego­ rocznym Jarmarku udział wzięło 100 rzemieślników. Jarmark połą­ czony był z występami zespołów folklorystycznych. 6—14.VIII — w Wiśle, Szczyrku, Żywcu i Makowie Podhalańskim �odbyła się doroczna impreza: X I V „Tydzień K u l t u r y Beskidzkiej " — w i e l k i przegląd f o l k l o r u g ó r a l s k i e ­ go. Na estradach, we wszystkich tych 4 miejscowościach, w y s t ę p o w a ­ ły zespoły regionalne, k t ó r y c h w t y m roku zgłosiło się ponad 50 z' Czechosłowacji, J u g o s ł a w i i , W ę g i e r , R F N i Polski. W y s t ę p o w a ł y m . i n . : zespół i m . Andrzeja Skupnia-Florka z Białego Dunajca, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „ O n d r a s z e k " ze Szczyrka, ż y w i e c k i e „Sędzioły", „ O s t r o w i c a " z Częstochowy, „ W i l a m o w c e " (zapre­ z e n t o w a ł y „Wesele wilamowickie"), „ S w i r k i " z W i l k o w i c , Zespół Regio­ nalny z Brennej, „ W i s ł a " z Wisły, „Gorol" z Jabłonkowa, „Juhas" z Ujsołów, „ Ł ą c k o " , „ B a b i o g ó r z a n i e " , „ B a b i o g ó r c y " z Zawoi, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ W i e r c h y " oraz „ W i t o w i a nie" z Witowa. Z okazji „ T y g o d n i a K u l t u r y Be­ skidzkiej" zorganizowano też k i e r ­ masze sztuki ludowej oraz otwarto wystawy, m. in. koronek w pobli­ skiej Istebnej, w y s t a w ę rzeźb A r t u ­ ra Cienciały (w jego ogrodzie) i Józefa M i g d a ł a w Szczyrku, wysta­ w ę twórczości ludowej w Makowie Podhalańskim, wystawę plastyków a m a t o r ó w , i p r e z e n t a c j ę regional­ nych s t r o j ó w cieszyńskich. O d b y ł a s:ę też sesja popularno-naukowa poświęcona folklorowi ziemi c i e s z y ń s k i e j . I m p r e z ę z a k o ń c z o n o b a r w n y m po­ chodem d o ż y n k o w y m . 14.VIII — w G i ż y c k u , w chacie mazurskiej nad jeziorem, zorganizo­ wano kiermasz sztuki ludowej z u d z i a ł e m t w ó r c ó w z w o j . suwalskie­ go i Bartoszyc (woj. olsztyńskie). Organizatorem kiermaszu był M i e j ­ ski Dom K u l t u r y w G i ż y c k u . 27, 28.VIII — w Warszawie od­ było się doroczne Ś w i ę t o „ T r y b u n y L u d u " . W ś r ó d licznych imprez zor­ ganizowano t a k ż e kiermasz w y r o ­ b ó w ludowych. V I I I — odbył się J a r m a r k P u ł ­ tuski, w czasie k t ó r e g o w y s t ę p o ­ w a ł y zespoły ludowe oraz zaprezen­ towano modele odzieży n a w i ą z u j ą ­ cej do twórczości ludowej. V I I I — w Rzeszowie rozstrzyg­ nięto doroczny I I I konkurs f o l k l o ­ rystyczny, pn. „ P r a c a w o b r z ę d a c h i zwyczajach ludowych". Do kon­ k u r s u zgłosiło się 20 zespołów z woj. rzeszowskiego i sąsiednich w o ­ j e w ó d z t w . Zorganizowano koncerty eliminacyjne w Ł a ń c u c i e , L e ż a j s k u i Sędziszowie M a ł o p o l s k i m . J u r y pod przewodnictwem prof, dr Ro­ mana Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody zespołom regionalnym: z Trzciany, Grodziska Dolnego, Żerdzi, Cieszy­ na, Brennej, Swieciechowej, Stojeszyna, Baranowa Sandomierskiego, Szczawnicy i Birczy. Nagrody indy­ widualne otrzymali: Władysława Ś w i ą t e k ze Stojeszyna, M a r i a Pajdowska z G ł u s k a , M a r i a Kozłowa z Baranowa Sandomierskiego, W o j ­ ciech D ą b e k z Grodziska Dolnego, Józef Ciesielka ze Szczawnicy, Ja­ nina Szałze ze Ś m i g n ą . Nagrody przyznano również kierownikom, i n s t r u k t o r o m zespołów: W a l e r i i Cudek ze Szczyrzycy, M a r i i i J ó z e f o ­ w i Dziedzic z Trzciany, J ó z e f o w i M y j a k o w i z W D K w Tarnobrzegu i k i e r o w n i c t w u zespołu z Cieszyna. 2—4.IX — w Sieradzu odbył się I I Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u woj. sieradzkiego. Otwarcia Festy­ nu d o k o n a ł I Sekretarz K W PZPR w Sieradzu Tadeusz Stasiak w obecności przedstawicieli władz miejskich, partyjnych, przedstawi­ ciela ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ k i oraz licznie zebranych gości. W y s t ę p y zespołów p r o w a d z i ł W o j ­ ciech Siemion. Z okazji Festiwalu otwarto i n t e ­ r e s u j ą c e w y s t a w y : w Muzeum O k r ę ­ gowym — p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę sztuki ludowej w o j . sieradzkiego, na k t ó r e j m. i n . m o ż n a było obej­ rzeć tkaniny Józefy C h a ł a d a j oraz rzeźby S t a n i s ł a w a K o r p y i Szczepa­ na Muchy; w B W A — wystawiono prace ludowego r z e ź b i a r z a Jerzego Kaczmarka, a w W o j . Bibliotece Publicznej zorganizowano w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa i f o l k l o r w o j . sieradzkiego w literaturze". Ponadto w programie Festynu o d b y ł a się „ C e p e l i a d a " — kiermasz sztuki ludowej, w czasie k t ó r e g o koncertowały zespoły regionalne w o j e w ó d z t w a ; odbyło się r ó w n i e ż spotkanie z l u d o w y m i t w ó r c a m i , pn. „Dziesiąta biesiada sieradzka". 3—6.IX — w K r a k o w i e odbyły się V Ogólnopolskie, a I I M i ę d z y ­ narodowe T a r g i Sztuki Ludowej. W t y m roku uczestniczyło w nich 37 spółdzielni i 119 a r t y s t ó w ludo­ wych p r e z e n t u j ą c y c h swoje w y r o b y na kiermaszu. Targom t o w a r z y s z y ł o szereg i m ­ prez. Otwarto w y s t a w y m.in. „ I n ­ spiracje ludowe w twórczości współczesnych plastyków": w ga­ l e r i i „ D e s a " na Sw. Jana — zegary Roberta K u c i ń s k i e g o , a w galerii „Kramy Dominikańskie" — Malar­ stwo na szkle (Krcha, S ł o w i ń s k i , Zabierzewska), w y s t a w ę rzemiosła artystycznego w Muzeum History­ cznym, w y s t a w ę pn. „ M a d o n n a w twórczości ludowych artystów" w galerii , , P A X - u " , w y s t a w ę sztuki ludowej Coopexim — Cepelii w pa­ wilonie B W A , a w P a ł a c u Sztuki „ P i ę k n o t r a d y c j i we w s p ó ł c z e s n o ś ­ c i " — (czyli rzemiosło ludowe W ę ­ gier i Czechosłowacji. O d b y ł się r ó w n i e ż kiermasz. Prasa odnotowa­ ła niski poziom pokazanych na n i m prac, zwłaszcza rzeźb. Gorzej niż niski poziom c e c h o w a ł w y s t a w ę w PAX-ie. Na estradach i ulicach pokazano „ W i a n e k K r a k o w s k i " , zespoły re­ gionalne, pokazy mody inspirowa­ nej s z t u k ą l u d o w ą i t d . W czasie t a r g ó w o d b y ł y się obrady Sekcji Europejskiej Ś w i a t o ­ wej Rady Rękodzieł oraz m i ę d z y ­ narodowe sympozjum przedstawi­ cieli spółdzielczości pracy krajów socjalistycznych na temat: „ I n s p i ­ racje ludowe we współczesnej twórczości i w y t w ó r c z o ś c i " (refera­ ty wygłosili: Prezes „Cepelii" — Tadeusz W i ę c k o w s k i , red. Alek­ sander Jackowski oraz prof. W a n ­ da Telakowska). W sympozjum wzięło udział blisko 10Э c z ł o n k ó w Ś w i a t o w e j Rady Rękodzieł. * 4—11.IX — w Zakopanem odbył się X Międzynarodowy Festiwa' F o l k l o r u Ziem G ó r s k i c h , w czasie k t ó r e g o w y s t ą p i ł y g ó r a l s k i e zespoły z 20 k r a j ó w , m . in. z A n g l i i , B u ł ­ garii, Czechosłowacji, Francji, Gre­ cji, Jugosławii, Meksyku, NRD, Norwegii, Rumunii, R F N , Szwajca­ r i i , Szwecji, T u r c j i , USA, W ę g i e r , ZSRR oraz 8 zespołów z Polski. Ju­ r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa oceniało zespoły w 4 kategoriach: zespołów auten­ tycznych, artystycznie opracowa­ nych, stylizowanych i r e p r e z e n t u j ą ­ cych folklor rekonstruowany. W czasie Festiwalu czynne b y ł y w y s t a w y : m.in. zorganizowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e wystawa sta­ rych g ó r a l s k i c h i n s t r u m e n t ó w m u ­ zycznych, oraz w sali „ T u r n i " w y ­ stawa o b r a z ó w na szkle W ł a d y s ł a ­ wa Walczaka z Zakopanego i cera­ m i k i Jana Reczkowskizgo z N . T a r ­ gu. * 17, 18.IX — w Nowej Słupi, w o j . kieleckie odbyły się „Dymarki Ś w i ę t o k r z y s k i e 77", w czasie k t ó ­ rych zaprezentowano tradycyjny w y t o p żelaza w piecach dymar­ skich. Imprezie t o w a r z y s z y ł kier­ masz i wystawa w y r o b ó w ludo­ wych oraz w y s t ę p y ludowych ze­ społów i kapel. 18.IX — w 5 gminach w o j . no­ w o s ą d e c k i e g o o d b y ł a się „Złota Je­ sień Popradzka", w czasie k t ó r e j zorganizowano m.in. j a r m a r k sztuki ludowej i d o ż y n k i . * 25.IX — w Sosnowcu rozpoczęły się „ D n i " tego miasta. Wśród w i e l u atrakcyjnych impre'z odbyła się „ F o l k l o r i a d a " z u d z i a ł e m zespołów regionalnych „ L i m a n o w i a n i e " i „ L a ­ chy", Dolina Dunajca i Zespół Pie­ śni i T a ń c a Ziemi C i e s z y ń s k i e j . * 24.IX — w Radomiu o d b y ł a się impreza folklorystyczna pn. Jar­ m a r k Kazimierzowski. W programie imprezy odbył się kiermasz t w ó r ­ ców ludowych, wystąpiły zespoły folklorystyczne i kapele ludowe, k t ó r e p r o d u k o w a ł y się nie t y l k o na estradach ale t a k ż e na ulicach m i a ­ sta. * I X —• przed Z a m k i e m w L u b l i ­ nie odbyły się T a r g i Sztuki Ludo­ wej zorganizowane przez Muzeum Lubelskie. W targach u d z i a ł wzięli twórcy ludowi z województw: bial­ skopodlaskiego, c h e ł m s k i e g o , lubel­ skiego i sieradzkiego. I X — w Opolu oraz paru innych m i e j s c o w o ś c i a c h w o j . opolskiego od­ były się „ D n i " f o l k l o r u i sztuki l u ­ dowej w o j . piotrkowskiego". Pro­ gram imprezy w y p e ł n i ł y koncerty zespołów pieśni i t a ń c a . W y s t ą p i l i : „ P i l i c z a n i e " z Tomaszowa, „ T r a m ­ blanka" i „ D r y g a n t " z Opoczna i in. a w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach otwarto w y s t a w ę pn. 59 �..Współczesna twórczość w o j . piotkowskiego". ludowa 1, 2, X — w Łodzi odbyła się ..Cepeliada z Expressem", zorgani­ zowana przez Regionalne Biuro S p r z e d a ż y Zw. Sp. Rękodzieła A r ­ tystycznego Cepelia w Łodzi i re­ d a k c j ę ..Expressu Ilustrowanego". W p a s a ż u Schillera zorganizowa­ no kiermasz w y r o b ó w ludowych a l u d o w i a r t y ś c i demonstrowali swo­ je u m i e j ę t n o ś c i . Oprócz wyrobów polskich oferowano t a k ż e w y r o b y ludowe ze Z w i ą z k u Radzieckiego, R u m u n i i , Bułgarii, W ę g i e r i Mongo­ l i i . D o d a t k o w ą a t r a k c j ą była sprze­ daż chleba wiejskiego, świeżo pie­ czonego przez gospodynie. W z w i ą z k u z Cepeliadą otwarto w y s t a w y : „ L a l k a w sztuce ludo­ w e j " i „ R e k o n s t r u k c j a tkanin sty­ lowych". * X — w Miłosławiu, w o j . p o z n a ń ­ skie odbył się „ J a r m a r k Różności", zorganizowany przez U r z ą d Miasta i G m i n y oraz Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury. Wśród różnych i m ­ prez t o w a r z y s z ą c y c h kiermaszowi o d b y ł y się w y s t ę p y Ludowego zes­ połu P i e ś n i i T a ń c a „ K u r p i o w s z y czyzna" z M y s z y ń c a , i „Ziemia M i ł o s ł a w s k a " , zaprezentowano w i d o ­ wisko ludowe „Wesele Wielkopol­ skie" w w y k o n a n i u Koła G o s p o d y ń Wiejskich z Czeszewa. W sali Oś r o d k a K u l t u r y wystawiono prace plecionkarskie M i e c z y s ł a w a K w i e ­ cińskiego, hafty Marii i Doroty W o j t k o w i a k oraz rzeźby w korze Władysławy Knocińskiej. * X — w Ż n i n i e na z a k o ń c z e n i e D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j o d b y ł się j a r m a r k sztuki ludowej z terenu w o j . bydgoskiego. W j a r m a r k u u czestniczyło ok. 140 a r t y s t ó w l u ­ dowych i a m a t o r ó w . * X — w Zielonej Górze w Parku Etnograficznym zainaugurowane zostały „ S p o t k a n i a z folklorem". Na pierwsze spotkanie zaproszono naj­ starszego koźlarza lubuskiego W a ­ c ł a w a Ł a k o m e g o z Babimostu oraz młodzież klas V I szkoły podstawo­ wej w Zielonej G ó r z e . * X — w Lipnicy Wielkiej i Ja­ błonce na Orawie odbył się w i e l k i festyn folklorystyczny, „Babiogór­ ska J e s i e ń 77", zorganizowany przez Woj. Ośrodek Kultury w Nowym Sączu i G m i n n y O ś r o d e k K u l t u r y w J a b ł o n c e . W programie m.in. — p r z e g l ą d kapel regionalnych, w y ­ stępy zespołów amatorskich. X — w K r o b i w o j . leszczyńskie odbył się turniej ś p i e w a k ó w ludo­ wych. * 4—6. X I w Poznaniu odbyło się Ogólnopolskie Forum Amatorskich Zespołów Artystycznych połączone z polsko-radzieckim seminarium na temat mecenatu socjalistycznego p a ń s t w a nad folklorem i s z t u k ą l u ­ d o w ą . Organizatorami obu imprez b>ły: M-nisterstwo K u l t u r y i SztuK i . Centralny O ś r o d e k Metodyki Upowszechniania K u l t u r y oraz poz­ nański Pałac Kultury. 60 25.XI — w K r a k o w i e otwarte zo­ stały V I D n i Folkloru zorganizowa­ ne przez Dom K u l t u r y huty i m . Lenina. D n i z a p o c z ą t k o w a ł o sympo­ zjum na temat „ M i a s t o — jego ży­ cie w s p ó ł c z e s n e a k u l t u r a tradycyj­ na". Od dnie n a s t ę p n e g o o d b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów folklorystycz­ nych i kapel. * 25.XI — w K r a k o w i e rozpoczął się X X I I I ogólnopolski P r z e g l ą d A matorskich Zespołów Folklorystycz­ nych Spółdzielczości Mieszkanio­ wej. Udział w przeglądzie wzięło 8 zespołów: z Białegostoku, Nowego Sącza, Warszawy, Łodzi, Gorzowa, Łowicza i K r a k o w a . P r z e g l ą d za­ kończył się 27-go galowym koncer­ tem. * X I — w Kościanie, w o j . leszczyń­ skie, odbył się turniej dudziarzy. Konkursy i wystawy 23.VI—31.XII — w Muzeum Et­ nograficznym w Toruniu ekspono­ wano w y s t a w ę pn. „ K u l t u r a ludo­ wa Ziemi C h e ł m i ń s k i e j " . Na w y ­ stawie pokazano po raz pierwszy w tak szerokim zakresie, wybrane dziedziny k u l t u r y ludowej C h e ł m i niaków i L u b a w i a k ó w — dwóch podstawowych grup etnograficz­ nych w o j . t o r u ń s k i e g o . Wystawa ta jest w y n i k i e m p o d j ę ­ tych przez Muzeum w 1976 r. i n ­ tensywnych b a d a ń etnograficznych tego obszaru. Dotyczyły one g ł ó w ­ nie budownictwa, gospodarki i rze­ miosła a pozyskane podczas tych b a d a ń liczne, unikalne niekiedy obiekty, wzbogaciły zbiory muzealne i były eksponowane na tej wysta­ wie. U z u p e ł n i e n i e m wystawy jest f o l ­ der, k t ó r y jest r ó w n o c z e ś n i e pla­ katem. W d r u k u jest przewodnik, k t ó r y będzie r ó w n o c z e ś n i e spełniał rolę m a ł e j monografii tego regionu. Scenariusz wystawy opracował zespól muzealny w osobach: Roman Tubaja, Irena Wronkowska (komi­ sarz wystawy), Aleksander B ł a c h o wski, Anna Dobrzyńska, Bożena Dudarewicz, Hanna Muzalewska, M a r i a Polakiewicz, Barbara Szychowska-Boebel, Iwona Swięch, Jan Swięch. Oprawę plastyczną zaprojektował Józef Pietrzyk. * 2 . V I I — Muzeum Wsi Opolskiej o t w o r z y ł o p r z y g o t o w a n ą przez P a ń ­ stwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie w y s t a w ę , pn. „ L u d o w e skrzynie wianne". * 5.VII — w K l u b i e Stowarzyszenia F A X w Radomiu czynna b y ł a w y ­ stawa Regionalnej Sakralnej Sztu­ k i Ludowej p r e z e n t u j ą c a wyniki konkursu ogłoszonego przez W o j . Oddział Stowarzyszenia P A X i ZZG Zespół H a n d l u ..Veritas" w Warsza­ wie. Na wystawie pokazano ok. 250 prac 36 a u t o r ó w : rzeźbę kowalstwo artystyczne, malarstwo, pisanki i c e r a m i k ę . Jury przyznało nagrody w dziale r z e ź b y I : Grzegorzowi Szewczykowi z Kozienic, w dziale kowalstwa — P a w ł o w i Winiarskie­ m u z Błazin k/Iłży, w dziale ce­ r a m i k i — Jadwidze Kosiarskiej z Iłży, w dziale malarstwa nagrody I nie przyznano, dwie nagrody I I otrzymali Antoni Jopkiewicz ze Skaryszewa i S t a n i s ł a w Dela z Gniewoszowa. W dziale pisanek na­ grodę I o t r z y m a ł a Janina Wawer z Głowaczowa. * 6—14.VII — w Makowie Podha­ l a ń s k i m czynna b y ł a w o j e w ó d z k a wystawa twórczości ludowej zorga­ nizowana przez W D K i WRZZ w Bielsku-Białej. 10. V I I — w Muzeum Ziemi L i m a ­ nowskiej w Limanowej rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na haft ludo­ wy, w k t ó r y m n a j w y ż s z e nagrody otrzymali Franciszek Janc z Zabrzeży k. Ł ą c k a i S t a n i s ł a w B u ­ dzyński z Bukowiny Tatrzańskiej. * 11. V I I — w Domu Sztuki w Rze­ szowie otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa i rękodzieło a r t y ­ styczne" zorganizowana przez K o ­ mitet organizacyjny I V Ś w i a t o w e g o Festiwalu Polonijnych Zespołów Folklorystycznych, Cepelię i B W A . Wystawa połączona b y ł a z k i e r m a ­ szem w y r o b ó w ludowych. * 15. V I I — w Starej Kordegardzie w Warszawie otwarta b y ł a przenie­ siona z P ł o c k a wystawa prac tego­ rocznych l a u r e a t ó w nagrody „ B a r w " i m . Oskara Kolberga. * 16. V I I — w Robotniczym Cen­ t r u m K u l t u r y w Mielcu została ot­ warta wystawa prac malarskich znanych artystów nieprofesjonal­ nych: Bazylego Albiczuka, K a t a r z y ­ ny G a w e ł , M a r i i Korsak, Nikifora, Teofila Ociepki, Leokadii Płonkowej, Władysława Rybkowskiego, Brunona Podjaskiego, Adama S ł o ­ wińskiego, M a r i i Tarnawskiej-Wojtowicz, S t a n i s ł a w a Karulaka, Łucji Mickiewicz, Edmunda Monsiela, Ja­ na P ł a s k o c i ń s k i e g o i W e r o n i k i Ratyny. Wszystkie eksponaty pocho­ dziły ze zbiorów P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Warszawie. W y ­ dano katalog. Wystawa cieszyła się wyjątko­ w y m zainteresowaniem. * 30.VII — w salach B W A w L u b ­ linie otwarto w y s t a w ę o b r a z ó w na szkle Eweliny P ę k s o w e j z Zakopa­ nego. * V I I — w Muzeum Regionalnym w Opocznie czynna b y ł a wystawa haftu i koronki, na k t ó r e j zapre­ zentowano plon konkursu ogłoszo­ nego przez Sp. Pracy R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „Opocznianka". * V I I — r o z s t r z y g n i ę t y został k o n ­ kurs na zdobnictwo b i b u ł k o w e , zor­ ganizowany przez Ż y w i e c k i e M u ­ zeum. J u r y pod przewodnictwem Ewy Fryś-Pietraszkowej z Insty­ tutu Sztuki P A N p o d k r e ś l a j ą c bar­ dzo wysoki poziom prac p r z y z n a ł o 3 nagrody I zespołowe: rodzinie Drewniaków z Międzybrodzia Bial­ skiego, M a r i i W r ó b e l i jej córce A n ­ nie Juraczek z Pewli Wielkiej oraz Franciszce Uflaut i jej córce Rozalii Kastelik z Pewli Wielkiej. W kategorii prac indywidualnych 2 �nagrody I o t r z y m a ł y : Anna K u p czak z Sopotni i Maria Madejczyk z Cisca. Nagrody ufundowali: Minister­ stwo K u l t u r y i Sztuki, Sp. Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w Rękodzieła L u ­ dowego i Artystycznego „ M i l e n i u m " oraz Muzeum w Ż y w c u . 4 . V I I I — w Lipnicy Murowanej na R y n k u zorganizowano w y s t a w ę t w ó r c ó w ludowych tej gminy, K o ­ ła T w ó r c ó w Ludowych Wiśnicza i wyrobów wikliniarskich z Królówki. * 25.VIII — W D K w Lesznie udo­ stępnił wystawę zorganizowaną przez P a ń s t w . Muz. Etnograficzne w Warszawie pn. „Rodzina w polskiej sztuce ludowej". W y s t a w ę t ę w l i ­ stopadzie pokazano w gmachu Muz. Etnograficznego we W r o c ł a w i u (or­ ganizator W D K Wroclaw) jako i m ­ prezę t o w a r z y s z ą c ą imprezie „ M u ­ z y k u j ą c e rodziny". * 25.VIII — w Opocznie rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na k r a j k i opoczyńskie zorganizowany przez spółdzielnię dla w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z nią tkaczek. W konkursie wzięło u dział 31 tkaczek, k t ó r e przedstawi­ ły 395 w z o r ó w krajek. Nagrody u fundowane przez Cepelię z fundu­ szu rozwoju twórczości ludowej ot r z y m a ł y : I — Teresa Chmal z Sobawin, Anna D ą b r o w s k a z Krusze­ wie, M a r i a Dulnikiewicz z Wyganowa, Józefa Gubka z Wyganowa, Maria K a t a z Libiszowa, Maria Koska (Miazek), Zofia Pecyna z M i ę d z y b o r z a . Przyznano r ó w n i e ż 9 I I n a g r ó d i 15 I I I . * V I I I — w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej otwarta została wystawa pn. „Rzeźba ludowa północnego M a ­ zowsza", na k t ó r e j pokazano ok. 30 prac t w ó r c ó w z o ś r o d k a sierpeckiego. * V I I I — w Iłży otwarto pokonkur­ s o w ą w y s t a w ę pn. „ L u d o w a lalka i zabawka ceramiczna", zorganizo­ w a n ą przez C P L i A , Z w i ą z e k Spół­ dzielni Rękodzieła Ludowego i A r ­ tystycznego w Warszawie oraz w o j . Spółdzielnię Pracy Rękodzieła L u ­ dowego „ C h a ł u p n i k " w Iłży. Na wystawie zaprezentowano ok. 300 prac 23 t w ó r c ó w z różnych oś r o d k ó w ceramicznych, m.in. z R ę docina, O d r o w ą ż a , C h a ł u p e k , Denkowa i Iłży. W grupie zabawek 4 nagrody I otrzymali: A . Szubartowski z R ę docina, S. S o w i ń s k i z C h a ł u p e k , T. Poletek z Koszar i J. J e ż z W ó l k i B o d z e n t y ń s k i e j . W grupie lalek — 2 a r t y s t y k i ludowe: K . Kowalczyk i R. Siwiec z Iłży. W y s t a w ę przeniesiono n a s t ę p n i e do K l u b u M P i K w Radomiu. * V I I I — w sieradzkim muzeum czynna była wystawa mebli i s p r z ę t ó w ludowych. * 3.IX — w Sieradzu, w czytelni Wojewódzkiej B i b l i o t e k i i m . Wł. Broniewskiego otwarta została w y ­ stawa pn. „ S z t u k a ludowa i folklor woj. sieradzkiego w literaturze" Na wystawie zaprezentowano również l i t e r a t u r ę l u d o w ą jak też rzeźbę, malarstwo tkactwo i plecionkar­ stwo, oraz publikacje naukowe i beletrystyczne poświęcone t y m za­ gadnieniom. 15.IX — Muzeum Kupiectwa w Ś w i d n i k u pokazało w y s t a w ę prze­ niesioną z P a ń s t w . Muz. Etnogr. w Warszawie pn. „ D z w o n k i ś w i a t a " . 22 .IX — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie w y ­ stawa pn. „Tęcza na śniegu. Trady­ cja i współczesność w sztuce naro­ dów Syberii i Dalekiego Wscho­ du". Bardzo wysoki poziom a r t y ­ styczny prac, ładna ekspozycja Krzysztofa Burnatowicza. 24.IX — w galerii Cepelii w No­ w y m Targu otwarta została wysta­ wa pn. „Lenin w Polsce". W wysta­ wie wzięli udział l u d o w i t w ó r c y pracujący w cepeliowskich spół­ dzielniach, p r e z e n t u j ą c m.in. stroje ludowe, meble p o d h a l a ń s k i e i s p r z ę ­ ty, n a w i ą z u j ą c e do okresu, w k t ó ­ r y m Lenin p r z e b y w a ł w K r a k o w ­ skiem i na Podhalu. * 28.IX — w Muzeum Etnografi­ cznym w K r a k o w i e otwarto wysta­ w ę „Wielcy Polacy w rzeźbie l u ­ dowej", p r z y g o t o w a n ą przez Muze­ um Etnograficzne w Toruniu z prac n a d e s ł a n y c h na konkurs ogło­ szony w 1974 r. * I X — w Zwoleniu została otwar­ ta wystawa pn. „ L u d o w a ceramika Figuralna w Radomskiem". Prezen­ towane eksponaty pochodzące ze z b i o r ó w Muzeum Regionalnego w Iłży i Sp. „ C h a ł u p n i k " w Iłży ob r a z o w a ł y rozwój ludowej ceramiki figuralnej począwszy od X I X w i e k u do naszych czasów. * I X — we W ł o c ł a w k u rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na k u j a w s k ą rzeźbę l u d o w ą . Wzięło w niej u dział ponad 20 t w ó r c ó w z K u j a w i Ziemi D o b r z y ń s k i e j . * I X — w Muzeum Regionalnym w Szczecinie zorganizowano ogólno­ polski konkurs pn. „Las w sztuce ludowej". W konkursie udział w z i ę ­ ło 18 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c ok. 90 prac z r ó ż n y c h dziedzin sztuki. Na­ g r o d ę I o t r z y m a ł Zbigniew Tracz za rzeźbę, n a g r o d ę I I — C z e s ł a w Jagna za malarstwo. Najlepsze z n a d e s ł a n y c h prac będą eksponowa­ ne w p o w s t a j ą c y m w Szczecinie Muzeum L a s ó w . * 8.X — w Muzeum O k r ę g o w y m w Tarnowie otwarta została wystawa sztuki ludowej P o w i ś l a Tarnow­ skiego. Pokazano t u kopie malatur na ś c i a n a c h d o m ó w , stodół, s p r z ę ­ t ó w itp., ze s ł y n n e g o Zalipia a tak­ że innych miejscowości, gdzie za­ chowała się p a m i ę ć malarskiego zdobienia zagród. * 17.X — r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na nieprofesjonalne malarstwo i gra­ fikę pn. „Mój Śląsk", zorganizowa­ ny przez Muzeum w Zabrzu i Tow. M i ł o ś n i k ó w Zabrza. W konkursie wzięło udział 145 osób, n a d s y ł a j ą c 452 prace. Jury, k t ó r e m u p r z e w o d n i c z y ł A . Jackowski stwierdziło wysoki po­ ziom konkursu, 7 r ó w n o r z ę d n y c h n a g r ó d przyznano: Janowi Nowako­ w i , E d w a r d o w i G a w l i k o w i i Józefo­ w i Torce z Katowic, Waldemarowi Pieczce z Zabrza, oraz z G l i w i c : B r o n i s ł a w o w i i Eugeniuszowi K r a ­ wczukom i Janinie Motyce. Wydano ilustrowany katalog. W y s t a w ę ot­ warto w grudniu. * 17.X — w P a ł a c u pod Baranami w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę prac żołnierzy WP., z o r g a n i z o w a n ą sta­ raniem W y d z i a ł u K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u Miasta oraz G ł ó w n e g o Zar z ą d u Politycznego WP. Na wysta­ w ę n a d e s ł a n o 370 prac, z k t ó r y c h pokazano 203 z zakresu malar­ stwa, rzeźby, metaloplastyki, szkła artystycznego i fotografii. * 19.X — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie zo­ s t a ł a otwarta wystawa „ D a w n a i w s p ó ł c z e s n a sztuka M o n g o l i i " . * X — w Muzeum w Stryszowie otwarto w y s t a w y pn.: „Tkanina wilamowicka w t r a d y c y j n y m stroju oraz współczesnych adaptacjach" z o r g a n i z o w a n ą przez dział etnogra­ f i i Muzeum O k r ę g o w e g o w B i e l ­ s k u - B i a ł e j , oraz „ Z d o b n i c t w o b i b u ł ­ kowe Ż y w i e c c z y z n y " przygotowa­ n ą przez Muzeum w Ż y w c u . Obie w y s t a w y p o w s t a ł y w ra­ mach rozpoczętego przed dwoma l a ­ t y c y k l u wystaw pn. „Folklor ziem woj. bielskiego". * 4.XI — z okazji 15-lecia istnie­ nia Miejskiego Domu Kultury w M y ś l e n i c a c h i 10-lecia K l u b u Pla­ styków Amatorów i Twórców L u ­ dowych otwarto wystawę pn. „ P r a c a i p i ę k n o " . O d b y ł y się spo­ tkania z t w ó r c a m i , naukowcami, działaczami. * 8.XI — r o z s t r z y g n i ę t y został ogól­ nopolski k o n k u r s na haft ludowy, zorganizowany przez Muzeum Et­ nograficzne w Toruniu, Cepelię i Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki. W konkursie udział wzięło 216 auto­ rów, k t ó r z y zgłosili w sumie 494 prace. Ze względu na wysoki poziom konkursu przyznano 122 nagrody i w y r ó ż n i e n i a . Jury, k t ó r e m u prze­ w o d n i c z y ł a mgr Barbara T ę ż y c k a z M K i S p r z y z n a ł o trzy I nagrody (po 5.000 zł) S t a n i s ł a w o w i B u d z y ń s k i e ­ m u z B u k o w i n y Tatrz., Ludwice Głuc z Podegrodzia k. N . Sącza oraz W i k t o r i i P u ł a w s k i e j z M y s t kowa St., w o j . ostrołęckie. Wśród 15 l a u r e a t ó w drugich n a g r ó d (3.000 zł) znaleźli się m.in. Genowefa Pał u b i c k a z Bytowa, Elżbieta Keller z Bydgoszczy, Zofia Szmajda z Ga­ j ó w k a (woj. w ł o c ł a w s k i e ) , Maria K o z ł o w a i Katarzyna P a ń c z y k z Baranowa Sandomierskiego, K u n e gunda K r z y ż a n i a k , (woj. kaliskie), Józefata Mołek z Kalisza, Julia M a ­ łek z Ciosny (woj. zamojskie), Zo­ fia Szczepaniak ze Szczawnicy, Sta­ n i s ł a w a Cukier z Zakopanego, A n ­ drzej Czernik z B u k o w i n y Tatrz., 61 �Ewa ChaJupska z Jasienicy (woj. katowickie) Anna Rucka z Jawo­ r z y n k i (woj. bielskie), Irena Benek z Czechowic-Dziedzice (woj. kato­ wickie), Janina F o ł t y n z S z a m o t u ł (woj. p o z n a ń s k i e ) . Ponadto przyznano 21 trzecich n a g r ó d po 2.000 zł oraz 84 w y r ó ż ­ nienia po 1.000 zł, w t y m 23 hafciarkom, k t ó r e o d t w o r z y ł y dawny haft kaszubski złotogłowiem. * 15.XI — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwo­ rzono t ł u m n i e o d w i e d z a n ą w y s t a w ę „Włoskie złotnictwo ludowe". W y ­ s t a w ę zorganizowano przy wydatnej pomocy Ambasady W ł o s k i e j . * 17.XI — w galerii „ F o l k l o r " Bia­ łostockiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h otwarto w y s t a w ę tkanin dwuosnowowych wykona­ nych przez a r t y s t y k i ludowe g m i ­ ny J a n ó w . Wszystkie eksponaty po­ chodziły ze z b i o r ó w Sokolskiego Ośrodka Kultury. * 19.XI — w Poznaniu otwarta zo­ s t a ł a pokonkursowa wystawa pn. „ M o t y w y religijne w wytworach sztuki ludowej" zorganizowana przez Oddział W o j e w ó d z k i Stowa­ rzyszenia „ P a x " w Poznaniu oraz „ V e r i t a s " w Warszawie. * 21.XI — w Muzeum O k r ę g o w y m w Radomiu otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę „ K o w a l s t w o ludowe w o j . radomskiego". W dniu otwarcia od­ b y ł a się sesja naukowa, na k t ó r e j referaty wygłosili: prof, dr Józef Gajek z W r o c ł a w i a — „Zróżnico­ wanie k u l t u r y ludowej w Polsce", doc dr M a r i a n Pokropek z War­ szawy — „ K o w a l s t w o ludowe w Polsce" oraz dr Stefan R o s i ń s k i ? Radomia — „ K o w a l s t w o ludowe w o j . radomskiego, jego stan i per­ spektywy". I nagrody (po 5000 zł) na konkur­ sie otrzymali Franciszek G ó r k a , Pa­ weł Winiarski, Kazimierz M a r k i e ­ wicz i Krzysztof Jakubiak. I I na­ grody otrzymali: Eugeniusz C h o ł u j , Stanisław Chołuj, Bogusław Mar­ kiewicz, Zygmunt Lorek i P a w e ł Kaca. I I I — Tadeusz Skwira, Ste­ fan Raban, Tadeusz L e ś n i e w s k i i W ł a d y s ł a w Mazur. * 23.XI — otwarto we W r o c ł a w i u I I Triennale Plastyki Nieprofesjo­ nalnej, zorganizowane przez Cen­ tralny O ś r o d e k M e t o d y k i Upow­ szechnienia K u l t u r y . W przygoto­ waniu Triennale b r a ł y udział wszy­ stkie (poza Elblągiem) W o j e w ó d z ­ kie Domy Kultury organizując przeglądy, z k t ó r y c h j u r y t y p o w a ­ ło prace na centralny pokaz. K o ­ misarzami i j u r o r a m i b y l i : Zofia Bisiakowa z C O M U K u oraz A l e k ­ sander Jackowski z Inst. Sztuki P A N . Z 27.000 przejrzanych prac pokazano we W r o c ł a w i u 1.317, w t y m 719 o b r a z ó w , 290 rzeźb, 166 gra­ f i k , 33 tkaniny i t d . Organizatorem imprezy we W r o c ł a w i u był Woje­ wódzki Dom K u l t u r y (Dział Plasty­ k i ) . Wybrane prace pokazano w ga­ lerii BWA „AWANGARDA", po­ granicze ze s z t u k ą l u d o w ą — w Muzeum Etnograficznym, a trzy 62 wybrane tematy w Muzeum Arche­ ologicznym (kompensacyjna funk­ cja twórczości, wystawa monografi­ czna S t a n i s ł a w a Deli z G r ę b o s z o w a k. Radomia, tkanina.). Wydano ka­ talog, plakat (oparty na linorycie Jana Nowaka, sztygara kopalni „ K a t o w i c e " ) . E k s p o z y c j ę zaprojek­ t o w a ł art. pl. E m i l Cieślar. Wystawa w z b u d z i ł a d u ż e zainte­ resowanie publiczności, niestety t r w a ł a b. k r ó t k o , w B W A do 5 grudnia, a w Muzeach do połowy tego m i e s i ą c a . Na uroczyste otwarcie 27 X I z udziałem władz miejscowych i przedstawicieli Min. Kultury i Sztuki p r z y b y ł o blisko 250 auto­ r ó w , instruktorzy plastyki w W o j . Domach K u l t u r y , prasa, dyrektorzy M u z e ó w Etnograf, w K r a k o w i e i Toruniu. 28.XI — odbyło się seminarium poświęcone problemom opieki nad twórczością ludową i amatorską. Referat w p r o w a d z a j ą c y p r z y g o t o w a ł A. Jackowski. * X I — z okazji 60-tej rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji P a ź d z i e r n i k o w e j w Starej K o r d e ­ gardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich czynna była wystawa p r e z e n t u j ą c a dorobek konkursu pn. „ P o l s k o - r a ­ dzieckie braterstwo broni i polsko-radzieckie braterstwo pracy". Na wystawie pokazano 87 prac 46 au­ t o r ó w , z k t ó r y c h nagrody otrzyma­ l i : w dziale rzeźby I I — Bolesław Adamiak z Siedlisk, w o j . lubelskie, w dziale malarstwa — I I — Dela S t a n i s ł a w z Gniewoszowa w o j . Ra­ domskie i Walczak W ł a d y s ł a w z Zakopanego, I I I — Zdzisław W a l ­ czak z Zakopanego. M . Dzieszko, dywan dwuosnowowy. X I — w P K i N w Warszawie czynna b y ł a pokonkursowa wysta­ w a „ P o l s k a p a m i ą t k a " , zorganizo­ wana przez Cepelię i Spółdzielnie z nią w s p ó ł p r a c u j ą c e . * X I — w Muzeum O k r ę g o w y m w L u b l i n i e została otwarta wystawa ludowego malarstwa na szkle W ł a ­ dysława Walczaka-Banieckiego z Zakopanego. * 3—4XII — w C h e ł m i e rozpoczął się I W o j . P r z e g l ą d Plastyki A m a ­ torskiej i Twórczości Ludowej. Or­ ganizatorami b y l i : WRZZ, Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . oraz W D K . Na wystawie pokazano naj­ lepsze prace 45 a u t o r ó w . * 3 . X I I — w Muzeum O k r ę g o w y m w B i a ł y m s t o k u otworzono w y s t a w ę polskich ludowych instrumentów muzycznych ze z b i o r ó w P a ń s t . Muz. Etnograf, w Warszawie. * 8 . X I I — na k r a k o w s k i m Rynku odbył się jubileuszowy X X X V K o n ­ kurs Szopek Krakowskich. Na te­ goroczny konkurs zgłoszono 67 szo­ pek, o rozmiarach od 4 cm. do 3 m. D u ż a r ó w n i e ż była rozpiętość wieku a u t o r ó w — od 9 do 70 lat. Nagrody I otrzymali: w grupie szo­ pek d u ż y c h — Zygmunt Grabarski i Tadeusz Gillert — w grupie szo­ pek ś r e d n i c h — B r o n i s ł a w Piącik — w grupie szopek m a ł y c h — A n ­ toni Wołk. * F. Puzanowska, d y w a n wowy. dwuosno- W dziale tkactwa dwuosnowowego nagrody I o t r z y m a ł y : Romualda Puzanowska, Marchelówka woj. białostockie, Dzieszko Marianna z J a s i o n ó w k i , Helena Malewicka z Janowa k / S o k ó ł k i . 14.XII — r o z s t r z y g n i ę t o I I I K o n ­ kurs Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, zorganizowany przez Muzeum w N o w y m Sączu. Komisarzem znakomicie przygoto­ wanego konkursu (poprzedzonego rozpoznaniem w terenie) b y l mgr Antoni. K r o h . Jury, w k t ó r y m uczestniczył m.in. znakomity malarz Tadeusz Brzo­ zowski, red. A . Jackowski, dr A . �przyznano 6 pierwszych n a g r ó d , 10 drugich i 10 trzecich. * 28.XII — Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e z a p r e z e n t o w a ł o wysta­ w ę malarstwa Katarzyny Gawłowej. W y s t a w ę i w y j ą t k o w y w swym uroku w e r n i s a ż zorganizowano dzię­ k i w s p ó ł p r a c y opiekuna malarki p. Jacka Ł o d z i ń s k i e g o . Wydano p i ę ­ kny plakat oparty na malarstwie G a w ł o w e j . Tekst o malarce i zdję­ cia, m.in. z w e r n i s a ż u zamieścimy w jednym z n a s t ę p n y c h n u m e r ó w . * X I I — w hallu Muzeum T a t r z a ń ­ skiego w Zakopanem czynna była wystawa malarstwa na szkle K r z y ­ sztofa Okonia, muzyka, wioloncze­ listy z „Tria Krakowskiego". Poka­ zano 53 obrazy. Br. Pięcik, szopka ( I nagr.) A. Wołek, szopka ( I nagr.) K u n c z y ń s k a - I r a c k a , stwierdziło w y ­ j ą t k o w o wysoki poziom nadesła­ nych rzeźb. D o m i n o w a ł ośrodek p a s z y ń s k i , niekwestionowane cen­ t r u m r z e ź b y sakralnej w kraju. Paszyniacy zdobyli też większą część n a g r ó d (8 na 15) w grupie do­ rosłych i wszystkie młodzieżowe). I , po 5000 zł otrzymali: S t a n i s ł a w M i k a i Wojciech Oleksy z Paszyna. I I , po 3.000 zl: S t a n i s ł a w H o ł d a z N . Sącza i S t a n i s ł a w Oleksy z Pa­ szyna. I I I , po 2.000 zł H e n r y k Głód z Paszyna, Andrzej Konopacki z Zakopanego (inspiracja s z t u k ą ludo­ wą), W ł a d y s ł a w Potoniec z Rogów. Przyznano 8 n a g r ó d I V (m.in. k o ­ w a l o w i Janowi Zachwiei ze Szcza­ wnicy za rzeźbę w metalu) i 24 w y ­ różnienia. N a g r o d ę s p e c j a l n ą przy­ znano rodzinie Ficoniów z Wiep­ rza. W licznej grupie młodzieżowej X I I — w Pałacu Opatów w Oli­ wie otwarto n o w ą w y s t a w ę działu etnografii Muzeum Narodowego, na k t ó r e j pokazano: dawne, sakralne i współczesne r z e ź b y ludowe z K a ­ szub i Kociewia (zwraca tu u w a g ę bogaty zestaw prac Izajasza Rzepy), dawne kaszubskie hafty ludowe oraz szopki i r ó ż n e a t r y b u t y o b r z ę ­ d ó w noworocznych z Kociewia i Kaszub. W sumie wystawa obejmuje 200 eksponatów. * X I I — w Muzeum Archeologicz­ n y m i Etnograficznym w Łodzi czynna b y ł a pokonkursowa wysta­ wa pn. „ S z t u k a ludowa i robotnicza miejskiego w o j . łódzkiego". W k o n ­ kursie udział wzięło 65 t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w , k t ó r z y na­ desłali w sumie ponad 500 prac, z czego ok. 400 pokazano na wysta­ wie. W dniu otwarcia wystawy od­ było się uroczyste w r ę c z e n i e na­ gród. Z nagród ufundowanych przez Wydział K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u M . Łodzi 2 pierwsze nagrody otrzy­ m a l i — Czesław Tabowski z Łodzi i W ł a d y s ł a w R z ą b z Łodzi, 2 nagro­ dy drugie — K r y s t y n a Dudziak i S t a n i s ł a w J a s t r z ę b s k i z Łodzi. W dziale kowalstwa przyznano I na­ g r o d ę Tadeuszowi Niewiadomskie­ m u z Łodzi. Z nagród ufundowanych przez Cepelię n a g r o d ę I I za malarstwo ot r z y m a ł H e n r y k B u r z y ń s k i z Ksawerowa, n a g r o d ę I za rzeźbę Michał Prokopiuk z Bazylii, n a g r o d ę I za t k a n i n y — Aniela Niebelska z W o l i Rakowej, n a g r o d ę I I za t k a n i n y — Rozalia Ścieszko z K u r o w i c . Na­ g r o d ę I za ozdoby z papieru — A n ­ na K a r p z Brójc, n a g r o d ę I I — L u d w i k a Perek z Łodzi, B r o n i s ł a w a Pietruszka z B r ó j c i Waleria So­ szka z K u r o w i c . Ponadto przyzna­ no szereg n a g r ó d I I I i w y r ó ż n i e ń . Polska sztuka ludowa za granicą 4.VI—16.X — wystawa „Dziecko w polskiej sztuce ludowej": z M u ­ zeum Etnograficznego w Toruniu zorganizowana była w muzeum r o l ­ nictwa w Wandlitz — wypoczynko­ wej miejscowości położonej blisko Berlina. Wystawa „Mikołaj Kopernik w polskiej rzeźbie ludowej" zorgani­ zowana była przez Muzeum Etno­ graficzne w Toruniu. Od 10.VII. w Weimarze, a od 24.VIII w K a r l -Marx-Stadt w Muzeum Zamko­ w y m . Prasa zamieściła obszerne i n ­ formacje i a r t y k u ł y ze zdjęciami z wystawy. 1.VII — w Sonnenberg (NRD) otworzono w Muzeum Zabawek w y ­ s t a w ę polskich zabawek ludowych ze z b i o r ó w P a ń s t w . Muz. Etnograf, w Warszawie. Wvstawe zwiedziło 82.724 osób. * 20—30.VII — w Karlovych V a rach, z okazji „Dni k u l t u r y polskiej" i X X X rocznicy podpisania u m o w y o współpracy kulturalnej między P R L a CSRS zorganizowano m.in. w y s t a w ę t w ó r c ó w ludowych, zrze­ szonych w Spółdzielni i m . W y ­ spiańskiego w K r a k o w i e . Odbyły się też w y s t ę p y kapeli ludowej z w o j . krakowskiego. * V I I — w Hadze, na terenie m i a ­ steczka m i n i a t u r i m . J. Madurodama odbyła się impreza pn. „ S z t u ­ ka ludowa z Polski", na k t ó r ą zło­ żyły się: prezentacja i s p r z e d a ż w y r o b ó w ludowych w stoiskach Ce­ pelii oraz wystawa — sprzedaż go­ b e l i n ó w wykonanych w Sp. Pra­ cy Rękodzieła Artystycznego „ A r tes" w Gdańsku, wg. projektów dzieci — w ramach konkursu „Dzie­ ci holenderskie dla dzieci polskich". Uroczystego otwarcia dokonał ambasador P R L Józef Okuniewski w obecności przedstawicieli holen­ derskiego M i n . Spraw Zagranicz­ nych oraz M i n . K u l t u r y . 10.000 g u l d e n ó w uzyskanych ze sprzedaży przekazane zostało na fundusz Centrum Zdrowia Dziecka. V I I I — w Easthampton na wyspie Long Island otwarta została wysta­ wa pn. „ P o l s k i e pochodzenie, w s p ó ł ­ czesne sztuki p i ę k n e i sztuka l u ­ dowa". Większość wystawionych ekspo­ natów pochodziła z prywatnych zbiorów I r e n y Ploeger, organizator­ k i wystawy, oraz z nowojorskiej Cepelii. * 16.IX — w K i j o w i e otwarto w y ­ s t a w ę sztuki ludowej Polski P ó ł ­ nocnej, zorganizowaną przez Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. * 24.IX — Muzeum Etnograficzne w Toruniu z o r g a n i z o w a ł o w O ś r o ­ dku Informacji i K u l t u r y Polskiej w Berlinie w y s t a w ę intarsji Ed­ munda K a p ł o ń s k i e g o ze Ż n i n a . Zo­ stał wydany katalog wystawy. 3.X — otwarto w Muzeum w N i ­ tra (CSRR) w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej zorganizowaną przez P a ń s t w . Muz. Etnogr. w Warszawie. * 13.X — w Muzeum K u l t u r y w L u n d (Szwecja) otwarto w y s t a w ę polskich zabawek ludowych, zorga­ n i z o w a n ą przez P a ń s t w . Muz. Et­ nograf, w Warszawie. Wystawę przeniesiono n a s t ę p n i e do Horby. 63 i - - - �I * X I — w Londynie otwarta zosta­ ła wystawa sztuki W a r m i i i Mazur zorganizowana przez Tow. „ P o j e ­ zierze". 17—31.X — w Sztokholmie czyn­ na była wystawa „Żołnierz Polski w sztuce ludowej", zorganizowana przez Muzeum Wojska w B i a ł y m ­ stoku. X I — z okazji w i z y t y polskiej delegacji p a r t y j n o - r z ą d o w e j w Rzy­ mie Cepelia u d e k o r o w a ł a k w i a t a m i l u d o w y m i i planszami z malarst­ wem Zalipianek j e d n ą z central­ nych ulic miasta. Eksponaty naszej sztuki ludowej znalazły się r ó w ­ nież w w i t r y n a c h s k l e p ó w . 7.XI — otwarto w Lizbonie w y ­ s t a w ę polskiej sztuki ludowej, zor­ g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 11.XI — otwarto w Ziirichu w Galerii Nicoline Pon w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej, p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne w Warszawie. * W okresie sprawozdawczym Ce­ pelia z o r g a n i z o w a ł a 4 o d r ę b n e w y ­ stawy polskiej w y c i n a n k i ludowej — w Tokio, Bangladesz, Toronto i Ałrna-Ata. 11.XI — w M e k s y k u otwarto w y ­ s t a w ę prac Spółdzielni Pracy R ę ­ kodzieła Ludowego i Artystyczne­ go i m . St. W y s p i ń s k i e g o . Projektantkami ekspozycji były M a r i a Jenner i Danuta Tracz. X I — w O ś r o d k u K u l t u r y Pol­ skiej w Berlinie zorganizowana zo­ stała wystawa sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego woje­ w ó d z t w : katowickiego, bielskiego, częstochowskiego, opolskiego, leg­ nickiego, w a ł b r z y s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego i w r o c ł a w s k i e g o . Wystawa połączona była ze sprzedażą. U M M A * * X I I — Józef L u r k a , r z e ź b i a r z z Bystrzycy G ó r n e j w w o j . w a ł b r z y ­ skim został j e d n y m z l a u r e a t ó w nagrody i m . Brata A l b e r t a Chmie­ lowskiego przyznanej przez Społ. Stow. C h r z e ś c i j a n oraz redakcję „Za i Przeciw", za twórczość r e l i ­ gijną w dziedzinie sztuki ludowej. W dziedzinie r z e m i o s ł a artystycz­ nego n a g r o d ę przyznano S t a n i s ł a ­ w o w i Bałosowi z Grzechynia (k. Suchej Beskidzkiej). (W u b i e g ł y m roku n a g r o d ę w dziale sztuki ludowej otrzymał Wojciech Oleksy z Paszyna). Inne V I I I — z i n i c j a t y w y W o j . Domu K u l t u r y w Tarnobrzegu zorganizo­ wano „ R a j d y " f o t o a m a t o r ó w szla­ k i e m t w ó r c ó w ludowych. M i a ł y one na celu udokumentowanie życia i dorobku a r t y s t ó w ludowych oraz R X — w s ł y n n y m Zalipiu (woj. tarnowskie), oddano do użytku „Dom malarek", wzniesiony z i n i ­ c j a t y w y nie żyjącej j u ż dziś F e l i ­ cji C u r y ł o w e j . Na uroczystość ot­ warcia Domu zorganizowano w y ­ s t a w ę dawnych m a l o w i d e ł i h a f t ó w miejscowych artystek. Eksponaty pochodziły ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w K r a k o w i e . 7 . X I I — otwarto w Ziirichu, w Muzeum Bellerike w y s t a w ę „Ra­ dość życia i r a d o ś ć barw", przygo­ t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Fo.t.: J. S ciekawych a m a ł o dotąd znanych p a m i ą t e k historycznych. W I Rajdzie udział wzięło 30 fo­ tografików, którzy spenetrowali p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e rejony woje­ w ó d z t w a tarnowskiego i zbliżone do nich etnicznie części w o j . za­ mojskiego. I E S Swidersld * Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S Jan AND OF K r z y s z t o f M a k u l s k i — THE DEFINITION SCOPE OF E T H N O G R A P H Y I N T H E L I G H T CONTEMPORARY SOCIAL REQUIREMENTS Ethnography being a branch of the humanities has always been f u l f i l l i n g a concrete social function as w e l l . By describing the functioning of culture i t makes more comprehensible c u l t u r a l processes and so has a part i n the preparation of a model of contemporary culture. In the course of the last one hundred years ethnography has been subject to many transformations, b u t i t under­ went a real revolution anly recently as a result of the r a p i d g r o w t h of the mass communication media and the emergence of the so called „global culture". The latter influenced decisively the research area of ethnography, namely that of p r i m i t i v e societies developing i n some isolation and that of country cultures of highly developed societies w h i c h had l i t t l e part in the general circulation of culture. I t might have seemed that simultaneously w i t h the basic transformation of its research object ethnography, too, w i l l be transformed, that i t w i l l seek new methods and concentrate on the new emerging phenomena i n order to take part i n the formation of a new model of culture. But i t can achieve i t only by changing the profile and perspective of its researches. So far most of its investigations is based on the research category of othnos and group. Ethnography still seeks regularities along the line: group — society — man (individual) and considers culture a system w h i c h de­ termines the activity of an individual. This approach w i l l of course remain valid. But i t seems that much more attention shouls be paid, than i t has been done so for, to the c u l t u r a l creativity of the individual. I n the w o r l d of universal patterns, the same for a l l , man is t r y i n g to find such areas of activity which w i l l give h i m a feeling of separateness, that is to say of i n d i v i d u a l i t y and uniqueness. He would like to form around himself a circle of his „ o w n " culture w h i c h would protect h i m against the influence of the global culture w h i c h he 64 regards as the „ e x t e r n a l " one. Considering i t a l l , ethno­ graphy should pay a special attention to the emergence of such elements of culture w h i c h having not yet gained general social acceptance (and only this used to indicase a c u l t u r a l fact in classical ethnography) are already playing a major role in the life of individuals and groups and interfere i n the more general phenomena of culture. The object of such investigations would especially be i n d i v i d u a l and group attitudes of a „ r i t u a l " character whose purpose is self-anertion the urge to stress one's separateness. Since this phenomenon combines i n itself both i m m a t e r i a l elements (attitudes, social bonds, psychicmanifestations) and the material ones (ecological con­ ditions, transformation of c u l t u r a l material goods, new products, material symbols, etc.) ethnography, owing to its research apparatus, w o u l d be especially called upon to undertake researches i n this field. I t could be then described as a science concerned w i t h the c u l t u r a l effects of man's adaptation to natural and social conditions and w i t h the trends and results of man's search, as an individual, for a place for himself i n the culture which still remains to h i m something external. Such an approach makes i t possible to adequately investigate the correlation between tradition and modern times, the two sources from w h i c h man. i n building his i n d i v i d u a l pattern of life, takes the basic material. T e r e s a A m b r o ż e w i c z — THE ADORNED RURAL BREAD I N POLAND I n the peasant culture a special significance used to be attached to bread w h i c h found its expression i n various rites. Bread, being the basic food, aquired i n the cource of t i m e symbolic connotations. These were evident i n two cycles of rites, the f a m i l y and annual ones. The adorned bread and cakes used to be made by women who specialized i n doing them and who had � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2fd26ef39ea5a7e5c31e6f7583e1a3f.pdf 41d0f012b6d711794a0a5e03edd7a97f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4035 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.55-56 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text szone przez siebie kopie — a więc „ P y t a c e " , „ W a l k a 0 sztandar", „ M a t k a z dzieckim w k o ł y s c e " i „Szałas z krokusami". M a t k a z dzieckiem, to na uczczenie tego, że się drugiemu bratu urodził syn, a Bronek został zapisany na Ojca Chrzestnego (ktoś inny s t a n ą ł w za­ s t ę p s t w i e brata). Z górali m a l o w a ł wcześniej 10—15 lat Jan G ą s i e n i c a -Walczak „ B u ń d o w s k i " , k t ó r y m i e s z k a ł na Drodze za B r a m k ą , (obecnie Droga W a l c z a k ó w na Skibówce). Przed 35 laty o t r z y m a ł a m od jego żony B r o n i s ł a w y 7 o b r a z k ó w ś w i ą t k ó w . P o n i e w a ż dyr. Zborowski (dyrektor Muzeum i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o — przyp. red.) u b o l e w a ł nad t y m , że nie ma jego o b r a z k ó w w Muzeum i p y t a ł czy nie m a j ą ich w jego domu, p o w i e d z i a ł a m , że już nie ma 1 d a ł a m m u trzy, k t ó r e m i a ł a m . Trzy s p r z e d a ł a m i jeden jeszcze mam (szopka). Ma też jeden w świetlicy Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem. Dosyć duży, jest to alegoria, przedstawia górali p r z e p r o w a d z a j ą c y c h króla Kazimierza uciekającego przez T a t r y przed Szwedami. Jestem przekonana, że bardzo wszystkim zależało na t y m , aby s z t u k ę malowania na szkle w z n o w i ć . Nieraz r o z m a w i a ł a m z dyr. Zborowskim na ten temat, i wiem, że m i a ł dużo najlepszych chęci, w y k u p u j ą c po wsiach obrazki i co się t y l k o dało, poza t y m u r z ą d z a ł wystawy w ł a ś n i e o b r a z k ó w na szkle, mam nawet p o d z i ę k o w a n i e , bo d a ł a m Brata obrazek na j e d n ą z wystaw. Co do mnie, u r o d z i ł a m się 12.11.1903 r. w Zakopa­ nem. Ojciec, ś l u s a r z - k o w a l , robił p i ę k n e kute rzeczy, potem brat W ł a d y s ł a w r ó w n i e ż p i ę k n i e robił te rzeczy, kinkiety na K a l a t ó w k i w hotelu, robił wiele do d w o r k u w Kościeliskach. (...) Mama zaś h a f t o w a ł a g ó r a l k o m koszule, spódnice, spody — t y l k o że to wszystko w r ę k a c h , a nie na ma­ szynie. K s i ą ż k a z wzorami, k t ó r e Mama sama r y s o w a ł a je^t jeszcze w domu. JaK w s p o m n i a ł a m zaczęłam m a l o w a ć od Chrystusa. Pcpros'lam Brata, że go sobie skopiuję. Był rok 1926. Potem dniami i nocami m y ś l a ł a m o malowaniu, r o b i ł a m rysunki r ó ż n y c h ś w i ę t y c h , p r z e w a ż n i e z o b r a z k ó w , k t ó r e księża rozdawali na religii czy chodząc po kolędzie. Ale nigdy m i nie w p a d ł o do głowy, aby pójść do Muzeum i tam zobaczyć obrazki. M a l o w a ł a m w czasie okupacji dla p. S t a n i s ł a w y Targalskiej, k t ó r a m i a ł a k r a m w Sukiennicach. M a l o w a ł a m też talerze, flakony. Obrazki podpisane b y ł y : S t a n i s ł a w a J a ź w i e c k a , bo tak n a z y w a ł a m się po m ę ż u . W 1942 r. męża niemcy powieźli na Montelupich w K r a k o w i e . Zginął, a ja w 1945 г., 30 grudnia w y s z ł a m za m ą ż za Walczaka Andrzeja. P o n i e w a ż m ą ż m i a ł duży dom na S k i b ó w k a c h , m a l u j ą c w o w y m czasie c e r a m i k ę m o g ł a m w y d a w a ć więcej na szkło i farby, a r a m k i robiliśmy w domu sami. R E C E Tak więc marzenie moje się u j a w n i ł o , bo w y s t r o i ł a m sobie wszystkie pokoje obrazkami — od sufitu do p o d ­ łogi. Kiedy zaczęto n a d a w a ć imię Brata szkolnym huf­ com harcerskim, zaczęłam o b d a r o w y w a ć siedem szkół i trzy szczepy obrazkami, to znaczy kopiami o b r a z k ó w Brata, robionymi przez siostrę i częściowo ś w i ą t k a m i . O b a w i a j ą c się k r y t y k i , z d z i w n y m uporem b r o n i ł a m się przed wystawieniem mych prac, co p. mgr Sredniawa (kustosz Muzeum — przyp. red.) w y m a w i a m i do dzisiaj. Dopiero p. dyr. Maria Bujakowa z Rabki ściągnęła mnie do swojego konkursu. O b r a z k ó w moich wiele jest w r ó ż n y c h krajach, w y ­ syła je Desa warszawska, do Nowej Zelandii, R F N i i n . S p r z e d a w a ł a m też do Spółdzielni „ M i l e n i u m " w K r a ­ kowie, r ó w n i e ż wysyłali za g r a n i c ę . Zabierali ze sobą moje obrazki misjonarze ojcowie werbliści, j a d ą c do A f r y k i , z a b i e r a j ą Polacy w r a c a j ą c y do S t a n ó w . Z k u r s ó w n i k t z nas trojga nie k o r z y s t a ł . (...) Sio­ stra, Janina K a p ł a n o w a , kiedy brat m a l o w a ł , owszem, p a t r z y ł a , ale m a l o w a ł a wtedy k o l e ż a n k o m k w i a t k i w p a m i ę t n i k a c h , albo l a u r k i z p o d z i ę k o w a n i e m p. M a k u s z y ń s k i e m u za narty, k t ó r e m a ł y m dzieciom ofiarował za swe pieniądze. Ale kiedy na M e m o r i a ł Bronka zaczęto pożyczać od nas Brata nagrody i obrazki, a o d d a w a ć je rozbite — siostra zaczęła robić ich kopie, i te się w y ­ pożyczało na M e m o r i a ł , te się d a w a ł o szkołom i hufcom. Pani Sredniawa też d a w a ł a robić siostrze kopie do Finlandii, R F N i Szwecji. M a l o w a ł a też do „ M i l e n i u m " . Pyta mnie Pan o rodzinę Rojów. Bratanicami Heleny Roj R y t a r d K o z ł o w s k i e j jest Helena Roj, po m ę ż u Ciaptakowa (zmarła), córka S t a n i s ł a w a Gąsienicy Roja, ma­ larka na szkle. Siostrą Heleny Roj R y t a r d K o z ł o w s k i e j jest Zofia R o j - G ą s i e n i c a , malarka, a syn Heleny Jan Roj, r a t o w n i k górski, też maluje i sprzedaje do „Mile­ nium". Był też Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k , stryj Karola, bardzo zdolny, dużo m a l o w a ł na szkle przed w o j n ą i już po okupacji. Dyr. Zborowski też w y s t a w i a ł jego obrazki razem z obrazkami Bronka. Co p a m i ę t a m , to Panu n a p i s a ł a m , też nie chciała­ bym napisać, czego nie było. Przepraszam, że się tak r o z p i s a ł a m , ale mam k i l k a „ k o n i k ó w " i czasem lubię sobie na ten temat użyć. Serdecznie Pana, Panie Redaktorze pozdrawiam Stanisława *) Fragmenty listu przesianego do Redakcji w odpo­ wiedzi na pytania A. Jackowskiego dotyczące malarstwa B r o n i s ł a w a Czecha. (Redakcja) N Z J TERESA J A B Ł O Ń S K A , Katalog zabytków sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce. Gładysza. Rabka 1977, ss. 274 + 212 i l . cz.-b., + 3 mapki. T r e ś c i ą tej ogromnie w a r t o ś c i o w e j pozycji jest nau­ kowa dokumentacja kolekcji Muzeum i m . W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce w zakresie rzeźby, malarstwa i grafiki. U w z g l ę d n i o n o eksponaty, wykonane przed rokiem 1945, wg stanu na koniec 1972 roku. D r u g i tom katalogu (w przygotowaniu) p r e z e n t o w a ć będzie s z t u k ę współczesną, głównie l u d o w ą . Bardzo przejrzysta, w n i k l i w a i niezwykle praco­ c h ł o n n a i staranna praca Teresy J a b ł o ń s k i e j zawiera Czech-Walczakowa Zakopane, 26.V.1977 r. E Wstęp Mieczysława analizę f o r m a l n ą 459 dzieł sztuki. Podano r ó w n i e ż i n ­ formacje na temat stanu zachowania, udziału w wysta­ wach, publikacjach w katalogach i innych w y d a w n i c ­ twach. Gdy było to możliwe, załączono t a k ż e uwagi o technice, warsztacie, pochodzeniu i historii eksponatu, jego zbieżnościach stylistycznych z innymi dziełami itp. Katalog kolekcji r a b c z a ń s k i e j jest pozycją, bez k t ó ­ rej nie b ę d z i e mógł się obejść żaden badacz polskiej sztuki ludowej, pozycją n i e o d z o w n ą w każdej naukowej 55 �bibliotece. K s i ą ż k a ta będzie r ó w n i e ż bardzo pomocnym n a r z ę d z i e m w pracy n a u k o w c ó w innych k r a j ó w , szczegól­ nie k r a j ó w karpackich. Jest to pierwsza tego typu publikacja w polskim muzealnictwie etnograficznym. Rzecz charakterystyczna: wydana została przez p l a c ó w k ę o bardzo skromnych m o ż ­ liwościach finansowych i kadrowych, lecz o d u ż y c h ambicjach i wielkiej organizacyjnej s p r a w n o ś c i . Wydanie takiego katalogu leży więc w granicach możliwości k a ż ­ dego niemal muzeum, a tzw. „ t r u d n o ś c i obiektywne" są, j a k się okazuje, m o ż l i w e do p r z e z w y c i ę ż e n i a . Z p e w n o ś c i ą nie jest rzeczą przypadku, że ta pio­ nierska praca p o w s t a ł a w muzeum, znanym ze swej szerokiej działalności animatorskiej (liczne konkursy, fe­ styny, pokazy, stała w s p ó ł p r a c a z telewizją i filmem, w s p ó ł o r g a n i z a c j a wystaw krajowych i zagranicznych itd.). Jeszcze raz potwierdza się stara prawda: a k t y w n a dzia­ łalność popularyzatorska musi splatać się ściśle z p r a c ą naukową. Derzavnyj muzej etnohrafii ta chudożnoho promyslu AN Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego we L w o w i e , istniejące od 1874 г., posiada r ó ż n o r o d n e za­ b y t k i z zakresu etnografii, zwłaszcza ludu u k r a i ń s k i e g o , a gdy idzie o p r z e m y s ł artystyczny, t a k ż e innych naro­ dów. Omawiane tu w y d a w n i c t w o albumowe pokazuje obiekty wybrane sponad 72 tysięcy e k s p o n a t ó w . We w s t ę p i e dyrektor muzeum J. H . Hoszko p o d k r e ś l a zna­ czenie albumu nie tylko jako w y d a w n i c t w a źródłowego I n s t y t u t u Etnografii U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i Nauk, lecz t a k ż e jako oparcie dla twórczości a r t y s t ó w p l a s t y k ó w . Ten wzgląd w p ł y n ą ł na staranne wykonanie zdjęć w i ę k ­ szości e k s p o n a t ó w , k t ó r e zgrupowano w działach rzeczo­ wych z o d r ę b n ą n u m e r a c j ą oraz tekstem rosyjskim i u k r a i ń s k i m . A l b u m rozpoczyna zestaw odzieży z kolekcji liczącej około 7000 e k s p o n a t ó w . Dalej zajęto się t k a n i ­ nami l u d o w y m i (około 3 t y s i ę c y e k s p o n a t ó w ) , haftami (blisko 16 tysięcy z a b y t k ó w ) , c e r a m i k ą z 130 o ś r o d k ó w garncarskich U k r a i n y (ok. 7 tysięcy e k s p o n a t ó w ) . Wśród w y r o b ó w z drewna na szczególną u w a g ę zasługuje r z e ź ­ ba ludowa. Muzeum przechowuje ponad 2000 e k s p o n a t ó w od X V I — X X wieku. Zgromadzono t a k ż e dość d u ż ą ko­ lekcję pisanek i zabawek ludowych. Muzeum posiada t a k ż e bogaty dział p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, przede wszystkim zbiory majolik, szkła i por­ celany oraz r ó ż n e g o t y p u t k a n i n wzorzystych z okresu S P R A W O Doceniając w i e l k ą w a r t o ś ć Katalogu oraz jego zna­ czenie dla b a d a ń nad polską s z t u k ą l u d o w ą , m o ż n a by przy okazji w t r ą c i ć u w a g ę , zresztą m a j ą c ą d r u g o r z ę d n e znaczenie. Wydaje się, że r o z w i ą z a n i e m korzystniejszym niż powtarzanie we w k ł a d c e ilustracyjnej wybitniejszych e k s p o n a t ó w w k i l k u ujęciach, byłoby opublikowanie f o ­ tografii, c h o ć b y niewielkich, ale każdego eksponatu. Wtedy szczegółowe opisy (пр.: Ś w i ę t a klęczy na nie­ wysokiej, ukośnej podstawie, t r z y m a j ą c dłonie złożone w modlitewnym geście. Ubrana w d ł u g ą , p r z e p a s a n ą s u k n i ę z długimi r ę k a w a m i i płaszcz z prawego ramienia opadający w z d ł u ż boku do kolan, z lewej zaś strony przerzucony pod łokciem do przodu) m o ż n a by znacznie skrócić, p r z e n o s z ą c p u n k t ciężkości na sprawy szkół, w a r s z t a t ó w , ustalania ewentualnych analogii i t d . Realizacja I I tomu tego bardzo pożytecznego w y ­ dawnictwa w y m a g a ć b ę d z i e zastosowania nieco odmien­ nej koncepcji, ze względu na o d m i e n n o ś ć problematyki. Antoni URSR, Kroh K i i v 1975, s. 264, ryc. 355, w t y m barwnych 75. od X V I do X I X wieku. W albumie pokazano stosunkowo n i e w i e l k ą część tych zbiorów, k t ó r e ostatnio znalazły się na wystawie w jednej z kamienic kijowskiego r y n k u . Szczególnie godne uwagi są francuskie i belgijskie go­ beliny i włoskie t k a n i n y wzorzyste, a także kolekcja holenderskich i g d a ń s k i c h mebli. Niewiele pokazano z bogatej kolekcji k i l i m ó w (ponad 400 z a b y t k ó w ) ; p r o d u ­ kowane były one przez wczesne manufaktury na Podolu i Wołyniu oraz przez r z e m i e ś l n i k ó w miejskich a nawet wiejskich. Z a r ó w n o k i l i m y jak i kobierce tkano na U k r a i n i e pod w y r a ź n y m i w p ł y w a m i o r m i a ń s k i m i i prze­ n i k n ę ł y one stopniowo do chłopskiej sztuki ludowej w zachodnich regionach etnograficznych tego kraju. W omawianym albumie ukazano nieliczne p r z y k ł a d y lapiserii figuralnych, wzorzystych makat jedwabnych i p a s ó w kontuszowych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I i p o c z ą t k u X I X wieku. Nie wspomniano natomiast o d u ż e j kolekcji kilkudziesięciu k o m p l e t ó w m ę s k i c h i damskich u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X wieku. Były to ubiory szla­ checkie czy mieszczańskie szyte z a r ó w n o pod w p ł y w a m i mody zachodniej jak i wschodniej. W sumie dobrze ilustrowane w y d a w n i c t w o albumo­ we pozwala z o r i e n t o w a ć się w charakterze z b i o r ó w oma­ wianego muzeum. Irena Turnau Z D A N I A Piotr Szacki UWAGI O TORUŃSKIEJ T o r u ń s k a wystawa „Mebli ludowych północnej Pol­ ski" stwarza k l a s y c z n ą s y t u a c j ę b e z r a d n o ś c i recenzenta wobec przedmiotu recenzji. Bezradności wobec ubogiej a l t e r n a t y w y uzasadnionego entuzjazmu albo w y p o w i a d a ­ nia się w e d ł u g m i a ł k i e g o schematu: świetnie, ale można by lepiej. Bowiem wystawa t o r u ń s k a ma wszelkie cechy ewe­ nementu w powojennych dziejach polskiego wystawien­ nictwa etnograficznego. Pozytywny walor samego zorga1 56 WYSTAWIE MEBLI 1 nizowania takiej wystawy czyni inne cechy tego przed­ sięwzięcia d r u g o r z ę d n y m i . A w c h o d z ą tu w grę sprawy s k ą d i n ą d n i e b ł a c h e : r o z w i ą z a n i a plastycznego ekspozycji, informacji t o w a r z y s z ą c e j , koncepcji w y k ł a d u , doboru o b i e k t ó w — s ł o w e m w a ż n e problemy muzeologiczne i metodologiczne. T w ó r c y wystawy podjęli zresztą ten w i e l k i wysiłek organizacyjny na m i a r ę postawionych sobie z a d a ń . Szczególną, k o n s t r u k t y w i s t y c z n ą a r c h i t e k t u r ę sali drew- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115654da058349e1e84dd871968b1947.pdf 1f5a967e79a2bcf2d9f3b076f9e7800d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:818 Title A name given to the resource Tatiana Angełowa Kolewa 1932-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 TATIANA ANGEŁOWA KOLEWA 16 I V 1931 — 17 I 1976 B y ł a serdecznym przyjacielem P o l s k i i P o l a k ó w . Z n a j o m o ś ć h i s t o r i i i k u l t u r y n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h , k t ó r ą z d o b y ł a d z i ę k i s t u d i o m slawistyczn y m , p o z w o l i ł a Jej z b l i ż y ć się r ó w n i e ż do k u l t u r y n a r o d u polskiego. Szyb­ k i e opanowanie j ę z y k a polskiego oraz wczesne k o n t a k t y ze ś r o d o w i s k i e m p o l s k i c h s l a w i s t ó w , a n a s t ę p n i e e t n o g r a f ó w — z w i ą z a ł y J ą mocno z n a ­ s z y m k r a j e m . P a s j ą Jej ż y c i a b y ł y jednak studia nad k u l t u r ą n a r o d u b u ł g a r s k i e g o , u j m o w a n ą na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m S ł o w i a ń s z c z y z n y i i n n y c h k r a j ó w E u r o p y , z w ł a s z c z a p o ł u d n i o w e j . W z w i ą z k u z t y m prze­ b y w a ł a na d ł u ż s z y m s t a ż u n a u k o w y m w Z w i ą z k u Radzieckim, uczest­ n i c z y ł a w r ó ż n e g o rodzaju m i ę d z y n a r o d o w y c h konferencjach i kongresach �12 MARTA B I E R N A C K A k r a j ó w E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j . W p o l s k i m ś r o d o w i s k u e t n o ­ g r a f i c z n y m b y ł a c z ę s t y m i p o ż ą d a n y m g o ś c i e m . C e n i l i ś m y J ą za c h ł o n ­ n o ś ć i d o c i e k l i w o ś ć u m y s ł u , za s e r d e c z n o ś ć oraz s t a ł ą g o t o w o ś ć do g ł ę b ­ szego zaznajamiania się z k u l t u r ą p o l s k ą oraz z d o r o b k i e m etnograficz­ n y m P o l a k ó w . Jej osobistym k o n t a k t o m z p o l s k i m i etnografami n a l e ż y m. in. zawdzięczać nawiązanie kilkuletniej w s p ó ł p r a c y naukowej p o m i ę ­ dzy I n s t y t u t e m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k , a I n s t y t u t e m E t n o g r a f i i B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k (1966-1971). N a ­ l e ż a ł a do p o l s k o - b u ł g a r s k i e g o z e s p o ł u e t n o g r a f ó w , k t ó r z y pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o p r o w a d z i l i badania etnograficzne nad w s p ó ł c z e s n y m i p r z e m i a n a m i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m i w s i b u ł g a r ­ skiej. B y ł a tej w s p ó ł p r a c y g o r ą c y m rzecznikiem, n i e z w y k l e k o l e ż e ń s k i m i n i e z r ó w n a n y m p a r t n e r e m . Jej w i e l k a ż a r l i w o ś ć badawcza, g r u n t o w n a wiedza w dziedzinie k u l t u r y l u d o w e j n a r o d u b u ł g a r s k i e g o oraz przyjazne i trafne p o d e j ś c i e do badanej s p o ł e c z n o ś c i — doskonale w p r o w a d z a ł y z e s p ó ł e t n o g r a f ó w p o l s k i c h w złożoność p r o b l e m ó w h i s t o r y c z n y c h i w s p ó ł ­ czesnych b u ł g a r s k i e j w s i . Do zbiorowego s t u d i u m p o d s u m o w u j ą c e g o w y ­ n i k i t y c h b a d a ń ( X V i X V I t o m „ E t n o g r a f i i Polskiej") w n i o s ł a s w ó j i n d y w i d u a l n y w k ł a d w postaci opracowania Rola obrzędów rodcwo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady" (ok. widyński). Tatiana K o l e w a u r o d z i ł a się w Sofii, w rodzinie nauczycielskiej. O j ­ ciec Jej n a l e ż a ł do pierwszego pokolenia i n t e l i g e n c j i b u ł g a r s k i e j w y ­ w o d z ą c e j s i ę ze w s i i p o d t r z y m u j ą c e j silne z n i ą z w i ą z k i poprzez dzia­ ł a l n o ś ć w b u ł g a r s k i m r u c h u l u d o w y m . M a t k a b y ł a u t a l e n t o w a n ą na­ u c z y c i e l k ą . Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y ś r e d n i e j s t u d i o w a ł a na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m filologię s ł o w i a ń s k ą . Studia z a k o ń c z y ł a z w y r ó ż n i e n i e m w r o ­ k u 1955, po c z y m o t r z y m a ł a a s p i r a n t u r ę w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i M u z e u m B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k . W 1961 r. u z y s k a ł a s t o p i e ń doktora nauk h i s t o r y c z n y c h na podstawie r o z p r a w y Weselne obrzędy i zwyczaje w pół­ nocno-zachodniej Bułgarii. Od tej p o r y , aż do ostatnich d n i swego ż y c i a , Tatiana K o l e w a p r a c o w a ł a n a u k o w o w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i B A N . Praca n a u k o w o - b a d a w c z ą p o c h ł o n ę ł a J ą c a ł k o w i c i e — jej o d d a w a ł a c a ł ą s w o j ą e n e r g i ę . D o w o d e m tego z a a n g a ż o w a n i a i w i e l k i e j pasji badawczej są za­ r ó w n o zbiory m a t e r i a ł ó w etnograficznych zgromadzone przez N i ą p o d ­ czas b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h na w i e l u obszarach B u ł g a r i i , j a k r ó w n i e ż liczne opracowania n a u k o w e b ę d ą c e i c h w y n i k i e m i podsumowa­ n i e m . Obok prac n a u k o w y c h w I n s t y t u c i e p r o w a d z i ł a Ona ponadto w l a ­ tach 1963-1970 z a j ę c i a d y d a k t y c z n e z etnografii na Wielkotyrnowskim U n i w e r s y t e c i e , a od r o k u 1974 na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m . Zainteresowania n a u k o w e T a t i a n y K o l e w y s k u p i a ł y się g ł ó w n i e w o k ó ł p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z k u l t u r ą s p o ł e c z n ą i d u c h o w ą B u ł g a r ó w oraz p o r ó w n a w c z o z k u l t u r ą i n n y c h k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h . W b i b l i o g r a f i i Jej prac, liczącej ponad 30 pozycji w y d a w n i c z y c h , c z o ł o w e miejsce z a j m u j ą a r t y k u ł y i opracowania d o t y c z ą c e r o d z i n y oraz w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i ob- �13 T A T I A N A K O L E W A 1932-1976 r z ę d ó w . T e m a t o w i t e m u p o ś w i ę c i ł a w i e l e lat swego ż y c i a i pracy, p r z y c z y m w o s t a t n i m czasie c a ł y s w ó j w y s i ł e k k o n c e n t r o w a ł a przede wszyst­ k i m na opracowaniu m i t ó w , w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Św. Jerzego. Praca ta przygotowana j a k o obszerne s t u d i u m monograficzne, b ę d ą c e niejako s y n t e z ą Jej d o ś w i a d c z e ń i o s i ą g n i ę ć n a u ­ k o w y c h w t y m zakresie — nie z o s t a ł a niestety doprowadzona do k o ń c a . N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , że n a j w a ż n i e j s z e i c a ł k o w i c i e u k o ń c z o n e f r a g ­ m e n t y u k a ż ą się z czasem w d r u k u . W latach ostatnich T a t i a n a K o l e w a b r a ł a r ó w n i e ż u d z i a ł w pracach z b i o r o w y c h swego I n s t y t u t u nad p r z y g o t o w a n i e m 3-tomowej syntezy p t . Etnografia Bułgarów oraz s t u d i u m o B u ł g a r a c h , przeznaczonym do m i ę ­ dzynarodowego w y d a w n i c t w a — Etnografia Narodów Słowiańskich. Jej p l a n y n a u k o w e o b e j m o w a ł y ponadto p r o b l e m a t y k ę d o t y c z ą c ą m ł o d z i e ż o ­ w y c h g r u p r ó w i e ś n i c z y c h na wsi b u ł g a r s k i e j oraz z w y c z a j ó w i n i c j a c y j ­ nych wśród dziewcząt. Interesowały J ą również tematy związane z funk­ c j a m i o b r z ę d o w y m i i s y m b o l i c z n y m i s t r o j u ludowego. Za o s i ą g n i ę c i a w p r a c y n a u k o w e j i d y d a k t y c z n e j u z y s k a ł a s t o p i e ń samodzielnego p r a c o w n i k a naukowego oraz z o s t a ł a odznaczona z ł o t ą , j u ­ bileuszową odznaką Bułgarskiej Akademii Nauk. T a t i a n ę K o l e w ę c e c h o w a ł o w i e l k i e poczucie g o d n o ś c i oraz odpowie­ d z i a l n o ś c i w p r a c y zawodowej. Owa z a ś tak charakterystyczna dla Jej o s o b o w o ś c i postawa n i e z a l e ż n o ś c i i swoistej d u m y narodowej w y n i k a ł y z n a w i ą z y w a n i a do najlepszych t r a d y c j i , odrodzonego po latach n i e w o l i , bohaterskiego n a r o d u b u ł g a r s k i e g o . Tatiana K o l e w a n a l e ż a ł a do l u d z i n i e p r z e c i ę t n y c h — szlachetnych i pięknych. Maria Biernacka B I B L I O G R A F I A WAŻNIEJSZYCH P R A C T A T I A N Y K O L E W Y 1. Sywremennata narodna swatba w Razłożkija kraj, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 6 :1961, s. 277-283. 2. Po njakoi wyprosi ot problematikata na jużnosławianskite obiczai pri sejtba, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 10: 1967, s. 173-200; streszcz. franc, i ros. 3. Куш wyprosa za integracijata na semejnite obiczai w nowoobrazuwanite seliszta w Błagojewgradsko, „Izwestija na Byłgarskata Istorija", t. X X V : 1967, s. 129149. 4. Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 431-451. 5. Semejstwo i semejni otnoszenija u rodopskite Byłgari, [w:] Narodnostna i bito­ wa obsztnost na rodopskite Byłgari, Sofija 1969, s, 151-169. Streszcz. ros. i franc. 6. O niekatorych woprosach razwitija obiczajew. (Na bołgarskom rnatieriale), „Sowietskaja Etnografija", t. 1: 1969, s. 68-78. �14 MARIA B I E R N A C K A 7. Zimnyj cikl obiczajew jużnych Slawian. (К woprosu s strukturotipołogiczeskom analizie obriednosti), „Sowietskaja Etnografija", t. 3: 1971, s. 40-50. 8. Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 225-248. 9. Žensko i detsko gurbetczijstwo (isztilk) w Razłożko i Błagojewgradsko prez 1865-1912 д., „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 7: 1964, s. 83-106. 10. Tipołogija na gergiowdenskite obiczai, [w:] Pyrwi Kongres na bjyłgarskata istorija, t. I I , 1972, s. 193-197. 11. Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 245-259. 12. Kalendarnyje obyczai i obriady w stranách zarubieżnoj Jewropy XIX naczała XX b., [w:] Zimnije prazdniki, Moskwa 1973, s. 266-283. 13. Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. 5: 1973, s. 163-185. 14. Za proizchoda na proletnite mominski obiczai, [w:] Problemy na byłgarskija folklor, Sofija 1974, s. 367-372. 15. Wiesiennije diewiczji obyczai u niekatorych jużnosłowianskich narodów, „So­ wietskaja Etnografija", t. 5: 1974, s. 74-85; streszcz. ang. 16. Sur l'origine ďun groupe de coutumes et rites dans le region Balkano-Carpatique, „Thracia", 1974, s. 219-227. 17. Vestiges de rites d'initiation dans les coutumes de printemps des jeunnes filies bulgares, „Etudes Balkaniques", t. 1: 1974, s. 65-85. 18. Wtóra meżdunarodna konferencija na slawianskite etnografi, „Polsza", okt. 1974; „Istoriczen preglied", t. 1: 1975, s. 124-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f88f6e9d3e6900a792d35143626816b.pdf fce5e119c34a6071d78723ee42a494b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:811 Title A name given to the resource Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organizacji w społeczeństwie postrodowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.85-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ GRUPY K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW. S T U D I U M O R G A N I Z A C J I W SPOŁECZEŃSTWIE P O S T R O D O W Y M 1. P R O B L E M A T Y K A I P O J Ę C I A * Pojęcie społeczeństwa rodowego b y w a dość często stosowane dowolnie. Jego stosunek do t a k i c h pojęć, j a k społeczeństwo wspólnoty rodowej l u b społeczeństwo plemienne, n i e zawsze jest precyzyjnie r o z u m i a n y . B y w a zaś, że wszystkie t r z y utożsamia się ze szkodą dla właściwego t r a k t o w a n i a procesów d y n a m i k i s t r u k t u r y społecznej ludów będących przedmiotem badań etnologicznych. Z wyjątkiem wspólnoty p i e r w o t n e j , która określa formację społeczno-ekonomiczną, pozostałe d w a pojęcia odnoszą się do róż­ n y c h szczebli organizacji politycznej l u d u , k o n k r e t n i e j zaś do rodzaju g r u p organizujących społeczeństwo w całość stanowiącą etnos albo też strukturę polityczną niekoniecznie pokrywającą się z etnosem. Pojęcie „społeczeństwo r o d o w e " odnosiłoby się więc do takiego społeczeństwa, które zorganizowane jest z g r u p k r e w n i a c z y c h (zatem n i e obowiązkowo z rodów), co znaczy, że żaden z elementów współtworzących strukturę organizacyjną l u d u nie jest o p a r t y na i n n y m k r y t e r i u m d o b o r u niż po­ krewieństwo. „Społeczeństwo p l e m i e n n e " oznaczałoby natomiast takie, którego j e d n o s t k i s t r u k t u r a l n e ( p r z y n a j m n i e j zasadnicze) powstały p r z y zastosowaniu kryteriów i n n y c h niż krewniacze, chociaż również operują członkostwem p r z y p i s a n y m . To ostatnie oznacza, że członek danej g r u p y i d e n t y f i k u j e się z nią przez całe życie, jeśli zaś zmienia afiliację to w spo­ sób ceremonialny. W obu t y c h w y p a d k a c h organizacja g r u p o w a ma cha­ r a k t e r t o t a l n y , t o znaczy nie p r z e w i d u j e miejsca d l a osób niezrzeszonych. Społeczeństwo plemienne może również odwoływać się do k r y t e r i u m pokrewieństwa, lecz nie jest ono stosowane konsekwentnie. Najczęściej wyraża się to w symbolice n a z w y własnej g r u p y i dziedzicznie przekazy­ wanego członkostwa w grupie (dotyczy to n p . kasty czy plemienia, które, jeśli n a w e t dysponują ideologią wspólnego pochodzenia, nie są w stanie zademonstrować tej wspólnoty w płaszczyźnie synchronicznej). * Przedstawione w tej części u w a g i pojęć i mogą być w e f r a g m e n t a c h stanowią próbę uporządkowania dyskusyjne. pewnych �86 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z W konsekwencji należy zdawać sobie sprawę z dwojakiego r o z u m i e ­ nia pojęcia „społeczeństwo p l e m i e n n e " . Rozpowszechnione jego szersze zastosowanie (zwłaszcza w liczbie mnogiej), które zastępuje wychodzące z użycia określenia „prymitywne", „pierwotne", „przedliterackie" l u b po­ dobne, odnosi się do tworów etnicznych o organizacji g r u p o w e j opartej na członkostwie p r z y p i s a n y m , w t y m także k r e w n i a c z y m . T y m n i e m n i e j celowe wydaje się wyróżnienie d w u w y m i e n i o n y c h wyżej postaci szeroko rozumianego społeczeństwa plemiennego, zwłaszcza że dezintegracja rodo­ wego i zastępowanie go p l e m i e n n y m (w węższym r o z u m i e n i u , które bę­ dzie stosowane również dalej) s t a n o w i ważny proces h i s t o r y c z n y przed­ stawiający d l a etnografa ciekawe pole badań. Powyższe nie oznacza, że taką sekwencję ewolucyjną uważamy za prawidłowość, znane są b o w i e m społeczności, które n i e były zorganizowane krewniaczo, jednak k w a l i f i ­ kują się do określenia „plemienne". Interesujący przykład t a k i e j t r a n s f o r m a c j i o d n a j d u j e m y w h i s t o r i i Mongołów, dlatego też opisowa część artykułu nie s t a n o w i w zamierze­ n i u autora jedynie monograficznego s t u d i u m mongolistycznego. Podjęta t u t e m a t y k a w i n n a służyć zarówno uporządkowaniu p e w n y c h zastosowań t e r m i n o l o g i c z n y c h (dotyczy to r o d u i lineażu), wskazaniu na c h a r a k t e r y ­ styczne cechy niektórych p r z y n a j m n i e j społeczeństw r o d o w y c h (w d a n y m w y p a d k u g r u p o w a w y m i a n a małżeńska l u b s t r u k t u r a f u n k c j i p o l i t y c z ­ n y c h czy k u l t o w y c h ) , czy wreszcie określeniu stosunku i n s t y t u c j i społe­ czeństwa plemiennego do t r a d y c j i r o d o w y c h , który zwłaszcza w w y p a d k u ludów pasterskich nasuwać może kłopoty n a t u r y i n t e r p r e t a c y j n e j , jaką określilibyśmy stopniem rodowości w i c h plemienności. Specyfika histo­ ryczna ludów pasterskich wskazuje, że etap p l e m i e n n y charakteryzują centralizacja władzy politycznej oraz tworzenie zależności t y p u f e u d a l ­ nego. S y m b o l i k a polityczna tego okresu operuje często pojęciami właści­ w y m i społeczeństwu r o d o w e m u , lecz niestety l i t e r a t u r a n a u k o w a okres ten opisująca czyni często to samo, a to już wymaga k o r e k t y . Społeczeństwo przechodzące od f o r m y organizacji rodowej do p l e m i e n ­ nej n a z y w a m y t u t a j p o s t r o d o w y m . W o l n o sądzić, że t e r m i n t e n n i e jest zbędny, gdyż określa n i e t y l k o konkretną sytuację przejściową, lecz s y ­ tuację zatracania cech organizacji rodowej w ogóle, nawet jeśli nie koń­ czy j e j etap organizacji plemiennej, j a k na to wskazują przykłady p e w ­ n y c h ludów S y b e r i i . Podjęty t u temat w y m a g a operowania pojęciem r o d u . Tymczasem l i ­ t e r a t u r a p r z e d m i o t u o b f i t u j e w przykłady nieostrego jego rozumienia i nieprecyzyjnego stosowania. N a z y w a się w t e n sposób p r a k t y c z n i e każdy szerszy zespół l u d z i podtrzymujących tradycję o łączącym i c h p o ­ krewieństwie, niezależnie od tego czy zespół t e n s t a n o w i wyróżniającą się grupę w s t r u k t u r z e społecznej, organizującą ją wspólnie z i n n y m i g r u p a m i tego samego rzędu. T a k więc stosuje się t o określenie również do współczesnych f o r m f a m i l i j n y c h — zespołów r o d z i n bliżej s p o k r e w n i o - �87 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW n y c h i na tej podstawie integrujących się w działaniach gospodarczych, społecznych l u b k u l t o w y c h bez przestrzegania jednak k r y t e r i u m k o m p l e t ­ ności l i n i i pochodzeniowej, co p r o w a d z i do przypadkowego d o b o r u t a k i e ­ go zespołu wynikającego z bliskości t e r y t o r i a l n e j . W naszych rozważaniach t e r m i n r ó d będziemy stosowali w znacze­ n i u zespołu ludzkiego wyróżnionego następującymi cechami: 1) grupa krewniacza włączająca wszystkie osoby, które wywodzą się rzeczywiście l u b teoretycznie o d wspólnego przodka zgodnie z zasadą sukcesji u n i l i nearnej; 2) wspólnym p r z o d k i e m danej g r u p y jest istota rzeczywista l u b f i k c y j n a , ludzka l u b inna, której t r a d y c j a genealogiczna przypisuje zapo­ czątkowanie g r u p y , niezależnie od tego, czy t r a d y c j a ta zawiera dane o dalszych jeszcze przodkach danego przodka (tzw. genealogia p l e m i e n ­ na); 3) całkowita i najszersza egzogamia; 4) występowanie f u n k c j i k u l ­ towej właściwej d l a g r u p y ; 5) istnienie władzy w y k o n y w a n e j najczęściej przy równoległym występowaniu ciała przedstawicielskiego; 6) j a k o f a ­ k u l t a t y w n a cecha r o d u — tytuł do posiadania przez jego członków o k r e ­ ślonych wartości m a t e r i a l n y c h , zwłaszcza w zakresie środków p r o d u k c j i , chociaż i c h użytkowanie nie należy do k o m p e t e n c j i samej g r u p y k r e w niaczej; 7) podobnie, ród może kultywować tradycję lokalizacji t e r y t o ­ r i a l n e j , lecz jego członkowie w zasadzie muszą być przemieszani z człon­ k a m i i n n y c h rodów, co w y n i k a z egzogamii; 8) istnienie s y m b o l i i n t e ­ grujących — t a k i c h j a k nazwa własna, z n a k i wyróżniające (np. oznaki, pieśni l u b o k r z y k i wojenne); 9) równoległe występowanie w społeczeń­ stwie sieci podobnych g r u p składających się w sumie na dane społeczeń­ stwo. 1 2 W zasadzie wszystkie w y m i e n i o n e differentia specifica (z wyjątkiem ' p u n k t u 9) można traktować j a k o symbolikę integrującą, d l a której n i e ­ z b y t zgodnie z zasadami logicznego postępowania wydzielono p u n k t 8 zbierający m n i e j istotne elementy s y m b o l i k i jedności rodowej. Każdy z w y m i e n i o n y c h s y m b o l i wchodzi w skład odrębnego k o m p l e k s u k u l t u ­ rowego (np. religia, zasady zawierania małżeństw itp.) regulowanego spe­ c y f i c z n y m i zasadami wspólnymi d l a całego społeczeństwa l u b nawet jeszcze szerszego kręgu. F a k t , iż i c h p r a k t y c z n a realizacja odbywa się na szczeblu g r u p y nazwanej rodem, wyróżnia tę grupę jako jednostkę o r ­ ganizacji społecznej pod w a r u n k i e m wszakże spełnienia w y m o g u ( w l i t e - 1 W t y m z n a c z e n i u pojęcie r o d u często występuje w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j . W n i e s i e n i u zaś do M o n g o l i i u współczesnych Bajtów w oraz tym samym Chotgojtów znaczeniu Władirnircow zamieszkujących mówi Mongolię o od­ rodzie (s. 51, 132). P o d o b n e z a s t o s o w a n i a są b a r d z o l i c z n e , zwłaszcza w l i t e r a t u r z e dotyczącej Buriatów. Próbą uporządkowania tej s y t u a c j i było w p r o w a d z e n i e przez Petriego b u r i a c k i m pojęcia „rodu t e r y t o r i a l n e g o " — wspólnoty l o k a l n e j operującej fikcyjnego pokrewieństwa p r z y pełnej świadomości b r a k u k i m i członkami zespołu. 2 P o r . definicje r o d u i lineażu u S o k o l e w i c z , s. 86-88. na gruncie koncepcją więzów k r w i ze w s z y s t ­ �88 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z raturze z w y k l e n i e formułowanego, lecz przyjmowanego i m p l i c i t e ) przed­ stawionego w o s t a t n i m punkcie — powszechności systemu. Pojawiające się n i e k i e d y g r u p y quasi-rodowe, nie spełniające zwłaszcza ostatniego w y m o g u , nie p o w i n n y być określane t y m t e r m i n e m . N i e będziemy zatem respektowali często w l i t e r a t u r z e występujących zastosowań t e r m i n u ,,ród" niezgodnych z podaną definicją l u b w kontekstach wewnętrznie sprzecznych . Drugą grupą wymagającą omówienia jest 1 i n e a ż, który stanowić może r e z u l t a t wewnętrznego podziału r o d u według zasad genealogicznych i występować równolegle z rodem, l u b też p r z y jego całkowitym b r a k u . Cechy charakterystyczne lineażu są n i e m a l identyczne z cechami r o d u , ponieważ obie g r u p y powstają na podstawie wspólnego k r y t e r i u m — po­ krewieństwa, i spełniają podobne f u n k c j e — integrujące i organizujące społeczeństwo. Mogą to być również f u n k c j e polityczne, jeśli nie k o n k u ­ rują t u inne silniejsze, niekrewniacze g r u p y organizacji społecznej. L i neaż jest ex definitione mniejszą grupą od r o d u (jeśli z n i m współwystępuje), chociaż jego głębokość genealogiczna może sięgać przodka rodu. Jeśli jednak m a m y do czynienia ze społeczeństwem o hierarchicznej orga­ nizacji lineaży różnych szczebli, d l a najmniejszych — o głębokości jedne­ go nawet l u b p a r u pokoleń — należałoby stosować określenie podlineażu albo lineażu minimalnego. W parze ze znacznym zmniejszeniem g r u p y idzie b o w i e m z w y k l e ograniczenie atrybutów i f u n k c j i właściwych lineażowi. Na przykład m i n i m a l n y lineaż, wokół którego t w o r z y się k o r p o r a ­ cyjna grupa, zwana wielką rodziną, p r a k t y c z n i e nie m a nazwy własnej (patronimiczne określenie dotyczy raczej r o d z i n y i nie obejmuje człon­ kiń lineażu w y d a n y c h za mąż) a n i najczęściej i n n y c h s y m b o l i i d e n t y f i k u ­ jących, zachowuje wszakże n i e k i e d y własny k u l t (zwany czasem k u l t e m r o d z i n n y m ) i władzę ograniczoną n i e m a l wyłącznie do i n i c j a t y w k u l t o ­ w y c h , zapisów genealogicznych czy decyzji w zakresie sukcesji majątko­ wej. Natomiast władza dotycząca działań gospodarczych, organizacji pracy i t p . odnosi się już do rodziny, a nie lineażu (chociaż może być w y k o n y ­ wana przez tę samą osobę). Użyteczność pojęcia lineażu polega na precyzyjniejszym wyróżnianiu genealogicznych podziałów wewnątrzrodowych, w w y p a d k u zaś k i e d y ród n i e występuje, na dokładniejszym r o z u m i e n i u krewniaczego charak­ t e r u organizacji społeczeństwa, opartego wówczas na zasadzie segment a r n e j , n i e zaś r o d o w e j . Występujące z w y k l e w definicjach lineażu s t w i e r ­ dzenie, iż minione generacje danego lineażu stanowią jego składnik 3 3 Takie opracowań zastosowania pojawiają się n i e s t e t y w znacznej dotyczących s y s t e m u społecznego Mongołów. Z części podstawowych kolei w literaturze r a ­ d z i e c k i e j n i e c z y n i się żadnego rozróżnienia między r o d e m i lineażem. Np. W j a t k i n a identyfikuje oba r o d z a j e łeczeństwa mongolskiego grup, n a dodatek niesłusznie odnosi pojęcie r o d u do spo­ i b u r i a c k i e g o z przełomu X I X i X X w i e k ó w (1969, s. 44, 52) nazywając r o d e m zespół k r e w n y c h albo rozrośniętą rodzinę. �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 89 równorzędny z generacjami żyjącymi, odnosi się nie t y l k o do k u l t o w y c h f u n k c j i tej g r u p y ( k u l t przodków), lecz także d e l i m i t u j e te granice. Przod­ kowie żyjącej części lineażu zajmują w j e j pamięci z i n d y w i d u a l i z o w a n e miejsce (czemu z w y k l e towarzyszy znajomość imienia i pozycji genealo­ gicznej), w przeciwieństwie do amorficznej i nieistotnej d l a h i s t o r i i g r u p y s u m y przodków w s z y s t k i c h członków danego rodu. W konsekwencji, ży­ jący członkowie lineażu określani są na t y l e z i n d y w i d u a l i z o w a n y m i ter­ m i n a m i pokrewieństwa, b y p r z y n a j m n i e j precyzyjnie oznaczyć linię bocz­ ną, do której należą. Z w y k l e też stosowanie t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa zamyka się w granicach lineażu, zastosowania zaś szersze mają charak­ ter honoryfikujący l u b f i k c y j n y . Jednakże poziom amorficzności l u b k o n ­ kretności m i n i o n y c h pokoleń podlega s t o p n i o w a n i u i występują nieraz p r z y p a d k i , których i n t e r p r e t a c j a nasuwa wątpliwości. Określając zatem lineaż odwołamy się do powyższego określenia r o d u , wprowadzając konieczne uściślenia. A d 1 i 2 — p r z o d k i e m lineażu jest zawsze k o n k r e t n a osoba, człowiek rzeczywiście żyjący w przeszłości, od którego pochodzenie może być genealogicznie wykazane. A d 3 — lineaż jest grupą egzogamiczną, lecz najszerszą grupą egzogamiczną może być wówczas, g d y nie występują większe g r u p y krewniacze (np. rody), c z y l i w t y c h t y l k o p r z y p a d k a c h , gdy spokrewnione lineaże nie tworzą zintegro­ wanej g r u p y . A d 5 — władza w y k o n y w a n a w lineażu może być s p r a w o ­ wana w sposób odformalizowany, dotyczyć ograniczonego zakresu s p r a w i łączyć się z f u n k c j a m i k u l t o w y m i , ale też może to być władza o szero­ k i c h p r e r o g a t y w a c h i p o l i t y c z n y m znaczeniu, jeśli organizacji lineażowej nie towarzyszy rodowa. A d 8 — symbole właściwe lineażowi będą o d ­ mienne od s y m b o l i rodowych, p r z y czym na t y m prawdopodobnie pozio­ mie wystąpią znaki własnościowe. A d 9 — p u n k t t e n zasługuje n a szcze­ gólne podkreślenie z t e j racji, że w każdym społeczeństwie można w y ­ różnić p r z y n a j m n i e j m i n i m a l n e lineaże, jeśli t y l k o jego przedstawiciele zachowują rudymentarną pamięć genealogiczną. Tymczasem organizacja lineażowa właściwa jest j e d y n i e niektórym społeczeństwom. K o m e n t a r z a w y m a g a kwestia r o d o w o d u lineażu, rzadko b o w i e m spo­ t y k a m y się z występowaniem równorzędnych lineaży wzajemnie obcych wobec siebie, najczęściej zaś m a m y do czynienia z zespołami lineaży spokrewnionych. Wówczas mają one niejako d w u przodków: właściwego, który jest założycielem lineażu, oraz krańcowego, który s t a n o w i wspólny p u n k t wyjściowy dla zespołu bliskich lineaży u t w o r z o n y c h w w y n i k u oddzielania się k o l e j n y c h l i n i i genealogicznych na coraz niższych pozio­ m a c h generacyjnych. Jeśli podział następuje symetrycznie i bezustannie wzdłuż l i n i i zapoczątkowanych przez każdego krewnego uprawnionego do sukcesji pokrewieństwa (mężczyznę w społeczeństwach p a t r y l i n e a r nych), m a m y do czynienia z systemem segmentarnym. Rezultatem t a k i e ­ go podziału jest zespół równorzędnych pod względem statusu lineaży o tej samej głębokości genealogicznej. Podlegają one p r a w u segmentarnej opo- �90 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z zycji, zgodnie z którym stopień współpracy i społecznej bliskości określa­ n y jest względną odległością wspólnego przodka. I m głębsza jest genea­ logia lineaży znajdujących się n p . w k o n f l i k c i e , t y m szerszy będzie d l a n i c h krąg sojuszniczych lineaży. Jeśli natomiast w opozycji znajdzie się lineaż (lub i c h grupa) całkowicie obcy pochodzeniowo, wówczas solidar­ nie występuje cały zespół lineaży wywodzących się od wspólnego p r z o d ­ k a krańcowego (czyli w p e w n y c h sytuacjach ród). T a k i system s p o t y ­ k a n y jest w społecznościach bez centralnej władzy politycznej i n t e g r a l ­ nie związanej z d a n y m systemem społecznym, a więc nie narzuconej z zewnątrz . D r u g i ze znanych systemów lineażowych t w o r z y się według zasady stosu pacierzowego polegającej na i s t n i e n i u głównego lineażu, o d którego w d o w o l n y c h miejscach odgałęziają się inne podlegające również dalszym podziałom. System t a k i n i e m a wewnętrznej s y m e t r i i i jest zhierarchizo­ w a n y , p r z y c z y m główny lineaż zajmuje najwyższą pozycję prestiżową. Jest on właściwy społeczeństwom, w których występuje wartość niepo­ dzielna (np. władza dziedzicznego przywódcy politycznego l u b r e l i g i j n e ­ go) przekazywana wyłącznie w c e n t r a l n y m lineażu. Powyższe u w a g i będą niezbędne d l a analizy g r u p k r e w n i a c z y c h spo­ t y k a n y c h w M o n g o l i i . P o d s u m u j m y zatem powyższe ustalenia. Przez l i ­ neaż rozumie się wszelką unilinearną grupę krewniaczą, której przodek był osobą rzeczywistą, podobnie j a k i osoby łączące przodka z każdym żyjącym członkiem lineażu. I n n y m i słowy, do m i a n a lineażu aspiruje każda grupa, która jest w stanie k o n k r e t n i e (imiennie) zademonstrować genealogiczną historię s w y c h członków prowadzącą do wspólnego p r z o d ­ ka. P r z y j m u j e się występowanie w i e l o s t o p n i o w y c h lineaży — od m a k s y ­ m a l n y c h d o m i n i m a l n y c h , powstałych w w y n i k u k o l e j n y c h podziałów i o d ­ powiadających t r a d y c j i genealogicznej w i e l k i e j rodziny. Z k o l e i ród, według powszechnego rozumienia, oznacza każdą pozostałą unilinearną grupę krewniaczą o wspólnym p r z o d k u , który j e d n a k nie był s k o n k r e t y ­ zowaną postacią ludzką. W t e n sposób ród pozostaje mało precyzyjną nazwą, której desygnaty t r u d n o odróżnić z jednej s t r o n y od f r a t r i i u w a ­ żanej za rozrośnięty ród, z d r u g i e j zaś od lineażu, ponieważ różni je t y l ­ ko sprawa drugorzędnej nieraz r a n g i — historyczności przodka, ponadto zaś p r z y j m u j e się, iż ród może być rozrośniętym lineażem. Wcześniej podkreślaliśmy konieczność rozróżniania między grupą r o ­ dową a grupą pochodzeniową, która z w y k l e nie w y k a z u j e żadnego stopnia i n t e g r a c j i wewnętrznej i s t a n o w i jedynie zespół osób połączonych poczu­ ciem więzi pokrewieństwa bez żadnego odniesienia do m a k r o s t r u k t u r y społecznej. Wskazaliśmy, że jeśli ród m a być pojęciem o p e r a c y j n y m i teo­ retycznie i s t o t n y m , w i n i e n odnosić się do g r u p k r e w n i a c z y c h właściwych, 4 4 P o r . B o h a n n a n , s. 301. P o d o b n e s y s t e m y zostały opisane s k i c h m. i n . p r z e z E v a n s - P r i t c h a r d a oraz F o r t e s a . d l a ludów afrykań­ �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 91 c z y l i odpowiednio silnie z i n t e g r o w a n y c h . Znacznie j e d n a k kłopotliwszą rzeczą jest wyznaczenie g r a n i c y między r o d e m i lineażem. Realność p r z o d k a nie w y d a j e się być k r y t e r i u m właściwym, ponieważ zdarzają się n a w e t genealogie plemienne sięgające do osób za realne u z n a w a n y c h (np. Noego u Turków środkowoazjatyckich), p r z y czym b r a k podstaw do zakwestionowania realności osób zamieszczonych w ogniwach pośrednich. U ludów pasterskich zdarza się, że t r a d y c j a genealogiczna jednoczy różne plemiona egzemplifikując poszczególne ogniwa i m i o n a m i przodków (być może nie istniejących osób, lecz w r o z u m i e n i u d e f i n i c j i r e a l n y c h , gdyż d e m o n s t r o w a n y c h imiennie). Ciąg t a k i może być u k o r o n o ­ w a n y , j a k u Mongołów, p r z o d k i e m n i e r z e c z y w i s t y m — m i t o l o g i c z n y m zwierzęciem. N i e m n i e j któryś z jego potomków, n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w ­ szy, będzie musiał być u z n a n y za realnego, a stanie się to n a poziomie chronologicznie jeszcze wcześniejszym niż początek maksymalnego line a ­ żu czy rodu. Stajemy wówczas przed koniecznością uznania, że m a m y do czynienia ze społeczeństwem bezrodowym, złożonym wyłącznie z l i n e a ­ ży i głębokiej t r a d y c j i genealogicznej wyznaczającej linię, po której stop­ n i o w o przesuwa się w dół przodek maksymalnego lineażu i t y m s a m y m granica egzogamii. Jednak wówczas, g d y b r a k dowodów na takie przesu­ wanie, c z y l i w s y t u a c j i występowania względnie stałych g r u p o n i e z m i e n ­ n y m p r z o d k u m i m o m i j a n i a k o l e j n y c h pokoleń, należy uznać, że są to g r u p y o cechach r o d u . Będzie to z w y k l e najszersza grupa egzogamiczna jednocząca spokrewnione lineaże, j e j p r z o d k i e m zaś nieraz k o n k r e t n a p o ­ stać historyczna. W p r a w d z i e g r u p a taka k w a l i f i k u j e się również do m i a ­ na lineażu maksymalnego, lecz jest ona jednostką innego rzędu i o i n ­ n y c h f u n k c j a c h niż wchodzące w j e j skład lineaże (najszersza egzogamia, niepodzielność wspólnych wartości, najszerszy zakres i n t e g r a c j i poprze­ dzający szczebel plemienia). M u s i więc być naszym zdaniem pojęciowo wyodrębniona od lineażu i przyrównana do rodu. Jest to propozycja n a ­ rzucająca się w w y n i k u i n t e r p r e t a c j i materiału mongolskiego. Być może k o m p l i k u j e ona jednoznaczność g r a n i c y zakresów obu pojęć, lecz zgodna jest z p r z y j m o w a n y m na ogół stanowiskiem, że rozrośnięty lineaż prze­ kształca się w ród. D o t y c z y ona właśnie owego jakościowego przekształ­ cenia. Na materiale m o n g o l s k i m można w p r a w d z i e zademonstrować, iż takiej zmianie towarzyszy proces odrealniania przodka rzeczywistego p o ­ legający na jego stopniowej sakralizacji ( l u b mitologizacji), lecz nie b y ­ libyśmy skłonni uznawać tego za istotne k r y t e r i u m ze względu na jego nieprecyzyjny, narastający charakter. W tej s y t u a c j i będziemy posługi­ w a l i się pojęciem „ r ó d " w znaczeniu u n i l i n e a r n e j i najszerszej w d a n y m społeczeństwie egzogamicznej g r u p y krewniaczej wywodzącej pochodze­ nie o d wspólnego — raczej odległego — przodka, która — jeśli t o w a r z y ­ szy j e j organizacja lineażowa — s t a n o w i najszerszy zespół s p o k r e w n i o ­ n y c h lineaży i która jest powtarzalną w d a n y m społeczeństwie instytucją. Z powyższego w y n i k a , że rozróżnienie między r o d e m i lineażem n a - �92 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z biera szczególnego znaczenia w p r z y p a d k u i c h łącznego występowania, i że daleko istotniejszą kategorią jest grupa krewniacza, której poszcze­ gólne szczeble różnią się między sobą raczej ilościowo' niż jakościowo. Na dodatek w społeczeństwie zorganizowanym z w i e l o s t o p n i o w y c h g r u p k r e w n i a c z y c h c z y n n i k i demograficzne powodują z upływem czasu k o r e k ­ tę s t r u k t u r y prowadzącą n p . do podziału wynoszącego lineaż do r a n g i rodu. Definicja g r u p y krewniaczej wydaje się nie nasuwać trudności p r z y zastrzeżeniu, że nie będzie ona m y l o n a z grupą pochodzeniową. Omówie­ nia w y m a g a jednak pojęcie „korporacyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . Obejmuje ono takie f o r m y organizacyjne, które wprowadzono do l i t e r a t u r y etno­ graficznej pod nazwą „kompromisowej g r u p y k r e w n i a c z e j " (Murdock), „patronymii" ( K o s w e n ) l u b „rezydencyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . W y c h o ­ d z i m y z założenia, że każda l u b n i e m a l każda g r u p a krewniacza jest w jakimś s t o p n i u k o r p o r a c y j n a w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u słowa, tzn. dysponuje p e w n y m zespołem wartości, którymi zarządza. W przeciw­ n y m w y p a d k u n i e będzie u s p r a w i e d l i w i o n a j e j powtarzalność w s t r u k t u ­ rze społecznej i n i e będzie ona grupą krewniacza, lecz pochodzeniową. Z k o l e i wartości k o r p o r a c y j n e a d m i n i s t r o w a n e są w i m i e n i u całej g r u p y krewniaczej, lecz z w y k l e z wyłączeniem t y c h j e j członków, którzy należą do płci nielinearnej i na ogół tracą z nią rezydencjonalny k o n t a k t po za­ w a r c i u małżeństwa. O w e wartości p r a k t y c z n i e realizują się przez i c h k u l ­ tywację w zespołach współrezydujących i są n i e k i e d y (zwłaszcza ekono­ miczne) delegowane do jednostek najmniejszych, t z n . poszczególnych r o ­ dzin. Rodzina zaś nie jest grupą krewniacza, gdyż włącza małżonków pochodzenia obcego i wyłącza własnych członków zawierających małżeń­ stwo w obcej grupie. N i e m n i e j małżonkowie obcego pochodzenia dzia­ łają n a rzecz k o r p o r a c y j n y c h interesów g r u p y , z którą zamieszkują, są j e j r e z y d e n c y j n y m i i w p e w n y c h aspektach społecznymi członkami. Z t e ­ go względu właściwe będzie rozciągnięcie także na n i c h pojęcia g r u p y k o r p o r a c y j n e j , w t y m w y p a d k u krewniaczej, gdyż są o n i s k o n c e n t r o w a ­ n i wokół t r z o n u właściwej g r u p y krewniaczej. T y p o w y m przykładem t a k i e j g r u p y najniższego szczebla jest właśnie rodzina. Będzie ona zawsze zbudowana wokół m i n i m a l n e g o lineażu. K o r p o r a c y j n a grupa krewniacza różni się zatem od właściwej g r u p y krewniaczej t y m , że włącza małżon­ ków członków t e j ostatniej, jeśli stale zamieszkują wspólnie. 5 Poniżej p r z e d s t a w i a m y zestawienie pojęć i s t o t n y c h d l a s t r u k t u r y spo­ łeczeństwa rodowego w r o z u m i e n i u stosowanym w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . G r u p a k r e w n i a c z a — zespół osób występujący j a k o z i n t e g r o ­ w a n a jednostka w s t r u k t u r z e złożonej z podobnych zespołów, operująca 5 W z a s a d z i e pojęcie p a t r o n y m i i o d p o w i a d a j e d y n i e k o r p o r a c y j n e m u natomiast dla rodu j a k o grupy korporacyjnej proponuje ( K r i u k o w ) pojęcie „wspólnoty rodowej". lineażowi, się w l i t e r a t u r z e , r a d z i e c k i e j �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 93 pokrewieństwem j a k o ideologicznym uzasadnieniem i n t e g r a c j i i k o n k r e t ­ ną zasadą regulującą sposób n a b y w a n i a p r a w członkowskich uzależnioną od akceptacji wspólnego przodka, a także dysponująca zespołem wartości ekonomicznych l u b ideologicznych j e j t y l k o właściwych. G r u p a k r e w n i a c z ą k o r p o r a c y j n a — zlokalizowana g r u p a krewniaczą o bardzo w y s o k i m poziomie i n t e g r a c j i dysponująca k o n k r e t ­ n y m i a t r y b u t a m i jedności, głównie n a t u r y ekonomicznej (np. środki p r o ­ d u k c j i , t e r y t o r i u m ) , których użytkowanie zapewnia kontynuację odręb­ ności g r u p y . W w y p a d k u gdy z i c h użytkowania wyłączeni są członkowie nie rezydujący wspólnie ze względu na egzogamię, na i c h miejsce g r u p a włącza małżonków stałych rezydentów m i m o obcości i c h pochodzenia. G r u p a p o c h o d z e n i o w a — zespół osób połączonych świadomoś­ cią unilinearnego pochodzenia od wspólnego, n a w e t nieokreślonego p r z o d ­ ka, który to zespół poza t y m nie m a cech p o w t a r z a l n e j g r u p y w s t r u k t u ­ rze społecznej. Linia pochodzeniowa — sprecyzowany ciąg genealogiczny prowadzący do określonego przodka wspólnego d l a jakiegoś zespołu osób. L i n e a ż — unilinearną grupa krewniaczą składająca się z osób, któ­ re powiązane są r z e c z y w i s t y m pochodzeniem od realnie istniejącego przodka za pośrednictwem więzi genealogicznych u t r z y m y w a n y c h w pa­ mięci i podlegających demonstracji. L i n e a ż m a k s y m a l n y — lineaż w systemie segmentarnym, zło­ żony z k i l k u m n i e j s z y c h lineaży akceptujących tę wspólnotę na wzór p o ­ dobnych wspólnot lineażowych w ramach tego samego konkretnego ukła­ d u segmentarnego. L i n e a ż m i n i m a l n y — najmniejszy lineaż nie mający a t r y b u ­ tów odrębnej j e d n o s t k i wchodzącej w skład systemu lineażowego. Lineaż podstawowy — najmniejszy lineaż w systemie seg­ m e n t a r n y m , którego odrębna pozycja w zespole lineaży została społecz­ nie uznana i podkreślona elementami obrzędowymi oraz symboliką, s t a ­ nowiący jednostkę systemu lineażowego. R ó d — unilinearną i najszersza w d a n y m społeczeństwie egzogamiczna g r u p a krewniaczą wywodząca pochodzenie od wspólnego (raczej o d ­ ległego) przodka, która — jeśli towarzyszy j e j organizacja lineażowa — stanowi najszerszy zespół s p o k r e w n i o n y c h lineaży. Z e s p ó ł k r e w n y c h — grono osób powiązanych pokrewieństwem l u b p o w i n o w a c t w e m z k o n k r e t n y m człowiekiem bez jednoczącego i c h w wyodrębnioną grupę poczucia wyłączności wspólnego pochodzenia. 2. S P O R Y O R Ó D MONGOLSKI Na temat r o d u w p r z e d i m p e r i a l n y m społeczeństwie m o n g o l s k i m w y ­ p o w i a d a l i się językoznawcy, h i s t o r y c y i etnografowie. Jego istnienie k w e ­ stionował t y l k o etnograf (Bacon) sugerując występowanie z w a r t e j h i e - �94 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z r a r e h i i g r u p o w e j o d r o d z i n y do plemienia z pominięciem r o d u , nie dając jednak wyjaśnienia, na j a k i m szczeblu g r u p y krewniacze zastępowane są p l e m i e n n y m i , j a k również tego, czy jest t o przejście w nową strukturę polityczną, czy też plemię s t a n o w i ukoronowanie h i e r a r c h i i g r u p k r e w ­ niaczych. I n n i natomiast albo pojęcie r o d u stosowali bardzo rozciągliwie, albo też dążąc do jego sprecyzowania p o d t r z y m y w a l i stan niejasności d o ­ tyczący k o m p o z y c j i grupowej społeczeństwa i jego- ewentualnego c h a r a k ­ t e r u rodowego. Odpowiedzi na pytanie, jakie g r u p y krewniacze funkcjonowały w śre­ dniowiecznej M o n g o l i i , należy szukać głównie w Tajnej historii Mongołów (dalej cytowana jako T H M ) oraz w kronice Raszid ed-Dina. Źródła te dostarczają i n f o r m a c j i odnoszących się w zasadzie do X I I I w i e k u . Obszer­ nej analizy tego materiału, wykraczającej daleko poza sformułowane t u zagadnienie, dokonał Władimir cow i jego praca zachowała do dziś o l b r z y ­ mią wartość. Materiał t e n poddany był również analizie przez autorkę amerykańską Bacon w porównawczym s t u d i u m euro-azjatyckich s t r u k ­ t u r społecznych. W y m i e n i e n i a u t o r z y p r z e d s t a w i l i skrajnie odmienne s u ­ gestie. Władimircow nazywa r o d e m oboy wszystkie opatrzone e t n o n i m e m g r u p y nie zasługujące na miano p l e m i e n i a i przypisuje r o d o w i takie m . i n . cechy, j a k agnatyczna sukcesja, egzogamia, lokacja t e r y t o r i a l n a , spec­ j a l n y k u l t oraz i n s t y t u c j a zemsty r o d o w e j jako wskaźnik solidarności . W zgodzie z sytuacją dokumentowaną przez źródła Władimircow uważa, że w X I I I w i e k u proces dezintegracji rodów był już daleko posunięty i towarzyszyło m u powstawanie g r u p o f u n k c j a c h p o l i t y c z n y c h tworzą­ cych się n a podstawie zależności feudalnych, w których pokrewieństwo, było jedynie wtórną siłą integrującą. 6 Z k o l e i Bacon uważa, iż w społeczeństwie m o n g o l s k i m r o d y n i e i s t n i a ­ ły i istnieć nie mogły, gdyż było ono zorganizowane na zasadzie „ple­ miennego pokrewieństwa genealogicznego". Zgodnie z nią najszerszą g r u ­ pą f i k c y j n y c h k r e w n y c h jest plemię dysponujące wspólną genealogią i dzielące się według schematu segmentarnego n a podpiemiona, gałęzie, lineaże i rodziny. Podział t e n — zresztą niejako z założenia — m a być mało precyzyjny, gdyż realizuje się dość dowolnie na continuum prowa­ dzącym od r o d z i n y jako f o r m y wyjściowej do plemienia. Wszystkie g r u p y powstające między t y m i e k s t r e m a m i muszą być płynne, t a k b y mogły łatwo przystosowywać się (m. i n . adaptować swoją interpretację genea­ logiczną) do zmian p o l i t y c z n y c h i t e r y t o r i a l n y c h . Z tego względu poszcze­ gólne i c h f o r m y nie są wyróżniane terminologicznie i noszą wspólnie 6 „Typowy związek k r e w n y c h b i o l o g i c z n y c h agnatycznego oparty n a zasadzie oraz egzogamii, związek p a t r i a r c h a l n y z p e w n y m i pokrewieństwa tylko cechami prze­ żytkowych stosunków k o g n a t y c z n y c h , z indywidualną gospodarką, l e c z ze wspólnotą terenów p a s t w i s k o w y c h , przewidujący przy zachowaniu określonych p r a w p e w n e szczególne p r a w a dla starszego, z e m s t y i s p e c j a l n y m k u l t e m " (Władimircow, s. 58). związek d l a młodszego s y n a zjednoczony instytucją �95 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW z p l e m i e n i e m nazwę óboy. (Stąd też pochodzi nazwa ta k określonej s t r u k ­ t u r y społecznej, przyjęta przez autorkę dla w s z y s t k i c h podobnych p r z y ­ padków również poza światem m o n g o l s k i m ; Bacon, s. 129-130). W t e j koncepcji, właściwie odrzucającej występowanie s t r u k t u r y r o d o w e j , opory wzbudza n i e t y l k o równorzędne t r a k t o w a n i e g r u p krewniaćzych (lineaż) z k o r p o r a c y j n y m i (rodzina) i czysto p o l i t y c z n y m i (plemię), lecz również jej niezgodność z f a k t a m i . ! Lineaż m i n i m a l n y u Mongołów, wokół którego k o n c e n t r u j e się w i e l k a rodzina, może być uznany za replikę g r u p krewniaćzych wyższego szcze­ bla z d w o m a i s t o t n y m i zastrzeżeniami — nie m a on n a z w y własnej oraz przypisuje ważną rolę sukcesji m i n o r a l n e j (o c z y m dalej). Bacon t w i e r ­ dzi, iż w i e l k a rodzina stanowiła podstawę organizacji społecznej M o n g o l i i średniowiecznej, z której wyrastały j e d n o s t k i t y p u lineażu i plemienia. Jeśli twierdzenie to rozumieć w t e n sposób, że na organizacji r o d z i n y wzorowały się inne k o r p o r a c y j n e g r u p y krewniacze, to nie będziemy w stanie go zweryfikować ze względu n a b r a k materiałów (niezależnie od zastrzeżeń w y m i e n i o n y c h wyżej). Jednakże można dowieść, że w społe­ czeństwie t y m istniał wyraźny k o n t r a s t między strukturotwórczą rolą r o ­ d z i n y i lineażu, a wcześniej także r o d u , nie mówiąc już o powstających na i c h miejsce g r u p a c h p o l i t y c z n y c h i w o j s k o w y c h . N i e były one odwzo­ r o w a n i e m organizacji r o d z i n y . Twierdzenie Bacon w y d a j e się t y m b a r ­ dziej wątpliwe, że wyjaśnianie f o r m krewniaczej organizacji wychodzące od r o d z i n y , a nie od zasady sukcesji, zostało w etnologii zakwestionowane jako mało owocne. Bacon operuje pojęciem „genealogii p l e m i e n n e j " jako głównym w y ­ znacznikiem poczucia przynależności g r u p o w e j , co m u s i m y poddać w wąt­ pliwość n i e odrzucając samego występowania t a k i e j genealogii. Tajna historia podaje listę 12 przodków poprzedzających bezpośredniego zało­ życiela l i n i i Czyngis-chana (którego w dalszych w y w o d a c h u z n a m y za przodka r o d u ) , otwieraną przez parę zwaną Szary W i l k i Piękna Łania. W i e m y jednak, że już w X I V w i e k u Raszid e d - D i n ( I s. 80) w y p r o w a d z a pochodzenie władców mongolskich oraz i n n y c h ludów t u r e c k i c h w prostej l i n i i od Noego, k r o n i k i zaś okresu nowożytnego od legendarnych wład­ ców i n d y j s k i c h sprzed setek tysięcy l a t . M i t genealogiczny jest w t y m w y p a d k u niezależny od genealogii g r u p krewniaćzych i służy h o n o r y f i k a c j i l i n i i panującej oraz każdorazowo odpowiada o b i e g o w y m koncep­ cjom ideologicznym — szamańskiej, muzułmańskiej (powstałej na dworze Mongołów irańskich) oraz b u d d y j s k i e j . Inną wersją poglądu o genealogii plemiennej jest błędne przekonanie K r a d e r a (s. 321-322), iż każdy M o n ­ goł uważał się za spokrewnionego z Czyngis-chanem i mógł wyprowadzić od niego swe pochodzenie. W istocie dotyczyło to t y l k o a r y s t o k r a c j i chał7 7 D l a potrzeb potoczystości średniowieczny ( r e p r e z e n t o w a n y (reprezentowany wykładu wprowadzamy umowny podział n a okres p r z e z źródła z X I I I i X I V w i e k ó w ) oraz nowożytny p r z e z k r o n i k i X V I I i X V I I I wieków). �96 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z chaskiej i quasi-rodowej g r u p y pochodzeniowej nowożytnych Bordżiginów. Był to już c z w a r t y etap imitologizacji genealogii, również w s w o i m założeniu ideologiczny ze względu na cześć religijną, którą zaczęto ota­ czać osobę chana, b y wynieść jego potomków do pozycji altan uruy — złotego r o d u . Bacon odrzuca symbolikę, k u l t i egzogamię jako elementy towarzyszą­ ce g r u p i e krewniaczej. Symbolikę przypisuje g r u p o m w o j s k o w y m (buńczuki), ceremonie k u l t o w e jedynie rodzinie, egzogamię zaś zakresowi pa­ mięci genealogicznej. Ponadto odmawia Mongołom konsekwentnie p a t r y linearnej sukcesji pokrewieństwa proponując na to miejsce „asymetrycz­ ną ambilinealność", tzn. dwulinearność z przewagą l i n i i ojcowskiej (s. 4851, 58-65, 107). Są to zasadnicze elementy a r g u m e n t a c j i a u t o r k i przeciwko i s t n i e n i u rodu. P r z y p o m n i j m y , że opiera się ona na m a t e r i a l e z X I I I - X I V wieków, który już przez Władimircowa został uznany za źródło do ana­ l i z y kształtowania się stosunków f e u d a l n y c h niszczących poprzednią orga­ nizację g r u p krewniaćzych. N i e p o w i n n o zatem dziwić występowanie i nawet dominacja s y m b o l i k i wojskowej, t y m n i e m n i e j można również znaleźć ślady tego, co mogło być symboliką rodową. Tę kwestię zosta­ w i a m y jednak na później. Sytuacja „postrodowa" wyrażająca się w przekształceniu g r u p y k r e w ­ niaczej w polityczno-wojskową, operującą częściowo ideologią solidarności krewniaczej, zadecydowała również o nieporozumieniu t e r m i n o l o g i c z n y m dotyczącym pojęć obóy i yasun. Potrzeba i c h zdefiniowania nasunęła p e w n y m a u t o r o m ze środowiska językoznawców sugestię przyporządko­ w a n i a i c h t y m d w u g r u p o m — rodowej i postrodowej, m i m o że ta ostat­ nia najprawdopodobniej żadnego wyróżnienia terminologicznego nie w y ­ maga (przynajmniej jeszcze w X I I I w i e k u ) . S t a n o w i b o w i e m r e z u l t a t ewo­ lucyjnego r o z w o j u r o d u , czy też zakłócenia w t y m r o z w o j u , i chętnie przez samych Mongołów widziana była jako jego k o n t y n u a c j a celem p o d t r z y m a n i a więzi płynących z solidarności k r e w n y c h . Świadczy o t y m p o l i t y k a Czyngis-chana zachowująca fikcję t r a d y c j i krewniaczej w g r u ­ powej organizacji zmilitaryzowanego społeczeństwa. T e r m i n y d l a g r u p krewniaćzych (a także niektóre e t n o n i m y ) zachowały się w użyciu jeszcze długo po z a n i k u t y c h g r u p i oznaczały już zupełnie inne elementy s t r u k ­ t u r y społecznej. Z a t e m to, co było odstępstwem od n o r m y , starało się f i k c y j n i e w tej n o r m i e utrzymać przez kontynuację zewnętrznego j e j a t r y b u t u , j a k i m była nazwa. K o n t r o w e r s j a dotycząca zakresów znaczeniowych terminów obóy i yasun ma u swego podłoża również założenie (przynajmniej u niektórych auto­ rów), że oba odnosić się muszą do konkretów s t r u k t u r y społecznej, c z y l i do zbiorowości l u d z k i c h . Zarówno jeden, j a k i d r u g i odnoszony b y w a do r o d u , lecz t y l k o Bacon stawia między n i m i znak równości . Władimircow 8 8 W r o z u m i e n i u B a c o n , (s. 116), która o d r z u c a występowanie r o d u u Mongołów, oba t e r m i n y miały odnosić się do dowolnego u g r u p o w a n i a krewniaczego. Autor tych �97 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i K o t w i c z uważają, że t y l k o jeden z n i c h dokładnie określa grupę rodową, d r u g i zaś ma być s y n o n i m e m wprawdzie, lecz daleko m n i e j p r e c y z y j ­ n y m . T a k więc Władimircow uznaje oboy za odpowiednik r o d u oraz jego odgałęzień, c z y l i zgodnie z naszą terminologią — lineaży (s. 58, 71), n a ­ tomiast yasun za „zespół k r e w n y c h agnatów" (s. 46). Z k o l e i K o t w i c z (1948, s. 160-162) wychodząc z f a k t u , że g r u p y określane w Tajnej historii jako oboy stanowią w istocie zespoły wojskowo-polityczne o zróżnicowa­ n y m składzie pochodzeniowym, uważa je za luźną jednostkę s t r u k t u r y społecznej przyjmując jednocześnie, że yasun odpowiada rodowej grupie krewniaczej. Podobne stanowisko zajmuje również Kałużyński (1970, s. 180, 1970a, s. 40). Jesteśmy skłonni sądzić, że o p i n i a Władimircowa n a j ­ lepiej oddaje stan f a k t y c z n y przyjmując, że zastrzeżenia Kotwiczą d o ­ tyczą okresu rozkładu organizacji rodowej, c z y l i s y t u a c j i , k i e d y na j e d ­ n o s t k i t y p u r o d u nałożyły się feudalno-wojskowe g r u p y stosujące rodowe e t n o n i m y . Tajna historia w y d a j e się nie pozostawiać co do tego wątpli­ wości stosując oboy w znaczeniu g r u p y l u d z i o wspólnym p r z o d k u . N a ­ tomiast yasun n i e jest pojęciem z zakresu s t r u k t u r y społecznej, n i e odnosi się b o w i e m do f o r m a l n i e określonej j e d n o s t k i podziału społecznego, cho­ ciaż obejmuje zespół l u d z i mogący się z taką jednostką pokrywać. Z n o w u wydaje się, że Władimircow właściwie uchwycił znaczenie tego t e r m i n u (chociaż zabrakło m u konsekwencji, gdyż n i e k i e d y stosuje go w znaczeniu „ród", por. s. 137). P r e c y z y j n i e j d e f i n i u j e t o pojęcie K r a d e r (s. 324) j a k o „konceptualizację wspólnego patrylinearnego pochodzenia i związku ag9 slów, wychodząc z i n n y c h przesłanek, również wypowiadał opinią o i d e n t y c z n y m z n a c z e n i u obu terminów (określającym zastąpił drugi w h i s t o r y c z n y m ( S z y n k i e w i c z , s. 307). Z poglądu tego obecnie rozwoju grupę rodową) sugerując, że j e d e n z nich m u s i m y wycofać się. 9 T e r m i n ten pojawia się właściwie wyłącznie w opisie genealogii stępuje z e t n o n i m e m zespołu o r a z i m i e n i e m jego p r z o d k a (dalej w n i m y n i e są już o p a t r y w a n e określeniem oboy). W s k a z u j e i współwy- tekście T H M etno­ to wyraźnie n a jego k o n o ­ tację krewniaczą. Późniejsze losy g r u p n a z w a n y c h początkowo oboy n i e mają zatem istotniejszego z n a c z e n i a d l a i n t e r p r e t a c j i t e r m i n u . Można n a w e t twierdzić, że autor k r o n i k i zdawał sobie sprawę z jakościowej różnicy między grupą krewniaczą i u g r u ­ powaniem feudalno-wojskowym. historyczno-genealogicznej Zdarza przedstawiono się b o w i e m , że e t n o n i m y , które w j a k o oboy, p r z y r e l a c j o n o w a n i u z czasów współczesnych a u t o r o w i określane są j a k o irgen, „lud", społeczność, w której r e p r e z e n t o w a n e notację t e r m i n u irgen sugeruje co o z n a c z a p r z y p u s z c z a l n i e są różne g r u p y T H M § 11). D o t y c z y części wydarzeń krewniacze (taką k o ­ to np. Dżiirkinów, Uruutów i Mangkutów, pod którymi to e t n o n i m a m i kryły się w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a woj­ s k o w e f e d e r a c j e k i l k u odrębnych lineaży l u b i c h fragmentów ( T H M §§ 137, 139, 170, 208). P o z a t y m t e r m i n irgen Tatarzy, stosuje się w o b e c t a k dużych zespołów j a k Mongołowie, Merkici, Najmanowie, m a podobny z a k r e s co ulus, Irgen K i t a n i e c z y T u n g u c i . J a k się w y d a j e , odnosi się j e d n a k do innego termin ten a s p e k t u pojęcia plemię. r o z u m i e m y m i a n o w i c i e j a k o społeczność powiązaną wspólnotą kulturową i p i e ­ lęgnującą przekonanie o jedności pochodzenia, oznaczałby raczej zdaje się obejmować s w o i m z a k r e s e m również pojęcie 7 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 podczas gdy ulus tę samą społeczność ujętą w strukturę polityczną. W c z a s a c h nowożytnych ulus irgen. �98 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z natycznego". N i e jest więc kość yasun grupą krewniacza, lecz abstrakcją związku spajającego taką grupę, inaczej mówiąc t e r m i n t e n oznacza linię pochodzeniową. Myśl taką można także wyczytać u Raszid ed-Dina ( I s. 153-154): „każda gałąź była znana pod określoną nazwą i stanowiła oddzielny obak, оЪак zaś stanowią ci, którzy należą do określonej kości i r o d u " . Pojęcie „kości" m a więc charakter ogólniejszy i może być p r e c y ­ zowane etmonimem dowolnego szczebla n a określenie związku z daną grupą krewniacza, n p . K i j a t , Tajcziut, M e r k i t . To ostatnie sformułowanie każe powrócić do rozróżnienia ród — lineaż i jego t e r m i n o l o g i c z n y c h odpowiedników. Jeśli oba te rodzaje g r u p k r e w ­ niaćzych c z y m k o l w i e k poza względną liczebnością wyróżniały się, w i n n o t o było znaleźć odzwierciedlenie w t e r m i n o l o g i i . Wjatkiina (1969 s. 40) sugeruje, że r o d o w i odpowiada określenie dboy, natomiast jego rozgałę­ zieniom (czyli lineażom) yasun. N i e można się z t y m zgodzić, ponieważ wszystkie n i e m a l zastosowania oboy w Tajnej historii dotyczą naszym zdaniein lineaży. Charakterystyczne, że k r o n i k a t a odnosi dboy w zasadzie do lineaży r o d u Bordżigin, inne zaś g r u p y określa inaczej . Płynie to z całościowego sposobu widzenia świata zewnętrznego; przynależność l i neażowa osób należących do i n n y c h rodów nie podlegała i d e n t y f i k a c j i bez wyraźnej po t e m u potrzeby. I d e n t y f i k a c j a ta ulegała dalszemu uogólnie­ n i u w miarę zwiększania się odległości społecznej. Obce plemiona ( K e r e i ci, M e r k i e i , Tatarzy) z rzadka t y l k o reprezentowane są przez e t n o n i m y rodowe, co zachodzi wówczas, g d y sytuacja t y c h rodów jest w jakiś spo­ sób odimienna w stosunku d o reszty plemienia. Możemy więc przypuszczać, że óboy określał w istocie lineaż, ród n a ­ tomiast n a z y w a n y był inaczej, j a k k o l w i e k t r u d n o jest odpowiedzieć na p y t a n i e : jak? Tajna historia (§ 262) podsuwa n a m zestaw trzech możli­ wości odnoszących się przypuszczalnie do t r z e c h różnych szczebli o r g a n i ­ zacji społecznej: ayimay, qarin, ir gen. O s t a t n i z n i c h dotyczy n a j p r a w d o ­ podobniej plemienia (por. p r z y p . 9), zatem wśród d w u pierwszych może 1 0 n 1 0 Por. zwrot: „należący d o yasun Kijat oraz oboy Bordżigin" zarejestrowany u R a s z i d e d - D i n a oraz w k i l k u k r o n i k a c h nowożytnych. N a s z y m z d a n i e m Bawden przetłumaczył j e n i e z b y t właściwie j a k o „należący do r o d z i n y K i j a t i k l a n u Bordżi­ g i n " (1955, s. 118, 125). G d y b y ś m y Kijatów t r a k t o w a l i n a p o d s t a w i e Tajnej historii j a k o grupę k r e w n i a c z a , byłby to w istocie m i n i m a l n y lineaż, c z y l i w i e l k a r o d z i n a . J e d n a k w powyższym z w r o c i e i d z i e o linię pochodzeniową, która zgodnie z d u c h e m języka mongolskiego j a k o pojęcie g e n e r a l n i e ] sze p o p r z e d z a b a r d z i e j szczegółowe p o ­ jęcie r o d u . G d y b y tłumaczenie B a w d e n a było p o p r a w n e , kolejność w o r y g i n a l e m u ­ siałaby być o d w r o t n a . 1 1 W istocie d o t y c z y to także g r u p wyodrębnionych w generacji Bodonczara, a więc n i e będących Bordżiginami. T H M n a z y w a j e również oboy, a l e dzieje się to podczas p r e z e n t o w a n i a genealogii, c z y l i n a u m o w n y m p o z i o m i e c h r o n o l o g i c z n y m p o ­ czątków t y c h grup, k i e d y n i e stanowiły one j e s z c z e odrębnych rodów, l e c z t y l k o lineażowe odgałęzienia w r a m a c h jednoczącej j e wówczas g r u p y . Z a t e m z a s t o s o w a n i e w tym wypadku t e r m i n u oboy było u z a s a d n i o n e , jeśli kojarzył się on z wewnętrznego podziału w r a m a c h g r u p y rodowej. pojęciem �99 G R U P Y K R E W N I A C Z E Ú MONGOŁÓW znajdować się t e r m i n d l a r o d u . Haenisch (1939) przypisuje i m w s z y s t k i m znaczenie Stamm, chociaż dokładniejsza analiza językowa mogłaby je c h y ­ ba uściślić. O g r a n i c z y m y się zatem t y l k o do domysłu, że p o s z u k i w a n y m t e r m i n e m może być ayimay . Sugeruje to jego zastosowanie w kronice ( T H M § 156), a także etymologia w y r a z u (por. Bertagajew, s. 30). T e r m i n ten, którego generalne znaczenie „zbiór j e d n o r o d n y c h części składowych" pozostaje a k t u a l n e do dziś, k o j a r z y się z r o d e m jalko zespołem s p o k r e w ­ n i o n y c h lineaży. Rozumienie go jako nieokreślonej g r u p y krewniaczej za­ chowało się jeszcze w czasach nowożytnych , j a k k o l w i e k w p r a k t y c e językowej ograniczyło się ono w zasadzie do j e d n o s t k i podziału a d m i n i ­ stracyjnego l u b feodum (por. Władimircow, s. 139-140). 12 13 I n n y m nieporozumieniem s p o t y k a n y m w l i t e r a t u r z e , którego wyjaś­ nienie n i e może budzić żadnych k o n t r o w e r s j i , jest wspomniana uprzednio teza Bacon o dwulinearności Mongołów. Inaczej mówiąc jest to spoty­ kana także u i n n y c h autorów (por. Władimircow, s. 48-49) koncepcja obocznego występowania sukcesji macierzystej, niezależnie od zasadniczo dominującej p a t r y l i n i i . N i e m a m y t u n a myśli przypadków k w a l i f i k o ­ w a n y c h j a k o pokrewieństwo kognatyczne, lecz kwestię przekazywania przynależności grupowej przez k o b i e t y . Jako przykłady t e j rzekomej p r a k t y k i c y t u j e się wspomniane w źród­ łach sytuacje, k i e d y synowie poczęci po śmierci l u b pod nieobecność p r a ­ w o w i t e g o męża zaliczani są do jego g r u p y pochodzeniowej ( T H M §§ 18, 40). Zakłada się, że skoro ojciec biologiczny nie adoptuje syna do swojej l i n i i , dziecko uzyskuje przynależność grupową za pośrednictwem m a t k i . Tymczasem w s k u t e k egzogamii matika należy do zupełnie i n n e j l i n i i n i e będącej linią j e j męża a n i też j e j pozamałżeńskiego p a r t n e r a , dzieci zaś zaliczane są nieodmiennie do l i n i i męża. M a m y t u d o czynienia z oczy­ w i s t y m p r z y p a d k i e m ojcostwa społecznego, zawsze należącego do męża k o b i e t y (lub też j e j ojca, jeśli idzie o dzieci przedmałżeńskie), który moż­ na określić j a k o kompleks Onana. Tej więc t y l k o zasadzie, a nie obocznej m a t r y l i n i i , należy przypisać f a k t , że ród Bordżiginów, a w n i m także l i ­ neaż Dżadaran, znalazły się w zespole Mongołów, a nie innego plemienia (przodkowie t y c h g r u p pochodzili z nieprawego łoża). W podobnej zresztą s y t u a c j i był p i e r w o r o d n y s y n Czyngis-chana. 1 2 W ł a d i m i r c o w (s. 136-137) r o z u m i e t e r m i n j a k o zespół s p o k r e w n i o n y c h rodzin koczujących n a j e d n y m t e r y t o r i u m , „podplemię l u b r a c z e j f r a t r i a " , chociaż z d a r z a się, że używa go w z n a c z e n i u w i e l k i e j r o d z i n y (s. 180). B a w d e n 84.2) tłumaczy ayimay (1955, s. 170 p r z y p . j a k o „sub-tribe" idąc p r z y p u s z c z a l n i e z a Władimircowem. D o ­ t y c z y to j e d n a k X V I I w i e k u . 1 3 Np. k r o n i k a M e r g e n G e g e n a używa określenia „zebrali s p o k r e w n i o n e ajmaki z c z t e r e c h s t r o n " (Bałdanżapow, s. 141, k o l . 29v) oraz często stosuje t e n t e r m i n w r a z z e t n o n i m a m i , które n a p o d s t a w i e T H M można identyfikować j a k o rody, chociaż także j a k o lineaże i p l e m i o n a (tamże, k o l . 25r, 30r, 34rv, 35r, 37rv). P o d o b n e zasto^ s o w a n i a s p o t y k a się w a n o n i m o w e j Altan Tobczi (Bawden 1955). �100 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 3. P R Ó B A R E K O N S T R U K C J I R O D U MONGOLSKIEGO Jeśli p r z y j m u j e m y , że społeczeństwo mongolskie epoki i m p e r i a l n e j wkroczyło w okres postrodowy, oznacza to, że zakładamy wcześniejsze istnienie organizacji r o d o w e j . Tajna historia często operuje n a z w a m i d u ­ żych związków p l e m i e n n y c h zamieszkujących stepy dziś zwane m o n g o l ­ s k i m i (Kereici, M e r k i e i , Najmanowie) w kontekście sugerującym istnienie u n i c h c e n t r a l n e j organizacji p o l i t y c z n e j o charakterze państwowym. N a ­ tomiast samych Mongołów t r a k t u j e ona w rozproszeniu sugerując, że państwowa organizacja zjednoczonych Mongołów — qamuq Mongol ulus —• powstawała i n c y d e n t a l n i e , jeśli znalazł się odpowiednio s i l n y p r z y ­ wódca. Istnieją też wskazówki mówiące o politycznej samodzielności g r u p mongolskich, które z dużym prawdopodobieństwem uznać można za r o d y . C z y n i m y t a k n a przekór rozpowszechnionej w l i t e r a t u r z e mongolistycznej tendencji do n a z y w a n i a p l e m i e n i e m małych n a w e t g r u p k r e w n i a ­ ćzych, które n i e zasługują często n a miano r o d u (klasycznym przykła­ d e m są t u t a j Tajcziuci). Oczywiście w X I I I w i e k u samodzielność g r u p szczebla r o d u była j e d y n i e fikcją, t y m ważniejsze są zatem sugestie k r o ­ n i k i świadczące, że mogła ona istnieć w przeszłości. Celowe w y d a j e się podjęcie próby r e k o n s t r u k c j i tego, co mogło być w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h r o d e m l u b lineażem. P u n k t e m wyjścia będzie tablica genealogiczna g r u p krewniaćzych sporządzona na podstawie i n f o r ­ m a c j i dostarczonych przez Tajną historią (tabl. I ) . Pominięto w n i e j i m i o ­ na osób, umieszczając j e d y n i e n a z w y g r u p p r z y symbolach osób uznanych za i c h założycieli. Związki genealogiczne demonstrują ojcostwo społeczne lekceważąc w y p a d k i wątpliwego ojcostwa 'biologicznego. Jak w y n i k a z t a b l i c y , Tajna historia dostarcza i n f o r m a c j i genealogicz­ nej o Bordżiginach — g r u p i e krewniaczej Czyngis-chana — z k i l k o m a uzupełnieniami dotyczącymi g r u p powstałych równocześnie z Bordżigi­ n a m i . Zgodnie z przedstawioną w t a b l i c y kompozycją etnonimów, t e r m i n Bordżigin może być stosowany w d w u znaczeniach: szerszym — wszyst­ k i c h potomków Bodonczara włączając t y c h , którzy w y d z i e l i l i się w opa­ trzone e t n o n i m e m p o d g r u p y , zwane dalej lineażami, oraz węższym — potomków Bodonczara w l i n i i przekazywanej według zasady p r i m o g e n i ­ t u r y , z w a n y c h dalej lineażem Bordżigin. I n f o r m a c j a przekazana przez kronikę n i e jest j e d n a k k o m p l e t n a , gdyż p o m i j a g r u p y , które musiały powstać w w y n i k u segmentacji t y c h , które zainicjowane zostały w gene­ racjach wyższych od I V . Jest to zatem p r a k t y c z n i e genealogia l i n i i po14 15 1 4 nie S y n B o d o n c z a r a , który przejął transmisję lineażu o tej s a m e j co ród n a z w i e , był s y n e m n a j s t a r s z y m , j a k tego należałoby oczekiwać. Jednakże w e d ł u g i n t e r ­ p r e t a c j i Tajnej jem". 1 5 historii był on p i e r w o r o d n y m z żony „poślubionej zgodnie z o b y c z a ­ D w a j jego s t a r s i b r a c i a p r z y r o d n i b y l i u r o d z e n i z b r a n k i w o j e n n e j i k o n k u b i n y . Np. n a z w y się w genealogii występujące podanej w t a b l i c y bez t o w a r z y s t w a przez Tajną historię, trójkątów n i e znalazły l e c z zostały z i d e n t y f i k o w a n e części t e k s t u , która d o t y c z y wydarzeń z a życia C z y n g i s - c h a n a . w tej �101 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 1 X A Д A Д T Д 1 Д Г DORBEN IX T& A BELGÜNÜT Г Goa T A BÜGÜNÜT KATAGIN Bodónczar ЮОГ11 SALDZI'UT 4 BORDZIGIN г T DZADARAN Atan А DZE'ÜREIT BA'AR IN VIII Ч1СМ MENEN 1 . NICZUGuT BA'ARIN VII VI í I í I A~^ А д А A Д NOJAKIN i BARUtAS WK. MAŁY BARULA BUDA'AT Г 1 AAA AOARKIN 1 URU'UT MANGKUT 1 KAR DA'AT Д IV A Д 1 TAJCZI'UT Á BESÜT I I 7 CZINOS TO'OLES I ORONAR KONGKOTAN ARUfcAT SÜNIT I 3 I TELENGUT I KABTURGAS GENIGES Д ¡I j А A A A A A KIJAT? A -1 l-XI -2 T CZINOS -3 A A W OŻURKIN ГА A AAAA A Czyngis chan ТаЫ. I . G e n e a l o g i a lineaży Bordżiginów Legenda: Bordżigin — nazwa lineażu zapoczątkowanego w danym miejscu genealogii; Ałan Goa — imię osoby; 1 — zidentyfikowany wypadek patronimicznej nazwy lineażu, 2 — nume­ racja pokoleń wstępnych w stosunku do Czyngis-ehana, 3 — lineaż, którego przodek nie został dokładnie umiejscowiony, 4 — porządek prezentacji rodzeństwa od najstarszego z lewej strony. Grubą kreską pionową zaznaczono przebieg głównej linii Bordżiginów (senioralnego lineażu maksymalnego) �102 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z chodzeniowej Czyngis-chana, a n i e zespołu s p o k r e w n i o n y c h lineaży wcho­ dzących do szeroko r o z u m i a n e j g r u p y Bordżigin. N i e jest t o n a w e t genea­ logia lineażu Bordżiginów, gdyż nie mówi wiele o p o t o m k a c h osób p r z y ­ p i s a n y c h generacjom I do I I I i nic w ogóle o rówieśniczej generacji sa­ mego chana w jego własnym lineażu. T y m n i e m n i e j n i e może ulegać wątpliwości, że n a z w y pojawiające się w r a m a c h g r u p y Bordżigin są e t n o n i m a m i lineaży, n i e zaś rodów. Niezależnie b o w i e m od każdorazowego przodka założyciela ebüge uznają one Bodonczara za swego przodka krań­ cowego yeke ebüge, o jego matce zaś Raszid e d - D i n mówi: „Ałan Goa — przodek w s z y s t k i c h " . Wszystkie te lineaże uważały się za spokrewnione, nie wyłączając Dżadaranów ( T H M §§ 105, 121) założonych przez człowieka związanego z Bordżiginami jedynie pokrewieństwem społecznym, a nie związkiem k r w i . Stanowiły one razem grupę egzogamiczną. Najbliższe g r u p y , z którymi wchodzono w związki małżeńskie, t o Sałdżiut oraz Dórben (Władimircow, s. 47). Ponieważ Sałdżiuci, podobnie j a k Bordżigini, wywodzą swe pochodzenie od synów Ałan Goy, oznacza to, że uznanie tej k o b i e t y za „przodka w s z y s t k i c h " było wyrażeniem m e t a f o r y c z n y m bez k o n k r e t n y c h k o n s e k w e n c j i egzogamicznych, a t y m s a m y m dla organizacji krewniaczej . 16 Uznanie całej w i e l k i e j g r u p y Bordżigin za najszerszą jednostkę egzo­ gamiczną pozwala n a m widzieć w niej potencjalny ród. Grupę tę wyróż­ n i a znamienny f a k t , że na 56 etnonimów występujących w Tajnej historii z i d e n t y f i k o w a n y c h jako mongolskie aż 28, czyli dokładnie polowa nazw, należy do zespołu Bordżigin. Pozostałe określają najprawdopodobniej g r u ­ p y s t r u k t u r a l n i e równorzędne Bordżiginom w najszerszym r o z u m i e n i u (spotyka się je często n a poziomie c h r o n o l o g i c z n y m początków tego r o d u ) , nie zaś segmenty t y c h grup—lineaże. Oznacza to, że w k o n t a k t a c h ze­ wnętrznych operowano pojęciami (nazwami własnymi) odnoszącymi się do większych zespołów, przypuszczalnie r o d o w y c h , pojęciem zaś lineażu w k o n t a k t a c h ograniczonych do własnej g r u p y r o d o w e j . Tego rodzaju dwoistość spojrzenia „na zewnątrz — na wewnątrz" umacnia hipotetyczne założenie, że szeroko r o z u m i a n i Bordżigini b y l i grupą rodową. Przyjęliśmy, że etno-nim Bordżigin można rozumieć d w o j a k o — na określenie lineażu grupującego csobników oznaczonych w tabl. I trój­ kątem bez towarzyszącej nazwy, oraz na określenie r o d u grupującego 16 Po śmierci męża Ałan Goa urodziła t r z e c h synów przez s t a r s z y c h b r a c i ze wspólnoty rodzeństwa. P o t o m k o w i e wyłączonych następnie tej wyłączonej trójki z n a n i b y l i później p o d nazwą N i r u n ó w ( t e r m i n s p o t y k a n y t y l k o u R a s z i d e d - D i n a : I s. 152; zaś T H M p r z e m i l c z a go), która obejmowała t r z y rody, w t y m Bordżiginów i Sałdżiutów. Ponieważ te ostatnie dopuszczały małżeństwo s w o i c h członków, N i r u n i n i e b y l i grupą egzogamiczną, a n i też n i e m i e l i c e c h k o n k r e t n i e wyodrębnionej p y społecznej ( k r e w n i a c z e j ) , j a k możemy sądzić z f a k t u , że Tajna ich istnienie. T r u d n o jednak całkowicie g r u p y r o d o w e miał m i e j s c e w przeszłości. wykluczyć, że r o z p a d gru­ historia pomija Nirunów na trzy �103 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW wszystkie lineaże założone przez potomków Bodonczara jako przodka r o ­ du. N i e m a m y możliwości bezpośredniej w e r y f i k a c j i tego założenia, Tajna historia b o w i e m ogranicza się wyłącznie do jednokrotnego użycia e t n o n i m u mówiąc o p o w s t a n i u nazwy, p o t e m zaś j a k b y zapomina o i s t n i e n i u tak określonej g r u p y (podobny los spotkał jeszcze pięć i n n y c h g r u p m o n ­ golskich, co nie m u s i oznaczać i c h w y m a r c i a , a jedynie nieobecność na arenie wydarzeń koncentrujących się wokół Czyngis-chana). Może to w y ­ nikać stąd, że Bordżigini w o b u znaczeniach n i g d y n i e występowali s o l i ­ darnie i w Tajnej historii jest wiele przykładów na ustawiczne przesu­ nięcia lojalności i z m i a n y aliansów . Nie pomogą w rozwiązaniu p r o b l e ­ m u zakresu inazwy również mongolskie k r o n i k i nowożytne, które zgodnie z ukształtowaną pod koniec istnienia i m p e r i u m tradycją, m i a n e m B o r dżigin określają potomków Czyngis-chana w l i n i i prostej. M u s i m y p r z y t y m odnotować f a k t r z a d k o s p o t y k a n y w genealogiach r o d o w y c h , t e n mianowicie, że przodek r o d u nie jest postacią w y i z o l o w a ­ ną, zajmującą wyjątkową — a więc samotną — pozycję w l i n i i genealo­ gicznej. Przeciwnie, znamy jego b r a c i rodzonych, p r z y r o d n i c h i stryjecz­ n y c h . Z n a m y też szczegółowo pewne k o n f l i k t y wewnętrzne całej t e j rodziny. Sytuacja taka jest z n o w u bliższa naszym wyobrażeniom o przod­ k u lineażu raczej niż r o d u . Można b y więc jeszcze rozpatrywać e w e n t u a l ­ ność, że Bodonczar ze s w y m i d w o m a r o d z o n y m i braćmi b y l i drugą gene­ racją przodków r o d u . Taką interpretację podsuwa istnienie e t n o n i m u N i r u n obejmującego potomków tej trójki (por. p r z y p . 16). W i e m y jednak, że w X I I I w i e k u nie była t o grupa egzogamiczna, co narusza podstawowe k r y t e r i u m wyróżnienia r o d u i pozostawia nas w punkcie wyjścia. P r z y ­ puszczenie Bacon, że społeczeństwo mongolskie nie znało i n s t y t u c j i r o d u , znajduje pewne u s p r a w i e d l i w i e n i e w w y m i e n i o n y c h t u trudnościach, j a ­ k i e nasuwa f o r m a l n e określenie zakresu g r u p y Bordżigin. Materiał nie dostarcza n a m jednoznacznych i n f o r m a c j i dotyczących pozostałych elementów c h a r a k t e r y s t y k i r o d u (symbole jedności, t e r y t o ­ r i u m , władza, k u l t ) . Z Tajnej historii d o w i a d u j e m y się pośrednio o istnie­ n i u obrzędów k u l t o w y c h obejmujących więcej niż jeden lineaż, a więc być może rodowych. K r o n i k a mówi mianowicie o w y p r a w i e kobiet wże­ n i o n y c h do lineaży Bordżigin i Tajcziut n a miejsce k u l t u przodków celem „wzięcia udziału w jedzeniu i p i c i u tego, co pozostaje po złożeniu o f i a r " . 11 18 1 7 Może n a j b a r d z i e j charakterystyczną ilustracją takiego s t a n u r z e c z y są a f i l i a c j e człowieka i m i e n i e m M o n g l i k należącego do lineażu K o n g k o t a n . Był on s o j u s z n i k i e m J e s i i g e j a , zaś po jego śmierci o j c z y m e m i o p i e k u n e m Czyngis-chana w jego m ł o ­ dzieńczych l a t a c h . Następnie przyłączył się do jego głównego k o n k u r e n t a o w p ł y w y wśród Mongołów — Dżamuki, po c z y m sprzymierzył się p o n o w n i e z C z y n g i s - c h a n e m , by znów po jakimś c z a s i e patronować s p i s k o w i p r z e c i w n i e m u . 18 T H M § 70. W e d ł u g przodkom", polskiego tłumaczenia kobiety te miały „złożyć co j e d n a k n i e k o n i e c z n i e o d p o w i a d a t e k s t o w i o r y g i n a l n e m u . w n i m b o w i e m z w r o t yekes-e qajaru ofiary Znajdujemy inerü, który oznaczać może „udać się do m i e j s c a �104 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Passus t e n i n t e r p r e t u j e m y przez analogię do buriackiego zwyczaju toxoren (por. W j a t k i n a 1946, s. 142). Polega on na t y m , że k o b i e t y nie nale­ żące do g r u p y krewniaczej swoich mężów i w związku z t y m nie biorące udziału w j e j obrzędach k u l t o w y c h organizowały po i c h zakończeniu o d ­ rębną kobiecą uroczystość mającą charakter zbiorowej zabawy. W M o n ­ g o l i i właściwej zwyczaj t e n n i e zachował się. Tajna historia n i e mówi n a m n i c o e w e n t u a l n y m i s t n i e n i u s y m b o l i integrujących ród poza wspólną nazwą. Również t e r y t o r i u m zajmowane przez Bordżiginów nie jest precyzyjnie określone, chociaż w odniesieniu do i n n y c h g r u p k r o n i k a umiejscawia je dość dokładnie . N i e z n a j d u j e m y też żadnych d a n y c h o i n s t y t u c j a c h władzy w r a m a c h g r u p y rodowej. Istniały w p r a w d z i e z całą pewnością kuriłtaje — powszechne zgromadze­ nia przedstawicielskie decydujące o najważniejszych sprawach p o l i t y c z ­ n y c h , nie w i e m y jednakże, czy były one związane z rodem. Tradycje w t y m zakresie można jednak chyba przypisać g r u p o m k r e w n i a c z y m . Raszid e d - D i n ( I s. 193) powiada, że „kiedy ród Czyngis-chana podejmuje decyzje, przebiega t o u n i c h z należnym uwzględnieniem zasad i obycza­ jów". Spośród Bordżiginów r e k r u t o w a l i się d w a j chanowie (jeszcze przed Czyngis-chanem), jednakże określani są o n i j a k o władcy mongolscy, a więc przywódcy j e d n o s t k i politycznej t y p u plemienia. O wyborze chana decydowały ostatecznie k w a l i f i k a c j e osobiste, ale — co jest godne p o d ­ kreślenia — k i l k a k r o t n i e w y m i e n i a się k r y t e r i u m przynależności do s t a r ­ szej l i n i i l u b p r i m o g e n i t u r y jako wystarczającą przyczynę w y b o r u ( T H M §§ 177, 179). W j e d n y m w y p a d k u dotyczy to starszeństwa l i n i i w r a m a c h Bordżiginów, co może sugerować, że g r u p a ta była t r a k t o w a n a w całości j a k o zespół e l e k c y j n y p r z y wyborze władcy, a więc uznawana za taką, która w i n n a mieć polityczne p r z y n a j m n i e j k i e r o w n i c t w o . Oznaczałoby t o wówczas k i e r o w n i c t w o r o d e m . D o d a j m y , że równoległe występowanie d w u terminów — chan i chagan, z których ostatni miał przypuszczalnie wyższą rangę, daje się interpretować jako oznaka zróżnicowania pozio­ mów władzy politycznej — być może odpowiednio na szczeblu r o d u i p l e ­ mienia, chociaż źródła nie wskazują na konsekwencję w t a k i m i c h sto­ sowaniu. 19 K r y t e r i u m starszeństwa l i n i i pojawia się jeszcze raz j a k o sposób s u k ­ cesji innego stanowiska o charakterze ponadlineażowym, mianowicie o k r e ­ ślanego t e r m i n e m beki. Według i n t e r p r e t a c j i Władimircowa (s. 49-50) god­ ność bekiego oznaczała funkcję głównego szamana w rodzie wypełniają­ cego najważniejsze obrzędy k u l t o w e . Czyngis-chan po u m o c n i e n i u się u władzy powołał na to stanowisko starca z lineażu B a a r i n wyjaśniając przodków". W p r a w d z i e z a pierwszą wersją o p o w i a d a się także M o s t a e r t (s. 301), lecz niektórzy i n n i tłumacze ( w t y m Damdinsüren) rozumieją t e r m i n qa)ar c z y l i j a k o „miejsce" — zaś z w r o t yekes " gajar dosłownie — j a k o „cmentarz przodków". Odwołajmy się do i n f o r m a c j i z a w a r t y c h w T H M §§ 9, 53, 94, 105, 176, 177, 219. �105 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW wybór t y m , że „Baarinowie b y l i [grupą] starszych k r e w n y c h " . F a k t t e n , obok tego, że u j a w n i a zasadę sukcesji f u n k c j i k u l t o w e j w rodzie, zawiera także wskazówkę, iż Czyngis-chan traktował właśnie Bordżiginów (w zna­ czeniu zespołu rodowego), a n i e żadną inną grupę j a k o centralną w t w o ­ r z o n y m przez siebie systemie władzy państwowej. P r z y całej r e w o l u c y j ności koncepcji organizacji społeczeństwa, jaką w o w y m czasie reprezen­ tował Czyngis ( p r z y n a j m n i e j w s k a l i mongolskiej), nie mógł on — albo nie chciał — całkowicie zerwać z tradycją, według której g r u p y k r e w ­ niacze tworzą strukturę społeczną. Przypuszczalnie był to w jego za­ mysłach d o d a t k o w y c z y n n i k integrujący państwo. To co dotychczas powiedziano o starszeństwie l i n i i w rodzie Bordżigin, zawiera p e w n e niekonsekwencje. Z jednej s t r o n y reprezentuje taką linię lineaż B a a r i n ( p r z y f u n k c j i bekiego), z d r u g i e j zaś lineaż Bordżigin (przez sam f a k t p r a w a do t r a n s m i s j i n a z w y r o d o w e j j a k o głównej n i e m a t e r i a l ­ nej i symbolicznej wartości, którą dysponuje grupa). Odwołajmy się jesz­ cze raz do t a b l . I . W y n i k a z n i e j , że p i e r w s z y m według starszeństwa był lineaż Dżadaran. Odebrano m u jednak przypuszczalnie p r a w a senioralne, ponieważ jego założyciel nie był r z e c z y w i s t y m s y n e m Bodonczara . K o ­ l e j n y lineaż B a a r i n założony był przez syna Bodonczara w p r a w d z i e , ale j a k podkreśla genealogia w Tajnej historii nie pochodził o n z p r a w o m o c ­ nego małżeństwa. T y m tłumaczy się przejęcie l u b uzurpacja senioralności przez potomków trzeciego z k o l e i syna Bodonczara. W t e j l i n i i zasada jest już konsekwentnie przestrzegana, transmisja lineażowej przynależ­ ności do Bordżiginów odbywa się t y l k o przez najstarszych synów k o l e j ­ n y c h pokoleń, jednakże znów p r z y końcu l i n i i pojawia się odstępstwo. Czyngis-chan n i e należał m i a n o w i c i e do senioralnej l i n i i Bordżiginów, gdyż jego dziad był d r u g i m z rodzeństwa, ojciec zaś dopiero t r z e c i m w kolejności. Znamienną korektę wprowadziły k r o n i k i epoki nowożytnej uznając obu l u b p r z y n a j m n i e j ojca za p i e r w o r o d n y c h , przywracając t y m s a m y m naruszoną zasadę senioralności, obowiązującą j a k widać rów­ nież w czasach nowożytnych. N i e jest również pewne, czy sam Czyngischan był najstarszym s y n e m Jesügeja. Tajna historia mówi jedynie o t y m , że był on p i e r w o r o d n y m z m a t k i - Hoelun, lecz n i e określa kolejności względem p r z y r o d n i c h b r a c i urodzonych z i n n e j żony Jesügeja. W p r a w 20 21 22 2 0 2 1 na T H M § 216. P o r . interpretację tego p a s s u s u u S z y n k i e w i c z a , s. 311. P o r . T H M § 40. N i e jest w y k l u c z o n e , że i n t e r p r e t a c j a t a została rozwinięta użytek lineażu C z y n g i s - c h a n a , b y dowieść nieprawomocności a s p i r a c j i p o l i t y c z ­ n y c h Dżamuki (z lineażu Dżadaran), głównego k o n k u r e n t a C z y n g i s - c h a n a w o władzę wśród Mongołów. F a k t , iż Dżamuka zdołał w s w o i m walce c z a s i e pozyskać l o ­ jalność większości lineaży Bordżiginów, może wskazywać n a to, że prócz kryteriów czysto p o l i t y c z n y c h wchodziły również w grę p o c h o d z e n i o w o - k r e w n i a c z e kryteria a f i l i a c j i , c z y l i po p r o s t u u z n a n i e s e n i o r a l n y c h p r a w Dżadaranów, dopiero potem p r z y ­ właszczonych sobie p r z e z Bordżiginów. 2 2 D o t y c z y to m. i n . k r o n i k Łubsan D a n d z a n a (s. 61 k o l . 19) oraz M e r g e n (Bałdanżapow, s. 142, k o l . 29v). Gegena �106 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cizie Raszid ed^Din sugeruje, że bracia p r z y r o d n i b y l i od niego młodsi (II s. 51, 59), podobnie również anonimowa A l t a n Tobczi, lecz już A l t a n Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena w y m i e n i a b r a c i p r z y r o d n i c h j a k o u r o ­ dzonych przed T e m u d ż y n e m . W t y m kontekście, jeśli p r z y j m i e m y , że Temudżyn n i e był najstarszy, bardziej zrozumiałe będzie zabicie przez niego przyrodniego b r a t a Begtera wyjaśnione w Tajnej historii mało p r z e ­ konująco k o n f l i k t e m na t l e podziału złowionej r y b y . Być może istotną przyczyną była chęć w y e l i m i n o w a n i a ewentualnego pretendenta do p r z y ­ wództwa w grupie b r a c i i potem w szerszym zespole koncentrującym się wokół tego ambitnego rodzeństwa. Dokonawszy przeglądu losów koncepcji senioralności powróćmy obec­ nie do k w e s t i i w y b o r u bekiego d l a r o d u Bordżigin. N a podstawie tego, co powiedziano wyżej, możemy przyjąć, że podniesienie przez Czyngischana l i n i i B a a r i n do godności senioralnej spowodowane było względami k o n i u n k t u r a l n y m i ( k o n k r e t n i e j potrzebą odbudowy naruszonej jedności rodu). Wniosek t e n wydaje się oczywisty, skoro o f u n k c j i bekiego zade­ cydowała n i e t r a d y c j a , lecz w o l a władcy. Jej k o n k r e t n e umiejscowienie mogło już wynikać z aktualnego układu sojuszów p o l i t y c z n y c h . Dopuścić jednak można również inną interpretację. Zgodnie z nią p r z y w i l e j starszeństwa dzierżyli B a a r i n o w i e l u b nawet Dżadarani, nazwa r o d u zaś nie była w ogóle t r a n s m i t o w a n a lineażowo i p o t o m k o w i e trzecie­ go syna Bodonczara n o s i l i odrębną nazwę (albo też inną nazwę miał sam ród). Milczenie Tajnej historii na t e n temat może wynikać z pragnienia kształtowania genealogii w t a k i sposób, b y zgodnie z a s p i r a c j a m i Czyngis-chana uzasadniała ona jego dążenie do przewodzenia p r z y pomocy t r a ­ d y c j i rodowej. T y m s a m y m pień jego przodków lineażowych podniesiony został decyzją władcy do r o l i spadkobierców t e j t r a d y c j i i opatrzony nazwą własną r o d u . Taka hipoteza jest jednak mało prawdopodobna, gdyż zakładała zafałszowanie e t n o n i m u oraz pozycji lineażu Bordżigin jeszcze za życia osób świadomych rzeczywistej s y t u a c j i . Można w p r a w d z i e t w i e r ­ dzić, iż Tajna historia nie fałszuje e t n o n i m u , gdyż operuje nazwą „ K i ­ j a t " — g r u p y , której członkami b y l i Czyngis-chan i jego ojciec, a którą można b y przypisać całemu lineażowi* z w a n e m u przez nas Bordżigin. Je­ steśmy jednak zdania, że K i j a c i nie p o k r y w a l i się z lineażem Bordżigin 23 2 3 P o r . Bałdanżapow, s. 142, 29v, 30r (jest to k r o n i k a późniejsza od w y m i e n i o n y c h ) . W y d a w a ł o b y się to s p r z e c z n e z postępującą w c z a s i e tendencją k o l e j n y c h źródeł do i d e a l i z o w a n i a genealogii wielkiego się być m n i e j z a i n t e r e s o w a n a wodza. Jednakże k r o n i k a M e r g e n Gegena osobą C z y n g i s - c h a n a n a korzyść jego b r a t a ponieważ powstała w kręgu potomków tego ostatniego. M n i e j zdaje Kasara, j a s n e są p r z y c z y n y , dla których również Łubsan D a n d z a n (s. 74, kolof. 36) s t w i e r d z a wyraźnie starszeń­ s t w o b r a c i p r z y r o d n i c h i o b a w ę Temudżyna, iż w w y n i k u r y w a l i z a c j i z n i m i będzie „pozbawiony d o m u " . Być może j e s t to p r z e o c z e n i e a u t o r a , który w i n n y m m i e j s c u stosuje się kollof. 28). do obowiązującej wersji o pierworodności Temudżyna (tamże, s. 67, �107 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i s t a n o w i l i grupę w t y m układzie przypadkową . T y m s a m y m nie z n a j ­ d u j e m y argumentów przemawiających za przyjęciem powyższej hipotezy^ 0 senioralności lineaży Dżadaran l u b B a a r i n w r a m a c h r o d u Bordżigin 1 p o d t r z y m u j e m y wniosek o starszeństwie lineażu Bordżigin. Zatem bez­ sporne wydaje się twierdzenie, że starszeństwo l i n i i zapewnia transmisję f u n k c j i k u l t o w y c h oraz przywódczych w rodzie, co również zdaje się d o ­ tyczyć także lineażu. Jest to zatem sytuacja odmienna od t e j , jaką bę­ dziemy m o g l i stwierdzić w lineażu ńiinimalnym, w którym sukcesja ele­ mentów s y m b o l i k i i n t e g r a c y j n e j ( j u r t a ojcowska, ognisko domowe, f u n k ­ cje k u l t o w e ) odbywa się m i n o r a l n i e . Podsumowując powyższe u w a g i odnoszące się do r o d u , p r z y j m u j e m y , że grupa pochodzeniowa Bordżigin wywodząca się od Bodonczara miała wyraźne cechy r o d u , które na podstawie i n f o r m a c j i uzupełniających w Tajnej historii dają się uogólnić również na i n n e podobne g r u p y . M o ­ żemy więc założyć, że w X I I I w i e k u m a m y w M o n g o l i i do czynienia z tą 24 24 Źródła są wyjątkowo n i e p r e c y z y j n e w historia całkowicie przemilcza określaniu genealogii j e j założyciela, w o d n i e s i e n i u do l i n i i pochodzeniowej co j e s t wyjątkowym C z y n g i s - c h a n a . R a s z i d e d - D i n stosuje t e r m i n K i j a t w oo n a j m n i e j t r z e c h z n a c z e n i a c h : 1) j e d e n z d w u p i e r w s z y c h r o d ó w s k i c h obok legendarnych Nukuzów Tajna Kijatów. przypadkiem mongol­ ( I I s. 152), w r a m a c h którego wyodrębniły m. i n . g r u p y Darlekinów i N i r u n ó w ( I I s. 154); 2) lineaż w r a m a c h g r u p y się Nirunów zapoczątkowany p r z e z Kabuł-chana, c z y l i p r a d z i a d a C z y n g i s a (I s. 32, I I s. 152, 155), to z n a c z y n a p o z i o m i e ostatniej segmentacji, 3) g r u p a zapoczątkowana przez n a j s t a r s z e g o w której powstali m. in. T a j c z i u c i ; s t r y j a C z y n g i s - c h a n a (I s. 49). P o n a d t o ten s a m a u t o r stosuje d w a złożone e t n o n i m y n a o z n a c z e n i e segmentów w ostatniej, n a j m n i e j s z e j grupy zwanej K i j a t a m i . Są to Kijat-Dżurkin ramach (potomkowie BrOjOj C z y n g i s a ; I s. 33, I I s. 105) oraz Kijat-Bordżigin ( p o t o m k o w i e ojca C z y n g i s a ; I s. 48, I I s. 79, 153). Wskutek tych Kijat-Bordżigin przez niejasności również w Władimircow 1) ojca C z y n g i s - c h a n a (s. 71, 100); 2) najbliższej o r a z 3) całej g r u p y p o c h o d z e n i o w e j i posługuje trzech znaczeniach: włączającej odgałęzienia się etnonimem podlineażu rodziny Kijat lub zapoczątkowanego C z y n g i s - c h a n a (s. 98) zapoczątkowanej p r z e z trzeciego s y n a B o d o n c z a r a lineażowe, czyli części grupy, którą nazywamy rodem Bordżigin (s. 79, 80, 84, 87, 89, 92). W y d a j e się, że wyodrębnienie Kijatów można przypisać d z i a d o w i Czyngis-cha­ n a , który w s k u t e k s w e g o j u n i o r a l n e g o s t a t u s u n i e dziedziczył głównej l i n i i dzeniowej, p o l i t y c z n y m i stworzył grupę wojskową kierując się zaś a m b i c j a m i dobną Dżiirkinom. Była to więc f o r m a c j a przed czasem zwyczajowo własnego przez etnonimu. Raszid ustalonym I s t n i e j e ponadto ed-Dina interpretacji. c z y s t o „plemienna", u t w o r z o n a dla wydzielenia lineażu możliwość przyjęcia Oznaczałoby mającego drugiej to wówczas, ze że pocho­ po­ n a długo prawo do stosowanych obok 8 lineaży powstałych w o s t a t n i e j s e g m e n t a c j i ( n a poziomie I V g e n e r a c j i w g t a b l . I ) wyodrębnił się lineaż d o d a t k o w y w linii senioralnej znaczne tradycją zerwaniu z świadczyłoby o całkowitej rodu, n a z y w a n y senioralnego dziedziczenia Kijat. Byłoby to r ó w n o ­ etnonimu rodowego, co d e z i n t e g r a c j i r o d u i przejściu do k o s e k w e n t n i e segmen- t a r n e j o r g a n i z a c j i lineażowej. P r z e c i w k o równorzędnemu t r a k t o w a n i u K i j a t ó w i p o ­ zostałych lineaży przemawia jednak nomenklatura stosowana w Tajnej historii. O i l e lineaże n a z y w a się w n i e j n a ogół oboy, to w o d n i e s i e n i u do Kijatów k r o n i k a używa t e r m i n u irgen ( T H M §§ 63, 73) oznaczającego „lud". �108 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z formą organizacji społecznej, chociaż w ustępującej już postaci. Ród t e n jnożemy scharakteryzować j a k o zespół lineaży wywodzących się od wspól­ nego przodka, stanowiący jednostkę egzogamiczną, członkostwo w któ­ r y m regulowane było p a t r y linearnie ( w a r u n e k wystarczający — ojcostwo społeczne). Występowały w n i m nikłe i n s t y t u c j e władzy politycznej — kuriltaj oraz centralna władza w y k o n a w c z a słabo korelująca z grupą r o ­ dową ( K o t w i c z 1925, s. 9), t r a d y c j e k u l t u rodowego i odpowiedniej f u n k c j i k u l t o w e j , senioralna sukcesja f u n k c j i i przywilejów g r u p o w y c h (przy zachowaniu możliwości w y k l u c z e n i a z sukcesji l i n i i n i e pochodzącej z mał­ żeństwa zwyczajowo uznanego za główne l u b p r a w n i e zawarte) oraz t r a ­ dycje lokalizacji t e r y t o r i a l n e j , która przypuszczalnie odpowiadała wspól­ nocie terenów wypasowych, z j a k i c h k o r z y s t a l i męscy członkowie r o d u . M u s i m y j e d n a k zastrzec, że w czasach Czyngis-chana ród ( t a m , gdzie się zachował) był jedynie pomocniczą jednostką organizacji społecznej i utracił już wiele ze s w y c h f u n k c j i . Materiał przedstawiony powyżej d o ­ starcza i n f o r m a c j i o f a k t a c h i n t e r p r e t o w a n y c h przez nas w kategoriach r o d o w y c h , ale będących już najczęściej f o r m a m i ustępującymi. R o z w a r ­ stwienie majątkowe i aspiracje polityczne jednostek (por. Władimircow, s. 87 n.) sprawiały, że ambicje osób bardziej d y n a m i c z n y c h realizowały się najczęściej poza rodem. Wykorzystywało się w t y m celu m . i n . druży­ n y wojskowe pretendentów na przywódców, będące bardziej zbieraniną wychodźców z g r u p k r e w n i a c z y c h niż zespołem k r e w n y c h . Powstawały w t e n sposób nowe g r u p y polityczne łączące w sobie elementy o r g a n i ­ zacji feudalnej oraz n i e k i e d y czysto rozbójniczej bandy, odrzucające a f i ­ liacje rodowe i dążące do zdobycia dobrego miejsca w kształtującej się s t r u k t u r z e feudalnego społeczeństwa plemiennego. D o t a k i c h g r u p z a l i ­ czyć można z pewnością Dżurkinów (por. historię i c h powstania — T H M § 139) i najprawdopodobniej Kijatów u f o r m o w a n y c h na poziomie I l u b I I wstępnej generacji w stosunku do Czyngis-chana. Taka sytuacja p r z y ­ puszczalnie w a r u n k u j e opinię Bacon, która nie znalazła podstaw do stwierdzenia g r u p y rodowej u Mongołów. N i e powstała ona w X I I I w i e k u , lecz trwała o d pewnego już czasu. U t w o r z e n i e pierwszego państwa t u r e c ­ kiego już w w i e k u V I było wstępnym k r o k i e m n a drodze r e f o r m y orga­ nizacji społecznej ludów stepu mongolskiego. Początków procesu rozkładu r o d u należy więc szukać już wówczas i chociaż dotyczył o n Turków, to miał j e d n a k również pewien wpływ także na ewolucję społeczeństwa mongolskiego . 25 2 5 Wiktorowa rozdrobnienie zastąpiła j e n o w a którym (Narody..., s. 711) p i s z e o c z a s a c h p r z e d X w i e k i e m : „Następowało d a w n y c h wspólnot r o d o w y c h , n a r u s z o n e zostały d a w n e więzi r o d o w e , forma zamieszkiwali wspólnoty; l u d z i obecnie łączyła wspólność t e r y t o r i u m , n a przedstawiciele różnych ludów". T a sama autorka jedno­ brzmiącą n i e m a l ocenę w y s t a w i a o k r e s o w i t w o r z e n i a i m p e r i u m C z y n g i s - c h a n a ( t a m ­ że, s. 715). W ą t p l i w e w y d a j e nota rodowa w y p a r t a się c y t o w a n e s t w i e r d z e n i e , iż p r z e d X w i e k i e m została p r z e z inną formę o r g a n i z a c j i społecznej, zwaną wspól­ przez �109 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 4. K O N K R E T Y Z A C J A S T R U K T U R Y R O D O W E J — LINEAŻ W zamęcie p o l i t y c z n y m towarzyszącym p o w s t a w a n i u państwowości mongolskiej znikać począł ród jako suwerenne u g r u p o w a n i e społeczne. Dzięki t e m u łatwiej jest dostrzec istnienie lineaży, w których poziom i n ­ t e g r a c j i był, j a k się wydaje, wyższy. W niektórych w y p a d k a c h Tajna hi­ storia operuje n a z w a m i lineaży Bordżiginów j a k b y to były zwarte g r u p y ze s p r a w n y m k i e r o w n i c t w e m , a k t y w n i e uczestniczące w kształtowaniu p o l i t y k i stepowej . Jednakże t a aktywność może jednocześnie wzbudzać podejrzenie co do c h a r a k t e r u samej g r u p y . W i e m y , że niektóre z n i c h miały w s w o i m składzie członków obcych g r u p , stowarzyszonych dobro­ w o l n i e l u b zagarniętych siłą. I o d w r o t n i e , członkowie jednego lineażu odnajdują się n i e k i e d y w zwalczających się obozach p o l i t y c z n y c h , cho­ ciaż częściej dotyczy t o g r u p r o d o w y c h niż Imeażowych. To, co mówi­ liśmy o przekształceniu r o d u w polityczną jednostkę właściwą s t r u k t u r z e plemiennej, często w równym s t o p n i u dotyczyło lineaży. Proces feudal i z a c j i społeczeństwa był n a t y l e zaawansowany, że nie mógł n i e objąć lineaży, t y m bardziej że stanowiły one lepszy od r o d u ośrodek i n t e g r u ­ jący, gdyż zachowały silniejsze poczucie odrębności . Możemy o t y m mówić na podstawie cech charakteryzujących mongolski system lineażow y , którą to charakterystykę b u d u j e m y n a podstawie skąpych chociaż wiele mówiących d a n y c h z a w a r t y c h w Tajnej historii. 26 21 28 S t a n o w i o n swoiste połączenie systemu segmentarnego z systemem sto­ su pacierzowego. Tablica I w y k a z u j e , że podział lineażowy następował według reguł ciągłej segmentacji, zgodnie z którymi każdy mężczyzna zapoczątkowuje nową linię, dzielącą się dalej według t e j samej zasady. N i e dotyczyło to jedynie najstarszego brata w każdym p o k o l e n i u , który przekazywał linię główną i t y m s a m y m n i e dawał początku n o w e m u l i neażowi. Dzięki t e m u powstawał w rodzie oraz w każdym lineażu z o d ­ dzielna u p r z y w i l e j o w a n y t r z o n transmitujący zasadnicze d l a g r u p y n i e ­ podzielne wartości (te same, które omówiliśmy w odniesieniu do r o d u — władza polityczna, f u n k c j e k u l t o w e , nazwa własna). Jest to cecha systeautorkę n i e p r e c y z y j n i e „wspólnotą terytorialną". Materiał z X I I I wieku wskazuje, że proces z m i a n y dopiero dobiegał końca. 26 Należy wśród nich przede wszystkim wymienić Tajcziutów, Mangkutów i U r u u t ó w (patrz tabl. I ) . 2 7 Dość c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem jest przyłączenie się do C z y n g i s - c h a n a członka lineażu Dżadaran, którego przywódca zwalczał C z y n g i s a ( T H M § Г22). P o ­ dobnie 2 8 s t r y j C z y n g i s a pozostawał w s o j u s z u z jego w r o g a m i (tamże, § 242). P o u s t a n i u z a m i e s z a n i a wojennego, w r a z ze stabilizacją władzy C z y n g i s - c h a n a pojawiły się t e n d e n c j e do g r o m a d z e n i a r o z p r o s z o n y c h członków r o d ó w w zwartą n a powrót grupę pod wspólnym przywództwem (dotyczyło to rodów B a j a u t oraz I k i r e s , por. T H M §§ 213, 218), nigdzie j e d n a k n i e o d n o t o w a n o podobnej t e n d e n c j i do j e d n o ­ c z e n i a lineaży, z czego można wnosić, że p r o b l e m n i e musiał być r o z s t r z y g a n y a d m i n i s t r a c y j n i e . t a k i n i e istniał, a przynajmniej �110 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z m u lineażowego t y p u stosu pacierzowego, która sprawia, że system n i e p r o d u k u j e równorzędnych hierarchicznie lineaży, j a k to się dzieje w ide­ a l n y m systemie segmentarnym. Zasadę organizacji obu systemów i l u ­ s t r u j e d i a g r a m 1, którego część a odpowiada s y s t e m o w i stosu pacierzo­ wego, zaś b segmentarnemu. Diagram 1 a b U p r a w n i o n e jest chyba przypuszczenie, że t y p stosu pacierzowego po­ przedzał w społeczeństwie m o n g o l s k i m t y p segmentarny. Sama b o w i e m zasada senioralności, n a j a k i e j się on opiera, była cechą trwałą i dawną w t e j k u l t u r z e . Pojawienie się t e j zasady w okresie późniejszym n i e znajduje przekonującego uzasadnienia, zwłaszcza że służyła ona przeka­ z o w i t a k i c h elementów władzy, które stopniowo zanikały i częściowo —• j a k władza polityczna — przechodziły w kompetencje g r u p n i e będących k r e w n i a c z y m i . Ponadto, h i e r a r c h i c z n y system stosu pacierzowego zakłada integrację całego zespołu lineaży w g r u p i e r o d o w e j , ponieważ zróżnico­ w a n i e nierównorzędnych elementów m u s i być odniesione do konkretnego ich zbioru, żeby mogło funkcjonować. J a k w i e m y , rozwój organizacji spo­ łecznej nie sprzyjał późniejszemu p o j a w i e n i u się omawianego systemu. Na odwrót, dezintegracja r o d u i s t o p n i o w y zanik centralnego przywódz­ t w a w jego r a m a c h czyniły t e n system coraz bardziej zbytecznym. Z k o ­ l e i segmentarny t y p podziałów lineażowych c h a r a k t e r y s t y c z n y jest d l a takiego społeczeństwa, w którym władza centralna jest słaba l u b w ogóle nie istnieje, członkowie zaś lineażu muszą sami zapewniać sobie bezpie­ czeństwo. N i e oznacza to, że jest o n ograniczony do t a k i c h t y l k o s y t u a c j i i nie może współwystępować z silną centralną władzą r o d u . Byłby j e d ­ n a k do niej źle dopasowany, gdyż d y s t r y b u c j a władzy jest k i e r u n k o w o sprzeczna z j e j centralizacją. Być może zatem f o r m a systemu lineażowego średniowiecznej M o n ­ g o l i i s t a n o w i przejściowe połączenie starszego t y p u hierarchicznego z n o w ­ s z y m segmentarnym. Ów etap przejściowy odpowiada bardziej generalnej zmianie — przejęciu k i e r o w n i c t w a politycznego przez g r u p y wojskowe i t e r y t o r i a l n e od g r u p k r e w n i a c z y c h . F a k t , iż n i e wszyscy mężczyźni do tego u p r a w n i e n i zapoczątkowywali n o w y lineaż, lecz w zespole b r a c i t w o r z y l i przodka zbiorowego (patrz t a b l . I), można b y rozumieć jako n i e ­ konsekwencję niezbyt jeszcze sprawnie realizowanej zasady segméntamej. �111 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Uznanie s y t u a c j i za przejściową i t y m s a m y m względnej chronologizacji obu systemów lineażowych p r o p o n u j e m y n i e dlatego, że chcielibyśmy te systemy ująć w r y g o r y koncepcji stadialnej. W y d a j e się jednak, że d y ­ namiczne spojrzenie n a n i e — mało popularne w l i t e r a t u r z e etnograficz­ nej — może być pożyteczne. Zasada segmentacji była r e g u l a r n a : n i e m a l każdy z n i e p i e r w o r o d n y c h b r a c i zapoczątkowywał n o w y lineaż. Jest t o jednak sformułowanie obra­ zowe i nie oddaje rzeczywistego m e c h a n i z m u podziału. P r a k t y c z n i e bo­ w i e m bracia mający dorosłych synów m o g l i dać początek m i n i m a l n e m u lineażowi wyznaczającemu strukturę w i e l k i e j r o d z i n y , pozostawali n a t o ­ miast członkami tego samego lineażu podstawowego, dysponującego włas­ n y m etnonimem. O p o w s t a n i u nowego lineażu decydowali p r a k t y c z n i e po i c h śmierci odlegli potomkowie. Zespół żyjących członków lineażu je­ dnocześnie z pojawieniem się nowej generacji dorosłych i zakładających r o d z i n y mężczyzn decydował o w y d z i e l e n i u ze swego grona t y l u g r u p , i l u było braci-przodków w czwartej wstępnej generacji. Wszystkie, z w y ­ jątkiem jednej, były n o w y m i lineażami przybierającymi patronimiczną z w y k l e nazwę , g r u p a zaś wywodząca się od najstarszego z b r a c i - p r z o d ­ ków kontynuowała tradycje i nazwę głównego — maksymalnego lineażu. Praktykę tę i l u s t r u j e diagram 2 n a s t r . 112. Przyjęcie czwartego pokolenia wstępnego za poziom, na którym p r a k ­ tycznie zachodziła segmentacja, w y n i k a z i n f o r m a c j i dostarczonych przez t a b l . 1 . Nic ponadto, zwłaszcza o sposobie j e j przeprowadzania, nie w i e 2 9 30 3 1 2 9 Można w przybliżeniu określić s t a n l i c z e b n y takiego p o d s t a w o w e g o 4-pokole- niowego lineażu. P r z y założeniu, że każdy mężczyzna m a d w u synów, zespół jących członków lineażu w d w u dorosłych g e n e r a c j a c h ży­ liczył 24 mężczyzn i tyleż małych r o d z i n . W p r a k t y c e był on l i c z n i e j s z y , ponieważ ilość urodzeń — zwłaszcza w małżeństwach p o l i g a m i c z n y c h — okazywała się wyższa od przyjętej. Przyjmując z a podstawę osiągalne i n f o r m a c j e o rodzie Bordżiginów, w którym n a każdego mężczyznę przypadało przeciętnie 2,35 synów, l i c z b a członków przeciętne­ go p o d s t a w o w e g o lineażu (tylko żyjących dorosłych mężczyzn w dwu pokoleniach) wynosiłaby 37 osób. K o n s e k w e n t n i e , w skład r o d u Bordżigin wchodziłoby z a życia C z y n g i s - c h a n a ok. 10 tysięcy dorosłych mężczyzn, p r z y założeniu, że w s z y s t k i e p o ­ działy lineażowe zachodziły zgodnie z i d e a l n y m w z o r e m . L i c z b a t a w y d a j e się j e d n a k znacznie przesadzona. 3 0 N o w y lineaż przybierał nazwę n i e od i m i e n i a j e d n e g o z b r a c i — przodków, l e c z i c h synów. Można więc tę praktykę uznać z a w a r i a n t mongolski. Nie zmienia on z a s a d y segmentacji, c z e r p i e e t n o n i m d l a nowo powstałej przodków danej iserii lineaży n i e j a k o grupy a jedynie pozostawiając honorowymi z nieco innego rodzeństwo członkami wspólnych specyficznie głównej źródła wyjściowych linii. Miało to p r z y p u s z c z a l n i e n a c e l u łatwiejsze określenie odległości każdego z lineaży o d tej linii. 3 1 W y n i k a z n i e j , że wyodrębnienie Tajcziutów nastąpiło n a poziomie I V lenia. Dane, j a k i c h dostarcza n a m terminologia nicę, gdyż przewidują poko­ pokrewieństwa, potwierdzają tę g r a ­ t e r m i n o l o g i c z n e zróżnicowanie l i n i i b o c z n y c h w z a k r e s i e w y ­ czerpującym możliwości n a poziomie najmłodszej g e n e r a c j i jednego lineażu o t a k i e j właśnie głębokości. �112 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Diagram 2 A" kontynuacja lineażu maksymalnego nowy lineaż m y . Możemy j e d y n i e odwołać się do materiału porównawczego. W B u r i a c j i zachodniej do początków X X w i e k u zachował się zwyczaj dziele­ n i a kości yaxi xalaxo. Według opisu W j a t k i n y (1969, s. 41): „Rozmnożo­ n y ród decydował za pośrednictwem s w y c h najstarszych przedstawicieli o konieczności podziału. W oznaczony dzień wszyscy najstarsi przedsta­ wiciele r o d u zjeżdżali się, m o d l i l i do przodków i n a g r a n i c y r o d o w y c h terytoriów łamali na d w i e części kocioł i łuk". Podobny zwyczaj, z w a n y ióról multaraqu, n o t u j e d l a Dagurów Rinczen (s. 207). Możemy więc przypuszczać, że segmentacja lineaży dokonywała się na podstawie decyzji przedstawicielskiego zgromadzenia członków i połączona była z obrzędami k u l t o w y m i , którym towarzyszył symboliczny ceremoniał przypieczętowujący podział. Przedstawiony powyżej schemat zakłócony zostaje j e d y n i e przez p o ­ j a w i e n i e się n a niezwykłym d l a procesu segmentacji poziomie d w u g r u p — Dżurkin i K i j a t . Ponieważ n i e możemy i c h zakwalifikować jako g r u p krewniaćzych i n n y c h niż lineaże m i n i m a l n e , którym odpowiada grupa w i e l k o r o d z i n n a , m u s i m y j e widzieć w kategoriach i n t e r w e n c j i wczesnofeudalnego m o d e l u organizacji społeczeństwa. N a z w y te zatem nie stanowiły etnonimów, lecz określenie w o j s k o w o - p o l i t y c z n y c h zjednoczeń k i e r o w a ­ n y c h przez osoby, które nazwę przybrały, b y mogła służyć za s y m b o l integrujący na wzór g r u p krewniaćzych. T e r m i n Dżurkin był p a t r o n i miezny, lecz odnosił się do wychodźców z w i e l u lineaży bordżigińskich oraz i n n y c h rodów. Przyjęcie takiego q u a s i - e t n o n i m u wskazuje n a pewne­ go rodzaju p r z y m u s k u l t u r o w y , b y operować pojęciem mieszczącym się w schemacie podziałów genealogicznych. Dżiirkinowie, m i m o iż n i e b y l i f o r m a l n i e grupą krewniacza, c h c i e l i widzieć się w k o m p o n o w a n y m i w sieć g r u p związanych pochodzeniem. Z a m i a r swój zresztą osiągnęli — k w a ­ l i f i k o w a n i b y l i j a k o oboy, t a k j a k inne lineaże, Czyngis-chan zaś starał się demonstrować wobec n i c h stosunek bliskości właściwy s p o k r e w n i o n y m lineażom ( T H M §§ 49, 130). Zabiegał także o i c h przyjaźń, przypuszczalnie dla f a k t u , że b y l i oni spadkobiercami głównej l i n i i Bordżiginów. �113 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Władimircow nazwał Dżurkinów bandą rozbójniczą. Podobnie ego­ istyczne m o t y w y spowodowały przypuszczalnie zerwanie Kijatów z B o r dżiginami przed upływem w y m a g a n y c h czterech pokoleń. Kształtujące się s t o s u n k i feudalne obiecywały a m b i t n y m g r u p o m więcej korzyści, jeśli występować będą we własnym i m i e n i u . Powodzenie Kijatów przerwało się ze śmiercią i c h przywódcy Jesügeja, również z tą chwilą nazwa K i j a t znika z łamów Tajnej historii, co dodatkowo świadczy o j e j p o z a s t r u k t u r a l n y m pochodzeniu. Czyngis-chan podejmując aspiracje swoich poprzed­ ników odrzuca i c h metodę separacji od g r u p y krewniaczej i decyduje się wygrywać t r a d y c j e związków genealogicznych. Dlatego też stara się p o ­ n o w n i e zdobyć p r z y w i l e j członkostwa w s e n i o r a l n y m lineażu Bordżigi­ nów, puszczając w zapomnienie Kijatów i dążąc do u t r z y m a n i a d o b r y c h stosunków z Dżurkinami ze względu n a i c h siłę i dobrą (bo senioralną) lokatę genealogiczną w r a m a c h senioralnego lineażu Bordżiginów. Stopień wzajemnej bliskości lineaży określony jest sposobem segmen­ tacji i regułą segmentarnej opozycji. Są one t y m bliższe sobie, i m bliższy genealogicznie jest wspólny przodek, zaś p r z y t y m s a m y m p r z o d k u de­ cyduje względne starszeństwo jego synów — inicjatorów patronimicznego określenia g r u p y . T a k więc lineażowi Bordżiginów najbliżsi b y l i Tajcziuci i bezpośrednio po n i c h Besüci. Był t o jednak t y l k o idealny wzór, który realizował się t y l k o wówczas, jeśli nie interferowały względy f e u d a l n y c h r o z g r y w e k o władzę. T a k się złożyło, że lineaż T a j c z i u t pozostający 3 2 3 2 W radzieckiej i mongolskiej literaturze przedmiotu n a w e t j a k o odrębne plemię (por. M u n k u j e w , Tajcziuci s. 355, Iistorija MNR określani są s. 102), m i m o iż w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a , których rozważania o T a j c z i u t a c h dotyczą, głębokość g e ­ n e a l o g i c z n a tej g r u p y k r e w n i a c z e j wynosiła z a l e d w i e c z t e r y pokolenia. Tego r o d z a j u kłopoty t e r m i n o l o g i c z n e wynikają m. i n . stąd, że e t n o g r a f i a radziecka nie opero­ w a ł a do n i e d a w n a pojęciem lineażu oraz że w o d n i e s i e n i u do średniowiecznej golii n i e stosowano dotąd tej k a t e g o r i i pojęciowej (nie licząc m a r g i n a l n e g o Mon­ j e j uży­ c i a przez B a c o n ) . I s t n i e j e j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a tego, że d o Tajcziutów przylgnęła n a z w a czy też „plemię". J e s t nią m i a n o w i c i e w y b i t n e r a c j i Tajnej historii m i e j s c e , j a k i e zajmują oraz u z n a n i e i c h p r z e z R a s z i d e d - D i n a oni w „ród" nar­ ( I I s. 84) z a „naczelne odgałęzienie". Dzięki t e m u w p e w n y c h p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h p r z y p i s u j e się i m cał­ k o w i c i e niezasłużenie pozycję jednego z najpotężniejszych ugrupowań wśród Mon­ gołów. W istocie lineaż T a j c z i u t wyodrębnił się n i e wcześniej niż z a życia Jesügeja i pozostawał z t y m o s t a t n i m w s o j u s z u w o j s k o w y m . P o jego Śmierci przywódcy tego lineażu przejęli kontrolę n a d większością sił m i l i t a r n e g o u g r u p o w a n i a poczynając w t e n sposób s a m o d z i e l n e — l e c z b y n a j m n i e j w p o l i t y c z n e j s t r u k t u r z e Mongołów. N i e p r o p o r c j o n a l n e sce, j a k i e zajmują w w y d a r z e n i a c h Tajnej historii, Kijatów roz­ nie wybitne — istnienie do i c h r z e c z y w i s t e j r o l i m i e j ­ tłumaczy się t y m , że b y l i p i e r w ­ s z y m p r z e c i w n i k i e m , którego Temudżyn musiał pokonać. C e l u tego n i e mógł osią­ gnąć dość długo ze względu n a nikłe początkowo siły, j a k i m i dysponował, oraz fakt, że T a j c z i u c i będący lineażem najbliższym odgałęzienie" w g ed-Dina) s e n i o r a l n e j l i n i i Bordżiginów zdołali pozyskać współpracę („naczelne w i e l u i n n y c h lineaży tego r o d u . P o r w a n i e przez n i c h Temudżyna ( T H M §§ 79-87) stanowiło próbę podporządko­ w a n i a również tej grupy, która p r z y n i m pozostała. Szczegółowa r e l a c j a t y c h w y 8 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �114 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w b l i s k i m sojuszu z ojcem Czyngis-chana, znalazł się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h wrogów tego ostatniego. I właśnie płynące stąd niespeł­ nienie oczekiwań wynikających z reguły segméntamej opozycji sprawia, iż k a r t y Tajnej historii pełne są podświadomie demonstrowanego uczucia zawodu i rozgoryczenia przejawiającego się w stałym współwystępowaniu tego e t n o n i m u z określeniem wskazującym bliskość pokrewieństwa — „bracia T a j c z i u c i " . W p r z y p a d k u żadnego innego e t n o n i m u t e n t e r m i n pokrewieństwa n i e jest t a k często stosowany, p r z y Tajeziutach zaś w y d a j e się być nawet nadużywany, co w kontekście o t w a r t e j i k r w a w e j wrogości zakrawa n a samoudręczenie. I n t e r p r e t a c j a taka w y d a j e się być subiek­ t y w n a , można ją jednak potwierdzić bardziej drobiazgową analizą o r y g i ­ nalnego t e k s t u Tajnej historii (por. §§ 74, 76-78, 82, 94). Reguła segméntamej opozycji zakłada współpracę bliższych lineaży w e w e n t u a l n y m k o n f l i k c i e z d a l s z y m i l u b też pierwszeństwo współpracy b e z k o n f l i k t o w e j . M i m o powyższego negatywnego przykładu była ona dość często stosowana . Jest t o współpraca jednostek równorzędnych, j a k to przewiduje równoprawny system segmentarny. Ponieważ jednak realizuje się ona w w a r u n k a c h w a l k i , n i e można wykluczyć elementu p r z y m u s u . W niektórych w y p a d k a c h występuje też przypuszczalnie hierarchiczne podporządkowanie lineaży ze względu n a konkurujący z s e g m e n t a r n y m system stosu pacierzowego. Jest prawdopodobne, że względna odleg­ łość lineażu od głównej l i n i i r o d o w e j kształtowała jego rangę hierarchicz­ ną. N i e m a m y żadnych i n f o r m a c j i o f o r m a l n y c h oznakach takiego zróż­ nicowania. W p r a k t y c e natomiast lineaż nadrzędny mógł rościć p r a w a do k i e r o w a n i a losami g r u p z niego wyodrębnionych. Mówiliśmy wyżej, że Czyngis-chan posługiwał się genealogią j a k o n a ­ rzędziem podporządkowującymi swej władzy g r u p y p o k r e w n e . W i e m y , że Baarinowie działali razem „ze s w y m i Menen B a a r i n a m i " ( T H M § 120). Również o U r u u t a c h i M a n g k u t a c h w i e m y , że występowali wspólnie, i to z siłą wojskową znacznie przekraczającą liczebność podstawowego lineażu, m o g l i zatem jednoczyć g r u p y wyłonione z siebie w t r a k c i e procesu seg­ m e n t a c j i ( T H M § 175). Być może istniało też hierarchiczne zróżnicowanie (chociaż t y m razem innego t y p u ) między równorzędnymi genealogicznie lineażami wywodzącymi się od braci, p r z y c z y m spadkobiercy starszego m o g l i być uważani za linię główną względem spadkobierców młodszego. 33 darzeń p r z e z kronikę sprawiła, iż czerpiące z n i e j obficie k r o n i k i nowożytne olbrzymiły pozycję Tajcziutów traktując i c h równorzędnie z p l e m i e n i e m wy­ mongolskim (np. „Mongołowie i T a j c z i u c i " u Łubsan D a n d z a n a s. 64 k o l . 23; j a k k o l w i e k w t y m wypadku cytowany fragment można czytać bez łącznika „i", z a który odpowie­ d z i a l n a jest t y l k o tłumaczka. P o d o b n y błąd popełnia H a e n i s c h w tłumaczeniu § 57 THM). który T e n s a m sposób myślenia przyświecał Tajcziutom według Tajnej 83 przypisał historii ściągnięcie na autorowi anonimowej Czyngis-chana Altan niepowodzeń Tobczi, będących dziełem M e r k i t ó w (por. B a w d e n , 1955 § 1.1). T a j c z i u t współdziałają z Besüt, U r u u t z M a n g k u t , K a t a g i n z Sałdżiut, C z i n o s współwystępuje z Toóles i T e l e n g i i t ( T H M §§ 119, 130, 141, 170, 207). �115 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Dotyczyło to — j a k stwierdziliśmy poprzednio — lineażu Bordżiginów j a k o głównej l i n i i r o d o w e j . Mogło j e d n a k również dotyczyć 'bocznych l i n i i lineażowych. Nikłym śladem t a k i e j p r a k t y k i byłaby kolejność w y ­ mieniania nazw przestrzegająca zasady senioralności . Należałoby to wówczas interpretować j a k o kontynuację ideologicznych założeń systemu stosu pacierzowego w r a m a c h systemu segmentarnego. Należy podkreślić, że e w e n t u a l n y status w s k a l i hierarchicznej l i n e a ­ ży r o z u m i e m y t u t a j wyłącznie jako pozycję krewniaczej g r u p y względem wartości p r z e k a z y w a n y c h w całym zespole t a k i c h g r u p . Dotyczy t o głów­ n i e uczestnictwa w t r a n s m i s j i różnych elementów władzy, tytułów, s y m ­ boli, udziału w obrzędach k u l t o w y c h i t p . N i e w y k l u c z a m y , że mógł on jeszcze przed X I I I w i e k i e m stać się c z y n n i k i e m ułatwiającym różnicowa­ n i e społeczne, ale n i e można go z n i m identyfikować, a n i też uważać za c z y n n i k bardzo ważny (z pewnością m n i e j i s t o t n y niż pozycja majątkowa l u b zasługi wojenne po stronie zwycięzcy). Tymczasem t a k i p u n k t w i d z e ­ nia zdaje się przyjmować Władimircow, który t w o r z y konstrukcję „rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h " , co także odnosi się d o lineaży. T r u d n o odmówić m u słuszności, g d y stwierdza, że już przed X I I I w i e ­ k i e m trwał proces powstawania a r y s t o k r a c j i stepowej i podporządkowy­ w a n i a przez nią części społeczeństwa, proces r o z w a r s t w i a n i a na noyad — władców i boyol — poddanych. Można j e d n a k mieć zastrzeżenia wobec uznania go za zakończony już w końcu X I I w . „ w w a r u n k a c h u s t r o j u rodowego (i w formie) t w o r z e n i a złożonych jednostek r o d o w y c h " (Władi­ m i r c o w , s. 83). Zwłaszcza t r u d n o zgodzić się z t w i e r d z e n i e m o t w o r z e n i u przez arystokrację „złożonych jednostek r o d o w y c h " . Wykorzystywała ona j edy ni e t r a d y c j e solidarności g r u p krewniaćzych w t r a k c i e zmagań o wła­ dzę i pozycję społeczną, posługiwała się też w t y m c e l u e t n o n i m a m i m a ­ jącymi integrować zespoły w o j s k o w e raczej niż krewniacze. G r u p y , które w t e n sposób powstawały, miały już mało wspólnego z g r u p a m i pocho­ d z e n i o w y m i . I m p e r i u m Czyngis-chana przyniosło wreszcie o t w a r t e zer­ wanie z krewniacza organizacją społeczeństwa, wyłaniając a d m i n i s t r a c y j ­ ne j e d n o s t k i w o j s k o w o - t e r y t o r i a l n e . Jeszcze więcej zastrzeżeń wywołuje koncepcja, że r o z w a r s t w i e n i e sta­ nowe wywodziło się między i n n y m i z istnienia rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h l u b n i e w o l n i c z y c h czy poddańczych. Władimircow (s. 84) p r z y j m u j e zało­ żenie, że Bordżigini ( w r a z ze s w y m i ' poddziałami) b y l i r o d e m a r y s t o k r a ­ t y c z n y m , pozostali natomiast należeli w większości do niższej k a t e g o r i i . Uważa nawet, że pominięcie n a liście g r u p w y m i e n i o n y c h na początku Tajnej historii jest wystarczającym k r y t e r i u m uznania g r u p y za „ród n i e w o l n i c z y " (tamże, s. 78). Zapomina p r z y t y m , że lista owa stanowiła wyłącznie genealogię Czyngis-chana, dotyczyła jednego t y l k o spośród 34 3 4 N p . K a t a g i n o w i e p r z e d Saldżiutami, U r u u c i p r z e d M a n g k u t a m i 141 in.). ( T H M §§ 130, �116 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w i e l u rodów mongolskich. Bez obawy popełnienia błędu można założyć, że pozostałe r o d y „rozwarstwione" były podobnie — na segmenty line a żowe według zasady senioralności. Ta zasada, j a k powiedzieliśmy, mogła być i była w y k o r z y s t y w a n a do uzasadnienia i n d y w i d u a l n y c h roszczeń do władzy. Jednak senioralny lineaż n i e może być utożsamiany z „rodem a r y s t o k r a t y c z n y m " , pojęciem właściwym stosunkom f e u d a l n y m i u s p r a ­ w i e d l i w i o n y m w zasadzie j e d ynie wobec potomstwa Czyngis-chana i jego k r e w n y c h czy w y b i t n y c h wodzów l u b sojuszników w okresie później­ szym. Po tej d y g r e s j i dotyczącej p o j m o w a n i a senioralności w organizacji krewniaczej powróćmy do omówienia niektórych pozostałych cech line a ­ żu. Pierwszeństwo winniśmy t u oddać s p r a w o m k u l t u jako jednego z głównych wyznaczników g r u p y k r e w n i a c z e j . Podobnie j a k i ród rów­ nież lineaż miał przypuszczalnie wydzielone f u n k c j e k u l t o w e . Jak w i e m y , beki był głównym f u n k c j o n a r i u s z e m k u l t o w y m r o d u , lecz tytuł t e n o d ­ n a j d u j e m y również w poszczególnych lineażach. Występowanie jego s t w i e r d z a m y u Dżurkinów (najstarszy z b r a c i kierujących tą grupą) oraz w lineażu Bordżiginów (stryjeczny b r a t Czyngis-chana ze starszej l i n i i ) . Ten ostatni pojawił się przypuszczalnie dlatego, że Dżurkinowie — spad­ k o b i e r c y senioralnej l i n i i Bordżiginów — wyłączyli się dobrowolnie z l i ­ neażu, który w tej s y t u a c j i musiał powołać n a tę funkcję nową osobę, co dokonało się z zachowaniem reguły senioralności. Niestety, Tajna his­ toria a n i inne dostępne źródła nie dostarczają materiału potwierdzającego występowanie odrębnych obrzędów n a szczeblu lineażu. Jeśli jednak i s t ­ niały one w rodzie oraz — j a k można sądzić z f u n k c j i otčigina (patrz n i ­ żej) — w lineażu m i n i m a l n y m i skoro występowała f u n k c j a bekiego, możemy przypuszczać, że odbywały się też w lineażu p o d s t a w o w y m . T y m bardziej, że wszystkie z n i c h oparte były na k u l c i e przodków, stanowiły więc szczególny ciąg f o r m a l n y — od obrzędów o d b y w a n y c h w najniższej grupie pochodzeniowej, przez średnią do najwyższej. Jest p r z y t y m p r a w ­ dopodobne, że f u n k c j e kapłańskie oddzielone były od f u n k c j i czarownika i lekarza, o c z y m świadczyłby fakt, że Czyngis-chan utrzymywał n i e t y l k o bekiego, lecz także szamana. K w e s t i a systemu władzy w lineażu pozostaje o t w a r t a , podobnie j a k w rodzinie. W p r a w d z i e na k a r t a c h Tajnej historii bezustannie mówi się o k o n k r e t n y c h osobach przewodzących zespołom l u d z k i m , w t y m także i d e n t y f i k o w a n y m jako lineaże, n i e możemy jednak mieć pewności, czy nie kryją się pod n i m i oddziały wojskowe l u b p a r a m i l i t a r n e . Źródła nie mówią wyraźnie o t y m , b y k o n k r e t n e m u lineażowi p r z y ­ porządkowane było określone t e r y t o r i u m koczowisk. Jednakże dość często występuje t e r m i n oznaczający takie t e r y t o r i u m — nutuy dający się tłu­ maczyć j a k o rodzinne miejsce, okolica. Wydaje się, że dotyczy on nie t y l k o g r u p y r o d o w e j , lecz także lineażowej. Przemawiałby za t y m wspól­ n y sposób koczowania k r e w n y c h w r a m a c h lineażu. Również fakt, że już �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 117 w czasach Czyngis-chana koczowiska znajdują się w t y t u l a r n y m władaniu pana feudalnego (Władimircow s. 111), wskazuje na ugruntowaną k o n ­ cepcję „osoby p r a w n e j " rozporządzającej t e r y t o r i u m . Występowanie t a ­ kiego t e r y t o r i u m n i e musiało oznaczać p r a w a wyłączności i t y m s a m y m poszanowania granic . Być może pojęcie nutuy miało charakter bardziej k u l t o w y i emocjonalny niż p r a w n y . W y d a j e się, że obrzędy k u l t u p r z o d ­ ków odbywały się zawsze w k o n k r e t n y m miejscu, które w t e n sposób s t a ­ nowić mogło c e n t r u m obszaru koczowisk danej g r u p y (miejsca te określa­ ne były jako yekes yajar lub ąoriy). 35 Z większym prawdopodobieństwem możemy mówić o t y m , że pojęcie „osoby p r a w n e j " nie odnosiło się do lineażu j a k o j e d n o s t k i gospodarczej ze względu n a b r a k wspólnej własności ruchomej (stad). W świetle n i e ­ wątpliwych faktów świadczących o i n d y w i d u a l i z a c j i posiadania i r o z w a r ­ s t w i e n i u majątkowym możemy wykluczyć istnienie w X I I I w i e k u lineażowego p a t r y m o n i u m w postaci stad (Władimircow, s. 54). Sytuacja polityczna powstała wśród Mongołów w X I I I w i e k u ułatwiała lineażom dostosowanie się do powstającego układu stosunków społecz­ n y c h bardziej niż r o d o m . W mniejszych grupach łatwiej można było m o ­ bilizować postawy solidarne, nawet jeśli dotyczyły one nie bezpośredniego interesu g r u p y , ale t y l k o j e j przywódcy. Jeśli c i przywódcy uczestniczyli w r o z g r y w k a c h p o l i t y c z n y c h , angażowali również t y m s a m y m interes członków g r u p y ryzykujących stan swego posiadania oraz zakres s w y c h swobód. Od powodzenia w t y c h r o z g r y w k a c h mogło zależeć, czy grupa u t r a c i samodzielność działania, ulegnie rozproszeniu, albo też wzbogaci się materialnie, czy zostanie powiększona w w y n i k u aliansu o cechach sojuszu albo w a s a l i t e t u . Lineaże b o w i e m stanowiły dobrą podstawę do f o r m o w a n i a g r u p , które po u s t a b i l i z o w a n i u się s y t u a c j i politycznej miały .wejść do s t r u k t u r y społeczeństwa plemiennego. Zatem już w r o l i nie t y l e g r u p krewniaćzych, co quasi-plemiennych brały udział w t w o r z e n i u s t r u k t u r y przypominającej na powrót wcześniejszą fazę systemu lineażowego, mianowicie opartą na h i e r a r c h i c z n y m zróżnicowaniu. K r y t e r i a p o ­ z y c j i były już jednak daleko m n i e j stabilne i często sprowadzały się do siły w o j s k o w e j mierzonej potencjałem ludnościowym. P o d s t a w o w y lineaż liczący idealnie 20-40 r o d z i n mógł w swej nowej r o l i kurczyć się l u b cał­ kowicie zanikać, albo też podlegać h i p e r t r o f i c z n e m u r o z w o j o w i . 5. L I N E A Ż M I N I M A L N Y — W I E L K A RODZINA Najniższym szczeblem organizacji lineażowej jest lineaż m i n i m a l n y . Stosunkowo najłatwiej daje się on obserwować za pośrednictwem jego f o r m y k o r p o r a c y j n e j , c z y l i g r u p y w i e l k o r o d z i n n e j . Ta ostatnia b y w a czę­ sto t r a k t o w a n a j a k o podstawowa grupa krewniacza, chociaż określenie j e j 35 Tajna historia wspomina n i c p l e m i e n n y c h , por. § 188. j e d y n i e r a z o k a r a n i u śmiercią z a pogwałcenie gra­ �118 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z miejsca w systemie krewniaczej organizacji społeczeństwa możliwe jest t y l k o poprzez relację między konstytuującym ją trzonem k r e w n y c h a p o ­ zostałymi k r e w n y m i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m k w e s t i i , czy w r e l a c j i tej zawierają się p r a w a do sukcesji pochodzenia oraz f u n k c j a p o t e n c j a l ­ nego i n i c j a t o r a nowego lineażu podstawowego w dalszych chronologicznie podziałach. W y n i k a z tego konieczność u t r z y m y w a n i a przez tę małą grupę swojej odrębności nie t y l k o w kategoriach ekonomicznych, lecz także ideologicznych. I n n e jest jednak znaczenie t e j odrębności w społeczeń­ s t w i e r o d o w y m (wyjściowy element mechanizmu k o n t y n u a c j i grupowego istnienia), inne zaś poza n i m (często j e d y n a działająca g r u p a krewniaczą, ośrodek integrujący i wyzwalający postawy solidarnościowe). Przytoczyliśmy wcześniej przykłady na to, że ojcostwo społeczne n i e poparte biologicznym daje w p r a w d z i e p r a w a członka g r u p y krewniaczej ojca, nie zapewnia jednak równych p r a w w k o r p o r a c y j n y m zespole r o ­ d z i n n y m . Rodzeństwo może wykluczyć przyrodniego b r a t a z tego zespo­ łu l u b ograniczyć jego p r a w a , lecz w y k l u c z e n i e t o nie dotyczy p r a w a do t r a d y c j i genealogicznej wspólnej dla całego rodzeństwa. Może jednak mieć konsekwencje dla przyszłości genealogicznej w postaci wyodrębnie­ nia l i n i i sukcesyjnej. K o n f l i k t y takie powstają często u ludów pasterskich, i c h tłem są z w y k l e s t o s u n k i majątkowe. Charakterystyczne, że dotyczą one n i e t y l k o rodzeństwa pochodzą­ cego z nieprawego łoża, lecz także z równoległego poligamicznego mał­ żeństwa ojca, a n i e k i e d y n a w e t rodzeństwa sensu stricto ( T H M §§ 23, 44, 76, 77). Osiągają one p u n k t k u l m i n a c y j n y po śmierci ojca, c z y l i wówczas, gdy zainteresowani tworzą najstarszą żyjącą generację mężczyzn k i e r u ­ jących życiem gospodarczym swojego zespołu r o d z i n . Wskazuje to zresz­ tą wyraźnie, że jest to już zespół w i e l k o r o d z i n n y . Zewnętrznym przeja­ w e m takiego k o n f l i k t u jest odsunięcie i n k r y m i n o w a n y c h osób od wspól­ n y c h obrzędów k u l t o w y c h (por. T H M § 44). Ponieważ osoby te e l i m i n u j e się w t e n sposób z k o r p o r a c j i w i e l k o r o d z i n n e j oraz odpowiadającego j e j lineażu minimalnego, a n i e z zasadniczej g r u p y pochodzeniowej (lineażu podstawowego l u b rodu), powyższa p r a k t y k a d o w o d z i istnienia k u l t u r o ­ dzinnego l u b p o p r a w n i e j : k u l t u w r a m a c h najmniejszego społecznie uzna­ nego lineażu (gdyż żony, członkinie obcych lineaży, n i e uczestniczą w ce­ remoniach). Istnienie w i e l k i e j r o d z i n y w średniowiecznej M o n g o l i i możemy p o s t u ­ lować na podstawie materiałów Tajnej historii. Związani agnatycznym pokrewieństwem członkowie t e j r o d z i n y stanowiący j e j trzon, i n t e g r o w a ­ n i b y l i wspólnym k u l t e m s w o i c h najbliższych przodków, o którym była wyżej m o w a . Rodzina taka przypuszczalnie koncentrowała się najczęściej wokół wspólnoty b r a c i . B r a c i i n t e g r u j e jedność i c h ogniska domowego, 3 6 3 8 P r z y k ł a d ó w n a to j e s t w „siedmiu Kongkotanów" Tajnej spiskujących historii przeciwko sporo, że w y m i e n i m y Czyngisowi (THM tylko grupę §244) l u b też l i c z n e zespoły rodzeństwa wspólnie deklarujące c h a n o w i lojalność i pomoc (wymię- �119 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW nawet jeśli nie dzielą go z rodzeństwem p r z y r o d n i m ( T H M § 77). Po śmierci jednego z n i c h jego synowie mogą kontynuować wspólnotę ze s w y m i s t r y j a m i , a jeśli oddzielą się, k r o n i k a odnotowuje to wydarzenie jako godne u w a g i ( T H M § 11). Opinia społeczna nalega jednak n a u t r z y ­ m y w a n i e p o p r a w n y c h i b l i s k i c h stosunków ze s t r y j a m i , którzy „przy­ czyniają się d o wznoszenia d y m u n a d o b o z o w i s k a m i " ( T H M § 242). N a j ­ młodszy s y n , jeśli nie dotkną go konsekwencje k o n f l i k t u między rodzeń­ s t w e m , przejmie po ojcu jurtę, opiekę n a d pozostałymi w d o m u k o b i e t a m i i obowiązki k o n t y n u a t o r a k u l t u przodków. N i e będzie o n jednak s p r a w o ­ wał władzy n a d pozostałymi braćmi a n i n a d i c h majątkiem. Majątek ów może być k o n t r o l o w a n y wspólnie, zwłaszcza jeśli należy do rodzeństwa pochodzącego od t y c h samych rodziców i jeśli p r z y życiu pozostaje m a t ­ ka. W t e j s y t u a c j i koordynacja wspólnych działań gospodarczych p r z e j ­ dzie w kompetencje najstarszego z braci. W i n i e n on jednak interesom najmłodszego b r a t a dać pierwszeństwo przed interesami pozostałych b r a ­ c i oraz swoich własnych synów, co znajdzie odbicie w proporcjach dzie­ d z i c t w a p r z y rozdziale majątku . 37 Sprawowanie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłodszego z rodzeństwa n i e oznacza, że pozostali bracia w r a z ze s w y m i p o t o m k a m i tracą p r a w o do własnego odrębnego k u l t u . Jeśli zapoczątkują o n i odrębny lineaż m i n i ­ m a l n y i z czasem odseparują się od dotychczasowej swojej w i e l k i e j r o ­ dziny, będą m i e l i n i e t y l k o p r a w o do zainicjowania obrzędów w e własnym i m i e n i u , lecz po upływie czterech pokoleń mogą być u z n a n i za przodków nowego lineażu . W i e l k a rodzina j a w i się n a m zatem jako g r u p a k o r p o r a c y j n a a d m i n i ­ strująca majątkiem członków, lecz raczej n i e operująca wspólnotą włas­ nościową (lub p r z y n a j m n i e j nie zawsze operująca), utworzona wokół minilineażu zintegrowanego wspólnym k u l t e m i poddana c h a r a k t e r y ­ stycznej dwuwładzy odpowiadającej j e j d w o i s t e m u c h a r a k t e r o w i k o r p o racyjno-krewniaczemu. W sferze p r o d u k c y j n e j władza ta przekazywana 38 nione m. i n . w §§ 120, 122, 137). Z e wzglądu n a k l a s y f i k a c y j n y c h a r a k t e r oznaczających „braci" t r u d n o stwa między w y m i e n i o n y m i jest najczęściej określić rodzaj t a m „braćmi". Jeśli dotyczy związków o n rodzeństwa l i n i i b o c z n y c h , to wspólne i c h występowanie może mieć c h a r a k t e r więzi dzinnej, lub przynajmniej 3 7 brata odwoływać się do tej s a m e j z a s a d y P o r . T H M § 242. W s p o m n i a n a podziału majątku dokonuje braci dalszych wielkoro- integrującej. sytuacja dotyczy dokonywanego przez wśród własnych terminów pokrewień­ i synów. Jeśli n a t o m i a s t starszego rozdziału ojciec pomiędzy s y n a m i , to J a s a C z y n g i s - c h a n a mówi, że s t a r s z y s y n o t r z y ­ m u j e więcej od młodszych (por. Władimircow, s. 54). S t a r s z y b o w i e m będzie k o n t y ­ nuował senioralną linię lineażu. N i e o z n a c z a to d y s k r y m i n a c j i najmłodszego, który o t r z y m a w s z y s t k o to, co zostawił sobie ojciec. 3 8 Znany j e s t z Tajnej historii nowili stryj z synami i bratanek (§ 180) przykład wspólnoty r o d z i n n e j , jaką s t a ­ dysponujący pospołu siłą niewolniczą. W przyszło­ ści s y n o w i e owego s t r y j a m i e l i zostać u z n a n i z a przodków lineażu T a j c z i u t , p o d c z a s gdy b r a t a n e k pozostał w lineażu Bordżigin. �120 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z jest według zasad p r i m o g e n i t u r y , w sferze k u l t o w e j zaś — u l t i m o g e n i t u r y . Sprawowanie tej ostatniej jest funkcją określaną t e r m i n e m otčigin, który często zastępuje imię własne człowieka l u b m u towarzyszy. W y ­ raz jest pochodzenia tureckiego i oznacza „książkę ognia", co w t y m w y p a d k u wiąże się z dosłownie r o z u m i a n y m k u l t e m ogniska domowego. Z k o l e i r o l a najstarszego, kierującego sferą p r o d u k c j i w w i e l k i e j r o d z i ­ nie i jednocześnie spadkobiercy i n n y c h wartości społecznych przekazy­ w a n y c h w lineażu określana jest t e r m i n e m ejen „gospodarz", „ p a n . Wydaje się, że ową dwuwładzę możemy uważać za swoisty mechanizm powołany do i n t e g r o w a n i a w i e l k i e j r o d z i n y , poza którą u l t i m o g e n i t u r a nie jest respektowana. Władimircow w cytowanej d e f i n i c j i r o d u (przyp. 6) popełnił zatem błąd ekstrapolacji przypisując tej grupie jako cechę w y ­ różniającą „szczególne p r a w a dla młodszego s y n a " . 39 6. D O B Ó R M A Ł Ż E Ń S K I A POKREWIEŃSTWO Jeden ze sposobów porządkowania u n i w e r s u m społecznego polega na k l a s y f i k o w a n i u l u d z i na podlegających d o b o r o w i małżeńskiemu oraz na rygorystycznie z takiego d o b o r u wyłączonych. Celowi t e m u zawsze służy pokrewieństwo, poziom zaś przestrzegania n o r m regulujących dobór zna­ mionuje poziom doskonałości krewniaczej organizacji społeczeństwa. Poziom ów był już d a l e k i od doskonałości w czasach Tajnej historii, m i m o że z n a j d u j e m y w niej sporo przykładów na rolę g r u p krewniaćzych w r e g u l o w a n i u zawierania małżeństw. Jeden z występujących t a m rodów formułuje ją wyraźnie j a k o element swej p o l i t y k i : „Dla was, którzy zostaliście chanami, wsadzamy nasze córki na o d k r y t y wóz [...] Od d a w ­ n y c h czasów m y , l u d Ongiratów, mieliśmy chanowe tarczami, córki orę­ d o w n i c z k a m i . Istnieliśmy [...] dzięki piękności naszych córek". A jedno­ cześnie: „[...] ludzie dający [nam] dziewczynę patrzą na nasze obozowiska" ( T H M §§ 64, 65). Małżeństwo było c z y n n i k i e m ułatwiającym współdziała­ nie rodów, nawiązywało je i podtrzymywało. Toteż „patrzono na obozo­ w i s k a " n i e t y l e z p u n k t u Widzenia i n t e r e s u oddawanej dziewczyny, co interesu j e j g r u p y , t a k skoncentrowana zaś uwaga owocowała nie j e d n y m związkiem, lecz całą i c h serią. U t r z y m a n i u tej więzi, s t w o r z e n i u z n i e j stałego systemu przekazu i n f o r m a c j i i usług, sprzyjała p r a k t y k a ciągłej w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i . N i e wydaje się, b y była ona sformalizo­ w a n a j a k o obowiązująca reguła, stosowana jednak często zasługuje na miano i n s t y t u c j i . W i e m y , że ojciec Czyngis-chana zamierzał go wyswatać z dziewczyną spokrewnioną z jego matką i zamiar t e n formułował jako 3 9 J e s z c z e w k r o n i k a c h nowożytnych z n a j d u j e m y ten t e r m i n w z n a c z e n i u „głowa r o d z i n y " , „przywódca g r u p y l u d z i ( w t y m g r u p y o c e c h a c h k r e w n i a c z e j ) " , zaś t a k i e p o z y c j e d z i e d z i c z o n o z z a s a d y w l i n i i s e n i o r a l n e j . (Por. m. i n . Bałdanżapow, s. 139, 140, 141, 27r, 28v, 29r; B a w d e n , przyjmuje, 1955, s. 251 p r z y p . iż e j e n o z n a c z a dziedzicznego od państwa po rodzinę. 540.) W ł a d i m i r c o w przywódcę g r u p y od ulusu (s. 158-159) po ayil, czyli �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 121 n a t u r a l n i e wynikający z obyczaju ( T H M § 62). Z d r u g i e j s t r o n y sam Czyngis-chan pragnął dokonać wymiennego małżeństwa swego syna i swojej córki z k r e w n y m i chana kereickiego, „aby zadzieżgnąć jeszcze silniejsze więzi" ( T H M § 165). Pierwszy przypadek mieści się w kategoriach m a t r y l a t e r a l n e g o mał­ żeństwa, jednakże n i e z kuzynką przeciwległą, a po p r o s t u członkinią g r u p y m a t k i . G d y b y był p r z e j a w e m ustalonej p r a k t y k i , na co zresztą wskazuje kontekst relacji, oznaczałby instytucję cyklicznej w y m i a n y mał­ żeńskiej. D r u g i przypadek k w a l i f i k u j e się do całkowicie odmiennej k o n ­ w e n c j i — d w u s t r o n n e j w y m i a n y bezpośredniej, chociaż p a r t n e r z y tej w y ­ m i a n y mogą być z m i e n n i (zwielokrotnieni). W i e m y ponadto, że małżon­ k o w i e dzieci Czyngis-chana r e k r u t o w a l i się z różnych rodów i nawet plemion. D o t y c z y to także i n n y c h osób spoza r o d z i n y Czyngis-chana. Możemy zatem przyjąć, że w o w y m czasie n i e istniał określony m o d e l w y m i a n y małżeńskiej, j a k k o l w i e k można przypuszczalnie mówić o tra­ d y c j i preferowania małżeństwa matrylateralnego, p r z y czym „lateralność' należy t u rozumieć w t e n sposób, że określa ona szeroką grupę krewniaczą m a t k i , nie zaś stronę j e j najbliższych k r e w n y c h . T a k pojętą preferencję dość przekonująco dokumentują źródła, w których z n a j d u j e m y ślady trwającej w czasie w y m i a n y łączącej poszczególne g r u p y . N i e jest t o wszakże w y m i a n a regularna, którą znamionuje wyłączność związku. J e d ­ na i ta sama grupa t y p u r o d u pozostaje już w t a k i m związku z k i l k o m a i n n y m i g r u p a m i . Żona Czyngis-chana pochodziła z Ongiratów, dotyczy to również żony brata jego dziada (Raszid e d - D i n , I I s. 40). Jest p r a ­ wdopodobne, że O n g i r a c i j a k i Ołkunuci (do których należała m a t k a cha­ na) w c h o d z i l i w skład zespołu zwanego Dorben. O t y c h ostatnich zaś Raszid e d - D i n mówi następująco: „przez wszystkie czasy z tego ple­ m i e n i a wywodziły się starsze żony" ( I s. 187), co oznacza, że Bordżigini z w y k l i stamtąd brać pierwsze — i w h i e r a r c h i i poligamicznej główne — małżonki. Z k o l e i Bordżiginki rodziły dzieci B a j a u t o m , którzy „mieli usta­ nowione przez obyczaj prawo na to, b y i m z r o d u [Czyngis-chana] d a ­ wano dziewczęta ( I s. 176). Preferencje w adresowaniu aliansów m a t r y m o n i a l n y c h podlegały j e d ­ nak zmianie, być może zależnie o d układu aliansów p o l i t y c z n y c h . D o w i a ­ d u j e m y się bowiem, że w początkach kształtowania się i m p e r i u m m o n ­ golskiego (a są d o w o d y na to, że również i wcześniej) Mongołowie w y ­ m i e n i a l i k o b i e t y z T a t a r a m i , p r z y czym była to już w y m i a n a d w u s t r o n ­ na (I s. 160). Przykłady d w u s t r o n n e j w y m i a n y zaczynają się mnożyć w okresie stabilizowania się władzy Czyngis-chana. Może to wynikać z u t r w a l e n i a p r a k t y k i małżeństw dynastycznych o f u n k c j i politycznej, może jednak również być r e z u l t a t e m f a k t u , iż tego właśnie okresu do­ tyczą bardziej szczegółowe informacje źródłowe, które do nas dotarły. Jeden z t a k i c h przykładów w y m i e n i o n o w p r z y p . 40, i n n y dotyczy g r u p y Ongutów. W i e m y , że córka i wnuczka Czyngisa zostały wydane za mąż �122 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z do t e j g r u p y , zaś jego w n u k H u l a g u ożenił się również z Ongutką ( I s. 141; por. też T H M §§ 202, 239). N a w e t jeśli p r a k t y k a d w u s t r o n n e j w y m i a n y wzajemnej była ograniczona do górnych w a r s t w społeczeństwa f e u d a l ­ nego i ' chociaż odbywała się z więcej niż j e d n y m p a r t n e r e m g r u p o w y m , oznacza ona odejście od wcześniejszych f o r m w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j w r a m a c h większego c y k l u . Ta ostatnia, j a k można sądzić z przytoczo­ n y c h wyżej świadectw, miała w przeszłości następujący k i e r u n e k : Dórben Bordżigin - > Baj aut. D y w e r s y f i k a c j a społeczeństwa w okresie w o j e n i m p e r i a l n y c h s p r a w i ­ ła, że k o n t y n u o w a n i e takiego c y k l u natrafiało n a przeszkody polityczne, j a k również stawało się niecelowe ze względów p r a k t y c z n y c h . F u n k c j a społeczna stałego p a r t n e r s t w a w zamkniętym c y k l u t r a c i b o w i e m n a zna­ czeniu w czasach kształtowania się stosunków feudalnych. P o w i n o w a c i chana na przykład uporczywie trwają w sojuszu z jego p r z e c i w n i k i e m Dżamuką i dopiero środki m i l i t a r n e sprawiają, iż stają się jego b i e r n y m i raczej sprzymierzeńcami (dotyczy Ongiratów, por. T H M §§ 141, 176, 196). M o w a t u p r z y n a j m n i e j o części r o d u , podczas g d y i n n a jego część n a j ­ prawdopodobniej m u sprzyjała, o czym świadczy k o n t y n u o w a n i e w y m i a ­ n y małżeńskiej . Jednakże po u t w o r z e n i u scentralizowanego państwa, w którym więzi pokrewieństwa j a k o c z y n n i k integrujący zeszły na dalszy plan, Czyngis przyjął stosowaną również przez dwór chiński zasadę żenie­ nia s w y c h k r e w n y c h z w a s a l n y m i przywódcami, co zresztą z f u n k c j o n a l ­ nego p u n k t u widzenia było nowszą wersją poprzedniej p r a k t y k i w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i (por. T H M §§ 208, 235, 238, 239). 40 Rozbicie rodowej organizacji społeczeństwa musiało zlikwidować wszelkie f o r m y uregulowanej w y m i a n y małżeńskiej. Wznawiano ją w p r a w d z i e w różnych w e r s j a c h później, g d y z jakichś względów odżywała t r a d y c j a g r u p k r e w n i a c z y c h . T a k i m o m e n t stanowiło wprowadzenie s u ­ p r e m a c j i Mandżurów, arywistów p o l i t y c z n y c h X V I - X V I I wieków. P r z y ­ nieśli o n i własne tradycje rodowe i wzorując się na n i c h n a r z u c i l i M o n ­ gołom stałą 9-pokoleniową granicę egzogamii, której towarzyszyła również nieco płytsza egzogamia obejmująca k r e w n y c h w l i n i i żeńskiej. Z czasem granica t a przybliżała się do ego, zmniejszając zakres osób wyłączonych z m a t r y m o n i u m , pozostała już jednak bilateralna. Oznaczało t o zamknię- 4 0 Ałczi. tysięcznik w armii Czyngis-chana, był młodszym bratem jego zony, jednocześnie zaś zięciem c h a n a . J a k p i s z e R a s z i d e d - D i n (I s. 162) s t r y j e c z n i b r a c i a Ałcziego i i c h s y n o w i e żenili się również z k r e w n y m i chana i oddawali wzajemnie z a mąż s w o j e k r e w n e . Oznaczało to przyjęcie f o r m właściwych w y m i a n i e nej, gdyż zgodnie z matrylateralnym małżeństwem z kuzynką dwustron­ przeciwległą ko­ b i e t y z g r u p y X w i n n y być w y d a w a n e z a mąż do i n n e j g r u p y niż grupa, z której X biorą żony d l a siebie. Z k o l e i s y n Ałcziego — C z i g i i także zwał się zięciem C z y n g i s - c h a n a , c z y l i z a w a r ł małżeństwo m a t r y l a t e r a l n e . W y m i a n a kontynuowana, gdyż d w a j w n u k o w i e z g r u p y Ongiratów, b l i s k i e k r e w n e dwustronna c h a n a — Kubiłaj i H u l a g u była jednak m i e l i po d w i e żony w s p o m n i a n e g o Ałczi ( R a s z i d e d - D i n I , s. 163). �123 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW cie g r u p y macierzyńskiej d l a doboru małżeńskiego, podtrzymało jednak zaktywizowaną nieco wcześniej wymianę o charakterze d w u s t r o n n y m . N i e w i e m y , czy i n t e r w e n c j a mandżurska w postaci prawnego usankcjo­ nowania podwójnej egzogamii w l i n i i ojcowskiej i macierzystej aprobo­ wała ustaloną już u Mongołów praktykę^ czy też stanowiła innowację. Prawdopodobna jest pierwsza sytuacja, ponieważ d o w i a d u j e m y się, że w czasach nowożytnych Mongołowie uważali za kazirodcze małżeństwo z k r e w n y m i Imatki zawarte w epoce Czyngis-chana . Nieliczne informacje o małżeństwach d l a schyłku średniowiecza sugerują, że w doborze mał­ żeńskim u n i k a n o k r e w n y c h macierzystych , nadto zaś sposób i c h adreso­ w a n i a wskazuje n a koncentrację na w y b r a n y c h k i l k u grupach, co można tłumaczyć bezpośrednimi względami p o l i t y c z n y m i albo też ożywieniem t r a d y c j i o w y m i a n i e międzygrupowej w w a r u n k a c h osłabienia centralnej władzy p o l i t y c z n e j . T y m n i e m n i e j n i e zachowały się żadne tradycje w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j . W większości wypadków g r u p a dająca żony brała je również z tego samego źródła. Istnieje przekaz o t y m , że d w i e g r u p y zachowujące pamięć o wspólnym p r z o d k u żyjącym w X I I w i e k u podjęły w w i e k u X V — p r z y n a j m n i e j przejściowo — dwustronną w y ­ mianę małżeńską zainicjowaną przez i c h przywódców (Bałdanżapow's. 156). 41 42 43 D y s p o n u j e m y również informacją o małżeństwie z X V w i e k u zawar­ t y m według reguł w y m i a n y pulsującej, c z y l i między t y m i s a m y m i lineażami po upływie 4 pokoleń Jednostkowy f a k t nie s t a n o w i o prawidło­ wości, n i e m n i e j jest on interesujący z tego względu, że n i e przestrzega reguł egzogamii ustalonych według ilości pokoleń dzielących od wspól­ nego przodka, które wprowadzono w czasach mandżurskich. Małżonkowie s t a n o w i l i pierwszą generację osób, n a które nie rozciągała się t e r m i n o ­ logia pokrewieństwa obowiązująca w r a m a c h 4-pokoleniowego lineażu. W y m i a n a pulsująca oznacza z w o l n i o n y r y t m j e d n o k i e r u n k o w e j w y m i a n y z k r e w n y m i m a t r y l i n e a r n y m i . Będą to w p r a w d z i e k r e w n i przodka osoby 4 4 S i o s t r z e n i e c C z y n g i s - c h a n a Czigü ożenił się z krewną c h a n a (por. p r z y p . 40), w związku z c z y m M e r g e n G e g e n p o w i a d a , że „Mongołowie w późniejszych c z a s a c h n i e pojęli tego w y d a r z e n i a . . . (uważając), że b r a t i s i o s t r a zbliżyli się" (Bałdanżapow, s. 145, 32v). 4 1 4 2 Szara Tudżi identyfikuje pochodzenie żeństw mężczyzn należących do p o t o m s t w a (zawierane wencji żon i matek ok. połowy X V I w.). Żadne z n i c h n i e p o w t a r z a grupy pochodzenia obu kobiet, w przypadku 23 m a ł ­ Geresendże, p i e r w s z e g o władcy Chałchy w bezpośredniej można więc wykluczyć p a t r y l i n e a r n y sek­ zwią­ z e k pokrewieństwa między matką i synową (por. S z a s t i n a , s. 163-1106). 4 3 W ś r ó d kontraktów małżeńskich z a w i e r a n y c h Geresendże, d l a 91 z n i c h S z a r a Tudżi i d e n t y f i k u j e W przez trzy pokolenia pochodzenie s u m i e małżonkowie p o c h o d z i l i z 17 g r u p o p a t r z o n y c h potomków grupowe partnera. etnonimami. Jednakże 21 małżeństw z a w a r t o z p a r t n e r a m i r o d e m z d w u t y l k o grup, co s t a n o w i wysoką (41°/o) koncentrację. Jednocześnie aż 7 1 % kontraktów ograniczyło się do 5 grup, гЭ'/о do pozostałych 12 ( S z a s t i n a , tamże). 4 4 Małżeństwo C h a r g a c u g a z S e c e g ( S z a s t i n a , s. 143 п.). zaś �124 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z zawierającej małżeństwo, n i e zaś tej ostatniej, lecz upływ pokoleń w y m a ­ zuje owo p o w i n o w a c t w o i umożliwia wznowienie w y m i a n y . Jest p r a w d o ­ podobne, że p r z y p a d k i małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o czasów Czyngis-cha­ na miały t e n sam charakter — były zawierane z kobietą pochodzącą z g r u p y rodowej m a t k i , ale nie z j e j lineażu. G d y b y przypuszczenie t o było prawdziwe, uzyskalibyśmy pośrednią wskazówkę na to, że dezinte­ gracja r o d u u Mongołów rozpoczęła się k i l k a s t u l e c i przed początkiem kształtowania się i m p e r i u m . Płynie to b o w i e m z zależności pomiędzy f o r ­ mą małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o a stopniem zwartości g r u p k r e w n i a ­ ćzych uczestniczących w w y m i a n i e . O i l e p r a k t y k a w y m i a n y małżeńskiej w społeczeństwie r o d o w y m m a istotne znaczenie d l a jego c h a r a k t e r y s t y k i , to nieregularne p r z y p a d k i t a ­ k i e j w y m i a n y — a t y l k o z n i m i m a m y do czynienia w źródłach pisa­ n y c h — stanowią wskaźnik żywotności t r a d y c j i r o d o w y c h w społeczeń­ s t w i e inaczej zorganizowanym. 7. L O S Y G R U P KREWNIAĆZYCH W SPOŁECZEŃSTWIE POSTRODOWYM W i e m y z całą pewnością, że w czasach nowożytnych g r u p y krewniacze nie współtworzyły w M o n g o l i i s t r u k t u r y społecznej, występując j e d y n i e na j e j marginesie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest w t y m względzie f r a g m e n t k r o ­ n i k i Łubsan Dandzana (s. 121) odnoszący się w p r a w d z i e do wydarzenia z czasów wcześniejszych, lecz pochodzący z X V I I w i e k u . Jest t o przekaz o zetknięciu się straży Czyngis-chana z n i e z i d e n t y f i k o w a n y m i k o c z o w n i ­ k a m i . Z a p y t a n i , czy są „ludźmi z i m i e n i e m " , odpowiedzieli, że nie mogą być „dobrego i m i e n i a " , ponieważ są r y b a k a m i i myśliwymi. G d y b y prze­ kaz t e n znalazł się w Tajnej historii należałoby raczej oczekiwać i d e n t y ­ f i k a c j i p r z y pomocy e t n o n i m u , zgodnie z praktyką powszechną w X I I I w i e k u . Poczucie l u b pamięć przynależności do g r u p y krewniaczej były jeszcze wówczas stosunkowo silne. Natomiast w X V I I w i e k u operowało się już k w a l i f i k a c j a m i zajęciowo-warstwowymi. N i e m n i e j , już epoka i m p e r i a l n a przyniosła z m i a n y zmierzające do u f o r m o w a n i a plemiennej s t r u k t u r y społeczeństwa. Były one kierowane, pozostawiono n i e w i e l k i margines d l a procesów spontanicznych, dzięki cze­ m u k r y t e r i a nowej s t r u k t u r y z a c j i społeczeństwa były w części p r z y n a j ­ m n i e j odmienne, niż wynikałoby to z jego późniejszego c h a r a k t e r u . Ope­ rowano m i a n o w i c i e nie członkostwem p r z y p i s a n y m przez urodzenie, lecz zależnym od w o l i władcy l u b nieraz całkowicie d o b r o w o l n y m . Z tego względu proces zasługuje na określenie go r e w o l u c y j n y m raczej niż ewo­ l u c y j n y m . Dopiero stabilizacja nowego systemu oznaczała powrót do s t a ­ bilizowanego, przypisanego członkostwa grupowego. Wspominaliśmy wcześniej, że Tajna historia jest wyjątkowo w s t r z e ­ mięźliwa w precyzowaniu r a n g i g r u p o w e j stosowanych etnonimów. Kontrastują z nią k r o n i k i nowożytne, które n a w e t przepisywane z niej �215 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW f r a g m e n t y uzupełniają t a k i m i określeniami, chociaż czynią t o już często bez dobrej znajomości i c h znaczenia . Być może, właśnie w X I I I w i e k u znaczenie t o było jeszcze dobrze znane i t y m można tłumaczyć niechęć przed stosowaniem terminów określających g r u p y fcrewniacze p r z y etnon i m a c h oznaczających już j e d n o s t k i skażone wojskowo-feudalną o r g a n i ­ zacją państwa. Władimircow t w i e r d z i (s. 131), że po u p a d k u d y n a s t i i mongolskiej t e r m i n oboy przestał być używany n a określenie g r u p y k r e w ­ niaczej. W i e m y jednocześnie, że n i e wyszedł o n całkowicie z użycia , na p e w n y c h zaś obszarach zastąpił go t e r m i n omoy będący nowszą wersją poprzedniego, t a k z językowego j a k i funkcjonalnego p u n k t u widzenia. Oznaczał już b o w i e m nie g r u p y krewniacze, lecz j e d n o s t k i a d ­ m i n i s t r a c y j n e l u b feoda (wskazał na to Władimircow, s. 131, odrzucając twierdzenie Potanina, iż e t n o n i m y przypisywane przez niego omoyom odnoszą się do g r u p rodowych). S w y m i g r a n i c a m i obejmowały one j e d n a k społeczności połączone więzami długotrwałej s u b o r d y n a c j i wobec wspól­ nego feudała oraz mające rozbudowaną sieć związków pokrewieństwa, c z y l i charakteryzowały się cechami g r u p y o s t r u k t u r z e plemiennej. 45 46 47 Całkowicie a d m i n i s t r a c y j n y ( p r z y n a j m n i e j początkowo) charakter n o ­ siły pojawiające się o d X V w i e k u g r u p y t y p u otoy, wyróżnione na podsta­ wie wspólnoty t e r y t o r i u m oraz k r y t e r i u m demograficznego i powołane dla ułatwienia r e k r u t a c j i pospolitego ruszenia, zupełnie p r z y t y m nieza­ leżne od k r y t e r i u m pokrewieństwa (Władimircow s. 132-135). N i e m n i e j zakorzeniona w k u l t u r z e imongolskiej ideologia pokrewieństwa j a k o jednej z głównych wartości integrujących sprawiła, iż w nowszych czasach przypisano otoyowi charakter wspólnoty krewniaczej (por. Gałstuński, który hasło to oddaje jako „ród, pokolenie"). Również etnografowie m o n ­ golscy skłonni są sądzić że otoy rozwinął się z dawnej g r u p y r o d o w e j , któremu to sądowi sprzyja okoliczność, iż wiele nazw własnych p o k r y w a się z e t n o n i m a m i s p o t y k a n y m i w średniowieczu (por. też Władimircow s. 135). Ponieważ jednak te ostatnie już w X I I I w i e k u często nie odpo- 4 ! W s k a z y w a ł a b y n a to wielość znaczeń p r z y p i s y w a n y c h t e r m i n o w i ayimay pojęć ayimay p r z y p . 13), t r a k t o w a n i e oraz oboy (por. j a k o równorzędnych ( K a s a r „usta­ nowił pokój i przyjaźń między s e t k a m i ajmaków i w i e l o m a o b o g a m i " , Bałdanżapow s. i 151, 31r), w r e s z c i e lineażom oraz przypisywanie nowożytnym grupom terminu oboy średniowiecznym pochodzeniowym (tamże, plemionom s. 137, 143; 25r, 30v itd.). 4 6 S t o s u j e się go s y s t e m a t y c z n i e , chociaż w w i e l u różnych z n a c z e n i a c h , w kro­ n i c e M e r g e n G e g e n a , r z a d z i e j w S z a r a Tudżi oraz u Łubsan D a n d z a n a , zaś całko­ w i c i e został z a p o m n i a n y w a n o n i m o w e j Altan Tobczi. Pozostał j e d n a k w użyciu do początków X X w i e k u w z n a c z e n i u „nazwiska r o d o w e g o " oraz obecnie l e n i e „ojcostwa" ( i m i e n i a 4 7 Anonimowa niektóre kopie Altan Tobczi tego samego posługuje się wyłącznie t y m t e r m i n e m , t e k s t u wprowadzają den 1955 s. 36, 47). T r z e b a dodać, że omoy historii (§ 247). jako okreś­ patronimicznego). n i e k i e d y wersję pojawia oboy jakkolwiek (por. B a w - się wyjątkowo także w Tajnej �126 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z wiadały g r u p o m k r e w n i a c z y m sensu stricto, należy takie sądy traktować z dużą rezerwą. Koniec i m p e r i a l n e j d y n a s t i i J u a n zastał Mongołów podzielonych na czterdzieści oddziałów w o j s k o w y c h i odpowiadających i m g r u p zaplecza cywilnego. Przypuszczalnie przetrwały w n i c h g r u p y lineażowe, p r z y czym poziom i c h zwartości zależny był od decyzji -operacyjnych, i n d y w i d u a l ­ n y c h losów i c h przywódców, a także p o z y c j i wyjściowej zdobytej w m o ­ mencie t w o r z e n i a sojuszu z Czyngis-chanem oraz od w i e l u i n n y c h c z y n ­ ników. Można założyć, że nie istniała już lineażowa organizacja społe­ czeństwa składająca się z sieci m a k s y m a l n y c h lineaży sięgających p r z o d ­ k a r o d u i podzielonych segmentarme. Takie lineaże były już n a j p r a w d o ­ podobniej nieliczne,- jeśli w ogóle zachowały się, gdyż tworzyłyby w ó w ­ czas organizmy zbliżone do r o d u już wówczas nie istniejącego. Źródła z epoki nowożytnej przekazują n a m koncepcję 9-pokoleniowej granicy egzogamii czy 9 albo też — k o n k u r e n c y j n i e — 7 s t o p n i pokrewieństwa . Odniesienie egzogamii do stopnia odległości pokrewieństwa (z czasem zresztą zmniejszającego się), n i e zaś do członkostwa w g r u p i e opatrzonej etnonimem, oznacza likwidację egzogamii g r u p o w e j n a rzecz l i n i o w e j . Jest to równoznaczne z w p r o w a d z e n i e m ruchomego przodka określającego każ­ dorazowo głębokość aktualnego maksymalnego lineażu na 9 l u b 7 p o k o ­ leń. Proces t e n nie objął j e d y n i e tzw. złotego r o d u , c z y l i a r y s t o k r a c j i wywodzącej się od Czyngis-chana, który teoretycznie pozostał stałym 48 4 8 R i n c z e n (s. 207) powołuje się n a zachowaną j e s z c z e pamięć o z a k a z i e małżeń­ s t w a z osobą spokrewnioną p r z e z wspólnego p r z o d k a w 1 2 - t y m l u b 9 - t y m p o k o l e n i u ( w l i n i i k o b i e c e j g r a n i c a t a miała wynosić 7 pokoleń). A u t o r sporządził odpis koleniowej l i s t y genealogicznej zapisanej w X I X wieku 9-po­ d l a władz a d m i n i s t r a c y j ­ n y c h c e l e m rozsądzenia s p o r u majątkowego. D l a w y k a z a n i a s t o p n i a pokrewieństwa pretendentów wystarczyłaby l i s t a z n a c z n i e krótsza; j e j zasięg w s k a z u j e na konty­ nuację o b y c z a j u (dotyczy o n a j e d n a k członków l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j ) . P o d c z a s n a ­ s z y c h badań t e r e n o w y c h granicę najwyżej udało się spotkać n i e l i c z n e już osoby, które 7 pokoleń j a k o obowiązującą n i e stosowaną. D o d a j m y , w wskazywały przeszłości, l e c z z a i c h pamięci że w w y d a n y c h p r z e z S u m j a a b a a t a r a buriackich zapisach g e n e a l o g i c z n y c h większość poszczególnych l i n i i n i e p r z e k r a c z a 7 pokoleń. Również r e l a c j a R a s z i d e d - D i n a o t e r m i n a c h pokrewieństwa d l a przodków w 7 p o k o l e n i a c h może wskazywać n a to, że w X I V w i e k u istniała t e n d e n c j a skrócenia do t y c h w y ­ miarów maksymalnego lineażu ( w s k u t e k d e z i n t e g r a c j i r o d u p o z b a w i o n e g o już g ó r ­ nej g r a n i c y , jaką stanowił p r z o d e k r o d u ) . T y m n i e m n i e j l i m i t 9 pokoleń w y d a j e potwierdzać występujące u M e r g e n G e g e n a wyrażenie yisun toról „dziewięciu k r e w n i o n y c h " , które może być r e z u l t a t e m i n t e r w e n c j i u s t a w o d a w s t w a się spo­ mandżurskie­ go. W p r a w d z i e Bałdanżapow (s. 212 przyp_ 377) tłumaczy j e j a k o dziewięć k o n k r e t ­ n y c h typów k r e w n i a c z y c h , wymieniając: O j , O j O j , O j O j O j , S y , S y S y , S y S y S y , S t B r , M ł B r oraz S y B r O j , j e s t to j e d n a k i n t e r p r e t a c j a b a r d z o z powodu arbitralnego reprezentowanej w stopni odległości w doboru tych właśnie patrylineażu. N a s z y m prostej gicznej l u b egzogamii. linii wstępnej relacji zdaniem dowolna spośród cytowany wyznaczającej i nieprzekonująca większej zwrot ich liczby odnosi z a k r e s pamięci się do genealo­ �127 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW krańcowym p r z o d k i e m maksymalnego lineażu, co przekształciło się w uznany p r z y m i o t wyjątkowości t e j właśnie panującej l i n i i . Jednakże potomkowie b r a c i chana podlegali już ogólnemu społecznemu p r a w u skracania l i n i i rodowodowej i operowania płynnymi lineażami o zmniejszonej głębokości. Interesującego przykładu dostarczają t u po­ t o m k o w i e Kasara, którzy w południowej M o n g o l i i t w o r z y l i lineaż Bürin. Lineaż t e n uległ w połowie w . X V podziałowi n a cztery mniejsze lineaże, których n i e obowiązywała już egzogamia względem siebie. M e r gen Gegen relacjonujący to wydarzenie (Bałdanżapow, s. 156-157, 41v) dodaje, że w 1632 r. cesarz mandżurski Abchaj zarządził przywrócenie egzogamii wśród wszystkich kasarydów wprowadzając jednocześnie k a r y za n a ­ ruszenie egzogamii w r a m a c h w s z y s t k i c h zachowanych g r u p t y p u oboy. A u t o r k r o n i k i opatruje tę informację następującą uwagą: „[uczynił t a k ] nie zważając na trudności połączenia i organizacji oboy'ów rozproszonych podczas poprzednich rządów". Reforma ta, polegająca n a przywróceniu t r a d y c j i krewniaczej organizacji społeczeństwa była najprawdopodobniej próbą narzucenia Mongołom f o r m , w i c h p r z y p a d k u już n i e a k t u a l n y c h , lecz żywych jeszcze w społeczeństwie mandżurskim. N u r c h a c z i rozpoczął w X V I w i e k u tworzenie i m p e r i u m mandżurskiego opierając się n a g r u ­ pach k r e w n i a c z y c h jako jednostkach organizacyjnych, co wydawać się może anachronizmem w porównaniu ze wcześniejszymi o t r z y stulecia m e t o d a m i Czyngis-chana. W y n i k a to j e d n a k z f a k t u , że mandżurski l i ­ neaż hala był wówczas jednostką daleko s i l n i e j zintegrowaną niż m o n g o l ­ s k i oboy czasów Czyngis-chana. Zgodnie z przyjętą taktyką Mandżurowie przystąpili do rejestrowania g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d b i t y c h t e r y t o r i a c h . Udało się i m spisać 233 g r u p y mongolskie t y p u omoy w południowej M o n g o l i i (por. Lebiediewa), co wydaje się być niewielką liczbą j a k na teoretycznie możliwą ilość 4-pokoleniowych lineaży w całym społeczeństwie i świadczy o i c h postę­ pującej dezintegracji. Większość z n i c h nie odgrywała p r a k t y c z n i e żadnej r o l i w życiu p o l i t y c z n y m , j a k można sądzić z f a k t u , że nie wymieniają ich k r o n i k i historyczne (np. Szara Tudżi relacjonująca w y d a r z e n i a ze znacznie większego obszaru zamieszkałego przez Mongołów zawiera 68 etnonimów). Można więc sądzić, że wiele pozycji na tej liście reprezen­ towało sztuczne nieco t w o r y powstałe — j a k mówił Meirgen Gegen — w b r e w trudnościom w łączeniu i organizowaniu p o n o w n y m lineaży. Sztuczność tę podkreśla f a k t , że Mandżurowie dość szybko p o r z u c i l i ideę organizacji państwa i jego a d m i n i s t r a c j i opartej n a sieci g r u p k r e w n i a ­ czych. Próby takiej nie p o n o w i l i mianowicie na terenie Chałchy po j e j 4 9 4 9 nych W połowie XSVII przez w i e k u sporządzono> taką listę d l a obszarów podporządkowa­ d w u p i e r w s z y c h w ł a d c ó w mandżurskich — Nurchacziego D o k u m e n t t e n został w y d a n y w 1744 r. w P e k i n i e pt. Ogólny dżurskich wchodzących w skład ośmiu chorągwi przegląd (por. L e b i e d i e w a ) . g r u p y mandżurskie, mongolskie, chińskie i koreańskie. i Abchaja. rodów Lista man­ obejmuje �128 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z podporządkowaniu w końcu X V I I w i e k u . Było t o r e z u l t a t e m oporu, j a k i owa koncepcja napotkała w samej m a t e r i i społecznej n i e dostosowanej już do podobnych rozwiązań. N i e należy j e d n a k przeceniać opozycji ze s t r o ­ n y społeczeństwa mongolskiego, gdyż pierwszorzędne znaczenie miała r a ­ czej klęska koncepcji na g r u n c i e chińskim, gdzie lineażowa grupa tsun okazała się niezdolna do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z n y c h . Mandżurowie zatem przyjęli k o m p r o m i s o w e rozwiązanie adaptując doświadczenia w o j s k o w e j organizacji Mongołów w postaci jednostek t y p u otoy i choszun oraz ustanawiając p r a w n y obowiązek u t r z y m y w a n i a egzo­ g a m i i l i n i o w e j wśród k r e w n y c h o wspólnych agnatach do 9 pokolenia wstępnego. Można przypuszczać, że t a k i obowiązek zahamował, lecz nie powstrzymał procesu rozdrabniania lineaży w rodzaju tego, j a k i relacjo­ nowaliśmy w odniesieniu do potomków Kasara (Mergen Gegen przytacza także inne przykłady, por. Bałdanżapow, s. 156, 41v). W p r a w d z i e kasarydzi rządzący 16 choszunami b y l i grupą n a t y l e eminentną, że zmuszeni do u t r z y m y w a n i a egzogamii nie m o g l i otwarcie zerwać z tradycją jedności. Inne jednak lineaże mogły dzielić się bez większych raczej przeszkód, zachowując j e d y n i e pamięć l i n i i pochodzeniowej d l a celów k o n t r o l o w a n i a d o b o r u małżeńskiego. W t e n sposób w okresie nowożytnym najszerszą grupą krewniaczą, j a k a zachowała się w społeczeństwie, był przypuszczal­ nie 4-pokoleniowy lineaż podstawowy, w średniowieczu będący je d ynie j e d n y m z segmentów lineażowej s t r u k t u r y . Jednocześnie utrzymywała się najprawdopodobniej głębsza genealogicznie grupa pochodzeniowa utworzona wokół l i n i i egzogamicznej nadal — zgodnie z tradycją — określanej yasun. Tymczasem spłycony lineaż n i e dysponował w zasadzie nazwą własną, być może dlatego, że t a ostatnia pojmowana była jako a t r y b u t g r u p y występującej w kontekście s t r u k t u r y lineażowej tworzącej sieć jednostek wyczerpujących schemat organizacji społeczeństwa. Toteż dawne e t n o n i m y stosowano raczej n a określenie jednostek a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h otoy oraz l i n i i pochodzeniowych yasun. Przykład t a k rozwiązanej i d e n t y f i k a c j i będącej w użyciu w X V I I w i e k u c y t u j e Władimircow (s. 132) z t e r e n u ojrackiego: „z kości Choszut, z o t o k u K o r o c z i n " . Czteropokoleniowy lineaż podstawowy nie miał n i e t y l k o n a z w y włas­ nej, lecz przypuszczalnie również t e r m i n u rodzajowego d l a tego t y p u g r u p y , skoro t e r m i n właściwy oboy począł zanikać. W p r a w d z i e w s k u t e k odnowicielskich działań Mandżurów przywrócono go na krótko do ży­ cia , lecz nie utrzymał się on dłużej, gdyż z b y t ściśle związany był 50 Świadczy o t y m jego występowanie w tekście k r o n i k i M e r g e n G e g e n a . W y ­ daje się, że autor t e n był z w o l e n n i k i e m mandżurskich i n t e r w e n c j i n a r z e c z r e a k t y ­ w o w a n i a g r u p k r e w n i a c z y c h , gdyż starał się j e podeprzeć a u t o r y t e t e m kościoła l a m a j s k i e g o , który s a m reprezentował j a k o d u c h o w n y , a także h i s t o r y c z n e j t r a d y c j i i n d y j s k i e j i tybetańskiej, którą posługiwał się ten kościół. T e j ostatniej m i a n o w i c i e p r z y p i s u j e u s t a n o w i e n i e podziału ludzkości n a oboy i w p r o w a d z e n i e egzogamii t y c h g r u p (por. Bałdanżapow, s. 114, 6v). 5 0 �129 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW z tradycyjną organizacją krewniacza. I z o l o w a n y lineaż pozbawiony za­ plecza krewniaczego i n i e odgrywający już istotniejszej r o l i w organizacji społeczeństwa przestał kojarzyć się z pojęciem oboy. N i e w i e m y , czy zo­ stało ono zastąpione przez Chałchasów i n n y m t e r m i n e m , w każdym razie b r a k u j e na to dowodów. Prawdopodobnie w epoce nowożytnej lineaż określano t e r m i n e m gene­ r a l n i e odnoszącym się wcześniej do k r e w n y c h agnatycznych l u b takichże więzów pokrewieństwa (nie zaś k o n k r e t n e j g r u p y ) , c z y l i tóról. Można tak sądzić z f a k t u , że kodeks p r a w mandżurskich operuje określeniem tdroliyin daruya. Oznacza ono głowę l u b przywódcę zespołu k r e w n y c h , co wskazuje na istnienie f o r m a l n e j organizacji takiego zespołu ( p r z y n a j ­ m n i e j z p u n k t u widzenia prawodawcy) i t y m s a m y m jego zbliżony do l i ­ neażu charakter. Istnieją ponadto ślady t e r m i n o l o g i i , która również może być odnoszo­ na do g r u p y lineażowej. T a k więc w materiałach współczesnych n a t r a ­ f i a m y na określenia biileg oraz miyen stosowane jeszcze w X X w i e k u dla wspólnie koczującego zespołu k r e w n y c h w odróżnieniu od chot l u b ayil oznaczających zespół o d o w o l n y m składzie. P i e r w s z y z tej p a r y o d ­ n a j d u j e m y w najwcześniejszych źródłach w znaczeniu wspólnie koczują­ cej g r u p y ( T H M § 28), w p r a w d z i e nieokreślonej wielkości, j a k też nie mającej e t n o n i m u , ale za t o — w o w y m czasie — najpewniej k r e w n i a ­ czej. Z k o n t e k s t u można t y l k o wnosić, że n i e była ona liczna, j a k też n i e stanowiła f o r m a c j i w o j s k o w e j a n i politycznej ( T H M § 35). Jednocześnie t e n sam t e r m i n może określać grupę t y p u oboy ( T H M §§ 8, 9). O m a w i a n y w y r a z oznacza współcześnie „grupę j a k i c h k o l w i e k desygnatów; dział ca­ łości". Jego związek z systemem pokrewieństwa zdaje się jednak n i e p o d ­ legać wątpliwości , j a k o zaś a n t o n i m wobec ayimay układa się w t r i a ­ dzie: ayimay-oboy-biileg. Ostatniemu j e j członowi można przypisać zna­ czenie: „terytorialna i gospodarcza wspólnota k r e w n y c h stanowiących część lineażu". N i e jest też wykluczone, że w czasach nowożytnych mógł on n i e k i e d y zastępować oboy . Podstawowe znaczenie biileg k o j a r z y m y jednak z koczującą wspólnotą k r e w n y c h , i to raczej tą, którą Władimir­ cow nazwał ajlową, c z y l i odpowiadającą przede w s z y s t k i m m i n i m a l n e m u lineażowi. 51 52 5 1 Również w Buriacji spotykamy zastosowanie wyrazu buluk w znaczeniu wspólnoty t e r y t o r i a l n e j o t r a d y c j a c h wspólnego p o c h o d z e n i a p r z y n a j m n i e j części z e ­ społu (np. buluk j a n g u c k i złożony z „rodów" J a n g u t i Mongoloid). O występowaniu t e r m i n u w B u r i a c j i por. W j a t k i n a 1969 s. 38. T r z e b a j e d n a k nadmienić, że w z u ­ pełnie i n n y m z n a c z e n i u używa go R a s z i d e d - D i n (I s. 185), a m i a n o w i c i e n a okreś­ l e n i e oddziału w o j s k o w e g o . 5 2 P r z y p u s z c z e n i a tego n i e p o t w i e r d z a j e d n a k fakt, że w y r a z n i e j e s t popularny w k r o n i k a c h nowożytnych. T e i c h partie, które powtarzają w y d a r z e n i a z §§ 8 i 28 Tajnej historii raczej pomijają k r o n i k a Łubsan D a n d z a n a giidel ów t e r m i n . Spośród stosuje bólók, „grupa koczująca", zaś M e r g e n G e g e n 9 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 t r z e c h Altan natomiast w e r s j a qotan ayil Tobczi, anonimowa jedynie używa „obozowisko j u r t " . ne- �130 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wydaje się, że w y r a z chot, będący określeniem sposobu zajmowania przestrzeni (grupa j u r t ustawiona w e wspólnym obozowisku) od dość d a w ­ na s t a n o w i s y n o n i m t e r m i n u biileg. N a podstawie materiałów o j r a c k i c h Władimircow d e f i n i u j e chot w kategoriach krewniaćzych j a k o „część r o d u , grupę b l i s k i c h współrodowców koczujących razem i kierowaną przez najstarszego j e j członka"; j e j wielkość mogła wynosić 30 i więcej j u r t (s. 170, 192). Złatkin uzupełnia, że kontrolowała ona k o n k r e t n e t e r y t o ­ r i u m określając j e p r z y t y m n a 200-300 k m . Według tego ostatniego autora chałchaskie chot liczyły 3-7 j u r t i już w X V I I w i e k u i c h skład był płynny, a k r y t e r i u m pokrewieństwa n i e obowiązywało (Złatkin, s. 9-10). Duża dysproporcja stopnia i n t e g r a c j i k r e w n y c h między Chałchasami i pe­ r y f e r y j n y m i zachodnimi g r u p a m i m o n g o l s k i m i była u w a r u n k o w a n a specy­ fiką historycznego r o z w o j u i znajduje odbicie także w i n n y c h dziedzinach życia społecznego. Władimircow przyjmując k r y t e r i u m wielkości zespo­ łu rozróżnia o j r a c k i „chotonowy" i chałchaski „ajlowy" sposób koczowa­ nia. Zastosowane przez niego n a z e w n i c t w o jest umowne, gdyż Chałchasi swoje mniejsze zespoły również n a z y w a l i chot. T o rozróżnienie dotyczy jednak istotnego f a k t u , czy zespół koczujący stanowiła g r u p a lineażowa, czy t y l k o j e j część. W p i e r w s z y m b o w i e m p r z y p a d k u , p r z y 4-pokoleniow e j głębokości lineażu, koczowisko t a k i e j g r u p y mogło składać się z ok. 30 r o d z i n . F a k t , że Chałchasi koczują od m n i e j więcej X V I I w i e k u , w mniejszych zespołach, nie m u s i jednak oznaczać dezintegracji lineażu, chociaż niewątpliwie m u sprzyja. Wielkość koczującego zespołu zależna jest b o w i e m n i e t y l k o o d w o l i uczestników, lecz m . i n . także o d w a r u n ­ ków naturalnego środowiska. Lepsze pastwiska ułatwiały wspólne koczo­ wanie w liczniejszych grupach. Wniosek Władimircowa (s. 171), że m n i e j ­ sze koczowiska Chałchasów potwierdzają wczesne porzucenie przez n i c h „ustroju r o d o w e g o " (tzn. organizacji krewniaczej), n i e jest zatem sam przez się oczywisty, chociaż koresponduje z i n n y m i f a k t a m i . W jeszcze m n i e j s z y m s t o p n i u r o z m i a r y koczującego zespołu zależały od zróżnicowa­ n i a ekonomicznego członków. W i k t o r o w a sugeruje takie właśnie rozwią­ zanie twierdząc, że już w średniowieczu istniała następująca zależność: bogate r o d z i n y koczowały w małych zespołach, biedne zaś w i e l k i m obo­ zem kureniem, zachowującym cechy wspólnoty r o d o w e j (Narody..., s. 715). T e n ostatni nie m a jednak żadnego związku z korporacyjną wspólnotą k r e w n i a c z a i jest — j a k wskazał Władimircow (s. 37, 128) — funkcją n i s ­ kiego stopnia bezpieczeństwa i centralizacji władzy, dlatego też często s p o t y k a m y go w w i e k a c h X I - X I I oraz X I V - X V . 2 Jak powiedzieliśmy, koczowanie w małej grupie nie m u s i oznaczać rozluźnienia więzów z pozostałymi członkami lineażu, zwłaszcza jeśli koczują o n i w pobliżu. N i e m n i e j j e d n a k w y m o g i organizacji pracy p r o ­ wadzą n i e u n i k n i e n i e do takiego rozluźnienia. I m mniejsza jest b o w i e m grupa, t y m ważniejsze stają się właśnie proporcje między zasobami siły roboczej a potencjałem gospodarczym r e p r e z e n t o w a n y m głównie przez �131 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW stado zwierzęce. Zachowanie t y c h p r o p o r c j i w gronie k r e w n y c h jest czę­ sto niemożliwe (szczególnie p r z y i c h zróżnicowaniu majątkowym), co po­ woduje konieczność współdziałania — a zatem sąsiedzkiego zamieszkiwa­ n i a — z osobami n i e należącymi do patrylineażu. W i e l k a rodzina, zwła­ szcza posiadająca wystarczające zabezpieczenie materialne, łatwiej w t y c h w a r u n k a c h stanie się ośrodkiem i n t e g r a c j i niż agnatyczna l i n i a pocho­ dzeniowa. Oznacza to, że współpracujący zespół będzie składał się rów­ nież z k r e w n y c h n i e l i n e a r n y c h oraz p o w i n o w a t y c h zatracając t y m s a m y m charakter podlineażu i przeksztacając się z g r u p y o cechach k r e w n i a ­ czych w luźny zespół k r e w n y c h n i e powiązanych wspólnotą l i n i i pocho­ dzeniowej. Z czasem, zwłaszcza w X I X w i e k u , w t a k i c h zespołach za­ cznie dominować więź sąsiedzka. Będą t e m u sprzyjały ruchliwość spo­ łeczna i wychodźstwo nasilające się właśnie pod koniec X I X w i e k u , a przybierające postać quasi-urbanizacji wokół ośrodków k l a s z t o r n y c h albo też z m i a n y statusu społecznego w postaci przejścia w stan szabinarów — przywiązanych do majątków klasztornych, co często połączone było ze zmianą koczowisk i t y m s a m y m intensywności p e w n y c h więzi pokrewieństwa, chociażby przez ograniczenie kontaktów osobistych. W początkach X X w i e k u , n a w e t w rejonach najbardziej sprzyjających chotonowej organizacji wypasów i dających — z p o w o d u d o b r y c h past­ w i s k — więcej swobody w m a n e w r o w a n i u siłą roboczą, zaledwie 2 2 % chot składało się z agnatycznych k r e w n y c h (głównie r o d z i n y b r a c i oraz i c h synów), 3 2 % zaś tworzyły zespoły k r e w n y c h nie a g n a t y c z n y c h . W t y c h w a r u n k a c h chotony n i e mogły stanowić g r u p y k o r p o r a c y j n e j 0 stałym członkostwie i wspólnocie majątku; cechy te mogły się j e d y n i e utrzymać t a m , gdzie pokrywały się one ze wspólnotą wielkorodzinną l u b j e j pozostałością — rodziną rozrośniętą wokół jednego lineażu m i n i m a l n e ­ go. Wspólnota chotonowa s t a n o w i zatem formę organizacyjną, którą w różnych okresach tworzyły różne zespoły l u d z k i e — od 4-pokoleniowego lineażu przez podlineaż, wielką rodzinę aż do zespołu k r e w n y c h i g r u ­ p y sąsiedzkiej. P r z y istniejącym zasobie źródeł nie jesteśmy w stanie za­ proponować chronologizacji poszczególnych etapów, można jednak w s k a ­ zać na zbieżność procesu rozwojowego zachodzącego u Mongołów 53 1 i n n y c h ludów pasterskich, nawet t y c h , które cechowała wolniejsza d y ­ n a m i k a przekształceń (por. Wajnsztejn s. 65-67). Jedna i ta sama f o r m a organizacji p r a c y reprezentowana przez chot przetrwała k i l k a różnych f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (różne wersje g r u p k r e w n y c h aż po zespoły celowe), a także stosunków własnościowych (od przypuszczalnie egalitar­ nego użytkowania owoców p r a c y po u k r y t e l u b nawet o t w a r t e w y k o r z y s - 53 W y n i k a ajmaku to z badań archangajskiego. Simukowa W (s. 26) p r z e p r o w a d z o n y c h 54 w y p a d k a c h i c h członkowie w w 100 c h o t o n a c h pełni w pełni powiązani b y l i pokrewieństwem, z tego zaś w 5 9 % chotonów więzy j e d y n i e d a l e k i e g o pokrewieństwa l u b powinowactwa. lub prawie występowały �132 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z t y w a n i e p r a c y najemnej). U p r a w n i o n a będzie zapewne sugestia, że jeśli na terenach chałchaskich 4-pokoleniowy lineaż tworzył zespoły chotonowe, trwało to przypuszczalnie krótko, po czym funkcję tę przejęły m n i e j ­ sze zespoły krewniacze, zwłaszcza w i e l k a rodzina, b y w s k u t e k cech właś­ c i w y c h gospodarce pasterskiej przekazać ją dalej nie l i m i t o w a n y m linią pochodzeniową zespołom k r e w n y c h oraz g r u p o m sąsiedzkim. Odejście od l i n i i agnatycznej j a k o k r y t e r i u m członkostwa w chat — i szerzej: k r y t e ­ r i u m t w o r z e n i a zespołów współdziałających — było możliwe dzięki t e m u , że w s t r u k t u r z e makrospołecznej dominowały g r u p y przestrzegające o d ­ m i e n n y c h kryteriów a f i l i a c j i . 8. P O Z O S T A Ł O Ś C I O R G A N I Z A C J I K R E W N I A C Z E J — W I E L K A RODZINA I LINIA POCHODZENIOWA Tendencji do działania w luźnym zespole k r e w n y c h towarzyszy z w y ­ kle skrócenie i stopniowe zatarcie l i n i i pochodzeniowej. W p r a w d z i e i s t n i e ­ je wiele przekazów o p r o w a d z e n i u przez Mongołów zapisów genealogicz­ n y c h w postaci ksiąg, które dzieliły los l i n i i senioralnej, jednakże zakła­ danie n o w y c h ksiąg w odgałęziających się l i n i a c h bocznych pozostawało coraz częściej sprawą swobodnej decyzji zainteresowanych. W s k u t e k tego księgi takie wśród Chałchasów stały się rzadkością, utrzymywały je prze­ de w s z y s t k i m l i n i e szlacheckie oraz mniejszości niechałchaskie, zwłaszcza B u r i a c i (por. Rdnczen, s. 206-207; Sumjaabaatar). Interesujący przekaz o deprecjacji l i n i i pochodzeniowej z a w a r t y zo­ stał w tekście z przełomu X I X i X X wieków (Bawden 1960, s. 79-80) . Jest to b a j k o w y m o t y w o d w u powracających z w o j n y synach, z których t y l k o jeden jest p r a w d z i w y , d r u g i zaś d e m o n e m w c i e l o n y m w sobowtóra. Obaj poddani są genealogicznemu t e s t o w i tożsamości polegającemu n a s p r a w d z e n i u Wiedzy o przodkach do czwartego pokolenia włącznie. Test w y p a d a pomyślnie d l a uzurpatora, „ponieważ był d e m o n e m " , natomiast „prawdziwy s y n znał wyłącznie w y d a r z e n i a od czasów swego d z i a d k a " . Z n a m i e n n y jest f a k t , że właściwa n o r m a l n e m u człowiekowi głębokość pamięci genealogicznej n i e przekracza drugiego pokolenia, oczekiwana zaś czwartego. Oznacza to, iż p r a k t y c z n i e nie może istnieć już — j a k o g r u p a — lineaż 4-pokoleniowy, skoro nie jest znany jego przodek. N i e M и M o w a t u o tekście b a j e k w y d a n y c h w że o d p o w i a d a on s t a n o w i świadomości 1928 r. w U ł a n B a t o r . Można przyjąć, z przełomu X I X i X X wieków. M i m o b a j k i te z n a n e były w M o n g o l i i o d X V I I w i e k u , i c h p i s a n e zaś w e r s j e najprawdopodobniej przygotowanym od w . X V I I I , to w t y m w y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z t e k s t e m do d r u k u w początkach X X w., w p r a w d z i e a l e z w s z e l k i m prawdopodobieństwem alnych. Mimo że monogolskie na podstawie starszych, do pojęć i zwyczajów aktu­ iż s a m e b a j k i są p o c h o d z e n i a i n d y j s k i e g o , j e d n a k stały się w Mon­ golii popularne i n i e m a podstaw dostosowanym przypuszczać, b y opowieść, n a którą powołujemy się, była s p r z e c z n a z rzeczywistością społeczną Mongolii. W t a k i m b o w i e m uległaby o d p o w i e d n i e j a d a p t a c j i , b y n i e w y w o ł y w a ć oporu u c z y t e l n i k a . wypadku �133 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW może być także realizowany teoretyczny wymóg 7-pokoleniowej, czy n a ­ w e t głębszej, egzogamii. N a koniec, g r u p a k r e w n y c h agnatycznych obej­ m u j e p o t e n c j a l n y c h członków w i e l k i e j r o d z i n y pochodzenia ego, dalsi zaś k r e w n i wchodzący dawniej do patrylineażu znajdują się obecnie w r a m a c h luźnego zespołu k r e w n y c h , członkostwo którego n i e jest oparte na k o n ­ k r e t n y c h k r y t e r i a c h pochodzeniowych i który określa się z b i o r o w y m t e r ­ minem tbrol-sadan. O występowaniu takiego m o d e l u (tzn. w i e l k a rodzina j a k o podstawo­ w a k o r p o r a c y j n a g r u p a krewniacza integrująca zespół szeroko r o z u m i a ­ n y c h k r e w n y c h , jeśli wymagają tego k o n k r e t n e potrzeby) możemy mó­ wić już co n a j m n i e j w X V I I I w i e k u . K r o n i k a M e r g e n Gegena pouczając o właściwej drodze życia w y m i e n i a j a k o w a r u n e k harmonię w r a m a c h Wielkiej rodziny, precyzując p r z y t y m j e j członków poza własną rodziną nuklearną (stryjowie, b r a t a n k o w i e , szwagierki). Wśród konsekwencji n i e ­ przestrzegania t e j zasady znalazło się także „rozłączenie i rozproszenie k r e w n y c h obu l i n i i " , dokładniej zaś yas miąa — kość i mięso — symbole l i n i i ojcowskiej i macierzystej (Bałdanżapow, s. 169, 52v, 53r). To ostatnie wskazuje n a stopniową bilateralizację zespołu k r e w n y c h (rozłączenie za­ kładać m u s i uprzednią jedność). P r z e j a w u b i l a t e r a l i z a c j i można też u p a ­ trywać w semantyce p e w n y c h passusów p o e t y c k i c h z Ałtan Tobczi, n p . z w r o t y oddawane w X V I I w i e k u przez określenia g r u p krewniaćzych, w następnym s t u l e c i u są transponowane n a równoważnik „krewnych" . 55 W t y m kontekście w a r t o wspomnieć o interesujących losach w y r a z u uruy. W Tajnej historii i w i e l u zastosowaniach nowożytnych nie budzi wątpliwości jego znaczenie „potomkowie danego przodka, zespół l u d z i odniesiony do wspólnej t r a d y c j i genealogicznej, g r u p a pochodzeniowa", j a k n p . altan uruy „złoty ród", „czyngisidzi". Jest to zatem zbiorowość agna t y c z n y c h k r e w n y c h należąca do wspólnej g r u p y krewniaczej. T a k też rozumiał t e n w y r a z Władimircow (s. 59, 60). Tymczasem w k r o n i ­ kach nowożytnych z n a j d u j e m y oboczne jego zastosowania w znaczeniu p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y żony, c z y l i całkowicie o d m i e n n y m . Podobna dwuznaczność u t r z y m u j e się, a nawet pogłębia, w języku współczesnym . 56 57 55 wypowiedzi agnatyczni" (Bawden, Subedeja: uruy torol „powinowaci ze s t r o n y 1955, s. 46) zastąpione zostaje p r z e z aąa degii żony i krewni „bracia, k r e w n i w ogóle" (Bałdanżapow, s. 145, 32v). 5 6 Por. Bawden, 1955, s. 46, 75, 164; Łubsan s. 145, 32v. T e n o s t a t n i tłumaczy uruy stawia ją o j c o w s k i e j Dandzan, s. 263; Bałdanżapow, również j a k o „linia m a c i e r z y s t a " i p r z e c i w ­ (s. 171, 53v). V r e e l a n d (s. 62) o p e r u j e wyłącznie znaczeniem „powinowaty". Gałstuński (1893, s . 209a) podaje w p i e r w s z y m z n a c z e n i u „powino­ w a c i ze s t r o n y żony". 5 7 Łuwsandendew tłumaczy urag m i a s t C e w e l to s a m o hasło d e f i n i u j e błędnie — jako „krewny, w pierwszym j a k o k r e w n y c h zięcia i s y n o w e j . powinowaty znaczeniu — po żonie", chyba W y d a j e się, że podobne kłopoty c z e n i o w e powstały w języku b u r i a c k i m (por. Czeremisów, hasło urag), Manżigijew (s. 34) w y r a z ten określa g r u p p y " wydzielone w linii agnatycznej. jednoznacznie jako nato­ całkowicie zna­ jakkolwiek „krownorodstwennyje �134 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z P r a k t y c z n i e w czasach nowożytnych wszystkie n i e m a l zbiorowe t e r m i n y odnoszące się do k r e w n y c h przestają nazywać k o n k r e t n e klasy, takie j a k patrylineaż własny, żony l u b m a t k i . T a k więc spośród pojęć: torol, uruy, sadan, qamiyatan, jedynie pierwszy u t r z y m u j e konotację agnatyczną (przez p e w i e n czas t y l k o , gdyż współcześnie ją zatracił), pozostałe już nie precyzują l i n i i a n i stosunku do własnego patrylineażu. Z j a w i s k o takie m u s i m y potraktować jako przejaw b i l a t e r a l i z a c j i , j a k k o l w i e k n i e m a m y d a n y c h o początkach tego procesu. D o t y c z y on w p i e r w s z y m rzędzie f u n k ­ cjonowania związków pokrewieństwa, ponieważ w enuncjacjach odnoszą­ c y c h się d o m o d e l u pokrewieństwa u t r z y m u j e się n a d a l rozróżnienie yas/ miqa, Hnii ojcowskiej i macierzystej, nadto zaś j a k o uściślenie tej p i e r w ­ szej •— k i l k a różnych terminów (m. i n . eligen) oznaczających grupę r o ­ dzeństwa z jednej m a t k i , l u b w przenośni — k r e w n y c h pochodzących od jakiejś odleglejszej p r z o d k i n i . Wspomniana bilateralizacja jest j e d y n i e częścią procesu r e o r i e n t a c j i związków solidarności w k i e r u n k u od lineażowej g r u p y krewniaczej (ist­ niejącej nadal p r z y n a j m n i e j w szczątkowej postaci l i n i i pochodzeniowej) do luźnego zespołu k r e w n y c h . Tezę tę przedstawiliśmy nieco wcześniej, w t y m m i e j s c u można ją dodatkowo zilustrować na przykładzie. Biorąc pod uwagę wspomnianą wyżej dwuznaczność t e r m i n u uruy, tłumaczenie pewnego dwuwiersza występującego w różnych wersjach Ałtan Tobczi nasuwa możliwości i n t e r p r e t a c y j n e bezpośrednio odnoszące się do oma­ wianej t u k w e s t i i rozległości więzów pokrewieństwa. Weźmy za podstawę f r a g m e n t z anonimowej Ałtan Tobczi i jego tłumaczenie (Bawden 1955, § 73, s. 164): 58 59 N i e będzie szczęścić się t e m u , k t o d b a o s w y c h Poszczęści się t e m u , k t o d b a o s w y c h uruy; umai. D w u w i e r s z aprobuje zainteresowanie okazywane umai (dosł.: „łono m a t k i " ) danego człowieka, c z y l i adresowane przede w s z y s t k i m do kręgu rodzeństwa i być może szerzej — do w i e l k i e j rodziny, którą dane r o ­ dzeństwo k o n t y n u u j e . Natomiast dezaprobata skierowana jest wobec z b y t s i l n y c h więzi z uruy, c z y l i p o w i n o w a t y m i ze s t r o n y żony (jak chce B a w ­ d e n i i n n i tłumacze), albo też szeroko rozumianą własną grupą pochodze­ niową (jeśli przyjąć p i e r w o t n e i nadal utrzymujące się znaczenie t e r m i ­ nu). Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a przeciwstawia sobie dwie kategorie k r e w ­ n y c h w r a m a c h tego samego patrylineażu l u b g r u p y krewniaczej i ozna­ cza dezintegrację lineażu postulując utratę zainteresowania jego d a l s z y m i 5 8 P o r . : Borjigin § 115. W tóról-tei kiimtin „człowiek z l i n i i Bordżiginów", t e j s a m e j k r o n i c e (§ 47) torol B a w d e n 1955 występuje j e d n o z n a c z n i e j a k o „linia agna­ tyczną". 5 9 Są to j e d n a k z a w s z e k r e w n i p a t r y l i n e a r n i , n i e zaś w l i n i i kobiecej, j a k c h c e Gałstuński (hasło eligen). �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 135 członkami, co odpowiadałoby prawidłowemu z j a w i s k u stopniowego k u r ­ czenia się zasięgu związków pokrewieństwa. Natomiast pierwsza i n t e r p r e ­ tacja przeciwstawia sobie d w a zespoły połączone aliansem małżeńskim. Można ją rozumieć j a k o protest t r a d y c j o n a l i s t y przeciw włączaniu osób spowinowaconych do współdziałającego zespołu k r e w n y c h . D o t y c z y on, j a k można domyślać się, raczej zewnętrznych przejawów i n t e g r a c j i — j a k f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (np. w chotony) niż samej i d e i współdzia­ łania z p o w i n o w a t y m i , podkreślonej jako zasada s t r u k t u r a l n a jeszcze w Tajnej historii. Zresztą występowanie przeciwko solidarności k r e w n y c h pojmowanej na oba wskazane t u sposoby byłoby sprzeczne z istotą więzi pokrewieństwa w systemie k r e w n i a c z y m i praktyką zarówno wcześniej­ szą, j a k też spotykaną n a początku epoki nowożytnej. S w o i s t y m protestem przeciw dezintegracji lineażowych g r u p k r e w ­ niaczych jest Altan Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena. Wspominaliśmy już o i d e o w y m w s p a r c i u , jakiego udzielił on mandżurskim koncepcjom wskrzeszenia oboy, oraz przywrócenia g r u p o w e j egzogamii. Cała k r o n i k a przepojona jest bardziej od i n n y c h nowożytnych k r o n i k m o n g o l s k i c h ideo­ logią pokrewieństwa, zaś wśród powodów j e j napisania autor w y m i e n i a przybliżenie c z y t e l n i k o m tej ideologii (Bałdanżapow, s. 136, 24v). W i s t o ­ cie posługuje się o n częściej środkami n e g a t y w n y m i — poddaje k r y t y c e zjawiska przez siebie obserwowane, a niezgodne z g e n e r a l n y m założeniem. To ostatnie sprowadza się do n o r m y etycznej — uznawania pokrewień­ s t w a agnatycznego — w y m i e n i o n e j obok trzech i n n y c h n o r m mających regulować postępowanie człowieka: szacunku d l a władzy, Kościoła oraz prawości c h a r a k t e r u (s. 171, 53v). A u t o r ubolewa n a d rozluźnieniem w i ę ­ zów pokrewieństwa (s. 40r), rozproszeniem g r u p k r e w n i a c z y c h (s. 41v), rozłączaniem k r e w n y c h w drodze a d m i n i s t r a c y j n e j i lekceważeniem p a ­ mięci genealogicznej (s. 53v), na koniec, zaś emocjonalnie odcina się od t y c h , którzy u t r a c i l i więź ze s w y m i k r e w n y m i p a t r y l i n e a r n y m i (s. 54r). Przypuszczalnie n i e popełnimy błędu, jeśli u z n a m y tę kronikę z X V I I I w i e k u za podzwonne d l a agnatycznej g r u p y krewniaczej szerszej niż l i ­ neaż m i n i m a l n y — w i e l k a rodzina. S a m autor godzi się z z a m k i e m g r u p k r e w n i a c z y c h , domaga się jednak zastąpienia i c h przez pielęgnowanie p a ­ mięci genealogicznej (s. 24v, 53v). Dzięki t e m u , jak.się wydaje, popełnia niekonsekwencję — koncentrując się na przeszłości historycznej, lekce­ waży niejako teraźniejszość i j a j wymagania, n a w e t g d y b y t a ostatnia składała się z g r u p pochodzeniowych o osłabionej pamięci genealogicznej. Pisze on: „nie jest potrzebny t a k i autor [...], który obniża cenę złota i sreb­ ra, to znaczy tórol udum, i podnosi cenę żelaza i miedzi, t o jest uruy sadun" (s. 53v). Przeciwstawienie to możemy rozumieć d w o j a k o : „krewni lineażu — p o w i n o w a c i " albo „wszyscy k r e w n i lineażu — żyjące generacje lineażu". P r z y każdej z t y c h i n t e r p r e t a c j i dostrzegamy istotną opozycję między d i a c h r o n i c z n y m , l i n i o w y m r o z u m i e n i e m pokrewieństwa, a s y n ­ c h r o n i c z n y m jego r o z u m i e n i e m j a k o funkcjonalnego z b i o r u k r e w n y c h . �136 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wyrażoną t a k myśl autora — d o s t o j n i k a kościelnego — można b y s t r a westować j a k o przeciwstawienie krewniaczej wieczności i doczesności. U jego podłoża t k w i dezaprobata dla wyższego wartościowania owej d o ­ czesności przez współczesnych a u t o r o w i . Jednocześnie z z a n i k i e m grupowej solidarności krewniaczej k r o n i k i nowożytne poczynają akcentować solidarność rodzeństwa. Można ją p o j ­ mować z jednej s t r o n y j a k o solidarność t r z o n u formującego wielką r o d z i ­ nę i odnosić do t e j właśnie i n s t y t u c j i , albo też j a k o solidarność g r u p y rówieśniczej w szerszym zespole k r e w n y c h i odnosić do koncepcji współ­ działania integrującego t a k i e zespoły. Oba te rozumienia n i e są ze sobą sprzeczne, gdyż solidarność tę adresuje się t y l k o do części osób stanowią­ cych d a w n i e j grupę krewniaczą l u b k i l k a sojuszniczych g r u p powiąza­ n y c h m a t r y m o n i a l n y m i aliansami. Interesującego przykładu dostarcza po­ równanie akcentów w w y d a r z e n i u opisanym zarówno przez Tajną historią, j a k też przez Altan Tobczi, a dotyczącym uczty n a d Ononem, która za­ kończyła się k o n f l i k t e m z Dżurkinami. Według Tajnej historii {§ 130) zwołano ją d l a umocnienia sojuszu politycznego różnych g r u p w o j s k o w o - k r e w n i a c z y c h , które przyłączyły się do Czyngis-chana. Natomiast w uję­ c i u Mergen Gegena było to rodzinne spotkanie Czyngisa z braćmi, w któ­ r y m udział Dżurkinów jest całkowicie p r z y p a d k o w y i konieczny t y l k o do celów d r a m a t u r g i i k o n f l i k t u (Bałdanżapow, s. 146, 32v, 33r). Przewodził m u j a k o głowa r o d z i n y s t r y j Czyngisa z o k a z j i rocznicy swoich u r o d z i n . Altan Tobczi niewątpliwie idealizuje sytuację, gdyż zgodnie z Tajną historią s t r y j i bratanek b y l i powaśnieni, często należąc do p r z e c i w n y c h obo­ zów. K r o n i k a nowożytna czyni z n i c h zgodnych członków w i e l k i e j r o d z i n y (przypuszczalnie wzorując się n a współczesnym modelu), wkładając przy okazji w usta seniora k i l k a pouczeń dotyczących współżycia rodzeństwa według zasad jedności i współdziałania (Bałdanżapow, s. 146, 32v). Podob­ nej treści pouczenia znajdują się dość często w i n n y c h k r o n i k a c h n o w o ­ żytnych, w p l a t a n e w e f r a g m e n t y zaczerpnięte z Tajnej historii, która koncentrowała się raczej n a p r z e k a z y w a n i u wydarzeń o znaczeniu p o l i ­ t y c z n y m niż na stosunkach między k r e w n y m i . 60 Na podstawie przytoczonych materiałów możemy przypuszczać, że od X V I I w i e k u kompozycja związków pokrewieństwa dominujących w spo­ łeczeństwie m o n g o l s k i m wyglądała następująco. Miejsce lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować poczęły k o r p o r a c y j n e minilineaże, c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez p e w i e n czas występowały jeszcze w t e r y t o r i a l n y m 6 0 Np. wypowiedź Küdei S e c z e n a z a m i e s z c z o n a p r z e z Łubsan D a n d z a n a 65). P r z y t a c z a się w n i e j przykład synów A m b a k a j - c h a n a , którzy wspólnie (s. 6 4 polują, l e c z p r z y r o z d z i a l e mięsa w y w o ł u j ą n i e s n a s k i , kłótnie i bójki, w w y n i k u czego roz­ dzielają się. Są oni p r z e c i w s t a w i e n i s y n o m Kabuł-chana, którzy po wspólnym p o ­ lowaniu razem ucztują i honorują i h a r m o n i i " . Morał s p r o w a d z a się n a w z a j e m demonstrując „potęgę się do u k a r a n i a p i e r w s z y c h i n a g r o d z e n i a przyjaźni drugich. �137 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i gospodarczym związku (chotony) z równorzędnymi s p o k r e w n i o n y m i j e d ­ n o s t k a m i i , być może, do n i c h właśnie odnosiło się określenie ayil ayimay mające konotację sąsiedztwa i związku pokrewieństwa zarazem. Stano­ wiły one w t e n sposób część dawnego lineażu, można j e zatem nazwać g r u p a m i pochodzeniowymi. Sytuacja t a k a znalazła odbicie w systemie p o ­ jęciowym przez położenie akcentu n a pochodzenie od bliskiego przodka wspólnego dla danej g r u p y . Ponieważ utrzymało się w y p r o w a d z a n i e za­ sadniczej l i n i i genealogicznej przez agnatów, ów przodek niższego rzędu był d l a p r z e c i w w a g i kobietą spowinowaconą z j e d n y m z agnatów (matką l u b babką po o j c u ) . Wspólnota pochodzenia członków t a k i e j r o d z i n y wyrażana była w kategoriach biologicznych (eligen „wątroba", kebeli „brzuch", kiiiker „pępowina", umai „łono"), które przenośnie oznaczały pokrewieństwo w r a m a c h rodzeństwa oraz jego potomków. Wielość t y c h terminów, p r z y c z y m nie wszystkie z n i c h zna Tajna historia, wskazuje na to, iż s i l n y akcent kładziony na wspólnotę łączącą wielką rodzinę jest koncepcją nowszą w s t o s u n k u do wspólnoty lineażowej, niejako j e j s u b ­ s t y t u t e m . Rodzina ta stała się b o w i e m n o w y m c e n t r u m solidarności k r e w ­ niaczej. a l Jednocześnie z z a n i k i e m g r u p krewniaćzych zabrakło podstaw do k o n ­ t y n u o w a n i a m a t r y m o n i a l n y c h sojuszy g r u p o w y c h jako podstawy w z a ­ jemnego współdziałania. Zastąpiły je zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w n y c h m a t k i , a zatem reprezentujące zasadnicze elementy d a w n y c h sojuszy g r u p o w y c h . Były to najczęściej zespoły płyn­ ne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekono­ micznego j a k o więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Ponieważ więzi te działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo, w y r a ­ żały się pojęciowo t e r m i n a m i określającymi rodzeństwo i s t o s o w a n y m i szeroko w ogólniejszym znaczeniu, ponadto zaś r o z l i c z n y m i t e r m i n a m i d l a pokrewieństwa w n i e o s t r y m r o z u m i e n i u (sadan, qamiyatan, uruy, udum, torgüd, a także w o s t a t n i m okresie tóróZ, itp.). I c h wielość daje się i n t e r ­ pretować podobnie j a k w p r z y p a d k u określeń na wspólnotę pochodzenia osób tworzących wielką rodzinę. I n f l a c j a coraz m n i e j p r e c y z y j n y c h pojęć z zakresu pokrewieństwa jest wskaźnikiem dezorientacji co do k i e r u n k u i c h właściwego adresowania i rozluźnienia kryteriów kwalifikujących na bliskiego krewnego. 6 1 N i e o z n a c z a to, że różnica względnej głębokości o b u l i n i i musiała wać wybór kobiety na przodka linii krótszej. Ponieważ w spowodo­ t y m przypadku idzie o p o c z u c i e jedności g r u p y r o d z i n n e j , k o b i e t a w y d a w a ł a się n a t u r a l n y m o d n i e s i e n i e m również w c z a s a c h lineażowej o r g a n i z a c j i społeczeństwa, j a k o z w o l e n n i c z k a s o l i d a r ­ ności jednoczącej j e j synów. O t y m integrującym świadczy w i e l e w y p o w i e d z i j e s z c z e w Tajnej historii. działaniu kobiety w rodzinie �138 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 9. R E O R I E N T A C J A K U L T O W E J I S Y M B O L I C Z N E J SYSTEMU WARSTWY POKREWIEŃSTWA Konsekwencją z a n i k u g r u p k r e w n i a c z y c h jest eliminacja pełnionych w n i c h f u n k c j i k u l t o w y c h , co w n i o s k u j e m y ze zniknięcia terminów beki oraz otčigin. K r o n i k i nowożytne powtarzające wydarzenia Tajnej historii eliminują passus o m i a n o w a n i u bekiego przez Czyngis-chana, ponadto zaś często opuszczają l u b zniekształcają t e n tytuł występujący p r z y i m i o ­ nach osób uczestniczących w wydarzeniach epoki Czyngis-chana . P o ­ dobnie rzecz m a się z t e r m i n e m otčigin, który ulega zapomnieniu zastą­ p i o n y zostaje i n n y m — w p r a w d z i e p o c h o d n y m —• otyon . F u n k c j a bekie­ go pełniona była w grupie r o d o w e j oraz najprawdopodobniej lineażowej, toteż eliminacja t e r m i n u pozostaje w zgodzie z w n i o s k i e m o dezintegra­ c j i lineaży w epoce nowożytnej. W y d a j e się, że f a k t t e n wyprzedził zna­ cznie wprowadzenie do M o n g o l i i l a m a i z m u , skoro już w X V I I w i e k u były kłopoty z identyfikacją t e r m i n u . Być może odmiennie wygląda sprawa z t e r m i n e m otčigin, który odno­ sił się do f u n k c j i k u l t o w e j w w i e l k i e j rodzinie, n i c zaś n i e wskazuje n a to, b y t a ostatnia podlegać miała r o z p a d o w i przed X I X w i e k i e m . T u t a j f u n k ­ cja k u l t o w a najmłodszego z rodzeństwa w p o k o l e n i u tworzącym wielką rodzinę ulega l i k w i d a c j i niezależnie od t r w a n i a g r u p y , z którą była zwią­ zana. P r z y j m u j e m y — chociaż być może niesłusznie — że role bekiego i otčigina zaniknęły równocześnie. Można przypuszczać, że po rozpadzie lineażu, w którym władza r e l i g i j n a i świecka przekazywane były senioralnie, reguła ta została przeniesiona w dół. Starsi w i e l k i c h rodzin, kierujący l a i c k i m i aspektami życia swoich g r u p , przejęli w tej s y t u a c j i również za­ dania obrzędowe zastępując niejako bekich. Być może dla tej i c h n o w e j r o l i p o j a w i a się n o w y t e r m i n jügeli daruya, c z y l i k i e r o w n i k jügeli — zna­ n y c h ze średniowiecza ofiar składanych a g n a t y c z n y m p r z o d k o m (por. Łubsan Dandzan, s. 311 p r z y p . 71). Najmłodszy z rodzeństwa zachowuje niektóre swoje p r z y w i l e j e , m . i n . dziedzictwo j u r t y ojcowskiej. Skoro j e d n a k obrzędy przeniesiono w kompetencje seniora, w s p o m n i a n y p r z y 62 63 6 2 Np. S e c z e B e k i występuje j a k o S e c z e n Bóke („siłacz"), Q u t u q u B e k i (wymie­ n i o n y p r z e z R a s z i d e d - D i n a , I I s. 147) j a k o Q u t u y B i n g c z i , T o q t o a B e k i zaś bez t y ­ tułu (Bałdanżapow, s. 251, oraz 33r, 35v). M i m o e l i m i n a c j i tego tytułu utrzymuje się k o j a r z e n i e go z władzą, o c z y m świadczyłoby p r z y p i s a n i e go c z t e r e m k o l e j n y m królom tybetańskim z I I I - I V w.n.e. (tamże, s. 14r). 6 3 N p . k r o n i k a M e r g e n G e g e n a stosuje b r z m i e n i e zniekształcone l u b zmieniające z n a c z e n i e : óćigen występuje očiigen, albo očiken anonimowa §§ 11, 94). J e d y n i e u Łubsan l u b otąun pojawia (Bałdanżapow, s. 29v, 32v). W Altan Tobczi Dandzana stosuje očoqon znajdujemy kronice Sagan l u b očigin brzmienie się p r z y najmłodszych s y n a c h w genealogiach Secena ( B a w d e n , 1955 poprawne. Otoyon pokoleń bliższych k r o n i k a r z o w i (por. Bałdanżapow, s. 42v), datując t y m s a m y m pośrednio w p r o w a d z e ­ n i e t e r m i n u do języka. �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 139 w i l e j m a już t y l k o f o r m a l n e znaczenie. Z m i a n i e statusu towarzyszy z m i a ­ na n a z w y — p r z y c z y m obecna otyon znaczy już niewiele więcej niż „ostatni s y n " . Przypuszczalnie niedługo po utracie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłod­ szego z b r a c i nastąpiło całkowite n i e m a l przejęcie czynności r e l i g i j n y c h przez p r z e d s t a w i c i e l i nowego k u l t u — mnichów lamajskich. Osobom świeckim umożliwili o n i w p r a w d z i e a k t y w n e uczestnictwo w postaci w y ­ k o n y w a n i a ofiar, n i e m n i e j najistotniejsze ceremonie odbywały się już za aprobatą nowego kościoła i w i m i e n i u reprezentowanych przez niego sił. Sytuacja zmieniła się zatem d i a m e t r a l n i e — poprzednio osoby delegowa­ ne przez g r u p y krewniacze pełniły w i c h i m i e n i u zadania kapłańskie (zu­ pełnie niezależnie od równoległej i odmiennej w założeniach działalności szamanów), obecnie zostały one zredukowane do m i n i m u m . Nadto kościół l a m a j s k i wykorzystując słabość w i e l k i e j r o d z i n y u Chałchasów był w sta­ nie doprowadzić do i n d y w i d u a l i z a c j i działań r e l i g i j n y c h i przypisania i c h poszczególnym d o m o s t w o m . Najważniejsza doroczna ofiara warunkująca pomyślność rodziny, zwana współcześnie dżasaa unszuułach, nie nosi już w początkach X X w i e k u żadnych śladów wspólnego przedsięwzięcia spo­ k r e w n i o n y c h rodzin. Materiały terenowe dostarczają w p r a w d z i e wskazó­ w e k , że mogła ona być niegdyś pojmowana k o l e k t y w n i e , n i e są one j e d ­ nak przekonujące. Należy ponadto wskazać, że l a m a i z m n i e musiał e l i ­ minować żadnej f o r m y k u l t u przodków, gdyż jego ślady n i e sięgają do czasów nowożytnych. Przypuszczalnie ograniczał się o n do g r u p k r e w ­ niaćzych wyższego szczebla, w i e l k a rodzina natomiast już w średniowieczu czciła d u c h y opiekuńcze ongyon , których dobór był całkowicie niezależ­ n y od systemu pokrewieństwa, j a k k o l w i e k m o g l i się wśród n i c h znaleźć również z m a r l i k r e w n i . Po zaniknięciu organizacji lineażowej m i n i m a l n y lineaż współtworzący rodzinę nie miał już wystarczającej głębokości ge­ nealogicznej, b y powołać do życia k u l t przodków na s w o i m szczeblu. T o ­ też ongony zastąpione zostały bóstwami l a m a j s k i m i występującymi w identycznej f u n k c j i opiekunów rodziny, a z czasem także pojedynczych osób. 64 Przed interwencją l a m a i z m u obroniła się jedna z najważniejszych uroczystości r o d z i n n y c h utrzymująca elementy k u l t u religijnego. Jest nią święto noworoczne niegdyś przypadające na początek z i m y i połączone u Ger-iin ongyon zaświadczone są już d l a r o d z i n y Czyngis-chana (Żamcarano, s. 99). W i e m y , że j e d n y m z n i c h u c z y n i o n o — po j e j śmierci — kobietę, która u r a t o ­ w a ł a życie młodemu Temudżynowi. N i e m a pewności, c z y ongony n i e występowały na wyższych s z c z e b l a c h o r g a n i z a c j i lineażowej. Mógłby n a to wskazywać f a k t , że R a s z i d e d - D i n zastępuje pojęciem „ongon" t e r m i n „beki" odnoszący się do f u n k c j o ­ nariusza kultowego (I s. 188). T o ostatnie świadczy, że k o m p l i k a c j e z r o z u m i e n i e m w y r a z u „beki" pojawiły się już w X I V w i e k u , chociaż w t y m w y p a d k u odpowiedzial­ ność można przypisać n i e m o n g o l s k i e m u p o c h o d z e n i u k r o n i k a r z a , co u s p r a w i e d l i w i a ­ łoby pomyłki t e r m i n o l o g i c z n e . �140 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z ze składaniem ofiar. O j r a c i zachowali do l a t 4 0 - t y c h X X w i e k u zwyczaj składania ofiar noworocznych w gronie k r e w n y c h p a t r y l i n e a r n y c h , p r z y c z y m miejscem ofiar było owo (oboya), sztuczny pagórek k u l t o w y z n a j ­ dujący się pod opieką r o d z i n y organizującej ofiarę, czy też zespołu wspól­ nie koczujących k r e w n y c h . Chałchasi ograniczają się w X X w i e k u do ofiar n a ołtarzyku d o m o w y m i utrzymują tradycję zjazdów r o d z i n n y c h z t e j okazji oraz o d w i e d z i n u k r e w n y c h . Natomiast i n s t y t u c j a r o d z i n n y c h czy krewniaćzych owo nie jest znana z t e r e n u chałchaskiego, nie jest jednak w y k l u c z o n e , że obecne owony miejscowości biorą swój początek z takichże samych, w przeszłości służących j a k o c e n t r u m k u l t u lineażowego. Przypuszczalny etap przejściowy, d l a którego b r a k u j e d o k u m e n ­ tacji, można widzieć w b u r i a c k i m obrzędzie tailaya n a owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu t e r y t o r i a l n e j g r u p y pochodzeniowej (por. P e t r i , s. 7) l u b owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu miejscowości. W t y m ostatnim obrzędzie jeszcze w X X w i e k u uczestniczyli a k t y w n i e starsi w i e ­ k i e m mężczyźni reprezentujący poszczególne g r u p y pochodzeniowe ( „ r o ­ d y t e r y t o r i a l n e " ) . Jednakże pojmowano go już j a k o ofiarę w i m i e n i u p o ­ szczególnych małych rodzin, których członkowie b y l i b i e r n y m i świadka­ m i uroczystości (wg materiałów d l a X X w i e k u ; T u g u t o w , s. 6, 8). Związek owo z k u l t e m przywiązanym do g r u p y krewniaczej również u Chałchasów potwierdza i n f o r m a c j a Rinczena (s. 206), iż w początkach X X w i e k u obserwowano p r z y p a d k i łączenia ofiar n a t e r y t o r i a l n y m owo z o d n a w i a ­ n i e m zapisów w księgach genealogicznych . W y d a j e się, że te f o r m y k u l t u , które związane były z lineażem, zanikać mogły n a w e t przed całkowitą jeszcze dezintegracją t e j g r u p y . Prężniejsze j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e (otoki, następnie choszuny) przejęły f o r ­ m y obrzędowości właściwe lineażom, zwłaszcza zaś o f i a r y n a owo. Osta­ tecznie zlikwidowały je wczesne w p ł y w y l a m a i z m u , głównie przez włą­ czenie odpowiednich p r a k t y k w e własny system obrzędowy. P a r t y k u l a r n e niegdyś zachowania k u l t o w e (związane b o w i e m z „własną" grupą k r e w ­ niacza) w t e n sposób poddane zostały uniwersalizacji, chociaż n a d a l k o ­ jarzone były z k o n k r e t n y m zespołem l u d z i , lecz nie powiązanych p o k r e ­ wieństwem. Zanikają też inne p a r t y k u l a r y z m y , j a k n p . d a w n a opozycja: „swoi — o b c y " (uruy — jad), mająca niegdyś znaczenie opozycji: „własna grupa krewniacza — wszelkie inne g r u p y krewniacze", liberalizującej się z czasem w stronę: „szerzej pojęci k r e w n i i p o w i n o w a c i — n i e k r e w n i " . J e d n y m z przejawów takiego dualnego widzenia świata było wyróżnienie własnego m i k r o k o s m o s u i nasycenie go semantyką integracyjną w s t o p n i u konstrastującym z semantyką odnoszącą się do świata zewnętrznego. Wskazywaliśmy już na preferencyjne stosowanie t e r m i n u dboy w odnie65 6 5 R i n c z e n w t y m s a m y m m i e j s c u używa określenia „ofiary d u c h o m n a o w o " , co j e d n a k w y d a j e się mało p r a w d o p o d o b n e w przodków myśl odnotowanego rozróżnienia między k u l t e m przodków i duchów opiekuńczych. wyżej �141 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW sieniu do własnej g r u p y rodowej w średniowieczu . Podobnie gęsta sieć i d e n t y f i k a c j i etnonimicznej dotyczy własnego zespołu ( 5 0 % w s z y s t k i c h etnonimów z Tajnej historii mieści się w grupie Bordżigin) i do niego odnosi się także wyróżnianie lineaży, podczas g d y dalsze r e j o n y podlegają stopniowej generalizacji. Wobec Mongołów stosuje się n a z w y rodów, w o ­ bec i n n y c h ludów m o n g o l s k i c h i p o k r e w n y c h n a z w y p l e m i o n , wobec reszty zaś świata często ogólne określenie „cztery czarne i pięć k o l o ­ rowych". Świat zewnętrzny n i e jest b y n a j m n i e j białą kartą, układa się o n w k o n ­ c e n t r y c z n y c h kręgach względnej szczegółowości poznania i stopnia i n t e ­ g r a c j i . Znajomość najdalszych jego kręgów jest wystarczająca d l a pomyśl­ nego przeprowadzenia operacji w o j e n n y c h , s t y k a m y się też z n i m i często na k a r t a c h Tajnej historii. Ta ostatnia w y d a j e się być najbardziej „świa­ t o w a " ze w s z y s t k i c h k r o n i k mongolskich, wyraża b o w i e m strategiczne za­ mysły Czyngis-chana. Pozostałe, m i m o iż późniejsze, schodzą na szczebel t a k t y c z n y wyrażając zainteresowanie bliższymi kręgami własnej rzeczy­ wistości. M i m o to Tajna historia najlepiej demonstruje wyraźną odręb­ ność wyjściowego zespołu w stosunku do pozostałych kręgów u n i w e r s u m . D o t y c z y t o nie t y l k o nazewnictwa, lecz także i n n y c h zespołów s e m i o t y k i k u l t u r o w e j , j a k zabiegi k u l t o w e czy w y z n a c z n i k i t e r y t o r i a l n e . Występują one często wspólnie, czego dowodzi uświęcenie góry B u r q a n Q a l d u n i w y ­ niesienie j e j do r o l i centralnego symbolicznego p u n k t u d l a lineażu B o r ­ dżiginów. D w i e zatem cechy charakteryzują ideologię Tajnej historii, a t y m s a m y m schyłku epoki społeczeństwa rodowego — u n i w e r s a l i z m w w i d z e n i u świata i własnego w n i m miejsca oraz p a r t y k u l a r y z m w w a r ­ tościowaniu poszczególnych kręgów koncentrycznie zbudowanego u n i w e r ­ sum. ee Rewolucja społeczna czasów Czyngis-chana, polegająca na u t r w a l e n i u feudalno-wojskowej organizacji, zmieniła funkcję g r u p k r e w n i a c z y c h czyniąc z n i c h pomocniczy środek i n t e g r a c j i n a szczeblu l o k a l n y m , zasad­ niczy p u n k t ciężkości przeniosła zaś na strukturę a d m i n i s t r a c j i t e r y t o r i a l n o - w o j s k o w e j . Ta ostatnia dostarczała już n o w y c h ośrodków k o n c e n ­ trujących lojalność i określających podstawowy krąg i n t e g r a c j i . Ośrodki te pełniły dalej swoją funkcję po u p a d k u d y n a s t i i J u a n podlegając stop­ n i o w o z m i a n o m organizacyjnym, które odbijały się w i c h wielkości i n a ­ zewnictwie — oťořci, ajmaki, choszuny. Przejęły one nie t y l k o rolę i n t e ­ grującą d a w n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , ale także często i c h e t n o n i m y oraz f u n k c j e k u l t o w e . One także przejęły regulowanie zakresu d a w n e j opo­ z y c j i „swoi — o b c y " nadając j e j nową treść. W t y c h w a r u n k a c h opozycja „krewni — n i e k r e w n i " , daleko łagodniejsza od poprzedniej n i e w y z n a ­ czała już podstawowego mikrokosmosu, a t y l k o jego część i jedno z k r y 6 6 N a 25 etnonimów o p a t r z o n y c h p r z e z Tajną historię określeniem oboy mieści się w g r u p i e r o d o w e j Bordżigin, n a t o m i a s t d a l s z y c h 5 dotyczy grup, p r z o d k a m i b y l i członkowie w i e l k i e j r o d z i n y założyciela Bordżiginów — aż 19 których Bodonczara. �142 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z teriów i n t e g r a c j i . Pojęcie „krewni" zawiera d w i e kategorie: 1) związku rodzeństwa tworzącego wielką rodzinę poszerzonego o agnatyczne relacje dowolnej głębokości, oraz 2) zespołu k r e w n y c h b i l a t e r a l n y c h i p o w i n o w a ­ t y c h tworzącego potencjalną grupę współdziałającą. Obie one, podobnie j a k średniowieczny ród, nasycone są symboliką integracyjną polegającą na l i c z n y c h określeniach dla w y m i e n i o n y c h k a t e g o r i i (por. wyżej: eligen i t p . , sadan itp.). I c h synonimiczność l u b bliskość sprawia, że tożsamość i c h integrującego znaczenia poddana z w i e l o k r o t n i e n i u m a niejako sztucz­ nie wzmacniać jedność k r e w n y c h ulegającą ciągłemu zawężeniu — od wspólnoty agnatycznej g r u p y różnego szczebla, przez szeroki zespół k r e w n y c h , doi współdziałającej g r u p y rówieśniczej. Z dawnego s y s t e m u znakowego powołanego do i n t e g r o w a n i a g r u p krewniaćzych pozostała fragmentarycznie funkcjonująca terminologia p o ­ krewieństwa oraz ta część systemu, która p o d t r z y m u j e jedność w i e l k i e j r o d z i n y (również nie zachowana w całości). Pozostałe jego e l e m e n t y p r z y ­ właszczone zostały przez organizację administracyjną i kościelną. F a k t , że l a m a i z m przejął w i e l e f u n k c j i k u l t o w y c h s p r a w o w a n y c h uprzednio w jednostkach systemu pokrewieństwa, stanowić może jedną z p r z y c z y n szybkiego jego rozprzestrzenienia w świecie m o n g o l s k i m . Zaspokojono w t e n sposób w kategoriach k u l t u religijnego potrzebę i n t e g r a c j i zagro­ żoną uprzednio w s k u t e k płynności i nietrwałości pełniących ją jedno­ stek — g r u p krewniaćzych i p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h w ramach n i e ­ doskonałego najprawdopodobniej mongolskiego społeczeństwa p l e m i e n n e ­ go. T y m c z y n n i k i e m doskonalącym — stabilizującym nową strukturę — okazał się lamaizm. P o d t r z y m a n y został dzięki t e m u d a w n y u n i w e r s a l i z m w w i d z e n i u świata i pogłębiony p a r t y k u l a r y z m — aż do wymiarów ego­ c e n t r y z m u — w systemie wartości (ten ostatni uzasadniony większą i n dywdualizacją człowieka żyjącego w sąsiedzkim, nie zaś k r e w n i a c z y m środowisku). Tnstytut Historii Kultury Materialnej P A N Zakład Etnografii Świerczewskiego 105 00-140 Warszawa LITERATURA Bacon E . , 1958. Obok. Bałdanżapow A study P. В., of social 1970. Altan structure Tobči. in Eurasia, Mongolskaja New letopis XVIII York. w., Ułan men, New U d e ( w y d . P. B . Bałdanżapow). Bawden C . R., 1955. The Mongol 1960. Tales — of king chronicle Vikramáditya Altan and the Tobči, Wiesbaden. thirty-two wooden Dehli. Biertagajew T . A., 1974. К kách, [w:] Issledowanija Bohannan P., 1963. Social С e w e 1 J . , 1966. Mongol etimologii po wostocznoj anthropology, chelnij towcz niekotorych filologii, slow Moskwa. New York. tajlbar tol, U ł a n B a t o r . w mongolskich jazy­ �143 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Czeremisów K . M., 1973. Burjatsko-russkij G a l s t u n s k i j K . , 1893-1895. Mongolsko-russkij E . , 1939. Wórterbuch Haenisch Geheime Istorija Geschichte Mongolsko] St. Petersburg, t. 1-3. (Yüan-ch'aopi-shi), Leipzig. Respubliki, S., 1970. Terminologia Kałużyński Moskwa. slowar, zu Mangholunniucatobca'an der Mongolen, Narodnoj slowar, 1967, M o s k w a . pokrewieństwa u ludów mongolskich, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 14 z. 1. — 1970a. Imperium mongolskie, Warszawa. W., 1948. Contributions K o t w i c z á l'histoire de l'Asie Centrale, „R o c z n i k Orienta- źródeł Dalekiego l i s t y c z n y " , t. 15. — 1925. O rolę Wschodu), ludów koczowniczych w .„Pamiętnik I V Z j a z d u historii (na podstawie Historyków P o l s k i c h w P o z n a n i u 1925", t. 1, Lwów. K r a d e r L . , 1963. Social organization of the Mongol-Turkic pastoral nomads, The Hague. К r i u к o w М. ganizacii, L e b i e d i e w a i istorija Łubsan sootnoszenii W., 1967.О rodowoj i patronimiczeskoj (klanowoj) or- „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 6. E . Р., К mongolskich sostawie o rodoiuom mongołow, [w:] Filolopija Moskwa. 1973. Altan Dandzan, Szastina, luoprosu narodów, Tobči („Zołotoje skazanie"), tłum. i r e d . N. P . Moskwa. A., 1957. Mongol Łuwsandendew A., 1950. Sur Mostaert oros I . M., 1960. Jangutskij Manżigijew tol, Moskwa. burjatskij quelques rod, U ł a n U d e . passages de l'Histoire secrete des Mongols, „ H a r v a r d J o u r n a l of A s i a t i c S t u d i e s " , v o l . 13, n r 1-2. M un к u j ew го Azii 1970. Zamietki N. С , i Ewropie, Narody wostocznoj Petri В. E . , 1924. Elemienty Raszid Azii, ad-Din, R inсzen o driewnich mongołach, Tataro-mongoły_ [w:] Moskwa. 1965. S e r i a N a r o d y M i r a , rodowoj 1952. Sbornik В., 1965. Ob odnoj swjazi letopisiej, Moskwa—Leningrad. u siewiernych bur jat, t. 1 części I , I I , chori-burjatskoj rodoslownoj, Irkuck. Moskwa—Leningrad. „Acta O r i e n t a l i a H u n - g a r i c a " , v o l . 18. A., 1933. Chotony, S im uк ow „Sowriemiennaja M o n g o l i j a " , n r 3. S о к o 1 e w i с z Z., 1974. Wprowadzenie Sumjaabaatar, 1966. Buriadyn N. P., 1957. Szara Szastina Szastina], do etnologii, ugijn Tudżi, biczgees, Warszawa. Ułan Bator. mongolskaja letopis XVII wieka [wyd. N. P. Moskwa. S., 1972. „Tajna S z y n k i e w i c z historia Mongołów" jako źródło etnograficzne, „Etnografia P o l s k a " , t. 16 z. 1. Tajna historia Mongols, Mongołów; Budapest Mongołów, tekst mongolski anonimowa kronika mongolska I . E . , 1973. The tailagan T u gu tow L i g e t i , Histoire patrz: L . z XIII as a principal H . H . , 1954. Mongol V i e eland u tofalarow, W j a tк in а community S . I., 1968. Rodowaja ritual of the Buryats Budapeszcie). and kinship struktura des historia w., W a r s z a w a 1970. shamanistic ( m a s z y n o p i s złożony w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A N w Wajnsztejn secrete S . Kałużyńskiego: Tajna 1971; tłumaczenie p o l s k i e structure, New i patronimiczeskaja Haven. organizacija „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 3. К. W., 1946. Pierieźitki matierinskogo roda u burjat-mongołow, „So­ w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1. — 1969. Oczerki kultury Władimircow Złatkin i byta I. J . , 1957. Oczerki Żamcarano burjat, Leningrad. B . J . , 1934. Obszczestwiennyj nowoj C . Ż., 1936. Mongolskie i nowiejszej letopisi stroj mongołow, istorii XVII Mongolii, wieka, Leningrad. Moskwa. Moskwa—Leningrad. �144 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Славой Шинкевич РОДСТВЕННЫЕ Г Р У П П Ы У М О Н Г О Л О В И С С Л Е Д О В А Н И Е О Р Г А Н И З А Ц И И В П О С Л Е - Р О Д О В О М ОБЩЕСТВЕ Резюме Статья касается вопроса групповой организации общества на переходном этапе от родо­ вой системы к племенной. Первая понимается нами как общество, состоящее из родствен­ ныхгрупп, вторая же — как общество, основные группы которого, составляющие этническое или этнографическое целое, возникают, в принципе, на основе критерия рождения, а не род­ ства (напр. племя, каста). Монгольское средневековое общество может, по мнению автора, служить примером такого перехода. Оно частично было организовано политическими властями, поэтому груп­ пы вначале создавались по произвольному набору, в меньшей же степени учитывался крите­ рий рождения. Они же, ссылаясь на солидарность свойственную родству, применяли назва­ ния, отвечающие делениям былой родовой системы. Еще Владимирцов заметил, что военнофеодальные группировки применяли этнонимы родственных групп и видовой термин „обог". Новые военно-административные ячейки общества сохранили также и в будущем эти опреде­ лители корпоративности, ибо они сами приобрели корпоративную форму и соответственные ограничения в получению членских прав. Из-за сходства критериев членства группы образо­ вавшиеся позже „отоки" и даже „хошуны" считались неправильно родственными группами, в литературе же неоднократно именовались родами. На основе „Тайной истории монголов" автор предпринял попытку реконструировать родовую организацию у монголов. Она была трехступенчатой (не считая племени как увен­ чивающейформы политического или лишь культурного объединения): род, линеаж (линийдж), великая семья. В сущности, последней родственной группой можно считать минимальный линеаж, корпоративнойформой которого (включаяженчужеродного происхождения) являлась великая семья. В родословной Чингисхана на уровне рода выступают все потомки Бодончара и его четырех сынов, они образуют самую широкую экзогамическую группу — борджи­ гинов. Род делится на известное число линеажей, которые возникают путем сегментации, происходящей в каждом взрослом поколении, и отсекают группу потомков общего предка отдаленного на 4 поколения (см. табл. 1). Таким образом при жизни Чингисхана образова­ лись линеажи тайчиутов, бесутов и др. На этом примере видна ошибочность распространен­ ной номенклатуры, согласно которой тогдашние тайчиуты составляли род или племя. Как родственная группа они не превышали вероятнее всего 30-40 семей. Совершенно отдельный вопрос — их военно-феодальная деятельность, в которой этноним был использован симво­ лически для образования политической группировки. Однако в этом случае неприменимо традиционное понимание понятия: „род" и „племя". Монгольский средневековый линеаж может являться предметом формального интересаНа основе родословной в Сокровенном сказанииможно представить способ его возникнове. ния путем сегментации. Известные наму других народов сегментарные системы показывают равноправное в принципе взаимоположение линеажей. В монгольском случае есть основы для того, чтобы говорить о привилегированном положении группы, создавшейся раньше, которая считает себя сеньоральной по отношению к группам, ответвляющимся от нее с те­ чением времени. Вообще говоря, идея старшинства кажется основной идеей для родовой организации монголов. Итак, в роду борджигин линеаж, начатый третьим сыном Бодончара (в действительности старшим наследником) считался ведущей линией, наследующей м. пр. право передавать этноним и, вероятно, руководствовать решением вопросов, общих для породненных линеажей. В хронике находится много примеров превосходства в положении отдельных родственных групп. Такая черта свойственна иерархической системе линеажной организации (ср. диагр. 1).Эта система наблюдается в обществах, для которых характерна централизованная политическая власть, возникшая на основе структуры родственных групп' тогда как сегментарная система отвечает обществам без централизованной власти. �145 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Можно бы выдвинуть мнение, что иерархическая линеажная система сопутствовала у монголов родам, располагающим политической властью. После распада родов организа­ ция линеажей изменилась в сторону системы, в которой безопасность зависела не от дей­ ствий старшей линии, но от солидарности равносильных линеажей, являющейся следствием степени их близости. Судя по данным Сокровенного сказания, для линеажей X I I I в. характер­ ными были черты свойственные обеим этим системам. Следует оговориться, что иерархия линеажей существовала в рамках родственной орга­ низации и не касалась экономической эксплуатации. Поэтому мнение Владимирцова о по­ явлении аристократических и рабских родов страдает неточностью. Оно относится к после-родовому периоду игруппам, не имеющим родственного характера (притом не родов и не линеажей). Старшинство функционировало как обоснование преемственности по групповой при­ надлежности, званиям и привилегиям во всей системе родовой организации, кроме культо­ вой функции в наименьшей ячейке системы, т. е. функции „отчигина", опекуна над культом предков на уровне великой семьи. В ситуации, когда всеми прочими видами деятельности семьи руководил самый старший брат, культовая функция младшего указывает на особое положение семьи и ее двойственный характер как родственной группы и в то же время кор­ порации, связывающей в одну два типа родственной системы. Следует полагать, чтогруппы более высокого разряда — линеаж и род — были наиболее важными в системе родовой организации. Они имели свои этнонимы, выступали как спаян­ ные группы, являлись партнерами в сношениях с чужими (напр. в таких вопросах, как безо­ пасность или брачный обмен). Место человека определялось принадлежностью к линеажу, но вне собственного линеажа точками отнесения являлись более широкие группы. Концен­ трические круги растущей степени общности отвечали мировоззрению этого периода. На 56 этнонимов Сокровенного сказания, которые можно определить как монгольские, ровно по­ ловина касается линеажей борджигинов, т. е. одного лишь из многочисленных монгольских родов. Остальные относятся уже к разряду родов, внутренние деления которых не интере­ совали борджигинов. Вне монголов названия родов почти не применяются. Определение племен и групп племен охватывает достаточным образом сферу внешних отношений. Родовое общество существовало до тех пор, пока в любом центре такой системы кругов находилась родственная группа и таким же был характер следующей степени общественного, отличия (т. е. пока существовала непрерывность: линеаж — род). В империалъный период мы не находим родов, кроме их искаженных остатков. Независимо от сохранения линеажей, они не находятся уже в центреградуирующегося группового горизонта, их заменила военная организация общества. Спустя некоторое время линеаж, а затем и его дезинтегрированная форма станут снова исходной точкой, так как родственность крепче прочих у определяетз человека по отношению к другим.Но между этим линеажем и следующим кругом — админи­ стративного характера — не существует линейной непрерывности, черты системной последо­ вательности. Происходит частичное приспособление к системе; административная группа приобретает племенные черты — преобладает критерий постоянного членства, определен­ ного рождением (или местом рождения). Независимо от этого систему нельзя причислить к родственным, так как только одна основная группа является родственной. Постепенно и она распадается: исчезают линеажи, остается лишь линейная память происхождения для нужд брачной экзогамии. Наступает время расцвета великой семьи, которая заменяет ли­ неаж. Хроники X V I I - X V I I I вв. достаточно ярко показывают, что по сравнению с более ран­ ним периодом интеграция великой семьи занимает более высокое место в системе ценностей. Это — результат распада других родственных групп. Но и эту семью нельзя считать полно­ ценной группой родственного типа, ибо она — лишь вспомогательный элемент организацион­ ной системы общества, сама же такой системы не образует, играя роль дополнительной объединяющей силы в рамках территориальных общностей. Перевел Станислав Никонюк 10 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8804b64da1eba5c4ebe87749961cf9df.pdf 2c2903cfd210759ccfc1fc98dc3b83eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:810 Title A name given to the resource Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.67-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 ZOFIA SOKOLEWICZ TRADYCYJNY WZÓR Część I. Rekonstrukcja KULTUROWY wzoru i jego PASTERZY realizacja MONGOLSKICH w sferze gospodarczej Elementy k u l t u r y t r a d y c y j n e j pasterzy mongolskich wyprowadza się z odległej nieraz przeszłości — niektóre nawet z epoki brązu. Układały się one we wzór, który ulegał poważnym zmianom w długiej h i s t o r i i M o n ­ golii. Głęboki wstrząs d l a wartości k u l t u r y t r a d y c y j n e j stanowiły w y p a d ­ k i X V I I w . — u t r a t a niepodległości i wprowadzenie l a m a i z m u . Z m o d y f i ­ k o w a n y przez nie wzór k u l t u r o w y trwał do połowy X X w., to jest do m o m e n t u , w którym w konsekwencji r e w o l u c j i 1921 r. okrzepł n o w y system wartości — socjalistycznych. Rekonstruując strukturę w z o r u t r a d y c y j n e j k u l t u r y na podstawie m a ­ teriałów t e r e n o w y c h pragnę odpowiedzieć na pytanie, jakie możliwości samorealizacji posiadała najniższa w M o n g o l i i w a r s t w a społeczna różnych k a t e g o r i i aratów. Ze wstępnych badań w y n i k a , że r o z b u d o w a l i oni i zna­ cznie z i n d y w i d u a l i z o w a l i zachowania związane z pasterstwem. Wiele z nich, niezależnie od f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h , posiada głębokie znacze­ nie społeczne. F a k t t e n ma działanie rekompensujące niemożność w y p o ­ wiadania się aratów w płaszczyźnie politycznej i r e l i g i j n e j . Można przyjąć, że działalność mongolskich rewolucjonistów w latach 20-tych X X w . prowadzona była zgodnie z zasadami tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o . Odwoływali się o n i do podstawowych w pasterskiej k u l t u ­ rze wartości domagając się sprawiedliwości społecznej — stworzenia m o ­ żliwości pełnej realizacji tego w z o r u przez wszystkie w a r s t w y społeczne. Zasadnicza zmiana w z o r u k u l t u r o w e g o przypada dopiero na okres po r e w o l u c j i , a zwłaszcza lata k o l e k t y w i z a c j i , g d y nie negując t r a d y c j i M o n ­ gołowie zaczęli dążyć do osiągnięcia i n n y c h wartości. J e d n y m ze stosowanych w etnologii sposobów systemowego przedsta­ w i e n i a k u l t u r y jest posłużenie się pojęciem w z o r u k u l t u r o w e g o r o z u m i a ­ nego jako zespół n o r m i sposobów i c h realizacji pozostających w stałym układzie r e l a c j i względem siebie, a umożliwiających członkom danej spo­ łeczności realizację wartości uznanych społecznie za ważne. P r z y t a k i m postawieniu p r o b l e m u istotna jest odpowiedź na p y t a n i e : czy wszystkie �68 ZOFIA SOKOLEWICZ stwierdzane empirycznie zachowania ludzkie można wyprowadzić z ogól­ n y c h zasad t a k rozumianego w z o r u k u l t u r o w e g o ? I następnie: czy ludzie, korzystając z wachlarza możliwych, akceptowanych społecznie i dają­ cych się wyprowadzić z w z o r u k u l t u r o w e g o zachowań, są zadowoleni i szczęśliwi? Czy i m to wystarcza, czy też, o d w r o t n i e — na s k u t e k ubóstwa w z o r u zmuszeni są do szukania czegoś innego, i n n y c h sposobów samorea­ lizacji? Odpowiedź n a te p y t a n i a ma zapewne znaczenie d l a p r a k t y k i spo­ łecznej. Posiada również doniosłe znaczenie teoretyczne. Stwierdzając b o ­ w i e m występowanie zachowań niezgodnych z p o d s t a w o w y m i zasadami przyjętego w z o r u w zależności od i c h rodzaju i znaczenia możemy w y ­ stępować z hipotezą współistnienia różnych wariantów w z o r u l u b mówić o jego przekształceniach. T y m s a m y m możemy dany system k u l t u r o w y r o z p a t r y w a n y w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o ująć dynamicznie . N i e m a m y wątpliwości, że wszyscy ludzie reprezentują jeden gatunek, że cechuje i c h ta sama podstawowa budowa anatomiczna, procesy f i z j o ­ logiczne i że działają pod wpływem t y c h samych biologicznych popę­ dów. Nie m a m y również wątpliwości, zwłaszcza wobec o g r o m n y c h p o ­ stępów psychologii, że każdy człowiek posiada jakieś cechy fizyczne i psy­ chiczne ściśle i n d y w i d u a l n e , że nie ma dwóch j e d n a k o w y c h jednostek l u d z k i c h . Powstaje więc p y t a n i e : czy różnice i n d y w i d u a l n e nie przeszka­ dzają l u d z i o m podporządkować się n o r m o m jednego w z o r u obowiązują­ cego w d a n y m społeczeństwie, a przekazanym i m w ciągu procesu socjali­ zacji? Czy w t a k i m p r z y p a d k u mogą realizować swoje i n d y w i d u a l n e cechy osobowościowe? I n n y m i słowy, czy wzór k u l t u r o w y obowiązujący w j a ­ kimś społeczeństwie w określonym czasie może być realizowany w na t y l e różne, a n i e sprzeczne ze sobą sposoby, że j e d n o s t k i l u d z k i e danej g r u p y mogą rozwijać swoje osobowości nie podejmując działania zmie­ rzającego do obalenia w z o r u . Analizą systemową w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o i podporządko­ w a n y c h m u pojęciach wartości i n o r m y objęto społeczność pasterską M o n ­ gołów z okresu bezpośrednio poprzedzającego ostatnią fazę k o l e k t y w i z a ­ c j i (1959 г.). Niniejszy szkic s t a n o w i więc dalszy ciąg prac n a d poszuki­ w a n i e m specyfiki k u l t u r o w e j pasterzy mongolskich w g r u p i e ludów pas­ terskich A z j i Centralnej prowadzonych przez autorkę i i n n y c h człon1 2 1 Przyjęte t u r o z u m i e n i e w z o r u k u l t u r o w e g o niezgodne sformułowaniem p r z e z R . B e n e d i c t w jej Wzorach kultury. j e s t z k l a s y c z n y m jego Sądzę j e d n a k , że moja p r o p o z y c j a była w jakimś sensie i n s p i r o w a n a przez j e j r o z u m i e n i e w z o r u i dlatego rezygnuję z częściej może obecnie s t o s o w a n y c h pojęć, j a k np. model. 2 the Z. study national Sokolewicz, of culture Congress O n the application change in present-day of Anthropological s z a w a 1968, s. 211-223; t e n ż e , wo-wschodniej, [w:] Studio Grupa of the concept Mongolia, and Ethnological Chalcha mongolskie, praca of local [w:] Poland Sciences, w zespole Wroclaw — kulturowym zb. B i b l i o t e k a t. 19, W a r s z a w a — W r o c ł a w - - K r a k ó w 1969, s. 13-31. community at the 8th Azji Etnografii to Inter­ War­ środko­ Polskiej, �69 WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H ków polskiej ekspedycji etnograficznej w M o n g o l i i . Zakładam, że zasad­ nicza zmiana systemu wartości wyrażająca się w r a d y k a l n e j zmianie w z o r u k u l t u r o w e g o nastąpiła w M o n g o l i i w okresie k o l e k t y w i z a c j i w l a ­ tach 50-tyeh i 60-tych. Z tego też względu r e k o n s t r u k c j a tradycyjnego w z o r u była stosunkowo łatwa i możliwa do przeprowadzenia na podstawie wywiadów z i n f o r m a t o r a m i . Decydując się zaś na koncepcję w z o r u k u l ­ t u r o w e g o dla celów analizy materiału empirycznego kierowałam się prze­ konaniem, że b u r z l i w a h i s t o r i a M o n g o l i i X X w . w y m a g a posłużenia się koncepcjami z d o l n y m i wyjaśnić n i e t y l k o proces k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e , lecz również j e j dynamiczne p r z e m i a n y . Rekonstrukcję w z o r u tradycyjnego opieram na materiałach własnych oraz na 34 w y w i a d a c h na temat tradycyjnego pasterstwa znajdujących się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ nej Polskiej A k a d e m i i N a u k , zwanego dalej w skrócie a r c h i w u m Z E I H K M P A N , oraz i n f o r m a c j a c h rozrzuconych w w y w i a d a c h na inne t e m a ­ t y , przede w s z y s t k i m w biografiach pasterzy. 3 4 Zestawienie wywiadów Bajan somon m—ż m—ż mężczyźni kobiety 14 6 10 10 11 12 2 12 2 2 Inne obszary M R L do lat 50 powyżej pasterze inne zawody • 9 12 Bajan somon jest jednostką n i e posiadającą w s w y m obecnym kształ­ cie żadnej t r a d y c j i osadniczej . W 1966 r . n a 1963 osób ca 7 5 % pochodzi z i n n y c h terenów M R L . Dlatego też z r e k o n s t r u o w a n y na podstawie w y ­ powiedzi informatorów wzór k u l t u r o w y n i e ogranicza się do Bajan som o n u . Można z dużym prawdopodobieństwem orzec, że obowiązywał w grupie Chalcha w rejonie płaskowyżu centralnego. Jednakże w e r y f i ­ kację hipotez powstałych w trakcie badań n a d samorealizacją j e d n o s t k i 5 P o r . Studia 3 mongolskie, także W . D y n o w s к i , Współczesna Mongolia, c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968; także, p r a c a zb. Z badań nad społeczeństwem turą Mongolii. Studia mongolskie, Wro­ i kul­ B i b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , t. 28, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1973. 4 W większości c y t o w a n y c h artykułów a u t o r z y c y j n e — nowoczesne, też W . D y n o w s k i , jach społeczno-politycznych, s. 11-33. P r a c e te odbijają posługują Modernizacja [w:] Z badań nad społeczeństwem w s z e l k i e n i e d o s t a t k i badań się opozycją: Mongolii w dwóch i kulturą prowadzanych trady­ ustro­ Mongolii, w oparciu o d y c h o t o m i c z n e p r z e d s t a w i e n i e z m i a n y w k a t e g o r i a c h starego i nowego. D y c h o t o ­ m i a t y c h pojęć u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e p r o c e s u . 5 B a j a n somon, podobnie j a k i większość ośrodków stałego o s a d n i c t w a powstał w l a t a c h 3 0 - t y c h X X w . Z e b r a n e d a n e a r c h i w a l n e dotyczą ludności koczującej n a t y m o b s z a r z e , n i e wspominają jednak o żadnym stałym ośrodku o s a d n i c z y m . S t o ­ s u n k o w o n a j s t a r s z y m stałym o b i e k t e m n a t y m t e r e n i e j e s t s t a c j a k o l e j o w a Mant. �70 ZOFIA S O K O L E W I C Z w t r a d y c y j n y m pasterskim wzorze k u l t u r o w y m należałoby przeprowadzić z uwzględnieniem proporcjonalnej liczby informatorów pochodzących z i n n y c h g r u p etnograficznych i i n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n o - p r z y r o d n i c z y c h . W n i n i e j s z y m szkicu materiał porównawczy reprezentują, poza w y ­ m i e n i o n y m i wyżej, dane pochodzące od informatorów należących do g r u p : Kazachów, Urianchajców, Darchatów, Chińczyków. Oparto się również na dość obfitej l i t e r a t u r z e porównawczej . Większość materiału terenowego uzyskano w drodze spisywania b i o ­ g r a f i i informatorów, oceny i c h osiągnięć przez n i c h samych, porównywa­ nia i c h życia z życiem i c h dzieci i wnuków. Niestety, w powyższej próbie procent l u d z i starych, którzy w s w o i m życiu k i e r o w a l i się regułami t r a ­ dycyjnego w z o r u , jest stosunkowo mały. Jest to spowodowane trudnością dotarcia do n i c h . Wszyscy jednak bez wyjątku i n f o r m a t o r z y wywodzą się z r o d z i n pasterskich. Rekonstrukcja wzoru kulturowego. Dość liczne już w l i t e r a t u r z e światowej, a również i w polskiej, informacje na temat sposobu życia m o n g o l ­ s k i c h pasterzy-nomadów pozwalają na próbę i c h syntetycznego opisu. Nieliczne w l i t e r a t u r z e światowej matematyczne modele k u l t u r y nie b y ­ ły jeszcze stosowane w odniesieniu do analiz k u l t u r y mongolskiej. N a w e t najbardziej syntetyczne j e j przedstawienia mają charakter opisowy, do­ tyczą m o r f o l o g i i k u l t u r y , rzadziej j e j układu f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e 6 / 7 8 Najbardziej syntetyczne przedstawienie k u l t u r y mongolskich pasterzy dał w l i t e r a t u r z e L . K r a d e r . Ono też było p u n k t e m wyjścia do r e k o n ­ s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t y c h pasterzy w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . Model K r a dera dotyczy nie t y l k o Mongołów, lecz również i n n y c h ludów pasterskich A z j i Centralnej. Można go nazwać ekologicznym, gdyż kładzie nacisk na relację między człowiekiem a środowiskiem. Jego p u n k t e m wyjścia jest 9 Z a szczególnie cenną należy uznać radziecką 6 graficzne -Makłaja. opracowanie publikowane w Trudach Cenne są również pozycje serii serię N a r o d y m i r a oraz Instituía E t n o g r a f i i wydawanej u r a l s k i m i ałtajskim - uralo-altaic poświęconej l u d o m przez series mono­ i m . Mikłucho- Indiana University pod ogólną r e d . T . S e - b e o k a w y d . od 1960 r. Interesujące są również 2 p o z y c j e poświęcone a n a l i z i e k u l t u r y emigrantów, tj. P. 1967, i F . France, „Année Sociologique", 'K. The Rubel, change, A u b i n, Wiatkina, Une Kalmyk societě Mongoly MNR, Dynowski, F. B a r t h , Segmentary opposition organization", colonie in continuity des op. cit., zawierają and the theory bogatą of games: modelu of models T h e J o u r n a l of the R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l kultury. Pozycja for social de bibliografię. a study anthropology, z b i o r o w a pod r e d . M . London В a n t o n a, 1966, w s k a z u j e of Pa- I n s t i t u t e " , t. 89: 1959 cz. 1, s. 5-23, j e s t pierwszą w l i t e r a t u r z e światowej próbą m a t e m a t y c z n e g o wienia and Kalmouks T r u d y Instituía E t n o g r a f i i i m . M i k ł u c h o - M a - 1960, oraz than a study la t. 17: 1966/1968, s. 133-212. kłaja, L e n i n g r a d 8 Mongols: ďémigrés: przedsta­ The relevance n a zupełny b r a k ścisłości p r z y próbach s y n t e t y c z n y c h opisów. 9 L. K r a d e r , Ecology of central Asian a n t h r o p o l o g y " , t. 11: 1955 n r 4, s. 301-326. pastoralism, ..Southwestern j o u r n a l of �71 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H założenie, że ze znanych do r e w o l u c j i przemysłowej sposobów p r o d u k c j i pasterstwo jest obok zbieractwa i łowiectwa jedyną możliwą dla człowie­ ka w stepie A z j i Centralnej alternatywą. W o b y d w u j e d n a k p r z y p a d ­ kach stosunek człowieka do środowiska jest t e n sam: człowiek nie i n w e ­ stuje pracy w korzystniejsze d l a siebie przekształcenia środowiska. Jeżeli więc stosunek człowieka do środowiska naturalnego jest stosunkiem n i e ­ s y m e t r y c z n y m , tzn. człowiek z niego korzysta, ale n i e inwestuje i nie przekształca go, to stosunek człowiek — bydło przedstawia się nieco inaczej. W różnych opracowaniach n a temat pasterstwa A z j i Centralnej podkreśla się, że człowiek żyje w symbiozie ze zwierzętami wpływając w m i n i m a l n y m s t o p n i u na charakter i losy stada . Jego praca p r z y bydle ma n a celu u t r z y m a n i e wielkości stada, rzadziej jego powiększenie. Jego interwencje są na t y l e rzadkie, że nie mają decydującego wpływu na selekcję zwierząt oraz wielkość i trwałość stada. Zwierzęta postępują zgodnie ze s w o i m i n s t y n k t e m . Człowiek natomiast zależy całkowicie od bydła. Ono dostarcza m u podstawowego pożywienia, materiału na u b r a ­ nie, mieszkanie, zapewnia niezbędny opał, wreszcie t r a n s p o r t umożliwia­ jący nie t y l k o normalną egzystencję w systemie koczowań, lecz nadto handel. 10 11 Relacja człowiek — środowisko i człowiek — bydło związana jest w k u l t u r z e pasterzy mongolskich z trzema zasadami r e a l i z a c y j n y m i : 1) zasadą przenoszenia się, z m i a n y pastwisk i miejsca p o b y t u , 2) niegromadzenia zapasów, 3) n i e i n t e r w e n i o w a n i a w przyrodę. Z t y c h trzech zasad można wyprowadzić wielkość i pośrednio niektóre zasady organizacyjne g r u p y l u d z k i e j , wielkość i rodzaj g r u p y zwierząt, częstotliwość przekoczowań — wszystko ściśle zależne od c h a r a k t e r u środowiska p r z y r o d n i ­ czego, strefy k l i m a t y c z n e j . Szczegółowymi d e t e r m i n a n t a m i p r z y r o d n i c z y ­ m i są: woda, rodzaj gleby, rodzaj t e r e n u określającego ilość i gatunek t r a w , t e m p e r a t u r a . Obliczenia S z u l z e n k i , Murzajewa i Ciołka wska12 10 I. F . S z u l ż e n k o , dy Mongolskiej też D. M a r k o w s k a , dycyjnym Zivotnovodstwo Komissii A N inwentarzu 13 Mongolsko} 1 4 Narodnoj Z. S о к o 1 e w i с z, J . O l ę d z k i , kulturowym pasterzy Tru­ Respubliki, Z S R R , t. 11, M o s k w a — L e n i n g r a d 1954, s. 22-23; por. Niektóre zmiany w tra­ „Etnografia P o l s k i " , t. 12: mongolskich, 1968, s. 453-501. 1 1 M a t . własne Z S , 1969, B a j a n S o m o n ; i n f o r m a t o r z y twierdzą, że zwierzęta p o ­ zostające pod opieką człowieka charakteryzują się stępionym i n s t y n k t e m . K o n i e a l b o wielbłądy, które oddzielą się od s t a d a i zdziczeją, gorzej nych warunkach t e r y z u j e większa odporność od zwierząt h o d o w a n y c h uporczywie dają sobie z i m o w y c h od zwierząt d z i k i c h . I c h p o t o m s t w o różnice między zwierzętami żyjącymi przez radę w natomiast człowieka. trud­ charak­ Podkreślają dziko a wędrującymi z człowie­ k i e m i podkreślają konieczną pomoc dla n i c h ze s t r o n y człowieka. 12 Szulżenko, 13 E . M u r z a j e w, op. cit., s. 39. Mongolia, opis fizyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 255 n. 1 4 Т. M . Uniwersytetu С i o ł e k, maszynopis Warszawskiego, niepublikowany, obliczył na podstawie archiwum Katedry danych zawartych Etnografii w pracy �72 ZOFIA SOKOLEWICZ żują na w y s o k i stopień k o r e l a c j i między rodzajami bydła, i c h geograficz­ n y m rozmieszczeniem i strukturą stada a rodzajami gleby, nawodnieniem i temperaturą. Materiały porównawcze do pasterstwa azjatyckiego ( K i r ­ gizi, Kazachowie, Buriaci) wskazują na wyższy stosunek ilości zwierząt do l u d z i w M o n g o l i i niż n a pozostałych obszarach i sugerują nawet wyż­ szą jego jakość w porównaniu z Kirgizją i Kazachstanem . Wspomniane wyżej zmienne zależne wykazują również stałe korelacje z gęstością za­ ludnienia . K r a d e r t w i e r d z i nadto, że określają rodzaj s t r u k t u r y społecz­ nej '. O i l e jednak można wykazać w sposób ścisły zależność między wielkością stada a wielkością g r u p y l u d z k i e j p r z y zastosowaniu określo­ n y c h technik p r o d u k c y j n y c h , o t y l e przeniesienie tego dowodzenia na zmienne zależne charakteryzujące organizację społeczną jest bardzo trudne. 15 i e 17 Otóż z ekologicznego m o d e l u K r a d e r a stosunkowo łatwo wyprowadzić jest pewne podstawowe zasady organizacyjne, j a k i m m u s i odpowiadać s t r u k t u r a społeczna t a k , a b y podstawowe zadania p r o d u k c y j n e w koczow­ n i c z y m systemie pasterstwa mogły być zrealizowane. Należą do n i c h : 1) mobilność g r u p y , 2) zabezpieczenie j e j w p r z y p a d k a c h losowych przez związki z i n n y m i g r u p a m i , 3) zabezpieczenie poprzez stworzenie systemu podziału pastwisk i szerszego systemu więzi społecznej umożliwiającego obronę pastwisk przed nieprzyjacielem z zewnątrz. Otóż te właśnie za­ sady odnoszone do k o n k r e t n y c h warunków pasterstwa mongolskiego o k r e ­ ślają wielkość g r u p y l u d z k i e j i skalę stosunków społecznych. Należy j e d ­ nak wątpić, czy mogą określać k o n k r e t n e f o r m y rozwiązań organizacyj­ n y c h przyjętych przez Mongołów. Mówiąc o f o r m i e rozwiązań organiza­ c y j n y c h w k r a c z a m y na g r u n t zjawisk określanych nie ilościowo, a j a k o ­ ściowo i choć wykazanie k o r e l a c j i między tego t y p u z j a w i s k a m i jest z u ­ pełnie możliwe to jednak nie można udowodnić istnienia między n i m i funkcjonalnego związku. Z d a n i e m K r a d e r a przyjęty przez Mongołów rodzaj organizacji spo­ łecznej zbudowany jest na zasadzie określania pochodzenia w l i n i i ojca i zasadzie stosunków agnatycznych. Odnosi się to zarówno do systemu pokrewieństwa j a k i organizacji społecznej innego t y p u . K r a d e r w i d z i I. Szulżenko, Mjasnoje chazjajstwo Mongolii, Leningrad 1933, że i s t n i e j e s i l n a k o r e l a c j a między rozkładem liczebności poszczególnych gatunków zwierząt a s t r e f a ­ mi geograficzno-ekonomicznymi. twierdzić, znikome XX że N a podstawie prawdopodobieństwo i nie przekracza w. g o s p o d a r k a planowa ułamka losowego procentu. wyników uzyskania Należy testu c h i - k w a d r a t powyższego sądzić, że w można rozkładu jest latach 30-tych n i e zmieniła t r a d y c y j n y c h układów n a tyle, b y d z e n i a o s i l n y m uzależnieniu s t r u k t u r y s t a d od rejonów g e o g r a f i c z n y c h twier­ n i e można było rzutować w s t e c z n a X I X w. 15 Porównanie d a n y c h z n a j d u j e 1 8 J w . , s. 318 n. 1 7 L. Krader, Social T h e H a g u e 1963, s. 317 n. się u Organization Kradera, op. cit., s. 320 n. of the Mongol-Turkic Pastoral Nomads, �73 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H w t y m klasyczną cechę s t r u k t u r p a s t e r s k i c h , jest to opinia p o w t a r z a ­ jąca się w klasycznej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . W e r y f i k a c j a tego t w i e r d z e ­ n i a m a dość zasadnicze znaczenie d l a r e k o n s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej pasterzy mongolskich, a pośrednio d l a określenia warunków, w j a ­ k i c h jednostka może realizować swoje życiowe p l a n y . S. Szynkiewicz analizując strukturę pokrewieństwa u M o n g o ł ó w w y s u w a przypusz­ czenie, że s t r u k t u r a ta ulegała większym przeobrażeniom w t o k u h i s t o r i i , niż to się przypuszcza, niż przypuszczał to sam K r a d e r . Jest rzeczą wyso­ ce prawdopodobną, a w każdym razie potwierdzoną w skąpych na t e n temat źródłach, że wyodrębnione przez K r a d e r a zasady jako podstawowe dla mongolskiego systemu pokrewieństwa funkcjonowały do epoki C z i n gis-chana, być może pewien czas po zorganizowaniu jego i m p e r i u m . Szyn­ kiewicz przypuszcza jednak, że już w X V I I w . s t r u k t u r a związków po­ krewieństwa w społeczeństwie m o n g o l s k i m zmieniła się w dość znacz­ n y m stopniu w porównaniu z epoką Czingis-chana. Pisze: „Miejsce l i n e a żowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować zaczęły korporacyjne minilineaże, c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez pewien czas występowały jeszcze w t e ­ r y t o r i a l n y m i gospodarczym z w i ą z k u " . Szynkiewicz przypuszcza, że podstawą wzajemnego współdziałania w płaszczyźnie n i e t y l k o gospodar­ czej stały się zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w ­ n y c h m a t k i . Były to, jego zdaniem, najczęściej zespoły płynne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekonomicznego jako więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Dodaję t u , że więzi te, co m a k a p i t a l n e zna­ czenie, działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo. W i e m y skądinąd , że zapewne już w X V I I w., a n a pewno w X I X w., podstawę współdziałania gospodarczego i systemu zabezpie­ czeń społecznych pasterzy mongolskich w równym, jeżeli nie w większym stopniu niż więzi wynikające z systemu pokrewieństwa stanowiły więzi sąsiedzkoterytorialne. S t r u k t u r a polityczna nakładała na koczujących p a ­ sterzy wiele ograniczeń choćby t e r y t o r i a l n e j n a t u r y . Wynikały one rów­ nież z w a r s t w o w e j s t r u k t u r y feudalnego społeczeństwa mongolskiego, któ­ ra z k o l e i wpływała na ograniczenie mobilności społecznej p a s t e r z y . W y ­ bór partnerów w szerszym zespole społecznym był więc wielorako u w a ­ r u n k o w a n y : przynależnością do w a r s t w y społecznej, poparciem p o l i t y c z ­ n y m i m i l i t a r n y m ze s t r o n y k r e w n y c h i sąsiadów, zamożnością wreszcie. W małej grupie społecznej natomiast dobór partnerów był znacznie m n i e j 18 19 20 21 22 1 8 Krader, 1 9 S. Ecology..., S z y n k i e w i c z , u Mongołów s. 322; Social organization..., Przekształcenia terminologii s. 318 n. systemu Chałcha, teza d o k t o r s k a , a r c h i w u m I H K M P A N 1974 r. 2 0 J w . , s. 151. 2 1 B . S z i r e n dу b, r e d . Istorija 2 2 J w . , s. 21 n. MNR, U ł a n B a t o r 1968, s. 24 n . pokrewieństwa �74 ZOFIA SOKOLEWICZ ściśle r e g u l o w a n y . Wprowadzenie na miejsce partnerów określonych d o ­ kładnie przez system pokrewieństwa partnerów z w y b o r u miał istotne konsekwencje k u l t u r o w e , w t y m również dla interesującej nas k w e s t i i samorealizacji jednostki. W świetle rozważań S. Szynkiewicza należy p r z y n a j m n i e j dla okresu o d X V I I w . przyjąć, że s t r u k t u r a społeczna obok jeszcze działającej zasady patrylinearnego pochodzenia i zasady stosun­ ków agnatycznych oparta była na określaniu pochodzenia b i l a t e r a l n i e i na więziach kognatycznych. N o w a s t r u k t u r a straciła wiele ze swej głębi, gdyż odległość genealogiczna potrzebna była t y l k o do określania p a r t n e ­ rów mogących wchodzić w związki małżeńskie, nie była natomiast p o ­ trzebna do określania uprawnień jednostek do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z ­ n y c h , przywódczych czy r e l i g i j n y c h . Nie była również potrzebna do o k r e ­ ślania kręgu partnerów współdziałania gospodarczego. D o więzi p o k r e ­ wieństwa odwoływano się zapewne w i e l o k r o t n i e uzasadniając nawet n i m i znaczenie więzi powstałych na i n n e j podstawie . N i e m n i e j jednak f a k t e m jest, że w zakresie doboru partnerów istniała co n a j m n i e j a l t e r n a t y w a oparcia się na i n n y m k r y t e r i u m doboru niż pokrewieństwo w zakresie działalności politycznej i gospodarczej człowieka. Natomiast stosunek czło­ w i e k a do świata nadnaturalnego określany do X V I I w . przez system po­ krewieństwa i s z a m a n i z m zaczął być określany przez reguły lamaizmu . Podsumowując powyższe rozważania: ekologiczny model K r a d e r a w r a z z jego zasadą agnatycznego i patrylinearnego pokrewieństwa oraz szama­ n i z m są wystarczające do określenia tradycyjnego w z o r u k u l t u r y paster­ skiej do epoki Czingis-chana. Okres od X I I I do X V I I w. charakteryzuje się w p r o w a d z e n i e m nowej zasady więzi w stosunkach p o l i t y c z n y c h i zmniejszeniem r o l i pokrewieństwa. Do określenia w z o r u k u l t u r y d l a okresu od X V I I w. do realizacji zasad r e w o l u c j i 1921 r. należy w p r o w a ­ dzić nowe elementy. Za podstawowe uznaję t u — p r z y n i e z m i e n i o n y m układzie e k o l o g i c z n o - p r o d u k c y j n y m — zasadę bilateralności i k o g n a t y z m u w stosunkach pokrewieństwa, zasadę terytorialnego i sąsiedzkiego współdziałania umożliwiającą większą niż dotychczas elastyczność w d o ­ borze partnerów, zasadę r o z w a r s t w i e n i a społecznego, nierówności wszyst­ k i c h g r u p wobec p r a w a i podporządkowania w a r s t w niższych wyższym w układzie p o l i t y c z n y m , zwłaszcza w jego m i l i t a r n e j organizacji, oddzie­ lenia r e l i g i i od systemu pokrewieństwa i powiązania uroczystości i obrzę­ dów r e l i g i j n y c h z rodziną i wielką rodziną zamiast z r o d e m czy lineażem. Te ostatnie zasady żadną miarą nie mogą być wyprowadzone z eko23 21 25 23 T a k można sojuszy, Tajna 2 4 interpretować historia Mongołów, fragmenty Tajnej Warszawa 1970, s. 139, 140 n. historii dotyczące zawieranych D o t y c z y to w dużej m i e r z e obrzędów r o d z i n n y c h — k u l t u przodków, których strażnikiem był najmłodszy s y n . 25 O d X V I I w. obserwuje miejsce obrzędów się z m i e r z c h k u l t u przodków i w p r o w a d z e n i e dokonywanych przez lamę. Obrzędy te dotyczyły a n i e całego r o d u i n i e odwoływano się w n i c h do przodków. już n a ich rodziny, �75 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H logicznego m o d e l u K r a d e r a . N i e można również wskazać na i c h f u n k c j o ­ n a l n y związek z wywodzącymi się z tego m o d e l u podstawami gospodar­ czymi., W s p o m n i a n y system ekologiczny, którego stosunkowo większą h i ­ storyczną trwałość należy stwierdzić w porównaniu z zasadami organiza­ c j i społecznej i r e l i g i j n e j , może być więc podstawą różnych systemów społecznych, r e l i g i j n y c h i p o l i t y c z n y c h . A każdy z n i c h z osobna o t w i e r a przed jednostką inne możliwości samorealizacji. Powstawanie tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o przypada n a długi okres — s t a n o w i o n przecież układ zasad w y p r a c o w a n y c h w społeczeń­ s t w i e m o n g o l s k i m w okresie r o z w o j u plemiennego na długo przed poja­ w i e n i e m się Czingis-chana, w okresie f o r m o w a n i a się i potęgi jego i m p e ­ r i u m i wreszcie t y c h , które pojawiły się w X V I I w . jako wpływ z ze­ wnątrz (lamaizm) l u b ujawniły się jako r e z u l t a t już wcześniej zachodzą­ c y c h procesów społecznych (jak zasada bilateralności w systemie p o k r e ­ wieństwa). Z a n i k a n i e tego w z o r u przypada również na długi okres. I s t o t ­ n y m elementem w jego przekształceniach była r e w o l u c j a 1921 r. i zmia­ na s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , dalej l i k w i d a c j a kościoła lamajskiego w latach 30-tych X X w. i zburzenie systemu religijnego, wreszcie rozwój p r z e m y ­ słu i stworzenie możliwości różnorodnej specjalizacji zawodowej, k o n k u ­ rencyjnej wobec pasterstwa zarówno w sferze zaspokajania potrzeb, j a k i wartości, wreszcie k o l e k t y w i z a c j a 1959 г., która w i s t o t n y sposób zmie­ niła charakter pasterstwa mongolskiego. Te ostatnie z m i a n y wiążą się z powstaniem ideologii pracy p r o d u k c y j n e j , instytucjonalizacją systemu zabezpieczeń, profesjonalizacją, odróżnieniem k u l t u r y miasta od k u l t u r y stepu. Większość materiałów, na których o p a r t y jest niniejszy szkic, dotyczy okresu bezpośrednio poprzedzającego kolektywizację. Niektóre pozwa­ lają n a rekonstrukcję okresu wcześniejszego. Materiały odnoszą się j e d y ­ nie do g r u p y aratów. N i e twierdzę, że k u l t u r a i n n y c h w a r s t w społecz­ n y c h była zasadniczo różna od g r u p y aratów. Należy przyjąć za B. Szir e n d y b e m , że w s t r u k t u r z e społecznej M o n g o l i i na przełomie X I X i X X w . można było wyróżnić następujące g r u p y społeczne: 1) klasę feudałów składającą się z silnie zhierarchizowanych rodów książęcych i i n n y c h dobrze urodzonych (szlachty) oraz równie silnie zhierarchizowanego d u ­ chowieństwa, 2) aratów podzielonych na 3 kategorie: a) ałbatan, kategoria najliczniejsza, nie poddana feudałom, ale w y ­ pełniająca zobowiązania na rzecz państwa, b) chamdżiłga, to znaczy oso­ biście poddani feudałów świeckich, i c) szabinar — poddani feudałów d u c h o w n y c h . Z badań polskiej ekspedycji w y n i k a , że n i e istniały zasad­ nicze różnice k u l t u r o w e między w y m i e n i o n y m i g r u p a m i , aczkolwiek i c h społeczna pozycja była różna . 26 21 2 6 B. Szirendyb, Mongolija na rubieże XIX-XX wieków, Ułan B a t o r 1963, s. 28. " M a r k o w s k a , Sokolewicz, Olędzki, Niektóre zmiany..., s. 453-501; �76 ZOFIA SOKOLEWICZ Nie wchodząc t u w p r z y c z y n y powstania t a k i e j właśnie s t r u k t u r y społecznej — badania n a d t y m prowadzone są wciąż przez historyków m o n g o l s k i c h — można t y l k o stwierdzić, że j e j istnienie u w a r u n k o w a ­ ne było strukturą państwa, n a j p i e r w niepodległego i m p e r i u m mongolskie­ go, później poddanego a d m i n i s t r a c j i mandżurskiej. Jego funkcjonowanie zależne było od wypełniania przez różne g r u p y ludzkie różnych zadań: p r o d u k c y j n y c h , p o l i t y c z n y c h , m i l i t a r n y c h , ideologicznych, reprezentacyj­ n y c h na zewnątrz w k o n t a k t a c h z i n n y m i g r u p a m i etc. Większość zadań p r o d u k c y j n y c h w y k o n y w a n a była przez aratów — pasterzy. Pasterstwo — wypas bydła stanowiło podstawę gospodarczą, podstawowe źródło u t r z y m a n i a ludności. Obok niego występowało r z e m i o ­ sło w y k o n y w a n e przez rzemieślników pochodzenia obcego l u b przez a r a ­ tów, którzy s t r a c i l i stada bydła. G r u p y rzemieślnicze o d X V I I w . g r u ­ powały się wokół klasztorów l u b siedzib książęcych, rzadziej były to g r u ­ p y zajmujące się rzemiosłem obok w y p a s u bydła, stanowiąc j a k b y o d ­ rębną grupę etnograficzną. Te ostatnie miały znacznie starszą tradycję i można odnosić je co n a j m n i e j do epoki i m p e r i u m mongolskiego. O r g a n i ­ zacja rzemiosła i k o n t a k t y rzemieślników z r y n k i e m miały i n n y c h a r a k ­ ter niż w p r z y p a d k u rzemiosła zgrupowanego wokół klasztorów. Do c z y n ­ ności p r o d u k c y j n y c h w okresie poprzedzającym panowanie Mandżurów można b y zaliczyć wojnę grabieżczą, która przyczyniała się w p r z y p a d k u Mongołów podobnie j a k i u i n n y c h g r u p pasterskich do pomnożenia b o ­ gactwa . P r a w o do uczestniczenia w niej m i e l i wszyscy . Podobnie j a k pasterstwo, było to najbardziej powszechne źródło u t r z y m a n i a , czego nie można powiedzieć o rzemiośle a n i też o rzadko występującym r o l n i c t w i e u p r a w i a n y m częściej przez chińskich osadników, rzadziej przez zbiedniałych pasterzy . Poniższa tabela przedstawia rejestr czynności pasterskich obowiązujących wszystkich, p r z y p r o s t y m podziale pracy (płeć i w i e k ) . Czynności te zróżnicowane są nadto w c y k l u sezonowym rocznym. Tabe­ la ta nie w y k a z u j e w s z y s t k i c h przekoczowań, które — w zależności od r o k u — wahały się od 4 do 80. Można przyjąć, że r y t m pracy w s z y s t k i c h pasterzy był t a k i sam. Póź­ ną jesienią, zimą i wczesną wiosną przeważały prace mające na celu u t r z y m a n i e i p r z e t r w a n i e stada w t r u d n y c h w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . Wczesną wiosną zaczynały się czynności związane z pomocą rodzącym 28 29 30 31 J. Olędzki, [w:] Studia 2 8 Rodzimość mongolskie, i ludowość we współczesnej narodowej sztuce Mongolii, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1969, s. 99-112. P o r . zbiór referatów historyków m o n g o l s k i c h n a I I Międzynarodowym gresie Mongolistów w 1970 r. w Ułan B a t o r , Oiora ulsyn mongołcz erdemtnij Kon­ I I ich churał, U ł a n B a t o r 1973. 29 Tajna historia s. 162 w y k a z u j e analogie g r u p a m i a r a b s k i m i i niektórymi b e r b e r s k i m i . 30 3 1 Tajna Historia..., Dynowski, s. 177 n. op. cit., s. 78 n. pod t y m względem z p a s t e r s k i m i �Czynności październik listopad grudzień styczeń przekoczowywanie ochrona w rem, kierunku zi­ oddzielenie owiec przed rozproszeniem, wiat­ dzikimi zwierzętami mowisk od marzec luty zwierząt pasterskie dojenie k r ó w bydła przy narodzi­ n a c h cieląt i jagniąt odrębne pasienie czerwiec maj lipiec sierpień wrzesień 3 przekoczowywanie na pastwiska N O » wio­ senne pomoc koni i kwiecień cieląt porody kobył, s y s t e m a t y c z n e dojenie czy porody M 0 wielbłądów systematyczne dojenie systematyczne wyrób osobny kla­ dojenie kóz i produktów wypas samic czesanie strzyżenie gromadzenie treściwej owiec «! krów > owiec 01 mlecznych i kóz, zapładnianie i c h paszy g O jagniąt na N •< wielbłądów owiec и w zimę dla młodych zwierząt o o w polowanie i inne prawa na bobaki zwierzęta, wy­ skór rozpoczęcie przegonu koni n a da­ lekie wiska past­ O я �78 ZOFIA SOKOLEWICZ samicom, opieką n a d nowo n a r o d z o n y m i cielętami i jagniętami. N a późną wiosnę i wczesne lato przypadała opieka n a d rodzącymi kobyłami i w i e l ­ błądami. Od tego m o m e n t u zaczynano systematyczne dojenie i związany z t y m wyrób produktów mlecznych, p r z y g o t o w y w a n i e i c h na zimę. Okres lata obfituje w różnorodne zadania pasterskie. W y k o n y w a n i e t y c h zajęć pasterskich u w a r u n k o w a n e było niewątpli­ w i e dużą wiedzą n a temat środowiska naturalnego, o rodzajach pastwisk ze względu na g a t u n k i porastających j e t r a w czy ze względu na położe­ nie, osłonięcie od w i a t r u i bliskość źródeł w o d y . Według badaczy topon i m i k i Mongołowie znają 18 różnych nazw n a określenie różnych rodza­ jów s t e p u . Według badaczy f l o r y znają ponad 250 różnych nazw na porastające step rośliny. Znają dobrze anatomię z w i e r z ą t i podejmują się i c h leczenia. Leczenie zwierząt oddzielone jest ściśle od leczenia l u d z i i pozostaje w rękach doświadczonych pasterzy. Pozostaje teraz jeszcze do wyjaśnienia sprawa o p i e k i n a d stadem. Szulzenko , a za n i m K r a d e r , powtarzają dość powszechną o społecz­ nościach pasterskich opinię, że człowiek n i e opiekuje się zwierzęciem. Jest to również opinia przeważająca wśród pasterzy. W rejestrze czynności zanotowano jednak takie, które na pewno na przełomie X I X i X X w., j e ­ żeli nie wcześniej, były stosowane w stosunku do zwierząt. D y s p o n u j e m y szczegółowymi opisami b u d o w y osłon dla m a t e k i jagniąt l u b samych jagniąt z nawozu zebranego w ubiegłym r o k u , notuje się t r z y m a n i e jagniąt i małych wielbłądów i cieląt przez pierwsze d n i w j u r c i e gospodarczej, a nawet razem z rodziną gospodarza, stosuje się rozdzielanie samic owiec od baranów, a także ogierów i klaczy, aby porody odbywały się w j e d ­ n y m okresie d o g o d n y m d l a odchowania z w i e r z ą t . Wszystko to świadczy o konieczności wkładu pracy l u d z k i e j w u t r z y m a n i e stada. Czynności ludzkie mają t u , zdaniem informatorów, n i e t y l k o wpływ n a wielkość stada, lecz również na stopień jego samodzielności. Zwierzęta, które o d ­ łączą się od stada i zdziczeją, dają sobie w stepie t r u d n i e j radę od zwie­ rząt dzikich. Te z n i c h jednak, które przez jakiś czas przetrwają, w y k a z u ­ ją i n s t y n k t wrażliwszy od zwierząt d o m o w y c h , co wyraża się w szybszej reakcji na mające nastąpić z m i a n y t e m p e r a t u r y , wyczuwanie nadchodzą­ cych wiatrów etc. Można b y w t y m stanie rzeczy dopatrywać się r e z u l ­ tatów działania człowieka, jego wpływu na selekcję zwierząt — m n i e j ostrą w stadzie będącym pod opieką niż w stadzie d z i k i m . Zapewne 3 2 33 34 35 3e 37 3 2 W. A. Kozakiewicz, Sovriemiennaja Mongolskaja Toponimlka, Lenin­ g r a d 1934, s. 7-8. 3 3 A Z E I H K M P A N n r 128 B a j a n S o m o n , 1966, n r 154, 1968; m a t . Z S . 1969. и S z u l z e n k o , op. cit., s. 22-23. 35 36 Krader, Ecology..., s. 306-307. A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, n r 154x, 1968г., Olżdyt. 3 ' A Z E I H K M P A N n r 81 B a j a n S o m o n ; m a t . własne Z S 1969. 122, 1973, somon �79 WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H w t y c h czynnościach pasterskich n i e można dopatrzyć się r a c j o n a l n y c h zabiegów hodowlanych. N i e m n i e j jednak, jeżeli do w s p o m n i a n y c h wyżej dołączymy jeszcze powszechnie stosowane zabiegi kastracyjne, t o niemo­ żliwy do u t r z y m a n i a jest pogląd, że pasterze mongolscy c h o d z i l i za sta­ dem, które utrzymywało się w półdzikim stanie. Wszystkie czynności pasterskie znał w zasadzie każdy arat. J u r t a była zarówno n a j m n i e j s z y m zespołem r o d z i n n y m , j a k i gospodarczym. M a j s k i określa j e j wielkość na 4-5 osób i n a 60 sztuk zwierząt, w t y m 7,1 k o n i , 1,5 wielbłąda, 7,1 bydła rogatego, 44,3 owiec i kóz . Taka średnia j u r t a nie stanowiła j e d n a k n i g d y niezależnej j e d n o s t k i gospodarczej. K i l k a l u b kilkanaście j u r t łączyło się w jeden c h o t a j l , dobierając się częściowo na zasadzie pokrewieństwa, częściowo sąsiedztwa; znajomości, wypróbo­ wanej już współpracy. Chotajle były j e d n o s t k a m i elastycznymi i z m i e n ­ n y m i . Ludzie niezadowoleni ze współpracy m o g l i przenieść się do innego chotajlu p r z y końcu sezonu. W c h o t a j l u obowiązywała zasada r o t a c j i zajęć. W zależności od w i e k u i płci każdy wykonywał kolejno wszystkie zadania gospodarcze obowiązu­ jące tę płeć i tę grupę w i e k u . W p r z y p a d k u b r a k u rąk do pracy oddawano zwierzęta obcej rodzinie, najczęściej na wypas z i m o w y . Zdarzało się, że rodzina nie posiadała w s w y m stadzie wszystkich rodzajów zwierząt. W t e ­ d y n i e brano j e j pod uwagę *przy organizowaniu obsługi t y c h zwierząt w chotajlu. Z zasady podziału pracy w c h o t a j l u , polegającej na r o t a c j i obowiązków nie według ilości l u d z i zdolnych do pracy w każdej rodzinie, lecz według ilości r o d z i n wchodzących w skład chotajlu, wynikało, że nie każda rodzina wykonywała pełen zestaw czynności pasterskich. Z t e ­ go też mogły wynikać różnice w kolejności przyuczania dzieci do prac w pasterstwie. W t r a d y c y j n y m wzorze k u l t u r o w y m , g d y dzieci pozosta­ wały w d o m u , a jeżeli nawet w dość n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h oddawano je na naukę, to nauka ta odbywała się w j u r c i e gospodarza i dziecko zobo­ wiązane było do uczestniczenia we w s z y s t k i c h zajęciach gospodarczych, kolejność przyuczania dzieci do pracy wyglądała następująco: K o b i e t y : w w i e k u 6 l a t dziewczęta zajmowały się jagniętami, a więc przynosiły nowo narodzone jagnięta do j u r t y , wiązały w j u r c i e l u b na ciepłym, osłoniętym miejscu przed jurtą, doprowadzały je do k a r m i e n i a do matek. Pomagały też dorosłym k o b i e t o m w wiązaniu owiec do dojenia. W a r u n k i e m t y c h prac było rozróżnianie, które z jagniąt jest od której m a t k i . Nierzadko d z i e w c z y n k i posiadały już swoje własne jagnię, do któ­ rego odnosiły się z całą serdecznością. Spodziewano się, że później prze3S 3 9 40 41 I . M a j s k i j , Sowriemiennaja Mongoliją, I r k u c k 1921, s. 126. D. M a r k o w s k a , S. S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska. i modernizacja, [w:] Studia mongolskie, s. 55-81. 3 8 3 9 4 0 A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, 1969. AZE IHKM a j m a k bułgański. 4 1 Tradycja PAN n r 98, 121, 123, 124, 125 B a j a n Somon, 1968; n r 26, 1971,, �80 ZOFIA SOKOLEWICZ niosą ją na inne zwierzęta, na całe stado. Uczyły się również, n a w e t w w i e k u 5-6 l a t , jazdy na źrebięciu, a od 7 r o k u życia pod opieką d o ­ rosłych — najczęściej mężczyzn — uczyły się jazdy konnej w siodle. Z n a ­ jomość jazdy k o n n e j była w a r u n k i e m podjęcia k o l e j n y c h prac w gospo­ darstwie, to jest o p i e k i n a d cielętami. Jednocześnie w w i e k u 7-8 l a t d z i e w c z y n k i rozpoczynały trwającą k i l k a l a t naukę dojenia, rozpoczy­ nając od owiec i kóz. Od 9 r o k u życia podejmowały opiekę nad cielętami, to jest przyprowadzały cielęta do m a t e k i odprowadzały je, przypędzały k r o w y - m a t k i na w i e c z o r n y udój, wreszcie zajmowały się z i m o w y m , cało­ d z i e n n y m wypasem cieląt. Od 15 r o k u życia zaczynały dojenie krów i kobył, a później wielbłądów. Od tego r o k u , czasem wcześniej, zaczynały prace p r z y w y r o b i e produktów mlecznych, suszeniu i c h na zimę, j a k rów­ nież zbierania nawozu w stepie, uczyły się konserwowania produktów (mrożenie mleka), suszenia t r a w na zimę (dla nowo narodzonych jagniąt i cieląt). Zakładano, że 20-letnia dziewczyna umiała wykonać wszystko, czego oczekiwano od gospodyni. W s t y d e m było zwrócenie się do kogoś o pomoc w uszyciu świątecznej deli, choć — g d y się dziewczyna tą u m i e ­ jętnością raz wykazała, mogła t a k i e zamówienie złożyć u słynących z haf­ t u i n n y c h aratek. Mężczyźni : zaczynali, podobnie j a k dziewczęta w 6 r o k u życia, opie­ kować się jagniętami, jeździć na oklep na źrebiętach l u b młodych k o ­ niach. Dopiero w 9-10 r o k u życia zajęcia dziewcząt i chłopców zaczynają się odróżniać. W t y m czasie chłopcy dołączają się do mężczyzn pomaga­ jąc i m w wypasie k o n i , w t y m zwłaszcza w n o c n y m wypasie w lecie, gdy źrebięta są z m a t k a m i , i łapania k o n i na urgę. Niejednokrotnie zanim zaczną tę naukę, legitymują się umiejętnością łapania bydła rogatego. Uczą się uczestnicząc w męskich pracach: zabijaniu zwierząt, dzieleniu mięsa, pomocy p r z y porodach różnych zwierząt, u d o j u klaczy ( w y k o n y ­ w a n y m przez kobietę i mężczyznę razem) uważanym za szczególnie t r u d ­ n y i wymagający siły fizycznej. Uczestniczą również w pracach p r z y roz­ b i j a n i u i składaniu j u r t y , p r z y j e j konserwacji i naprawach, uczą się t r o ­ pić i polować na zwierzęta, zdzierać i oprawiać skóry, strzyc owce, w y czesywać sierść końską i częściowo wełnę i p u c h wielbłądzi, gromadzić siano i suszoną treść żołądków bobaków na zimę w celu k a r m i e n i a mło­ d y c h zwierząt. Uczą się d o b o r u sztuk do k a s t row a nia i samego k a s t r o ­ wania. 42 Rejestr koniecznych umiejętności pasterskich jest długi. Obserwacja czynności pasterza doprowadza do w n i o s k u , że i c h prawidłowe w y k o n y ­ wanie m u s i wiązać się z długim doświadczeniem. Każda z czynności p o ­ siada swoje uzasadnienie, swoją technikę, może być w y k o n y w a n a m i m o swej pozornej p r o s t o t y w k i l k a różnych sposobów. Obserwacja dnia p r a 4 2 AZE IHKM PAN oraz m a t . własne Z S 1969. n r 120, 1967, n r 98, 99, 121, 125, 154 B a j a n S o m o n , 1968, �81 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H cy w j u r c i e pozwala na stwierdzenie, że m i m o b r a k u oznak pośpiechu, p r z y o g r o m n y m spokoju cechującym w y k o n y w a n i e każdej pracy, zwłasz­ cza w okresie l e t n i m , ludzie muszą wokorzystywać każdą chwilę. Każdy musi umieć robić wszystko — to podstawowa zasada, ogólnie obowiązu­ jąca. Powstaje jednak pytanie, czy każdy r o b i wszystko. Na pewno nie. I nie t y l k o z wspomnianego już powodu, że na przykład rodzina rezygnu­ je z opieki, czy nawet posiadania jakiegoś g a t u n k u zwierząt. Również dlatego, że pewne czynności można, ale nie m u s i się, wykonywać. Każdą należy znać, ale niektóre zna się lepiej od i n n y c h . Do t y c h , które zdecy­ dowanie są przedmiotem w y b o r u , należą: p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r m u d l a młodych zwierząt na zimę, szycie okryć d l a nowo narodzonych wielbłą­ dów, starania o opiekę nad j e d n y m t y l k o , u l u b i o n y m g a t u n k i e m zwierząt, szycie świątecznej odzieży, ubijanie wojłoku. Jak w y n i k a z zestawienia ilość prac, których nie m u s i wykonywać kobieta jest stosunkowo n i e w i e l ­ ka. Rejestr ten jest nieco dłuższy w p r z y p a d k u mężczyzn. Mężczyźni mogą specjalizować się w p o l o w a n i u na określone zwierzęta, w znacznym też stopniu mogą rezygnować z przyswajania sobie pewnej wiedzy l u b o d w r o t n i e rozwijać ją. Mogą więc rozwijać wiedzę o pastwiskach i i c h rodzajach l u b rezygnując z tego posuwać się szlakami t r a d y c y j n i e w y ­ próbowanymi przez ojca l u b iść za starszym c h o t aj l u Mogą rozwijać wiedzę botaniczną, co również czyni i c h ekspertami w doborze pastwisk, a nadto pozwala na, jeżeli nie leczenie ziołami, to określenie roślin trują­ cych d l a zwierząt . Mogą rozwijać wiedzę o a n a t o m i i zwierząt, o p r z y ­ zwyczajeniach jednego l u b k i l k u gatunków zwierząt i leczyć je . Spec­ jalistów w t y m zakresie nie było w i e l u i właściciel chorego zwierzęcia — najczęściej k o n i a l u b wielbłąda, t z n . zwierząt cennych, decydował się n a daleką nieraz podróż, aby przywieźć do j u r t y doświadczonego pasterza i uratować zwierzę. Podobnie nie wszyscy mężczyźni z a j m o w a l i się k a ­ s t r o w a n i e m zwierząt, niejednokrotnie zdając się na pomoc specjalisty zarówno p r z y samej czynności, j a k i wyborze sztuk do k a s t r o w a n i a . Nie ulega wątpliwości, że pasterstwo mongolskie stwarzało okazję do specjalizacji. A ta prowadziła do zwiększenia prestiżu społecznego j e d ­ nostki. Interesujące są informacje na temat w y b o r u starszego — p r z y ­ wódcy chotajlu. Jego stanowisko było nieformalne, ale też decyzje nie były kwestionowane. I c h zakwestionowanie łączyło się z w y k l e z odej­ ściem r o d z i n y mężczyzny, który miał odmienny pogląd, do innego cho­ t a j l u . W y b o r u takiego przywódcy d o k o n y w a n o n i e kierując się stopniem 4 3 4 4 45 46 47 4 3 4 4 4 5 M a t . własne Z S 1969. B a j a n S o m o n . A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967. A Z E I H K M P A N n r 129; m a t . własne Z S , 1969. AZE IHKM Z S 1969. 4 e « P A N n r 128, 1966, n r 125, 154 B a j a n A Z E I H K M P A N n r 125 B a j a n S o m o n , 1969. li — Etnografia Polska, t. X X z. 2 Somon, 1968, m a t . własne �82 ZOFIA SOKOLEWICZ pokrewieństwa, ale w i e k i e m r o z u m i a n y m t u j a k o rękojmia doświadczenia i s a m y m doświadczeniem w zakresie d o b o r u pastwisk, znajomości z w y ­ czajów zwierząt, umiejętności i c h leczenia etc. Jeżeli więc o w s z y s t k i c h aratach w zasadzie można było powiedzieć, że b y l i pasterzami, t o t y l k o o niektórych mówiono, że są d o b r y m i , do­ świadczonymi pasterzami i t y l k o niektórzy słynęli ze swej w i e d z y w t y m l u b i n n y m zakresie, a sława i c h sięgała nieraz k i l k a s e t kilometrów . Większe możliwości specjalizacji mężczyzn niż k o b i e t wiązały się za­ pewne z f a k t e m , że poza pasterstwem z a j m o w a l i się o n i c e n i o n y m polo­ w a n i e m , podczas g d y k o b i e t y zajmowały się co p r a w d a zbieractwem, ale w h i e r a r c h i i wartości nie zajmowało ono żadnego miejsca. Nadto k o b i e t y częściej pozostawały w obrębie j u r t y , nie nawiązywały więzi poza włas­ n y m chotajlem. Miały mniejsze doświadczenie — mniejszy materiał do porównania zarówno w zakresie znajomości t o p o g r a f i i terenu, j a k i d o ­ b o r u pastwisk, miały też węższy zakres w i e d z y pasterskiej, mniejszą okazję do porównania swoich osiągnięć z osiągnięciami i n n y c h . Również rodzaje wytwórczości rzemieślniczej, którymi się zajmowały, miały węż­ szy zakres w porównaniu z uboczną n a w e t produkcją rzemieślniczą męż­ czyzn. N i e m n i e j jednak n a w e t w t a k wąskim zakresie i c h działania rów­ nież pozostawała możliwość w y b o r u i szczególnego specjalizowania się w p e w n y c h t y l k o zajęciach. Specjalizacja ta jest znacznie bardziej widoczna w społecznej płasz­ czyźnie działań pasterzy mongolskich, zarówno mężczyzn, j a k i kobiet. D o w o d e m na to jest zróżnicowany f o l k l o r , rozbudowane zwyczaje zwią­ zane z gościnnością, obrzędy doroczne. O zróżnicowaniu zachowań l u d z k i c h w t y c h dziedzinach i możliwości j a k g d y b y specjalizacji w p e w n y c h t y l ­ ko z n i c h zajmę się w cz. I I . N a koniec t y c h rozważań chciałabym t y l k o zwrócić uwagę na f a k t , że i n d y w i d u a l i z a c j a zachowań jest szczególnie w i ­ doczna w t e d y , g d y wiąże się z dążeniem do osiągnięcia p e w n y c h wartości. Nie ma jeszcze s t u d i u m k u l t u r y mongolskiej w kategoriach wartości. Można jednak przypuszczać, że jedną z wartości jest zamożność, której s y m b o l e m jest dobrze prosperujące stado bydła. T y m można tłumaczyć pełen serdeczności, t r o s k i , a n a w e t poświęcenia stosunek do stada w p a ­ j a n y dzieciom od najmłodszych l a t , j a k również n i e m a l i n d y w i d u a l n e t r a k t o w a n i e każdego zwierzęcia, wyrażające się w odróżnianiu i rozpo­ znawaniu każdej sztuki, w n a d a w a n i u i m i o n , w posiadaniu u l u b i o n y c h zwierząt przez poszczególnych członków r o d z i n y , n a w e t w słownictwie, nie t y l k o bardzo b o g a t y m , lecz również nacechowanym uprzejmością . 48 49 50 51 52 4 8 A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967. 4 9 A Z E I H K M P A N n r n r 55, 1965, m a t . własne Z S 1969. B a j a n 5 0 A Z E I H K M P A N n r 123, 124 B a j a n S o m o n , 1968; Mandał G o b i , 1965. 5 1 A Z E I H K M P A N n r 121, 125 B a j a n S o m o n , 1968, 1969. 5 2 AZE IHKM Somon. P A N n r 124 s. 7 1968 w y m i e n i a się wyrażenie uřier dzatacři — używane n a określenie w y g a n i a n i a bydła n a p a s t w i s k o z n a c z y dosłownie „zapraszać" �83 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H Z przeglądu zajęć kobiet i mężczyzn i i n f o r m a c j i n a t e m a t możliwości i c h i n d y w i d u a l i z a c j i w y n i k a wniosek, że znacznie więcej możliwości i n d y ­ w i d u a l i z a c j i zajęć w sferze gospodarczej posiadali mężczyźni. N i e można na tej podstawie sądzić, że k o b i e t y były źle w społeczeństwie m o n g o l ­ s k i m t r a k t o w a n e . I c h miejsce w rodzinie jest ważne, a w stosunkach kobieta — mężczyzna można zaobserwować postawę partnerską . Nie można jednak pominąć f a k t u , że k u l t u r a mongolska jest, podobnie j a k i n ­ ne k u l t u r y pasterskie, p a t r y l i n e a r n a . Większość wartości t e j k u l t u r y ukształtowała się jeszcze przed i m p e r i u m Czingis-chana . Wszystkie je można sprowadzić do t r o s k i o bydło — podstawę u t r z y m a n i a i obronność ( t e r y t o r i u m , stada, potem w o j n y grabieżcze). Z p i e r w s z y m i wiąże się d o ­ skonalenie t e c h n i k pasterskich i p r z e j a w y i n d y w i d u a l n e j t r o s k i o bydło, rozwój wiedzy o zwierzętach i środowisku p r z y r o d n i c z y m . T u m a m y pewne pole dla aktywności kobiet, znacznie j e d n a k mniejsze niż męż­ czyzn. Z d r u g i m i wiążą się zachowania zmierzające do zawierania i u t r z y ­ m y w a n i a sojuszy, odróżniania swoich od obcych, panowania n a d prze­ strzenią, co wiąże się ze szczególną pozycją konia, r o z w o j e m sprawności fizycznej. Te wartości w całości rozwijane były przez mężczyzn. K o b i e ­ cie pozostawało w zasadzie dość ściśle określone powtarzanie w z o r u go­ spodyni i m a t k i . Istniała więc zasadnicza odmienność w z o r u mężczyzny i k o b i e t y wyrażająca w powyższym układzie cechy adaptacyjne k u l t u r y i stanowiące o j e j k o n t y n u a c j i aż po współczesność, do m o m e n t u , w któ­ r y m następuje zasadnicza zmiana systemu wartości. 53 54 Katedra Etnografii UW Nowy Świat 69 00-046 Warszawa A Z E I H K M P A N n r 55, 98, 165 B a j a n S o m o n , 1968; m a t . własne Z S . 1969. N. N. С z e b о к s а г o w, Chozjajstwienno-kulturnyje tipy narodów wostoczAzji, [w:] Narody mira, M o s k w a 1965. 5 4 noj � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7deb3d14181e70eea770a35aa598ebc.pdf ae09369f49adf85488dce5c0b279df3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:815 Title A name given to the resource Motywy zawierania małżeństw a system wartościowania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekalińska, Alicja; Jakubowska, Longina; Jasiczek, Małgorzata; Prewencka, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 A L I C J A CZEKALIÑSKA, L O N G I N A JAKUBOWSKA, MAŁGORZATA JASICZEK, GRAŻYNA PREWENCKA MOTYWY ZAWIERANIA MAŁŻEŃSTW A SYSTEM WARTOŚCIOWANIA. A N A L I Z A MATERIAŁÓW ZE W S I W Ó L K A Z A M K O W A , WOJ. BIAŁOSTOCKIE i L i t e r a t u r a socjologiczno-etnograficzna dotycząca zagadnień związanych z rodziną wskazuje n a istotność tego p r o b l e m u w e współczesnej k u l t u ­ rze. Wielość opracowań, samodzielnych p u b l i k a c j i n a u k o w y c h , o p a r t y c h na badaniach terenowych, ankietach i obserwacjach, artykułów p u b l i c y ­ s t y c z n y c h zwraca uwagę na pewne określone jego aspekty. J e d n y m z n i c h jest model r o d z i n y i zachodzące w n i m zmiany, a ściślej porówna­ nie dwóch m o d e l i t e j i n s t y t u c j i : m o d e l u r o d z i n y zwanej tradycyjną ( t u analizuje się więzi i f u n k c j e r o d z i n y wiejskiej rekonstruowane n a podsta­ w i e materiałów pochodzących z w i e k u X I X i X X , a znajdujące powią­ zania i analogie w m o d e l u r o d z i n y mieszczańskiej) oraz m o d e l u r o d z i n y współczesnej w społeczności urbanizującej się, gdzie relacje między człon­ k a m i nie t y l k o szerszej społeczności, lecz i r o d z i n y wykazują duży stopień dezintegracji. Z p u n k t u widzenia e t n o g r a f i i oczywiste jest zwrócenie u w a g i przede w s z y s t k i m na zachodzące w t e j dziedzinie z m i a n y w społeczności w s i p o l ­ skiej. Rodzina s t a n o w i b o w i e m zasadniczą i trwałą organizację w społe­ czności wioskowej i w n i e j należy doszukiwać się rodzaju klucza do i n ­ n y c h , na pozór niezależnych z m i a n w pozostałych dziedzinach życia w s i . Ponieważ f u n k c j e i f o r m y r o d z i n y w społeczności w i e j s k i e j zostały do t e j p o r y dość dobrze określone, wydawało się n a m , że najbardziej i s t o t ­ ne w obecnej c h w i l i jest poszukiwanie p r z y c z y n y zachodzących p r z e m i a n w całym obrazie r o d z i n y . Wstępna hipoteza naszych badań zakładała, że 1 T e m a t t e n został o p r a c o w a n y wersytetu Warszawskiego wego prowadzonego dysponuje przez p r z e z grupę studentów I I I r o k u e t n o g r a f i i w r o k u 1974, w r a m a c h p r o s e m i n a r i u m dr A n n ę K a t e d r a na prowadzenie Zadrożyńską. celu. środki f i n a n s o w e , jakimi tego r o d z a j u badań, n i e pozwoliły s t u d e n t o m n a i c h rozszerzenie, a t y m s a m y m n a doprowadzenie do z a m i e r z o n e g o Nikłe Uni­ badawczo-tereno- studiów n a d podjętym tematem �202 A L I C J A CZEKALIÑSKA zasadniczą przyczyną jest system wartości j e j członków, sposoby wartoś­ ciowania otaczającego życia. I jeżeli obserwowane z m i a n y f o r m i f u n k c j i r o d z i n y współczesnej odpowiadałyby i s t o t n y m z m i a n o m w t y m systemie nadrzędnym, można b y dopiero w t e d y mówić o i s t o t n y c h czy zasadni­ czych zmianach t e j i n s t y t u c j i . P o d s t a w o w y m p r o b l e m e m badań było zawarcie małżeństwa r o z u m i a ­ nego- jako wstęp do założenia nowej rodziny. Badanie motywów w y b o r u partnera, oczekiwań związanych z małżeństwem oraz jego ocen p o w i n n o wskazywać na wartości p e w n y c h cech, walorów, osiągnięć. Ponieważ jednak zasadnicze ograniczenia czasu badań wymagały w y ­ b o r u w s i możliwie najbardziej już poznanej pod względem h i s t o r i i , sto­ sunków społecznych, k u l t u r y , do badań wybrałyśmy wieś Wólka Z a m k o ­ wa, doskonale zaprezentowaną w pracy D a n u t y M a r k o w s k i e j . N a pod­ stawie materiałów z a w a r t y c h w tej pracy i badań powtórnych p o d e j m u ­ j e m y próbę r e k o n s t r u k c j i i analizy zasadniczych rysów systemu wartoś­ ciowania warunkującego zawarcie małżeństwa. Badania przeprowadzałyśmy w 1973 r o k u . Praca D. M a r k o w s k i e j opar­ ta została na eksploracji terenowej l a t 1960-1963. Prace M a r k o w s k i e j zmierzały do określenia całościowego obrazu r o d z i n y w i e j s k i e j na Pod­ lasiu. Mając na względzie dawniejsze zróżnicowanie społeczno-kulturowe i możliwość jego t r w a n i a do dzisiaj a u t o r k a zajęła się obecną rolą różnic w y z n a n i o w y c h i społecznych w kształtowaniu się stosunków rodzinno-sąsiedzkich oraz zakresem i sposobem n i w e l a c j i i adaptacji do społeczeń­ s t w a globalnego. Praca j e j objęła okres stulecia 1864-1965. N i e miała j e d n a k na celu analizy ściśle historycznej, lecz ustalenie prawidłowości i treści p r z e m i a n w z d e t e r m i n o w a n y m historycznie systemie społecznym. Dając r y s histo­ r y c z n y z uwzględnieniem jego aspektów społeczno-ekonomicznych, po­ cząwszy od pierwszych procesów osadniczych aż do okresu powojennego, określiła a u t o r k a charakter r o d z i n y wiejskiej na t y c h ziemiach i c z y n n i ­ k i zewnętrzne, które miały wpływ na jego kształtowanie się. Zróżnicowa­ nie społeczne i wyznaniowe na terenie Podlasia w 2 połowie X I X i na p o ­ czątku X X w i e k u , a więc w interesującym ją przedziale czasu, było w y n i ­ k i e m przebiegu procesów osadniczych ludności r u s k i e j i mazowieckiej, zarówno chłopskiej, j a k i drobnoszlacheckiej, zakończonych już na począt­ k u X V I w i e k u . T a k więc element osadniczy od dawna był zróżnicowany społeczno-prawnie i etnicznie oraz w y z n a n i o w e B r a k samodzielności politycznej Polski, słaby rozwój gospodarczy i za­ rządzenia carskie w y w a r ł y decydujący wpływ na obraz w s i podlaskiej X I X w i e k u i 1 połowy w i e k u X X . Zwłaszcza ustawa uwłaszczeniowa 1864 r o k u , m i m o unifikującego c h a r a k t e r u w zakresie prawno-ekonomicz­ n y m , pogłębiła antagonizmy zarówno między szlachtą a chłopstwem, j a k 2 2 D. M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu, W r o c ł a w 1971. �MOTYWY ZAWIERANIA 203 MAŁŻEŃSTW i wewnątrz t y c h bardzo zróżnicowanych w a r s t w . K o n f l i k t y te utrwaliły się na długie lata w postaci i s t o t n y c h barier społecznych. J e d n y m z n i e z w y k l e ważnych czynników w kształtowaniu się stosun­ ków r o d z i n n y c h było ustawodawstwo. „Regulacja p r a w n a małżeństwa i r o d z i n y bazowała na koncepcji r e l i g i j n e j . Obowiązywała r e l i g i j n a f o r m a małżeństwa, które podlegało j u r y s d y k c j i kościelnej" — pisze M a r k o w ­ ska. P o l i t y k a carska tworzyła ostre b a r i e r y d l a d o b o r u małżeńskiego na s k u t e k zarządzeń dotyczących wyznań. W y r a z e m r u s y f i k a c y j n y c h t e n d e n ­ cji był nakaz w y c h o w y w a n i a dzieci małżeństw mieszanych prawosławno- k a t o l i c k i c h w r e l i g i i prawosławnej. P r a w o też uznawało p r y m a t męż­ czyzny w rodzinie, jego przewagę w zakresie władzy rodzicielskiej, a t y m s a m y m wyznaczało kobiecie rolę drugorzędną i podporządkowaną. Podlaska społeczność była zróżnicowana społecznie (drobna szlachta i chłopi) oraz wyznaniowo-etnicznie (prawosławni pochodzenia ruskiego i k a t o l i c y pochodzenia polskiego). Ze względu n a te d w i e generalne l i n i e podziału M a r k o w s k a ustaliła k r y t e r i a d o b o r u zawieranych małżeństw (inne w e wsiach homo-, a inne w heterogennych). Były one różne w róż­ n y c h okresach. I t a k w latach 1864-1919 zarówno odrębność r e l i g i j n a j a k i społeczna były istotną barierą w z a w i e r a n i u związków małżeńskich. Dlatego małżonkowie pochodzili głównie z tej samej g r u p y społecznej i w y z n a n i o w e j . B a r i e r y te w e wsiach heterogennych ograniczały możli­ wość znalezienia współmałżonka w e własnej w s i , co w k o n s e k w e n c j i czę­ sto powodowało zachwianie równowagi ekonomicznej partnerów. Jest też oczywiste, że w e w s i homogennej w y z n a n i o w o dobór małżonków w obrę­ bie tej samej społeczności był z j a w i s k i e m o wiele częstszym niż w e w s i heterogenněj. Jednakże różnice r e l i g i i n i e stanowiły przeszkody d l a są­ siedzkiej współpracy gospodarczej. Także n i e spotykało się specjalnej wrogości na t y m t l e . Przeciwnie, sytuacja t a k a skłaniała do t o l e r a n c j i i wzajemnego zrozumienia, dając w y r a z tendencjom unifikującym i z d o l ­ nościom a d a p t a c y j n y m . W okresie międzywojennym coraz częstsze były p r z y p a d k i zawierania małżeństw mieszanych pod względem w y z n a n i o ­ w y m , dzięki czemu społeczności stawały się bardziej zintegrowane, umac­ niając więzi społeczne więzami pokrewieństwa. Zwężało to także t e r y t o ­ r i a l n y obszar d o b o r u małżeństw, co miało korzystne następstwa gospo­ darcze. 3 O wiele bardziej złożony p r o b l e m stanowiło zróżnicowanie społeczne. Szlachta była grupą zachowawczą, silnie akcentującą swoją odmienność, broniącą się przed degradacją klasową. Ze względu na t o oraz na małą liczebność wiosek drobnoszlacheckich, sprawa d o b o r u małżonka stała się sprawą bardzo trudną. N i e m n i e j j e d n a k poszukiwanie p a r t n e r a równego statusem społecznym i gospodarczym było nadal regułą. T r z y m a n i e się t y c h zasad powodowało, że wśród drobnej szlachty zawierano małżeństwa ' Markowska, op. cit., s. 241. �204 ALICJA CZEKALINSKA w późniejszym niż wśród chłopów w i e k u . Jednocześnie też znacznie p o ­ większyło się t e r y t o r i u m , na którym trzeba było znaleźć p a r t n e r a do tego związku. Stąd t a k dużego znaczenia w k o j a r z e n i u małżeństw nabrała i n s t y t u c j a „rajka", która, choć charakterystyczna dla społeczności chłop­ skiej, odgrywała w niej w t e d y mniejszą rolę. Ze względu n a mniejszą niż u chłopów możliwość znalezienia odpowiedniego p a r t n e r a , mniejszy był także „współczynnik decyzji i n d y w i d u a l n e j " . B a r i e r y te n i e zostały przełamane w okresie międzywojennym, chociaż osłabły znacznie w e wsiach heterogennych społecznie. Okres po r o k u 1945 przyniósł odmienne szanse r o z w o j u obu g r u p o m . P o l i t y k a f a w o r y z o w a n i a gospodarstw mało- i średniorolnych wpłynęła niekorzystnie na sytuację d r o b n e j szlachty. Gospodarstwa chłopskie m o ­ dernizują się i profesjonalizują. Powszechne jest przekonanie o „zacofa­ n i u " szlachty. Poprzez to obniżyła się atrakcyjność chłopców pochodze­ n i a szlacheckiego, dziewczęta chłopskie b o w i e m zaczęły cenić małżeń­ s t w a z urzędnikami, w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n y m i r o b o t n i k a m i , chłopo-rob o t n i k a m i i d o b r y m i r o l n i k a m i . T a k więc zauważa się wzrost znaczenia zawodu w zasadach d o b o r u małżonków. Obecną rolę przedziałów społecz­ n y c h w doborze małżonków i kształtowaniu się stosunków rodzinno-sąsiedzkich M a r k o w s k a określa następująco: „tradycyjny dystans społeczny określają j e d y n i e pośrednio b a r i e r y w doborze małżeńskim". T e m a t e m naszych badań była również rodzina w i e j s k a na Podlasiu, lecz — j a k już wspomniałyśmy — w znacznie węższym zakresie. C h o ­ dziło o próbę określania motywów w y b o r u p a r t n e r a do małżeństwa oraz o ocenę t y c h małżeństw. Badania oparte na własnym k w e s t i o n a r i u s z u zo­ stały przeprowadzone n a wiosnę 1973 w Wólce Z a m k o w e j , jednej ze w s i dokładnie omówionych przez D . Markowską. Poprzez poszukiwanie, w j a ­ k i m w y m i a r z e aktualne są dziś jeszcze b a r i e r y społeczno-wyznaniowe, o których mówiła M a r k o w s k a , próbowałyśmy określić różnice w k r y t e ­ r i a c h d o b o r u małżeństw. Wiązało się to w sposób oczywisty z t e m a t e m zasadniczym ( m o t y w a m i zawierania małżeństw i i c h ocenami) oraz mogło pozwolić na dotarcie do niektórych elementów moralności i światopoglądu danej społeczności, związanych z życiem r o d z i n n y m ( w t y m m . i n . uwzglę­ dniłyśmy stosunek i n f o r m a t o r a d o rozwodów, dzieci nieślubnych, powtór­ nego małżeństwa, ślubu kościelnego i c y w i l n e g o itp.). Badana przez nas wieś Wólka Z a m k o w a leży po p r a w e j stronie B u g u , w w o j . białostockim. Należy do g m i n y D r o h i c z y n . M a połączenie z W a r ­ szawą, Białymstokiem, Siemiatyczami linią k o m u n i k a c j i P K S . Wioska leży obecnie p r z y szosie. Została przeniesiona znad B u g u pod koniec X I X w i e k u po pożarze. Wioska m a postać r e g u l a r n e j ulicówki. Wólka Z a m k o w a była przed r o z b i o r a m i oczynszowana. W okresie p o r o z b i o r o w y m znalazła się w dobrach rządowych Cesarstwa Rosyjskiego. Wieś była i jest chłopska i d w u w y z n a n i o w a (zamieszkana w połowie przez prawosławnych i katolików). �MOTYWY ZAWIERANIA 205 MAŁŻEŃSTW W l a t a c h 1937 - 1939 przeprowadzono t a m komasację gruntów. W l a ­ t a c h 1963 - 1964 wieś liczyła 245 osób, 50 domów, 77 „małych r o d z i n " . Najwięcej było gospodarstw średniej wielkości (5 - 10 ha) — 29, powyżej 10 ha — 8 gospodarstw, 24 gospodarstwa poniżej 5 ha. Gospodarka r o l n a stała n a n i s k i m poziomie. Brakowało nowoczesnych narzędzi r o l n i c z y c h , wprowadzono w p r a w d z i e nawozy rolnicze sztuczne, ale i c h użycie było n i e w i e l k i e . M i m o dogodnych warunków (stosunkowo dużo łąk i pastwisk) nie rozwijała się hodowla. Poza pracą we własnym gospodarstwie mało­ r o l n i n a j m o w a l i się u bogatszych gospodarzy; k i l k a osób zajmowało się rzemiosłem, a k i l k a pracowało w Drohiczynie. Po ostatniej w o j n i e zazna­ cza" się nasilenie m i g r a c j i młodzieży do miast, głównie w związku ze zdo­ b y c i e m zawodu. Proces t e n t r w a do c h w i l i obecnej. W r o k u 1973 wieś liczyła 243 osoby, 53 d o m y , 65 „małych r o d z i n " . W porównaniu z r o k i e m 1964 zmniejszyła się liczba gospodarstw z 61 do 53. Zmniejszyła się nieznacznie liczba gospodarstw wielkości do 10 ha, a powiększyła — powyżej 10 ha. W Wólce Z a m k o w e j znajduje się szkoła, działa Kółko Rolnicze, Koło Gospodyń W i e j s k i c h , PZPR. Wybór informatorów został d o k o n a n y próbą losową. N a ogólną ilość 243 mieszkańców w s i przebadano 28 osób, w t y m 18 k o b i e t i 10 mężczyzn. C h a r a k t e r y s t y k a w i e k u informatorów sklasyfikowana w grupach przed­ stawiona jest w t a b e l i I . Tab. I. Charakterystyka Grupy wieku Kobiety Mężczyźni Razem do lat 30 2 — 2 wieku informatorów 30-50 pow. 50 razem 7 9 18 3 7 10 10 16 28 Spośród informatorów jedna osoba była pochodzenia szlacheckiego, pozostałe 27 — włościańskiego; 20 przebadanych osób pochodziło z Wólki Z a m k o w e j , 4 z p a r a f i i D r o h i c z y n , 4 spoza obszaru p a r a f i i (zamieszkały one we w s i po z a w a r c i u małżeństwa). Dokładniejsze i n f o r m a c j e dotyczące pochodzenia, w y z n a n i a i stanu c y w i l n e g o informatorów zamieszczone są w t a b e l i I I . Większość małżeństw było zawieranych (niezależnie od d a t y zawarcia związku małżeńskiego) wśród k o b i e t : w w i e k u 1 6 - 2 4 l a t , wśród mężczyzn w w i e k u 25 - 30 l a t . Przeważają małżeństwa wielodzietne (patrz tab. I I I ) . I n f o r m a t o r z y gospodarowali obszarami wielkości o d 3 ha do 15 ha (podajemy wielkości skrajne). Gospodarstwa zostały sklasyfikowane w trzech g r u p a c h : do 5 ha, ponad 10 ha, od 5 do 10 ha. Gospodarstwa n i e �Tab. II. Charakterystyka kandydatów do małżeństwa ¡§ Os Pochodzenie społeczne terytorialne chłopi Kobiety 17 Mężczyźni 10 Razem 27 szlach. 1 Wólka Z . paraf. 10 4 10 1 4 20 Stan cywilny Wyznanie poza katolicy prawosł. niezamęż. nieżon. zamęż. żon. wdowy 4 10 7 1* 1 - 8 3 - - - - 9 - 4 18 10 1 — 14 9 3 1 wdowcy 3 14 1 1 > O > o > Tab. III. Charakterystyka małżeństw 16-- 2 4 Okres zawarcia małżeństwa kobiety 2 5 - -30 mężczyźni kobiety powyżej 30 mężczyźni kobiety 1905-1939 8 1939-1945 2 1 1945-1973 6 1 1 3 1 16 2 1 6 1 Razem 2 * Rozwódka i mężatka (powtórne małżeństwo) — 1 ilość dzieci w rodzinie mężczyźni 1 bezdzietni do 2 1 4 - — I pow. 2 4 1 1 3 3 2 7 8 �MOTYWY ZAWIERANIA 207 MAŁŻEŃSTW zawsze były prawną własnością i n f o r m a t o r a . Są to gospodarstwa, w któ­ r y c h i n f o r m a t o r z y p r z e b y w a l i i z których u t r z y m y w a l i śię. Dokładna c h a r a k t e r y s t y k a obszaru gospodarstw zamieszczona jest w t a b e l i I V . Tab. IV. Wielkość gosp. Ilość inf. Wielkość gospodarstw informatorów do 5 ha 6 5 - 1 0 ha pow. 10 ha bezrolni 5 3 3 Spośród przebadanych 7 osób miało dodatkowe źródła u t r z y m a n i a , w t y m : w przemyśle ( w mieście) pracowały 3 osoby, chałupnictwem i rzemiosłem zajmowały się 4 osoby. Wśród n i c h była t y l k o jedna kobieta trudniąca się k r a w i e c t w e m . Przeważa wykształcenie podstawowe. Starsze pokolenie, szczególnie k o b i e t y , n i e posiadają żadnego. Nieliczne osoby ukończyły k u r s y za­ wodowe. Sfera motywów określonego działania odbija bezpośrednio system wartościowania n i m rządzący. T y m s a m y m p r z y j m u j e m y , że m o t y w y werbalizowane przez informatorów były r z e c z y w i s t y m i l u b idealizowa­ n y m i bodźcami prowadzącymi do w y b o r u p a r t n e r a i , w k o n s e k w e n c j i , do zawarcia małżeństwa. Dlatego też, podczas badań w Wólce Z a m k o w e j chodziło głównie o określenie o b i e k t y w n y c h warunków wiążących się z b a d a n y m i małżeństwami. A więc: 1) określenie d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków, 2) określenie d o b o r u wyznaniowego małżonków, 3) określenie d o b o r u społecznego. W następnej dopiero kolejności należało odwołać się do motywów dokonania określonych wyborów. Zestawienie o b y d w u t y c h g r u p i n f o r ­ m a c j i p o z w o l i zastanowić się n a d i c h wzajemną zależnością. I . D o b ó r t e r y t o r i a l n y m a ł ż o n k ó w . Ogółem przebadano 27 osób zamężnych i żonatych ( w t y m uzyskano i n f o r m a c j e dotyczące 16 małżeństw) i 1 kobietę niezamężną. Z 27 osób — 2 pochodzi spoza Wólki. Wskazuje to na preferencję w y ­ b o r u współmałżonka raczej z t e j samej w s i . Przyczynę tego z n a j d u j e m y zarówno w większej łatwości poznania się, j a k i w e względach ekonomicz­ n y c h . Łatwiej jest dzielić ziemię leżącą niedaleko, łatwiej jest ją u p r a ­ wiać. Element znajomości wchodzących ze sobą w związki p o w i n o w a c t w a r o d z i n jest również bardzo ważny. Z n a j d u j e to potwierdzenie w p r z e p r o ­ w a d z o n y c h w y w i a d a c h . Rzeczą charakterystyczną jest f a k t , że większość związków w p r z y p a d k u p a r t n e r a z dalszej okolicy zrealizowana została za pośrednictwem „rajka". T y l k o małżeństwa młodsze stażem n i e znają tej f o r m y pośrednictwa. Rozrzut t e r y t o r i a l n y osób pochodzących spoza Wólki nie jest duży. Ogranicza się on zasadniczo do tej samej p a r a f i i ( D r o h i ­ czyn) l u b p a r a f i i sąsiedniej. �о GC Tab. V. Liczba informatorów Okres liczba kawaler panna żonaci mężatki żonaci mężatki żonaci mężatki wdowy panny badań resp. 16-24 16-24 do 30 do 30 30-39 30-39 40-49 40-49 do 49 do 49 1963-1964* 167 12 10 2 8 12 20 13 9 1973 28 - - — 2 1 3 2 3 * Badania przeprowadzone przez D. Markowską. 1 — — 1 żonaci mężatki wdowcy wdowy pow. 50 pow. 50 pow. 50 pow. 50 39 29 6 6 4 1 8 3 �MOTYWY Tab. VI. Z A W I E R A N I A MAŁŻEŃSTW 209 Pochodzenie terytorialne małżonków w obrębie parafii Lata w obrębie wsi 1905-1939 2 4 1939-1945 1 — 1945-1970 2 spoza paraf. 3 — 1 3 razem 9 1 6 W y d a j e się n a m jednak, że można już mówić o p e w n y m postępującym procesie przemieszania, wyjścia poza obręb jednej w s i . Z konieczności, prowadząc badania t y l k o n a miejscu, nie byłyśmy w stanie uchwycić p r o ­ cesu e m i g r a c j i dziewcząt (bo i c h to głównie dotyczy) ze w s i . N i e chcąc pochopnie wysnuwać wniosków, w y d a j e się jednak, że proces t e n będzie przybierał na sile, co jest zresztą zgodne z prognozami socjologów. II. D o b ó r wyznaniowy małżonków. Ponieważ badana wieś jest i była wsią dwuwyznaniową, zagadnienie w y b o r u p a r t n e r a z określonej g r u p y w y z n a n i o w e j wydawało się i s t o t n y m wskaźnikiem spo­ sobu wartościowania cech uświadamianych przez społeczność, które m o ­ gły je różnicować, a nawet być k o n f l i k t o w e (patrz t a b . V I I ) . Tab. VII. Zróżnicowanie wyznaniowe badanych mulżeństw małż. jednorodne Okres zaw. małż: katolicy 1905-1939 4 1939-1945 1 1945-1970 4 Razem 9 małż. mieszane razem 3 2 9 — 2 — — 6 5 2 16 prawosł. 1 Z badań prowadzonych przez D . Markowską w y n i k a , że w życiu spo­ łecznym w s i dwuwyznaniowość nie powodowała konfliktów między k a t o ­ l i k a m i a n i e k a t o l i k a m i . Jedyną sytuacją, k i e d y można mówić o p e w n y c h kontrowersjach, było i jest zawarcie małżeństwa. Badania te potwierdzają jednak, że zawierano małżeństwa mieszane w y z n a n i o w e również w o k r e ­ sach dużo wcześniejszych. P r a k t y k a w y k a z u j e , że z chwilą małżeństwa jedno z partnerów rezygnuje ze swego w y z n a n i a (żadna zasada n i e decy­ duje o t y m , które). Bierze się t u pod uwagę dobro współżycia małżeń­ skiego i w y c h o w a n i e r e l i g i j n e dzieci. W o p i n i i w s i „nie uchodzi", b y mał­ żonkowie b y l i i n n y c h wyznań i być może dlatego (wykazuje to zestawie­ nie zawarte w tab. V I I ) większość małżeństw d e k l a r u j e jednakowość w y ­ znania. N i e m n i e j j e d n a k jeden z informatorów (w r o k u 1948, miał w t e d y lat 28) podaje, że będąc zakochanym w dziewczynie zrezygnował z małżeń­ s t w a ze względu n a dzielące i c h wyznanie. W naszych badaniach jest to 14 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �210 A L I C J A CZEKALIÑSKA wyjątek. Małżeństwa mieszane w y z n a n i o w o były i są zawierane n a d a l w Wólce Z a m k o w e j . I I I . D o b ó r s p o ł e c z n y m a ł ż o n k ó w . P r a w i e wszystkie mał­ żeństwa (z wyjątkiem jednego) są małżeństwami włościańskimi. Wyjątek s t a n o w i małżeństwo szlachcianki z chłopem. Jest to sytuacja zrozumiała w p r z y p a d k u Wólki Z a m k o w e j •— w s i włościańskiej. Małżeństwa m i e ­ szane społecznie n i e są wewnętrznym p r o b l e m e m społeczności, chociaż odgrywa t u pewną istotną rolę zamożność poszczególnych gospodarzy. Lecz nie jest t o związane z tradycją i c h pochodzenia. N i e w y k l u c z a to j e d n a k znajomości p e w n y c h s y t u a c j i dotyczących współmałżonka i jego w y b o r u spoza w s i i spoza swojej g r u p y społecznej. W badaniach p o t w i e r ­ dziła t o jedna i n f o r m a c j a mówiąca o wyborze d o k o n a n y m przez włościa­ n i n a w s t o s u n k u do szlachcianki (w r o k u 1913). Sytuacja ta została oce­ niona przez siostrę zainteresowanej: „lepiej byś się powiesiła, niż wyszła za chłopa". Małżeństwo doszło j e d n a k do s k u t k u i , co więcej, zostało ocenione przez informatorkę j a k o dobre. M o t y w y w y b o r u współmałżonka podawane przez informatorów wiążą się ze sposobem poznawania się młodych. Z k o l e i poznanie to wskazuje na rzeczywiste bodźce zawarcia przyszłego związku. W przeważającej większości i n f o r m a t o r z y poznali swego przyszłego małżonka w d o m u r o d z i n n y m (przez kolegów, koleżanki, rodzeństwo) l u b z n a l i się „od dziecka". Ostatnie z t y c h określeń odnosi się do w s z y s t k i c h małżeństw z a w a r t y c h w obrębie w s i . S p o t y k a n y jest jeszcze i n n y , d a w n i e j bardziej powszechny, sposób poznania młodych przez „rajka". Cztery małżeństwa doszły do s k u t k u właśnie w t e n sposób. Wydawać się mogło, że jest to sposób d a w n o już n i e a k t u a l n y . Jednak ostatnie małżeństwo z „rajkiem" d a t u j e się na r o k 1950. D a t y poprzednich na lata: 1923, 1927, 1948. W okresie późniejszym najprawdopodobniej pośredniczenie „rajka" było coraz rzadsze, dlatego nie potwierdzone w w y w i a d a c h . Wiąże się to z pewnością ze z d o b y w a n i e m coraz większej samodzielności przez mło­ d y c h , zarówno w sferze m a t e r i a l n e j (a więc uniezależnienie się ekono­ miczne) j a k i osobistej. Sformułowanie „ojciec kazał" l u b „matka kazała" przestają się p r a w i e (z j e d n y m wyjątkiem) powtarzać po r o k u 1945. N i e m n i e j z materiałów zebranych podczas badań w y n i k a , że j e d n y m z najważniejszych, często decydującym o z a w a r c i u małżeństwa c z y n n i k i e m , jest aprobata r o d z i n y . T o rodzina najczęściej wskazuje na odpowied­ nią pannę l u b k a w a l e r a — odpowiednią w o p i n i i r o d z i n y . Będzie t o więc t z w . dobra p a r t i a : m a dużo z i e m i l u b jest zamożna, z gospodarskiej r o d z i n y i t p . Często rodzina w lęku przed staropanieństwem córki podsuwa j e j pierwszego i nawet n a j m n i e j odpowiedniego, lecz chętnego „do żeniaczki" k a n d y d a t a , a córka się godzi. Zarówno w p r z y p a d k u , g d y do znajomości między młodymi doszło- samorzutnie l u b t y m bardziej, jeżeli udział b i e ­ rze w t y m „rajek", zgoda r o d z i n y jest nieodzowna. O p i n i a r o d z i n y do- �MOTYWY ZAWIERANIA MAŁŻEŃSTW 211 tycząca przyszłego małżeństwa zajmuje dużo miejsca w w y p o w i e d z i a c h informatorów. Osoba pośrednicząca („rajek", kolega, siostra) chwaląc za­ l e t y swego k a n d y d a t a zwraca sią głównie do r o d z i n y d r u g i e j s t r o n y . D o bliższej znajomości dochodzi po długotrwałych n i e k i e d y namysłach i w i e ­ l o k r o t n y m p o t w i e r d z e n i u zgody rodziny. Samodzielna decyzja młodych o p o b r a n i u się (dotyczy to także małżeństw, które pobrały się niedawno) p o w i n n a także zostać poparta zgodą o b y d w u r o d z i n i najczęściej, na zasa­ dzie określonej k o n w e n c j i , jest akceptowana. M o t y w a c j a w y b o r u u młodych jest różna. K o b i e t y t y l k o w czterech p r z y p a d k a c h używają określenia „z miłości" ( d w a małżeństwa zawarte w r o k u 1943: on w W i e k u 21 l a t , ona 17 l a t , i w r o k u 1960: o n — 21 l a t , ona 20), a więc preferujące wyraźnie uczucie. Najczęściej p o w t a r z a n y m m o t y w e m w y b o r u jest „podobał się, podobała się". Pod t y m określeniem k r y j e się zazwyczaj i n f o r m a c j a , że k a n d y d a t [-ka] był [-a] wesoły, zarad­ n y , p r a c o w i t y , gospodarny, umiał się znaleźć, oszczędny. W j e d n y m p r z y ­ p a d k u s p o t y k a m y wręcz sformułowanie: „podobał się, bez miłości, z p r z y ­ zwyczajenia". Raz też s p o t y k a m y „lęk przed staropanieństwem" — zwią­ zek z a w a r t y w r o k u 1923, w w i e k u 18 l a t . A ż w 6 w y p o w i e d z i a c h k o b i e t t r a f i a m y na motywację czysto ekonomiczną. B r a k rąk do p r a c y we włas­ n y m gospodarstwie, posiadanie przez k a n d y d a t a dużego areału ziemi, chęć posiadania własnego gospodarstwa —- oto decydujące bodźce. W j e d ­ n y m w y p a d k u występuje też chęć zapewnienia dzieciom o p i e k i (powtórne małżeństwo). W j e d n y m w y p a d k u decyduje a u t o r y t e t i t r a d y c j a zawodu: informátorka pochodząca z r o d z i n y młynarskiej w y c h o d z i za mąż też za młynarza. Posłuszeństwo w o l i r o d z i n y l u b opiekunów jest n a d a l istotne. Jeszcze w 1960 r o k u do małżeństwa dochodzi na żądanie w u j a — opie­ kuna. M o t y w a c j a mężczyzn jest różna t y l k o nieznacznie. W czterech p r z y ­ padkach k a n d y d a t szukał żony, „bo chciał się żenić". W i e k dwudziestu p a r u l a t wydaje się t u być granicą, k i e d y w y p a d a założyć rodzinę. Cha­ rakterystyczne, że żony t y c h 4 informatorów nie pochodzą z Wólki; do poznania doszło za pośrednictwem osób trzecich. K w e s t i a posagu n i e o d ­ grywała w t y c h p r z y p a d k a c h żadnej r o l i . Dwóch informatorów ożeniło się „z miłości". T r z e m pozostałym przyszła żona „podobała się". C z y n n i k ekonomiczny w w y p o w i e d z i a c h mężczyzn nie u j a w n i a się t a k silnie, j a k w w y p o w i e d z i a c h kobiet. Świadczą o t y m w y p o w i e d z i dotyczą­ ce posagu. Żaden z informatorów p r z y uzasadnianiu swojego w y b o r u nie podkreślał s p r a w y posagu, chociaż oczywiście dziewczyna w n o s i do n o ­ wego gospodarstwa swoją wyprawę: bielizna pościelowa, naczynia i t p . , często i n w e n t a r z żywy, czasem pieniądze. Zwyczaj d a w a n i a pieniędzy o d ­ notowałyśmy t y l k o w p r z y p a d k u małżeństw z a w a r t y c h przed 1939 r o k i e m (300 zł, 700 zł). Po 1945 r o k u zastępuje j e zwiększona ilość i n w e n t a r z a . W żadnej w y p o w i e d z i nie odnotowano targów o posag. Wręcz p r z e c i w - �212 A L I C J A CZEKALIÑSKA nie — nie wypadało pytać o tę sprawę: „bo wyglądałoby, że o majątek, a nie o dziewczynę się s t a r a " . W przeważającej większości spraw mająt­ k o w y c h przed ślubem n i e omawiano. Mógł mieć na to wpływ f a k t , że w Wólce i o k o l i c y jest mało gospo­ d a r s t w bardzo bogatych. Status ekonomiczny jest raczej wyrównany, a o zwyczajową wyprawę p a n n y młodej n i e w y p a d a się pytać. Badania nasze wykazują, że t r u d n o uznać posag za c z y n n i k ważny, decydujący l u b roztrzygający p r z y z a w i e r a n i u małżeństw w Wólce Z a m k o w e j . Oceny dotyczące małżonków wydają się n a m uzupełnieniem podawa­ n y c h motywów. Oczywiście, są one w y p o w i e d z i a m i s u b i e k t y w n y m i i n ­ formatorów, lecz s u b i e k t y w i z m t e n u w y p u k l a raczej szczególną sytuację osiągnięcia (lub nie) zamierzonego celu. Przede w s z y s t k i m uzyskałyśmy wyłącznie (z wyjątkiem jednego p r z y p a d k u ) p o z y t y w n e oceny małżeństw ze zróżnicowaniem na „dobre" i „bardzo d o b r e " . K o n t e k s t t y c h określeń jest jednak bardzo niejasny, nieostro wyjaśnia i c h treść. Oto szczególnie j a s k r a w y przypadek sprzeczności pomiędzy oceną obydwojga małżonków a opinią sąsiadów i naszymi obserwacjami: w o p i n i i zarówno męża, jak i żony i c h małżeństwo (zawarte w r o k u 1932) „jest d o b r e " . Żona pochodzi z Drohiczyna, mąż z Wólki. Obydwoje jednocześnie stwierdzają, że n i e ­ porozumienia między n i m i zaczęły się tuż po ślubie. Doszedł do tego b a r ­ dzo ostry k o n f l i k t pomiędzy teściową a synową (z miasta). W dalszej konsekwencji doprowadziło t o do odejścia z d o m u i c h dzieci, zawarcia przez n i e związków małżeńskich w b r e w w o l i rodziców i do d e f i n i t y w n e j o d m o w y p o w r o t u do Wólki. D l a obserwatora jest t o przykład niezgodnego małżeństwa i skłóconej rodziny. Pośrednio potwierdzają to sami zaintere­ sowani szczegółami swojej h i s t o r i i . O p i n i a sąsiadów potwierdza to. Małżeństwo, które oceniło swoje pożycie j a k o „złe", w i n i głównie za to teściów. Informátorka k i l k a k r o t n i e uciekała do rodziny, ale wracała ze względu na dzieci. Mąż pije. Informátorka wyszła za mąż za namową r o ­ dziny, nie mając do tego związku „serca". Rozwodu nie bierze w ogóle pod uwagę. Z przeprowadzonych badań wynikają również pewne informacje d o ­ tyczące poglądu mieszkańców Wólki na śluby c y w i l n e i rozwody. Obo­ wiązek zawierania ślubów c y w i l n y c h (wprowadzony po wojnie) spotykał się z różnym przyjęciem przez miejscową ludność. Badając aktualną opinię o z a w i e r a n i u małżeństw w Urzędach S t a n u Cywilnego, s t w i e r d z i ­ łyśmy, że n a d a l jest ona niejednolita. I n f o r m a t o r z y , którzy n i e p r z e k r o ­ c z y l i 30 l a t życia uznają ślub c y w i l n y i kościelny za równie ważne. W grupie w i e k u od 30 do 50 lat, którą objęła ustawa o z a w i e r a n i u ślu­ bów c y w i l n y c h , zdania były podzielone. Część informatorów uważa, że po ślubie c y w i l n y m młodzi są już p r a w o w i t y m i małżonkami u z n a n y m i przez społeczność wiejską, część zaś uznaje ślub c y w i l n y za formalność, z t y m że jedynie ślub kościelny daje prawo do założenia rodziny. Podob­ nie przedstawia się sytuacja w grupie informatorów powyżej l a t 50. T y l k o �MOTYWY ZAWIERANIA MAŁZENSTW 213 w j e d n y m p r z y p a d k u i n f o r m a t o r (urzędnik USC) uznał ślub kościelny za zbędną formalność. W związku ze ślubami c y w i l n y m i łatwiejsze stało się przeprowadzenie rozwodu. Jednakże możliwość uzyskania r o z w o d u prawnego nie jest rów­ noznaczna z uznaniem go przez społeczność n a w s i . Rozwód p r a w n y nie jest równoznaczny z „rozejściem się". Często i n f o r m a t o r z y dopuszczają nawet możliwość czy konieczność rozejścia się, nie godząc się na rozwód p r a w n y . Najbardziej jest to widoczne wśród informatorów powyżej 50 r o ­ k u życiu. W tej g r u p i e w i e k u w i e l u n i e uznaje żadnej z t y c h f o r m roz­ stania. Wśród młodszych informatorów więcej jest zwolenników rozwodów f o r m a l n y c h . Uważają je za dobre rozwiązanie, ze względu na możliwość powtórnego małżeństwa. Najważniejszym powodem r o z w o d u czy rozejścia się s a n k c j o n o w a n y m przez wieś jest pijaństwo współmałżonka, w y n i k a ­ jące z tego znęcanie się nad rodziną i zaniedbywanie gospodarstwa. Na d r u g i m miejscu stawiane jest złe dobranie się małżonków i zdrada. Ogól­ nie rozwód czy rozejście n i e jest wskazane ze względu n a dzieci, a jeśli do niego dojdzie, ma się dziećmi opiekować m a t k a . W ogólnym r o z r a ­ c h u n k u zdrada, której dopuściła się kobieta, jest czynem bardziej potę­ p i a n y m niż zdrada mężczyzny. W i e l e osób n i e p o t r a f i uzasadnić swego stanowiska, część j e d n a k podaje za przyczynę t e j oceny możliwość u r o ­ dzenia nieślubnego dziecka. Większość informatorów uważa zdradę w ogóle „za grzech". Wszyscy rozmówcy sądzą, że dzieci nieślubne p o w i n n y być t r a k t o w a n e na równi z i n n y m i dziećmi, bo „same sobie n i e wybierają". W n i e w i e l u p r z y p a d k a c h spotkałyśmy się z wyraźnie negatywną postawą wobec m a t k i nieślubnego dziecka. Większość informatorów nie potępia jednak t a k i c h kobiet i dopuszcza możliwość zawarcia przez nie później małżeń­ stwa. Jedna z informátorek (lat 37) jest matką nieślubnego pięcioletniego dziecka. Jest panną. N i e jest osobą j a w n i e potępianą, m i m o to pozostaje na uboczu życia towarzyskiego w s i . Najbliższe s t os u nk i towarzyskie u t r z y m u j e z pozostającą również na uboczu kobietą rozwiedzioną i p o ­ wtórnie zamężną (jedyną we wsi). J a k twierdzą i n f o r m a t o r z y , nie w y n i k a to z j e j s y t u a c j i rodzinnej, ale z j e j „inności" w s t o s u n k u do pozostałych mieszkańców w s i . Wstępnie postawiona hipoteza, że względna trwałość i integracja r o ­ d z i n y w i e j s k i e j ( w porównaniu z miastem) jest w y n i k i e m trwalszego niż zewnętrzne p r z e m i a n y gospodarczo-społeczne tradycyjnego systemu w a r ­ tościowania, nie została oczywiście w pełni udowodniona. Okazuje się, że w naszych materiałach najistotniejszym p u n k t e m wskazującym na system wartościowania jest konieczność zgody r o d z i n y n a zawarcie małżeństwa, n a w e t w p r z y p a d k u , g d y młodzi podjęli już samodzielną decyzję, a zgoda „ojców" jest t y l k o gestem f o r m a l n y m . Świadczy to o powiązaniu jednost­ k i z rodziną, będącej d a w n i e j w w a r u n k a c h w i e j s k i c h spójnią organizacji życia w ogóle. Rodzina zapewniała p r z e t r w a n i e biologiczne, pracę, o k r e - �214 A L I C J A CZEKALIŃSKA śloną pozycję wśród najbliższego grona, t y m s a m y m pozycję społeczną j e d n o s t k i w szerszej społeczności w i o s k o w e j . Zgoda więc r o d z i n y n a mał­ żeństwo, to akceptacja określonego postępowania, zabezpieczenie n a p r z y ­ szłość, pomoc n a początku nowej d r o g i . Dziś wiele młodych małżeństw, posiadając zawody, n i e w y m a g a t e j pomocy, lecz poczucie więzi i zabez­ pieczenia uspokaja psychicznie, nakazuje cenić tę akceptację. Z d r u g i e j jednak s t r o n y , podkreślany w w y b o r a c h w a l o r ekonomiczny, dążność do „dobrej p a r t i i " , wskazuje n a wcale niebagatelną sprawę za­ pewnienia z zewnątrz warunków m a t e r i a l n y c h nowej rodzime. W treści określeń „podobał się", „podobała się" o d k r y w a m y poszukiwanie w a l o ­ rów zapewniających powodzenie wspólnego życia, nieuświadomione w pełni dążenie do w y b r a n i a kogoś najlepszego do tego celu. W y d a j e się, że obydwie te s p r a w y : zgoda r o d z i n y , dbałość o powodzenie przyszłej sprawy, wskazują na bardzo i s t o t n y związekj na kontynuację m o d e l u r o d z i n y zwanej tradycyjną. Popiera to przypuszczenie o b i e k t y w n a dąż­ ność w s z y s t k i c h informatorów do z a w i e r a n i a związku małżeńskiego jako oczywistej i niekwestionowanej legalizacji życia seksualnego, zgody n a w e t n a p a r t n e r a wybranego przez i n n y c h , poszukiwanie n p . żony, „gdy przyszedł czas się żenić". N a to samo wskazuje uznanie wśród p r a w i e w s z y s t k i c h informatorów (z wyjątkiem jednego) s w y c h małżeństw za „dobre". Należy t u rozumieć, że samo małżeństwo jako i n s t y t u c j a m u s i być dobre, słuszne, jest j e d y n y m rozwiązaniem określonych problemów, k o n i e c z n y m etapem życia, a jego k r y t y k a (szczególnie wobec obcych) jest bezpodstawna. Potwierdzają to zdania w y p o w i a d a n e n a temat rozwodów. Jeżeli n a w e t szczegóły tego p r o b l e m u ( j a k przebrnięcie przez b a r i e r y społeczne: włościanin — szlachcic, w y z n a n i o w e : k a t o l i k — prawosławny) zmieniły się dość istotnie, to je d ynie ze względu n a realizowane przez i n ­ stytucję r o d z i n y wartości zasadnicze: odnalezienie swego miejsca w g r o ­ nie i n n y c h l u d z i ( k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , sąsiadów), możliwość pracy (rozumianej jako źródło u t r z y m a n i a i j a k o może dziś nie zawsze realizację własnych możliwości i umiejętności), odnalezienie poczucia bezpieczeń­ s t w a (określone p r a w a i obowiązki). Generalny więc wniosek wynikający z przeprowadzonych badań moż­ na jedynie sformułować następująco: p o m i m o p r z e m i a n ekonomicznych, społecznych i w y z n a n i o w y c h system wartościowania o d n a j d y w a n y po­ przez m o t y w y zawierania małżeństw i i c h oceny n i e uległ zasadniczej zmianie. Zmieniły się j e d n a k d r o g i prowadzące do t y c h samych, co w p o ­ przednich pokoleniach, celów. Więcej, z l i k w i d o w a n i e w świadomości i p r a k t y c e w s p o m n i a n y c h ograniczeń (więc rozszerzenie' t o l e r a n c j i spo­ łecznej i r e l i g i j n e j ) pozwala w n o w e j rzeczywistości realizować właśnie te cele. Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii Nowy Świat 69 00-046 Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41640edb25558893d76fb7b0880909a2.pdf c653010f31eeb695394fe4bf9c4b6c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:889 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:817 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1977 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , D A N U T A M A R K O W S K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Teksty rosyjskie: S t a n i s ł a w Nikoniuk Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Adam Przylibski Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1977. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 17, ark. druk. 14,38, ark. Al-20. Papier polek. k l . V 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 7 I X 197'Ć" Podpisano do druku 19 I I 1977. Druk ukończono W marcu 1977. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 468/76 G-15. Cena zł 55.— �SPIS T R E Ś C I Tatiana A n g e ł o w a Kolewa 1932-1976 — Maria Biernacka . . . . . . 11 ARTYKUŁY Część I Nils-Arvid B r i n g é u s — K r y t y k a źródeł w badaniach etnologicznych . . Ryszard T o m i c k i — Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym trady­ cyjnych społeczności wiejskich w Polsce Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Jedność kultury krajów europejskich. Międzynarodowe kolokwium etnograficzne w Liege poświęcone „miłości i m a ł ż e ń s t w u w Europie" oraz wystawy folkloru europejskiego w Belgii w 1975 r Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Ludwik S t o m m a — Struktury ele­ mentarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństwa (przy­ kład polski) Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej Część 15 43 73 81 91 II Witold D y n o w s k i — Sympozjum z badań nad kulturą i społeczeństwem Mongolu, 15 X I I 1975 r Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i — Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej Streszczenie w j . rosyjskim S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Torguci Mongolii. Uwagi na tle pierwszych ba­ dań etnograficznych wśród Torgutów ałtajskich Streszczenie w j . rosyjskim Lech M r ó z — Rytm torguckiego koczowania Streszczenie w j . rosyjskim Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii Streszczenie w j . rosyjskim Stanisław K a ł u ż y ń s k i — O kilku terminach z zakresu organizacji spo­ łecznej dawnych Mongołów Streszczenie w j . rosyjskim Jerzy T u l i s o w — Problemy etnogenezy Mandżurów Streszczenie w j . rosyjskim Edward T r y j a r s k i — Problematyka mongolistyczna na 18 Sesji Stałej Międzynarodowej Konferencji Ałtaistycznej 95 98 114 117 135 137 152 154 172 174 186 188 197 198 �6 S P I S TREŚCI S T U D I A I MATERIAŁY Tejmuraz Czikowani — Formy pomocy wzajemnej w Dwaletii . . . 205 Etnografia Pragi. Konferencja Instytutu Etnografii i Folklorystyki ČSAV, 11-12 listopada 1975, Roztoki pod Pragą — Edward Pietraszek . . . . 217 KRONIKA RECENZJE Tradice lidové kultury v živote socialistické společnosti, red. V. Frolec i M. Krejči, Brno 1974; Životni prostředí a tradice, red. V. Frolec, M. Krejči i J . Tomeš, Brno 1975, seria: Ládowá kultura a současnost pod red. V. Froleca — Edward Pietraszek S. A. Arutjunow, D. A. Siergiejew, Problemy etniczeskoj istorii Bieringomorja (Ekwienskij mogilnik), Moskwa 1975, ss. 240 — Sławoj Szynkiewicz . . R. J . Dienisowa, Antropołogija driewnich bałtów, Ryga 1975, ss. 403 — Sła­ woj Szynkiewicz Tejmuraz Czikowani, Idumala, Tbilisi 1975, ss. 70, ilustr. w tekście — Andrzej Woźniak R. F . Its, Wwiedienije w etnografiju. Uczebnoje posobije, Leningrad 1974, ss. 159 — Andrzej Woźniak 221 224 229 230 231 �СОДЕРЖАНИЕ Татьяна Ангелова Колева 1932-1976—Мария Бернацка 11 СТАТЬИ Часть I Нилс-Арвид Б р и н г е у с — Критика источников в этнологических исследованиях . . . Рышард Т о м и ц к и — Норма, образец и ценность в сексуальной жизни традиционных сельских обществ в Польше Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Единство культуры европейских стран. Международ­ ный этнографический коллоквиум в Льеж по „любви и браку в Европе" и выс­ тавки европейского фольклора Бельгии в 1975 г Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а , Людвик С т о м м а — Элементарные структуры и со­ временные перемены обычаев, касающихся брака (польский пример) Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Общественная обусловленность обычаев, связанных с выбором супруга и общественные функции свадебной обрядности 15 43 73 81 91 Часть U Витольд Д ы н о в с к и — Симпозиум по исследованиям культуры и общества Мон- ' голии, 15X11 1975 95 Ежи Славомир В а с и л е в с к и — Символическое мироздание монгольской юрты . . . 98 Резюме на русском языке 114 Славой Шинкевич — Торгуты Монголии. Заметки на фоне первых этнографических исследований среди алтайских торгутов 117 Резюме на русском языке 135 Лех М р у з — Ритм торгутской кочевки 137 Резюме на русском языке 152 Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж — Свободное время и развлечение пастушеской молодежи Монголии 154 Резюме на русском языке 172 Станислав К а л у ж и н ь с к и — О некоторых терминах по общественной организации древних монголов 174 Резюме на русском языке 186 Ежи Т у л и с о в — Проблемы этногенезиса маньчжуров 188 Резюме на русском языке 197 Эдвард Трыярски — Монголоведческая проблематика на 18 сессии Постоянной Международной алтаистической конференции 198 �8 S P I S TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Теймураз Ч и к о в а н и — Формы взаимопомощи в Двалетии 205 ХРОНИКА Этнография Праги. Конференция Института Этнографии и Фольклористики ЧСАВ, 11-12 ноября 1975, Розтоки под Прагой — Эдвард Петрашек 217 РЕЦЕНЗИИ Tradice lidové kultury v životě socialistické společnosti, ред. В. Фролец и М. Крейчи, Брно 1974; Životni prostředí a tradice, ред. В. Фролец, М. Крейчи и Я. Томеш, Брно 1975, серия: Lidová kultura a současnost под ред. В. Фролеца — Эдвард Пе­ трашек С. А. Арутюнов, Д. А. Сергеев, Проблемы этнической истории Берингоморья (Еквенский могильнии), Москва 1975, стр. 240 — Славой Шинкевич Р. Я. Денисова, Антропология древних балтов, Рига 1975, стр. 403 — Славой Шинкевич Теймураз Чиковани, Идумаля, Тбилиси 1975, стр. 70, иллюстр. в тексте — Анджей Возьняк Р. Ф. Итс, Введение в этнографию. Учебное пособие, Ленинград 1974, стр. 159 — Андежей Возьняк 221 224 229 230 231 �T A B L E OF CONTENTS Tatiana A n g e ł o w a Kolewa 1932-1976 — Maria Biernacka 11 PAPERS Part I Nils Arvid B r i n g é u s — Source Criticism in Ethnological studies . . . Ryszard T o m i c k i — Norm, Model and Value in Sexual Behavior in T r a ­ ditional Rural Communities in Poland Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The Cultural Unity of European Countries. The international ethnographic seminar in Liege, on „Love and Marriage in Europe" and the exhibition of European folklore, Belgium 1975 Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Ludwik Stomma — Elementary Structures and Contemporary Changes of Marital Customs (the Polish Example) Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — The Social Context of Customs Related to the Selection of a Marital Partner and Social Functions of Wedding Rites 15 43 73 81 91 Part II Witold D y n o w s k i — Researches on the Culture and Society of Mongolia, a Symposium, December 15 X I I 1975 Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i — The Symbolic Universe of the Mongolian Yurta A Summary in Russian S ł a w o j S z y n k i e w i c z — The Torguts of Mongolia. Reflections on the Early Ethnographical Field Studies on the Torguts in Altai . . . . A Summary in Russian Lech M r ó z — The Rythm of the Torgut Nomadism A Summary in Russian Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Leisure and Pastimes of Young Shep­ herds in Mongolia A Summary in Russian ' . . Stanisław K a ł u ż y ń s k i — Some Concepts Referring to Social Organisation of the Old Mongols A Summary in Russian Jerzy T u 1 i s o w — The Problems of Ethnogenesis of the Manehurs . . . A Summary in Russian Edward T r y j a r s k i — Mongolian Problems on the 18th Session of the Permanent International Conference for Altaic Studies 95 98 114 117 135 137 152 154 172 174 186 188 197 198 �10 SPIS TREŚCI S T U D I E S AND M A T E R I A L S Tejmuraz C z i k o w a n i — The Forms of Mutual Aid in Dvaletia . . 205 Ethnography of Prague. The Conference of the Institute of Ethnography and Folklore Studies, November 11-12, 1975, at Roztoka near Prague —Edward Pietraszek 217 EVENTS REVIEWS Tradice lidové kultury v živote socialistické společnosti, V. Frolec and M. K r e j ­ či (eds.), Brno 1974; Životni prostředí a tradice, V. Frolec, M. Krejci and J . Tomes (eds.), Brno 1975; the series Lidová kultura a současnost, edited by V. Frolec — Edward Pietraszek 221 S. A. Arutyunov, D. A. Sergeyev, Problemy etnicheskoy istorii Beringomorya (Ekvenskiy mogilnik), Moscow 1976, 240 pp. — Sławoj Szynkiewicz . . , 224 R. Y . Denisova, Antropologiya drevnikh baltov, Riga 1975, 403 pp. — Sławoj Szynkiewicz 229 Tejmuraz Czikowani — Idumala, Tbilisi 1975, 70 pp., illustr. in text — Andrzej Woźniak 230 R. F . Its, Vvedeniye v etnografiyu. Uchebnoye posobye, Leningrad 1974, 159 pp. — Andrzej Woźniak 231 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d73b5a40d07606f432834b80da8a45ac.pdf 396a5aa5a35a71ef9579ac552770ab52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:887 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:816 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.215-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 T E M A T Y K A I P R O B L E M Y MIĘDZYNARODOWEJ S E S J I „ETNOGRAFII NARODÓW W związku z przygotowywaną narodów słowiańskich rencja zorganizowana kierownicy POŚWIĘCONEJ SŁOWIAŃSKICH" międzynarodową odbyła się w W a r s z a w i e Etnografia pracą zbiorową pt. w d n i a c h 17-19 m a r c a 1975 r. k o n f e ­ p r z e z K o m i t e t Słowianoznawstwa P A N . Udział w n i e j i przedstawiciele placówek etnograficznych wzięli i s l a w i s t y c z n y c h Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Łużyc ( N R D ) , P o l s k i i Z S R R . Była to z k o l e i już piąta n a r a d a r o b o c z a poświęcona powyższemu C e l e m konferencji Komitetu specjalistyczne w 1 było n i e t y l k o z a p o z n a n i e z postępem ramach ale p r z e d s t a w i e n i e grafów warszawskiej Redakcyjnego wydawnictwu . poszczególnych prac u c z e s t n i c t w a współpracujących i przedyskutowanie w Słowian. Przecież P o l a c y przez Komitetów s z e r s z y m gronie i slawistów p o l s k i c h niektórych problemów Międzynarodowego podjętych zespoły Narodowych, zainteresowanych związanych z kulturą n a o d c i n k u badań k u l t u r y Słowian — jak etno­ ludową powszechnie w i a d o m o — u z y s k a l i w ubiegłym i bieżącym s t u l e c i u duże osiągnięcia i sporo d o ­ ś w i a d c z e ń . Również i n i c j a t y w a , a także k o n c e p c j a obecnie podjętego wydawnictwa 2 została a wysunięta przyjęta ze strony polskiej przez do r e a l i z a c j i n a p i e r w s z e j prof. dr. Mieczysława konferencji przedstawicieli Gładysza, placówek etno­ g r a f i c z n y c h należących do a k a d e m i i n a u k k r a j ó w słowiańskich . a Opracowywane wydawnictwo będzie składało się z t r z e c h o b s z e r n y c h z których każdy dotyczy w z a s a d z i e j e d n e j skich. z trzech podstawowych T o m 1 oprócz części wprowadzającej będzie dotyczył tomów, g r u p słowiań­ Słowian Wschodnich ( R o s j a n i e , Ukraińcy, Białorusini), t o m 2 — Słowian Z a c h o d n i c h ( P o l a c y , C z e s i , S ł o ­ w a c y , Łużyczanie), a t o m 3 — Słowian Południowych (Bułgarzy, n a r o d y Jugosławii). T o m o s t a t n i będzie zawierał również ujęcia s y n t e t y c z n e , zamykające 1 Poprzednie s p o t k a n i a odbyły się k o l e j n o : Słowacja całość (Moravany — 1971, S m o ­ l e n i c e — 1972), Z S R R ( M o s k w a — 1973), C z e c h y ( P r a g a — 1974). Z o b . E . Problémy h o v á, nech, „Slovenský Sowieszczanie „Sowietskaja priedstawitielej G ł a dу s z, lematyka slovanských národopis", Etnografija", etnografických M. etnografie R. 20: 1972, n r etnograficzeskich i organizacja na pracovněj opracowanie poradě 2, s. 291-298; K . W. uczrieżdienij Horvátv Morava­ С z i s t o w, sławjanskich t e n ż e, Porada R . 1974, z. 2, s. 132-133; organizací slovanských Nowe národov publi- stran", představitelů zemí, „Český l i d " , R . 61: 1974, z. 2 s. 104-105; kultury międzynarodowej ludowej pracy narodów zbiorowej), słowiańskich „Prace (Prob­ Etnograficzne" ( Z e s z y t y n a u k o w e U J ) , z. 7: 1974, s. 7-19. 2 Potwierdzają to l i c z n e p o z y c j e w bibliografiach polskich (np. E . Kłodziej- c z y k , J . S . Bystroń, A . B a c h m a n , H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a ) , n i e k i e d y także (np. A . N. P y p i n , L . N i e d e r l e , szyńskiego. * Zob. H o r v á t h o v á , obcych W. A . F r a n c e w ) , a p r z e d e w s z y s t k i m p r a c e K . M o ­ op. cit., s. 293. �216 KRONIKA k a c j i . Poszczególne części o p r a c o w a n i a są r e a l i z o w a n e p r z e z zespoły narodowe, jed­ nakże p r z y z a c h o w a n i u j e d n o l i t e j , ogólnie przyjętej k o n c e p c j i . 4 Konferencję otworzył prof, dr W i t o l d Hensel jako przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N o r a z d y r e k t o r I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , w któ­ r y m podjęto p r z y g o t o w a n i e referatach p o l s k i c h opracowań d l a o m a w i a n e g o w y d a w n i c t w a . W 18 wygłoszonych w ciągu o b r a d , obok i n f o r m a c j i o s t o p n i u 5 zaawansowa­ 6 n i a szczegółowych opracowań, podnoszono Wskazywano n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z e n i e podjętej również trudności n a p o t y k a n e przy ujmowaniu niektórych pracy. zagadnień ogólnych, j a k też tematów szczegółowych właściwych zróżnicowanym o b s z a r o m kul­ t u r o w y m z i e m słowiańskich. Sposoby rozwiązywania specyficznych wiańskich zostały p r z e d s t a w i o n e problemów kulturowych problemów m e t o d o l o g i c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h w I tomie Etnografii skich". We wstępnej części wschodniosło- w p i e r w s z y m r e f e r a c i e pt. „Naświetlenie ogólnych referatu, przygotowanego narodów przez prof. słowiań­ dr. Juliana W. B r o m l e j a , przewodniczącego Głównego K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o , oraz prof. dr. K i riłła W. C z i s t o w a ( L e n i n g r a d ) , r e d a k t o r a t o m u 1, p r z y p o m n i a n e z a s a d y przyjęte d l a całości w y d a w n i c t w a , które — w zostały p o d s t a w o w e odróżnieniu od d o t y c h c z a s o ­ w y c h p u b l i k a c j i ujmujących s y n t e t y c z n i e c z y m o n o g r a f i c z n i e kulturę Słowian ( L . N i e - derle, D . K . Z i e l e n i n , K . Moszyński) •— p r z y n i e s i e charakterystykę k u l t u r y p o s z c z e ­ gólnych g r u p i narodów słowiańskich n a s z e r o k i m tle powiązań w z a j e m n y c h , a t a k ­ że kontaktów z n a r o d a m i niesłowiańskimi. W o p r a c o w a n i u g r u p y s k i e j p o z a charakterystyką k u l t u r y l u d o w e j dzie przedstawiony w rozwoju h i s t o r y c z n y m proces tworzenia odrębności, a l e również wspólnoty e t n i c z n o - k u l t u r o w e j . P o n a d t o niejszych problemów uważa wschodniosłowiań- R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów, b ę ­ się określenie s w o i s t e j roli się n i e t y l k o i c h za jeden z poważ­ Słowian Wschodnich współczesnych p r o c e s a c h e t n i c z n o - k u l t u r o w y c h , j a k i m podlegają niesłowiańskie p y ludnościowe w Z S R R . Z a g a d n i e n i e to, chociaż j e s t b a r d z o złożone, w y m a g a wnikliwego we gru­ jednak omówienia w o b e c istniejącej s y t u a c j i p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e j , która w y n i k a p r z e d e w s z y s t k i m z wieloetniczności, pośredniczącej r o l i języka i k u l t u r y r o s y j s k i e j , a także coraz s z e r s z e j dwujęzyczności i kontaktów i n t e r e t n i c z n y c h p r z y nasilającej się równocześnie u r b a n i z a c j i . W związku z p r z y g o t o w y w a n i e m wspomnianej całości p u b l i k a c j i , prof. J . W. B r o m l e j wyżej części wprowadzającej k o m K o n f e r e n c j i p i e r w s z e robocze o p r a c o w a n i a t r z e c h jej rozdziałów, a m i a n o w i c i e : prof. dr. N . I . Tołstoja „Języki słowiańskie", prof, d r Т. I . A l e k s i e j e w e j Aleksiejewa do przedstawił do w g l ą d u i d y s k u s j i u c z e s t n i ­ „Charakterystyka a n t r o p o l o g i c z n a i dr. W . P . współczesnych S ł o w i a n " i D. A . M a - czinskiego „Pochodzenie Słowian". W następnym problemy jako referacie, I I t o m u Etnografii redaktor tomu zatytułowanym narodów przedstawił w „Teoretyczne słowiańskich" założenia i podstawowe prof, d r Mieczysław z a r y s i e wieloaspektową przydatność Gładysz naukową i społeczną podjętego w y d a w n i c t w a , podając równocześnie formę o r g a n i z a c j i i w s p ó ł ­ działania kolektywów drugiego. R e f e r e n t narodowych, opracowujących poszczególne omówił możliwości nowego s p o j r z e n i a rozdziały n a rzeczywistość r o w ą w s i t r a d y c y j n e j , j a k też współczesnej w o b e c świeżych rezultatów tomu kultu­ badawczych op. cit., s. 12 n. 4 Zob. G ł a d y s z , 5 W s z y s t k i e r e f e r a t y , j a k również głosy w d y s k u s j i zostaną o p u b l i k o w a n e w wy­ d a w n i c t w a c h K o m i t e t u Słowianoznawstwa P A N . 6 Obradom, prof, d r W e s e l i n dr Božena które odbywały się w Chadżinikołow (Sofia), Filová (Bratysława), doc. Pałacu Staszica, kolejno przewodniczyli: prof, d r Dušan N e d e l j k o v i c dr Karel Fojtík W. B r o m l e j ( M o s k w a ) , prof, d r P a w e ł N o w o t n y ( B u d z i s z y n ) . (Brno), (Belgrad), dyr prof, dr Julian �217 KRONIKA w postaci publikowanych różnorodnych ujęć monograficznych 0 charakterze syntetycznym dla kultury ludowej oraz C z e c h , Słowacji wydawnictw i Polski. Na z a ­ sadniczą treść t o m u I I będą składały się c z t e r y s a m o i s t n e części, obrazujące k u l t u r y l u d o w e P o l s k i , C z e c h , Słowacji i Łużyc z i c h specyfiką wynikającą warunków środowiskowych i p o l i t y c z n y c h , j a k również kontaktów i n t e r e t n i c z n y c h , wpływających cesów wyznaczających główne k i e r u n k i p r z e m i a n odpowiadających oczywiście sobie traktowane grup będą z i rozwoju większej l u b m n i e j s z e j r o l i w tematycznych . zjawisk dziedziny szczegółowości kultury zależnie od i c h całokształcie k u l t u r y l u d o w e j każdego z k r a j ó w z a - chodniosłowiańskich. D l a ostatniego na funkcjonowanie stopniem pro­ kulturowych. w dziesięciu r o z d z i a ­ Omawiane 7 różnym wielorakich n a różnicowanie się wewnętrznych P o d s t a w o w a treść opracowań k r a j o w y c h będzie p r z e d s t a w i o n a łach, z odmienności odmienności o k r e s u szczególna u w a g a w i n n a być zwrócona elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j w e współczesnym życiu w s i z a - chodniosłowiańskiej z całą złożonością jego n o w y c h f o r m , u w a r u n k o w a ń o r a z stosowań n a j n o w s z y c h z d o b y c z y profil całości t o m u przy­ c y w i l i z a c y j n y c h . "Wewnętrzną zwartość i określony u z y s k a się p r z e z z a s t o s o w a n i e jednolitej zasady w selekcjono­ w a n i u i h i e r a r c h i z o w a n i u o m a w i a n y c h faktów k u l t u r o w y c h . Monografie k r a j o w e dzeniem, zawierającym stanowiącym wchodzące w skład t o m u I I zostaną poprzedzone podstawowe zespół i n f o r m a c j i wiadomości niezbędnych przy o Słowiańszczyźnie rozwiązywaniu wprowa­ Zachodniej, istotnych zagad­ nień k u l t u r o w y c h . C h a r a k t e r z b i o r c z y posiadać będzie również zakończenie całości tego t o m u poświęcone omówieniu wspólnych i s p e c y f i c z n y c h elementów w t r a d y c y j ­ nej i współczesnej k u l t u r z e l u d o w e j Słowian Z a c h o d n i c h . Osobną grupę stanowiły r e f e r a t y redaktorów k r a j o w y c h , w których s t a r a n o się przedstawić problematykę i tematykę kulturową każdego z k r a j ó w zachodniej. W ludowej" referacie doc. d r K a r e l „Wyniki o p r a c o w a n i a Fojtík, związanych z r o z w o j e m z w r a c a się baczną uwagę n a związki k u l t u r o w e interetnicznych kowo wczesne i wewnątrzgrupowych. rozbudzanie mieślników Znaczny się w wpływ kulturze Jako cechę historycznym kultury wynikające specyficzną szerokich warstwach miała c z e s k i c h , wędrujących w również głąb duża stosun­ czeskiej świado­ się już o d X V I w . ruchliwość i n n y c h terytoriów z kontaktów podkreślił ludności mości wspólnoty słowiańskiej, m . i n . p r z e z rozpowszechniające czytelnictwo. Słowiańszczyzny I I o czeskiej r e d a k t o r tej części, podkreślił, że zgodnie z ogól­ n y m i w y t y c z n y m i obok problemów ludowej części t o m u handlarzy i słowiańskich. rze­ Refe­ r e n t omówił również z n a c z e n i e w z a j e m n y c h związków, j a k i e często następowały p o ­ między mieszkańcami 1 przetrwania lokalnej w s i i m i a s t e c z e k , a n i e r a z i większych m i a s t , d l a kultury tradycyjnej n a nierównomierność w r o z w o j u w Czechach. Z drugiej rozwoju strony wskazał tej k u l t u r y , wynikającą n i e t y l k o z różnorodności w p ł y w ó w zewnętrznych, ale uzależnioną od atrakcyjności i intensywności oddziały­ w a n i a niektórych elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j , które i o b e c n i e posiadają znaczenie w integrowaniu omówieniu r o z w o j u społeczności w i o s k o w e j . zainteresowań Słowiańszczyzną w wątpliwie miało w p ł y w n a s t u d i a m o n o g r a f i c z n e pewne S p o r o m i e j s c a poświęcił również l i t e r a t u r z e c z e s k i e j , co n i e ­ i porównawcze p r z e d o s t a t n i e j oraz ostatniej g e n e r a c j i etnografów i folklorystów czechosłowackich. W r e f e r a c i e „Niektóre e t n o k u l t u r o w e Paweł N o v o t n ý wej jako redaktor z a g a d n i e n i a etnografii Łużyczan" prof, d r całości o p r a c o w a n i a poświęconego k u l t u r z e Łużyc omówił historię badań e t n o g r a f i c z n y c h n a t y m obszarze, równocześnie trudności w p o z y s k i w a n i u o d p o w i e d n i c h ludo­ przedstawiając materiałów źródłowych. T r u d ­ ności te wynikły głównie z przeszłych układów polityczno-społecznych i e k o n o m i c z ­ n y c h , w j a k i c h z n a j d o w a l i się b a d a c z e łużyccy. B r a k i istniejące w opracowaniach 7 oraz zaznaczająca się w w i e l u p u b l i k a c j a c h Zob. G l a d y s z, op. cit., s. 12-19. dotychczasowych (wydanych do 1945 r.) �218 KRONIKA tendencyjność w i n t e r p r e t o w a n i u faktów h i s t o r y c z n y c h i k u l t u r o w y c h u t r u d n i a bar­ d z i e j , aniżeli i n n y m n a r o d o m pod­ Zachodniej jętych w o b e c n i e p r z y g o t o w y w a n y m łużyccy rozpoczęli w c e l e m określenia założeń o p r a c o w a n i u . D o p i e r o współcześni sposób n a u k o w y nie tylko Słowiańszczyzny, realizację obiektywnie i c h pochodzenia, przedstawiać ale p r z e d e etnografowie fakty wszystkim kulturowe ustalenia i c h f u n k c j i w t r a d y c y j n y m i współczesnym życiu w s i łużyckiej. D r E m i l i a Horváthová wacji w ludowej referacie (Bratysława) j a k o r e d a k t o r rozdziału poświęconego S ł o ­ „Problemy metodologiczne syntetycznego opracowania kultury S ł o w a k ó w " przedstawiła d o t y c h c z a s o w y dorobek etnografii k r a j o w e j z a k r e s i e oraz omówiła n a j i s t o t n i e j s z e e l e m e n t y obecnego w y d a w n i c t w a , w tym warunkujące swoistość procesów k u l t u r o w y c h n a w s i słowackiej. O s t a t n i z tej g r u p y referatów pt. „Podstawowe z a g a d n i e n i a w o p r a c o w a n i u tury ludowej w Przedstawiając P o l s c e " wygłosiła sposób u j m o w a n i a dr M a r i a Gładyszowa, r e d a k t o r tradycyjnej i współczesnej kul­ części p o l s k i e j . k u l t u r y w s i polskiej, zarówno j e j d z i e d z i n p r o d u k c y j n y c h , j a k i k o n s u m p c y j n y c h , zwróciła u w a g ę n a k o ­ nieczność określania h i e r a r c h i i i w z r o s t u potrzeb j e d n o s t k o w y c h , j a k również g r u p o ­ w y c h , a także z m i a n f o r m i treści zachowań społecznych (szczególnie z obrzędowością i z w y c z a j a m i oraz sztuką). Dąży się b o w i e m f i k a c j i k u l t u r y dokonującego się p o p r z e z nowych zunifikowanych rozpad jej form wzorów, powodujących t r a d y c y j n y c h i adaptację z a c i e r a n i e się zróżnicowań rialnych. Z drugiej s t r o n y będzie się zwracało uwagę n a rolę k u l t u r y w rozwoju kultury narodowej. Próbę zaprezentowania roboczego w a r s z t a t u polskiego n y c h referatów, w których p r z e d s t a w i o n o spektach przystosowanych do specyfiki związanych do ujęcia p r o c e s u u n i ­ teryto­ tradycyjnej stanowiła g r u p a następ­ z a g a d n i e n i a szczegółowe z a w a r t e w polskiej. Chodziło zwłaszcza s p e c j a l n e , j a k n p . h i s t o r y c z n e p r o c e s y społeczno-gospodarcze, folklor o kon­ dziedziny c z y też zagad­ n i e n i a k u l t u r y społecznej. Doc. d r J e r z y W y r o z u m s k l i prof, d r A n t o n i Podraża w r e f e r a t a c h p o d w s p ó l ­ n y m tytułem „Procesy h i s t o r y c z n e warunkujące rozwój k u l t u r y l u d o w e j omówili czynniki, tylko o przebudowie które począwszy ustrojowej, od wczesnego średniowiecza a l e również o c h a r a k t e r z e w Polsce" decydowały nie obyczajowo-kulturowym w s i p o l s k i e j . Zwrócono p r z y t y m uwagę n a rolę stosunków o s a d n i c z y c h , a s z c z e ­ gólnie różnorodnych a k c j i przesiedleńczych, w procesie p r z e n i k a n i a elementów turowych. Wskazywano również n a k o n s e k w e n c j e kul­ k u l t u r o w e wynikające z r o z s z e ­ r z a n i a się w p ł y w ó w kościoła n a m a s y l u d o w e . D o czynników o b i e k t y w n y c h , o dużej skali oddziaływania n a społeczności w i e j s k i e , z a l i c z o n o w s t r u k t u r z e gospodarczej, j a k o że poszczególne przede wszystkim zmiany dziedziny k u l t u r y ludowej zwią­ z a n e są głównie z działalnością ekonomiczną ludności w s i . Podkreślono także k o ­ nieczność ujęcia przebiegu procesów warstwieniem wsi. Wspomniano deformacyjnych, wywoływanych m. i n . r o z ­ również o k o n s e k w e n c j a c h z m i a n w s t o s u n k a c h a d ­ m i n i s t r a c y j n y c h oddziaływających na powstawanie i rozpadanie się regionów kul­ turowych. D r hab. M a r i a B i e r n a c k a w referacie „Życie społeczne w s i p o l s k i e j " wiła ogólne założenia t e o r e t y c z n e podjętego z a g a d n i e n i a . Omawiając przedsta­ poglądy róż­ n y c h autorów, traktujących o p r z e m i a n a c h społecznych w s i i i c h prawidłowościach, zwróciła u w a g ę n a c e c h y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a s t r u k u r y więzi społecznej występujące w różnych o k r e s a c h . Podała również przykłady na wsi różnych f o r m insty­ t u c j o n a l n y c h występujących w P o l s c e w o s t a t n i c h s t u l e c i a c h . W referacie „Tradycyjna wiedza i w i e r z e n i a l u d o w e w P o l s c e " prof, d r w i g a K l i m a s z e w s k a zapoznała słuchaczy z l i c z n y m i przykładami w i e d z y z zakresu meteorologii, rachuby czasu, medycyny z działalnością praktyczną. P o n a d t o omówiła długo utrzymywały się w k u l t u r z e n a s z e j w s i . l t d . , podkreślając elementy wierzeń, które Jad­ chłopskiej jej związki stosunkowo �219 KRONIKA W kolejnym referacie przedstawiając zarys współczesnego folkloru pt. „Polski folklor rozwoju polskiej zwróciła l i t e r a c k i " doc. d r D o r o t a myśli uwagę folklorystycznej m.in. n a tworzenie oraz Simonides zagadnienia się f o l k l o r u środowi­ s k o w e g o , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a w i e l u obszarów P o l s k i . Dr i J a n Stęszewski w r e f e r a c i e opracowań materiałów „Polski f o l k l o r źródłowych oraz ujęć u w a g ę n a p o d s t a w o w e k w e s t i e metodologiczne m u z y c z n y " omówił s t a n źródeł s y n t e t y c z n y c h . Zwrócił s e m i o t y c z n e , z a g a d n i e n i e zróżnicowań t e r y t o r i a l n y c h p r z y równoczesnym ogólnych właściwości s p e c y f i c z n i e p o l s k i c h , a także n a p r o b l e m nego i generalizującego. Ponadto poruszy w przygotowywanym podał uporządkowany O s t a t n i z p o l s k i c h referatów określaniu opisu synchronicz­ zestaw „Taniec i jego r o d z a j e zagadnień, które na w s i polskiej", wygło­ zebranych z zagadnieniem cowań r e g i o n a l n y c h tańca, sposobów p r z e k a z y w a n i a f o r m importów problemy opracowaniu. s z o n y przez d r Grażynę Dąbrowską, zaznajomił wania również związane z t e m a t e m , j a k c z y infiltratów oraz z klasyfikacją zróżni­ tradycyjnych i przyjmo­ i systematyką polskiego re­ p e r t u a r u tanecznego. Ostatnią grupę stanowiły r e f e r a t y dotyczące o p r a c o w a n i a t o m u trzeciego, mującego grupę Słowian Południowych. R e d a k t o r święconej Bułgarii, prof, przygotowawczych dr Weselin do t o m u części p i e r w s z e j Chadżinikołow, I I I , cz. 1: Bułgarzy", omawiając zwrócił obej­ tego t o m u , p o ­ uwagę „Stan na prac zasadnicze trudności związane z realizacją tego o p r a c o w a n i a w o b e c niedostatecznej ilości p r a c źródłowych oraz n i e i s t n i e n i a całościowych wyjątek s t a n o w i n i e d a w n o opublikowana ujęć w etnografii bułgarskiej. Jedyny p r a c a C h r i s t o W a k a r e l s k i e g o . Powyższe 8 b r a k i są konsekwencją nieuwzględniania etnografii j a k o odrębnej d y s c y p l i n y w gramie studiów naukowe uniwersyteckich w opracowania i Bułgarii. publikacje Ponieważ wymagają należy równolegle z p r z y g o t o w y w a n i e m ujęcia dotychczasowe znacznych uzupełnień, syntetycznego prace pro­ nieliczne prowadzić monograficzne, a także gromadzić n o w y materiał źródłowy. P o z a t y m r e f e r a t przedstawił i u z a s a d ­ nił z a k r e s t e m a t y c z n y i strukturę podjętego o p r a c o w a n i a bliższych kontaktów oraz podniósł konieczność organizacyjno-merytorycznych z etnografami współuczestniczącymi w p r z y g o t o w y w a n y m Z k o l e i zabrał głos prof, d r Dušan N e d e l j k o v i c , n e j Jugosławii, referując Jugosławii jako tomie. r e d a k t o r części poświęco­ „Stan p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do t o m u I I I , cz. 2: N a r o d y Jugosławii". Spośród następnych t r z e c h jugosłowiańskich prelegentów prof, d r P e ­ tar V l a h o v i c ludowej ( B e l g r a d ) przedstawił „Niektóre p r o b l e m y w o p r a c o w a n i u k u l t u r y słowiańskich narodów Jugosławii". Mówiąc o celowości przeprowadzanej a k c j i r e f e r e n t podniósł j e j z n a c z e n i e d l a p r z e d s t a w i e n i a słowiańskiego e t n o s u z jego najistotniejszymi giej strony miejsca c e c h a m i łączącymi n a r o d y wskazującymi na poświęcił następnie sposobom antropologiczne tychczasowe słowiańskie w h i s t o r y c z n i e zróżnicowane ujęcia d w u zagadnień stanowi — całość, a z d r u ­ rozwojowe. z zakresu badań antropologicznych, zagadnienia nieodzowny te element n i e są w dostatecznie rozumieniu wspólnot e t n i c z n y c h , które formowały Sporo ogólnych, t j . „cechy ludności" i „cechy e t n o p s y c h o l o g i c z n e " . Przedstawił osiągnięcia t y c z n y c h i e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h d l a Południowej twierdził jedną drogi przy t y m do­ procesów etnogene- Słowiańszczyzny. Chociaż — rozpracowane, dzisiejszych bardzo rozwiązanie się pod działaniem- różnorodnych wpływów też w i n n y być o d p o w i e d n i o szeroko p o t r a k t o w a n e w przygotowywanym również w z g l ę d ó w szczególnie b a d a n i e e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h komponentów opracowaniu. Z Ch. W a k a r e l s k i , na Byłgarija, Etnografia Bułgarii, S o f i j a 1974, ss. 797. Wrocław 1965, ss. 392; tych (sposo­ b u życia i mentalności) znalazło się o b e c n i e w c e n t r u m zainteresowań b a d a c z y 8 ich zróżnicowanych dzięki g e o p o l i t y c z n e m u u s y t u o w a n i u obszarów jugosłowiańskich. D l a t e g o Etnografija jak we tenże, �220 KRONIKA w s z y s t k i c h d o m e n a c h badań e t n o l o g i c z n y c h n a t e r y t o r i u m Jugosławii. Szczególnie ważne są one w p r a c a c h dotyczących t r a n s f o r m a c j i r o d z i n y , r o z w a r s t w i e n i a w s i , m i g r a c j i p a s t e r s k i c h , przegrupowań ludności oraz t w o r z e n i a się n o w y c h wartości w w y n i k u społecznego, k u l t u r a l n e g o , ekonomicznego i politycznego przeobrażania. Tenże kierunek badań zaprezentowała prof, dr Marianna w s w y m r e f e r a c i e „Podstawowe z a g a d n i e n i a k u l t u r y l u d o w e j k a , wychodząc od zróżnicowania geograficzno-gospodarczego dynarskiego, nic w jadrański) mentalności, jako uwarunkowań postawach, poglądach Gusić (Zagrzeb) w Chorwacji". Autor­ (region panoński, część l o k a l n y c h , ustaliła n a podstawie i przyzwyczajeniach ludności róż­ w s i trzy główne strefy k u l t u r o w e , w których chociaż grupują się c e c h y drugorzędne k u l t u ­ r y ludowej C h o r w a c j i , przecież są d l a n i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e . Natomiast etnogenezy dr Galaba Palikruševa Macedończyków" (Skopje) poświęciła uwagę w referacie „Niektóre m i n . starobałkańskim problemy elementom znajdującym się w języku macedońskim oraz omówiła z n a c z e n i e t u r e c k i e g o n a konsolidację W d y s k u s j i , która odbywała, się po wygłoszeniu referatów, poza kwestiami wpływu Macedonii. m e r y t o r y c z n y m i związanymi prof, d r J . B u r s z t a , prof, d r W. z i c h tematyką (prof, Chadżinikołow, doc. d r B . szczegółowymi d r J . W. Bromlej, Kopczyńska-Jaworska, prof, d r D . N e d e l j k o v i c , d r G . ' Palikruševa, d r J . Stęszewski) w s k a z y w a n o na ko­ nieczność nawiązywania bliższych i n d y w i d u a l n y c h kontaktów między a u t o r a m i p o ­ dejmującymi a to w analogiczne zagadnienia celu przeprowadzania w poszczególnych o p r a c o w a n i a c h niezbędnych uzgodnień p r z y krajowych, tego r o d z a j u ujęciach (prof, d r K . W . C z i s t o w , d r B . Filová, prof, d r M . Gładysz, prof, d r P . N o w o t n y , doc. d r D. S i m o n i d e s , prof, d r P. V l a h o v i c ) . N a j s z e r z e j dyskutowano tematykę r o z ­ działów wprowadzających do całości o p r a c o w a n i a , które mają otwierać t o m p i e r w ­ szy. Skoncentrowano się głównie p e w n e uzupełnienia zarówno w g i c z n y c h i językowych na e l e m e n t a c h , które pozwoliłyby z a k r e s i e zagadnień etnogenezy, wprowadzić j a k też (prof, d r W . Chadżinikołow, prof, d r K . W. antropolo­ C z i s t o w , prof, dr W . H e n s e l , doc. d r Z. S o k o l e w i c z , prof, d r P . V l a h o v i c , prof, d r P . Zwoliński). Ponadto podniesiono potrzebę p r z y g o t o w a n i a d l a niesłowiańskiego odbiorcy takie­ go o p r a c o w a n i a , które orientowałoby ogólnie o Słowiańszczyźnie. Mogłoby ono być dokonane n a podstawie integracji w s z y s t k i c h obecnie p r z y g o t o w y w a n y c h rozdzia­ łów, ze w s k a z a n i a m i n a t e n d e n c j e r o z w o j o w e wspólne w s z y s t k i m Słowianom (prof, dr K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , d r R . R o t h s t i n ) . Ogólnego p o d s u m o w a n i a obrad do­ konał prof, d r M . Gładysz. P o zakończeniu k o n f e r e n c j i odbyło się posiedzenie Międzynarodowego K o m i t e t u Redakcyjnego (pod p r z e w o d n i c t w e m naczelnego r e d a k t o r a J . W. B r o m l e j a ) , w któ­ r y m poza r e d a k t o r a m i poszczególnych tomów wzięli udział r e d a k t o r z y k r a j o w i . posiedzeniu przypomniano wiono postanowienia ostatniego dalsze s p r a w y o r g a n i z a c y j n e , w y d a w n i c z e , zakończenia przygotowywanych opracowań. zebrania w Pradze oraz Na omó­ ustalając równocześnie t e r m i n a r z Następną międzynarodową konferen­ cję w y z n a c z o n o n a październik 1976 r. w Bratysławie. Maria TURYSTYKA CZYNNIKIEM AKTYWIZACJI T u r y s t y k a to w e d ł u g d e f i n i c j i z o r g a n i z o w a n e wyjazdy Gładyszowa REGIONU poza m i e j s c e stałego z a ­ mieszkania, wędrówki w celach k r a j o z n a w c z y c h dla r o z r y w k i lub w y p o c z y n k u nie mające n a c e l u s z u k a n i a p r a c y z a r o b k o w e j . tem zainteresowania C o r a z częściej staje się ona p r z e d m i o ­ p r z e d s t a w i c i e l i różnych dyscyplin nauki, było V I I S e m i n a r i u m N a u k o w e Ośrodka Badań N a u k o w y c h czego i m . W. przykładem Kętrzyńskiego �221 KRONIKA w Olsztynie, zorganizowane 6-8 c z e r w c a 1975 r o k u w Pasymskich. Nad regionu i turystyką dyskutowali Dynamiczny przez Zakład Badań siedzibie U n i w e r s y t e t u jako czynnikiem ekonomiści, pedagodzy rozwój turystyki w społecznymi, j e s t f a k t e m aktywizacji W spowodowany k i e z n i c h korzystają. P y t a n i e , k t o najczęściej sobie formę doc. d r A n n a wypoczynku Olszewska różnych grup w dniach teoretycy i zmianami praktycy. politycznymi państwie s o c j a l i s t y c z n y m różne t u r y s t y k i udostępnione zostały w s z y s t k i m w a r s t w o m wiła w Rudziskach społeczno-gospodarczej i etnografowie, Polsce, bezspornym. n a d Współczesnością Ludowego Z 9 M W w uprawia komunikacie społecznych. formy społeczeństwa, a l e n i e w s z y s t ­ turystykę w P o l s c e , omawiającym Wzrost posta­ turystykę zamożności „otwarcie" g r a n i c oraz w p r o w a d z e n i e w o l n y c h sobót umożliwia zwiększenie łu ludności w wyprawach turystycznych. Stwierdzono, że jako społeczeństwa, turystykę udzia­ uprawiają zwłaszcza osoby w w i e k u od 18 do 24 l a t oraz ok. l a t 50, a n a s i l e n i e tego z j a w i s k a zależy m . i n . od wykształcenia i wysokości soboty i n i e d z i e l e wyjeżdżają ceniem wyższym i dochodu n a członka r o d z i n y . z a m i a s t o głównie p r a c o w n i c y średnim oraz pracownicy W wolne umysłowi z wykształ­ inżynieryjno-techniczni z wykształ­ na przyjęcie c e n i e m wyższym. Osobnym zagadnieniem jest gości. Odpowiedź n a p y t a n i e : się udzielić w r e f e r a t a c h wione zagadnienia 1. N a t u r a l n e namiotowych odpowiednie przygotowanie j a k i e c z y n n i k i warunkują i komunikatach przedstawionych można ująć w warunki następujące regionu — grupy usytuowanie inne dziedziny n i c t w o i przemysł), a b y zachować w s z y s t k i e w a l o r y graficznych sobów regionu Długotrwałość wodnych spodarki olsztyńskiego; żywnościowej; go a rozwój nych sezonu turystycznego i olsztyńskim jako gospodarki czynnik rozwoju leśne regionu tereny czynnego wypoczynku, (mgr T . A l e k s a n d r o w i c z ) a zasady jako racjonalnego czynnik dla turystycz­ mieszkańców wykorzystania ściową r e g i o n u gospodarcza nej gospodarki Rejonu a ochrona regionu i wykorzystanie spożywczego d l a r o z w o j u kładzie odpowied­ przestrzeni; z uwzględ­ turystyki i rekrea­ Turystyka d r H . Dąbrowski, osiedlotwórczy). 3. S y t u a c j a przestrzenny go­ olsztyńskie­ i sieci k o m u n i k a c y j n e j n i e n i e m „pojemności" t e r e n u (doc. d r h a b . A . H o p f e r , Rozwój cji za­ i rekreacji). regionów — noclegowej fizjo­ turystyki m i a s t i osiedli oraz d l a p r z y b y s z y z i n n y c h części k r a j u , p r z y g o t o w a n i e niej bazy (rol­ regio­ i wykorzystanie z a g o s p o d a r o w a n i e k r a j u z uwzględnieniem w a l o r ó w poszczególnych pól na tle warunków m g r inż. W. Półtoracki, Obszary turystyki 2. P r z e s t r z e n n e campingów, środowiska n a t u r a l n e g o m g r J . Oryńczak, Ochrona w województwie Omó­ a b y n i e niszczyć l a s ó w i n i e z a n i e c z y ­ szczać j e z i o r i r z e k ; w k o m p o n o w a n i e t u r y s t y k i w n u (mgr E . O l b r o m s k a , starano w t r a k c i e obrad. tematyczne: odpowiednie i ośrodków w y p o c z y n k o w y c h , terenu dobrą turystykę? terenów zwrócenie uwagi Jezior г jej związki Mazurskich; o wyjątkowych walorach czy kluby i żywno­ przemysłu Rozwój dr J . Suchta, turystyczną d r B . Sałuda. Sprawy historię i tradycję r e g i o n u , tektury ludowej na campingi rolniczej z funkcją na przy­ produkcji rol­ turystycznych). w a l o r ó w obiektów z a b y t k o w y c h gi n a treści k u l t u r o w e , n a gospodarkę t u r y s t y k i (mgr inż. F . K o e z o w s k i , żywnościowej Wielkich 4. W y k o r z y s t a n i e — niektórych gałęzi p r o d u k c j i — zwrócenie większej udostępnienie obiektów „Ruchu", p u n k t y żywienia w uwa­ archi­ zrekonstruo­ w a n y c h k a r c z m a c h i z a j a z d a c h , udostępnienie reliktów k u l t u r y l u d o w e j w e w s i a c h letniskowych ochronie a wykorzystanie zabytkowych (budownictwo zabytków obiektów województwa 5. P r z y g o t o w a n i e ludowe, i pełnić izby funkcje regionalne); kształceniowe turystyka (mgr W. Walory obiektów mgr J . Borzuchowski, olsztyńskiego a rozwój odpowiedniej kadry do pracy służyć Turystyka zabytkowych; ruchu mogłaby Lempka, turystycznego). turystyczno-krajoznawczej o u d z i a l e n a u c z y c i e l i i studentów mówił m g r R . J a n u s z k i e w i c z . — �222 KRONIKA Kolejną grupą zagadnień były s k u t k i t u r y s t y k i oraz p r z e m i a n y nomiczno-kulturowe nie u w a r u n k o w a n a powodowane przez społeczno-eko- j e j rozwój. T u r y s t y k a b o w i e m , s a m a społecznie, j e s t i s t o t n y m c z y n n i k i e m z m i a n w sil­ stosunkach łecznych środowiska o d w i e d z a n e g o p r z e z turystów, m a w p ł y w n a z m i a n y w spo­ osobo­ wościach zarówno przybyszów j a k i mieszkańców danego r e g i o n u (socjalizacja lub dyssocjalizacja). W od zawodu rol­ zbiorowości o d w i e d z a n e j p o w o d u j e odchodzenie n i k a , wiązanie się z zakładami usługowymi z i o m i e wykształcenia, w poziomie obsługującymi bogacących się i grupę o t r a d y c y j n y c h f o r m a c h Wraz z rozwojem zmiany, np. w wych do turystyki rodzinie. powstają Zetknięcie c z y społecznych (miasto — komercjalizacji kultury, nowe społeczności n a grupę u t r z y m a n i a i źródłach dochodów). instytucje, zarysowują się z p r z e d s t a w i c i e l a m i się znaczne innych grup zawodo­ wieś, m i a s t o — małe m i a s t e c z k o ) p r z y c z y n i a się nieraz do wyboru nie zawsze z k u l t u r y c z y s t y l u życia p r z y j e z d n y c h . L i c z n e k o n t a k t y glądach i p o s t a w a c h turystów, z m i a n y w p o ­ dochodów ( r o z w a r s t w i e n i e najlepszych powodują wartości zmiany w po­ e t n i c z n y c h — przyczyniają się do w z r o s t u t o l e r a n c j i , a l e r ó w ­ nocześnie sprzyjają d e z i n t e g r a c j i społeczności. Poparciem styki H. jako Murawskiej Ruciane-Nida sko w a wpływie w tzn. integracja Poruszona W objawy postawy rozwija się przemysł społeczności zawodowej społeczności ' m i a s t e c z k a . Natomiast drzewny) momentach jednak problematyka impuls SESJA STAŁEJ objęła (w R u - wystąpiło z j a w i s k o przygotowywania miasta wiele odwrot­ na przy­ d z i e d z i n , niektóre tylko dalszych do d a l s z y c h badań MIĘDZYNARODOWEJ oraz konsump­ badań. i rozważań. Małgorzata XVIII zjawi­ turystyczny się p o s t a w t a k różnych p o s t a w wymagają na seminarium dając w mgr miasta to samo ruch strukturze wytwarzanie dezintegracji tury­ mieszkańców przypadku życia, w funkcji komunikat przedstawiający pierwszym rytmie był m i a s t e c z k u o t r a d y c j a c h rzemieślniczo-handlowych jęcie turystów. P o w o d y zasygnalizowała na dyskusji mgr B. Beby Welski. n a temat kulturowych wartości. S t w i e r d z o n o także p e w n e Lidzbarku Welskim, i turystyki codziennym systemie szybko społecznych rozwoju Lidzbark zmiany cianym-Nidzie ne, doc. dr h a b . K . Przecławskiego przemian oraz głos w uznawanym cyjnych, w o miasteczku spowodował w rozważań czynnika KONFERENCJI Orlewicz AŁTAISTYCZNEJ ( B L O O M I N G T O N , 29 V I — 5 V I I 1975) Doroczna International sesja Stałej Międzynarodowej Altaistic Conference = od samego początku j e j p o w s t a n i a , na w prof, Denis Bloomingtonie dr H e l m u t Sinor, (stan mongolista, zawdzięcza P I A Ć uniwersytecie której USA). Funkcje tybetolog. filolog w i Sekretarz historyk Ałtaistycznej uczeni została z o r g a n i z o w a n a Indiana, Hoffmann, Konferencji PIAĆ), udział przez U n i w e r s y t e t India­ przewodniczącego kierownika Działu którego d y r e k t o r a I n s t y t u t u Badań N a u k o w y c h Studiów sesji Konferencji, inicjatywie s w e k i l k u n a s t o l e t n i e i s t n i e n i e i rozwój, pełni w e obowiązki (Permanent biorą generalny Azji, polscy Uralskich i n a d Azją. U n i w e r s y t e t pełnił prof, i dr energii wspomnianym Ałtajskich oraz I n d i a n a gościł PIAĆ pięćdziesięciu uczestników z F i n l a n d i i , F r a n c j i , Hisz­ już po r a z drugi. S e s j a zgromadziła p o n a d panii, I z r a e l a , Japonii, M e k s y k u , Polski, R F N , T a i w a n u , T u r c j i , U S A , W. B r y t a n i i , Węgier, Włoch i ZSRR. orieritalis'tyczne Stanów Wisconsin i in.). W ś r ó d Najliczniej były Zjednoczonych uczestników reprezentowane (Harvard, z krajów uniwersyteckie Columbia, europejskich Indiana, ośrodki Washington, najliczniejszą s t a n o w i l i W ę g r z y (5 delegatów). Związek R a d z i e c k i n i e przysłał t y m r a z e m grupę oficjał- �223 KRONIKA nej delegacji, log z Instytutu Dalekiego innymi jednak kolegami w obradach uczestniczył M . V . S o f r o n o w , ' m o s k i e w s k i Wschodu odbywał Akademii dłuższy staż Nauk ZSRR, naukowy w który w r a z z sino­ dwoma orientalistycznych placów­ kach USA. P e w n ą nowość w p r a c a c h s e s j i stanowiło robocze wieniu nych pewnych oraz filmy, potrzebnych taśmy z d o tego c e l u p o m o c y nagraniami kultury materialnej tekstów i s k i c h , k a t e d r , instytutów, w r e s z c i e badaniami metodologicznych 0 ludach tego typu kolekcje j a k i zespołów — szczególnie słowniki, przedmiotów itp. Podkreślano mecenasów, a p r z e d e oriental­ j a k skrypty, orientalnej, Wschodu poświęcone omó­ języków i k u l t u r naukowych, muzyki pochodzących z k r a j ó w udziału w t y c h p r a c a c h zarówno jednostek, stwowych, posiedzenie problemów związanych z n a u c z a n i e m konieczność kolektywów autor­ w s z y s t k i m urzędów zainteresowanych. Obok i d y d a k t y c z n y c h podkreślano także potrzebę p o p u l a r y z a c j i Wschodu i i c h k u l t u r a c h . Własnymi kwestiach d z i e l i l i się głównie u c z e n i amerykańscy, którzy wysunęli również szereg praktycz­ rządowego B i u r a cation), którego p r z e d s t a w i c i e l uczestniczył w Podstawowym ałtajskim)". tematem Temat literaturoznawczej r a t a c h wysunęła bogatej kach Tak i historycznej, literatury t y c h wystąpień, staromongolskiej, O. L a t t i m o r e Czyngis-chanem stawy J. wartości (ostatnio literatury 1 przyjaźń w głównie tylko w ludzkie kilkunastu Edu­ Boszi między referat, Obserwacje napi­ — nad mon­ mongolskie i „Altan po­ łobczi"; (Węgry), Uwagi A . Sárkózi (Węgry), Miłość (Węgry), Czy L . Bese zabyt­ referatów. Temudżynem L . Lórincz Heíssiga; jak refe­ streszczać niektórych Mongołów" Kwada; „Walthera świecie wygłoszonych N i e mogąc (USA). historii (w językowej, przedstawił stosunki P. H y e r Mongołów"; of na klasycznych tytuły Paryżu) i lojalność: człowiek historii w mongolistyczna. „Tajnej (Office płaszczyźnie S . J a g c h i d ( U S A ) Tradycyjne podstawie mongolskiej „Tajnej „Uczucia w bazujących pracujący regionalnymi; na (W. B r y t a n i a ) , Stary Boyle do „Historii czym a Dżamuką — gur-chanem; stereotypami i były zarówno wymienimy s a n y w r a z z F u j i k o Isono, pt. Honor golskimi sesji przy Oświaty obradach. się n a czoło p r o b l e m a t y k a problematyki więc tegorocznej ten przedyskutowano w nauki tych n y c h postulatów, głównie pod a d r e s e m doświadczeniami pań­ zagadnień kóde Aral bylo wyspą? W grupie referatów sáry ( W ę g r y ) , Termin jarski z Taiwanu. skich, nem i w Kilka referatów uwag Karahan Ordy niektórych i jego pozostałości językach językoznawcza: anatolijskich; I. V á - w Rosji; E. Try- zachodniotureckich karaimski, («Codex kazańskotatarski); jeden referat — Chieh-hsien dotyczyło obszarów p o g r a n i c z n y c h , „szacunek Zarys i miłość" stosunków w językach kulturalnych Cheena np. A. J o k i ałtajskich między (Fin­ i ural- Turcją, Ira­ Pakistanem. Niżej podpisany c z y m posiedzeniu miał z a s z c z y t p r z e w o d n i c z e n i a sesji. W y b r a n y międzynarodowego komitetu, tę przyznają którego osiągnięcia w co r o k u dziedzinie obradom na pierwszym został także (obok celem jest g r o d y (tzw. Złotego M e d a l u P I A Ć ) , u f u n d o w a n e j grodę tematyka dialektów średniotureckie. dotyczył t y l k o o pojęciu (Turcja), cechach ormiańsko-kipczacki, mandżurskich Kilka A. ze Złotej ( U S A ) , Wulgaryzmy Zagadnień landia), „daruga" arabsko-kipczacki, R. D a n k o f f przeważała językowych Wykrzykniki (Polska), Cumanicus», turkologicznych O pewnych S. B u l u c (Turcja), uczestnicy PIAĆ delegata wysunięcie przez robo­ na członka kandydatów do n a ­ Uniwersytet uczonym studiów ałtaistycznych. W Węgier) różnych Indiana. narodowości 1975 r. nagrodę tę Na­ za przyznano zasłużonemu filologowi i h i s t o r y k o w i prof. К. J a h n o w i z W i e d n i a . Gościnni gospodarze wał zwiedzanie jeziora i udział bibliotek, w przygotowali bogaty program k u l t u r a l n y , który muzeów, s p o t k a n i a t o w a r z y s k i e , widowisku zorganizowanym z okazji obejmo­ w y c i e c z k i n a d okoliczne amerykańskiego święta �224 KRONIKA n a r o d o w e g o 4 l i p c a . W ś r ó d z w i e d z a n y c h obiektów p o w s z e c h n y woczesna, licząca miliony woluminów biblioteka z a s a d z i e samoobsługi i dostępna d l a w s z y s t k i c h w ciągu całej k a położona n a t e r e n i e U n i w e r s y t e t u p o d z i w budziła n o ­ uniwersytecka, działająca doby. I n n a (The L i l l y L i b r a r y ) zawiera ponad c y w o l u m i n ó w i 2 m i l i o n y rękopisów. W muzeum na bibliote­ 150 tysię­ uniwersyteckim uczestnicy sesji m o g l i podziwiać d w i e w y s t a w y : kolekcję m u s z l i o c e a n i c z n y c h oraz ekspozycję e t n o ­ graficzną poświęconą k u l t u r z e Eskimosów (pomieszczenia m o w e , narzędzia p r a c y , broń odzież itd.). W go M u s e u m of N a t u r a l History przebogatych m i e s z k a l n e , sprzęty kolekcjach mogłem się m i n . zapoznać z wyjątkowo dziełem poświęconym m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j cennym kulturze Indian. Edward do­ nowojorskie­ Tryjarski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d25d6a169c028d81896016891282eb7.pdf 4926810fea767e8e8d5a520a6d50d643 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3686 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.320-321 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA • : i 9 I i ROK V I I P A Ń S T W O W Y 1 I N m 9 5 3 S ^ T Y T U T ł T NR 6 _ _ S Z T U K I �Na okładce: Malowidło ludowe na parapecie chóru muzycznego drewnianego kościoła w Orawce (pow. nowotarski), przedstawiające drugie przykazanie. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr Jerzy Damrosz (sekretarz redakcji), Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor na­ czelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Ma­ rian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY ' INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Ksawery Piwocki Próba definicji kilku pojęć . Roman Reiniuss Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym . . . . 327 Dekoracja malarska kościoła w Orawce 335 Hanna Pieńkowska Roman Reiniuss . . 323 Polskie ludowe kowalstwo artystyczne 343 Maria Przeździecka Zdobione „duhy" podlaskie . 377 Eugeniusz Frankowski Hafty kurpiowskie ROK 1953 P Ń A S L I S T O P A D T W O W Y I N S - 382 G R U D Z I E Ń T Y T U T S Z T U NR 6 K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c894ab3a4a3fab63391852ba8ca9b94.pdf b6096ae8de32470cc1b9ff3e38ba3ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource meblarstwo ludowe - elementy renesansowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3687 Title A name given to the resource Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.327-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Skrzynia dolnośląska. Fornirowanie imitowane malaturą. ROMAN REINFUSS ELEMENTY RENESANSOWE W POLSKIM MEBLARSTWIE L U D O W Y M Mimo ekskluzywności, która charakteryzuje sztukę służącą warstwom elitarnym, między ludową a nieludową twórczością artystyczną istnieje stała wza­ jemna wymiana. Nawet najbardziej zachłannie strze­ żone przez warstwy elitarne elementy ich kultural­ nego decorum (jak np. strój) przenikają z czasem do ludu, mimo zakazów a nawet sankcji karnych, jakimi w ustroju feudalnym tzw. „warstwy wyższe" starały się bronić swego stanu posiadania. Świadectwem przenikania sztuki elitarnej do sztuki ludowej są widoczne wpływy stylów historycznych w wielu dziełach wychodzących spod ręki twórców ludowych, zarówno dawnych, jak i współczesnych. Analizując wpływ poszczególnych stylów historycz­ nych na ludową twórczość plastyczną widzimy, że nie wszystkie z nich oddziałały z jednakową siłą. Sto­ sunkowo nieznaczny jest wpływ starych stylów z cza­ sów średniowiecza, jakkolwiek pewne elementy zwią­ zane z gotykiem spotyka się w ludowej architektu­ rze, meblarstwie czy zdobnictwie żelaza. Niezbyt silne Ryc. 2. Stara skrzynia podhalańska i raczej zlokalizowane w zachodnich połaciach Polski było oddziaływanie rokoka i klasycyzmu. Najsilniejsze natomiast piętno wycisnęły na ludowej twórczości plastycznej renesans i barok. Zwłaszcza bogata i głęboko w swej treści humanistyczna sztuka renesansu znalazła tu żywy oddźwięk, co widoczne jest zarówno w kulturze ludowej Polski, jak i sze­ regu innych krajów europejskich, np. Czech, Węgier czy Niemiec. / Wpływy renesansu i baroku stwierdzamy nie tylko w ludowej rzeźbie i malarstwie, ale również w dzie­ dzinie rzemiosła artystycznego, a więc w hafciarstwie, kowalstwie czy garncarstwie, gdzie np. barwnie po­ lewane majoliki renesansowe pchnęły na nowe tory lu­ dowe zdobnictwo, zarówno pod względem technicznym (malowanie), jak ornamentalnym (motywy roślinne i zwierzęce). Jedną z dziedzin, w których wpływ renesansu jest niewątpliwy, stanowi ludowe meblarstwo. Z rene­ sansu zaczerpnęło ono nie tylko formy niektórych z Cichego (pow. nowotarski). 327 �Ryc. 3. Stara skrzynia podhalańska z Cichego (pow. mebli, ale i pewne techniki dekoracyjne oraz mo­ tywy, interpretowane dosyć swobodnie przez ludo­ wych artystów. W renesansowym meblarstwie, prócz rzeźby, która i w okresie poprzednim była szeroko uprawiana, znalazły zastosowanie inne techniki de­ koracyjne, jak intarsja, wyklejanie powierzchni ko­ lorowymi fornirami, czy wreszcie wzorzyste malo­ wanie powierzchni, występujące np. na włoskich skrzy­ niach wczesnorenesansowych. Spośród wyżej wymienianych technik w zdobnictwie mebli ludowych przyjęło się malarstwo oraz intarsja. Ta ostatnia pojawia się w sztuce ludu stosunkowo dosyć rzadko, i to na obszarze niezbyt wielkim (Pod­ hale , okolice Babiej Góry, zachodnia Żywiecczyzna). Instarsją z różnych gatunków drzewa (cis, buk, ja­ wor, lipa, grusza, dąb) wykonywano tam motywy ro­ ślinne, znaki kultowe, przybory do jadła i napoju — na powierzchniach stołów o kształtach typowo rene­ sansowych. Jeszcze z początkiem X I X w. zdobiono na Podhalu skrzynie na ścianie frontowej intarsjowaną gwiazdą o promieniach dwukolorowych, wykładanych cisem i jaworem -• Prócz terenów górskich, gdzie interesująca nas tech­ nika zdobnicza posiada niewątpliwie odleglejsze tra­ dycje, z intarsjowanymi meblami ludowymi spotyka­ my się sporadycznie i w innych stronach Polski, np. w Krakowskiem czy w widłach Wisły i Sanu . Są to jednak wypadki o charakterze indywidualnym, nie posiadające wyraźniejszych powiązań z dawnym me­ blarstwem stylowym. nowotarski). zastosowania w naszym zdobnictwie ludowym. Spoty­ kamy natomiast dość naiwną imitację fornirowanych powierzchni, wykonaną przy pomocy farby. (Meble zdobione w ten sposób, głównie szafy i skrzynie, wy­ stępują dość często na terenie Dolnego Śląska (ryc. 1). Jak to się często zdarza w sztuce, zwłaszcza ludo­ wej, artyści dla osiągnięcia efektu dekoracyjnego chętnie odbiegają od ściśle realistycznego traktowania tematu i dlatego w meblarstwie dolnośląskim, prócz malowanych naśladownictw oklej ek fornirowych utrzymanych mniej więcej w barwach drzewa, spo­ tykamy czasem w pewnych partiach kolory takie, jak niebieski lub różowy. 1 3 4 Wyklejanie powierzchni mebli kolorowymi fornira­ mi, które od renesansu zaczęło się coraz bardziej roz­ powszechniać w meblarstwie stylowym, nie znalazło 1 Wł. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. X V I I I . jw. Tabl. X I . R. Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic Krakowa. Cz. I I . Skrzynie kaszowskłe. „Polska Sztuka Ludowa" 1948 s. 33—35. W Domastawie, pow. Nisko, znaleziono w 1950 r. inifcarsjowane meble, wykonane przez miejscowego stolarza. 2 3 4 328 Obok tego rodzaju zdobienia, gdzie przy użyciu t a ń ­ szego tworzywa naśladuje się motywy i wzory czer­ pane z innych technik zdobniczych (np. intarsje czy fornirowanie), spotykamy również i takie, które nawią­ zują do tradycji malarskiego zdobnictwa mebli z doby renesansu. W dekoracji malarskiej sprzętów ludowych na Dolnym Śląsku częste są widoki miast, zamków obronnych, malowane na frontowych ścianach skrzyń (ryc. 1), filunkach szaf i kredensów, mające analogie (jeśli chodzi o temat i zastosowanie) we włoskich skrzy­ niach renesansowych . 5 Prócz technik zdobniczych, o których była mowa powyżej, z mebli renesansowych przeszła do sztuki ludowej plastyczna dekoracja sprzętów domowych przy pomocy profilowanych listew, pilastrów, kolumiCT^k itp. Wyraźne wpływy renesansu obserwujemy w zespole motywów dekoracyjnych występujących na meblach ludowych. Zjawisko to omówił obszernie T. Seweryn w swej pracy o krakowskich skrzyniach malowanych , gdzie opisując skrzynie produkowane do niedawna w Skawinie (ryc. 4) koło> Krakowa, podkreślił rene­ sansowe pochodzenie szeregu motywów, jak „wole oczy", przełożone na język malarski tryglify zdobiące 6 5 R. Szmidt: Möbel. Ein Handbuch... Berlin, 1916, s. 74. T. Seweryn: Krakowskie skrzynie malowane- Kra­ ków, 1928, s. 31 i nast. 6 �krawędzie skrzyń, formy kwiatonów wyrastających ze smukłych dzbanków dwuusznych, podział ścian na trzy pola zdobnicze w postaci prostokątów z wklęsłe odciętymi narożami, względnie łukowato wychylony­ mi krawędziami górnymi. Wskazane przez T. Seweryna elementy renesansowe pomnożyć można przykładami z innych stron Polski. Widzimy je na przykład w starszych skrzyniach pod­ halańskich, gdzie sposób rozwiązania ściany fronto­ wej z podziałem na pola (ryc. 3), wypełniania pól zdob­ niczych, a nawet geometryczne motywy w postaci wpi­ sanych w siebie prosioKąrow poiączonycn na krzyż, zdobiące ściany boczne (ryc. 3) — nawiązują wyraźnie do ozdób znanych ze stylowego meblarstwa renesan­ sowego. Podobne nawiązania, zwłaszcza jeśli chodzi o po­ dział ściany licowej na pola i kształt pól, znajdziemy w ludowych meblach kujawskich (ryc. 5), niektórych skrzyniach warmijskich i mazurskich, kurpiowskich, czy występujących w okolicach Mińska Mazowieckie­ go, Puław, Węgrowa i w łuku Wisły na wschód od Ra­ domia. Ryc. 4. Skrzynia krakowska ze Skawiny (pow. Ryc. 5. Skrzynia kujawska z okolic Kowala (pow. krakowski). włocławski). 329 �Ryc. 6. Skrzynia dolnośląska z 1664 roku. Muzeum <w Jeleniej Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych sprzętów wypełniających izbę wiejską, zaczniemy od skrzyni służącej do przechowywania odzienia. Formę najstarszą stanowił tu tzw. „kadłub" wykonany z pnia wypróchniałego drzewa lub „kubeł" w postaci beczki składanej z klepek '. Dziś tego rodzaju sprzęty używa się jeszcze w niektórych okolicach Polski do prze­ chowywania ziarna. Z wnętrza mieszkalnego zostały one wyrugowane przez .skrzynie, które konstruowano początkowo „na słup", czego przykładem są dziś spo­ tykane w górach (Gorce, Żywiecczyzna, Łemkowszczyzna) czy na podgórzu (Limanowskie, Bocheńskie. Rzeszowskie) skrzynie sarkofagowe tzw. „kobyłczyste'' lub „ruskie" (Rzeszowskie), nawiązujące zarówno w budowie, jak i sposobie snycerskiego zdobienia do średniowiecznych skrzyń z okresu romanizmu i go­ tyku. 7 K- Moszyński: Kultura ludowa Słowian. Kraków, 1929. s. 585. Warstwę chronologicznie młodszą stanowią szeroko w Polsce rozpowszechnione skrzynie malowane, które genetycznie łączą się w sposób ścisły z meblarstwem renesansowym. Ze skrzyniami renesansowymi wiąże je konstrukcja ścian spajanych , na cynki", profilowa­ ne gzymsy podkreślające krawędź górną i oddziela­ jące pudło skrzyni od podstawy, podział ściany lico­ wej na pola zdobnicze o kształtach znanych ze skrzyń stylowych oraz sposób wykonania podstawy, która przybiera postać niskiego cokołu z profilowaną esowato ściankę frontową (ryc. 2). W skrzyniach renesansowych dekoracja ścian roz­ wiązana jest w kilku płaszczyznach — występujące ku przodowi pilastry i profilowane gzymsy oraz obra­ mienia pól zdobniczych, wpuszczone w głąb filunkiW skrzyniach ludowych, spotykanych na terenie Pol­ ski, zdobnictwo plastyczne ścian zdarza się na ogót rzadko, i to w formie znacznie uboższej. Zazwyczaj profilowanymi listwami obwiedzione bywają pola zd< Ryc. 7. Stół jaworowy z Wisły (pow. 330 Górze. cieszyński). �bnicze (Mazury, Dolny Śląsk, Kurpie) i poziome kra­ wędzie pudla skrzyni. Rzadki przypadek stanowi sta­ ra skrzynia podhalańska z 1772 r., w której krawędzie trzech łukowato sklepionych pól zdobniczych zazna­ czone są przy pomocy małych, ściętych, podługowatych piramidek, wklejonych w zagłębienie zrobione w ścianach s k r z y n i " P o d o b n y motyw występuje na plastycznym obramieniu pól zdobniczych jednej ze skrzyń dolnośląskich (ryc. 6), pochodzącej z 1664 r., przechowywanej obecnie w muzeum jeleniogórskim. Stosunkowo rzadko spotyka się w naszych skrzyniach ludowych wgłębione filunki (Kujawy — ryc. 5). Często natomiast wprowadzono podział zaczerpnięty ze skrzyń renesansowych do dekoracji malarskiej, z czym spo­ tykamy się zarówno na terenach poprzednio wymie! nionych, jak i na Podhalu (ryc. 3), w Krakowskiem (ryc. 4) i w Polsce środkowej'. Zwykle w skrzyniach tych widzimy 3 lub 4, rzadziej 5 pól zdobniczych, poj siadających kształt prostokątów o prostych lub wklę­ sło ściętych narożach, lub formę arkad łukowato zam| kniętych od góry (ryc. 5). Niejednokrotnie zdarza się, że pola w formie arkad oddzielone są od siebie pola­ mi prostokątnymi (ryc. 4, 6), rzadziej pole arkadowe stanowi motyw centralny między dwoma polami pro­ stokątnymi (Podhale, Powiśle Dąbrowskie). W porównaniu ze skrzyniami, które mają odległe tradycje, szafy są w urządzeniu izby wiejskiej ele­ mentem zupełnie nowym, niekiedy stanowiącym zdo­ bycz dosłownie ostatnich lat. Jedynie w zachodnich częściach Polski (Mazury, Pomorze, Śląsk, częściowo Wielkopolska) szafa przyjęła się wcześniej, ale i tam już przeważnie w formach barokowych lub później­ szych. Do wzorów renesansowych w kształcie i ko™.strukcji nawiązują jedynie szafy, składające się z dwóch części zamykanych dwuskrzydłowymi drzwia­ mi, rozdzielonych pośrodku wysokości poziomą szufla­ dą. W meblarstwie ludowym szafy takie występowały na terenie Dolnego Śląska, a czasem i Pomorza Za­ chodniego. Malowidła zdobiące ich powierzchnię no­ szą już zwykle cechy stylów późniejszych, jak rokoko lub empire. ; 1 Pola zdobnicze w skrzyniach o ścianach gładkich wyodrębnione są bądź kolorową ramką, bądź odmien­ ną barwą tła, a często jednym i drugim. Środek pól zdobniczych wypełnia dekoracja roślinna w postaci symetrycznie rozwiniętego kwiatonu. Sposób trakto­ wania dekoracji roślinnej bywa bardzo różnorodny i nie zawsze zharmonizowany z renesansowym charak­ terem całości. Najbardziej „renesansowe" w swym ogólnym wyrazie są smukłe kwiatony na skrzyniach robionych w Skawinie koło Krakowa oraz dekorac;e roślinne starych skrzyń podhalańskich. 8 Wł- Matlakowski: op- cit. Tabl. X I . Ryc. 8. Podhalański Ciekawych analogii do mebli używanych w dobie Odrodzenia dostarczają nam niektóre typy wiejskich stołów. Jeden z nich to stół o podstawie złożonej z dwóch nóg w kształcie litery I , połączonych w po­ łowie wysokości poziomą poprzeczką osadzoną przy pomocy klinów. Stoły tej konstrukcji, używane w Pol­ sce na przełamie igotyku i renesansu , spotyka się w izbach góralskich — na Śląsku (ryc. 7), Żywiec­ czyźnie, Orawie i Podhalu, a ponadto, choć rzadziej, w innych stronach Polski, jak np. w Opoczyńskiem czy Kielecczyźnie, gdzie jednak występują w uboż­ szej i jak gdyby zdegenerowanej nieco formie. 8 Typowo renesansową formę mają stoły w postaci płytkiej skrzyni pokrytej odsuwanym blatem, osadzo­ nej na czterech masywnych nogach, dołem rozchylo­ nych, wykonanych z deski o brzegach profilowanych, wzmocnionych poziomymi poprzeczkami (ryc. 8). Na terenie Podhala i w okolicy Babiej Góry stoły takie mają na powierzchni intarsjowane drzewem dekoracje 9 Stół tej konstrukcji znajdujemy w jednej ze scen Stwoszowskiego tryptyku w kościele N.M.P. w Kra­ kowie. stół jaworowy. 331 �w postaci motywów roślinnych, znaków symbolicznych i In. Poza Góralszczyzną stoły tego rodzaju notowane są również z. terenów Dolnego Śląska . 10 Ryc. 9. Oparcie „żidloka" (krzesła) z Istebnej (pow. cieszyński). Jako sprzęty do siedzenia służyły dawniej zwykłe pniaczki lub niskie czworonożne ławeczki bez oparciaKrzesło w izbie wiejskiej było sprzętem rzadkim, uży­ wanym raczej w momentach bardziej uroczystych, np. dla gości, których chciano w ten sposób szcze­ gólnie uhonorować. Z różnych form krzeseł renesan­ sowych do meblarstwa ludowego w Polsce przeniknęło i szeroko rozpowszechniło się krzesło o siedzeniu z deski w kształcie rozszerzającego się ku przodowi trapezu, z czterema prostymi lub toczonymi nogami i zapieckiem loparciem) również wyciętym z jednej deski na krawędziach, ozdobnie profilowanym. Opar­ cie zaopatrzone pośrodku w sercowaty otwór jest za­ zwyczaj wykonane dekoracyjnie. Krzesła te, zwane „zydlami", do dnia dzisiejszego spotkać można na znacz­ nych obszarach Polski, od Karpat po Bałtyk i Kur­ piowszczyznę. Formy ich z czasem zróżnicowały się, sprymityzowały lub zmodernizowały. Niemniej spo­ tyka się wśród nich i takie, gdzie kształt zapiecka dziś jeszcze nie wiele odbiega od dawnych form renesan­ sowych (ryc. 9). Dekoracja ich bywa dosyć różnorod­ na. Spotyka się więc czasem zydle z oparciem pokry­ tym płaskorzeźbą lub rytem o motywach przeważnie roślinnych (Podhale — ryc. 10. Kurpie — ryc. 11), zdobionym ażurowaniem (Pomorze, Podhale, Góral­ szczyzna, Śląsk) lub polichromią (Pomorze. Dolny Śląsk). W niektórych stronach Polski, jak np. na Podlasiu czy w Radomskiem, występują w urządzeniach izby wiejskiej ławy zaopatrzone w ruchome oparcia (ryc. 12), które na dzień przerzuca się w stronę ściany, na noc zaś w kierunku izby, co umożliwia spanie na do­ syć wąskiej przestrzeni bez obawy spadnięcia na zie­ mię. Ławy identyczne pod względem konstrukcji w y ­ stępują pospolicie w meblarstwie ludowym Europy za­ chodniej i krajów skandynawskich już w okresie re­ nesansu . Być może, iż jakiś związek z renesansowy­ mi ciężkimi ławami o skrzyniowatej podstawie (flo­ rentyńskie „cassapanca") mogą mieć ludowe „kanapy", „ślabanki", czy „bambette", które dopiero pod koniec ubiegłego wieku poprzez małe miasteczka przedostały się na wieś. Przy wielkiej rozmaitości form wśród ław ze skrzynią do spania spotyka się i takie, które w syl­ wecie i bryle mogłyby ewentualnie uchodzić na spóź­ nione odbicie dawnych włoskich wzorów. Bardziej prawdopodobny jest związek z wzorami re­ nesansowymi ściennych, wiszących szafek na naczynia, często zdobionych po brzegach profilowanymi esowato - skami, ze schowkiem na półce, zasłoniętym tńp. na odhalu) przy pomocy przesuwanej kratki. Garść przytoczonych wyżej przykładów, które by­ najmniej zagadnienia nie wyczerpują, wystarczy, aby stwierdzić, że w rozwoju ludowego meblarstwa rene­ sans odegrał znaczną rolę. 11 10 G. Grundmann — K. Hahm: Deutsche Volks­ kunst. T. V I I I . Schlesien. München, ok. 1927 r., ryc. 110. Ławę z ruchomym oparciem, wykonaną około roku 1500, pochodzącą z południowych Niemiec, pu­ blikuje R. Hube (Deutsche Bauernmöbel, ryc. 132). 11 Ryc. 10. Stołek podhalański z zapieckiem intarsjowanym drzewem cisowym. 332 �Mówiąc o wpływie renesansu na kształtowanie się ludowych mebli musimy pamiętać, że wpływ ten rzad­ ko przybierał postać mechanicznego zapożyczenia; przykładem tego jest np. forma stołu, o którym mó­ wiliśmy poprzednio. Poza tym odosobnionym wypad­ kiem można mówić raczej o inspiracji niż o zapoży­ czeniu. Przenikające do ludowej kultury wzory ule­ gały przetworzeniu. Proces asymilacji w nowym śro­ dowisku pociągał za sobą konieczność zmian, wynika­ jących bądź z przyczyn ekonomicznych (stąd np. za­ stępowanie szlachetniejszych gatunków drzewa mate­ riałem miękkim, unikanie kosztownych technik zdob­ niczych i zastępowanie ich tańszą dekoracją malarską, bądź też z konieczności dostosowania się do gusitów i wymogów nowego odbiorcy. Jak długo wyrób mebl' ludowych koncentrował się w małomiasteczkowych ośrodkach rzemieślniczych, w których przetrwały daw­ ne tradycje rzemiosła cechowego, związek ludowego meblarstwa z dawnymi stylowymi pierwowzorami był bardziej bezpośredni, jakkolwiek i tu „ludowy rene­ sans" odbiegał od form znanych ze sztuki elitarnej. Z chwilą jednak, gdy umiejętność wykonywania i de­ korowania mebli rozpowszechniła się po wsiach, wiej­ scy majsterkowie zaczęli coraz bardziej oddalać się od dawnych wzorów, tworząc zwłaszcza w dziedzinie de­ koracji formy własne o charakterze lokalnym, nieza­ leżne od wzorów stylowych. Widzimy to np. w zdob­ nictwie skrzyń pochodzących z wiejskich ośrodków skrzyniarskich koło Krakowa. W ten sposób na grun­ cie zapożyczeń czerpanych ze zdobnictwa renesanso­ wego rozkrzewiła się bogata ludowa twórczość pla­ styczna, której przykładem są dziesiątki, a nawet setki wokalnych odmian skrzyń malowanych, jakie notujemy na terenie Polski. 6), na terenie Lubelszczyzny czy Podlasia wschodniego sprzęty polichromowane pojawiły się dopiero za pa­ mięci poprzedniego pokolenia, a więc nie wcześniej niż pod koniec ubiegłego wieku. Trudno jest przypuszczać, aby znane nam datowa­ ne okazy były pierwszymi tego rodzaju sprzętami l u ­ dowymi. Na terenach zachodniej i południowej Pol­ ski meble nawiązujące do form stylowych zapewne wcześniej musiały pojawić się w izbach chłopskich, z tym oczywiście zastrzeżeniem, że były one powszech­ nie używane tylko przez warstwę najzamożniejszą. Przypuszczać można, że większość z omówionych tu sprzętów domowych, nawiązujących w formie czy zdobnictwie do mebli renesansowych, już z począt­ kiem X V I I wieku wchodziła w skład urządzenia izby zamożniejszych chłopów, którzy, naśladując w miarę możności styl życia mieszczaństwa lub nawet szlachty, szukali tym sposobem drogi do społecznego awansu. Brak materiału rzeczowego w postaci datowanych me­ bli pochodzących z tego okresu nie stanowi jeszcze argumentu podważającego słuszność wysuniętego przy­ puszczenia. Warunki, w jakich rozwijała się kultura ludowa, nie sprzyjały długiej konserwacji sprzętów. Przecież na­ wet sięgające wieku X V I I zabytki architektury ludo­ wej należą dziś do rzadkości, cóż więc mówić można Pisząc niniejszy szkic poświęcony zagadnieniu wpły­ wu Odrodzenia na rozwój mebli ludowych, opierałem się główne na materiale, który występuje dziś jeszcze w izbach chłopskich lub też występował w nich w wie­ ku ubiegłym. Brak źródeł historycznych lub raczej zbyt jeszcze nie wystarczająca ich eksploracja nie pozwala w chwili obecnej dać rozstrzygającej odpowiedzi na pytanie, od jak dawna datuje się w ludowym malarstwie wpływ renesansu- Badania prowadzone w różnych częściach kraju wskazują na to, że proces przemian, którym uległo wyposażenie wnętrza chałupy wiejskiej, nie przebiegał na terenie całej Polski w sposób jednoli­ ty. O wiele szybciej i głębiej wpływy stylów histo­ rycznych uwidoczniły się w meblarstwie ludowym Polski zachodniej (Pomorze, Śląsk, Wielkopolska, Ma­ zury) i południowej (Podhale, Spisz, Orawa), niż np. w Polsce środkowej czy zwłaszcza wschodniej, gdzie niemal do końca ubiegłego stulecia urządzenie wnętrza utrzymało się na poziomie bardzo prymitywnym (Lu­ belszczyzna, Podlasie wschodnie, widły Wisły i Sanu). Różnice zachodzące w rozwoju meblarstwa ilustruje najlepiej materiał odnoszący się do skrzyń malowa­ nych. Podczas gdy np. na Śląsku i Podhalu spotyka­ my datowane skrzynie malowane sięgające pierwszej połowy X V I I I lub nawet końca X V I I wieku (ryc1 2 12 Np. skrzynia z muzeum we Wrocławiu, nosząca datę 1716, lub skrzynia z Cichego w pow. Nowy Targ, z datą 1736. Ryc. 11. Rzeźbiony zydel kurpiowski. 333 �Ryc. 12. Ława z przerzucanym oparciem z Jastrzębi o skrzyniach, stołach, krzesłach itp., których trwanie normalnie nie przekracza żywota trzech pokoleń. Na szybkie niszczenie się mebli ludowych oddziaływały niekorzystne warunki, jakie panowały w izbach wiej­ skich (brud, przegrzanie, znaczna ilość pary wodnej tworzącej się w czasie gotowania), częste pożary zmia­ tające z powierzchni ziemi całe wioski, zawieruchy wojenne i brak pietyzmu ze strony właścicieli, którzy stare, nadwerężane przez czas meble odziedziczone po przodkach rąbali na opał, gdy tylko udało się je za­ stąpić nowymi. Wcześniejsze czy późniejsze przenikanie wpływów renesansu do meblarstwa ludowego uzależnione było z jednej strony od sytuacji ekonomicznej, w jakiej znajdowali się chłopi, z drugiej zaś — od istnienia ośrodków rzemieślniczych, które mogłyby ich zapo­ trzebowanie pokrywać. Współdziałanie tych czynników uwidoczniło się bardzo wyraźnie w meblarstwie Pod­ hala, gdzie ponad ogół ludności góralskiej wybijały - ę bogate rody gazdowskie i sołtysie (z tych ostatnich sporo przeszło z czasem do warstwy szlacheckiej), a znane z rozwoju rzemiosł miasta spiskie dawały (pow. radomski). możność łatwego zaopatrywania się w wyroby mieślnicze- Dwa te czynniki spowodowały, że w dowym meblarstwie nowotarskim wpływy stylów storycznych, a zwłaszcza renesansu, uwidoczniają w sposób szczególnie wyraźny. Wysuwając przypuszczenie, że wpływy Odrodzenia na urządzenie izby chłopskiej mogły w Polsce sięgać wstecz poza połowę X V I I wieku, bynajmniej nie su­ gerujemy, iż pojawiają się one w kulturze ludowej wiejskiej współcześnie z rozpowszechnieniem się no­ wych renesansowych form meblarskich wśród warstw elitarnych. Nie ulega wątpliwości, że zanim te czy in­ ne elementy zaczerpnięte z mebli renesansowych do­ stały się do miejskiego pospólstwa i chłopstwa, .minąć musiało sporo czasu. Skoro jednak zyskały one już dla siebie w sprzętarstwie ludowym prawo obywatelstwa, wykazały niesłychaną żywotność, trwając w kulturze ludowej prawie do końca X I X wieku, a więc daleko poza rok 1650, który w historii sztuki warstw elitar­ nych przyjęto uważać za datę zamykającą okres re­ nesansu. Fotografie wykonali: Roman Reinfuss: ryc. 11 i 12, Stefan Deptuszewski: ryc_ 1, 2, 3, 5. Zbigniew Kamykowski: ryc. 6. Ryc. 4 jest reprodukcją z pocztówki wydanej przez Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie. Ryc. 8 i 10 reprodukowane z: W. Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. VII i IX. Ryc. 7 i 9 reprodukowane z: M. Gładysz. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935. Tabl. XC i LXXXII. 334 rze­ lu­ hi­ się � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/406b3d017180f314dfac817ffeed764b.pdf ec8e6ccbf9bb8e2c59e7c015c65e2839 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3689 Title A name given to the resource Polskie ludowe kowalstwo artystyczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.348-376 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Kuźnia dworska, Mnin (pow. Fot. K. Szczepkowska- Końskie). ROMAN REINFUSS POLSKIE L U D O W E K O W A L S T W O A R T Y S T Y C Z N E Pierwsze wyroby żelazne na terenie Polski pojawiają się w tzw. okresie halsztackim, przypadającym na czasy od 700 do 4O0 lat przed naszą erą. Zrazu wyro­ bów żelaznych jest niewiele i są one importowane z krajów, które wcześniej zapoznały się z obróbką tego cennego surowca. Obok przeważającej ilości wyrobów wykonywanych jak poprzednio z brązu, spotyka się na terenie Polski nieliczne żelazne brzytwy, noże, sie­ kierki, czekany, miecze, groty do oszczepów, wędzidła dla koni i nawet ozdoby, jak np. szpile.' Na terenie Śląska, gdzie żelazo w okresie halsztac­ kim pojawia się bodaj najliczniej, w okresie tym prze­ wagę mają jeszcze wyroby brązowe, z tym jednak, że narzędzia wykonywane są już głównie z surowca że­ laznego. Dopiero w następnym okresie tzw. lateńskim (400 lat p. n- e.) zaczyna się mnożyć ilość wyrobów żelaznych na terenach polskich, a w kulturze grobów jamowych, występującej pod koniec okresu lateń­ skiego, daje się zaobserwować zdecydowana przewaga wyrobów żelaznych nad brązowymi. Wyroby te są znacznie częściej pochodzenia miejscowego, o czym świadczą dymarki, tj. urządzenia do wytapiania że­ laza oraz znajdowane w grobach narzędzia kowalskie i cyzelerskie, jak młotki, pilniki, raszple, tłoczki (stem­ ple). Niektóre przedmioty żelazne, jak groty oszcze2 :! pów, głownie, czy pochwy na miecze są zdobione na powierzchni ornamentem wybijanym stempelkami w formie dołków lub kresek, albo też ornamentem wypukłym w postaci kratek i linii zygzakowatych lub rybiej łuski, wykonanym wedle przypuszczeń archeo­ logów przy pomocy wytrawiania powierzchni roślin­ nymi kwasami. W grupie oksywskiej kultury gro­ bów jamowych, występującej przy końcu okresu la­ teńskiego na północno-zachodnich terenach Polski spotyka się groty oszczepów zdobione ornamentem wy­ pukłym w postaci poprzecznych zygzaków, motywów gwiaździstych, trykwetrów i swastyk. Zdobnictwo przedmiotów żelaznych występuje również w okresie rzymskim (pierwsze cztery stulecia naszej ery), gdzie pod koniec tego okresu w tzw. kulturze przeworskiej spotyka się żelazne noże zdobione ornamentem wy­ tłaczanym, jalk też noże dekorowane przy pomocy facetowania. 5 6 Produkcja żelaza krajowego musiała już być wtedy dosyć wysoka i ośrodki przemysłowe liczebnie znacz­ ne, jak świadczy o tym seria dziewięciu dymarek pochodzących z I I — I I I wieku naszej ery, odkryta w ro­ ku 1951 w Igołomi koło Krakowa. 7 4 1 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P. A. U., str. 253T. Różycka: Początki znajomości żelaza na Śląsku. „Z otchłani wieków" 1952 s. 45. jw. s. 4-6. 2 5 348 4 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P.A.U. a,. 300, 307 (w Rządzie pow. - Gru­ dziądz odkryto grób kowala, w którym znaleziono sze­ reg narzędzi kowalskich). jw. s. 303. jw. s. 308. T. Reymam: Na śladach ruidnic- „Z otchłani wie­ ków" 1952 s. 121. 5 6 7 �Po okresie rzymskim następują na naszych ziemiach znaczne przemiany kulturalne spowodowane dużymi wówczas przesunięciami etn cznymi na obszarze Euro­ py. Ilość zabytków znanych z tego okresu maleje, na­ stępuje duże zubożenie kultury, które trwa już do czasów bezpośrednio nas interesujących, tzn. do okre­ su wczesnośredniowiecznego. Jakkolwiek produkcja żelaza w czasach wczesno­ średniowiecznych była dość znaczna, nie wystarczała jednak na pokrycie wzrastającego zapotrzebowania. Z żelaza wyrabia się przede wszystkim broń i najważ­ niejsze narzędzia, jak siekiery, dłuta, sierpy, żelazne okucia drewnianych pługów. Przedmiotów żelaznych w wykopaliskach tego okresu spotykamy raczej nie­ wiele (Szczecin ), co można wytłumaczyć celowym ograniczaniem się do łatwiej dostępnego surowca drew­ nianego. Potwierdzają to również wyniki akcji wy­ kopaliskowej na terenie wczesnośredniowiecznej osa­ dy rybackiej w Gdańsku.* Zjawisko to występuje w ludowej kulturze środkowej i wschodniej Polski do polowy X I X wieku. : 8 Wyrobem przedmiotów żelaznych trudnili się, po­ dobnie jak i w 'czasach poprzednich, wyspecjalizowani rzemieślnicy, którzy początkowo zajmowali się praw­ dopodobnie zarówno wytopem surowca w prostych dymarkach, jak i jego dalszą obróbką. Dymarki znajdo­ wały się nie tylko w pobliżu złóż eksploatowanej wów­ czas rudy darniowej, ale również niekiedy po grodach, jak o tym świadczą ślady urządzeń hutniczych od­ kryte w Grodziszczku koło Giecza, pochodzące z X wie­ ku. Obok kowali-hutników byli zapewne już w okre­ sie wczesnośredniowiecznym i tacy specjaliści, którzy trudnili się bądź wyłącznie hutnictwem, bądź właści­ wą robotą kowalską. Jeżeli pominiemy nieliczne okazy mieczów o bogato dekorowanych rękojeściach, to po­ zostały wyroby żelazne z tego okresu są, o ile mi wiadomo, nie zdobione. Zjawisko to jest tym dziw­ niejsze, że np. technika stempelkowa jest wówczas znana i szeroko stosowana w zdobnictwie ceramicznym czy w ozdabianiu przedmiotów metalowych wykona­ nych z brązu i srebra. 10 11 W okresie wczesnośredniowiecznym rzemiosło ko­ walskie uprawiane jest zarówno w osadach wiejskich, jak i po grodach oraz w rzemieślniczo-handlowych podgrodziach, które w owym czasie stanowią zalążek przyszłych miast. Według przypuszczeń Hensla, proces wyodrębniania się rzemiosła wiejskiego i miejskiego zapoczątkować się miał w V I I wieku n- e. W ko­ walstwie podział na rzemiosło miejskie i dworskie z jednej strony, a wiejskie z drugiej — odbył się na początku epoki feudalnej, przy czym kowalstwo „miej­ skie" i „dworskie" miało stać na poziomie o wiele wyższym niż wiejskie i posługiwać się innymi (zape12 * J. Marciniak: Tymczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na zamku w Szczecinie. „Z otchłani wie­ ków" 1949 zesz. 7/8 s. 110. J. Kamińska: Wyniki badań archeologicznych w Gdańsku w roku 1950. ..Z otchłani wieków" 1952 s. 93. B. Kostrzewski: Gród w Gieczu. „Z otchłani wie­ ków" 1951 s. 152. J. Kostrzewski: Kultura prapolska, s. 436, 437. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 101. wne doskonalszymi — R R.) narzędziami pracy. Ko­ wale wiejscy natomiast mieli zajmować się, prócz w y ­ rażania przedmiotów z żelaza, również wykonywa­ niem ozdób z metali kolorowych. W czasach późniejszych, w okresie krystalizowania się w Polsce ustroju feudalnego, stan kowalstwa pol­ skiego nie różni się wiele od nakreślonego wyżej sta­ nu z okresu wczesnośredniowiecznego. W okresie tym dalszemu pogłębieniu ulega rozdział między kowalst­ wem „wiejskim" a „miejskim", spowodowany przez postępujący napływ do miasta elementów cudzoziem­ skich. Usankcjonowanie tego podziału nastąpiło w X I I I wieku, kiedy na terenie Polski zaczęły po­ wstawać miasta zakładane na sposób zachodnio-euro­ pejski, z rzemosłem ujętym w organizację cechową. W tym czasie w miastach Polski powstają pierwsze cechy, wśród których nie brak i cechów kowalsko-ślusarskich. Istnieją wtedy oczywiście i pracownie ko­ walskie po wsiach, czego świadectwem są wzmianki w dokumentach lokacyjnych wsi zakładanych na tzw. „prawie niemieckim", gdzie obok innych rzemieślni­ ków, którzy tam mają być osiedleni, wymienia się nie­ kiedy i kowali. Na ogół jednak kowali wiejskich jest niewielu, gdyż postępujący rozwój miast powodo­ wał koncentracie rozproszonego przemysłu rękodziel­ niczego w ośrodkach zapewniających rzemiosłu lepsze warunki materialne. Między pracowniami kowalskimi, zorganizowanymi w cechy, a rozrzuconym po wsiach kowalstwem wiejskim — powstają spory na tle za­ wodowej konkurencji. Miejskie rzemiosło cechowe zwalcza niezorganizowanych kowali wiejskich, nie do­ puszcza ich na rynki miejskie (z wyjątkiem dni jar­ marcznych), nie pozwala osiedlać im się w pewnym promieniu od miasta lub pozostawia dla nich jedynie możność wykonywania robót pośledniejszych. Znamy np. dokument dla miasta Słupcy (Wielkopolska) po­ chodzący z 1296 roku, w którym kowale miejscy za­ strzegają sobie wyłączne prawo wykonywania nowych przedmiotów żelaznych nawet dla wsi, zaś kowalom wiejskim pozostawiają jedynie naprawę uszkodzonych narzędzi. 13 14 15 16 Nie ulega wątpliwości, że wyroby żelazne produko­ wane przez cechowe pracownie kowalskie i ślusarskie różniły się bardzo od wyrabianych przez kowali wiej­ skich. Niewątpliwie z pracowni miejskich pochodzą owe bogate gotyckie okucia drzwi, zawiasy i zamki, które zachowały się do dziś w niektórych budowlach średniowiecznych. Z tych również pracowni pochodzą prawdopodobnie przedmioty dekorowane takie, jak np. zdobiony inkruistowanym ornamentem topór żelazny z Namysłowa (Śląsk)Cechowe miejskie kowalstwo i ślusarstwo, utrzymu­ jąc żywe kontakty z wybitniejszymi pracowniami kra­ jowymi i zagranicznymi (przymus wędrówki czeladni­ czej) i współpracując z innymi gałęziami rzemiosła (stolarstwo, budownictwo) — miało o wiele więcej możliwości nadążania za zmianami zachodzącymi w 17 8 10 11 12 13 jw. s. 188, 189. J. Rutkowski: Historia gospodarcza Polski, t. I s. 50. S. Kutrzeba: Historia ustroju Polski, t. I s.59. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 102. J. Filip: Pradzieje Czechosłowacji, tabl. 28 ryc. 36. 14 15 16 i : 349 �grobku Władysława Jagiełły w Katedrze Krakowskiej, wykonana w 1524 roku przez miejscowego ślusarza Kaspra. Na temat działalności kowali wiejskich w X V I w. mało potrafimy powiedzieć. Sądząc z nielicznych wzmianek w źródłach historycznych, niewielu ich za­ pewne po wsiach bywało, a ilość ich zmniejszyła się jeszcze w wieku następnym w związku ze zniszczenia­ mi wojennymi i ogólnym obniżeniem się poziomu gos podarczego. Być może, że już wtedy pewne roboty kowalskie dla wsi wykonywali wędrowni Cyganie, którzy w cza­ sach późniejszych ( ^ V I I I — X I X w.) mieli wpływ na kształtowanie się wyrobów ludowego kowalstwa, przy­ czyniając się dzięki koczowniczemu trybowi życia do przenoszenia pewnych form i ujednolicania się ich na znaczniejszych obszarach. W roku 1664 we wsiach królewskich na dawnych terenach województwa cheł­ mińskiego, pomorskiego i malborskiego — w przeszło 500 miejscowościach, w których przeprowadzono l u ­ strację, zanotowano zaledwie 34 kowali i 1 ślusarza. Wprawdzie lustracja ta pochodzi z czasów, kiedy wiele wsi było spustoszonych po najeździe szwedzkim, mimo to daje ona pewien obraz stanu rzemiosła kowalskiego na tych terenach, które w stosunku do ziem Polski Centralnej i Wschodniej zapewne i tak górowały, je­ śli chodzi o zagęszczenie rzemieślników wiejskich. Jak wynika z wyżej wspomnianej lustracji, wśród kowali ówczesnych wyróżnić można było kilka grup. Jedną z nich stanowili kowale wiejscy, którzy pracowali dla chłopów, wpłacając do dworu jedynie opłatę roczną od wykonywanego rzemiosła w wysokości 2—4 flore­ nów lub tak zwane „węgielne" w wysokości 15 gr. 19 6 Ryc. 2. Pieski przy dyszlach do wozów: a — Siedlanka (pow. Kolbuszowa), b — Szaniec (pow. Busko). 20 zakresie sztuki dekoracyjnej, niż kowale pracujący po wsiach lub drobnych osadach miejskich pozbawionych cechów. Kowale ci, uprawiający rzemiosło swe zwykle dziedzicznie, ograniczeni do wykonywania prostych ro­ bót i naprawek, tych wszystkich kontaktów nie po­ siadali. Tu właśnie tkwi przyczyna, że wiejska produkcja kowalska była bardziej tradycyjna i przede wszyst­ kim użytkowa. Oczywiście, mogły się i wtedy zdarzać wypadki, że z małomiasteczkowych czy wiejskich pra­ cowni wychodziły przedmioty o charakterze artystycz­ nym. Nie posiadamy jednak w chwili obecnej dosta­ tecznej ilości nagromadzonego materiału ani precy­ zyjnie wypracowanych kryteriów, które pozwoliłyby na wyodrębnienie twórczości artystycznej ludowego kowalstwa owych odległych czasów. W X V I wieku, jak wynika z badań J. Baranow­ skiego, niemal każde ważniejsze miasto w Polsce po­ siadało po kilka pracowni kowalskich, bogato zaopa­ trzonych w rozliczne narzędzia. Rzadsze od nich były warsztaty ślusarskie, specjalizujące się w wyrobie zamków, kłódek i drobnych przedmiotów żelaznych, jak ostrogi, strzemiona itp. Wyroby miejskich pra­ cowni kowalskich i ślusarskich, zwłaszcza wybitniej­ szych znajdowały zbyt wśród odbiorców rekrutują­ cych się spośród warstw elitarnych. Zawiasy, zamki, kraty, z tych pracowni pochodzące, zdobią do dz:ś istniejące domy miejskiego patrycjatu, magnackie pa­ łace i kościoły. Przykładem może być krata przy na18 18 J. Baranowski: Przemysł polski w X V I w. s. 50. 1 6 ? Ryc. 3. Ozdobne główki gwoździ służących do dekorowania tafli drzwi: 1 — Dobra (pow. Płońsk), 2 — Ktsielany (pow. Siedlce), 3 — Do­ bra (pow. Płońsk), 4 — Tychy (pow. Pszczyna), 5 — Mokobody (pow. Siedlce), 6 — Tychy (pow. Pszczyna), 7 — Neusdorf (pow. Włodawa). 350 21 Kowale ci byli w pewnym sensie rzemieślnikami gromadzkimi. W Mądromierzu Małym „kowala wieś dopiero przyjęła", w Polenicy: „Kowala wieś rządzi". W Trzepowie zaś czynsz roczny od kuźni płaci do dworu nie kowal, lecz cała gromada. Dwór, dając takiemu kowalowi zamówienie, płacił mu normalnie, co uwidocznione jest w rejestrach wydatków niektó­ rych folwarków. Zdarzało się jednak, że kowal wiej­ ski, zamiast płacić czynsz roczny na rzecz dworu, zo­ bowiązany był do odrobki w postaci bezpłatnego wy­ konywania dworskich zamówień (Lniano, Kissawa Stara i in.). Kowali dworskich jest w owym czasie jeszcze bar­ dzo mało. Notatkę o kowalu, który „roboty pańskie odprawuje", znajdujemy w lustracji wsi Pinczyno (sta­ rostwo kiszewskie) oraz w Tucholi, gdzie kowal po­ siadał pracownię w obrębie zamku. Brak kowali dwor­ skich w owym czasie jest zjawiskiem zrozumiałym, gdyż w systemie gospodarki pańszczyźnianej do ro­ bót na folwarku używano w zasadzie inwentarza chłop­ skiego, podczas gdy narzędzia dworskie rzadko były w użyciu. Jest rzeczą charakterystyczną dla okresu gospodarki pańszczyźnianej, że w publikowanych przez Pawlika instruktażach ekonomicznych z końca X V I I i z X V I I I wieku nie znajdujemy wzmianki o ko19 J. Kołaczkowski: Wiadomości tyczące się prze­ mysłu i sztuki w dawnej Polsce, s. 621. K. Moszyński: Kultura ludowa Słowian t. I s. 360. J. Paczkowski, A. Mańkowski: Opis królewszczyzn w województwie chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toruń 1938. 20 S1 �(S7\7\/\/vx/\/ 6 Ryc. 4 Ozdobne zapadki żelazne do zamków: a — Grzymała (pow. Busko), b — Brzostków (pow. Busko). 22 walach zatrudnionych przy pańskich folwarkach. Kowale wiejscy, prócz robót wykonywanych na bie­ żące potrzeby wsi (głównie żelazne części narzędzi i ich naprawa), wyrabiali niekiedy i inne przedmioty żelaz­ ne, naśladując wyroby kowali a nawet i ślusarzy miej­ skich. Były to zawiasy, różne zamki do drzwi, kraty do okien itp.. które częściowo rozchodziły się wśród zamożniejszych mieszkańców wsi, częściowo kowale sprzedawali je w miastach przywożąc na jarmark wozami lub po prostu przynosząc na plecach. Nie­ kiedy powstawały na wsi większe lub mniejsze ośrod­ ki produkujące na większą skalę wyroby kowalskie (Sułkowice koło Kalwarii Zebrzydowskiej), czy ślusar­ skie (Świątniki koło Krakowa). Geneza tych wyjąt­ kowych zresztą ośrodków ludowej produkcji żelaznej nie jest jeszcze dotychczas pod względem historycz­ nym zbadana. Prócz wspomnianych wyżej, istniały ró­ wnież i to liczniejsze małe ośrodki kowalskie, skupia23 22 S. Pawlik: Polskie instruktaże ekonomiczne z koń­ ca X V I I i X V I I I w., 2 tomy. Kraków 1915 i 1929. Interesującą notatkę na ten temat pochodzącą z roku 1727 publikuje z rzeszowskich ksiąg miejskich F. Kotula w swej pracy ,.Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicy Rzeszowa". „Polska Sztuka L u ­ dowa" 1952 nr 2 s. 8723 tyc. 5. Zamek typu zapadkowego przy drzwiach wV-wiecznego kościoła w Przyjaźni (pow. Kar­ tuzy). jące po kilka zaledwie pracowni. Przykładem takiego ośrodka może być Staromieście koło Rzeszowa. Zachodnio-europejskie formy wyrobów kowalskich, zaszczepione w średniowieczu przez obcych przyby­ szów, kontynuowane były przez majstrów cechowych i w wiekach następnych, ulegając zmianom, które wy­ nikały z potrzeby dostosowania produkcji do wyma­ gań aktualnego stylu w danym okresie. Nie wszystkie jednak pracownie cechowe w jednakowym stopniu umiały dostosować się do nowych zapotrzebowań. Je­ dynie nieliczne z nich, i to prowadzone niekiedy przez napływających w różnych czasach mistrzów obcej na­ rodowości, produkowały wyroby odpowiadające współ­ czesnej modzie, inne zaś często pozostawały za nią w tyle. Na tym tle powstają w łonie cechów różnice interesów, doprowadzające nawet czasem do rozłamu i tworzenia się nowych form organizacyjnych. I tak np. w 1714 r. powstaje w Rzeszowie na żąda­ nie tamtejszych kowali, siodlarzy, rymarzy, konwisarzy, tokarzy, szewców, krawców i in. nowy cech tzw. „niemiecki", specjalnie uprzywilejowany, który łączy rzemieślników różnych specjalności (Niemców i Pola­ ków), umiejących robić „niemiecką robotę", tzn. opartą na cudzoziemskich, zachodnio-europejskich wzorach. W „polskim cechu" pozostali majstrowie bardziej w swej wytwórczości trzymający się tradycji, nie wykonywujący wyrobów modnych. Według ustawy cechowej — majstrom cechu polskiego nie wolno było podejmować się „roboty niemieckiej", ani nawet zatrudniać czelad­ ników z tą robotą obeznanych. Identyczne ograniczenia odnosiły się do członków „cechu niemieckiego", jeśli chodzi o „polską robotę". 24 Skrajny przykład zaczerpnięty z historii cechów rzeszowskich wskazuje na to, że w rzemiośle naszym zarysowywały się różnice nie tylko między wyrobami rzemieślników zrzeszonych i niezrzeszonych (np. wiej­ skich i małomiasteczkowych), lecz również istniały one między wytworami pracowni mistrzów cechowych. Niewątpliwie rzemielnicy wykonujący „niemiecką ro­ botę", naśladujący wzory aktualnej mody zachodnio­ europejskiej, mieli klientelę spośród warstw elitar­ nych, podczas gdy raczej w oparciu o tradycję wykonywujący „polską robotę" rzemieślnicy ograniczać się musieli do odbiorców pośledniejszej kategorii, do której należało uboższe mieszczaństwo i zamożniejsze chłopstwo. Przypuszczać można, że ci właśnie kowale wykonujący „polską robotę" odegrali niemałą rolę w rozwoju kowalstwa ludowego. Oni to zapewne sta­ nowili pierwsze ogniwo w łańcuchu wytwórców, któ­ rzy w wyrobach swych przekazywali na wieś prze­ tworzone i zasymilowane wzory kowalstwa stylowego. Oni to, tworząc ekonomicznie słabsze skrzydło cecho­ wego rzemiosła kowalskiego, zasilali kowalstwo mało­ miasteczkowe i wiejskie. Spośród nich rekrutowali się też częściowo kowale dworscy i folwarczni, coraz czę­ ściej występujący w drugiej połowie X V I I I w. Pod koniec X V I I I i z początkiem X I X w. — obok dawnej gospodarki prowadzonej systemem pańszczyź­ nianym — coraz szersze zastosowanie w gospodarstwie folwarcznym znajduje praca najemna przy użyciu sprzężaju i narzędzi stanowiących własność dworu. 24 J. Pęckowski: Dzieje miasta Rzeszowa do końca X V I I I w. s. 224. 351 �W związku z koniecznością stałej konserwacji sprzętu, zwłaszcza w większych majątkach powstają kuźnie dworskie (ryc. 1) pracujące dla dworu, a tylko w wol­ nych chwilach obsługujące również wieś. Kowale w tych kuźniach pracujący rekrutują się bądź spośród rzemieślników wiejskich, bądź mniej wziętych kowali miejskich, czasem nawet mistrzów cechowych. Stano­ wią oni element płynny, łatwo przenoszący się z miej­ sca na miejsce. W tym samym mniej więcej czasie powiększa się również ilość kowali pracujących na potrzeby chło­ pów. Proces ten najwcześniej daje się zaobserwować na terenie Polski zachodniej, natomiast w części środ­ kowej i wschodniej okres silnego rozwoju kowalstwa wiejskiego rozpoczyna się dopiero od połowy X I X w., kiedy w związku z powstaniem ciężkiego przemysłu duże huty i walcownie żelaza dostarczają na rynek znaczną ilość taniego i dostępnego dla wszystkich su­ rowca. W czasach poprzednich przemysł żelazny Polski nig­ dy nie mógł zaspokoić faktycznego zapotrzebowania. Nie pokrywał go też w pełni import. Żelaza było mało, było stosunkowo drogie, i dlatego używano go oszczę­ dnie, wysoce je sobie ceniąc. Jeszcze w inwentarzach siedemnastowiecznych w czasie sporządzania opisu za­ budowań wiejskich nie omieszkiwano podkreślać, jeśli drzwi osadzane były na żelaznych zawiasach lub po­ siadały żelazne zamki. Podkreślenie to było potrzebne, Ryc. 6. Kratka' do okna komory wykonana z drzewa, naśladująca kształtem kratki żelazne. Cholerzyn (pow. Kraków). gdyż zdarzało się jeszcze wówczas, że zwłaszcza w bu­ dynkach gospodarczych — nawet po dworach; drzwi były umieszczone na drewnianym biegunie i zaopa­ trywane w drewniane zasuwy. Jeszcze większą osz­ czędność w użyciu żelaza obserwuje się na terenie małych miast i wsi. Zwłaszcza w niektórych częściach Polski, i to nawet tam, gdzie na miejscu eksploatowa­ ne były rudy darniowe (np. widły Wisły i Sanu), zu­ życie żelaza przez wieś ograniczało się do potrzeb najkonieczniejszych. Do naszych czasów przetrwały jesz­ cze domy, w których do budowy nie-użyto żelaza na­ wet w postaci gwoździ, nie tak "dawno też wyszły z użycia wozy, w których nie tylko osie, ale i koła 23 W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, s. 82. W górach powiatu leskiego wozy wykonane w ca­ łości bez użycia żelaza używane były sporadycznie jeszcze w okresie międzywojennym (R. Reinfuss: Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, s. 33 ryc. 23). W widłach Wisły i Sanu kolca do pługów, wyko­ nane w całości z drzewa, dziś jeszcze bywają niekiedy w użyciu. 352 25 wykonane były całkowicie z drzewa, brony całko­ wicie drewniane oraz pługi, w których część żelazna ograniczała się wyłączn-ie do okucia samego rylca, czy łopaty drewniane z wąskim okuciem żelaznym przy brzegu. Przykładów takich moglibyśmy mnożyć bez liku. Wskazują one, że jeszcze do niedawna wieś polska w bardzo wąskim zakresie była konsumentem wyrobów żelaznych. Odnosi się to jednak przede wszystkim do uboższej i średniej warstwy włościańskiej, gdyż chłopi zamożniejsi, których nie brakło i w czasach pańszczyź­ nianych, miewali już po domach żelazne zawiasy przy drzwiach, zamki i okucia żelazne przy meblach. Naj­ więcej żelazo po wsiach było rozpowszechnione wśród zamożniejszych chłopów na terenach Polski Zachod­ niej, a więc na Pomorzu, Śląsku, Mazurach i w Wiel­ kopolsce. Świadczą o tym ozdobne okucia spotykane na meblach pochodzących z X V I I I wieku i niekiedy dawniejszych, jak wynika z uwidocznionych na nich dat. Rozpowszechnienie taniego żelaza fabrycznego na­ stąpiło w drugiej połowie X I X wieku, w okresie znie­ sienia pańszczyzny i uwłaszczenia włościan. W cza­ sach tych zamożniejsza, a z nią i średnia warstwa chłopstwa wkroczyła w nową fazę rozwoju swej kul­ tury, której jedną z charakterystycznych cech stała się dążność do podkreślania swej zamożności i zna­ czenia jej poprzez wspaniały strój, bogaty zaprzęg, de­ koracyjne urządzenie wnętrza. Okres ten trwający od trzeciej ćwierci ubiegłego wieku mniej więcej do pier­ wszej wojny światowej, jest okresem największego rozwoju ludowej sztuki, a zwłaszcza różnych gałęzi zdobnictwa. W tym czasie wieś polska wykazuje rów­ nież wielką chłonność wyrobów żelaznych, i to zarów­ no narzędzi, jak i wszelkiego rodzaju okuć czy innych przedmiotów. Ilość kowali po wsiach mnoży się nie­ słychanie. Niekiedy w jednej wsi jest ich po kilku (Cholerzyn pod Krakowem — 5 kowali, Bystra koło Jordanowa — 6). Rzadko można spotkać wieś, w któ­ rej nie byłoby przynajmniej jednego kowala. Rzemieśl­ nicy ci rekrutują się z różnych środowisk, różne po­ siadali przygotowanie fachowe. Są wśród nich nieliczni „kowale wiejscy z dziada pradziada", dawni kowale dworscy, którzy po rozwiązaniu stosunku służbowego z dworem lub po parcelacji majątku pozostają na wsi i robią dla chłopów, są wreszcie i tacy, którzy pocho­ dząc z wiejskiej biedoty, po krótkiej nauce u miej­ skiego lub wiejskiego kowala — starają się zdobyć jako wiejscy rzemieślnicy znośniejsze warunki życia. Sporo — zwłaszcza-na terenach górskich — było ko­ wali samouków, mających wrodzone zdolności tech­ niczne, którzy osiągali pewną umiejętność obróbki że­ laza, w ogóle nie przechodząc żadnej systematycznej praktyki. Ci ostatni pracowali niejednokrotnie jedynie na potrzeby własne i niewielkiego grona znajomych. Górale śląscy nazywali kowali samouków „naturali¬ stami". Trafiali się wśród nich niekiedy utalentowani artyści zdobniey. .Na ogół jednak poziom kowali wiejskich nie był wy­ soki. Wprost przeciwnie, jak wynika z wypowiedzi licznych informatorów, byli to raczej rzemieślnicy marni. Gdy trafił się gdzieś lepszy kowal — sława 28 20 M. Gładysz, op. cit. s. 24. �przyczyn bogatego zdobienia była chęć zjednania klienta i przewyższenia konkurentów. Ludowe zdobnictwo w żelazie, które w okresie wcześniejszym przypuszczalnie istniało, ale nie zo¬ stało jeszcze należycie zbadane i wyodrębnione, wy­ stępuje już w formie bardzo wyraźnej na początku ubiegłego stulecia. Najstarsze datowane okazy żelaz­ nego zdobnictwa ludowego nie przekraczają wieku XIX, choć z zanotowanych przez Gładysza opowiadań kowali śląskich wynika, że przekuwali oni niekiedy ozdobne żelaza do wozów posiadających jakoby daty sięgające X V I I I wieku. Ryc. 7. Blaszana ozdoba rynny. Lyśnik (pow. Przeworsk). Wykonał Michał Proc z Chodakówki w 1942 roku. jego rozchodziła się szeroko i ludzie z daleka zanosili mu robotę. Nad kowalami wiejskimi górowali znajo­ mością rzemiosła i doskonałością wykonania kowale z miasteczek, którzy pracowali również 1 dla ludności wiejskiej. Charakterystyczne przykłady miejskich o¬ środków kowalskich, to np. Bieżuń na Mazowszu pół­ nocno-zachodnim, Maków w powiecie wadowickim, gdzie głównie kuto ozdobne wozy, Radoszyce w po­ wiecie koneckim, ' Liw na Podlasiu zachodnim, nieg­ dyś stolica tzw. Ziemi Liwskiej, później mała osada pod Węgrowem, ostatnio zaś wieś. W okresie, który mogą objąć pamięcią dzisiejsi informatorzy, wyroby kowalskie zarówno pochodzące z pracowni wiejskich, jak i miejskich, bywały zwykle zdobione. Odbiorca wiejski wielką wagę przykładał do tego, ażeby na­ bywane od kowala wyroby miały walory estetyczne. Bez przesady powiedzieć można, iż nie ma przed­ miotu żelaznego, który w ten czy inny sposób nie byłby zdobiony, nie wyłączając takich narzędzi, jak motyki, sierpy, kroje do pługów. Posiadanie żelaz­ nych narzędzi, zamków, zawiasów, okutych wozów stanowiło w ubiegłym wieku dowód zamożności i przedmiot dumy — stąd tym większa dbałość o este­ tyczny wygląd wyrobów żelaznych i tendencja do ich zdobniczego traktowania. W pracy M. Gładysza „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" przytoczono szereg wypowiedzi wskazujących na to, jak bardzo górale śląscy cenili sobie pięknie zdobione wyroby żelazne . Podobne zjawisko obserwować można by­ ło do niedawna w całej Małopolsce. Za wykonanie ozdobnie przedmiotu otrzymywał kowal dopłatę lub, częściej, poczęstunek. Kowal, który pięknie zdobił, zyskiwał opinię dobrego majstra i stawał się znany na całą okolicę. Słusznie też podkreśla Gładysz, że zdobnictwo było jednym z elementów reklamy i wal­ ki konkurencyjnej między kowalami. Starzy kowale nie ukrywają tego bynajmniej, że jedną z głównych 2 28 Okres rozwoju i upadku zdobnictwa żelaznego różnie kształtował się na terenie Polski. Na Śląsku, według informacji zanotowanych przez Gładysza, w okręgu przemysłowym i w sąsiedztwie miast zani­ kanie zdobnictwa żelaznego miało nastąpić już w drugiej połowie X I X wieku, na terenie zaś Beskidu Śląskiego dopiero na parę lat przed I wojną świa­ tową. W Krakowskiem zdobienie wyrobów żelaznych, zwłaszcza okuć wozów, trwa do dnia dzisiejszego, cze­ go dowodem są okucia noszące daty lat ostatnich. To samo odnosi się do Góralszczyzny i Podgórza Karpack ego oraz okolic Rzeszowa. Na terenie wideł Wisły Sanu jak twierdzą miejscowi kowale zdobnictwo w ogóle rozwinęło się j-akoby dosyć późno dopiero Dod koniec ubiegłego wieku i trwało do zakończenia I I wojny światowej. W Sandomierskiem i w Kielecczvźnie na Ooolszczyźnie i ns ]VIa'zowszu Płocikini P ^ l T h , 7 T , Z 3 7 v L p _ Ho o asów ostatnich w v ' v, * l Kowaie, J «i»Z p™ Jea m i r » t vy robione, ramai! zwłaszcza stars mimo ze w pewnycb dziedzinacn twyroo OKU ao a . zamków) konkurowały z nini! wyroby taoryczne uop:ero w czasach ostatnich w.dzi się szybko Postępu­ jący zanik zdobnictwa kowalskiego spowoaowany przede wszystkim bardziej racjonalistycznym nasta­ wieniem odbiorców, którzy obecnie nie zwracają uwagi na zdobnictwo, a nawet odnoszą s:ę do mego n.echętnie. Ozdoby tłoczone osłabiają, według mch, żelazo, zbiera się w nich brud i wilgoć. Dzisiejszy klient szuka wyrobów prostych, trwałych i celowo wykonanych. Dlatego młoda generacja kowali na ogoł juz nie zdobi swych wyrobów. Wśród technik zdobniczych używanych w ludowym kowalstwie najpowszechniej stosowane jest dekoracyj­ ne kształtowan-e formy. Spotykamy je przede wszyst­ kim w okuciach drzwi i mebli (zawiasy, zamki), w kra­ tach do okien, a także w pierścieniach od wozów i za­ kończeniach dyszli (np. zaczep do uprzęży w postaci pieska — ryc. 2). W przedmiotach wykonanych ze sztaby, jak np. krzyże lub niektóre części okuć do ; Z ZlZl 7 27 W Radoszycach, małej osadzie miejskiej w powie­ cie koneckim, kwitł pod koniec ubiegłego wieku w y ­ rób wozów, które w ilości blisko 3 tysięcy rocznie sprzedawano na jarmarkach w Opocznie, Opatowie; Sandomierzu, Łowiczu, Sieradzu i w innych miejsco­ wościach. Mieszkańcy Opoczyńskiego swe najozdobniejsze wozy nabywali w Radoszycach. M. Gładysz. or cit .s. 46 28 Ryc. 8. Ozdoba rynny. Jaczew (pow. Wągrów). 353 �Ryc. 9. Blaszana ozdoba szczytowa. Wielącza (pow. Zamość). Ryc. 10. Chorągiewka blaszana „Książę Józef', Toczyski (pow. Sokołów wozów, stosowane bywa śrubowate skręcanie czworo­ kątnej sztabki, faliste jej wyginanie lub wykuwanie na krawędzi płytkich łukowatych zaklęśnięć, wybijanych w równych odstępach. Rzadko w ludowym kowalstwie spotykamy się z tzw. trybowaniem, czyli wklęsło-wypukłym modelowaniem powierzchni. W formie bardzo prostej występuje trybowanie na okuciach wozów (lek­ ko wypukła tarcza głównego pierścienia spinającego tzw. śnice), a poza tym w nowszych żelaznych krzy­ żach cmentarnych, gdzie w ten sposób wykonane są np. liście lub płatki kwiatów. Rzadko też stosowane bywa dekorowanie powierzchni przez nakładanie na siebie warstwami dwu lub kilku blach profilowanych lub ażurowanych. Tego rodzaju technika używana by­ wa niekiedy w Kielecczyźnie i koło Opatowa (Sando­ mierz) do zdobienia środkowego pierścienia przy oku­ ciach występujących na śnicach wozów lub na zwor­ niku krzyżowego tylnego okucia wasągów. Z techniką ażurową w zdobieniu żelaza spotykamy się głównie w okuciach skrzyń i kufrów na terenie Śląska, Opoczyń­ skiego, Kielecczyzny, Podlasia. O wiele więcej rozpo­ wszechnione było ażurowanie w zdobnictwie metalo­ wym miejskim, gdzie przy użyciu tej techniki jeszcze w połowie X I X w. zdobiono chętnie wykładki do zam­ ków. Często natomiast dla dekoracji płaskich powierz­ chni stosowano wytłaczanie wzoru przy pomocy stem­ pelków. Spotyka się je najczęściej na okuciach wozów, na rozmaitych narzędziach żelaznych, czasem na za­ wiasach, krzyżach, a stosunkowo rzadko na wykładkach do zamków przy drzwiach i meblach. Technika zdobienia stempelkowego stosowana była najpowszechniej na terenie Polski południowej i zachodniej (Śląsk Opolski, Górny, Cieszyński i Małopolska); na terenie Polski środkowej, północnej i wschodniej była ona mniej rozpowszechniona i bez porównania uboższa. Ozdoby wybija się na żelazie rozgrzanym lub zim­ nym. Na przedmiotach, które mają być następnie har­ towane, ozdoby wytłacza się oczywiście przed harto­ waniem. Do zdobienia używa się tłoczków, które bądź posiadają formę młotka osadzonego w drewnianej rę­ kojeści, bądź długiej na 10 — 15 cm sztabki stalowej, 354 Podlaski). zwężającej się ku dołowi, z zakończeniem w postaci łuku, gwiazdki, kółka czy innego elementu zdobnicze­ go. Narzędzie do wybijania sporządza sobie zwykle sam kowal. Ilość tego rodzaju tłoczków używanych przez kowali bywa różna i tak np. kowal Eugeniusz Gogler z Rajczy na Żywiecczyźnie posiadał ich aż 9, co jest cyfrą stosunkowo dużą, Ludwik Kurowski z pobliskich Ujsoł zaledwie 3, a Jan Krudyń z Sokołowa, pow. Kolbuszowa — 5. Największa różnorodność stem­ pli do odciskania wzorów występuje na południu Pol­ ski (Śląsk, Żywiecczyzna, Podhale, Krakowskie, Rze­ szowskie, Kieleckie, Sandomierskie). Wzory odcisków używanych do zdobienia żelaza z terenów Góralszczyz­ ny Śląskiej publikuje Gładysz, a z okolic Makowa Podhalańskiego — Z. Reinfussowa. Przegląd zdobin odcisków stemplowych spotykanych w Krakowskiem daje tablica I , ułożona na podstawie materiałów zgromadzonych w Archiwum Zakładu Ba­ dania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS. Niektórzy kowale stemple do odbijania poszczegól­ nych wzorów określają specjalnymi nazwami, i tak np. według S. Pieniążka w Toniach koło Krakowa stempel do wybijania płytkich łuków nazywa się — „pazurek", krzyżyków — „śrubel", gwiazdek — „stem­ pel gwiazdkowy", kropek — „mutramel okrągły", kwa­ dracików — „mutramel kwadratowy", stempel do od­ ciskania elips o konturze złożonym z kropek kowal z Gilowic (pow. Żywiec) nazywał — stemplem „zero­ wym". Im bardziej posuwamy się ku północy i wschodowi, tym mniej spotykamy żelaza zdobionego przy pomocy stempli i tym mniejsze jest ich zróżnicowanie- Wyraźne zubożenie zdobnictwa stempelkowego widoczne jest na terenie Lubelszczyzny, Opoczyńskiego, na Podlasiu zaś i Mazowszu Płockim występuje ono już w ilości nie­ wielkiej, a liczba używanych form do odciskania ogra­ nicza się do kilku. 29 30 29 jw. s. 127. Z. Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Makowa, cz- I I . „Polska Sztuka Ludowa" 1949 nr 3. s- 26. 30 A m m • �Wzory komponowane przez kowali z elementów Wy­ tłaczanych przy pomocy stempli są niezwykle uroz­ maicone, przy czym najbogatsze spotyka się na terenie Śląska i Małopolski. Spotykamy wśród nich układy pasowe i ośrodkowe, złożone najczęściej z motywów geometrycznych, rza­ dziej roślinnych. Motywy zoomorficzne i antropomorficzne wykonane w tej technice zdobniczej nie zostały dotychczas zanotowane. W budowie ornamentu panującą zasadą jest prosty układ rytmiczny i symetria. Motywy asymetryczne, wy­ stępujące niekiedy w postaci swobodnie potraktowa­ nego motywu roślinnego, spotyka się na ogół rzadko. Układ ornamentu wiąże się zwykle w sposób logiczny z formą przedmiotu, podkreślając jego kształt. Stempelkowa technika zdobienia żelaza posiada w lu­ dowym kowalstwie tradycje, sięgające być może śre­ dniowiecza. Najstarsze znane nam dziś, datowane za­ bytki ludowej sztuki kowalskiej zdobione tą techniką pochodzą z końca X V I I I i początku X I X w. Wy­ mienić tu należy kowadło z 1791 r. ozdobione trzema wytłoczonymi gwiazdkami, znalezione w Borzychach fgm. Starowieś, pow. Węgrów). Nasilenie i bogactwo zdobnictwa stempelkowego wy­ stępującego na obszarze Polski południowej pozwala przypuszczać, że mogły tu oddziaływać wpływy prze­ nikające z południa, spoza Karpat i Sudetów. Przy­ puszczenie to jest tym prawdopodobniejsze, że na te­ renie Czech, Moraw i Słowaczyzny technika ta, zwłasz­ cza w zdobnictwie okuć wozów, była wysoko rozwi­ nięta. Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych działów artystycznego kowalstwa ludowego — zacznę od wyrobów związanych z architekturą. Będą to więc przede wszystkim zawiasy, zamki i kraty. Jeszcze dzisiaj spotyka się domy budowane około połowy, czy nawet w drugiej połowie ubiegłego wie­ ku, w których tafla drzwi zawieszona jest na piono­ wym słupie, tzw. kołowrocie, osadzonym u góry i dołu w wykonanych z drzewa obsadach. Opisana tu forma osadzania drzwi należy już obecnie do przeszłości, ustępując miejsca zawiasom żelaznym. Rozpowszech­ nienie się zawiasów żelaznych na wsi przypada na drugą połowę X I X w., wcześniej występowały one tylko w domach należących do warstwy chłopów najzamożniejszych. Wśród zawiasów żelaznych wyróżnić można trzy podstawowe typy, a mianowicie zawiasy tzw. przez kowali „pasowe", „esowe" i „krzyżowe". Zawiasy „pasowe" wykonane są ze sztaby żelaznej o długości kilkudziesięciu centymetrów, szerokości 3—6 cm, grubości około 0,5 cm. na jednym końcu za­ winiętej w ten sposób, że tworzy się walcowaty otwór; przez otwór przechodzi następnie hak, na którym są zawiasy zawieszone. Kształt zawiasów „pasowych" mo­ że być bądź zupełnie prosty, o bokach dłuższych rów­ noległych (tabl I I . 1) lub też wycięty ozdobnie, tzn. 31 31 Analizę ornamentu stempelkowego potraktowałem w tym miejscu bardzo szkicowo, nie chcąc nadmiernie rozszerzać ram artykułu. Ornament ten występujący najczęściej na okuciach wozów, zostanie szerzej omó­ wiony w osobnej pracy o zdobnictwie wozów, którą przygotowuje się w Zakładzie Badania Plastyki A r ­ chitektury i Zdobnictwa Ludowego P.I.S. xix * c t t r c Ryc. n . Fragment okucia na kufrze z pow. włocławskiego. wiannym że boki są profilowane najczęściej symetrycznie w sto­ sunku do osi poziomej. Zawiasy profilowane posiadają zazwyczaj zakończenia rozkute w formie rombów ttabl. I I . 2, 3), listka (tabl. I I . 4) lub też ptasiej główki 355 �Rzadziej zdarzają się zawiasy „pasowe" o zakończe­ niach asymetrycznych, czy to w postaci główki ptasiej zwróconej ku dołowi (tabl. I I . 6), czy też jakichś in­ nych form asymetrycznych (tabl. I I . 7). Niekiedy zda­ rza sie., że końce zawiasów „pasowych" bywają roz­ cięte na dwa lub trzy węższe paski, ozdobnie wygięte (tabl. I I . 8—13). Na terenie Śląska, a także w Ży­ wiecczyźnie spotykać można zawiasy „pasowe" wyko­ nywane przez kowali wiejskich, posiadające na końcu potrójne rozgałęzienia, z których każde jest dla ozdoby śrubowato skręcone i posiada zakończenie w formie małego listka (tabl. I I . 14). Zawiasy „pasowe" mają dosyć często na powierzchni ozdoby wytłaczane przy pomocy stempelków. Najczęściej takie zdobienie za­ wiasów spotyka się w Krakowskiem, rzadziej w pozo­ stałej części Małopolski i na Śląsku. Na innych tere­ nach Polski zdobnictwo zawiasów „pasowych" ograni­ cza się zwykle do podkreślenia kształtu zawiasu przy pomocy wąskiego rowka, biegnącego wzdłuż krawędzi. Podobnymi rowkami biegnącymi poziomo, skośnie lub w kratkę zdobiony bywa koniec zawiasów, przez który przechodzi hak. Spotykamy się z tym na terenie Pod­ lasia Zachodniego, Mazowsza Płockiego, a także i w innych stronach Polski. Zawiasy esowe wykonane są ze sztaby żelaznej roz­ kutej na płasko, z jednej strony zawiniętej walcowato w celu zawieszenia na haku, z drugiej rozciętej wzdłuż na dwie części rozchylone na zewnątrz i ozdobnie wygięte (tabl. I I . 15, 16). Ramiona zawiasów, podobnie jak i części nierozcięte, bywają ponadto ozdobnie pro­ filowane (tabl. I I . 17, 18). Zakończenia rozwidlonych ramion mają często formę rombów (tabl. I I . 18), list­ ków (tabl. I I . 17, 21) lub ptasich główek (tabl. I I . 20), wśród których zdarzają się niekiedy główki kur czy kogutków z wyraźnie zaznaczonymi grzebieniami (tabl. I I . 22).Zawiasy „esowe", używane do zawieszenia drzwi, są zawsze jednostronne, przy okiennicach zaś trafiają się również podwójne, złożone z dwóch części syme­ trycznych, które połączone są ruchomym przegubem (tabl. I I . 24). Ozdoby stempelkowe na zawiasach „esowych" rzadko się spotyka. Czasem tylko obsady, słu­ żące do zawieszania na haku, bywają wzdłuż brzegów zdobione poziomymi rowkami (tabl. II. 16). Zawiasy „esowe" w budownictwie ludowym notowano zarówno na terenie Małopolski, jak i na Lubelszczyźnie, Podla­ siu, Mazowszu Płockim, Mazurach czy na Suwalszczyźnie. Występują one jednak rzadziej od zawiasów „pasowych". Formę odmienną od wyżej opisanych mają zawiasy 0 końcu rozciętym i jednostronnie odchylonym (tabl. I I . 26) lub też nierozcinane, tylko na końcu łukowato czy też spiralnie wygięte (tabl. I I . 27). „Krzyżowymi" nazywają kowale takie zawiasy, w których część pozioma posiada dwa odgałęzienia u¬ mieszczone na osi pionowej (tabl. I I . 19) lub poprzecz­ ną nakładkę, służącą do wzmocnienia pasa poziomego (tabl. I I . 25). Zawiasy te spotyka się na ogół rzadziej i nie przed­ stawiają one pod względem artystycznym większej wartości. Formę bardzo rzadko spotykaną i dlatego zapewne w terminologii kowalskiej nie posiadającą specjalnej nazwy mają zawiasy, w których od poziomo biegnącej osi wychodzi symetrycznie na boki kilka łukowato wygiętych odgałęzień. Zawiasy tego rodzaju znaleziono przy drzwiach domu wiejskiego w Widełce, pow. Kol­ buszowa (tabl. I I . 23) oraz w starym domu mieszczań­ skim w Przeworsku. Forma zawiasów żelaznych, które w budownictwie wiejskim rozpowszechniły się stosunkowo późno, na­ wiązuje wyraźnie do wzorów czerpanych z miasta lub budownictwa kościelnego. Wpływy starych okuć go­ tyckich widoczne są w zakończeniach niektórych za­ wiasów „pasowych". I tak np. zakończenie zawiasu przedstawionego na tabl. I I . 13 przypomina stylizowa­ ny motyw kwiatu lilii, spotykany już w okuciach śre­ dniowiecznych (okucie drzwi dębowych w Kolegiacie Opatowskiej) i utrzymujący się w stylowym zdobnic­ twie kowalskim do czasów współczesnych. W okuciach z czasów gotyku występuje często motyw listków na śrubowato skręconych łodyżkach, spotykany w ludo­ wych zawiasach na terenie Żywiecczyzny <tabl. I I . 14) 1 Śląska, a także zdobiny wytłaczane na zawiasach przy pomocy stempli. W formie zawiasów „esowych", zwłaszcza bogat­ szych (tabl. I I . 17, 18) spostrzega się wyraźnie nawią­ zanie do stylowych zawiasów z X V I I i X V I I I wieku, spotykanych do dziś przy drzwiach wielu miejskich i wiejskich kościołów murowanych. Forma ta wystę­ puje w kowalstwie nieludowym jeszcze w połowie X I X wieku, czego dowodem są zawiasy przy drzwiach kościoła z Przybysławic (pow. Opatów), zbudowanego w 1843 r. W wieku X I X do budownictwa ludowego zostaje wprowadzony, przejęty z architektury małomiastecz­ kowej i dworskiej, typ drzwi o powierzchni wykłada­ nej w deseń z wąskich deszczułek. Deseczki te przy­ bijano do podkładu gwoździami żelaznymi (ryc. 3) o dużych półkulistych główkach, na których wybijano ozdoby w postaci krzyżyków (bardzo rozpowszech­ nione na Mazowszu Płockim i Podlasiu) lub łu­ ków stykających się ze sobą końcami. Również na 32 Ryc. 12. Zdobione sierpy: a.) — Biały Bór (pow. Mielec), b,c — Brzoza Królewska (pow. Łańcut), d — Czarna (pow. Kolbuszowa). 356 w - 82 Np. zawiasów X V I I wiecznych kościołów: w Kra­ kowie na Skałce, Brodnicy Górnej (pow Kartuzy) i wielu innych. �Góralszczyźnie Śląskiej na półkulistych główkach gwoździ wybijane są motywy stempelkowe. Czasem zdarza się, że główki gwoździ formowane są w postaci brył o kształtach krystalicznych (ryc. 3/6) lub posia­ dają powierzchnię wytłoczoną w formie zbliżonej do rozety (rye. 3/7). Zamki i zasuwy do drzwi, wykonane pierwotnie z drzewa, są zastępowane przez rozpowszechniające się coraz bardziej w ciągu X I X wieku — zamki że­ lazne i wrzeciądze (zwane często z niemiecka skobla­ mi), używane do zamykania drzwi na kłódkę. Mają one zwykle kształt wydłużonej sztabki, zaopatrzonej na jednym końcu w otwór, który służy do przybijania wrzeciądza do drzwi, przy drugim zaś końcu — pro­ stokątną lub elipsowatą szparę, przez którą przechodzi kolucho haka do zawieszania kłódki. Niekiedy forma wrzeciądza bywa rozwiązana deko­ racyjnie. Spotyka się więc lekkie przewężenie części środkowej lub, rzadziej, profilowanie brzegów (tabl. I I I . 15). Czasem zakończenie wolnego końca wrzecią­ dza jest zawinięte ku górze (tabl. I I I . 12) lub ku do­ łowi (tabl. I I I . 15). Wyjątkowo ozdobny jest wrzeciądz znaleziony w Rakszawie w pow. łańcuckim, zakończo­ ny trzema spiralami zwróconymi w różnych kierun­ kach (tabl. I I I . 18). Czasem spotyka się wrzeciądze z grubego skręconego drutu (tabl. I I I . 1) lub ze sztab­ ki przewężonej i śrubowato skręconej. Powierzchnie wrzeciądzów, zwłaszcza od strony zewnętrznej, widocz­ nej dla oka, zdobione są techniką wytłaczania we wzo­ ry geometryczne lub rzadziej, roślinne — układane z elementów odciskanych przy pomocy stempla. Prócz zwykłego wzoru stempelkowego spotyka się tu jednak czasem i inną technikę zdobniczą, polegającą na wtła­ czaniu szerokich partii tła, skutkiem czego wzór wy­ stępuje ponad jego powierzchnią. Przykładem takiego wtłaczania jest wrzeciądz z Cholerzyna koło Krakowa ozdobiony występującymi na powierzchnię krzyżyka­ mi (tabl. I I I . 2), czy z Przedborza (pow. Kolbuszowa), gdzie powierzchnia wrzeciądza zdobiona jest podobną techniką — we wzory geometryczne złożone z rombów i romboidów (tabl. I I I . 8). Wrzeciądze zdobione spo­ tyka się najczęściej na terenie Śląska (gdzie zanoto­ wano okaz pochodzący z końca X V I I I w. ), Żywiec­ czyzny, Krakowskiego, w widłach Wisły i Sanu, rza­ dziej — w Opoczyńskiem, Kielecczyźnie, Sandomiers­ kiem, w Lubelsaczyźnie oraz na Zachodnim Podlasiu i Kurpiach. Obok wrzeciądzów, w ludowym budownictwie rozpo­ wszechnione są zamki typu zapadkowego. Składają się one z metalowej wykładki, przybijanej po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zapadki przymocowanej po wewnętrznej stronie drzwi w formie żelaznej dźwigni jednoramiennej; która opadając wiaisnym ciężarem zaczepia się o haczyk wbity w odrzwia, i łopatkowe­ go palucha, osadzonego ruchomo w wykładce, który służy do podnoszenia zapadkiW materiale zebranym przez M. Gładysza na te­ renie Śląska Opolskiego znajduje się rysunek prostej sercowatej wykładki z szerokim owalnym paluchem (tabl. IV. 1). Forma taka jest jednak bardzo rzadko 33 34 35 33 M. Gładysz, op. cit. s 92. jw. s. 90. A. Chętnik: Chata kurpiowska. Warszawa 1915 s. 83. 34 35 Ryc. 13. Kowadło. Sienno (pow. Wągrowiec). spotykana i poza Opolszczyzną nigdzie jej dotąd nie zanotowano. Równie rzadko spotkać można przy drzwiach same uchwyty, służące do poruszania tafli drzwiowej, po­ zbawione konstrukcyjnego powiązania z urządzeniem zapadkowym (tabl. IV. 2, 3). Zazwyczaj wykładka zaopatrzona w paluch do otwie­ rania stanowi jedną całość z uchwytem ułatwiającym poruszanie taflą drzwi. Najpospolitsze są wykładki w postaci łukowato czy prostokątnie wygiętej walcowa­ tej sztabki, która na obu końcach rozkuta jest płasko w dwie tarczki: górną większą, przez którą przechodzi paluch do otwierania, i dolną mniejszą, która służy do przybijania dolnej części uchwytu. Kształt tarczek górnych jest na ogół ozdobny. Prócz form geometrycz­ nych (rombu, trapezu, elipsy, koła itp.) spotyka się tu wykładki bogato profilowane o kształtach abstrakcyj­ nych (tabl. IV. 7—9, 13—15) czy też nawiązujących do form roślinnych (zwłaszcza liści — tabl. IV. 17—21) lub zwierzęcych. Tu na plan pierwszy wysuwają się główki ptasie pojedyncze (tabl. IV. 23, 24, 26—28) lub, rzadziej, podwójne, wychylone na zewnątrz (tabl. IV. 25), czy zwrócone do siebie (tabl. IV. 30). Wyjątkowo się zdarza, że tarczki wykładek zdobią pełne sylwetki ptaków (tabl. IV. 29) lub głowy innych zwierząt, jak np. węża (tabl. IV. 31), czy odwrócone dwie głowy końskie. Wykładkę tego rodzaju znaleziono ostatnio na Podlasiu Zachodnim. Stosunkowo rzadko się zdarza, że powierzchnia tarczki górnej lub powierzchnia pa­ lucha ozdobione są skromnym ornamentem stempelkowym. Dolne tarczki wykładek, zwykle znacznie mniejsze, posiadają kształty koliste, elipsowate, czy nerkowate. Na ogół kowal nie wkłada większego wy­ siłku w nadanie tej części wykładki formy bardziej dekoracyjnej (tabl. IV. 14, 15, 21, 23). Kształt samego uchwytu, jak wspomniałem poprzednio, jest najczę­ ściej łukowaty lub prostokątny z zaokrąglonymi naro­ żami. Dolny koniec uchwytu, zakończony tarczką do przybijania, zwykle wybijany jest na zewnątrz, zda­ rzają się jednak przypadki podwijania dolnej części uchwytu do wewnątrz (tabl. I V . 33), co spotyka się zwłaszcza na Podlasiu. Niekiedy widuje się wykładki z uchwytami ozdobionymi u góry i dołu poprzecznymi karbami lub profilowane w sposób przypominający wyroby toczone (Podlasie, rzadziej widły Wisły i Sa- 357 �Bogactwo form występujące w wykładkach liwskich, pochodzących głównie z drugiej połowy X I X wieku, świadczy o pięknych tradycjach miejscowego ośrodka kowalskiego, które, być może, sięgają czasów, kiedy Liw był jeszcze miastem, czy osadą posiadającą własny cech kowalski, o czym dziś jeszcze mieszkańcy chętnie opowiadają. tach dekoracyjnie potraktowanych, zdobionych na po­ wierzchni ornamentem stempelkowym (ryc. 4). Omawiane tu wykładki do zamków zapadkowych, zwłaszcza odmiana pierwsza, o dwóch tarczach — gór­ nej i dolnej, były w drugiej połowie ubiegłego wieku szeroko w Polsce rozpowszechnione. Występowały one na Kaszubach , w Wielkopolsce, na Mazurach, na całym Mazowszu wraz z Kurpiami, na Podlasiu oraz w Małopolsce. Na Śląsku Opolskim spotyka się wy­ kładki z tarczkami bez uchwytu do otwierania lub z uchwytem osadzonym na jednej tarczy podłużnej (te ostatnio zanotowano również w widłach Wisły i Sanu, w Krakowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem i na Podlasiu). Gładysz w swej pracy „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" nie wspomina o podobnych wykładkach, z czego wniosek, że na Gó­ ralszczyźnie Śląskiej zamki typu zapadkowego bądź nie występują, bądź też forma ich nie uzasadnia omówie­ nia w pracy poświęconej zdobnictwu. Wśród notowanych w różnych stronach Polski wykładek do zamków zapadkowych spotykamy dużą roz­ maitość form, z których jedne można łatwo zlokalizo­ wać na niewielkim terenie, inne zaś, jak np. wykładki z górną tarczą w formie elipsy, listka bzu, ozdobione u góry dwoma spiralami, czy główką ptasią — wystę­ pują na przestrzeniach bardzo znacznych. Jednak i w tych bardziej rozpowszechnionych formach wykładek dostrzega się pewne różnice częstotliwości ich wystę­ powania na poszczególnych obszarach. Przykładem mo­ gą być wykładki z tarczami ozdobionymi dwiema spi­ ralami (zwróconymi do siebie lub odwróconymi) — pospolite w widłach Wisły i Sanu, natomiast spoty­ kane rzadko na Podlasiu, gdzie znów na każdym kro­ ku widuje się wykładki z ptasimi główkami. Trudno jest w chwili obecnej wyjaśnić, kiedy i gdzie wykształciła się forma żelaznego zamku zapadkowego zaopatrzonego w omawiane poprzednio wykładki i ja­ kimi drogami przeszła do budownictwa ludowego. W literaturze poświęconej nieludowemu kowalstwu i ślusarstwu wieków minionych — form podobnych nie znajdujemy, gdyż zagadnienie okuć do zamków bywa w ogóle w pracach tych traktowane po macoszemu. Operując jedynie materiałem zgromadzonym w Ar­ chiwum Zakładu Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, można przypuszczać, że sama forma zamku zapadkowego w kowalstwie nieludowym posiada tradycje odległe. W czasie badań pro­ wadzonych pod kierunkiem prof. B. Stelmachowskiej został znaleziony przy drzwiach XIV-wiecznego ko­ ścioła w Przyjaźni (pow. Kartuzy) na Kaszubach ty­ powy zamek zapadkowy, osadzony na gotyckiej tarczy (ryc. 5). Jak wyglądała część zamku umieszczona po zewnętrznej stronie drzwi, niestety, nie zanotowanoForma uchwytów do otwierania drzwi, złożonych z dwóch ażurowanych lub profilowanych tarcz połą­ czonych prostokątnie wygiętą klamką, również wystę­ powała w czasach gotyku, z tym jednak, że w zna- Prócz wykładki przymocowanej po wewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zdobiona też bywa czasem sama zapadka. W archiwum Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS znaj­ dują się rysunki zapadek, zebranych w czasie badań na terenie Kielecczyzny i Sandomierskiego, o kształ­ " Z inwentaryzacji prowadzonych przez Zakł. Arch. Pol. Polit. Warsz. Na podstawie badań terenowych Zakł. Bad. Piast,, Arch i Zdobn. Lud. P.I.S. 8 A. Chętnik: op. cit. s- 83. H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderten X I V — X I X , Lipsk 1900 tabl. X I X . 38 87 36 Ryc. 14. a — zdobiona „babka" do klepania ko­ sy. Furmany (pow Tarnobrzeg), b) — młotek zdobiony. Zakopane. nu), czasem na sztabkę uchwytu nawinięty jest trój­ kątny płat blachy, co nadaje jej kształt wrzecionowa­ ty o skośnie karbowanych brzegach (Opoczyńskie). Formę zdaje się młodszą mają wykładki składające się z jednej wydłużonej profilowanej tarczy, do któ­ rej przynitowany jest uchwyt. Spotyka się je dosyć rzadko,, najliczniejsze okazy tego rodzaju zanotowano w czasie badań terenowych prowadzonych przez Za­ kład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Lu dowego PIS w roku 1952 na terenie Podlasia Zachod­ niego w miejscowości Liw. Wykładki liwskie (tabl. IV. 34, 36, 37) czasem osiągają znaczne rozmiary (50 cm długości, 10 cm szerokości); tarcze ich są bogato profilowane, uchwyty zaś (o pięknych esowatych kształ­ tach), złączane z całością przy pomocy nitów- 358 39 31 3 39 m �nych mi z reprodukcji okazach uchwyty nie posiadały ..palucha" służącego do podnoszenia zapadki (uchwy­ ty dwutarczowe bez palucha i dziś jeszcze spotyka się czasem przy drzwiach chałup wiejskich — tabl. IV. 2, 3). Najprawdopodobniej jednak zamki zapadkowe z dwutarczowymi wykładkami i paluchem do podnoszenia zapadki musiały być już znane w średniowieczu i sto­ sowane przy drzwiach domów miejskich. W czasach późniejszych spotykamy je również na wsi po dworach i kościołach. Najstarsza znana nam wykładka tego ro­ dzaju, "pochodząca z X V I I w., została odkryta przez Fr. Kotulę w jednym z wiejskich kościołów w oko­ licy Rzeszowa. Zamki tego rodzaju w chałupach wiejskich rozpowszechnione były bardziej w drugiej połowie X I X wieku i przed pierwszą wojną światową. W okresie międzywojennym forma ta zaczęła wycho­ dzić z użycia, wypierana przez zamki sprężynowe z urządzeniem do zamykania na klucz. Zamki zapad­ kowe zaczęto wtedy stosować przy furtkach od ogro­ dzeń. Jedynie w niektórych okolicach Polski, np. na Podlasiu i południowej Lubelszczyźnie robią jeszcze czasem kowale dla uboższych klientów zamki zapad­ kowe do drzwi budynków mieszkalnych. O 40 Na przełomie X I X i X X wieku lub też nieco wcze­ śniej zaczęły po wsiach wchodzić w użycie zamki sprężynowe do zamykania na klucz, zaopatrzone po dwu stronach drzwi klamkami otwierającymi drzwi przez naciśnięcie. Mechanizm takiego zamku był u¬ mieszczony w prostokątnej skrzynce z grubej żelaznej blachy, umieszczonej na tafli drzwi po stronie wew­ nętrznej. Opisywana tu forma zamku przyjęta została na wieś z miast i miasteczek, gdzie zamki takie jesz­ cze przed I wojną światową były powszechnie używa­ ne, a jeszcze i dziś nie należą bynajmniej do rzad­ kości. W zamkach miejskich, zarówno zabytkowych jak i późniejszych — datujących się z pierwszej lub dru­ giej połowy X I X wieku, zarówno żelazna skrzynka stanowiąca obudowę zamku, jak i wykładka po zew­ nętrznej stronie drzwi czy też sama klamka — bywają często bogato zdobione. Przykładem tego mogą być dziewiętnastowieczne zamki spotykane do dziś, zwłasz­ cza po małych miasteczkach. Niekiedy zamki z pięknie zdobionymi klamkami trafiają się również przy drzwiach budynków wiejskich, są one jednak prze­ ważnie dziełami rzemieślników miejskich, które drogą handlową przedostały się na wieś- Zamki wyrabiane nie¬ kiedy przez kowali wiejskich są mniej zdobione, klam­ ki mają zwykle proste, natomiast wysiłek wytwórcy w kierunku dekoracji koncentruje się raczej na for­ mie tzw. ..szyldzika", czyli wykładki umieszczonej przy klamce po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej. Wy­ kładki spotykane po wsiach częściowo wykonane są przez kowali miejscowych, częściowo kupowane od rzemieślników, czy to miejskich czy wiejskich, noszą­ cych swe wyroby na targi W formach wykładek wy­ konawca najczęściej usiłuje naw ązyw-ćłć do wzorów wśród których z długo utrzvmuia sic 41 : tradycje różnych stylów historycznych czy to siłą bez40 Ustnie od F. Kotuli dyrektora Muzeum w Rze­ szowie. b Ryc. 15. a — łopatka do pługa. Jabłonków — Zagórze, b — zdobione ostrze motyki. Furmany (pow. Tarnobrzeg). władności, czy rozpowszechniane wtórnie przez różne podręczniki zawierające wzory wyrobów ślusarskich. Formy te bywały również czasem powielane fabrycz­ nie w tańszych wyrobach, obliczonych na odbiorcę jarmarcznego. Mimo wyraźnej tendencji do naślado­ wania wzorów stylowych, gdy zestawiamy większe ze­ społy wykładek spotykanych po wsiach i miastach — różnice stają się widoczne i pozwalają oddzielić pro­ dukcję wyszkolonego rzemieślnika miejskiego od wy­ robów rzemiosła ludowego. Wykładki pochodzące z pracowni kowali ludowych wykonane są zawsze z jednego kawałka grubej żelaz­ nej blachy, przy czym techniką dekoracyjną, która tu bywa stosowana, jest ozdobne profilowanie krawędzi. W bogatym materiale zebranym po wsiach w różnych stronach Polski prawie nie ma wykładek o powierz­ chni ażurowanej, wyjątkowo trafiają się wypadki zdo­ bienia powierzchni wzorem wytłaczanym przy pomo­ cy stempelków (tabl. V I . 2); trybowanie, czyli wypukłe wytłaczanie powierzchni spotyka się wyjątkowo w ma­ łych miasteczkach (tabl. V I . 23). Jeżeli chodzi o formę, wśród wykładek spotyka się pewną, nieznaczną zresz­ tą ilość takich, których w ogóle nie można powiązać z żelaznymi wyrobami stylowymi (tabl. V I . 2, 3, 5), bądź takie, które są daleką i dość swobodną ich i n ­ terpretacją. Najczęściej będą wykładki o miękkich, esowato wykrojonych krawędziach, zakończone u góry trójlistnym motywem przypominającym stylizowaną sylwetkę kielicha kwiatowego. Forma ta występująca w wykładkach stylowych X V I i X V I I wieku, trwa, obok form powstałych później, do końca wieku X I X . Z wzorami barokowymi wiązać można wykładki o kształtach bogaciej rozwiniętych, rozgałęzionych, uni­ kających linii prostych. Rokoko ze swymi asymetrycznymi nieregularnymi i niespokojnymi formami nie pozostawiło po sobie w 48 43 41 Przykład klamki tego rodzaju znalezionej w Isteb­ nej w chałupie z 1828 r. publikuje M . Gładysz (Zdob­ nictwo metalowe ... ryc. 152) podobne okazy spoty­ kano również czasem w Krakowskiem, na terenie Kie­ lecczyzny i Sandomierskiego. Por. L. Czischek: Vorlagblatter iiber Bauschlos¬ serei (Turbeschlage) Wiedeń 1902 — 1905. Np. wykładka publikowana przez M. Gładysza Zdobn. metalowe ... t. XXXVI/16. 42 43 359 �omawianych tu wykładkach prawie żadnego śladu. Po wsiach form takich nie spotykamy w ogóle, nato­ miast czasem zobaczyć je można przy drzwiach sta­ rych domów w małych prowincjonalnych miastecz­ kach (Radzyń, woj. lubelskie, tabl. V I . 11). Na początku X I X wieku formy stylowych wykładek do drzwi zmieniają się, kształty ich stają się bardziej zwarte, częściowo przynajmniej obwiedzione liniami prostymi. W zakończeniach górnych trafiają się cza­ sem typowe dla okresu klasycyzmu sylwetki waz z prostokątnymi uchami, u podstawy zaś — szereg wiszą­ cych trójkątów. Nowe te formy, rozpowszechnione przede wszystkim na gruncie miejskim (Kraków, Kiel­ ce, Tarnów, Stary Sącz, Ciężkowice i wiele in.) prze­ dostają się, znowu w postaci uproszczonej, na wieś, czy to jako wyroby warsztatów miejskich, czy też wy­ konywane przez kowali wiejskich. Wykładki noszące na sobie cechy empiru wyrabiane były we wsiach pod­ krakowskich (Kaszów) już w I I połowie ub. stulecia, na gruncie miejskim zaś, jak świadczą o tym datowane okazy z Podgórza w Krakowie, wyrabiane były jesz­ cze przy końcu X I X w. (1885). Wśród wykładek spotykanych po wsiach czy to ma­ łopolskich czy podlaskich, wiele form nawiązuje do empiru, przy czym jedne wykładki reprezentują for­ my wprawdzie skromne, ale stosunkowo czysto sty­ lowe (tabl. V I . 14, 35, 19, 30), inne są już przez kowali na swój sposób przetworzone (tabl. V I . 12, 13, 16, 26, 27) lub skrzyżowane z formami starszymi (tabl. V I . 25). Przy drzwiach o taflach ozdobnych, np. wykłada­ nych w deseń z wąskich deszczułek, na środku tafli drzwiowej umieszczane bywają niekiedy uchwyty, w postaci ozdobnej, zazwyczaj półkulistej czy elipsowatej główki, przechodzącej w przewężoną szyjkę o¬ sadzoną w kwadratowej, podstawie o brzegach profi­ lowanych i ażurowanej powierzchni. Tego rodzaju u¬ chwyty, nawiązujące w formie do stylowych kołatek (zaopatrzonych w kolucho do stukania) przy drzwiach chałup wiejskich spotyka się niezwykle rzadko, raczej występują one przy drzwiach kościołów lub starych domów po miasteczkach, ale i to niezbyt często. Drugim obok drzwi elementem architektonicznym, z którym wiążą się artystyczne wyroby żelazne, jest okno. Przy oknach od izb mieszkalnych okuć jest zwy­ kle mało. W starych chałupach rama okienna osadzo­ na była na stałe, tak że zawiasów nie używano. W nowszych spotyka się zwykle zawiasy fabryczne, a narożniki oszklonych ram wzmacnia się żelaznymi 44 prostokątnymi okuciami bez ozdób. Jedynie w okoli­ cach, gdzie rozpowszechnione są przy oknach okien­ nice (np. na Podlasiu, Kurpiach) dekoracyjną formę posiadają zawiasy, na których okiennice są umocowa­ ne. Spotykamy tu te same formy co i przy drzwiach z tą tylko różnicą, że mniejsze i często dwudzielne, tj. złożone z dwu jednakowych części na ruchomym przegubie. Okienka od komór, sieni i alkierzy zaopatrywane bywają w kraty. Małe tzw. „śparowe" okienka od sień i komór, wycięte na styku między dwiema belkami, miały dawniej kratki w postaci jednego lub, rzadziej, dwóch pionowo osadzonych kołków z twardego drze­ wa o bokach zwykle ozdobnie profilowanych. Były one niegdyś bardzo rozpowszechnione i dziś nie należą do rzadkości, zwłaszcza w domach sięgających połowy czy trzeciej ćwierci ubiegłego wieku. Spotykamy je zarówno w Krakowskiem, jak i Rzeiszowskiem czy Kielecczyźnie. Obok kratek drewnianych występowały też kratki żelazne, zwłaszcza w domach zamożniej­ szych. Najstarszą z kratek żelaznych znaleziono w Sukowie (pow. Kielce), w domu zbudowanym w 1774 roku. " Łaciński napis na tragarzu wskazuje jednak, że pierwotnie nie był to prawdopodobnie zwykły dom włościański- Żelazne kratki do okien musiały być do­ syć kosztowne, dlatego ludność mniej zamożna jesz­ cze przy końcu X I X w. używała po staremu kratek drewnianych, którym nadano czasem kształt krat że­ laznych (ryc. 6). 4 Poza takimi przypadkami jak umieszczanie w ok­ nach pojedynczej graniastej czy skręconej sztabki że­ laznej, czy naprzemianlegle wbitych żelaznych „broników" (zębów do bron), o których pisze w swej pracy Fr. Kotula, kraty do okien kute są zwykle z płaskiej sztaby żelaznej, powstałej po rozprostowaniu zużytej obręczy do koła od wozu. Najczęściej krata wykonana jest z pojedynczej płaskiej sztaby, jednostronnie lub dwustronnie zaopatrzonej w ostre zadziory. Wykonuje je kowal w ten sposób, że najpierw przy dłuższych brzegach sztaby robi długie, kilku lub kilkunastocen­ tymetrowe ukośne zacięcia, a następnie powstałe tą drogą trójkątne zęby rozchyla na boki, nadając im kształt półłuków (tabl. V. 1), półksiężyców (tabl. V. 4), trójkątnych zębów (tabl. V. 5), czy jak gdyby gałązek M. Gładysz nazywa je kołatkami (Zdobnictwo metalowe ... s. 92). 45 Zdjęcie tej kratki publikowane jest w sprawoz­ daniu R. Reinfussa z badań przeprowadzonych przez ekipę PIS w regionie Kielecko-Sandomierskkn („Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 1. s. 46, ryc. 20). F. Kotula: Ze studiów nad zdobnictwem kowal­ skim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki). „Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 2- s. 88 ryc- 2- Ryc. 16. Ozdobne zakończenie żurawia do czerpania wody. Szewce (pow. Sandomierz). 360 -Ul * ii Jf* 46 46 44 l' 1 • • i •ML �(tabl. V. 21, 23, 24). Zadziory na kratach, jak wspom­ niałem, umieszczone są bądź po jednej stronie sztaby, bądź po obydwóch, w tym drugim przypadku — zęby mogą być umieszczone symetrycznie na jednej wyso­ kości (tabl. V. 3) lub naprzemianległe (tabl. V. 9), czasem występuje też tzw. symetria odwrócona (tabl. V. 11, 13, 14, 16). Formy całkowicie asymetryczne (tabl. V. 12) lub nieregularne występują nadzwyczaj rzadko. Opisywane tu kraty umieszczane bywają w ma­ łych okienkach zawsze pojedynczo, w większych zaś, jak np. w oknach alkierzy czy spichrzów, umieszcza się obok siebie dwie lub nawet trzy zazębione sztaby. Najczęściej bywają one osadzone pionowo, czasem je­ dnak spotyka się je również w układzie poziomym. Drugą grupę krat do okien stanowią kraty utworzo­ ne z dwóch lub więcej części złączanych ze sobą ni­ tami. Formą występującą wyjątkowo będzie tu krata złożona ze sztaby poziomej, do której pionowo przy­ mocowany jest szereg poprzeczek (tabl. V. 25), częściej natomiast spotyka się kraty złożone z dwóch części złączonych ze sobą na krzyż. Kraty te, w chwili obec­ nej najlepiej znane z okolic Rzeszowa," występują w kilku odmianach polegających na tym, że zazębiona jest bądź jedna tylko ze skrzyżowanych sztab, zew­ nętrzna (tabl. V. 27) lub wewnętrzna (tabl. V. 30), bądź obie (tabl. V. 28, 29, 31), przy czym zadziory obu sztab układają się w mniej więcej regularny ośrodko­ wy motyw zdobniczy. Trzeci rodzaj stanowią kraty również „krzyżowe", złożone z nitowanych ze sobą poziomych i pionowych sztab z zadziorami (tab. V. 32, 33). Kraty do okien sporządzone ze sztab z zadziorami noszą w Krakowskiem nazwę „kotwiczek", w Rzeszowskiem — „raków", na Podlasiu zaś nazywają je kowale kratami „zębatymi". Spośród opisanych wyżej form najbardziej rozpowszechnione są kraty ze sztab poje­ dynczych. Występują one na Opolszczyźnie, w Krakow­ skiem, Rzeszowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem, na Podlasiu, Mazowszu Płockim i Ma­ zurach. Kraty w postaci równoramiennego krzyża po­ za Rzeszowskiem notowane są również na Podhalu" i na Podlasiu, kraty zaś z kilku krzyżujących się zę­ batych sztab równoległych zanotowano jak dotąd je­ dynie w Sandomierskiem (Przybysławice, pow. Opa­ tów). Jak można wnosić z cytowanej tu wielokrotnie pracy Gładysza, dekoracyjne formy krat nie wystę­ pują na terenie Góralszczyzny śląskiej. Porównując kraty spotykane w architekturze ludo­ wej z kratami wychodzącymi z pracowni miejskich kowali musimy zwrócić uwagę na charakterystyczne zjawisko, a mianowicie: w wyrobach ludowych nie znajdujemy na tym odcinku najmniejszych śladów wzorowania się na bogatych kratach z okresu renesan­ su, baroku i czasów późniejszych, natomiast pewne analogie znajdziemy w kowalstwie średniowiecznym, gotyckim gdzie również stosowane bywają kraty z po­ jedynczych sztab z zębami lub spiralami rozchodzą­ cymi się na boki. Formy pochodne w postaci skrzy49 47 jw. J. S. Zubrzycki: „Wzory kowalstwa polskiego, ryc. 5. Kratka w bramie kościoła franciszkanów w Kroś­ nie (J. S. Zubrzycki: Wzory kowalstwa polskiego). 48 49 Ryc. 17. Zdobienie okuć na przedniej części wozuWilamowice (pow. Biała Krakowska). żowanych sztab z zadziorami nie. posiadają, o ile mi wiadomo, analogii w kowalstwie stylowym.Mówiąc o zdobnictwie wyrobów żelaznych występu­ jących w ludowym budownictwie mieszkalnym nale­ ży wspomnieć na tym miejscu o nowej rozwijającej się dziedzinie zdobnictwa, jakim jest dekoracja bla­ charska. W miarę jak w architekturze ludowej za­ czyna rozpowszechniać się zwyczaj pokrywania da­ chów blachą, zakładania rynien do odprowadzania wo­ dy deszczowej — rozwija się równolegle zdobnictwo w blasze. Wyraża się ono w postaci profilowanych i ażurowanych pasów blachy, którymi miejski lub ma­ łomiasteczkowy blacharz zdobi szczyty dachów dwu­ spadowych w miejscu, gdzie dawniej przybijano zdo­ bione „wiatrówki" (okolice Łukowa), bogato zdobio­ nych zakończeń rynien dachowych (ryc. 7, 8) lub też 361 �Ryc. 18. Ozdobnie kute oparcie siedzenia na wozie. Radomskie. wycinanych chorągiewek, niejednokrotnie z sylwetka­ mi ptaków (ryc. 9) lub postaci ludzkich (ryc. 10). Cza­ sem wycinanki z blachy zajmują miejsce drewnianych sterczyn dachowych. Podobne dekoracje wykonane z blachy występowały dawniej przy kapliczkach i krzy­ żach przydrożnych. W budynkach gospodarczych, prócz ozdobnych za­ wiasów żelaznych (głównie „pasowych"), wrzeciądzów i krat z zadziorami, spotyka się żelazne zasuwy tzw. „rygle". W Krakowskiem przy wrotach od stodół za­ mykanych na żelazne zasuwy z koluchami do zawie­ szania kłódki — umieszczane bywają wykładki docho­ dzące niekiedy do znacznych rozmiarów (15 X 20 cm) o kształtach ozdobnych (tabl. VII), nie nawiązujących do form stylowych. Powierzchnie ich bywają dekoro­ wane ornamentem stempelkowym. Niektóre z nich po­ siadają również wybite daty (1913—1942). We wnętrzu domu ozdobne wyroby z żelaza znaj­ dują zastosowanie przede wszystkim w meblarstwie, rzadziej zaś w innych sprzętach domowych. Zanim rozpowszechniła się lampa naftowa, przy świecakach, używanych do oświetlenia łuczywem występowały że­ lazne ozdobne uchwyty robione przez wiejskich ko­ wali. W meblarstwie okucia żelazne występują w postaci zawiasów, okuć do kufrów i szyldzików, czyli wykładek do zamków. Zawiasy ozdobne spotyka się raczej przy tego rodzaju meblach, jak kredensy i szafy, które stosunkowo późno pojawiły się w izbie wiejskiej. Prze­ ważnie przy szafach i kredensach stosowane są zwy­ kłe zawiasy fabryczne. Ręcznie kute spotyka się raczej na terenie Polski zachodniej (Mazury, Pomorze) i po­ łudniowej (Śląsk). Są to najczęściej zawiasy złożone 50 z dwóch części jednakowej wielkości, zakończone oz­ dobnie. O wiele rzadziej występują tu zawiasy „esowe" lub składające się z dwu części różnej długości, zbli­ żone niekiedy do zawiasów „pasowych". Czasem ozdob­ ne zawiasy widuje się przy skrzyniach (Śląsk). Okucia żelazne spotykamy przede wszystkim na ku­ frach, które pod koniec ubiegłego wieku zaczęły wy­ pierać dawne skrzynie malowane. Różnica między skrzynią a kufrem polega na tym, że skrzynia posiada kształt prostopadłościanu, kufer zaś ma ściany dłuż­ sze wychylone ku górze i wieko „dęte", czyli o prze­ kroju łukowatym. Skrzynie bywały zwykle wzorzyście malowane, kufry zaś najczęściej pokrywano farbą pokostową na jeden kolor (zwykle zielony). Ozdobę kufrów stanowiły czarno malowane okucia żelazne. Najczęściej są to profilowane a częściowo i ażurowane taśmy z grubej blachy, pokrywające krawędzie kufra oraz dwa lub trzy pasy biegnące w poprzek wieka i boków dłuższych. Pasy te wzmacniają boki kufra, z przodu zaś kończą się często wrzeciądzami służącymi do zamykania. Okucia wieka bywają niekiedy bardzo bogate. W okolicach Włodawy ślubny kufer, który otrzymywała w wianie panna młoda, miał na pasach wzmacniających wieko dekorację w formie ażurowa­ nej rozety i dwóch postaci ludzkich, z których jedna przedstawiała mężczyznę, druga — kobietę (ryc. 11). W kufrach tańszych, zamiast pełnych okuć żelaznych biegnących wzdłuż krawędzi, dawano tylko kilka nie­ wielkich profilowanych skuwek oraz okucia narożni­ ków przy wieku. Z boków kufry a czasem i skrzynie były zaopatrzone w rączki do przenoszenia w formie elipsowatego lub czworokątnego uchwytu umieszczo­ nego w profilowanej tarczce- Na Śląsku Cieszyńskim tarczki te były ponadto zdobione guzkami i rytem. Dużą różnorodność form znajdujemy wśród tarczek, czyli wykładek osłaniających otwór na klucz przy zam­ kach do skrzyń, kufrów, kredensów i szaf. 61 50 Swiecaków z ozdobnymi żelaznymi uchwytami podobnie jak i kaganków kutych z żelaznej blachy, na tym miejscu szerzej nie omawiam, gdyż nie posia­ dam z tego zakresu nowych materiałów. Formy ich publikował M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe ... ryc. 88—92) i W. Matlakowski (Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu, tabl. LXV). 362 51 M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe s. 93. �Najczęściej spotyka się wykładki o prostych for­ mach geometrycznych, jak trójkąt, prostokąt, trapez, romb, elipsa, z których prawie każda posiada szereg form pochodnych uzyskiwanych przez dekoracyjne profilowanie krawędzi, dodawanie ząbków, rożków, półłuków itp. Szczególnie bogate w warianty są wy­ kładki o zasadniczym kształcie prostokąta (tab'.. V I I I . 4—15) i rombu (tabl. V I I I . 1&—22). Z formą trójkątną związane są liczne odmiany w postaci tarczy (tabl. V I I I . 43—51) i serca (tabl. V I I I . 54—60). Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki nawiązujące do form roślinnych, jak listki (tabl V I I I . 61) czy sylwetki kielchów kwiatowych (tabl V I I I 62) natorcrast nodobnie jak w wykładkach do zamków zapadkowych zdarzaia ~ie często aórne zakończenia w nostaci różnie potraktowanych ptasich główek (z reguły podwój nych - tabl V I I I . gg Niektóre z nich w kształ ci nawia/uia do dwugłowych orłów herbowych .tabl' VTTT fiSi P 7 « L motvJTpn n l e T t * L m n l ' trv ™,„ wTLh, T l ł JrrZlL L Zn^LJ 7 7 S e umawiane tu wypadki w przeważającej większości przypadków ^ budowane są na zasadzie symetrii (na jednej os, iuo, gadziej, na dwóch), formy asymetrycz¬ ne (tabl- V I I I - 61, 70) spotyka się bardzo rzadkoW północnej części Krakowskiego (okolice Olkusza, Pińczowa. W ślicy) wykładki na skrzyniach często de­ korowane są ornamentalnie ułożonymi gwoździkami o półkulistych, wystających główkach (tabl. V I I I . 64. 65). : Proste formy wykładek o kształtach geometrycznych występują u nas w zdobnictwie ludowym bardzo pos­ policie, podobnie jak i w innych krajach europejskich. Próba znalezienia genezy tych form nie daje rezulta­ tów, gdyż mogły one powstawać niezależnie od siebie w różnych miejscach i w różnym czasie. Z form bar­ dziej wykształconych najodleglejszą bodai genealogię posiadają wykładki tarczowate (tabl. V I I I . 43, 44, 45, 47) czy sercowate, które w zbliżonej formie występo­ wały już przy zamkach z epoki gotyku. Od czasów renesansu forma wykładki wydłuża się i wzbogaca po brzegach bogatym profilowaniem o miękkich fali­ stych liniach. U góry, a czasem i u dołu wykładka bywa zakończona motywem zbliżonym do sylwetki tulipanu czy l i l i i , który później rozw ja się i wzbo­ gaca W X V I w powierzchnie wykładek bywają ażu­ rowane wvbiiane stemoelkami lub trybowane syl¬ wetki ićh przybierają kształt stylizowanych, kompozy­ cji' opartych na elementach roślinnych. 52 : 53 54 Formy wykładek z czasów renesansu i baroku w po­ staci uproszczonej utrzymywały się w miejskich wyro­ bach kowalskich przez cały wiek X I X , powtarzane w różnych wzornikach wydawanych do użytku rze­ miosła. W tej właśnie uproszczonej postaci renesan­ sowe i barokowe wykładki do zamków przechodzą do 55 52 Por. rys. wykładki z przełomu w X V I i X V I I w pracy H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderte X I V — X I X , Lipsk 1900, tabl. 24. Die Schmiedekunst nach Orginalen des XV bis zum X V I I I Jahrhundert d. aut., Berlin 1887, tabl. 34. jw. L. Czlschek: Vorlagblätter über Bauschlosserei Türbeschläge, Wiedeń 7902 - 1905. 53 54 55 56 inwentarza sztuki ludowej (tabl. V I I I . 41, 42), naj­ częściej w postaci gładkiej blaszki, bez ażurów i oz­ dób stempelkowych czy trybowania; w rysunku daje się dostrzec nawiązanie do stylowych pierwowzorów. Na tle owych zapożyczonych form renesansowych i barokowych rozwijają się dalsze, coraz bardziej ludo­ we i coraz mniej do stylowych podobne formy (tabl. VIII. 38, 59, 60). Wykładki o takich formach szczegól­ nie często spotyka się na Ziemiach Zachodnich, Po­ morzu i Śląsku. Kiedy zostały one u nas przez ludo­ wych kowali przejęte trudno określić, gdyż zbyt mało posiadamy zabytków ściśle datowanych Na tere­ nie Niemiec i Skandynawii jak można wnos c z repro­ dukcji datowanych okazów mebli ludowych ludowe wykładki ę kształtach nawiązujących do form renę sansowych i b ar oik owych wystePuia inż w X V I I wi&~ 57 ; ku 5 8 / w w-ek„ XVTTT « h H , l a N-Wtńre , ™ V V L P V u ^ t l n ^ h TLl H ™ « . h r i n n P ,? ; H73Z.h A Tt • '• V W *Z i anaiog.e ze szwedzkim! czy niemieckimi wykłaakami XVIII-wiecznymi . Wpływ rokoka, który w wyrobach żelaznych w ogóle nie był zbyt silny i długotrwały, na formy ludowe wykładek oddziałał w sposób znikomy. Dwie tego rodzaju wykładki, publikowane przez Gładysza, znaleziono w Cieszynie i Skoczowie , a zatem w ośrodkach miejskich, gdzie wpływ panującego sty­ lu na rzemiosło był bez porównania silniejszy. Pew­ nych śladów rokoka., ze względu na ulubioną w tym stylu asymetrię, można by doszukiwać się ewentual­ nie w wykładce z Suchej, pow. Wadowice (tabl. V I I I . 70) osady zresztą również typu miejskiego O wiele silniejszy okazał się natomiast wpływ kla­ sycyzmu, który w wykładkach wyraża się powrotem do form prostszych, często wychodzących z prosto­ kąta (tabl. V I I I . 6—9), niekiedy mieszających się z formami wcześniejszymi (tabl. V I I I . 15, 66). Formy typowe (tabl. VIII- 8—9) tych wkładek występują na terenie całej Polski, zarówno po miastach i miastecz­ kach (np. Węgrów na Podlasiu), jak i we wsiach po­ łożonych bliżej miastaBardzo interesującą grupę zdob onych przedmio­ tów żelaznych stanowią narzędzia i sprzęty gospodar­ cze. Przeglądając materiał z tego zakresu odnosi się wrażenie, że kowali ponosi niekiedy pasja dekorowa­ nia i każe im zdobić najpospolitsze przedmioty, cza­ sem nawet w miejscach dla oka niewidocznych (np. zdobiony ornamentem stempelkowym pierścień żelaz­ ny, przez który przechodzi rozwora z tylnej części wozu, lub pierścień spinający „tylne śnice" ukryty terenu Śląska publikuje w ' swej pracy M. Głapod Zdeską stanowiącą dno wozu . dysz (Zdobnictwo metalowe..., tabl. XXXIV, 11, 12 tabl. XXXV, 10, 16, 18). " Por. w pracy M. Gładysza tabl. X X X I V 6—11 tabl. X X X V 15, 16. S. Erixon: Mobler och heminredning i svenska bydger. Stockholm 1925, t. I , ryc. 371, 283, 289. E. Erixon jw. K. Hahm: Deutsche Bauermóbel, Jena 1938. M Gładysz: Zdobnictwo metalowe... ryc. 100/1, tabl. XXXV/9 M. Wawrzeniecki: Okucie wozu, Wisła X V I I , s. 26. Trzy pięknie zdobione kowadła z Beskidu Śląs­ kiego publikuje M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe..., ryc. 34, 35, 38, 39, 62). 59 60 81 1 z : 56 r 2 58 59 60 61 62 363 �Ryc. 19. Zabytki artystycznego kowalstwa stylowego z terenu Mazur i Warmii. Wśród omawianych tu przedmiotów nieliczną, ale interesującą grupę stanowią związane z wzniecaniem ognia oraz gotowaniem. Należą tu krzesiwka o for­ mach ozdobnych, trójnogi czyli denarki do gotowania, kute z blachy naczynia żelazne w rodzaju tygli, zdo­ bione niekiedy ornamentem stempelkowym- Przedmio­ ty te bądź dawno wyszły już z użycia (krzesiwka), bądź w ogóle nigdy w znaczniejszej liczbie nie wystę­ powały (kute tygle żelazne), w każdym razie w czasie obecnie prowadzonych badań już nie natrafiliśmy na nie, tak że trudno byłoby coś dodać do tego, co zebrał Gładysz z Beskidu Śląskiego . Z narzędzi używanych do codziennej pracy w gospo­ darstwie formę dekoracyjną posiada często ostrze ta­ saka używanego do przygotowywania ściółki (Góral­ szczyzna) lub paszy. Z narzędzi rzemieślniczych zdobione są przede wszystkim te, których używają sami kowale. Spotyka się tu wspaniale dekorowane stemplowymi ornamen­ tami kowadła, czego przykładem są okazy znalezione przez Gładysza na Śląskiej Góralszczyźnie. 63 Poza tym zdobione kowadła znane są z Wielkopol­ ski (Górsko, pow. Wolsztyn — obecnie w Muzeum w Rogalinie, Sienno, pow. Wągrowiec — ryc. 13), Ma­ łopolski (Słopice Szlacheckie, pow. Limanowa) i Pod­ lasia (Borzychy, pow. Węgrów). Większość ich posia­ da wybite daty, sięgające pierwszej połowy ub. wieku. Prócz kowadeł trafiają się niekiedy ozdobnie wyko­ nane okucia przy dyszach od miechów , zdobione od­ ciskami stempli kleszcze czy młotki. Częściej jednak dekorowane są przez kowali te wy­ roby, które sporządzają oni dla drugich, a więc różne 94 narzędzia do obróbki drzewa, jak ośniki, żelazka do strugów, a przede wszystkim wszelkiego rodzaju sie­ kiery. Zdobnictwo siekier kowalskich występuje na terenie całej Polski, od Karpat po Bałtyk. Zazwyczaj zdobienie wykonuje się na jednym z boków ostrza, przy czym proste zazwyczaj motywy zdobnicze trakto­ wane bywają jako znaki rozpoznawcze, ułatwiające właścicielowi odszukanie swojej własności (np. w cza­ sie zbiorowej pracy w lesie), lub stanowiące znak, którym kowal znaczy swoje wyroby. Najbogaciej zdo­ bione siekiery występują w Polsce południowej na te­ renie Karpat . Szczególnie bogato zdobione są lekkie siekierki używane przez pasterzy jako laski, zwane na Góralszczyźnie Śląskiej obuszkami, na Podhalu zaś ciupagami. 65 Z narzędzi rolniczych zdobione są przede wszystkim sierpy wybijane wzdłuż ostrza stempelkami (Krakow­ skie, Rzeszowskie — ryc. 12) oraz pierścienie do przy­ mocowywania kosy do kosiska. Pięknie zdobione pierś­ cienie do kos znamy z Góralszczyzny Śląskiej, Kra­ kowskiego, wideł Wisły i Sanu oraz Kielecczyzny. Pierścienie, zdobione są ornamentem wybijanym stem­ plem, zwykle geometrycznym. Czasem zdarza się, że ozdoby wybijane stemplem spotykamy na młotku i „babce" (czyli ręcznym ko­ wadełku) do klepania kosy (ryc. 14), na żelazie motyki, kroju do pługa, żelaznej łopatce używanej dawniej do zeskrobywania ziemi z drewnianej odkładnicy (ryc. 15 a). Zwyczaj zdobienia narzędzi rolniczych utrzy­ muje się gdzieniegdzie do dziś, czego przykładem jest pług z Kamienia, pow. Nisko, czy grządziel żelaznej 65 e s 64 364 j-w. jw. ryc. 61. W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, Warszawa 1915, ryc. 139, 140. M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe... tabl. X X X I — X X X I I I . 1 -WSGaP / �sochy z Prostynia nad Bugiem (paw. Sokołów Pod­ laski), ozdobionej wijącym się wzorem roślinnym wy­ tłaczanym przy pomocy stempli. Z innych narzędzi żelaznych, które bywają przez kowali ozdobnie wykonywane, wymienić należy ostrze grzebieni, używanych do rafania lnu (Trzcianka, pow. Piła, obecnie w Muzeum w Rogałinie) i okucia drągów używanych do czerpania wody ze studni (ryc. 16). Najbogaciej spośród sprzętów gospodarskich zdobio­ ne są okucia żelazne wozów. Zdobnictwo to najwcześ­ niej zwróciło uwagę badaczy i z tej właśnie dziedziny mamy pierwsze prace na temat ludowego zdobnictwa w żelazie. Na terenie Polski najbogatsze zdobnictwo okuć na wozach występuje na terenie Małopolski, gdzie uży­ wany jest wóz z dyszlem osadzonym na stałe w tzw. „śnicach". W wozach tych uwaga kowala-artysty kon­ centruje się przede wszystkim na części przedniej wo­ zu, a więc na dyszlu i śnicach. Na dyszlu ozdobną formę posiada hak służący do zaczepiania uprzęży, a także blacha obejmująca zakończenie dyszla od do­ łu i góry. Hak przybiera formę abstrakcyjną, bądź kuty jest w kształcie postaci zwierzęcej. Najczęściej spotykamy tu sylwetki psów, stąd często zaczep ów w ogóle nazywają „pieskiem", rzadziej zobaczyć moż­ na sylwetkę ptaka . Wyjątkowo oryginalne zakończe­ nie dyszla w kształcie wijącego się węża zanotowano w Chedwiżynie w pow. zamojskim. Podłużne blachy wzmacniające końce dyszla od góry i od dołu bywają 66 M . Wawrzeniecki: Piesek, Żelazne zakończenie okolic Krakowa Oraz (fragment) dyszlów u wozów przyległej Galicji. „Materiały Antrop. Archeolog, i Etn." tom X I I I . , tabl. X I I — X I X . 66 zwykle po brzegach profilowane i ozdobione orna­ mentem stempelkowym. Blacha górna posiada niekie­ dy zakończenie w postaci szerokiej na ok. 1 cm sztabki, bądź skręconej spiralnie dookoła swej osi, bądź wy­ giętej faliście. Inne okucia ozdobne występują u nasady dyszla, tam, gdzie jest on nieruchomo osadzony w tzw. „śnicach"; zwykle miejsce to ujęte jest w trzy pier­ ścienie, z których jeden (najczęściej środkowy) roz­ kuty jest u góry w tarczę kształtu kolistego, elipsowatego, prostokątnego , trapezowatego, rzadziej bar­ dziej rozwiniętego |np. gwiaździstego lub w formie tzw. „korony" ). Najbogatsze z dotychczas zanoto­ wanych są formy tarcz na pierścieniach występujące w Wilamowicach, pow. bielski (ryc. 17) Na terenie Kielecczyzny i powiatu opatowskiego spotyka się pier­ ścienie o tarczach ozdobionych dwu lub trzema war­ stwami blach profilowanych, złączonych pośrodku przy pomocy nitu 67 es Oprócz opisanych pierścieni na „śnicach" występują blachy wzmacniające, umieszczone od góry lub z boku. Krawędzie ich często bywają ozdobnie profilowane. Zarówno okucia przedniej części dyszla, jak i jego nasady oraz „śnie" zdobione są bogato ornamentami tłoczonymi przy pomocy stempli. Motywy tych ozdób są przeważnie geometryczne i posiadają układ paso­ wy, dostosowany do formy okuć. Rzadziej stosunkowo trafiają się motywy roślinne (wijąca się gałązka). Na 67 M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe..., tabl. X I I — XIX. Z. Cieśla-Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Ma­ kowa. „Pol. Szt. Lud." 1949 s. 28, 29, 30. 48 �i o ć f i * j^few V @ ł i * ć * W * tr ff^k (o) AAA t" % O ® t> O £ \ <o> %^ nr Tablica I . Odciski stempli do zdobienia żelaza używanych w Krakowskiem. rozkutej tarczy „pierścienia pośredniego" spotyka się najczęściej jakiś motyw ośrodkowy lub symetrycznie potraktowany ornament roślinny. Kompozycje roślinne asymetryczne występują na ogół bardzo rzadko. Cza­ sem spotykamy tu również daty i monogramy (Śląsk, Krakowskie, Rzeszowskie). Z innych żelaznych okuć przy wozach formy ozdob­ ne posiadają zaczepy do wag, pierścienie przy orczy­ kach, żelazne tuleje, w których osadzone są luśnie, czasem również niewidoczny normalnie dla oka pier­ ścień, przez który przechodzi rozwora i okucie na „za­ dnim półwoziu". Jak wspomniałem wyżej, najbogaciej zdobione oku­ cia wozów występują w Polsce południowej na terenie Beskidów, Śląska Opolskiego, Krakowskiego, Rzeszow­ skiego i Kielecczyzny .•Dalej w kierunku północnozachodnim opisany wyżej sposób okuwania występo, wał w wozach starszych (Opoczyńskie, Płockie), orna­ ment zaś na nich był o wiele skromniejszy. Na tere­ nie byłej Kongresówki już w okresie pierwszej wojny światowej rozpowszechnione były wozy o innej nieco konstrukcji niż dawniej, posiadające inne rozwiązanie śnie i wyjmowany dyszel. W wozach tych zamiast pierścieni na śnicach występują ściągnięte śrubami płytki żelazne, niekiedy posiadające formę ozdobną i wybijane na powierzchni stemplami w proste wzory geometryczne. Opisana tu nowsza, ale, jeśli chodzi o okucia, mniej ozdobna forma wozów wyparła star­ szą na terenie Polski środkowej (Warszawskie, Płockie, Radomskie) i spotkać ją można zwłaszcza w Lubelszczyźnie, północnej części Sandomierskiego, Kielec­ kiego a nawet Krakowskiego (np. okolice Miechowa, Włoszczowy). W północno-wschodniej Polsce, na obszarze obję­ tym przez zaprzęg „w hołubię i duhę", wozy w ogóle pozbawione są okuć ozdobnych, jedynie czasem na 366 pierścieniu otaczającym krawędź piasty u koła w i ­ duje się szereg skośnych nasiekanych kresek. Nieco inaczej niż wozy gospodarcze kute są bryki i wasągi używane do „wyjazdu", a więc przede wszyst­ kim do przewożenia osób. W wasągach zwraca uwagę okucie wzmacniające ścianę tylną, ozdobione na skrzy­ żowaniu sztab rozetką złożoną z kilku nałożonych na siebie kółek blachy o brzegach wycinanych w ząbki. Bryczki posiadają niekiedy pięknie kute stopnie i opar­ cia siedzeń (ryc. 18). Na temat ozdobnych okuć sań w chwili obecnej nie­ wiele jeszcze można powiedzieć, gdyż z tego zakresu zbyt mało posiadamy materiału. Dawne ludowe sa­ nie, zarówno transportowe jak i osobowe, bywały przeważnie bez okuć, a zdobienie sań wyjazdowych polegało głównie na artystycznym wykonaniu drew­ nianego pudła, niejednokrotnie przystrojonego boga­ tym ornamentem snycerskim- Jedynie w niektórych okolicach, jak np. na Podlasiu Zachodnim, nowsze sa­ nie osobowe, wzorowane na miejskich, zaopatrzone są w żelazne okucia o miękkich esowatych liniach i koń­ cach spiralnie zawijanychOsobny dział ludowego zdobnictwa kowalskiego sta­ nowią żelazne krzyże (tabl. IX), kute przez wiosko­ wych lub małomiasteczkowych kowali, umieszczane na grobach lub przydrożnych kapliczkach. Obfity ma­ teriał z tego zakresu, zebrany przez pracowników za­ kładu w czasie różnych badań terenowych, jest na ogół dosyć jednolity i wskazuje na to, że kowalom ludowym nie obce były wzory miejskie, z których chętnie korzystali wykonując swe zamówienia. Obok tego rodzaju wyrobów, które na tym miejscu omówię jedynie w sposób pobieżny, zanotowano jed- . nak szereg przykładów rozwiązań indywidualnych, odbiegających od pospolitych wzorów miejskich. Krzy- �Tablica I I . Zawiasy do drzwi: 1 Stobiec (pow. Opatów), 2 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 3 Wróblowice (pow. K r a ­ ków), 4 Ocieka (pow. Dębica), 5 Czarna (pow. Dębica), 6 Swoszowice (pow. Kraków), 7 Jankowice (pow. Miechów), 8 Aleksandrowice (pow. Kraków), 9 Rzozów (pow. Kraków), 10 Strzelce (pow. Namysłów), 11 Ujsoły (pow. Żywiec), 12 Wiśnicz Stary (pow. Bochnia), 13 Spytkowice (pow. Myślenice), 14 Milówka (pow. Żywiec), 15 Lusina (pow. Kraków), 16 Szaflary (pow; Nowy Targ), 17 Lusina (pow. Kraków), 18 Morawica (pow. Kraków), 19 Grodków (pow. Będzin), 20 Brzezie (pow. Kraków), 21 Przededworze (pow. Busko), 22 Rytwiany (pow. Sandomierz), 23 Widełka (pow. Kolbu­ szowa), 24 Kraków, 25 Kupno (pow. Kolbuszowa), 26 Łuków, 27 Płock. 367 �Tablica I I I . Wrzeciądze: 1 Widelka (pow. Kolbuszowa), 2 Cholerzyn (pow. Kraków), 3 Kolbuszowa Górna (pow. Kolbu­ szowa), 4 Sędziejowice (pow. Busko), 5 Suków (pow. Kielce), 6 Brzezie (pow. Kraków), 7 Sędziejowice (pow. Busko), 8 Przedbórz (pow. Kolbuszowa), 9 Wrząsowice (pow. Kraków), 10 Jadachy (pow. Tarnobrzeg), 11 Bieliny (pow. K i e l ­ ce), 12 Pliskowola (pow. Sandomierz), 13 Przeginia (pow. Olkusz), 14 Bieliny (pow. Kielce), 15 Kurpie, 16 Cholerzyn (pow. Kraków), 17 Łuski (pow. Sokołów Podlaski), 18 Rakszawa (pow. Łańcut). że te niejednokrotnie wykonane są z dużym smakiem i wyczuciem formy. Najciekawsze i najbardziej „kowalskie" pod wzglę­ dem technicznym krzyże wykonane są z dwóch sztab spojonych ze sobą na gorąco, przy czym ramiona by­ wają na końcach rozkute i ażurowane lub rozcięte ozdobnie wywinięte (tabl. IX, 1, 2). Krzyże takie, pochodzące z drugiej połowy X I X wieku, spotkać moż­ na niekiedy na cmentarzach wiejskich Zachodniego Podlasia i Mazowsza Płockiego. W okolicach Płocka na ramionach krzyżów widuje się czasem ornament wybijany przy pomocy stempli. Bardziej rozwiniętą formę mają podobnie wykonane krzyże umieszczone 368 na szczytach kapliczek i bram cmentarnych. Prócz ozdobnie potraktowanych ramion posiadają one cza­ sem z tych samych co i ramiona sztab — faliste „pro­ mienie" lub inne ozdoby {tabl. IX. 3). Bardzo intere­ sującym przykładem z tej grupy jest krzyż umieszczo­ ny nad boczną bramką cmentarną w Tyńcu koło Kra­ kowa (tabl. I X . 4), którego górne ramiona zakończo­ ne są wachlarzem falistych promieni przestrzeń zaś między ramionami pionowymi i poziomymi wypełnio­ na jest motywem pętlicowato skręconej postaci wę­ ża Podobne krzyże ozdobione dekoracjami powstają¬ cymi przez nacinanie i "wyginanie części ramion* wys t cpu j ą na nas zy c h terenach dosyć często. Szereg ta- �30 31 32 33 Tablica I V . Wykładki do zamków zapadkowych: 1 Siołkowi ee (pow. Strzelce), 2 Tuszów Narodowy (pow. Mielec), 3 Brzostków Ipow. Busko), 4 Szadkowice (pow. Opoczno), 5 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 6 Bezwola (pow. Radzyń), 7 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 8 Sędziejowice (pow. Busko), 9 Tyniec (pow. Kraków), 10 Opatkowice (pow. Mie­ chów), 11 i 12 Kurpie (wg A Chetnika Chata kurniow<ska str 83) 13 Korzenno foow Kielce). 14 Grzymała (pow. Busko), 15 Tuszów Narodowy (pow Mielec) 16 Złota roow Sandomierz) 17 Z b y d m ó w (pow Tarnobrzeg) 18 Konary (pow. Sandomierz) 19 Dzikowiec (pow Kolbuszowa) Przedbórz < ow K o l b u s z o w a / 21 Kurpie (jak nr 11) 22 T u ­ szów Narodowy (pow Mielec) 23 K s y w i e r n o w r o s t n i ^ « Przvbvsławice roow o ń a t ó w ) 25 Neldorf (pow Wło­ dawa) 26Domastawa'(Dow Nisko) i T e r f o r i ™ L w ™ ~ ' M Ł ^ , ^ » ffliilkdw Dii^r ( w w Busko) 30 Suchożebry (pow Sokołów P o d l ^ n wlin^, Tf « rnnw Wadowice) «S Świątniki (pow. Sandomierz),' 34 L i w (pow Węgrów) 35 SwI M M (pow Sandomierz), I l U w t C f l , ' " " w (powWęgrów). D a nLtZ, Kr^nK* 369 �Tablica V. Kratki do okien: 1 Skadle (pow. Busko), 2 Sędziejowice (pow. Busko), 3 Łyczanka (pow. Myślenice), Kraków), 4 Zielonki (pow. Kraków),. 5 Wojcieszków (pow. Łuków) 6 Dobra (pow. Sandomierz), 7 Kaszów (pow. 8 Wymysłów (pow. Opatów), 9 Tworków (pow. Racibórz), 10 Sędziejowice (pow. Busko), 11 Sędziejowice (pow. Busko), 12 Kaszów (pow. Kraków), 13 Sędziejowice (pow. Busko), 14 Libusza (pow. Gorlice), 15 Kaszów (pow. Kraków), 16 K a 18 Krzysztoforzyce (pow. Kraków), 19 Suków (pow. Kielce), szów (pow. Kraków),. 17 Aleksandrowice (pow. Kraków), 20 Kaszów (pow. Kraków), 21 Jabłonna (pow. Sokołów), 22 Miłocin (pow. Rzeszów), 23 Skotniki (pow. Kraków), 24 Suków (pow. Kielce), 25 Jedłownik (pow. Rybnik), 26 Mrzygiód (pow. Będzin), 27 Trzebowisko (pow. Rzeszów), 28 Staromieście (pow. Rzeszów), 29 Nowa Wieś (pow. Rzeszów), 30 Staromieście (pow. Rzeszów). 31 Staromieście (pow. Rzeszów), (Kratki nr 22 i 27—31 z pracy F . Kotuli: Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Pol. Szt. Lud. nr 2/1952), 32 Przybysławice (pow. Opatów), 33 Przyby sławice (pow. Opatów). kich form zanotował Zwolakiewicz w okolicach Łęcz¬ nej na Lubelszczyźnie«». Obok wyżej opisanych, poważną grupę stanowią krzyże składane z części połączonych ze sobą przy pomocy nitów. Jednym z prostych przykładów tej grupy jest krzyż zanotowany przez M. Gładysza w Strzelcach Namysłowskich na Opolszczyźnie (tablIX. 5). Technika ta jest przez kowali bardzo chętnie 69 K. Zwolakiewicz: Krzyże żelazne,szczytowe i ozdo­ by krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej. „Orli lot" 1929 s. 126 129. 370 stosowana zarówno przy wyrobie dużych krzyżów cmentarnych, jak i mniejszych, umieszczonych na ka­ pliczkach przydrożnych. Wykonane tym sposobem krzyże bywają niekiedy bardzo bogato rozbudowane i zdobione. Z końcem ubiegłego stulecia krzyże cmentarne wy­ konywane tą techniką składały się zwykle z dwóch skrzyżowanych sztab żelaznych o końcach rozkutych w postaci serca czy liścia bzu. Przestrzeń między ra­ mionami oraz główny słup krzyża zdobiono sztabkami żelaznymi spiralnie lub esowato wyginanymi, niekie- �Tablica V I . Wykładki do zamków sprężynowych: 1 Jeleśnia (pow. Żywiec), 2 Biały Bór (pow. Mielec), 3 Biecz (pow. Gorlice), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Niwiska (pow. Kolbuszowa), 6 Mogilany (pow. Kraków), ' 7 Stara Wieś (pow. Busko), 8 Kraków, 9 Swoszowice (pow. Kraków), 10 K r a k ó w , 11 Radzyń, 12 Kraków, 13 Pierzchnica (pow. Busko), 14 Kaszów (pow. Kraków), 15 Kraków, 16 Wielowieś (pow. Tarnobrzeg), 17 Tuczępy (pow. Busko), 18 Jeleśnia (pow. 2ywiec), 19 Wróblowice (pow. Kraków), £0 Kupno (pow. Kolbuszowa), 21 Prostyń (pow. Sokołów Podlaski), 22 Mora wica (pow. Kraków), 23 L i w (pow. Węgrów), 24 Kożuchówek (pow. Sokołów Podlaski), 25 Daleszyce (pow. Kielce), 26 Wola Rusinowska (pow. Kolbuszowa), 27 i 28 Stary Sącz (pow. Nowy Sącz). dy też. śrubowate skręconymi!, które przymocowywano do ramion krzyża przy pomocy nitów lub żelaznych pierścieni. W okresie pierwszej wojny światowej kowale ludowi zaczęli naśladować przejęte z miasta ozdoby w postaci motywów roślinnych (kwiatów, liści, wąsów winorośli) kutych plastycznie z grubej blachy, ostatnio zaś zaczęto robić krzyże zamiast z żelaznych sztab — z grubych rur żelaznych, przy czym 371 �c y n 16 Tablica V I I . Wykładki do wrót od stodół: 1 Cholerzyn (pow. Kraków), 2 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 3 Bisku­ pice k. Wieliczki (pow. Kraków), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Lusina (pow. Kraków), 6 Chorągwica (pow. Kraków), 7 Brzezie k. Niepołomic (pow. Bochnia), 8 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 9 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 10 Lusina (pow. Kraków), 11 Brzezie (pow. Bochnia), 12 i 13 Biskupice (pow. Kraków), 14 Lusina (pow. Kraków), 15 Biskupice (pow. Kraków), 16 Brzezie (pow. Bochnia), 17 Biskupice (pow. Kraków), 18 Brzezie (pow. Niepołomice), 19 Cholerzyn (pow. Kraków). ramiona zakończone są drewnianymi ozdobami toczo­ nymi w postaci kul lub tp. Na szczytach krzyżów drewnianych i dachach ka­ plic spotyka się czasem ażurowe krzyże z giętego dru­ tu okrągłego lub cienkiej sztabki o przekroju prosto­ kątnym. Wyroby te, przypominające wykonaniem f i ­ ligran, jak wspomina Zwolakiewicz, wykonywane by­ wały nie tylko przez kowali, ale i przez budowniczych krzyżów drewnianych". Ostatnią wreszcie grupę stanowią krzyże w postaci ażurowej wycinanki, wykonanej z grubej blachy że7» 372 jw. s. 128. laznej (tabl. I X . 8). Krzyże tego typu spotyka się jako nasadki na szczytach krzyżów drewnianych i kaplic, nigdy zaś techniką tą nie wykonuje się krzyżów na­ grobnych. Kowale ludowi wykonujący krzyże, czy to cmentarne czy dla innych celów, skrępowani byli, rzecz jasns. w swej twórczości wymaganiami kultu; opierali się oni ponadto na wzorach, jakich dostarczało im artystycz­ ne kowalstwo stylowe. Jednakże mimo tych krępują­ cych więzów artyście ludowemu często udawało się oderwać od szablonowych wzorów i dać formę nową, odbiegającą od wzorów przyjętych przez sztukę koś­ cielną, formę, w której niekiedy zaciera się sam mo- �Tablica V I I I . Wykładki do zamków przy skrzyniach, szafach, kredensach i drzwiach: 1 Krościenko (pow. Nowy Targ) 2 Grząska (pow.Przeworsk), 3 Niedzialka (pow. Mińsk Ma zowiecki), 4 Wysokin ((pow. Opoczno), 5) Zielonki (pow Kraków), 6 Kraków, 7 Wysokin (pow. Opoczno), 8 Gnojno (pow. Busko), 9 Holendry (pow. Busko), 10 Bieliny (pow Kielce), 11 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), 12 Dolny Śląsk, 13 Ochotnica (pow. Nowy Targ), 14 Szczyglice (pow. K r a 17 Pasieka (pow. Brzesko), 18 Służewo (pow. Nieszawa) ków), 15 Zagaje (pow. Pińczów), 16 Bieliny (pow. Kielce), 19 Świdnica, 20 Grzymała (pow. Busko), 21 Racławice (pow. Olkusz), 22 Łopuszna (pow. Nowy Targ), 23 Ciche (pow. Nowy Targ), 24 Jelenia Góra, 25 Mochowo (pow. Sierpc), 26 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 27 Poronin (pow. Nowy Targ), 28 Zubsuche (pow. Nowy Targ), 29 Dzianisz (pow. Nowy Targ), 30 Cholerzyn (pow. Kraków), 31 Kaszów (pow Kraków), 32 Pisarzowa (pow. Limanowa), 33 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 34 Koszalin, 35 Gęsice (pow. Opatów) 36 Siemianice (pow. Kępno), 37 Szczawnica (pow. Nowy Targ), 38 Dolny Śląsk, 39 Poronin (pow. Nowy Targ) 40 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 41 Wisła (pow. Cieszyn), 42 Wisła (pow. Cieszyn), 43 Piekielnik (pow. Nowy Targ), 44 Czernichów (pow. Kraków), 45 Dziewin (pow. Bochnia), 46 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 47 Wola Zarczycka (paw Łańcut), 48 Opole, 49 Mników (pow. Kraków), 50 Brzoza Królewska (pow. Łańcut), 51 Tarnów, 52 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 53 Kalina Wielka (pow. Miechów), 54 Marcy poręba (pow. Wadowice), 55 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), '¡9 Boeueice {Dow Bochnia) 60 Sól (pow. Żywiec) 56 Kraków, 57 Zubrzyca Górna (DOW Nowv Targ) 58 Dolny śiask 65 Kalina 61 Makoszyn (pow. Kielce), 62 Racławice (pow. Olkusz), 63 Kraków, 64 Szczepanowice (pow. Miechów), Wielka (pow. Miechów), 66 L i w (pow. Węgrów), 67 Opatko wice (pow. Miechów), 68 Tyniec pow. Kraków), 69 Czernichów (pow. Kraków), 70 Sucha (pow. Wadowice). 373 �Tablica I X . Krzyże żelazne roboty kowalskiej: 1 Węgrów, 2 Sużew (pow. Gostynin), 3 Rakszawa (pow. Łańcut), 4 T y ­ niec (pow. Kraków), 5 Strzelce (pow. Namysłów), 6 Sużew (pow. Gostynin), 7 Ceranów (pow. Sokołów), 8 Korczew (pow. Sokołów Podlaski). tyw krzyża, a na plan pierwszy wysuwa się bardzo ludowa w swym charakterze kompozycja ornamen­ talna. Na drewnianych krzyżach spotyka się ozdoby z bla­ chy przybijane na slupie krzyża. Na Lubelszczyźnie ozdoby te przybierają postać kolistych wycinanek ażu­ rowych lub prostokątnych czy trójkątnych płatków blachy, na której przy pomocy gwoździa wytłoczony bywa ornament o wzorze roślinnym lub geometrycz­ n y m " . Bardzo ozdobnie wykonane są półkoliste dasz­ ki blaszane, posiadające przy krawędziach bogate pro­ filowania i ażury. Na szczycie krzyżów umieszczane bywają sylwetki koguta, wycięte z grubej blachy. Niekiedy zdarza się, że kowale ludowi prócz krzy­ żów robią również ozdobne ogrodzenia i bramki. Zbyt jednak mało posiadamy w tej chwili materiału, ażeby można było w tej dziedzinie wyróżnić dzieła sztuki l u ­ dowej. Przedstawiony tu w dużym skrócie materiał z zakre­ su zdobnictwa w żelazie, zebrany głównie po wsiach i małych miasteczkach, w zestawieniu z wyrobami żelaznymi występującymi np. w związku z monumen¬ talną architekturą kościelną czy świecką wznoszoną przez warstwy elitarne — wykazuje szereg odręb­ ności. Zaznaczają się one jaskrawo, gdy porównamy, np. wykładki do zamków sprężynowych pochodzące z miast takich, jak Kraków, Płock, Stary. Sącz, Cięż­ kowice, Leżajsk czy Zakl czyn, z wykładkami zanoto­ wanymi po wsiach. Nie mniejsze różnice zachodzą w sposobie wykonania wykładek do mebli, zawiasów •do drzwi, krat i in. Z porównania tego wynika jasno, że twórczość artystyczna rzemiosła kowalskiego nie płynęła jednym nurtem, lecz dzieliła się na dwa od¬ gałęzienia. Jedno z nch stanowiły wyroby pochodzące z pra­ cowni miejskich, prowadzonych na wysokim poziomie, posługujących się modnymi w danej epoce technikami zdobniczymi i w produkcji swej nawiązujących do wymagań aktualnego stylu (ryc. 19, 20). : 71 374 jw. s. 129. Drugie zaś odgałęzienie stanowi kowalstwo ludowe, na które składa się wytwórczość kowali wiejskich i tych miejskich a zwłaszcza małomiasteczkowych, którzy pracując dla odbiorców mniej wybrednch nie nadążali tak energicznie za postępem mody, kon­ tynuując w swej produkcji formy bardziej rodzime, określane przez rzeszowskie źródła cechowe mianem „polskiej roboty". Jak widać z powyższego, wachlarz pracowni kowal­ skich zaliczanych przeze mnie do grupy ludowych jest stosunkowo szeroki. Twórczość artystyczna, upra­ wiana przez kowali ludowych pochodzących z różnych środowisk (wieś, miasto), reprezentująca różny sto­ pień zawodowego przygotowania, nie mogła być oczy­ wiście zbyt wyrównana. W chwili obecnej przepro­ wadzanie dokładniejszej analizy zmierzającej do wy­ odrębnienia w ramach ludowej sztuki kowalskiej po­ mniejszych nurtów wydaje mi się jeszcze przedwczes­ ne. Uwagę należy skupić raczej na zagadnieniu cen­ tralnym, którym jest próba szukania rozgraniczenia między kowalstwem ludowym a nieludowym Przeprowadzenie dokładniejszej . analizy różnic za­ chodzących w wytwórczości artystycznej obu wyżej wymienionych rodzajów pracowni kowalskich nasu­ wa w chwili obecnej znaczne trudności. Odrębność ludowego nurtu w kowalstwie polskim mogłaby zo­ stać wyeksponowana w całej pełni jedynie wówczas, gdybyśmy rozporządzali dokładnymi opracowaniami historycznego kowalstwa stylowego. Niestety, zagad­ nienie to, podobnie jak wiele innych z dziedziny rzemiosła artystycznego, leży u nas jeszcze od'ogiem. skutk em czego charakteryzując właściwości kowal¬ stwa ludowego zmuszeni jesteśmy poprzestać na sfor­ mułowaniach bardzo ogólnych, obwarowanych ze wszystkich stron szeregiem zastrzeżeń i znaków za¬ pytania. : Teoretycznie rzecz biorąc ludowe kowalstwo arty­ styczne czerpie swe treści z trzech źródeł; jedno sta­ nowi spuścizna czasów odległych, poprzedzających zróżnicowanie kowalstwa na „ludowe" i „nieludowe", drugie — własny wkład artystyczny kowali ludowych i trzecie — zapożyczenia z zewnątrz. Z trzech wymie­ nionych na wstępie elementów składowych najtrudniej jest w obecnej twórczości kowalskiej wyodrębnić ele­ ment pierwszy. Jak wspomniałem na wstępie, z okre­ su wczesnośredniowiecznego zdobionych wyrobów że­ laznych mamy dotychczas bardzo niewiele, dopiero w czasach gotyku pojawia się większa ilość ozdobnych wyrobów żelaznych, w których zapewne znajdują 'wy­ raz również starsze tradycje zdobnicze. Być może na­ leży do n ch znana w czasach przedhistorycznych tech¬ nika zictobien'.a żelaza ornamentem stempelkowym, sto¬ sowana w europejskim kowalstwie stylowym, jeszcze w czasach baroku" a w ludowym do czasów clzisiej ; | i r h ora? taK tak częsty częsty .z a równo w .lu' d"owwn szych J T ™ ; i ak * i _w n i e n o w y m kowalstwie moryw s p t r a i J ^ ę p u j ą y w najstarszych stylowych <»w»acb^zetaznycn sre^miowiecza . Zapewne przyszłe badania archeologiczne obejmując czasy wczesnośredniowieczne pozwolą kie­ dyś pomnożyć ilość tego rodzaju przykładów. Zasób odziedziczonych z przeszłości form i technik zdobniczych wzbogacony został przez własny wkład za W a " O. Höver: Das Bisenwerk, Berlin 1927, ryc. 1. �twórczy kowali artystów. W ludowym kowalstwie, które nie było skrępowane kanonami stylu, wkład ten jest szczególnie bogaty. żelazie ogranicza się w praktyce do omawiania arty­ stycznych krat, dla nas w chwili obecnej mniej inte­ resujących od innych wyrobów z żelaza. Obserwując formy ludowych wyrobów kowalskich, takich zwłaszcza, jak kratki (kotwiczki) do okien, wy­ kładki do zamków zapadkowych, okucia do mebli, znajdujemy bardzo wiele form nie nawiązujących do żadnego ze znanych stylów historycznych. Wyroby te, stanowiące własność określonych pracowni kowal­ skich (np. skrzyżowanie kratki ze Staromieścia koło Rzeszowa) lub całych okolic (jak np. wykładki do zamków zapadkowych ozdobione „wąsami" lub pta­ simi główkami) — mimo różnorodności odmian po­ siadają pewne cechy wspólne, które wynikają z oddzia­ ływania na sztukę kowalską artystycznych tradycji środowiska ludowego. W wyrobach kowalstwa ludo­ wego przejawia się dużą umiejętność techniczna i wy­ czucie materiału pozwalające artyście ludowemu osiągnąć pełny efekt artystyczny przy użyciu niejszych środków. Jak to widzimy na'przykładzie" kratek kowal ludowy nawet formy skompilowane chętnie wykonuie 7 iednei „ t a h T ż e l L nnilTi.r zbedneen 7P e w J,T, 7 P ItArP Siedząc wpływ stylów historycznych na rozwój ko­ walstwa ludowego widzimy, że nie wszystkie z nich jednakowo na twórczość ludową oddziałują. Wpływ gotyku był raczej niewielki, wyraża się on w formach tarczek niektórych wykładek do zamków od skrzyń, czy w zakończeniach zawiasów pasowych. Silniej od­ działał na wyroby ludowe renesans, widzimy to w kształcie zawiasów esowatych, w formach wykła­ dek do zamków sprężynowych czy w kształtach że­ laznych krzyżów przydrożnych czy cmentarnych. For­ my renesansowe przechodząc w lud uległy silnemu uproszczeniu, zarówno jeśli chodzi o kształt ogólny przedmiotu, jak i jego sposób zdobien'a. Pod wpływem wzorów renesansowych wzbogaca się np. profilowanie brzegów w wykładkach do zamków n e przyjmuje się j 6 dnak cztjste na o^jół w renesansie ażurowanie trybowanie wykładek Boeate niesookoine i T>rze ładowane ozdobami formy barokowe n e znajdują L nL LL ZT!1 7 : ; i 74 ; 75 : właściwie w kowalstwie ludowym w a W . K odbicia u w w • y • Wzoryy ba rnk"fywp> iiTvrrj*?7P7f>np \rinnf> ZZIZZ i Tl aan Zv,r:l ^ ° k o w a l e l u 7 ' P tT J n r nTl t I,**™ y ' **** jest aekoracyjne ksztaUowan.e wykonywanych przedm.otow użytkowych, diugim zdobicie ich powierzch­ ni ornamentem stempelkowym. W bogactw.e ornamen­ tyki wykonywanej przy pomocy stempli kowalstwo ludowe przekracza o wiele zasób form ornamental­ nych wykonywanych tą techniką na wyrobach kowal­ stwa meludowego. Inne technik! zdobienia, jak azurowame, nakładanie, trybowanie, grają n.ew:elką rolę w całokształcie ludowego zdobnictwa w żelazie. Lu­ dowe zdobnictwo kowalskie cechuje prostota formy wyrażająca się w przejrzystej, logicznej kompozycji, w której rolę dominującą odgrywa zasada symetrii i rytmu. W inwentarzu motywów zdobniczych prze­ wagę mają motywy geometryczne, po nich dopiero idą schematycznie traktowane motywy roślinne. Naj­ mniej spotyka się motywów zwierzęcych, wśród nich zaś głównie pieski (zakończenie dyszlów) i ptaki (na wykładkach do zamków i zawiasach). Motyw ptasiej główki występuje czasem i w stylowych wyrobach ko­ walskich , jest to jednak zjawisko rzadko spotykane, które, być może, wynika z tych wyjątkowych przy­ padków, -kiedy elementy ludowe oddziaływały przez cechowe pracownie rzemieślnicze na wyroby stylowe. Kowalstwo ludowe, jakkolwiek rozporządzało spo­ rym zasobem własnych form zdobnczych, ulegało wpływom stylów historycznych, przyjmując z kowal­ stwa stylowego szereg wzorów, czego przykłady znaj­ dujemy w formach zawiasów, czy niektórych wykładek do zamków. Dokładna analiza i ustalenie chrono­ logii wpływów wyrobów stylowych na kowalstwo l u ­ dowe jest dziś trudne do przeprowadzenia z powo­ du jak; już wspomniałem — braku gruntownego opracowania wyrobów kowalstwa stylowego. Niewie­ le nam również pomoże studiowanie literatury zagra­ nicznej w której zagadniene rozwoju zdobnictwa w Z d 0 t o l C Z . m l 73 tvnr\wvrh Hia TiT797 k o w a l i ha roku ludowych rip-korarii wracałv 7 r>oi -ba~ DOd łntpm W ^ t - m Hn I r h renP^ńsnwych form miotem K o w a ^ m ao swycn r nesa owy n m wyjsaowy^cń^ wpiyw roKoica wyraża się .eoyn e tym, ze w wykładkach pojaw.ają się, Darazo zresztą eliczne, formy asymetryczne, pozbawione ^ 1 « " » « typowe, d.a tego okresu dekoracji. Dopiero Klasycyzm, a zwłaszcza jego faza pozn.ejsza empire odegrały w ludowym zdobnetw.e kowalskim poważniejszą ro­ lę. Widoczne to jest przede wszystkim na przykła­ dzie wykładek do drzwi, które za wzorem miejskim uspokajają się, przytaerają kształty o przewadze lmu prostych, a niekiedy nawet n ektore elementy dekora­ cji, jak np. szereg wiszących trójkątów u podstawy, tak często powtarzające się w wykładkach miejskich. Trudno jest określić od jak dawna wymienione wy­ żej zapożyczenia utrzymują się w ludowym kowal­ stwie. Z tego, co mówiłem na wstępie o późnym roz­ powszechnianiu się wyrobów żelaznych na wsi, wy­ nikałoby, że i wpływy stylów historycznych musiały tam przedostać się (jeśli chodzi o style dawniejsze od gotyku do rokoka) z dużym opóźneniern. Poza wsią, spotykamy jednak owe żelazne wyroby ludowe rów­ nież wśród uboższego mieszczaństwa, gdzie echa form stylowych mogły przedostać się o wiele wcześniej. Prawie współczesne przejmowanie przez wieś wzorów czerpanych ze stylowych wyrobów kowalskich wy­ stępuje dopiero w w X I X kiedy to wyraźnie klasycyzuiace wykładki roboty kowal' wie"sk ch pojawiają się w zamożniejszych chałupach włościan podkrakow­ skich. ^ Późne, XIX-wieczne wpływy kowalstwa miejskie- • go z okresu eklektyzmu widoczne' są w kowalskich wy-" robach ludowych jedynie w przeładowanych różnymi dekoracjami żelaznych krzyżach cmentarnych. Później­ sze kierunki artystyczne, kształtujące wytwórczość miejskich pracowni kowalstwa artystycznego, na ludo- ' wą twórczość nie wywarły żadnego wpływu. W ciągu : 74 73 M. Gerlach: Ornamente alter Schmiedeeiser. Wie­ deń b. d. tabl. 29. Die Schmiedekunst nach Originalen des XV bis zum X V I I I Jh. Berlin 1887, tabl. 34. jw. tabl. 32. 75 375 �j | I | .j 1 I ! ' 1 ' j 10 I ! I I j . >< ]: i i i i i bieżącego stulecia kowalstwo ludowe kontynuuje formy dawne, z tym że wyrabianych jest coraz mniej przedmiotów zdobionych, a na ich miejsce wchodzą na wieś (zwłaszcza w architekturze) standardowe wyroby fabryczne. Naszkicowana powyżej próba charakterystyki ludo­ wej artystycznej twórczości kowalskiej opiera się głów­ nie na materiale współczesnym lub XIX-wiecznym. Nie ulega wątpliwości, że i w materiale wcześniejszym dałoby się wyróżnić nurt ludowy, gdyby w tym kierunku prowadzone były badania. Materiału do poznania kowalstwa ludowego dawnych wieków dostar­ czyłaby jednak nie tyle wieś, co miasto, gdzie w prze­ szłości obok kowalstwa stylowego rozwijało się rów­ nolegle kowalstwo ludowe. Jednym z ważnych kry¬ teriów DOzwalaiacvch wyróżnić twórczość ludowa od nieludowej będzie słusznie przez PiwockiegD n o r l k r e ś l a n v mompnt s t o s u n k u h a d a n e a o wytworu do wymoeów ImZ historycznych Im bardziej anal-zow ^ a f o l a orfbTei od nrz^etvch w danei eooce kan ^ ^ o b n l c ^ c h im S i e i będzie od nich nieza" K. Piwocki: O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław 1953. 78 leżna, tym słuszniej będziemy domyślali się w niej ręki artysty ludowego. Kryterium to nie wydaje mi się jednak wystarczające. Podobnie jak kowalstwo stylowe posiada swą ciągłość historyczną, pozwalającą nam śledzić łańcuch zachodzących tam przemian od czasów dzisiejszych w głąb średniowiecza i wykrywać związki z całokształ­ tem kultury artystycznej epoki, tak i kowalstwo ludo­ we ma swoje własne zasoby zdobnicze, powiązane najściślej z kulturą plastyczną środowiska ludowego, w którym powstały i rozwijały się. Ową łączność pew­ nego typu artystycznych wyrobów żelaznych z innymi dziedzinami plastyki ludowej, wyrażająca się w po­ dobieństwie założeń kompozycyjnych, pokrewieństwie motywów i rozwiązań ornamentalnych — jest drugim i, wydaje mi się, najważniejszym kryterium przesądzającym o ich ludowym pochodzeniu. Kryterium to niewątpliwie ułatwi nam pracę i ustrzeże od wielu po­ myłek na dalszym etapie pracy, kiedy posuwając się retrogresywnie w głąb czasów minionych będziemy na podstawie zachowanego materiału zabytkowego re­ konstruowali przeszłość ludowego kowalstwa artystycz­ nego. „ ^ v ' ' « * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa560a02db606ddc3e4c23b531794ba0.pdf 75381ba13cff9909e3285847172b8258 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6180 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia - metodologia dyskurs naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5765 Title A name given to the resource Czy antropologia powinna być antyokulystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.377-386 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 MICHAŁ BUCHOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań CZY A N TRO PO LO G IA PO W IN N A BYĆ ANTYO KU LTY STYCZNA , A PO LITY C ZN A I PANSEM IOTYCZNA? K ILK A UW AG N A M ARG IN ESIE K SIĄ ŻKI M A RCIN A BROCKIEGO ANTROPOLOGIA. LITERATURA - DIALOG - PRZEKŁAD Marcin Brocki jest postacią dobrze znaną w środowisku etnologicznym. Od lat zabiera głos w sprawach istotnych dla teoretycznego rozwoju dyscypliny w naszym kraju. W pierwszym etapie swego rozwoju naukowego skupiał się przede wszystkim na zagadnieniach szeroko rozumianej semiotyki, w szczegól­ ności jej zastosowań w antropologii. W ątek ten kontynuuje do dziś. Wszystkie prace z tego zakresu cechują się rzetelnością warsztatu badawczego, jakże typo­ wego dla wszelkich studiów nad znakami i symbolami, a zatem i wymagającego dyscypliny myślowej ze strony osoby badania takie realizującej. Inspirację dla rozważań stanowią dla Brockiego zarówno prace badaczy zachodnich (Ferdinand de Saussure i Charles Sanders Peirce) oraz tworzących „na Wschodzie” (Roman Jakobson i „szkoła tartuska”). Rzecz jasna, taki sztywny podział zafałszowuje transnarodowy charakter tego rodzaju badań. Jednocześnie należy pamiętać, że przytaczam tu jedynie klasyków tego rodzaju poszukiwań. Prace ich licznych, także współczesnych następców Brocki zna dobrze. Wszelako od początku ka­ riery badawczej intrygował go szerszy niż semiotyczny kontekst funkcjonowania etnologii i rodzących się w jej obrębie teorii. W tym nurcie lokuje się także jego dotychczasowe opus magnum, czyli książka Antropologia. Literatura - dialog przekład (Brocki 2008). W nawiązaniu do niej skupię się na kilku podstawowych założeniach proponowanego przez niego programu antropologii współczesnej, również po to, by w kilku przynajmniej punktach móc wyrazić zdanie odrębne. Rzecz jasna, nie ma sensu odtwarzać zawartości dzieła. Przeto pozwolę sobie na przedstawienie mej własnej interpretacji wywodu autora. Książka wpisuje się w ciąg rozważań dotyczących teorii i praktyki antropo­ logii widzianych z punktu widzenia teorii poznania i metodologii nauk. Marcin Brocki staje na - moim zdaniem słusznym - stanowisku, że dyskurs naukowy różni się jednak od innego rodzaju dyskursów, na przykład potocznego czy lite­ �378 Michał Buchowski rackiego. Ze względu na banalność tego spostrzeżenia winien jestem dwie uwagi wyjaśniające. Po pierwsze, dyskurs jest rozumiany szeroko, nie tylko jako wy­ powiedzi, ale również działania, które stanowią o „naturze”, odrębności danego rodzaju praktyki społecznej, w tym przypadku nauki, w szczególności etnologii. Po drugie, to, że praktyka naukowa rządzi się specyficznymi, choć ewoluującymi historycznie regułami postępowania, zostało zakwestionowane na wielu frontach w okresie przypływu idei szeroko rozumianego postmodernizmu. Wpływom tego ostatniego uległa także antropologia kulturowa. Osobliwość postępowania naukowego sprowadzić da się do trzech zasadni­ czych punktów: 1. sprawdzalność wysuwanych twierdzeń, 2. co za tym idzie, ich komunikowalność, 3. samorefleksyjność uczonych rozpatrujących status wysu­ wanych przez nich sądów. To akademickie abecadło jest konieczne wobec pro­ pagowania przez niektórych badaczy poglądów, że antropologia to literatura, zaś jej uprawianie to w gruncie rzeczy sztuka dialogu. Porządek ten można by też odwrócić: najpierw w rozmowach z Innymi prowadzimy „badania”, a następnie je przetwarzamy i oddajemy innym do wglądu w postaci dzieł stanowiących ga­ tunek literacki zwany antropologicznym. Chciałoby się dodać, że są to niestety idee, które - przynajmniej w pewnym okresie lokalnego rozwoju etnologii - zdo­ były popularność w polskich środowiskach „naukowych”. Stosownie do tak postawionego zadania ogólnego, Marcin Brocki formułuje zadania bardziej szczegółowe, zaś odpowiednio do tych ostatnich buduje krok po kroku swą narrację. Praca przyjmuje więc strukturę pięciu kolejnych etapów. W partii pierwszej, wprowadzającej, zapoznać się możemy ze stanowiskami dotyczącymi rzeczo­ nego charakteru nauki i statusu poznania naukowego. Od pytania permanentnie gnębiącego antropologów, czy ich dyscyplina jest w stanie kryzysu, Brocki prze­ chodzi do poniekąd przepełnionej nadzieją odpowiedzi. Otóż właśnie kwestio­ nowanie oczywistości (przed)sądów kulturowych, w tym własnych założeń ba­ dawczych, jest źródłem siły tej nauki. Czynnikiem sprzyjającym tego rodzaju autorefleksji jest interaktywny i zindywidualizowany sposób zdobywania mate­ riału badawczego. Zmusza to antropologów do przemyśleń na temat ich relacji z interlokutorami i sposobu wywoływania danych, ustalania sensów kulturowych w „terenie”. W części ostatniej pracy autor pokrótce podsumowuje swe argumen­ ty. Konkluzje są wynikiem trzech zasadniczych rozdziałów dotyczących kolejno tytułowych problemów: literatury, dialogu i przekładu. Pierwsza strategia postępowania, albo figura myślenia, to traktowanie antro­ pologii jako literatury. Niewątpliwy wpływ na ten sposób ujmowania praktyki badawczej przez osoby uważające się (dotąd) za antropologów wywarły pomysły dekonstrukcyjne oraz pisarstwo Clifforda Geertza - guru tak zwanej antropologii interpretatywnej. Z programu dekonstrukcji badacze przejęli ideę, że nie ma fun­ damentalnego języka, za pom ocą którego moglibyśmy opisać „rzeczywistość”. Znaczenia „kulturowe” są więc tylko nieskończonym ciągiem znaków. Od Geer- �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 379 tza przejęto myśl, że przecież również antropolog wielokrotnie kontekstualizuje doświadczaną rzeczywistość innych światów: najpierw zapisuje j ą w swym no­ tatniku, potem przetwarza w tekst monografii, która wreszcie czytana jest przez odbiorców. Wielostopniowość interpretacji i osób jej dokonujących rozprasza odpowiedzialność za słowo i tak zwany autorytet etnograficzny. Na każdym po­ ziomie teksty są odpowiednio sytuowane i nasycane znaczeniami, w zależności od kontekstu politycznego c z y -szerzej -kulturow ego. Skoro język nie jest prze­ zroczystym medium, to antropologia jest w gruncie rzeczy niczym innym, jak literaturą. Niemniej, literatura jest także złożoną instytucją społeczną i, zdaniem Marcina Brockiego, wikłanie w nią antropologii nie ma sensu. Przyjęcie strategii literackich nie wnosi nic specjalnego do wiedzy etnologicznej per se. Ekspery­ mentowanie językiem nie otwiera żadnych nowych horyzontów. Nie ma bowiem argumentów przemawiających za tym, że poznanie „mitopoetyczne” rozpoznaje rzeczywistość lepiej niż antropologia. „Niejasne jest, (...) dlaczego pisarz miałby mieć umiejętności, których z bliżej nieokreślonej konieczności musi brakować etnologowi” (Brocki 2008: 75). Dostaje się więc adwokatom tego rodzaju poglą­ du, na przykład Waldemarowi Kuligowskiemu. Skłonności okultystyczne niektórych autorów tekstów, którzy posiadają dy­ plomy z dziedziny etnologii, m ogą iść jeszcze dalej. Zacieranie różnicy między antropologią i literaturą, sięgające swymi korzeniami do skądinąd semiotycznego hasła, że kultura jest tekstem, propagowanego ongiś przez Czesława Robotyckiego, a kontynuowanego między innymi w esejach Wojciecha Burszty, znajduje swe radykalne ucieleśnienie w pracach Dariusza Czai, w szczególności w jego książce Życie, czyli nieprzejrzystość (Czaja 2002). W analizie tej książki, swoi­ stym studium przypadku, Marcin Brocki daje popis umiejętności analitycznych i odsłaniania próżności fajerwerków metaforyczno-słownych, które wiodą an­ tropologię na manowce hermetyzmu. Tajemniczo i mistycznie, nie znaczy m ą­ drze. W niezwykle celny sposób Brocki pokazuje, że, na przykład, zastępowanie pojęcia „kultury” pojęciem „życia” nic nie daje, a jeno wprowadza zamęt; li­ teratura i sztuka nie odkrywają „czegoś” istotnego, czego antropologia akade­ micka nie potrafi; co więcej, jeśli twierdzi się, że prawdy nie ma, to jak można jednocześnie utrzymywać, że sztuka taką prawdę ujawnia; jak fikcja literacka ma ujawniać prawdę o życiu, skoro z zasady nie troszczy się o to, by być referencjalna? (Brocki 2008: 76-85) . W sumie mamy do czynienia z dyskursem m i­ tologicznym, który pozostaje krytyczny wobec „rozumu” (kolejna figura), w tym wobec poczynań semiotycznych, których Marcin Brocki konsekwentnie broni. Krytyka zwolenników „zwrotu literackiego” pozwala mu także rzucić światło na szereg obiegowych już pojęć wprowadzonych do języka antropologii, takich jak „antropologia jako fikcja”, „być tam - pisać tu”, „tubylczy punkt widzenia” i „samorefleksyjność”. Rozważania te prowadzą w sumie do sceptycyzmu wobec „mistyki nieograniczonej interpretacji” (s. 100), w której wszystko się ze wszyst­ kim kojarzy. „Taki jest epilog antropologicznego hermetyzmu” (s. 109). Uwaga �380 Michał Buchowski jakże słuszna, albowiem w magicznym sposobie myślenia asocjacje z definicji są znacznie mniej ograniczone i na przykład linie papilarne, układ gwiazd i dzień urodzenia też m ogą pozostawać w „przyczynowym” związku. Nie jest to jednak droga, którą podążają tacy badacze, jak Dan Sperber, Roy D ’Andrade, Pierre Olivier de Sardan, Robert Pool, a wraz z nimi zdecydowana większość praktyku­ jących antropologię. Na szczęście, i w odróżnieniu od niektórych przedstawicieli swego pokolenia, Marcin Brocki także nie chce nią podążać. W części dotyczącej antropologii jako dialogu autor kroczy dalej tropem swych krytycznych przemyśleń. Jedną z odpowiedzi na kryzys przedstawiania (zwany, jak to się nieszczęśliwie przyjęło w naszej literaturze przedmiotu, „kryzysem re­ prezentacji”) była próba ugruntowania antropologii w idei dialogu. Marcin Bro­ cki często mówi wprost o „ideologii dialogizmu”. Tok rozumowania jest bardzo logiczny. Krótko mówiąc, skoro dialog jest naturalnym sposobem bycia człowie­ ka w świecie społecznym, to na czym miałaby polegać nadzwyczajność dialogu w etnografii? Wprawdzie zaczerpnięta od Michaiła Bachtina idea wielogłosowości narracji oraz zastąpienia monologu dialogiem jest sama w sobie godna uwagi. Kiedy z konieczności wykluczamy możliwość empatii z Innym, to oddanie mu głosu jest kuszącą propozycją. Niemniej, próba uautentycznienia tym sposobem etnografii, nawet jeśli po prostu cytujemy wypowiedzi naszych informatorów, nie różni się specjalnie od klasycznego, zaświadczającego autentyczność danych chwytu etnografów znanego od czasu Bronisława Malinowskiego, że „byłem na­ ocznym świadkiem i teraz zdaję z tego relację” (autentyzm ów ugruntowuje auto­ rytet etnograficzny). Tymczasem w „nowej” strukturze dialogizmu realizm tylko się skrywa. Obrywa się po drodze Geertzowi, którego ogólność interpretacji i ich nieweryfikowalność Marcin Brocki w całej „krasie” ujawnia. Jak słusznie pod­ sumowuje, „rezygnacja z wyjaśniania na rzecz rozumienia skutkuje poważny­ mi problemami z weryfikowalnością tez opartych o dialogiczny model poznania antropologicznego” (s. 134). Sam punkt wyjściowy idei, że dialog w relacjach z badanymi może być panaceum na bolączki praktyki etnograficznej, zostaje za­ negowany. „Antropolog nigdy nie negocjuje znaczenia - on negocjuje dostęp do tak, a nie inaczej zinterpretowanych przez informatorów faktów” (s. 143). Szczególny niepokój autora budzi zjawisko instrumentalizacji dialogiczności. Po pierwsze, jest to pogląd, że złożona natura współczesnego świata - wyrażana za pom ocą takich pojęć, jak hybrydowość, transnarodowość, mondializacja i poli­ fonia - winna być oddawana za pom ocą odpowiednio złożonych jej przestawień. Nadzwyczajna wielogłosowość otaczającej nas rzeczywistości to mit, a próba zwielokrotnienia sposobów jej opisu, według recepty na przykład Wojciecha Burszty, Krzysztofa Piątkowskiego i Waldemara Kuligowskiego, prowadzi do kakofonii, w praktyce staje się kakofonią. Z kolei symetria rzeczywistości i jej przedstawiania to mylna dyrektywa badawcza, albowiem właśnie asymetria „jest koniecznym elementem sensowności komunikacji” (s. 152). Rzekoma pluralizacja głosów to zatem niezbyt obiecująca droga do uczynienia antropologii „auten­ �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 381 tyczną”. Niestety, to samo odnosi się do niektórych tradycyjnych środków prze­ kładu, jak na przykład transliteracji. Niemniej, to przekształcenie dialogiczności „w metodologiczną dyrektywę dialogu” obróciło się przeciw idei dialogizmu i „dialog stał się największym problemem dialogiczności w etnografii” (s. 170). A zatem być może najlepszą strategią dla antropologii będzie potraktowanie tej praktyki jako przekładu. Jak stara się przekonać czytelnika Marcin Brocki, jest to chyba najbardziej powszechna, ale i adekwatna metafora. Skrajna postać relatywizmu, wyrażona klasycznie w tezach Sapira-Whorfa o determinacji obra­ zu świata przez strukturę języka, jest odrzucona. Pierwszy nasuwający się argu­ ment jest pragmatyczny. W końcu ludzie pochodzący z różnych kultur jakoś się ze sobą porozumiewają. Spotykają się w podzielanej przestrzeni, która czyni ich wizje świata przynajmniej częściowo współmiernymi. W momencie wyjściowym każdej takiej interpretacji, o czym autor nie wspomina, w grę wchodzą także „za­ sada życzliwości” Donalda Davidsona i stanowiące jego składową „założenie 0 racjonalności” działających podmiotów. Dystans i ironia wzmagają rozsądną percepcyjność antropologicznego obserwatora i interpretatora. Ustaliwszy, że ra­ cjonalnie przeprowadzany przekład kulturowy jest możliwy, Marcin Brocki prze­ konuje, że najlepszą ram ą dla jego rzeczowej realizacji jest paradygmat semiotyczny, którego zręby zostają najpierw bardzo skrótowo zarysowane, a następnie zilustrowane przykładem etnografii semiotycznej w Polsce. W przekładzie tego rodzaju mamy do czynienia z transpozycją (a nie np. wspomnianą transliteracją) danych, czyli przedstawieniem ich w języku świadomego metodologii i uwarun­ kowań poznawczych autora, interpretatora tekstów/narracji kulturowych. Jak widać, w pracy Antropologia... podoba mi się wiele rzeczy, o których powyżej częściowo już napomykałem. Marcin Brocki wykazuje się dużą kompe­ tencją w zakresie teorii antropologii, filozofii nauki i literaturoznawstwa. Wywód swój prowadzi konsekwentnie i klarownie. Dotyka wielu spraw żywotnych dla antropologii i niezwykle aktualnych. Umiejętnie przeplata dyskusje toczone na arenie światowej z ich refleksami w Polsce (tu może warto by czasem nadmienić, że często przebrzmiałe w świecie tematy nagle pojawiały się po latach jako no­ winki w naszym kraju). Śmiało atakuje autorytety, zarówno z tak zwanych ośrod­ ków metropolitalnych, głównie anglosaskich, ale też francuskich i rosyjskich, jak i z lokalnej sceny antropologicznej. Jego argumenty są trafne i demaskują­ ce, w szczególności zabiegi okultyzowania praktyki antropologicznej - z pozoru atrakcyjne, lecz intelektualnie jałowe. To bardzo wiele zalet, choć oczywiście są 1 aspekty pracy, z którymi się nie zgadzam lub co do których mam zastrzeżenia. Zacznę od polemiki dotyczącej polityczności i zaangażowania antropologii. Podobnie jak w innych przypadkach, Brocki bezpardonowo się z nimi rozprawia, choć uważam, że nie ma racji. Najpierw uznaje, że utożsamienie antropologii z polityką nie ma sensu. Pogląd, że wszystko jest polityczne, „jest kuriozalny” (s. 17). To poniekąd oczywiste, lecz problem sprowadza się do pojęcia politycz­ ności, które autor rozumie potocznie, by nie powiedzieć naiwnie. W dalszej części �382 Michał Buchowski pracy usiłuje także zdezawuować pojęcie antropologii zaangażowanej w zmianę społeczną. Jego zdaniem, w momencie kiedy zaangażowanie wykracza poza ramy dialogicznego rozumienia, wykracza też poza pole nauki. Opowiadanie się po stronie badanych rozmywa granice między nami a nimi, co jest metodologicznie złe i w efekcie skazuje „proces poznawczy na wpadnięcie w objęcia ideologii” (s. 165). Autor powołuje się przy tym na, moim zdaniem, idealistyczne (w sensie idealizmu filozoficznego) pojmowanie nauki, która powinna być neutralna. „Na­ ukowiec nie może ulepszać - ani psuć, ani «przeinaczać» - badanych przez sie­ bie obiektów”, pisze Brocki za Edwardem Balcerzanem. Osoby, które propagują uprawianie antropologii krytycznej, na przykład Monikę Baer i Agnieszkę Koś­ ciańską, oskarża o to, że usiłują przekonywać do „jedynie słusznych ideologii” (s. 167). To już „łysenkoizm”, nauka w służbie ideologii, grzmi Marcin Brocki. Najprostszą form ą krytyki takiego „antypolitycznego” podejścia byłoby po­ wołanie się na autorytety. I nie m uszą to być wcale zagorzali zwolennicy antropo­ logii zaangażowanej czy krytycznej w rodzaju feministek bądź Talala Asada. Mi­ chael Herzfeld, jakże wyważony propagator „antropologii środka”, przekonująco pokazuje, iż pogląd o neutralności nauki społecznej jest mitem, albowiem zawsze nasze prace są pochodną kontekstu społecznego, z którego wyrastamy i z którym - również w terenie - mamy do czynienia, natomiast nasze twierdzenia stają się częścią dyskursów zawsze upolitycznionych. „Wiedza na temat społeczeństwa nieuchronnie była dziedziną polityczną” (Herzfeld 2004: 53). Pójdźmy jednak własną drogą rozumowania. Źródeł nieporozumienia jest wiele. Pozwolę sobie w tym momencie na ironicz­ ny ton, który autor ochoczo przyjął, udzielając reprymendy koleżankom po fachu. Po pierwsze, chodzi o naiwność w pojmowaniu polityczności. Wynika ona z tego, że Marcin Brocki skończył swoją lekturę pism Michela Foucaulta na książce Sło­ wa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych (2000), pierwotnie wydanej jako Les mots et les choses w 1966 roku. W odniesieniu do francuskiego myśliciela, to rzeczywiście archeologiczna epoka. Gdyby sięgnął po jego późniejsze prace, mówiące o władzy dyskursu, to dowiedziałby się z nich, że zaiste nie ma wypo­ wiedzi „apolitycznych”. Polityki nie rozumie się jako sprawowania władzy i bez­ pośredniej kontroli społeczeństwa, lecz jako dyskursywnie formowany rząd dusz i zarządzanie praktykami codziennymi ludzi. Lektura Listów z więzienia Antonio Gramsciego (1950), w szczególności fragmentów mówiących o hegemonii i do­ minacji kulturowej, też byłaby na miejscu. Oczywiście, jeśli w duchu etosu anty­ komunistycznego oporu, w tym również w obszarze nauki, apolityczność rozumie się jako niepoddawanie się dyrektywom polityków i uprawianie niczym nieskrę­ powanego poszukiwania jakkolwiek rozumianej „obiektywnej prawdy”, to każda wzmianka o „polityce” może budzić odruch sprzeciwu. Niemniej, jest to podejście dość przestarzałe i ograniczone, choć ongiś zrozumiałe, albowiem warunkowane kontekstem społeczno-politycznym ustroju politycznego, w którym uczeni i na­ uka funkcjonowali. Od tamtego czasu minęły już jednak dwie dekady i można �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 383 na te zagadnienia spojrzeć z perspektywy właściwej szeroko rozumianej krytyki kulturowej. Po drugie, jak można twierdzić, że bycie w terenie jest doświadczeniem zmieniającym wyobrażenia antropologa i przynajmniej częściowo badanego („Antropologiczna interpretacja jest ingerencją, transformacją, tłumaczeniem” s. 168), choćby przez doprowadzanie go do artykulacji immanentnie podziela­ nych sądów, a zarazem mówić, że naukowiec nie może nic zmieniać (zob. po­ wyższy cytat z Balcerzana)? Po trzecie, powołując się na Johannesa Fabiana, Marcin Brocki pisze, że ko­ munikacja, jakby nie było - podstawowa dla jego semiotycznej wizji kultury, „to nie termin techniczny oznaczający bezbarwne, apolityczne i wyłącznie pojed­ nawcze akty, ale właśnie asymetryczne relacje na wielu płaszczyznach i bazujące na tych asymetriach działania” (s. 153). A jednak nie „apolityczne” ! - chciałoby się powiedzieć, i o to właśnie chodzi. Po czwarte, przyznaje, że „poglądy naukowe przeplatają się z poglądami po­ litycznymi”, lecz nie należy ich utożsamiać i trzeba dbać, by były od siebie odle­ głe. Z obydwoma punktami się zgadzam, ale w tym między innymi tkwi problem. Intrygujące, jak w życiu codziennym Marcin Brocki to czyni i kto jest sędzią w tym sporze o polityczność sądów? Po piąte, jeżeli rozumie się działalność antropologa jako mającą na celu odsła­ nianie mechanizmów i znaczeń kultury, z czym Marcin Brocki się zgadza, to co ma być zdrożnego w tym, że są one ukazane jako jednocześnie czyniące rzekomo oczywistymi arbitralnie ustanowione wyobrażenia kulturowe (na zasadzie: to natu­ ralne, że rolą mężczyzny jest zarabianie na życie, a kobiecie przypisane są Kinder, Kuchę und Kirche), czyli takie, które „naturalizują” i legitymizują istniejące relacje społeczne. W taki właśnie sposób należy traktować obśmiewaną przez autora An­ tropologii... krytykę kulturową, w której po Foucauldiańsku i Fabianowsku rozu­ mie się polityczność. Nie oznacza to bynajmniej prymatu polityki, w wąskim tego słowa znaczeniu, nad poznaniem. Wszelako nie wyklucza to przy tym, że antropolożki, wyciągając wnioski ze swych krytycznych badań, w swoim życiu angażują się, by coś w otaczającym je świecie zmienić (np. w ruch feministyczny, w prace Polskiej Akcji Humanitarnej albo w działania Wspólnoty z Taize). Podobnie, Bro­ cki może świat zmieniać uprawiając swój ogródek lub nakręcając koniunkturę bro­ waru, gdy pije produkowane w nim piwo, przez co zresztą może przyczyniać się do szlachetnego celu zachowania w nim miejsc pracy, a tym samym walczy z biedą. Przykładowe antropolożki robią to świadomie i z zaangażowaniem, Marcin Brocki nieświadomie i w poczuciu, że on z „polityką” nie ma nic wspólnego. Po szóste, podejmowanie przez antropologów ważnych społecznie tematów nie oznacza bynajmniej, że ich doborem rządzą politycy, lecz to, że badania naukowe (tak, naukowe!) realizują cel poznawczy, którego realizacja stanowić może przesłankę do kształtowania odpowiedniej polityki społecznej. Tylko tyle i aż tyle. �384 Michał Buchowski Po siódme, Brocki zauważa, że polska etnologia, ze względu na krytykowane skądinąd przezeń zjawisko skupiania się na marginaliach, ma, w odróżnieniu od antropologii brytyjskiej czy amerykańskiej, niewielki kapitał społeczny, co spra­ wia, że ludzie z zewnątrz nie będą się do nas zwracać o opinię w ważnych dla ich życia sprawach. Cóż, chciałoby się powiedzieć, że i w tym rzecz. Chodzi o to, by tę sytuację zmienić, lecz osoby, które usiłują to robić, porównywane są natych­ miast do Łysenki! Przy takiej postawie rzeczywiście etnologom pozostanie dalej komentowanie obyczajów i powtarzających się świąt. Po ósme, Marcin Brocki arbitralnie rozstrzyga, co jest pobudką szlachetną w na­ uce, a co nie, kiedy pisze, że „powinna dziwić (...) chęć gromadzenia danych pod kątem ich ewentualnej użyteczności w krytyce społecznej, nie tylko dlatego (...), że zanikła zwyczajna, bezinteresowna ciekawość naukowa, ale przez to, iż może zagrozić (...) wolności wyrażania własnych intuicji badawczych” (s. 167-168). We­ wnętrzne pobudki zaspokajających „ciekawość naukową” są gwarantem wolno­ ści, zaś pobudki, w końcu też wewnętrzne, acz motywowane wrażliwością na inne aspekty świata zewnętrznego niż te, które akurat poruszają Brockiego, stanowią „ideologiczny gorset” (s. 168). Cóż, jeśli ktoś jest prawodawcą, to może tak pisać. Po dziewiąte, autor sam uderza w mocno zideologizowane tony, kiedy pisze, że tylko pod sztandarami semiotyki antropologia może zmierzać ku świetlanej przyszłości (s. 191). Semiotyka, spełniająca wiele kryteriów naukowości, „wy­ daje się najlepiej przygotowana do pełnienia roli dojrzałej teorii w antropologii” (s. 192). Ta ostatnia uwaga pozwala mi przejść do punktów następnych. Z perspektywy wyszkolonego w szkole semiotycznej badacza Marcin Brocki dobrze punktuje słabości orientacji „okultyzujących”. Niemniej, w jego poczynaniach bezustannie wyczuwam chęć nadania antropologii bardziej zwartej postaci i sugestię, że w ja ­ kimś sensie scjentystycznyjej charakter miałby to gwarantować, albowiem stwa­ rza on pole sensownego porozumienia. So far, so good. W próbie sformułowania solidnych podstaw do rzeczowej dyskusji drażni go jednak bezustannie „choroba niedookreślenia” (s. 193) i stąd być może wynika jego zaciekłość w zwalczaniu „odchyleń od normy”. Nie jestem jednak pewien, czy jest to choroba uleczalna i czy nie jest to po prostu stan permanentny dyscypliny, która w wielości perspek­ tyw badawczych widzi też swą siłę. Jednakże autor znajduje na to panaceum: semiotykę właśnie. Ostatnie dwa rozdziały pracy to panegiryk na jej cześć. Mało w nim argumentów, zaś niezliczone cytaty z dzieł klasyków Nowej Etnologii Pol­ skiej (NEP) - promowanej w naszym kraju trzy dekady temu, ale dla niektórych będącej wciąż nowinką - trącą jednak myszką. Pozwolę sobie dalej stosować ironiczną retorykę: projekt NEP jest, zdaniem Marcina Brockiego, tym, czym był leninowski NEP dla budowy komunizmu w Rosji w latach 20. XX wieku. Wraca, jakby bocznymi drzwiami, problem przyswojenia lektury Foucaulta, przenoszą­ cy nas poza zakres rozważań o znaku. Odnieść można wrażenie, że „semiotyczna wizja kultury” pozwala autorowi krytycznie odnieść się do wielu „nowinek”, lecz �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 385 jednocześnie nakłada na oczy klapki nie pozwalające wyjść poza te horyzonty. Być może program NEP został „urzeczywistniony”, jak pisze Czesław Robotycki (1995), a jeśli tak, to chwała za to jego autorom, lecz nie jest on przecież wiecz­ nie żywy i aktualny, a ponadto pomija ważny aspekt praktyki, na którym antro­ polodzy od lat siedemdziesiątych zaczęli się koncentrować (por. Ortner 1984), i Herzfeldowskiego „praktykowania teorii w kulturze i społeczeństwie”. Krótko mówiąc, jest jednostronny. Tym bardziej cenię to, że idąc w ślady Johannesa Fabiana Marcin Brocki podkreśla rolę praktyki w badaniu zjawisk kulturowych, w tym także ich semiotycznej interpretacji. Uważam jednak, że przydałoby się więcej uwag na temat teorii praktyki, na przykład inspiracji Pierre’a Bourdieu (2007), co pozwoliłoby umiejscowić te rozważania w szerszym kontekście prą­ dów intelektualnych, a nade wszystko zastosować j ą w analizie. Podsumowując, zgadzam się z Marcinem Brockim, iż antyokultyzm w antro­ pologii jest wysoce wskazany. Niemniej, szerzone przezeń poglądy na temat pansemiotyzmu wszelkiej analizy, która rości sobie pretensje do miana naukowej, oraz o tym, iż antropologia może być apolityczna, są wysoce problematyczne. LITERATURA Bourdieu P. 2007 Brocki M. 2008 Czaja D. 2002 Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, przeł. W. Kroker, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Antropologia. Literatura - dialog — przekład, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej. Życie, czyli nieprzejrzystość, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Foucault M. 2000 Słowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych, t. 1-2, przeł. T. Komen­ dant, Gdańsk: słowo/obraz terytoria. Gramsci A. 1950 Listy z więzienia, przeł. M. Brahmer, Warszawa: Czytelnik. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ortner S. 1978 Sherpas through their Rituals, Cambridge: Cambridge University Press. 1984 Theory in Anthropology in the Sixties, „Comparative Studies in Society and History” 26, s. 126-166. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury-projekt urzeczywistniony, „Lud” 78, s. 227-243. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eecc9711c53a74aea18cd2bb6f1dd86.pdf 859ea51641029296690733e1c8d7ad8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6236 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5815 Title A name given to the resource Formy duszy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.115-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text latach 60. zaistniałeś w bardzo ważnym ciągu działań artystycznych, jakie miały miejsce w Toruniu, a ich zwieńczeniem było związanie się ze słynną już wtedy grupą foto­ graficzną Zero-61. Wyglądało na to, że droga na szczyt artystyczny jest otwarta. Ale Ty coraz bar­ dziej się ograniczałeś, pod koniec lat 70. znalazłeś wieś Osiek nad Wisłą i zacząłeś pracować, także ar­ tystycznie, na rzecz tego małego, lokalnego środo­ wiska. Co o tym zdecydowało? W Podczas plenerów w latach 70. zrobiłem nawet ta­ ką pracę Ucieczka z Torunia. Czy to była ucieczka od sztuki, którą bym robił w Toruniu? Pewnie tak. Byłem przerażony. Czułem pustkę, nie miałem już bodźców do tworzenia, to było mielenie piachu. Do tego doszło gorzkie doświadczenie stanu wojennego. Dlatego mu­ siałem wrócić do spraw dzieciństwa, moich światów, które są osadzone w człowieku, w rodzinie, w pejzażu. To są dla mnie wartości największe, najważniejsze. Stąd lepiej widzę zgiełk miasta, anonimowość miesz­ kańców, zawrotne tempo ulic, nad którym czuwa mo­ numentalny i liryczny zarazem toruński gotyk. Tym bardziej że tyle lat w prasie pracowałem, i to może jesz­ cze bardziej mnie wypaczyło. Stałeś się artystą zawieszonym pomiędzy awan­ gardą a kulturą ludową. Z czego to wynika? Moje obecne działania artystyczne wypływają z pracy ludzi mieszkających w Osieku. Przeżyłem szok, gdy tutaj przyjechałem i spotkałem autentycznych, odizolowanych twórców - rzeźbiarza Józefa Kamińskiego, plecionkarza Juliana Orenta i jego żonę, hafciarki Barbarę Marycz i Józefę Orent. Była poetka A n­ na Słupczewska, z typowymi, ludowymi wierszami, i to mnie fascynowało. No i kuźnia, cały ród Florkiewiczów, stelmach, który naprawiał bryczki, wozy, koła. Byli przewoźnicy wiślani - Lewandowski, Wilmanowicz, Jenczewski, leśni drwale... Jeszcze 30 lat temu to wszystko funkcjonowało tutaj na co dzień. To było Twoje pierwsze spotkanie z taką kulturą? Znałem to już z mojej młodości, miasteczka-wsi Łobżenicy. Od dziecka wędrowałem po takich warsz­ tatach, a ci ludzie byli dla mnie tajemnicą. To były la­ ta 50. Będąc na studiach, wracałem do tych ludzi i do tych zdarzeń, żeby o nich robić filmy. O takich właśnie ludziach? Dokładnie takich! O szewcu czy grajku, który na weselach grał. Za ten film dostałem 3. nagrodę na ogól­ nopolskim festiwalu filmów amatorskich w Bielskub iałej w 1967 roku. Wracałem do łobżenickiej kok­ sowni, gdzie ludzie ten koks ręcznie wyrabiali - pla­ stycznie to było bardzo ciekawe, te dymy, ta wieża... Chodziłem tam do piekarzy. Piece na węgiel były, ale jaki bochen wychodził! To była forma! Chodziłem do 115 Formy duszy Z Michałem Kokotem rozmawia Hubert Czachowski kowala, Oseska, cudowny człowiek! Z jednej strony podkowy przybijał, a z drugiej skrzypce do ręki brał. Łą­ czenie surowości jego ogromnych dłoni o potrójnej, a nawet poczwórnej, przepalonej skórze z delikatnością skrzypiec - o tym właśnie robiłem film, ale nie doku­ mentalny, bo pewne rzeczy aranżowałem... Kilka lat te­ mu pojechałem tam raz jeszcze, bo chciałem napisać o tej kuźni tekst. Ale zostało po niej tylko palenisko, pie­ ca nie ma, same mury. W pamięci mam moją drogę do szkoły: uliczka, mróz, mnóstwo koni, szron, opary mgieł, uderzenia kowalskiego młota - to był koniec lat 50. Przy tej kuźni ludzie opowiadali o swoich kłopo­ tach, często przy kwaterce, ćwiartce gorzałki. Wszyst­ ko odbywało się na luzie, nikt nikogo nie gonił, konie były spokojne, podawały kopyta, czekały, nie było tej dzisiejszej nerwowości. Gospodarze załatwiali swoje sprawy, jeździli po węgiel, po nawozy, handlowali - tam była cała dramaturgia dnia od rana do wieczora. Ulegałeś urokowi codzienności? To była fascynacja miejscem i atmosferą! Szkoda, że na lekcjach historii było inaczej, nie tak jak dzisiaj. Wtedy nie mówiło się o tożsamości małej ojczyzny, zresztą o wielu innych rzeczach też nam nie mówiono. Patriotyzm miał wówczas inne znaczenie. Panował za­ chwyt systemem, ustrojem, tymi przemianami po woj­ nie, zajmowano się raczej teraźniejszością, nikt nie za­ glądał tak głęboko i daleko w wieś, w dom, w rodzinę, to było owiane jakąś wielką tajemnicą. Czy w samym mieście widziałeś coś pociągającego? Stacja kolejki wąskotorowej, koksownia i wieża wodociągowa, duża, solidna, jak wieżowiec - te trzy elementy w sensie bryły, tajemniczości i swojego wnę­ trza fascynowały mnie niesamowicie. Bałem się, że ta wieża może się przewrócić, więc wyobraźnia pracowa­ ła, spać nie mogłem... Budynki to jedyne rzeczy, w których dostrzega­ łeś tajemnicę? Jeszcze przedmioty, i to takie powszechne, były dla mnie kopalnią niesamowitych przeżyć. N a przykład ogromny dół, gdzie zwożono śmieci - grzebałem w nich �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 116 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 117 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI i znajdywałem te różne kształty - patelnie, żelazka, ka­ fle, piecyki, lampy naftowe, czajniki, dzbanki, maszyny do szycia, jakieś części. Gromadziłem je w moim poko­ iku i malowałem, fotografowałem. Te przedmioty mia­ ły duszę, bo według mnie każdy przedmiot ma duszę. Dziadek mi tłumaczył, że za szybko rozstajemy się z przedmiotami, którym poświęciliśmy wiele lat życia. Swoim cierpieniem, swoją codziennością, swoim obco­ waniem z przedmiotem, używaniem go w różnych sytu­ acjach w ciągu dnia, podczas płaczu, radości, uświęca­ my go i dajemy mu duszę - nie tę boską duszę, ale jej odcisk na przedmiocie. I mama zawsze mi mówiła, że gdyby człowiek bardziej obcował z rzeczami, gdyby wchodził w ich głębię, symbolikę, która tam jest, to może wtedy łatwiej przypomnieć sobie matkę, czy po­ wracającego do domu ojca... Tam jest bowiem ekspre­ sja czasu płynącego w ciągu dnia, jego rytmu. brat Michał byli artystami, robili kołowrotki. Jeden z nich mam w piwnicy jako relikwię. Jeździłem z mo­ im cudownym dziadkiem na wozie do Kunowa, do warsztatu, i tam obracałem nóżką, wprawiając w ruch obrotowy własnej roboty drewnianą tokarkę! Oni mieli zamówienia z całej północy, aż z Kaszub. Te kołowrotki były trochę nietypowe, ale fanta­ styczne. Miały swoją rzeźbę, swoją bryłę, duszę. Pa­ trzyłem, jak powstawały, i teraz wiem, że to była sztuka... Dostrzegasz sztukę w wielu rzeczach, działa­ niach, zarówno w przedmiotach, jak i w procesie ich powstawania.... Byłeś samotnikiem czy żyłeś wśród rówieśników? Byłem lubiany przez swój optymizm i zachwyt dniem. Chodziłem do kolegów pograć w klipę, ale też dlatego, żeby zobaczyć, jak wygląda ich dom, kuchnia, jak się zachowuje matka czy babcia. I fotografowałem, notowałem kształt twarzy, rysy, w ogóle człowieka. By­ łem ogarnięty formą. Oczywiście to nie znaczy, że my­ ślałem wtedy tak akademicko, ale działałem podświa­ domie, intuicyjnie. Zbierałem materiał do później­ szych rozważań artystycznych. T a fascynacja uwidacznia się nawet w nazwie założonej przez Ciebie grupy artystycznej w latach 60. na studiach, grupie Formy właśnie? Ależ tak, forma, kształt, bryła przedmiotu - to by­ ła moja propozycja. Do dzisiaj ta forma zamyka mi du­ sze, ma znaczenie symboliczne. Często odwołujesz się do kategorii rodziny. A jak funkcjonowała Twoja rodzina w Łobżenicy? Ojciec był zwykłym inkasentem, prostym człowie­ kiem, a mama pochodziła ze wsi opodal Łobżenicy, z Kunowa. Rodzice byli bardzo pracowici, przywiązywali ogromną wagę do naszego wykształcenia. Było nas pię­ cioro i wszyscy skończyli studia. Rodzina była bardzo patriotyczna, walczyła z Niemcami o każdą piędź ziemi. A dziadek Józef Wachowski i jego brat Michał, po któ­ rym nadano mi imię, wywalczyli w 1920 roku Wysokie, takie miasteczko koło Łobżenicy. Pojechali furmanka­ mi, z kosami, z kilkoma karabinami. Mama mówiła mi o powstaniu styczniowym, były tradycje Warszawianki i innych pieśni patriotycznych niepodległej Polski, które śpiewała mi babcia, trzymając mnie za rękę. Czyli najpierw było spotkanie z historią, nie ze sztuką? Tak, nawet pielęgnacja ogrodu przez Wachow­ skich była w moim pojęciu sztuką, którą odnosiłem do słynnych ogrodów paryskich, ale tu były polskie cu­ downe kwiaty, piwonie na przykład. Aleje porobione pod kątem prostym, piękny wybieg z domu do ogrodu, gdzie się odbywały wszystkie ważne uroczystości, na przykład chrzciny, wesela. To wszystko miało swój sens. Dlatego moje wszystkie trzy córki - Sylwia, Pa­ trycja i Monika - również miały wesela na dworze, z bryczkami... Pamiętam, jak do kościoła się jeździło wolantem, do Bułgowa, niedaleko, 4 km od Kunowa, droga pod górę, brukowana kamieniem, w dole rozle­ głe jezioro. I Górka Klasztorna - najstarsze sanktu­ arium maryjne w Polsce - też robiła kolosalne wraże­ nie. Ten słynny Gaj! N a tym wszystkim wyobraźnia inaczej pracuje. Nasiąkłem takimi miejscami i zapa­ miętanymi obrazami. Miałeś możliwość poznania sztuki, działań arty­ stycznych? Przecież na tej mojej wsi czy w miasteczku nie by­ ło żadnego wykształconego artysty, nie było kółek, galerii plastycznych dziecka itp. Nie było takiego człowieka, do którego mógłbym pójść i zobaczyć, jak obraz maluje. Był Wojczykowski, pokojowy malarz wtedy, pod koniec lat 50. wchodziły do mody tzw. pikassy. To były najbardziej artystyczne elementy, czy­ sta forma geometryczna. Chodziłem na harcerskie zbiórki, robiliśmy różne przedmioty z drewna, ale ja nigdy nie lubiłem techniki, chciałem tworzyć zupeł­ nie coś innego. Malowałem obrazy intuicyjnie, nie mając o tym zielonego pojęcia. Kupowałem nie olej lniany, ale zwykły, jadalny, słonecznikowy, i potem obraz pół roku mi sechł. Układałem te obrazy w mo­ im pokoiku i bałem się, że ktoś będzie mi mazał, bo to wszystko było mokre. Artystycznej ekstazy doznawa­ łem tylko oglądając obrazy w łobżenickiej farze Trój­ cy Świętej... A początki fotografii? Co do twórczości, to gdy wyjechałem z Łobżeni­ cy, uzmysłowiłem sobie, że mój dziadek Józef i jego 118 Już w Łobżenicy fotografowałem od 7. klasy. O j­ ciec kolegi miał przed wojną drogerię, a tam były ma­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI teriały światłoczułe, powiększalnik i jeszcze przedwo­ jenne agfowskie papiery. Pierwsze odbitki tam robili­ śmy. W Łobżenicy był też Knajdek fotograf, ale na początku niczego nie mogłem się od niego dowie­ dzieć, dopiero później, kiedy interesowała mnie fotoceramika, „wydębiłem” od niego dwumiechowy, wy­ ciągany aparat fotograficzny na duże klisze. W Łob­ żenicy wszyscy traktowali fotografię jako rzecz pa­ miątkową, a mnie to już nie wystarczało i będąc w 8, 9 czy 10 klasie aranżowałem i reżyserowałem sceny, np. skakanie moich kolegów z mostu kolejki wąsko­ torowej. A kiedy zacząłeś oglądać filmy? Koło stacji kolejki było kino Tęcza. To było jedy­ ne okno na świat, gdzie mogłem podpatrywać kompo­ nowanie kadru. Nie patrzyłem na treść, nie śledziłem fabuły, nie interesowało mnie, czy film skończył się dobrze czy źle, ale ważne było oświetlenie, ujęcia. Bi­ blioteka w Łobżenicy była, więc znajdowałem w niej jakieś amatorskie opracowania typu A BC filmu. Inte­ resował mnie kadr, światło, ruch kamery, jej prowa­ dzenie na torach, poruszanie się aktora, np. gdzie wchodził, gdzie wychodził. Potem rozwinąłem to wszystko w Pętli. Chodziłem do kina 3-4 razy w tygo­ dniu, każdy film starałem się obejrzeć 2-3 razy, np. Po­ piół i diament czy Piątka z ulicy Barskiej. Oglądałem na­ wet filmy dozwolone od 18 lat, za co w domu dostawa­ łem potem „wpieprz”. Filmy w tamtych latach najczęściej mówiły o wojnie. Czas był powojenny, czy to miało znacze­ nie? Łobżenica była naznaczona krwią i męczeństwem, we wrześniu 1939 roku Niemcy zamordowali kilka­ dziesiąt osób. Po wojnie nawet się dziwiłem, jak silna była zaciekłość i zemsta w stosunku do Niemców jeńców i tych, którzy zostali. Zmuszano ich na przy­ kład, żeby gołymi rękami wykopywali zwłoki zamordo­ wanych Polaków. Znałem tych ludzi (teraz już nie ży­ ją) i niewątpliwie to także wpłynęło na moją psychikę. Dlatego też umieszczałem w moich filmikach tego ty­ pu sceny, np. trup w skrzyni. To weszło mi w portrety ludzi, w zmarszczki, w „zerowe” rzeczy, takie silne ele­ menty ekspresyjno-dramaturgiczne. Zrobiłem film 0 Pawełku, grajku, ale w taki sposób, że najpierw go zakwalifikowano do filmów odrzuconych. Pokazywa­ łem tylko instrument, a twarz Pawełka ciąłem na po­ szczególne kadry, tak jakbym do niego strzelał - to by­ ło coś niesamowitego. Dźwięk grał zasadniczą rolę 1 kadrowanie. Słynni krytycy np. Ostrowski od filmu amatorskiego, krzyczał, wrzeszczał: „jak można było nagrodzić taki film? To jest wiwisekcja życia!” . A Konwicki do mnie podszedł, bo mi wręczał tę na­ grodę, i powiedział: „Panie Michale, ja Pana widzę na reżyserii w Łodzi” . Miałem potem rzeczywiście jechać, 119 tak jak Różycki, Robakowski i Mikołajczyk, ale nie ża­ łuję tego, że tak się nie stało, bo trafiłem do Osieka i... do rodziny. Dlaczego zdecydowałeś się studiować historię, a nie kierunek artystyczny? Bo się bałem. Wewnątrz czułem, że powinienem iść na sztuki piękne, ale myślałem, że nie zdam. Wie­ działem, że nie mam techniki, nikt nie uczył mnie ry­ sunku. Dzisiaj mój syn, Jaś, ma talent - ćwiczy rysunek i jest w tym dobry. Ja nie miałem żadnej podpory. Dla­ tego poszedłem na historię, chciałem się wyrwać z do­ mu. Historia była dla mnie łatwa i lubiłem ją. Bo prze­ cież tak naprawdę to ludzie, fakty grają rolę zasadni­ czą. Tak samo w Toruniu... te zaułki, cała architektu­ ra... Będąc na historii, chodziłem jednak na wykłady ze sztuk pięknych - z Antkiem Mikołajczykiem na malarstwo, tu konserwatorstwo kończył Józef Roba­ kowski, Andrzej Różycki, Jurek Wardak. Nieoficjalnie jeździłem z nimi na plenery. Jeszcze miałem okazję roz­ mawiać z Tymonem Niesiołowskim. Patrząc z perspektywy czasu, znalazłeś się wtedy w tyglu sztuki, właściwie awangardy! W grupie Ze­ ro-61 przecież to nie było zwykłe fotografowanie. Interesuje mnie to przejście od Łobżenicy do awan­ gardowej grupy operującej zupełnie innym języ­ kiem. N a początku studiów poczułem się, jakbym dostał łopatą w głowę - jak spojrzałem na Toruń - to widzia­ łem ratusz, ulicę Podmurną, a to gotyk, który na łeb mi leciał! Dla mnie była to następna fascynacja, każ­ dym brukiem, każdą cegłą. Ale od razu szukałem kon­ taktu z fotografującymi, dowiedziałem się o Jerzym Wardaku - trochę sobie z nim pogadałem, zobaczyłem jego warsztat pracy, jego montaże, widziałem, jak on to ręcznie składał, kawałek po kawałeczku. A potem trafiłem do Czesława Kuchty, który już nie żyje. To był dla mnie czas bardzo trudny, miałem dziekanki, chło­ paki mnie nieraz żywili, ratowali, żebym mógł zjeść śniadanie. A ja cóż im mogłem dać? Tylko siebie, mo­ ją osobowość, moją inspirującą, wariacką duszę. Orga­ nizowałem plenery klubu filmowego Pętla. Dla mnie nie było ważne czy jesteś z Pętli, czy z Zero, czy z For­ my, czy od Antka Mikołajczyka, który miał swoją gru­ pę Rytm. Ważne było, żeby skupić ludzi, którzy chcie­ li coś robić. Szukaliśmy pretekstów do pewnych dzia­ łań twórczych, fotografowaliśmy pewne elementy, de­ tale pejzażu, architektury, martwych natur, by wnieść je później w nasze prace. Wystawy szły non stop. A ja nocami techniki się uczyłem od Czecha, to muszę po­ wiedzieć. Chociaż marzyłem, żeby ktoś te odbitki robił za mnie, ja chciałem tylko komponować, przygotowy­ wać tzw. plakaty poetyckie. A koledzy mnie gonili, go­ nili... Robakowski też mówił: „Michał, kurczę, mu­ sisz...” �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI T o był czas spotkania kolejnych ważnych oso­ bowości? Tak, oni byli do mnie podobni. Wewnątrz skłóce­ ni ze sobą, gotowali się w środku podczas dyskusji 0 sztuce, które niejednokrotnie trwały do białego rana 1 każdy miał swoją wizję... Grupa Zero-61 nie miała swojego programu, niektórzy mieli dojścia do zachod­ nich fotografii, ale głównym tworzywem była rzeczywi­ stość za oknem, przedmioty, ludzie - to przepuszczali­ śmy przez swoją wewnętrzną maszynę. Powiem szcze­ rze, miałem pewien uraz do sztuki zagranicznej, to znaczy oglądałem almanachy, ale nie chciałem się wzorować, szkoda było na to czasu, przeżywałem wszystko na swój sposób, brałem to, co we mnie siedzi, co może moją osobowość pchnąć do góry. Moją uwa­ gę zwrócił tylko Sudek, Czech, fotografujący to, co wi­ dział za oknem, jakie on kompozycje tworzył w tych swoich ogrodach! Nastrój! To lubiłem, rozumiałem je­ go osobowość. Z polskich artystów ceniłem wówczas Lewczyńskiego, Sunderlanda, Bułhaka, Dłubaka za formę, Hartwiga... W grupie były obecne nurty fotografii kreacyj­ nej, symbolicznej, konceptualnej, ale i reportaż... Sam aranżowałem pewne sytuacje, które fotogra­ fowałem, czasami podejmując przy tym duże ryzyko. Raz chcąc zaskoczyć i wywołać nowy nastrój, położy­ łem się pod tabun krów idących z pastwiska. Byłem szalony, nie miałem przecież pewności, że ktoś tych krów nie pogna! To były też ciągłe wzajemne inspira­ cje, bo obok był i Robakowski, i Bruszewski, i Wardak, i Mikołajczyk. Nurty w fotografii mnie nie interesowa­ ły. To krytycy wymyślali ich mizerne znaczenia. Sztu­ ka jest jedna, niepodzielna. Ale ten język sztuki nowoczesnej był inny niż ję­ zyk kołowrotków, czy były też punkty styczne? Styczność była duchowa, wewnętrzna. Ta żyła szła przez mój organizm i tam i tu. Może powiem inaczej, że język jest ten sam, dusza jest ta sama, ale dziedzina sztuki jest inna. Bo przecież wiele z tych elementów fotografii przeszło w moją poezję. Nie wyobrażam so­ bie, żebym miał być tylko fotografikiem, malarzem czy poetą - to się zazębia. Zawsze mi czegoś brakowało. I muzyka ludowa tak samo - to wszystko siedzi w jed­ nym, ja nie mogę tego rozdzielić, patrzę na świat po­ przez te cztery dziedziny sztuki. Przy tworzeniu potra­ fię przywołać w tym samym momencie i fotografię, i barwę, i muzykę, i tekst wiersza w wyobraźni. To wszystko jest u mnie połączone. Dopiero wtedy jest pełnia... Tak, bo ja to widzę fotograficznie, malarsko, widzę słowo, a zarazem jego śpiewność, muzykę. Ale to nie jest tak, że ja sobie dzisiaj to, jutro tamto. W momen­ cie tworzenia te cztery człony młócą mnie. Mam dar 120 do szczegółów, do zapamiętywania nastroju, przypomi­ nania sobie moich wycieczek, nawet ścieżek, widzę kształt źdźbła, widzę, jak się żyto kołysze, i wtedy leci mi jakieś słowo, a jak ono się kołysze, to przynosi mi taki rytm, a nie inny, czy to będzie w formie oberka, poleczki, czy walczyka. A fotograficznie widzę np. chłopa, który jest bohaterem tego kadru, i widzę też barwę jego otoczenia. Czy jest to poszukiwanie ciągle nowych środ­ ków wyrazu? N a pozór tak. Bo koledzy zawsze odróżniali moje prace. Dłonie, ręce, twarze, kadrowanie mocne i zde­ cydowane. I w malarstwie też tak jest? Tak, nawet w ostatnich wierszach. Czyli w tych wszystkich, tak różnych dziedzi­ nach sztuki poruszasz się wokół tych samych tema­ tów? Może jako reżyser robiłbym coś innego, ale z pew­ nością byłby to symbolizm, surrealizm w połączeniu z prostotą sztuki ludowej. W filmie robiłbym takie rze­ czy jak Fellini - przepraszam, że używam takiego po­ równania - ale to mnie właśnie fascynowało, te meta­ fory, przenośnie, paralele, czerpanie z dzieciństwa. To nie musi być Fellini, to może być każdy z nas. Ilu ja ta­ kich ludzi spotkałem! Po nocach mi się śnili i rybacy w łodziach, i rolnicy! Przenosiłem to na grunt gazety, w której pracowałem, a potem już tu w Osieku szuka­ łem podobieństw. Bóg mnie tu zesłał. Czesław Kuchta pokazał mi tę miejscowość, przyjechał tutaj ze mną na grzyby. Potem już sam wróciłem i zacząłem rozmawiać, szperać w moich kierunkach, a co to za człowiek, a tu się dowiaduję o rzeźbiarzu, a tu o plecionkarzach, bo przecież nad Wisłą, to wiadomo - co drugi się tym pa­ rał. I ta fascynacja innością tych ludzi, w sensie psy­ chicznym, w sensie temperamentu, osobowości, ale też rezultatami ich działań, ich wyrobów, w plastycz­ nym wymiarze, wręcz zniewalała. Doświadczenia fotoreportera były ważne? W „Nowościach” był dobry klimat, była tolerancja, wrażliwość - wszystko to zależy od szefa. A ja to, co osiągałem w sztuce, chciałem przenieść do gazety, chciałem ludzi zatrzymać na 1,5-2 minuty, dlatego w moich zdjęciach była refleksja i zaduma. Zdjęcia miały oddziaływać w zupełnie inny sposób, artystycz­ nie. Żeby oprócz tego zwykłego faktu atakującego wi­ dza, dać jeszcze inne rzeczy, które są wokół, a nie no­ życami tylko ciąć, ciąć, ciąć, bo to ma być tylko i kon­ kretnie to i to. Chciałem to podać w sposób bardziej poetycki, refleksyjny, radosny, w zależności od sytu­ acji. Bo dla mnie w zdjęciu równą wartość do główne­ go tematu mają elementy poboczne - fragmenty rze­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI czy, brył, pejzażu czy nawet plamy otoczone konturem. Dostawaliśmy wiele telefonów, ludzie dzwonili, że piękne zdjęcia - oni chwytali ten specyficzny język fo­ tografii, no to chciało się pracować! Jednak popełni­ łem błąd i odszedłem do „Pomorskiej”, a tam była mo­ da na zdjęcia publicystyczno-polityczne, gdzie nie mia­ łem możliwości rozwijania się, bo moja psyche była za­ jęta fotografowaniem jednego czy drugiego politruka, sekretarza, koniecznie z uśmiechem, człowieka dobrej roboty, uścisku dłoni - to tragedia była... Zwolniłem się stamtąd na własną prośbę. Wszyscy się pukali w czoło, mówili: „Kokot to chyba zwariował, o co mu chodzi? Tak dobrze tu ma, pensja ładna...”. T a Twoja ucieczka na wieś nie była całkowita, bo jednak w latach 80. brałeś udział w szeregu dzia­ łań w ramach tzw. kultury niezależnej, w wysta­ wach urządzanych w kościołach, salkach kateche­ tycznych, ale i w oficjalnych działaniach związku fotografików. Czyli nie zerwałeś do końca? Nie, bo jak spojrzałem na Toruń z perspektywy pejzażu wiejskiego, inaczej to miasto widziałem. Ten dystans mi pomógł, bo w plenerowych działaniach fo­ tograficznych w Toruniu zdobywałem nagrody, mia­ łem lepsze, świeże spojrzenie i nie byłem emocjonalnie związany ze środowiskiem. Odizolowałem się, bo nie chciałem przeżywać jego problemów, nie miałem tego obciążenia. W końcu postawiłeś na tych swoich współ­ mieszkańców wsi... Ale to też jest krąg odbiorców. To odwieczny dyle­ mat, czy gdy przemawiam do tysięcy, moja sztuka jest bardziej wartościowa niż w sytuacji, gdy mam pięciu czy dziesięciu odbiorców? Wolę użyć takiego języka, żeby być zrozumianym, cieszę się, że idę do ludzi, a nie, że sam z własnym wnętrzem, problemami się borykam. Od kiedy przebywam w Osieku, u tych prostych, zwy­ kłych ludzi, ciągle im się przyglądam. To jest dla mnie bardzo ważne. Cieszę się, gdy przychodzą do mojej ga­ lerii, obserwuję ich reakcje, słucham opowieści rolni­ ka o jego problemach, malując i fotografując go rów­ nocześnie. Dla mnie świat takiego człowieka jest bar­ dzo bogaty, bogatszy od niejednego intelektualisty, publicysty, pseudodziennikarza czy jakiegoś pismaka. A taki prosty człowiek mówi swoim językiem, opowia­ da o zwykłych sprawach, o rodzinie, o swoich bliskich, o swojej pracy, jej rytmie i rodzącym się z tego poczu­ ciu bezpieczeństwa i zadowolenia. Uprawa pola, kwia­ tów, chodzenie wśród bydła, koni też daje wewnętrzną stabilizację, poczucie sensu życia. Może ktoś powie, że te moje działania skupione zawsze wokół człowieka, wokół rodziny, są naiwne, że nie intelektualizuję. Pro­ szę bardzo, mogę się zacząć zgrywać, bo to jest tylko kwestia warsztatu, paru lektur, pewnych terminów, ale co z tego - nie w tym rzecz! 121 I reżyserujesz tutaj? Tak, nie żałuję tej filmowej reżyserii, bo jestem reżyserem tutaj. I robię duży film, ogromny, fabular­ ny, dokumentalny, komediowy, każdy gatunek. Czu­ ję pewien poziom, do którego chcę dotrzeć, ale jed­ nocześnie nie chciałbym go przekroczyć. Mogę pod­ nieść poprzeczkę, w jakiś sposób to przetworzyć, ale nie na tyle, żeby nie być zrozumiałym. Bo jeżeli lu­ dzie opowiadają mi jakieś historie, to chciałbym od­ dać ich klimat, atmosferę. Traktuję to też jak noto­ wanie i fotografowanie pewnych sytuacji obyczajo­ wych, które potem wykorzystuję w różnych tek­ stach. Oprócz tego, że sam jesteś twórcą, stałeś się tu­ taj w Osieku takim reżyserem życia... Ależ tak, również przez lata pracy w szkole. Mam tam galerię Motyl, gdzie z dziećmi robię pewne rze­ czy w oparciu o kulturę ludową, o jej motywy, ale wprowadzam nowe formy, np. witraże... To są też pewne działania związane np. z wątkiem pobytu Chopina na ziemi dobrzyńskiej, w Obrowie. Szuka­ my karczmy, która tam była, oczyma wyobraźni wi­ dzę małego Chopina tam stojącego, słuchającego miejscowej kapeli i omawiam to z dziećmi, zestawia­ jąc ten obraz ze współczesnym skrzypkiem z naszej wsi, który słyszał to, co grał jego ojciec, jego dziadek Kamiński. Widzę tę wspólną drogę muzyki i o tym mówię dzieciom... Czy proponujesz też sztukę nowoczesną? W szkole robię galerię profesjonalną, chcę tu za­ prosić ciekawych artystów, tych „wariatów”. Nie w sa­ lonach pięknych, gdzie przyjdą różni ludzie, szampana wypiją, ale ani z tobą nie podyskutują, ani nie powie­ dzą czy im się podoba, tylko plotkują o bzdurach, sensacyjkach. Przyjdzie jakiś dziennikarzyna, który byle co informacyjnie napisze, bez przemyślenia, bez auten­ tyczności, ja tego nie chcę. Wprowadzę do galerii M o­ tyl artystę, zderzę go z normalnymi odbiorcami. Dla moich mieszkańców to będzie wielkie przeżycie. Oni ubiorą się odświętnie, uszanują, spojrzą. Nie muszą komentować obrazów jak krytyk sztuki. Wystarczy, że się wzruszą lub wymienią się uwagami. A może też tam będą zdjęcia z ich albumów rodzinnych i na chwilę ucieszą się ową galeryjną atmosferą? Czy czujesz się przez nich zaakceptowany, czy patrzą na Ciebie ciągle jak na obcego? Ale ja też wchodzę do zagród, idę do człowieka, który np. mi nie chce sprzedać koszyka, a wiem, że tę plecionkę dobrze robi i muszę tak sprowokować sytu­ ację, tak się zachować w jego kuchni, żeby mnie zapro­ wadził na strych i ten koszyk mi do Izby Regionalnej dał. Ale nie mogę działać cwaniacko, albo dać mu pie­ niądze po prostu - muszę wywołać taką rozmowę, że­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI by on się odkrył i zaufał. Muszę stworzyć taki nastrój, że kobieta, która stoi przy garach, suszy grzyby, robi masło, zaakceptuje młodego artystę, którego tam wprowadzam, żeby sobie szkicował. I ten człowiek po­ częstuje cię chlebem, wyciągnie kielicha - dla wielu to jest ciągle szok, że szklanka w pośpiechu niedomyta, ale trzeba to zrozumieć i tę bakterię tego domu wypić. Musisz się zachować jak ten człowiek, jeśli chcesz cze­ goś od niego. A wtedy poczujesz zapach, smród, kształt, pot, zobaczysz tego człowieka i potem ekspre­ sja wychodzi sama. Mówię tak: jeździsz samochodem, na chwilę prze­ siądź się na rower, używasz piły mechanicznej, spró­ buj wziąć na chwilę siekierkę, scyzoryk do ręki, napal w piecu i zobacz ogień, bo świat tak pędzi, jest tak szalony, że kiedyś trzeba się będzie cofnąć cywiliza­ cyjnie, żeby móc istnieć. Bo my będziemy zwykłymi manekinami, automatami, troszeczkę podobnymi do człowieka. Czujesz w tych ludziach potrzebę takich dzia­ łań? Tak, teraz ciszę się, że mój syn zaczyna rozumieć, że sztuka jest potrzebna człowiekowi jak powietrze. Inaczej człowiek się uwstecznia. A przecież tutaj wszyscy mają sztukę, bo oni na co dzień robili łyżki, kopanki, garnki, wszystko. Dlatego ten powrót do pewnych manualnych czynności jest dla zdrowia, dla lepszego psychicznego samopoczucia. Taki Felek, chory, ma 80 lat, mówię: „Panie Felku, pan zrobi ta­ ki koszyk, jak pan robił”. „Ech, Panie, ja już zapo­ mniałem”. A gdy jednak zrobił, ja ten koszyk sfoto­ grafowałem i umieściłem w Izbie Regionalnej. Jak on się poczuł dowartościowany, jaki dumny, na podwó­ rzu, w rodzinie, na ulicy! To są rzeczy niewspółmier­ ne, żadne tabletki tak nie pomogą! Być potrzebnym to może są slogany, co ja opowiadam, ale o te slogany dzisiaj coraz trudniej. Anonimowość coraz bardziej włada człowiekiem, jak na ulicy w Toruniu, czy w jeszcze większej metropolii. Jest w Tobie ogromna pasja pedagoga... Zależy mi na tym, żeby ta szkoła tak funkcjonowa­ ła. Ale była dyrektorka mi mówi: „a co ty Michał my­ ślisz, że wieczny będziesz? Pora na nowych”. No i jak ktoś przyjdzie bez wizji, jakiś akademicki teoretyk, to się prawdziwa sztuka skończy, nie będzie żyła, będzie półsztuką. Zatem niech to kipi rzeczywistością, w któ­ rej istniejemy. Oczywiście, trzeba realizować program z zakresu plastyki, ale w oparciu o miejscowe, regio­ nalne tradycje, od kowala po hafciarkę. Trzeba czer­ pać na co dzień z ich talentów, odkrywać ich najprost­ sze rozwiązania kompozycyjne. Gdy sięgasz do kultury ludowej w pracy z dzieć­ mi, to chcesz, żeby one wykonywały to tak, jak wy­ czytać można w pracach etnograficznych, książ­ kach? Nie, nie. Ci ludzie muszą znać mechanizm tej ro­ boty. Namawiam ich, bo to się może przydać - to mo­ ja rada. Tak jak w stanie wojennym - robili koszyki, miotły, sprzedawali na jarmarkach i dzięki temu mogli trochę dorobić w tamtych ciężkich czasach. Ale jak mam takiego osieckiego motylka zrobionego przez babkę Orent w 1885 roku, to go wplotłem w dzisiejszą rzeczywistość, czyli w logo, które wisi w szkole, w Osieckim Ośrodku Kultury i galerii Motyl. Nie wiem, może jakiś etnograf powie, że to nie tak, ale to nieważne - dzisiaj ten motylek integruje i wskrzesza tradycje. Jest herb Osieka wyrzeźbiony przez nieżyją­ cego Kamińskiego, który zrobił łódź z żaglem, a ja wraz z dziećmi zamiast żagla wstawiłem tego motyla w for­ mie metafory i nadałem temu herbowi głębszy sens. Może on jest mniej tradycyjny, mniej etnograficzny, mniej historyczny, ale za to podniosłem w wyobraźni dzieci zupełnie inną kwestię. Te rzeczy muszą być przetransponowane na dzisiaj, na 2005 rok, tak musi być. Ale ciągle spotykamy się z pewnego rodzaju od­ górnym odruchem instrumentalnego traktowania ludowych artystów, zespołów - byle wystąpić przed jakąś tam urzędniczą władzą, gdzie nikt nie dostrze­ ga człowieka, tylko liczy się, że jakiś urzędnik będzie bił brawo, a często z tego wynikają jakieś straszne artystycznie rzeczy. Mocno wiążesz przeszłość z teraźniejszością... Zawsze mówię w ten sposób: pora się zatrzymać, czyli wrócić do duszy przedmiotów, wspomnień ro­ dziców, dziadków, nie wolno ci usunąć ich z hory­ zontu. Zawsze robiąc cokolwiek, tworząc, musisz mieć ich na myśli, bo to jest dla ciebie wielki skarb. 122 Zgadzam się. Tylko kto to ma robić? Różne zespo­ ły widziałem na takich imprezach, poziom nieraz żenu­ jący! W pewnej wiosce, tutaj niedaleko, powstał ze­ spół śpiewaczy i śpiewa „Majteczki w kropeczki”. Wzruszają się przy tym. I teraz potrzeba kogoś, żeby dotarł do nich i im spokojnie, sukcesywnie pokazywał ich własne, starsze wartości, niezniszczone przez kul­ turę masową. To powinni być tacy poważni, auten­ tyczni animatorzy, z pasją, a nie z musu. Twój „program” jest bardzo szeroki - uczysz, tworzysz, reżyserujesz, zbierasz i pomimo rozpano­ szenia się kultury popularnej spod znaku disco-polo, wykazujesz optymizm. Ciągle jest coś do zrobienia, widzisz w tym sens? Teraz wiele rzeczy ginie bezpowrotnie, wiele cie­ kawych „dusz” umiera, jak ja to mówię. Mam żal do siebie, że pewnych rozmów nie nagrałem, mam tylko trochę muzyki, tekstów. Dlatego właśnie założyłem �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI ten mały skansen tutaj w naszym domu. I wiem: to jest od Florkiewicza, to od Rumińskiego, Ćwika, a to od pani Piłatowskiej. Te wozy - najdoskonalsze po­ mniki - mają dla mnie podwójne znaczenie, nie tyl­ ko etnograficzne, ale też artystyczne. Traktuję je jak dzieła sztuki, nieraz coś tam dodam, coś ujmę, czy bardziej uwypuklę znaczenie, funkcję. Tu, u mnie, było wiele wystaw, imprez. Jak na wozie umieściłem namalowany duży portret gospodarza zamiast „żywe­ go” woźnicy, to ludzie dziwili się, ale widziałem, że to przeżywają. Trzeba jednak uważać, nie może być tak, żeby komuś krzywdę zrobić... To musi być przewarto­ ściowane. Pragnienie bycia lepszym musi być zrozu­ miane przez każdego widza i wtedy to ma sens. Ale potrzebna jest do tego pewna prowokacja i ja ją mo­ gę zrobić. * * * wal pięścią w okno zbij szyby mego domu obudź mnie owce czekają na siano ptakom posmarować skrzydła przed odlotem już jesień czas na chochoły zapłakały brzozy już nie obudzą go mimo że posłano po dzięcioły i tak co rok boso uciekałem przed kosą ukrytą w trawie do stogu siana na zielonej łące tu pęczniałem źdźbłami od wiosny do jesieni z obłokami grałem w karty schizofrenik wyrwij ze mnie ten stóg siana z zielonej łąki dzieciństwa chcę się odmienić bo inaczej z okna skoczę i wreszcie dosięgnę ziemi z pokorą o to proszę * * * nie dam się jeszcze śmierci aniołowie nie pozwolą ptaki nie napełnią łzami garnka u psiej budy piasek słońce w dłoniach łopata i tak co dzień moja Mario! Michał Kokot przy lokomotywie chlebowej 123 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Rodzina, fot. Michał Kokot Ojciec, fot. Michał Kokot Dyptyk polny, fot. Michał Kokot 124 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI * • ■» «■ ^ Rybak, fot. Michał Kokot 125 V �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Strach, fot. Michał Kokot Portret kawalera, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej 1920, fot. Michał Kokot 126 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot 127 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI HUBERT CZACHOWSKI Między światami - Michał Kokot B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ 128 nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej”, by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, Studium, fot. Michał Kokot 129 namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/948d7e9fa1ceacefe618c390a8aaa9ba.pdf adc21a3606165ed72e250fc683e6c788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6233 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource rzeźba antyczna histroia sztuki - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5813 Title A name given to the resource "Posąg hjest przezroczem, duchowym widziadłem"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.97-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY R zeźbiarstwo uchodziło zawsze za sztukę trudną, a jego znaczenia od najdawniejszych czasów wyzwalały swoiste odczucia, odmienne niż inne kunszta. Również w ciągu wieków zapotrzebowanie na „sztukę posągową” kształtowało się rozmaicie. Przez setki lat rzeźby zapełniały głównie świątynie, wielkie rezydencje królewskie i magnackie, galerie pałacowe, przestrzenie miejskie, parki i ogrody, i miały ściśle wy­ znaczoną funkcję w ogólnej koncepcji wyposażenia i dekoracji wnętrz. Z początkiem XIX wieku rzeźba po­ woli zatracała tę funkcję. Rozwój myśli estetycznej oraz szybko narastające nowe prądy i tendencje (prze­ łamujące z biegiem lat wielowiekową tradycję klasycz­ ną) przydawały skulpturze nowych znaczeń i treści, a ideowe i społeczne przeobrażenia odmieniły jej cha­ rakter i przeznaczenie. W estetyce pojawiło się pojęcie pierwiastka duchowego ożywiającego martwe posągi, a krytyka i literatura tworzyły swoisty wizerunek arty­ sty - jego poczynań i losów, często naznaczonych fatalistycznym piętnem. W XIX i XX wieku wystawiano w miastach wiele pomników, natomiast rzeźba zdobiąca wnętrza do­ mów nie miała już tak szerokiego zastosowania jak w wiekach minionych. Osłabła dominująca niegdyś rola mecenatu, postęp industrializacji i rozwój wy­ twórczości fabrycznej sprawiły, że kurczyły się zamó­ wienia. Rzeźbiarze byli ograniczani wieloma uciążli­ wościami, ubóstwem, rzemieślniczą „pracą dla chle­ ba” bądź żmudnymi etapami realizacji większych pro­ jektów - od pierwszego modelu w glinie do ostatecz­ nej wersji w marmurze lub brązie. Ci, których sztuka nie zyskiwała uznania, bywali spychani na margines życia. Brak sił lub zdrowia, rozpacz i załamania prowa­ dziły czasem do samobójstw, chorób psychicznych bądź przedwczesnej śmierci. Nadto, pełnoplastyczna rzeźba figuralna, utrwalona w szlachetnym materiale, była bardzo kosztowna, zarówno dla artysty, jak i na­ bywcy. Jednak te powody i okoliczności nie wyczerpu­ ją sprawy nieco mniejszego zainteresowania dziełem rzeźbiarskim postrzeganym jako obiekt (rzecz, przed­ miot) przeznaczony do codziennego obcowania z nim w domu, i - co ważniejsze - nie tłumaczą osobistego, „prywatnego” odczucia jego ingenium, które bywało przeżyciem wielce osobliwym. Nasuwa się więc pyta­ nie, czy na owych zjawiskach nie zaważyły również względy psychologiczne. Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? Stawiając takie pytanie, trzeba przypomnieć, jak od­ miennych wrażeń i emocji dostarczały posągi i obrazy. Obraz o pogodnej tematyce wnosił do mieszkania kli­ mat przytulnego ładu, ciepła, spokoju, refleksji lub ra­ dości. Malowidło religijne było przedmiotem kultu, portret i scena historyczna odwoływały się do wspo­ mnień i przeszłości, a pejzaż i scena rodzajowa w kraj­ obrazie - gatunki bodaj najbardziej popularne - otwie­ rały niejako ściany domu, stwarzały iluzję przestrzeni, „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem” . Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury* poszerzały perspektywę, dawały pole do działania wy­ obraźni (znają dobrze to zjawisko współcześni dekora­ torzy wnętrz, używający ogromnych „pejzażowych” ta­ pet, imitujących perspektywę widokową). W domach zamożnej inteligencji, ziemiaństwa i mieszczaństwa nie mówiąc już o kolekcjonerach - znajdowało się za­ zwyczaj wiele obrazów, zawieszanych w charaktery­ stycznym układzie XIX-wiecznej ekspozycji wypełnia­ jącej niemal całe ściany; rzeźb było nieporównanie mniej. W zestawieniu z malarstwem rzeźba dostarczała przeżyć zgoła odmiennych. Inny wymiar przestrzenny i materialny sprawiał, iż była ona bardziej rzeczą, przedmiotem wyobcowanym z naturalnego otoczenia, trójwymiarowym powtórzeniem żyjących istot; można ją było ogarnąć nie tylko wzrokiem, lecz i dotykiem. Te właściwości, nasuwające skojarzenia z atrapą, z czymś nieruchomym, martwym i sztucznym, mogły wzbudzać odczucia niepokoju, a nawet lęku (choć go­ dzi się przypomnieć, że i niektóre obrazy obrosłe trady­ cją potrafiły „straszyć”). Już sam zwyczaj zdejmowania masek pośmiertnych był zabiegiem nieco niesamowi­ tym, jak gdyby powoływaniem zmarłych do powtórne­ go życia; w 1854 roku „Dziennik Warszawski” druko­ wał np. „nowelę grozy” o szalonym młodym rzeźbiarzu, który odkopuje zwłoki ukochanej, by utrwalić jej rysy w gipsowej masce.1 Posągi o łudzącej cielesności od stuleci wyzwalały niepokojące poczucie, iż rzeźba nagle ożyje, poruszy się, przemówi, a więc „wyjdzie” poza granice swego przeznaczenia i naturalnego porządku rzeczy, że prze­ razi bądź uczyni coś złego (odwrotnym zjawiskiem by­ wało przekonanie o równie przerażających przemia­ nach żyjących istot w kamienne struktury). O powo­ ływaniu do życia rzeźbiarskich tworów - sporządza­ nych niekiedy przez Istoty Najwyższe - o ich szczegól­ nym kulcie, rozumieniu i przeżywaniu, mówią od­ wieczne mity, legendy, przekazy religijne i literackie, funkcjonujące do dziś w przestrzeni kultury. Archetypicznym wątkiem jest np. biblijna opowieść o stworze­ niu Adama; Bóg ulepił jego ciało „z prochu ziemi” i tchnął w niego życie;2 a zatem Adam (a później Ewa 97 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Niektóre opowieści o żywych posągach i ich dzia­ łaniach zawierały element wyjątkowej grozy. Przeraża­ jącym potworem był olbrzym Talos, człowiek z brązu, potomek spiżowych ludzi powstałych z jesionów bądź (wg innej wersji) wytwór Hefajstosa. Strzegł wybrzeży Krety i gdy Sardyńczycy przybywali na wyspę, rozgrze­ wał się w ogniu i z upiornym uśmiechem gubił intru­ zów płomiennym uściskiem (stąd zwrot „sardoniczny uśmiech”). Talos był osobliwie skonstruowany: miał jedną żyłę przebiegającą od karku do stopy, gdzie za­ mykał ją metalowy zawór; ta jego cecha odnosi się do rzeczywistej praktyki rzeźbiarskiej, a mianowicie do znanej w starożytności metody odlewania posągów na „wosk tracony”.10 Według jednego z podań Talosa uśmierciła Medea usuwając mu zawór ze stopy i wy­ puszczając krew (tak jak wypuszcza się wosk z wypalo­ nej glinianej formy). Specyficzną odmianą złowieszczych struktur rzeź­ biarskich były też statuy zwierzęce. W mitologii grec­ kiej występują np. ziejące ogniem spiżowe byki ujarz­ mione przez Jazona i słynny koń trojański, niby-rzeźba, a zarazem machina wojenna kryjąca w sobie złowrogą zasadzkę - zastęp wojowników greckich, którzy w jej wnętrzu dostali się do Troi. Jednym z niewielu pogodnych mitów o dominują­ cym wątku miłosnym była historia Pigmaliona i Ga­ latei. Król Cypru Pigmalion tak się rozkochał w po­ sągu Afrodyty, iż brał go do swego łoża (ten wątek wskazuje na istnienie ceremonii symbolicznych za­ ślubił władców z wyobrażeniem bogini miłości).11 Według innej, popularniejszej wersji, król zakochał się w wyrzeźbionym przez siebie posągu pięknej ko­ biety; na jego prośbę Afrodyta ożywiła, bądź nawet wcieliła się w tę postać. Powołana do życia Galatea poślubiła Pigmaliona i urodziła mu syna Pafosa.12 W epoce nowożytnej i w naszych czasach ta pełna wdzięku legenda rozpowszechniła się szeroko i podle­ gała najróżniejszym adaptacjom. Czerpali z niej in­ spirację muzycy, malarze i pisarze, m.in. J. Ph. Rame­ au, L. Cherubini, F. Boucher, E. Burne-Jones, J. J. Rousseau i B. Shaw. Przeciwieństwem animacji była odwrotna transfor­ macja - „skamienienie” człowieka, zaklęcie go w mar­ twą, nieruchomą powłokę. I te magiczne metamorfozy wywodzą się z odwiecznych tradycji i źródeł literackich. Biblijna żona Lota zamienia się w słup soli, antyczna Niobe po stracie swych dzieci kamienieje z bólu i zasty­ ga w granicie na górze Sipylos. Po zemście bogów do­ konanej na Niobe, nie było nikogo, kto pochowałby jej zgładzone dzieci, bowiem Zeus wszystkich Tebańczyków pozamieniał w kamienie. Graves tak komentuje wizualną metamorfozę nieszczęsnej matki: „Góra Sipylos była prawdopodobnie ostatnim siedliskiem kultu tytanów w Azji Mniejszej, podobnie jak w Grecji Teby. Posąg Niobe jest turnią przypominającą swym kształ­ tem postać ludzką, a gdy promienie słoneczne zimą pa­ uformowana z jego żebra) jawią się jako pierwsze rzeź­ by w dziejach ludzkości. Najwięcej mitów związanych ze „sztuką posągową” wywodzi się z obszaru kultury greckiej.3 Prometeusz - jeden z najszlachetniejszych bohaterów mitologii helleńskiej, który cierpiał z miło­ ści do ludzi - stworzył pierwszego człowieka z gliny i wód rzeki Panopeus w Fokidzie. Owa rzeźba została ożywiona tchnieniem Ateny; według innej wersji uczynił to Prometeusz, dając jej duszę z ognia niebie­ skiego. Hefajstos był twórcą żywego posągu Pandory, pierwszej kobiety obdarzonej cudownymi przymiota­ mi, a zarazem sprawczyni wszystkich ziemskich nie­ szczęść uwolnionych z jej fatalnej puszki (a właściwie glinianej kadzi, gr. pithos).4 Po Potopie ród ludzki od­ rodził się za sprawą Deukaliona i Pyrry; rzucali oni odłamki skał na wymarłą ziemię i z owych głazów wy­ rastały figury człowiecze uformowane z żywych mięśni, kości, skóry i żył pulsujących krwią, zdolne do życia i działania - twarde kamienne pokolenie praojców stworzone do trudu uprawiania ziemi i walki z żywio­ łami. Z postacią Hefajstosa - poza kreacją Pandory wiąże się też legenda o wykonanych przezeń automa­ tycznych posągach służebnic, które pomagały mu w różnych czynnościach i były niejako pierwowzorami dzisiejszych „robotów”. Ta fascynująca opowieść jest zapisana w osiemnastej księdze Iliady. Po pracy w swej kuźni - gdzie miał sporządzić zbro­ ję dla Achillesa - boski kowal „chiton nałożył, do ręki krzepkie wziął berło i wyszedł, mocno kulejąc. Iść władcy dopomagały służebne złote, podobne zupełnie do młodych dziewcząt żyjących. Twórca obdarzył je sercem, umysłem, głosem i siłą, a nieśmiertelni bogowie dali im prac umiejętność. Obok swojego stąpały władcy”.5 Legendarne początki rzeźbiarstwa greckiego zwią­ zane są z postacią mistrza wszelkich sztuk, Dedala. W dedalowym micie powtarzają się relacje o niezwy­ kłym i poniekąd demonicznym aspekcie jego sztuki, który przejawiał się w nadnaturalnej animacji rzeźb.6 Wykonane przezeń posągi były łudząco podob­ ne do swych modeli, a nadto obdarzone zdolnością ru­ chu i życia (kapłani przywiązywali je w świątyniach do ołtarzy, by nie uciekły). W jednym z podań o Herakle­ sie powiedziane jest, iż heros ujrzawszy własny posąg zrobiony przez Dedala, uległ złudzeniu, uznał go za rywala-sobowtóra i z wściekłości rozbił kamieniem.7 Le­ genda o tajemniczej ruchliwości dedalowych postaci tłumaczy się stylistycznymi przekształceniami rzeźby greckiej, przejściem od hieratycznych, nieruchomych posągów, do figur przedstawianych z jedną nogą wysu­ niętą naprzód, a więc jakby „idących” przed sie­ bie.8 Dedal był także wykonawcą drewnianych, rucho­ mych lalek (dziś powiedzielibyśmy: marionetek), któ­ re ofiarował rodzinie króla Minosa na Krecie.9 98 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... dają na pokrywającą ją czapę śniegu, można odnieść wrażenie, że postać płacze”.13 Również w micie o Perseuszu odnajdujemy podob­ ne motywy. Heros ten walczył z Meduzą, której spoj­ rzenie obracało w kamienie zwierzęta i ludzi; nawet widok jej martwej, uciętej głowy zamienił cały dwór króla Polidektesa w nieruchome posągi (do dziś na pa­ miątkę tego wydarzenia pokazuje się na wyspie Serifos półkoliście ułożone odłamki skalne)14. Archetypiczne motywy owych antycznych prze­ mian przekształcały się w ciągu wieków w narodowe lub lokalne mity i baśnie. Z mitologii celtycko-osjanicznej wywodzi się np. postać Druida skamieniałego, a z podań średniowiecznych legenda o śpiących ryce­ rzach, związana m.in. z Tatrami i spopularyzowana w Polsce (skalnego druida i tatrzańskich rycerzy malo­ wał m.in. Leon Wyczółkowski). Legendy o rzeźbach obdarzonych cechami ludzki­ mi obecne są też w piśmiennictwie średniowiecznym (ich fabuła odwołuje się często do tradycji antycznej). W zbiorze moralizatorskich przypowieści znanych pod nazwą Gesta Romanorum występuje np. cesarz Leo, twórca poruszającej się figury, oraz Virgil, mąż uczony, który na polecenie cesarza Tytusa sporządził figurę głoszącą li tylko prawdę.15 Kris i Kurz przytaczają opo­ wieść o Albercie Wielkim, który miał być twórcą prze­ mawiającego posągu; rzeźbę tę zniszczył pobożny mnich, mniemając iż jest ona pogańskim idolem.16 Również rzeźbom kultowym przypisywano niekiedy cechy fizycznych przejawów życia i cudownego działa­ nia - głosu, ruchu, płynących łez lub potu. W Polsce istniała np. legenda o krucyfiksie Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie - ukrzyżowany Chrystus przemówił do pogrążonego w modlitwie bł. Świętosła­ wa (zwanego z łacińska Silentiariusem, zmarłego w 1491 r.).17 W czasach nowożytnych czołowym przykładem ożywionej i działającej rzeźby o uniwersalnym znacze­ niu symbolicznym był Posąg Komandora - Kamienny Gość wymierzający sprawiedliwość Don Juanowi. W e­ dług hiszpańskich podań, kłamliwy, wiarołomny, wy­ stępny Don Juan zabił w pojedynku Komandora, ojca uwiedzionej przez siebie dziewczyny; powodowany py­ chą zaprosił na wieczerzę wystawiony zmarłemu posąg, który przybył na ucztę i porwał go do czeluści piekiel­ nych. Kamienny Gość jest uosobieniem okrutnej kary, a zarazem symbolem pierwiastka porządkującego i prostującego nieprawości świata. N a początku XVII wieku postacie Don Juana i Komandora wprowadził do literatury przeor dominikanów, dramatopisarz Tir­ so de Molina (około 1618 r.). Później ów legendarny temat przewijał się nieraz w literaturze i muzyce; ko­ rzystali zeń m.in. Molier, C. Goldoni, J. Zorilla, A. Puszkin, W. A. Mozart, A. Dargomyżski. Z wieku XVI pochodzi podanie o Golemie. W e­ dług żydowskiej tradycji Golemy to postacie ulepione z gliny, ożywione przez położenie na ich oczy lub usta tetragramu - niewypowiadalnego imienia Boga. Istoty te nie były jednak „prawdziwymi” ludźmi, gdyż nie umiały myśleć, mówić i nie mogły płodzić potomstwa. Golema-olbrzyma stworzył dla obrony prześladowa­ nych Żydów - Liwa Ben Becalel, praski rabin, astro­ nom, kabalista i alchemik cesarza Rudolfa II. Jednak jego nadludzka siła i niszczycielskie działanie w mo­ mentach ślepego szału sprawiły, iż rabin musiał go uni­ cestwić. Golemowy temat pojawił się w literaturze modernistycznej, a później funkcjonowały różne jego parafrazy. W 1915 roku „fatalistyczną” powieść o Go­ lemie napisał Gustav Meyrink (wydania polskie w 1919 i 1958 r.). N a kanwie tego utworu nakręcono dwa filmy: niemy obraz niemiecki P. Wegenera i H. Galeena (1920 rok) i dźwiękowy film francuski J. Duviviera (1937 rok). Inny motyw potwora stwo­ rzonego przez człowieka (oparty na sensacyjnej powie­ ści Mary Shelley Frankenstein or the Modern Prome­ theus, 1818) po stu latach powrócił w historii kina ja­ ko prototyp postaci przerażających żywych trupów prześladujących ludzi i był później powielany w serii tak zwanych Frankensteinów. Powszechna w XIX stuleciu znajomość kultury sta­ rożytnej i kult dla antyku były źródłem oczarowania i inspiracji dla niemal wszystkich ówczesnych twórców - niezależnie od ich poglądów i orientacji artystycznej. Ortodoksyjni klasycy programowo przestrzegali uświę­ conych tradycją zasad i trzymali się ścisłych reguł określonych smakiem epoki (zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie l. połowy wieku). Romantycy chętnie nawią­ zywali do cudownej imaginacji starożytnych, swobod­ nie adaptując przekazy historyczne i mity z odległej przeszłości; temat, kostium czy motyw antyczny bywał nieraz tylko pretekstem do wyrażania romantycznych emocji, fantazji i wzruszeń. Typowym dziełem literackim, w którym splata się wątek o klasycznym rodowodzie z wyobraźnią roman­ tyczną, a który porusza fantastyczny temat ożywionej rzeźby, jest nowela Prospera Merimée Wenus z Ule. Akcja utworu rozgrywa się w miasteczku Ille, nieopo­ dal Perpignan, w 1. połowie XIX wieku; znaleziono tam w ziemi „posąg z miedzi, dużą czarną kobietę [...] która patrzy na człowieka wielkimi białymi oczami”. N a podstawie posągu widniała sygnatura Myrona i ostrzegający napis Cave amantem. Mieszkańcy Ille (wśród których byli i znawcy sztuki) podziwiali rzeźbę bogini, jej kształty, oblicze i oczy inkrustowane sre­ brem, które zdawały się emanować życiem. Jednak z upływem czasu statua zaczęła budzić lęk. Oglądający dostrzegli w obliczu Wenus mistrzowsko oddany „ka­ prys graniczący ze złością; wzgarda, ironia, okrucień­ stwo malowały się na [tej] twarzy niewiarygodnie pięknej”. Nadto Wenus objawiła aktywność, zmienia­ ła pozy, zginała kończyny i wyrządzała szkody i krzyw­ dy - rzucała kamieniem, okaleczała ludzi. Tymczasem 99 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 1. Rosso Fiorentino, Pandora otwierająca puszkę, rysunek piórem, 1530-1540, reprodukcja z archiwum autorki. Nr 2. Jean-Pierre Cortot, Pandora, marmur, 1819, Lyon, Musée des Beaux-Arts, reprodukcja z archiwum autorki. 100 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 3. Niobe, marmur, kopia rzymska z I w. n.e. wg oryginału greckiego z IV w. p.n.e., Nieborów-Pałac, prof. Janusz Moniatowicz. Nr 4. Antonio Canova, Paolina Bonaparte jako Wenus zwycięska, marmur, 1804-1808, Rzym, Galeria Borghese, reprodukcja z archiwum autorki. 3 101 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... w Ille przygotowywano się do ślubu dwojga młodych mieszkańców miasteczka. Narastająca obsesja i poczu­ cie nieszczęścia towarzyszące fatalnej figurze sięgnęło szczytu i sfinalizowało się podczas nocy weselnej. Po­ sąg z głuchym łoskotem przybył do nowożeńców i - ni­ by spiżowa kochanka zazdrosna o młodą żonę - zadła­ wił w straszliwym uścisku pana młodego, po czym „wstał z łoża, porzucił trupa i wyszedł” (zakończenie historii mściwej Wenus przywodzi na myśl poczynania mitycznego Talosa). Po tych dramatycznych zajściach kazano „przetopić posąg na dzwon, ale nie służyło to miastu. Od czasu jak dzwoni, wino zmarzło dwa razy”.18 Polscy pisarze, uczeni i artyści doskonale znali dzieje i mity starożytne. Wśród rzeźbiarzy możemy tu wymienić np. Jakuba Tatarkiewicza, który w Przewod­ niku sztuki rzeźbiarskiej wielokrotnie powoływał się na mitologię (choć nie bez zastrzeżeń; uważał bowiem, że niektóre jej wątki są zbyt drastyczne, „pełne wad i plu­ gastw”).19 Wykształceni twórcy czytali Homera, Hezjoda, Pliniusza Starszego, Diodora Sycylijskiego, Pauzaniasza, Tacyta i Owidiusza, którego Metamorfozy przynosiły szczególnie wiele opisów przemian i perype­ tii antycznych bóstw i herosów. Cyprian Norwid, który pasjonował się mitologią, czytał zarówno wiele tekstów starożytnych, jak i współczesne opracowania (np. znane naówczas dzie­ ło Alfreda Maury’ego, La magie et l’astrologie dans l’antiquite et au moyen age, Paris 1860). W Notatkach z mi­ tologii, Norwid odnotował m.in. mit o stworzeniu czło­ wieka: „[...] Prometeusz tworzy posąg z gliny - od słońca zapala ducha i ożywia posąg z pomocą Minerwy...”20 W 1829 roku młody Odyniec, zwiedzając z A da­ mem Mickiewiczem pracownię Thorvaldsena w Rzy­ mie, z zachwytem opisywał swoje wrażenia: „Rzekłbyś, że [jest tu] jakaś fabryka prometeuszowska, tylu tu uczniów po kątach, kopiując mistrza lepi różnych czło­ wieczków z gliny. Tyle ludzkich postaci wyrasta mniej więcej z marmuru, pod dłutem ociosujących go robot­ ników, jakby tylko co przeszli tędy Deukalion z Pyrrą. Patrząc zaś na ten tłum odlewów z gipsu, będących wi­ zerunkami dzieł mistrza po całej kuli ziemskiej rozsia­ nych, możesz się znów wyobrażać w zaklętym gmachu jakiegoś czarodzieja z bajki, który gości swych w ka­ mień zamienia [...]”21 Mityczne opowieści zamieszczał w swych rozważa­ niach estetycznych Józef Kremer; pisał on m.in. o Dedalu, mistrzu „zrodzonym z mgły porannej mitów”, któ­ rego posągi „chodziły, patrzyły, mówiły”. Dedal, prasz­ czur wszystkich mistrzów, władał „mocą nadziemską, nadludzką, cudotworną [...] on budził życie, mowę i wzrok w martwych figurach!”22 Karol Libelt przypo­ mniał w swej Estetyce „powieść o Pigmalionie [która] najlepiej alegoryzuje sztuk plastycznych cudowność”.23 Istotną innowacją w dziewiętnastowiecznej myśli o rzeźbie było nadanie jej cech metafizycznych, przy­ miotów żywego ducha. Stało się to za sprawą Georga Wilhelma Friedricha Hegla, który i w odniesieniu do skulptury zastosował swą słynną teorię ducha absolut­ nego, stale obecnego i działającego we wszechświecie. W obszernym rozdziale Estetyki, poświęconym rzeźbie, tak wykładał swoją doktrynę: „Duch jest bytem dla siebie życia świadomego i samowiednego, z wszystkimi uczuciami, wyobrażeniami i celami takiego świadome­ go istnienia [...] Cielesność rzeźby jest tym czynni­ kiem, poprzez który rzeźba czyni pierwiastek duchowy czymś rzeczywistym w przestrzennej totalności, ma bo­ wiem postać cielesną przysługującą duchowi [...] W rzeźbie spełnia się w ogólności ten cud, iż duch wciela się w czynnik czysto materialny i zewnętrzność tę w ten sposób kształtuje, iż sam staje się w niej dla siebie obecny i rozpoznaje w niej postać adekwatną swemu własnemu wnętrzu [...]24 Myśli Hegla rozwijali w Polsce jego uczniowie i kontynuatorzy: Józef Kremer, Karol Libelt i Henryk Struve. Tezy Kremera, formułowane bardziej przy­ stępnie (i z prawdziwie literacką swadą), jeszcze silniej wyrażały poczucie jedności posągu z ożywiającym go duchem i akcentowały jego szczególną, niemal ma­ giczną zdolność oddziaływania na widza. „Mistrz wcie­ la treść ducha w dzieła sztuki. [W nich] duch, co nie zna granic, ani czasu, ani przestrzeni, wstąpi w mate­ rię, pojawi się oczom, przemówi do słuchu, do zmy­ słów śmiertelnych człowieka i nawzajem materia głu­ cha i martwa, teraz duchem obudzona, zadrga w sobie, roztworzy oczy, zapuka ciepłym sercem i spojrzy na człowieka nieskończoności spojrzeniem [...] Posąg ca­ ły, jego części, organa rozwinięte, zwiastują życie i swobodę, przeniknione są duchem, duch w nich jest jakby dotykalny - cały posąg jest przezroczem, ducho­ wym widziadłem; cała powierzchnia posągu, nawet szata, jest wcielonym duchem. Stąd też trafnie ktoś wyrzekł, że posąg tysiącem oczów na widza patrzy”.25 Libelt w podobny sposób pojmował charakter skulptury, lecz odwrócił znaną myśl Kremera, twier­ dząc, iż posąg to nie duch ucieleśniony, ale ciało udu­ chowione. W interpretacji powiązań ducha i materii najdalej posunął się Struve. Wierzył on, że posąg ma niejako „z góry” nadaną rzeczywistą witalność i tak jak każda materia (np. kamień czy kryształ) posiada życie i „czucie”, o którym my, ludzie, nic wiedzieć nie może­ my. Czyż mamy prawo powiedzieć, „że istotą tak zwa­ nej materii jest brak czucia, myśli i dążenia, brak du­ chowego pierwiastka? Bynajmniej”. Gdy zachwycamy się posągiem wykutym z twardego marmuru, „przeczuć nie można wcale, że czuje, myśli, pragnie”.26 Stąd już tylko krok dzieli przeżycie estetyczne od wiary w meta­ fizyczne i magiczne właściwości dzieła rzeźbiarskiego. N a marginesie warto odnotować charakterystycz­ ne zjawisko powiązane z rzeźbieniem postaci ludzkiej z reguły zupełnie prymitywnej - służącej zabiegom ma­ gicznym. Od stuleci, wśród różnych ludów, istnieje 102 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion przed posągiem Galatei, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. praktyka lepienia lub strugania figurek, które następ­ nie przebija się ostrymi narzędziami, uszkadza lub nisz­ czy. Tym sposobem unieszkodliwia się wroga, jeśli bo­ wiem okaleczy się lub zniszczy wizerunek, dozna krzywdy również wyobrażony w nim człowiek.27 Dziewiętnastowieczna myśl estetyczna i teorie pol­ skich heglistów, a także wszechobecna tradycja i pa­ mięć o antycznych mitach, przyczyniły się do stworze­ nia szczególnego klimatu wokół sztuki rzeźbiarskiej, który uwidocznił się m.in. w literaturze 2. połowy XIX i początku XX wieku. Pisarze polscy podejmowali nie­ kiedy tematy, w których znaczącą rolę odgrywały dzie­ ła rzeźbiarskie lub losy artystów. Czasem zaznaczały się w nich nastroje pesymistyczne (Nowy gladiator Walerii Morzkowskiej, Lux in tenebris lucet Henryka Sien­ kiewicza, Anioł śmierci Kazimierza Przerwy Tetmaje­ ra), kiedy indziej autorzy wprowadzali do fabuły po­ wieści pogodne wątki miłosne - ich bohaterowie ob­ darzali uczuciem posągi. W Quo vadis? Sienkiewicza, Eunice całuje i adoruje posąg Petroniusza jak żywego kochanka, w Lalce Prus opisuje fantastyczne omamy erotyczne, jakich doznaje jego bohaterka. Izabela Łęc­ ka „raz zobaczyła w pewnej galerii rzeźb posąg Apolli­ na, który na niej zrobił tak silne wrażenie, że kupiła piękną jego kopię i ustawiła w swoim gabinecie. Przy­ patrywała mu się całymi godzinami, myślała o nim i... kto wie, ile pocałunków ogrzało ręce i nogi marmuro­ wego bóstwa?... I stał się cud: pieszczony przez kocha­ jącą kobietę głaz ożył. A kiedy pewnej nocy zapłakana usnęła, nieśmiertelny zstąpił ze swego piedestału i przyszedł do niej w laurowym wieńcu na głowie, ja­ śniejący mistycznym blaskiem. 103 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion i Galatea, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. Siadł na krawędzi jej łóżka, długo patrzył na nią oczyma, z których przeglądała wieczność, a potem ob­ jął ją w potężnym uścisku i pocałunkami białych ust ocierał łzy i chłodził jej gorączkę. Odtąd nawiedzał ją coraz częściej i omdlewającej w jego objęciach szeptał on, bóg światła, tajemnice nieba i ziemi, jakich dotychczas nie wypowiedziano w śmiertelnym języku. A przez miłość do niej sprawił jeszcze większy cud, gdyż w swym boskim obliczu ko­ lejno ukazywał jej upiększone rysy tych ludzi, którzy kiedykolwiek zrobili na niej wrażenie”.28 Odniesienia do rzeźb bądź przyrównywanych do nich ludzi pojawiały się też w teatrze. Świadczą o tym już same tytuły sztuk (rodzimych i obcych autorów) wystawianych na scenach polskich, m.in.: Głowa brą­ zowa, Kobiety z kamienia, Posąg, Żywy posąg.29 W 1880 roku bardzo dobrze został przyjęty dramat Wacława Szymanowskiego Posąg wystawiony na scenie warszaw­ skiego Teatru Wielkiego. Szymanowski, utalentowany publicysta, krytyk i dramaturg (ojciec sławnego później rzeźbiarza), napisał - rzec można - „modelowe” dzieło o powiązaniu ludzkich losów z tworami skulptury, o kobiecie-rzeźbie naznaczonej piętnem zła i przewrot­ ności. W dramacie tym - przesyconym niemal moder­ nistyczną ekscytacją - żona ubogiego rzeźbiarza Carla „podobna do lśniącego białością, marmurowego posą­ gu [...] niszczy i szerzy zło dokoła siebie, roznosi z sobą moralną zgniliznę i gubi wszystkich, co się z nią zetkną, jak plaga, jak zaraza”.30 Pojawia się tu echo przekształ­ conego, jakby „odwróconego” mitu o Pigmalionie i Ga­ latei. Carlo zabija w napadzie szaleństwa wiarołomną żonę, przebraną dla szyderstwa za figurę z pomnika: 104 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... „Tak, to posąg... siłą Nieczystą z martwej wykowany skały! Tam nie ma życia, tam duszy nie było. Tam żadne ludzkie uczucia nie drgały... Gdzieś w głębi pieczar, pod opoką ciemną. On spał, odwiecznym przysypany pyłem; Jam go wygrzebał... niech runie wraz ze m ną!” 31 Jedną z najpiękniejszych i najbardziej przejmują­ cych wizji literackich o ożywionych posągach stworzył Stanisław Wyspiański w dramacie Akropolis (1904 r.). Miejscem wydarzeń jest wzgórze wawelskie, pojęte ja­ ko polskie Akropolis - znak przeszłości i chwały naro­ du. Poeta powołał do życia figury z nagrobków katedry wawelskiej: Klio, Pannę i Czas z monumentu biskupa Kajetana Sołtyka (dzieła Piotra Aignera), Niewiastę-Załobnicę z pomnika Stanisława Ankwicza (dłuta Francesca Pozzi), Panią-Rozpaczającą Płaczkę z na­ grobka Michała Skotnickiego (dłuta Stefana Ricci), posąg Włodzimierza Potockiego (dłuta Bertela Thorvaldsena) i Anioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława - teraz uwolnione od swego ciężaru, rwące się do lotu i życia. Wszystkie te postacie powstają z na­ grobnych sarkofagów w Wielką Noc Zmartwychwsta­ nia, gdy „stał się moment wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością, bó­ lem a miłością, rozpaczą a nadzieją.32 Klio wspomina dawne dzieje i jest figurą pamięci. Panna porzuca ro­ jenia o przeszłości i wzywa do życia. Niewiasta z na­ grobka Ankwicza tajemną mocą uwalnia się z kamien­ nych okowów i marzy o letnim krajobrazie wyrzeźbio­ nym u jej stóp na cokole pomnika: O strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże, Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd ten wicher dmie? - co porywa?33 Anioły wiodą dialog z Amorem, Niewiastą i Panią z pomnika Skotnickiego; sołtykowa Panna wymienia miłosne zaklęcia z przebudzonym ze snu Włodzimie­ rzem Potockim. Tylko Tempus czuwa nad upływają­ cym czasem. Treść dramatu Wyspiańskiego odwołuje się do najogólniej pojętych losów ludzkich i spraw oj­ czystych; jego przesłanie głosi wolę życia, trwania i od­ rodzenia narodu - który przecież kiedyś zmartwych­ wstanie. Swoistym przekształceniem i odmianą „prawdzi­ wej” skulptury jest zatarcie granicy między artystycz­ nie zinterpretowaną, „posągową” figurą ludzką a utworami quasi-rzeźbiarskimi: lalkami, kukiełkami, manekinami. Miały one - i mają do dziś - swoje miej­ sce w sztuce widowiskowo-teatralnej i budzą określo­ ne emocje (im większa jest animowana figura, tym sil­ niejsze sprawia wrażenie). Istniały też utwory scenicz­ ne, których bohaterami były „żywe” lalki grane przez aktorów i tancerzy: najbardziej znanym widowiskiem tego typu był balet Wieszczka lalek Josefa Beyera, wy­ stawiony po raz pierwszy w Wiedniu (1888), później grany przez balety Diagilewa w Londynie (1919). Jego warszawska premiera odbyła się w 1891 roku; w okre­ sie dwudziestolecia międzywojennego balet ten nie schodził niemal z repertuaru Teatru Wielkiego.34 W pierwszych dekadach XX wieku, na fali ekspresjonizmu, literacka interpretacja dzieł rzeźbiarskich i ich niesamowitych poczynań nabrała szczególnie na­ silonego wyrazu. Sztandarowym przykładem ekspresji spotęgowanej do rozmiarów horroru (godnej wyobraź­ ni Edgara Allana Poe) była twórczość Gustava Meyrinka. Oprócz wspomnianej już powieści z 1915 roku (w której Golem po kilku wiekach znów zjawia się wśród ludzi),35 Meyrink napisał kilka fantastycznych opowiadań o niewytłumaczalnej, nadprzyrodzonej na­ turze rzeźb i ich złowieszczym oddziaływaniu na ludzi.36 Było to istne literackie panopticum, zbiór wszel­ kich okropności. W jednej z nowel gipsowe popiersie wypełnione jest mózgiem żywego człowieka, który gi­ nie wraz z rozbitą rzeźbą; w innej upiorny rzeźbiarz, „duchowy trup, biały Murzyn”, dusi swych modeli bły­ skawicznie twardniejącymi maskami. W Gabinecie fi­ gur woskowych tańczy kobieta poruszana dziwną ma­ szynerią, ruszają się i wydają dźwięki magnetyczne bliźnięta spreparowane z jednego dziecka, spoglądają trzy ucięte (ale żywe) głowy, a pod szklanym wiekiem trumny umiera sztuczny (?) człowiek przeszyty kulą ar­ matnią. Wszystkie te istoty są zarazem woskowymi rzeźbami i „żywymi” zwłokami animowanymi za pomo­ cą tajemnych praktyk Wschodu. W Kwiatach doktora Cinderelli, bohatera noweli prześladuje mały czarny posążek wygrzebany w Tebach, który wzbudza w nim „upiorne niepokoje i wysysa zeń moc żywotną [...]. Może w bezmiarach bezcielesnego bytu - roi Cinderelli - stoi spiżowy posąg demona, który pragnie, byśmy byli do niego podobni i stali się jego sobowtórami?” Niebawem półobłąkany doktor zostaje przeniesiony tajemną siłą statuetki do jakiegoś domu, gdzie cała ściana pokryta jest „rzeźbiarską” dekoracją złożoną z „pnącej sieci krwawych żył, z których niby jagody wykwitały setki wybałuszonych oczu”. Paraliż i śmierć doktora Cinderelli kończą jego zmagania z fatalną figurą.37 Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? W naszych czasach przerażenie człowieka w ze­ tknięciu z rzeźbą, odczuwaną jako martwe ciało, suge­ stywnie oddał kubański pisarz Alejo Carpentier w po­ wieści Królestwo z tego świata. Jej akcja rozgrywa się na początku XIX wieku. Murzyn Soliman, dawny masaży- 105 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Gustave Janet, Posąg Komandora i Don Juan, ilustracja do opery Mozarta Don Giovanni, XIX w., reprodukcja z archiwum autorki. sta Pauliny Bonaparte, ogląda nocą w pałacu Borghese posąg Wenus Zwycięskiej Canovy, do którego pani jego ongiś pozowała. Dotyka on statuy nagiej bogini i „ta podróż rąk odświeżyła mu pamięć, przynosząc obrazy z bardzo daleka. Znał niegdyś, w innych czasach dotyk tego ciała [...]. Nagle jednak chłód marmuru przenika­ jąc do palców, ściskając je obcęgami śmierci, unieru­ chomił go w pół krzyku. Zakręciło mu się w głowie. Ten posąg powleczony żółtym blaskiem latarni był tru­ pem Pauliny Bonaparte. Trupem zesztywniałym przed chwilą, przed chwilą pozbawionym pulsu i spojrzenia, trupem, którego można by jeszcze przywrócić do życia. Straszliwym głosem, jakby coś rozdzierało mu się w piersiach, Murzyn zaczął krzyczeć, rzucać wezwania obiegające echem sale pałacu Borghese. I wyglądał w tej chwili tak dziko, tak mocno uderzały jego pięty w sufit kaplicy na dole, wydobywając z niej dźwięki bębna, że przerażona służąca uciekła schodami w dół, zostawiając Solimana oko w oko z Wenus Canovy”.38 A dziś? Dziś tak jak i dawniej budzą w nas nieswo­ je uczucia łudząco odtworzone postacie z gabinetów fi­ gur woskowych, które nie bardzo wiadomo, czym są naprawdę - rzeźbami, atrapami, manekinami? A we współczesnych filmach science fiction straszą nas oży­ wione, człekokształtne roboty, które wymknęły się spod kontroli ludzi i które w niczym nie przypominają posłusznych służek Hefajstosa. Przypisy * 1 Niniejszy tekst jest zmienioną i poprawioną wersją artykułu opublikowanego w roczniku „Rzeźba Polska”, 1987, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, s. 247-252 Mere, Los i artysta. Zarys z życia rzeźbiarza. „Dziennik Warszaw­ ski”, 1854 nr 54, s. 6; nr 57, s. 3-4; nr 58, s. 6 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z ję­ zyków oryginalnych opracował zespół polskich biblistów pod red. Benedyktynów Tynieckich. Poznań 1965, W ydawnic­ two Pallotinum: Księga Rodzaju, 2, 7. W dawnym tłumacze­ niu księdza J. W ujka wers ten brzmi „ulepił człowieka z m u­ łu ziemi”. 3 Zob. R. Graves, Mity greckie, przełożył H. Krzeczkowski, wstę­ pem opatrzył A. Krawczuk, Warszawa 1968 (tam literatura źró­ dłowa). W pracy tej Graves prezentuje i omawia m.in. podsta­ wowe mity dotyczące „żywych” posągów. 4 O przekształceniach tematu Pandory od średniowiecza do cza­ sów współczesnych zob. D. and E. Panofsky, Pandora’s Box. The Changing Aspects of a Mythical Symbol, London 1956 5 Homer, Iliada, przełożyła K. Jeżewska, wstępem i komentarzem opatrzył J. Łanowski, Warszawa 1999, s. 334 (Pieśń VIII, wersy 416-421). 6 Relację o poruszających się rzeźbach Dedala podaje m.in. Dio­ dor Sycylijski, zob. Diodorus Siculus, Loch Classical Library, Books IV, 76, translated by C. H. Oldfather. London 1952 7 Graves. op. cit., s. 289 8 Homer, Iliada, op. cit., s. 471 (komentarz). 9 Graves, op. cit., s. 271 10 Jw., s. 290-293. O Talosie zob. też J. G. Frazer, Złota gałąź, prze­ łożył H. Krzeczkowski, przedmowę napisał J. Lutyński, Warsza­ wa 1962, s. 248 11 Frazer, j. w., s. 291-292 12 Graves, op. cit., s. 199; I. Trencsenyi-Waldapfel, Mitologia, z wę­ gierskiego tłumaczył J. Ślaski, Warszawa 1967, s. 185-186 13 Graves, op. cit., s. 241 2 106 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... 14 Jw., s. 223-225 15 Gesta Romanorum or Entertaining Moral Stories (tłumaczył z języka łacińskiego Ch. Swan), New York (b.d.), Dover pu­ blications, edited W. Hooper, Tale VIII, s. 15-17, Tale LVII, s. 96-99 16 E. Kris, O. Kurz, La leggenda dell’artista, Presentazione di E. Castelnuovo, prefazione di E. Gombrich. Torino 1991, Rozdz. II: L ’artista mago, s. 79 17 S. Dettloff, Wit Stwosz, t. 1, Wrocław 1961, s. 6l; P. Pencakowski, Kamienny krucyfiks Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. „Folia Historiae Artium”, XXII, 1986, s. 53 18 P. Merimée, Wenus z Ule i inne opowiadania [nowelę tytułową przełożył T. Boy Żeleński], Katowice 1958. s. 3-36 19 Przewodnik sztuki rzeźbiarskiej skreślony przez Jakóba Tatarkiewi­ cza Prof. Rzeźbiarstwa w R-1852/3, s. 210, Rkps Biblioteki Ja ­ giellońskiej, sygn. nr 3553 20 C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwa­ gami krytycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. 7: Proza, część druga, Warszawa 1973, s. 293. Wykaz lektur Norwida podaje J. W. Gomulicki w komentarzu do Notatek z mitologii, j. w., s. 688­ 698 21 List A. E. Odyńca do Juliana Korsaka z 25 XI 1829 r. [w:] A. E. Odyniec, Listy z podróży, opracowali M. Toporowicz i M. Dernałowicz, t. 2, Warszawa 1961, s. 18-19 22 J. Kremer, Grecya starożytna i jej sztuka, zwłaszcza rzeźba, Po­ znań 1868, s. 31, 133, 137 23 K. Libelt, Estetyka czyli umnictwo piękne, t. 1, część ogólna, Pe­ tersburg 1854 (wyd. II), s. 376 24 G. W. F. Hegel, Wykłady o estetyce, przekład J. Grabowskiego i A. Landmana, objaśnieniami opatrzył A. Landman, t. 2, W ar­ szawa 1966, s. 436, 450, 457 25 J. Kremer, op. cit., s. 85, 110. O estetyce Kremera pisał P. Szu­ bert w: A. Melbechowska-Luty, P. Szubert, Posągi i ludzie. A n­ tologia tekstów o rzeźbie 1815-1889, t. 1, część 1, Warszawa 1993, s. 46-50 26 H. Struve, Synteza dwóch światów. Szkic filozoficzny, Warszawa 1876, s. 33, 34 27 Frazer, op. cit., s. 39-40 28 B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. l, s. 68-69 (wyd. PIW). 29 Wcześnie wystawionymi utworami o „rzeźbiarskim” tytule by­ ły: sztuka Głowa brązowa autorstwa J. B. A . Hapde (pseud. Augustin) pokazana w Warszawie w 1810 r. i we Lwowie w 1814 r. oraz balet J. Elsnera Dwa posągi (w układzie L. Thierry), grany z wielkim powodzeniem w Teatrze N arodo­ wym w l818 r. Następnie w Warszawie wystawiono sztuki: Ko­ biety z kamienia T. Barriére i L. Thibousta 1854 i 1863 r., Po­ sąg W. Szymanowskiego, 1880 r. i Żywy posąg T. Cicogni, 1890 r. Zob. E. Szwankowski, Repertuar teatrów warszawskich 1814-1831, Warszawa 1973; H. Secomska, Repertuar war­ szawskich teatrów rządowych 1863-1890, Warszawa 1971 (mpisy powielane). 30 Cytat z recenzji M. Gawalewicza: Przegląd teatralny. Posąg, dra­ mat w 3 aktach Wacława Szymanowskiego, „Tygodnik Ilustrowa­ ny”, 1880 półr. II, s. 407 31 W. Szymanowski, Posąg, dramat w 3 aktach [w:] Poezye i dramata, Warszawa l884, s. 223 32 S. Wyspiański, Akropolis [w:] S. Wyspiański. Dzieła, pierwsze wydanie zbiorowe w opracowaniu A . Chmiela i T. Sinki, t. 4: Dramaty, Warszawa 1927, s. 449-619, Wstęp s. CXXXIV-CXLI. Zob. też L. Jabłonkówna, „Akropolis”, „Teatr”, 1960, nr 4, s. 4-7 33 Wyspiański, Akropolis, jw., s. 461. Fryz wykonany przez F. Pozzi na nagrobku Ankwicza, przedstawia rzadki w rzeźbie neoklasycznej motyw pejzażowy. W idyllicznym krajobrazie stoją i sie­ dzą płaczki, putta wiążą snopy, a trzy anioły owiane podmu­ 34 35 36 37 38 chem wiatru unoszą się w pląsie pośród zboża. Por. T. Dobro­ wolski. Rzeźba neoklasyczna i romantyczna w Polsce, Wrocław 1974, s. 84; K. Mikocka-Rachubowa, Canova, jego krąg i Polacy (około 1780-1850), t. II - Katalog, Warszawa 2001, s. 248-249 I. Turska, Przewodnik baletowy, Kraków 1973, s. 38-40 G. Meyrink, Golem, przełożył Antoni Lange, Kraków 1958 G. Meyrink, Gabinet figur woskowych i inne opowiadania, przeło­ żył H. Salz, Przemyśl 1922 [pierwsze wydanie w języku niemiec­ kim pochodzi z 1907 r.]. Jw., s. 55-64 A. Carpentier, Królestwo z tego świata, tłumaczyła K. W ojcie­ chowska, Warszawa 1968, s. 111-112. N a wątek opowieści o Solimanie, zawartej w powieści Carpentiera, naprowadził mnie tekst W. Juszczaka: Wstęp do wydania polskiego, [w:] H. Honour, Neoklasycyzm, przełożył W. Juszczak, Warszawa 1972, s. 10-11 Władysław Hasior, Posąg Komandora do inscenizacji Don Juana Moliera, Wrocław, Teatr Polski, 1970, fot. Grażyna Wyszomirska 107 �i T o łw I 2 Il. 1 Walka Izraelitów z Amalekitami, Roman Śledź Il. 2 Jezus opada pod krzyżem, Roman Śledź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0cbe2fb537c83f74dd85ec9d49d2c5e.pdf 7f35a15176ebe22af173cc8d7ce01f91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6230 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Eleusis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5810 Title A name given to the resource Eleusis : dyskusja wokół książki Karla Kerenyego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.61-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Bielawski, Krzysztof Juszczak, Wiesław Kolankiewicz, Leszek Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, K R Z Y S Z T O F B I E L A WS K I , WIESŁAW JUSZCZAK, LESZEK KOLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L E NG AUE R KARL KERENYI Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego sora Lengauera, w rozmowie wokół książki Karla Kerenyiego Eleusis, archetypowy obraz matki i córki. Cieszymy się, że możemy tutaj służyć miejscem. M ate­ riał z ostatniego spotkania z profesor Stephanie West i z profesorem Westem będzie opublikowany najpraw­ dopodobniej w numerze 2/2006. Będzie tam również tekst Krzysztofa Bielawskiego Pajany delfickie, frag­ ment jego większej pracy Teksty poetyckie greckich frag­ mentów muzycznych. Do znudzenia powtarzam taką formułę Rolanda Barthesa na temat istoty interdyscyplinarności i synte­ zy nauk, który powiada, że prawdziwa interdyscypli­ narność i synteza polega nie tyle na sumowaniu wyni­ ków poszczególnych dyscyplin: filologii klasycznej, hi­ storii starożytnej, etnologii, antropologii, teologii, a tutaj właśnie, w swoim posłowiu do książki pan Bie­ lawski... wspomina o tych „złączeniach” w twórczości Karla Kerenyiego, Barthes mówi, że prawdziwa inter­ dyscyplinarność, czy transdyscyplinarność, jak wolą niektórzy, jest w zasadzie t w o r z e n i e m nowego przedmiotu badań. I myślę, że ta rozmowa ten akcent wydobędzie. Warto może jeszcze i o innym wątku wspomnieć, który jeszcze przed Gardzienicami, w ra­ mach numeru poświęconego Malinowskiemu i Witka­ cemu Fotografia: między nauką i sztuką, na łamach „Kontekstów” się pojawił i stale nam towarzyszy, wła­ śnie owo: pomiędzy. Pomiędzy nauką i sztuką, pomiędzy naukami. Krzysztof Bielawski wspomina, że Kerenyiego traktuje się z pewnym dystansem, że tutaj te dycho­ tomie „nauka”, „esej”, „sztuka” są również obecne i że ta twórczość zawieszona jest właśnie pomiędzy filolo­ gią, etnologią, antropologią i teologią. Myślę, że aby już nie przedłużać tego wstępu i powitań, oddam głos panu doktorowi Krzysztofowi Bielawskiemu, prosząc go, żeby poprowadził dzisiejsze spotkanie. Państwa za­ praszam do dyskusji, do pytań i do włączenia się do tej rozmowy. Dziękuję. Archetypowy obraz matki i córki hoMZiiU Zbigniew Benedyktowicz: Chciałbym wszystkich ze­ branych serdecznie przywitać i podziękować, że za­ szczycili nas Państwo dzisiaj swoją obecnością. Dwa słowa wytłumaczenia tego dzisiejszego spotkania. Otóż ostatnim razem spotkaliśmy się w tym miejscu, w Instytucie Sztuki, też dzięki wydawnictwu Homini, które współpracuje z Orkiestrą Antyczną i Stowarzy­ szeniem Chorea i dzięki nim mieliśmy tutaj wizytę pro­ fesora Martina Westa. W dalszym ciągu pielęgnujemy ten kontakt z wydawnictwem Homini i chcielibyśmy dzisiejsze spotkanie nagrać i opublikować w „Kontek­ stach”, w których od 2001 roku przy okazji wydania numeru poświęconego Gardzienicom, Metamorfozom i sympozjonowi zorganizowanemu przez Włodzimierza Staniewskiego pt. Misteria i inicjacje rozpoczęliśmy ta­ ki, jak to nazywamy, Grecki rozdział na łamach nasze­ go pisma. To jest wielka tęsknota współczesnych an­ tropologów, żeby zażyć trochę tej starożytnej wiedzy od filologów klasycznych i historyków starożytności... Ostatnie spotkanie kontynuowane było w Krakowie właśnie z okazji wizyty profesora Westa, którego dzie­ ło Muzyka Starożytnej Grecji przetłumaczono w wy­ dawnictwie Homini. Chciałem więc powitać właści­ wych bohaterów dzisiejszego spotkania: pana doktora Krzysztofa Bielawskiego, dyrektora wydawnictwa H o­ mini, i trzech rozmówców zapowiadanych na plakacie: profesora Kolankiewicza, profesora Juszczaka i profe- 61 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • Krzysztof Bielawski: Również dziękuję za możli­ wość odbycia i zorganizowania takiego spotkania. Mam wrażenie, że po podobnej dyskusji nad tą książ­ ką w Krakowie i po spotkaniu nad dziełem Erica Doddsa Pogaństwo i chrześcijaństwo w epoce niepokoju, rów­ nież w Krakowie, mam wrażenie, że odbywamy swego rodzaju seminaria, a nie promocje czy prezentacje książek w popularnym rozumieniu tego słowa. Bardzo dziękuję przede wszystkim za to, że to spotkanie mogło się odbyć właśnie tutaj, gdzie z pewnością można już mówić o tradycji dyskusji nad książkami o antyku. Na temat samej książki Kerenyiego w obecności autoryte­ tów nie będę się wiele wypowiadał, pozostawię głos specjalistom. Chciałbym jedynie przywołać jedno waż­ ne nazwisko, które tu się nie pojawiło, a mianowicie nazwisko tłumacza, pana Ireneusza Kani, który bardzo chciał być tutaj obecny, ale wybrał lepszą cząstkę i jest w tym momencie na Krecie. Myślę, że możemy to zro­ zumieć i wybaczyć, niemniej pozwolę sobie przekazać Panom Profesorom przede wszystkim i wszystkim Pań­ stwu, serdeczne od tłumacza pozdrowienia. Tłumaczenie takiej właśnie książki takiego właśnie autorstwa nie jest przypadkiem bez znaczenia. Pan K a­ nia jest wytrwałym tłumaczem Kerenyiego, znakomi­ cie spolszczył kilka jego dzieł. Jest on tłumaczem, któ­ ry zabiera się wyłącznie do takich prac, które w pełni współgrają z jego wewnętrznymi poszukiwaniami, z je­ go potrzebami. Odważę się powiedzieć, że pan Kania jest kimś znacznie więcej niż tłumaczem, jest bardzo poważnym myślicielem. Nie chodzi tylko o to, żeby przekład był adekwatny, poprawny, wykonany z sza­ cunkiem dla translatorskiej techne. W przypadku ksią­ żek Kerenyiego istotne jest również to, by był on do­ konany ze swego rodzaju „czuciem” - jest to słowo straszliwie ulotne, ale bardzo bliskie Kerenyiemu. Bar­ dzo Państwa wszystkich zapraszam do wspólnej dysku­ sji nad tematem, który jest niezwykły, zwłaszcza w rę­ kach Kerenyiego; rozrasta się on tak nieprawdopo­ dobnie, w jakimś sensie uwspółcześnia się. Dzięki tej intuicji, powiedziałbym metafizycznej, która towarzy­ szy pisarstwu Kerenyiego, mamy szanse zbliżyć się do czegoś bardzo ważnego w naszym życiu - niekoniecz­ nie tylko akademickim. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI stym filologiem. Mówię o tym, aby od razu nawiązać do sylwetki Kerenyiego i do twórczości Kerenyiego i może chwileczkę zastanowić się nad charakterem tej książki, charakterem podejścia Kerenyiego i tym, czym była jego twórczość, cała twórczość. Wydanie zbioro­ we dzieł Kerenyiego w szwajcarskim wydawnictwie Artemis-Verlag liczy 7 czy 8 opasłych tomów - to jest ogromny dorobek naukowy. Karl Kerenyi był zasadni­ czo filologiem klasycznym pokolenia - powiedzmy tego, które do dojrzałości naukowej dochodziło w 30. latach XX wieku. W nauce, gdy idzie o historię religii greckiej, ta epoka stała pod znakiem tzw. trzeciego hu­ manizmu niemieckiego, reprezentowanego głównie przez Wilamowitza-Moellendorffa, autora klasycznego do dziś dzieła Der Glaube der Hellenen, który to Wilamowitz-Moellendorff tym się także wsławił w historii nauki (lub jeśli idzie o metodę i stosunek do badań na­ ukowych), że postawił pewien wzór filologa klasyczne­ go, który mi jest do dziś bliski. Nawiasem mówiąc, właśnie ostatnio pewien student, w takiej części już bardziej towarzyskiej seminarium odbywanego w mo­ im domu - oglądaliśmy pewien western - powiedział, że John Wayne jest jego ideałem mężczyzny... Moim ideałem mężczyzny jest Wilamowitz-Moellendorff i za­ raz właśnie się okaże, jaki reprezentuję pogląd. Wila­ mowitz-Moellendorff postawił pewien wzór, model fi­ lologa klasycznego i tzw. filologicznego badania kultu­ ry. Kultury w ogóle. Do kultury w różny sposób moż­ na podejść, Wilamowitz-Moellendorff to filolog bada­ jący kulturę. Wyrazem tego jego podejścia jest choćby słynna opublikowana jeszcze lata temu koresponden­ cja Wilamowitza-Moellendorffa z Jamesem Frazerem (James Frazer był również filologiem klasycznym, o czym się dziś zapomina), w której to, i w innych wy­ powiedziach i w tej korespondencji, Wilamowitz uznał Frazera po prostu za zdrajcę. To jest ktoś, kto zdradził filologię klasyczną, zdradził metodę naukową, prak­ tycznie nie uprawia nauki, to, co robi, nie ma nic wspólnego z badaniem naukowym, a już w szczególno­ ści nawet słynny komentarz Frazera do Pauzaniasza, robota filologa, nie ma nic wspólnego ze standardami pracy filologicznej. Taka mniej więcej atmosfera pa­ nowała, gdy idzie o badanie religii greckiej, w latach 30., bo Der Glaube der Hellenen wyszło, nie pamiętam dokładnie, bodajże 1931/1932— To było podejście, które jest reprezentowane właściwie przynajmniej w pewnej części badań po dzień dzisiejszy, i od razu powiem, że jest mi to podejście bliskie. Chociażby zresztą dlatego, że jeśli Państwo wezmą podstawowy do dziś w 3. wydaniu z 1967 roku Handbuch —napraw­ dę Handbuch w tym prawdziwym, niemieckim znacze­ niu - Geschichte der griechischen Religion, wielkie dzie­ ło Martina Nilssona, to o ile pamiętam, nie znajdą tam Państwo ani razu zacytowanego Kerenyiego, mimo że najważniejsze rzeczy Kerenyiego były już wtedy dobrze znane, kursowały gdzieś. Co więcej, jeśli Państwo we­ Wiesław Juszczak: Może zacznijmy od profesora Lengauera, on jest największym specjalistą w tej dzie­ dzinie. Ja jestem tylko uczniem (po części właśnie jego). Włodzimierz Lengauer: Ponieważ zostałem wy­ rwany do odpowiedzi, to zacznę, dobrze, ale od razu wymigując się od tego, co powiedział profesor Juszczak i co nie wiem, czy do Państwa dotarło, chcę powie­ dzieć zupełnie inaczej. Wcale nie mogę się uważać za specjalistę ani nawet równego moim kolegom w tym dostojnym i uczonym gronie, albowiem jestem czło­ wiekiem prostym, jestem prostym historykiem i pro­ 62 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • zmą do ręki późniejszy znacznie, w tej chwili stosowa­ ny także, gdy idzie o studentów, podręcznik (czy w wersji niemieckiej, czy angielskiej) Waltera Burkerta, to zobaczą Państwo zaledwie raz zacytowanego Kerényiego, i to jest absolutnie wszystko. I to zacyto­ wanego na równych prawach jak - powiedzmy - egzo­ tyczna dysertacja doktorska Krauzego o Hekate sprzed pięćdziesięciu czy iluś tam lat. N a jednym poziomie nie ma rozróżnienia i znaczenia gatunkowego dzieła Kerényiego, a właśnie jakiejś standardowej dysertacji niemieckiej. Kerényiego spotkał właściwie, jeśli idzie o badania nad historią religii greckiej, los nieco po­ dobny, co, jeśli idzie chociażby o religię rzymską oraz o pewne zagadnienia mitoznawstwa ogólnego w śro­ dowisku filologicznym, Dumézila. Jeśli Państwo we­ zmą także jakąkolwiek w tej chwili pracę dotyczącą re­ ligii rzymskiej, taką reprezentującą właśnie metodę fi­ lologiczną, to zobaczą Państwo, że podstawowa rzecz Dumézila La religion romaine archaique nie jest właści­ wie wzmiankowana. W najlepszym razie w bibliografii, a odniesień do tego nie ma żadnych, gdy Państwo czy­ tają nawet poważne dzieła, znów ze szkoły filologicznej dotyczącej mitu greckiego, jak chociażby książki Geoffreya Kirka, również nie znajdą Państwo tam zacyto­ wanego podstawowego dzieła Dumézila Mythe et Epopée. Takie podejście, jakie z jednej strony z pew­ nych powodów reprezentował, z zupełnie innego punktu wyjścia, z innej szkoły Kerényi, a oto takie jak Dumézil, nie cieszą się najmniejszym uznaniem filolo­ gów i historyków. I to trzeba szczerze i do końca po­ wiedzieć. Z drugiej strony, ponieważ właśnie lubię być przekorny - przy całym moim prostactwie i tępactwie, lubię także pewną przekorę - to chcę także powie­ dzieć, że jeśli Państwo na podstawie tej książki Kerényiego zechcą zrobić referat o misteriach w Eleu­ sis, dostaną Państwo u mnie ocenę niedostateczną. Ponieważ na podstawie tej książki nikt z Państwa nie przedstawi mi dokładnie przebiegu misteriów w Eleu­ sis. Nie tylko przebiegu, ale także organizacji. To, co właśnie taki prosty historyk i filolog chce wiedzieć, to chce wiedzieć, kiedy się misteria zaczynały, jak długo trwały i jakie czynności właściwie są wykonywane... Cały ten okres misteryjny w Atenach trwa koło dzie­ sięciu dni, licząc od momentu wyniesienia czy pójścia raczej efebów po hiera do Eleusis i potem przeniesienia do Aten. Wszystko razem zaczyna się mniej więcej trzynastego Boedromionu, tu nawiasem mówiąc też zresztą uwaga do tej książki - proszę nie przeliczać ni­ gdy owych dni kalendarza ateńskiego na nasz kalen­ darz. Teoretycznie można jakoś to zrobić, ale w każ­ dym roku jest to inaczej: to nie jest prawda, że dzie­ więtnastego Boedromionu, kiedy wyrusza procesja, to jest dwudziestego siódmego września. To absolutnie nie tak. To w którymś roku tak mogło się zdarzyć, ale rok lunarny tym się charakteryzuje, że zupełnie się w którymś momencie rozchodzi z miesiącami solarny- ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI mi. W Atenach, gdzie nie miano żadnej reguły, co ja­ kiś czas musiano dodawać aż dwa miesiące, żeby zwią­ zać to ze zjawiskami astronomicznymi obiegu Ziemi wokół S ł o ń c a . W każdym razie ten okres cały trwał od mniej więcej trzynastego dnia miesiąca Boedromionu do dwudziestego drugiego dnia miesiąca Boedromionu, czyli powiedzmy około dziesięciu dni, i to, co hi­ storyka i filologa interesuje, to jest to, co się dzieje do­ kładnie każdego dnia. To, co się dzieje dokładnie każ­ dego dnia, można zaś właściwie badać tylko na podsta­ wie jednej kategorii źródeł, jednej kategorii tekstów, przy których, to też trzeba sobie szczerze powiedzieć, Karl Kerényi nie zniżył się do tego, żeby je czytać i do nich sięgnąć, a mianowicie są to dokumenty epigraficzne, inskrypcje. Tylko tam dokładnie poświadczony jest przebieg czynności kolejnych dni łącznie właśnie z datami dziennymi i historyk, który do tego sięga, od razu biorąc do ręki książkę Kerényiego, jest co naj­ mniej rozczarowany. Nic na ten temat nie znajdzie. W najlepszym razie właśnie wzmianki od momentu owej Wielkiej Procesji, wyruszającej już do Eleusis, za­ tem dziewiętnastego, a nic, co było wcześniej, ani tak­ że nie znajdzie właściwie odpowiedzi - poza tym, co troszkę w części wstępnej, na zasadzie rozważań ogól­ nych. Nie znajdzie także odpowiedzi na pytanie, którą również bym wtedy od studenta, któremu bym taki re­ ferat polecił, chciał usłyszeć, od kiedy w Atenach ob­ chodzi się (a raczej odbywa) Wielkie Misteria Eleuzyńskie i jeśli podamy jakąkolwiek datę, to następne pytanie - kto właściwie to nie tylko organizuje, a kto określa, zarządza, że odbywa się tak, a nie inaczej, i czy odbywa się zawsze tak samo. To Karla Kerényiego nie interesowało w najmniejszym stopniu. Wobec tego wcale się nie dziwię, że ani Martin Nilsson, ani W al­ ter Burkert nie cytują Karla Kerényiego i zostawiam moim pozostałym rozmówcom ten przewrotny wobec tego pomysł i pytanie: to może książka Karla Kerényiego jest niedobra? Wiesław Juszczak: Skoro tak dobrze się zaczęło, kontynuujmy. Wspomniany przed chwilą Wilamowitz jest idolem wielu filologów. Martin West wspomina w jednej ze swoich książek, że zdjęcie tego uczonego spogląda nań zawsze ze ściany gabinetu, kiedy pracu­ je. Ja, toutes proportions gardées, mam na swoim stole fotografię młodej Jane Harrison na tle okna, prześwie­ tloną jasnym blaskiem, piękną w zamyśleniu. Otóż różnica między mną a moim znakomitym przedmówcą polega na tym, że kiedy ja coś piszę, czując się dyletan­ tem w tej dziedzinie, w którą dość późno ośmieliłem się wkroczyć, wybieram sobie autorytety, których Wilamowitz nawet nie zauważał (jak właśnie Miss Jane), powodowany zawsze drażniącą mnie w jego tekstach pychą. Był nazywany księciem filologów, z pewnością nie bez racji, ale zanadto w to uwierzył i sam siebie po­ stawił w końcu na swoim prywatnym Olimpie. Świad­ 63 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • czy o tym dobitnie jego późna fotografia upozowana na obraz Rembrandta przedstawiający Arystotelesa z popiersiem Homera (tę trzymam w teczce). W Glau­ be der Hellenen nazwał Greków najpobożniejszym z na­ rodów. Ale jak mu to wytknął z typową dlań elegan­ cją Walter F. Otto, nie do końca rozumiał istotę reli­ gii greckiej (a może religii w ogóle). Był typowym przedstawicielem pozytywizmu. Ja wolę późniejszą, „neoromantyczną” generację uczonych, których hory­ zonty były szersze, wyobraźnia swobodniejsza i takaż odwaga ryzyka w interpretacji faktów i źródeł. N a tym polegałaby różnica naszych stanowisk w punkcie wyj­ ścia. Karl Kerenyi był uczniem (przynajmniej ducho­ wym) Waltera Friedricha Otta. Zresztą wspomina w swoim Dionisosie o tym, jak spotkał go na Korczuli, gdzie prowadzili pierwsze rozmowy, i o kilkakrotnych wspólnych podróżach po Grecji. Tu moje własne fa­ scynacje zbliżają mnie do Kerenyiego najbardziej, bo Otto jest z pewnością tym, który kształtuje mocno moje myślenie. Tak jak pierwsze dzieło Harrison, pra­ ce Gilberta Murraya, Corforda, Guthriego, Martina Nilssona, Doddsa, Arthura B. Cooka, Rohdego czy sa­ mego Frazera wreszcie, który był mistrzem Harrison zarówno, jak Bronisława Malinowskiego (wymieniam autorów bez żadnego chronologicznego porządku, bo wszyscy są dla mnie teraźniejsi). Te nazwiska - a listę mógłbym znacznie poszerzać - wskazują już może, do jakiego stopnia Wilamowitz musi mi być daleki. I mo­ że przez to mój stosunek do Kerenyiego jest inny niż stosunek profesora Lengauera. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI Jeśli weźmiemy zwłaszcza Prolegomena to the Study of Greek Religion Jane Harrison, książkę, która wyszła w 1903 roku, miała trzecie wydanie w 1922 i dotąd jest nieustannie obecna w reprintach, niepoprawiana i wciąż nietracąca nic z inspirującej siły i (niezależnie od dyskusyjności niektórych jej tez) nikt z tych, którzy się zajmują historią religii greckiej, ani nie zauważyć, ani obojętnie koło niej przechodzić nie powinien, a na­ wet chyba nie jest w stanie - i jeśli, z drugiej strony, uznamy niezwykłą oryginalność i siłę wizji zawartą w Die Götter Griechenlands (mimo że Otto pozostaje nieco na uboczu, zapewne dlatego, że duch pozytywi­ zmu nie przestaje krążyć po obszarach szerszych już niż sama Europa), Kerenyi odzyska może należne mu w hi­ storii religii greckiej miejsce. W moim przekonaniu, i tutaj mam pewne kłopoty, bo znam tę książkę dobrze, ale czytałem ją ostatni raz parę lat temu i nie zdążyłem jej przeczytać przed tym spotkaniem na nowo - moim zdaniem w Eleusis Kerenyi w jakimś stopniu idzie za Ottem, ale także zdradza go trochę, bo był w jego życiu taki moment, kiedy związał się z Jungiem, z kręgiem Ascony i „Eranos”, co znalazło wyraz w serii rozpraw, z których trzy zostały przełożone na polski właśnie przez Ireneusza Kanię, tzn. Prometeusz, Dionisos i Eleu­ sis, jedna przez Jerzego Prokopiuka - Hermes, i do tej serii należą jeszcze dwie, które nie weszły do naszego językowego obiegu: Zeus i Hera oraz Asklepios. Nie wszystkie są zarażone wpływem Junga, ale w czterech występuje w podtytule termin „archetyp”, co jest pew­ nym sygnałem nastawienia badawczego. Nie zawsze ten sygnał znajduje uzasadnienie w tekście. Bo w isto­ cie autor zdaje się zajmować tu stanowisko bliższe Ot­ ta i innych historyków greckiej religii par excellence niż szwajcarskiego mistrza. Nie poddaje się do końca me­ todom psychologii, jakkolwiek pojmowanej. Wraca stale do koncepcji rozwijanych przez Waltera Otta czy Karla Reinhardta, którzy nie godzą się na ewolucjonizm, psychologizm i inne tego typu (często z pozoru) scjentystyczne metody, przy użyciu których wizja wszelkiej religii ulega deformacji i przez które wszystko można wyjaśnić wszystkim (bez względu na sens osta­ tecznych rezultatów), nie zostawiając żadnego miejsca na tajemnicę, bez której nie ma żadnych wierzeń. Re­ inhardt - jeden z najbliższych przyjaciół Otta - napisał kiedyś, że sam tytuł wydanych w 1929 roku Bogów Grecji, był na owe czasy prowokacją. Die Götter Grie­ chenlands każdemu musiało się kojarzyć z wierszem Schillera. „Panowanie” Moellendorffa jeszcze trwało, a tu ktoś jawnie występował pod sztandarem neoromantyzmu. I to nie koniec, bo za tym kryło się jeszcze takie podejście do „wiary Hellenów”, które nazwać by wypadało teologicznym, a to znaczyło, lub mogło być czytane jako: „niefilologicznym”, lub nie tylko takim. Filologia miała tu służyć czemuś szerszemu i głębszemu, a nie stanowić centralnej osi, wokół której skupiać się ma wszystko, i z badań nad którą wywodzi się ostatecz­ Włodzimierz Lengauer: Ja o moim stosunku nie mówiłem, bardzo przepraszam... Wiesław Juszczak: Ale powiedziałeś, że Moellendorff jest dla ciebie autorytetem... Włodzimierz Lengauer: Tak, ideałem mężczyzny. Krzysztof Bielawski: Jak John Wayne... Włodzimierz Lengauer: Jak John Wayne, na tej zasadzie. Jak John Wayne. Bardzo piękny mężczyzna. Wiesław Juszczak: Ale (tym razem przynajmniej) nie wypowiadam się o nim czy o nich jako o przedsta­ wicielach płci, lecz jako o uczonych, o reprezentan­ tach pewnej badawczej postawy. Harrison była kobie­ tą, ale w nauce mogła być i jest dla wielu ideałem sta­ wianym równie wysoko, lub na zgoła innym piedesta­ le naukowej wyobraźni wyżej od Moellendorffa (a że jako kobieta an sich była ideałem także, że na wieść o jej śmierci Virginia W oolf popadła w głęboką depre­ sję, choć nie znała jej zbyt blisko, to całkiem inna, choć interesująca kwestia; dla mnie może być jak Gre­ ta Garbo, ale nie to chyba jest naszym tematem). 64 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI zwłaszcza że to jest już okres niesłychanie późny roz­ woju religii greckiej - VIII p.n.e. to już są, w gruncie rzeczy, nasze czasy. To, co się dzieje, ginie w jakiejś pomroce, a religia zawsze się zaczyna wtedy, kiedy się za­ czyna ludzkość, czyli - archeologicznie rzecz biorąc w paleolicie. Otóż tutaj widać pewne rozdarcie i jest jeden szczegół bardzo interesujący dla mnie, mianowi­ cie ani razu nie jest zacytowana Jane Harrison. Otóż chodzi o te elementy archaiczne, które zacierają się w hymnie homeryckim. Książka Kerenyiego jest w gruncie rzeczy, mimo bardzo wielu odwołań do róż­ nych źródeł czy analogii, oparta na analizie mitu De­ meter i Persefony, w takiej jego formie, w jakim jest on opisany w Hymnie do Demeter. A Hymn do Demeter jest datowany, w tej chwili już właściwie przez wszyst­ kich, na rok około 600, na przełom VII na VI wiek, czyli jeszcze później. Wielkim problemem (i być może to problemem, który, w jakim sensie podsunął być mo­ że Kerenyiemu Jung...) jest ten podtytuł: Archetyp matki i córki. Otóż jest wielkie pytanie: w którym mo­ mencie Persefona stała się córką Demeter? U Home­ ra nie ma żadnego śladu. Mit porwania zjawia się do­ piero w Teogonii. Tam są dwiema absolutnie różnymi osobami. Demeter jest wspomniana u Homera w ogó­ le tylko dwukrotnie, natomiast Persefona jest boginią podziemi, i to główną boginią, dlatego że w gruncie rzeczy tam się rzadziej mówi o Hadesie jako o osobie, a częściej się mówi o Hadesie jako o miejscu. Persefo­ na w tym miejscu króluje. Jak wiadomo, doświadcze­ nie, nazwijmy je agrokulturowe, którego upostaciowa­ niem jest Demeter, jest doświadczeniem późniejszym niż doświadczenie śmierci. W związku z tym można powiedzieć, że Persefona jest wcześniejsza, objawia się wcześniej. Ja wierzę w tak zwane objawienie pierwot­ ne, które jest uznane przez tak wielkich teologów (zresztą działających nie bez wpływu Otta i przede wszystkim Heideggera) jak Romano Guardini, Karl Rahner czy Paul Tillich, by przy tych tylko pozostać. Objawienie się Persefony jest pierwotne. Demeter jest „wtórna” w tym sensie, że nosi w sobie wiele cech apo­ kryficznych, dodanych już w tym czasie, kiedy - jak pi­ sał znowu Otto - zjawił się Olimp Homera, a „praw­ dziwy” wielki mit obumarł. W związku z tym można trawestować sławne zdanie z Boskiej komedii, gdzie Dante nazywa Marię filia del suo filio: „córką swego sy­ na”. Dla mnie najradykalniejszym i może najprostszym wejściem w rozwiązywanie „problemu” Demeter jest określenie jej jako filia della sua filia. Tu tkwi dla mnie kluczowa kwestia, która w Eleusis nie została rozwiąza­ na, a nawet wyraźniej postawiona, choć mówi się tam bardzo często o jedności dwóch bogiń. I żeby jeszcze wspomnieć o drugim zagadnieniu, którego też mi w wywodzie Kerenyiego brak, to zagadnienie mistyczności misteriów. Jeżeli chcemy szukać źródeł, które by nam objaśniały i ukazywały mistyczną stronę greckich wierzeń, to znajdujemy je wyłącznie w orfizmie. Poja­ ne wnioski. Mówię o tym na poły dygresyjnie, bo my­ ślę teraz w zasadzie o Kerenyim. O jego miejscu wśród badaczy tej samej problematyki, jaka była też jego do­ meną. Mój podstawowy kłopot, który się nasuwa przy lekturze tej książki, jest taki, że nie rozwiązuje ona, czy też nie stawia dostatecznie ostro, pewnego zagadnie­ nia, dla mnie kluczowego w micie Persefony, a to zna­ czy (podtytułowego) problemu matki i córki. I żeby tyl­ ko zasygnalizować kierunek myślenia, który towarzy­ szył mi teraz, kiedy Eleusis tylko przeglądałem, wspo­ mnę, że mamy tam na samym początku, na czternastej stronie, takie zdanie: „W homeryckim Hymnie do Demeter jest mowa o bliżej nieokreślonej liczbie okeanid towarzyszących Persefonie w tym momencie [czyli w momencie porwania - dopowiedzmy], co dobrze pa­ suje do homeryckiego stylu, zacierającego i usuwające­ go elementy archaiczne”. Zdawałoby się, że zdanie jest zrozumiałe i do przyjęcia, ale w tym zdaniu kryje się coś bardzo ważnego, co nie zostaje potem dostatecznie roz­ winięte ani nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji. Mianowicie fakt, że tzw. religia homerycka (podkre­ ślam tak zwana, bowiem jest to tylko zwyczajowe na­ zwanie tła tylko heroicznych w zasadzie poematów, co za żaden zwarty system religijny uznane być nie może, co wielu uczonych zauważa i podnosi pisząc, że Homer nie był żadnym teologiem) - a więc, że obecny w tle Iliady i Odysei olimpijski panteon jest „wytworem” bar­ dzo późnym i że nawet tam nie ma śladu jakichkolwiek związków między Demeter a Persefoną, która nigdy nie nosi imienia czy przydomku „Kore” [co znaczy „dziew­ czyna” lub właśnie - w domyśle tylko - „córka”], ani nie ma wzmianki o żadnym uprowadzeniu jakiejś córki Demeter przez Plutona. Ten wątek pojawia wprawdzie nieco później w Teogonii Hezjoda, ale ostatecznie zo­ staje rozwinięty dopiero około roku 600 we wspomnia­ nym wyżej hymnie. Jeżeli zbierzemy to wszystko, nasu­ wa się następujący wniosek: Kerenyi ma rację, twier­ dząc, że „styl homerycki” (powiedziałbym raczej sam Homer) ma skłonność do zacierania czy usuwania ele­ mentów archaicznych (co tu znaczy: wcześniejszych niż jego epoka), o czym dość obszernie pisze zresztą O t­ to w Bogach Grecji - ale nie ma racji, sugerując, jakoby przed Homerem istniała jakaś mityczna opowieść o po­ rwaniu córki Demeter, a już na pewno nie jest możli­ we, aby tą córką była wielka bogini podziemnego świa­ ta, jaką - i tylko tak - jawi się Persefona w dwu pierw­ szych zachowanych greckich eposach. Fakt, z religijne­ go punktu widzenia zbyt ważny, by nawet przy tenden­ cji do marginalizowania prehomeryckich mitów w tych poematach można go było przemilczeć. Zresztą to nie jest tylko moje zdanie, ale jestem za tymi, którzy tak ją sytuują, i że te dwa, czy trzy, wiel­ kie dzieła, od których rozpoczynają się nasze źródła (przynajmniej źródła chronologiczne) pisane do histo­ rii Grecji czy historii religii, historii mitu greckiego, a mianowicie Illiada, Odyseja i Teogonia Hezjoda, 65 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ści umysłowe społeczeństw pierwotnych Lévy-Bruhl, któ­ ry to typ wierzeń jest wcześniej jednym z tematów roz­ ważań w Prolegomenach Harrison, jest dla mnie roz­ wiązaniem tej kwestii najbardziej przekonującym. Dla­ tego Eleusis Kerényiego uważam za analizę późnego apokryfu raczej niż archaicznego wielkiego mitu - jak wspomniałem - który na jakiś czas został odsunięty na margines pod wpływem religii olimpijskiej panującej w świecie Homera, które to panowania trwało względ­ nie krótko. Chciałbym na zakończenie przeczytać fragment z książki Jane Harrison, który potwierdza może moje stanowisko. W końcowej partii Prolegome­ nów czytamy: „Głównie w związku z uprawą ziemi, jak się zdaje, Bogini Ziemia wyłoniła z siebie podwójną postać jako matka i dziewczyna (maid). Dawna pani dzikich zwierząt jest obecna w jednym kształcie, być może nawet nieświadomie, lecz w Eleusis obie postaci są jasno wyodrębnione. Demeter i Kore to dwie posta­ ci, choć jedno bóstwo”. (Pisze o tym Kerényi, choć co dość dziwne - nigdy Harrison nie cytuje, jak mówi­ łem). I jeszcze: „Ważne, by odnotować i zauważyć, że pierwotnie owe dwie formy, Bogini Ziemi i Zbóż, nie są matką i córką, lecz matką i dziewczyną. Demeter i Ko­ re są faktycznie, po prostu, starszą i nowszą formą tej samej postaci, stąd łatwo o ich pomylenie”. Postać matki i córki są określone jako różne „mitologicznie raczej niż teologicznie” - to niesłychanie ważne i traf­ ne spostrzeżenie i sformułowanie. Razem wzięte, wszystko to znaczy, że postaci „obu bogiń”, będąc pier­ wotnie jedną, są tworem „instynktu narracyjnego”, potrzeby fabularyzowania cechującej późne stadia roz­ woju religii, kiedy oddalane zostają - między innymi przez to - treści pierwotnego objawienia, przez „inter­ pretację”, uzupełnianie, dopowiadanie tego, co obja­ wione A zatem „archetyp matki i córki” nie jest w istocie „ilustrowany” przez późną apokryficzną opo­ wieść w typie heroicznej sagi, jaką daje nam homerycki hymn. A on stanowi główny temat książki tu dysku­ towanej. Natomiast wedle pierwotnego objawienia jest najpierw Wielka Matka (Ge lub Rhea), zastąpio­ na później przez Demeter. Persefona jest może jedną z owych pierwotnych postaci. Jej pierwszym imieniem może być nawet Chtonie albo Nyks (głąb Ziemi lub Noc). Zaś postać Kore może być obrazem w jakimś stopniu apotropaicznym (zresztą w Misteriach Eleuzyńskich jeszcze słowo „Persefona” jest arrheton, jest to imię w zasadzie niewymawialne, imię misteryjne al­ bo „mistyczne”). Jeszcze muszę zauważyć, że istnieją bardzo interesujące uwagi na ten temat, który tutaj sy­ gnalizuję poprzez Jane Harrison, w znakomitej książce Cornforda From Religion to Philosophy z 1912 roku, i że jest tam to wszystko, co występuje dzisiaj u Burkerta (The Orientalizing Revolution) i Westa (The East Face of Helicon), gdzie szukając źródeł religii greckiej, sięga się co najmniej do Mezopotamii. West pisze, w pew­ nym momencie, że jeśli się jest w Grecji, ma się poczu­ wia się zatem trudne pytanie o czas datowania począt­ ków tego religijnego ruchu. Czy religia orficka jest, czy nie jest wcześniejsza od Homera i Hezjoda? Według Herodota czy Diodora Sycylijskiego jest, ponieważ się wymienia w kolejności Orfeusz, Homer, Hezjod... Włodzimierz Lengauer: U Herodota nie, absolut­ nie. On powiada, że Homer i Hezjod są najstarsi, a ci inni późniejsi. Wiesław Juszczak: Faktycznie, nie wymienia imion, jakie wspomniałem. Ale scholiaści i badacze późniejsi przypisują mu jakieś aluzje do takiego „rodo­ wodu wieszczów”. Jest to możliwe, ponieważ Herodot nie jest w tym wypadku konsekwentny. W księdze drugiej (2.23), mówiąc o Okeanosie, czyni uwagę, że tę nazwę, jako nazwę jakiejś nieznanej rzeki, wprowa­ dził do poezji Homer, „albo któryś z jeszcze dawniej­ szych poetów” (i tych właśnie pewne komentarze identyfikują jako Linosa, Musaiosa i Orfeusza, doda­ jąc niekiedy Eumolposa). A nieco dalej dopiero (2.53) pisze, że Hezjod i Homer, którzy stworzyli Grekom teogonię i nadali epitety bogom, żyli przed tymi poeta­ mi, jacy - najwyraźniej wedle dość rozpowszechnionej tradycji (bo wtrąca tu „moim zdaniem”) - mieli żyć przed nimi. Dla historyka więc Homer nie musiał uchodzić za najstarszego, a tylko za pierwszego z tych, którzy dokonali „uporządkowania mitologii”. Zresztą cały ten fragment (drugi z cytowanych) wymagałby dłuższej analizy, bo brzmi tak, jakby Herodot poruszał się tutaj na dość niepewnym gruncie, zwłaszcza gdy w zakończeniu passus czytamy: „Poprzednie szczegóły referuję z opowiadania kapłanek dodońskich, a dalsze, odnoszące się do Hezjoda i Homera, ode mnie pocho­ dzą” [przekład Hammera]. Już w epoce klasycznej, w każdym razie, istniała dość mocno ugruntowana „chronologia” tych pierwszych twórców, jak np. w Apologii Platona (41a): Orfeusz, Musaios, Homer, Hezjod, z wieloma odmianami w kolejności imion naj­ wcześniejszych: Linos, Musaios, Orfeusz; a także skomplikowanymi relacjami w zakresie pokrewieństw lub zależności uczeń-mistrz, itd. Problem orfizmu - je­ den najbardziej interesujących w historii religii grec­ kiej, i najbardziej skomplikowanych i dyskutowanych, gdy idzie zwłaszcza o chronologię - dotyczy bezpośred­ nio wspomnianych tu związków Persefony z Demeter, oraz kwestii greckiej mistyki, o której wspomniałem, całkowicie wyrugowanej we wczesnych eposach, ra­ zem z kultami chtonicznymi, powracającymi - według jednych, lub rodzącymi się - według innych, w VI wie­ ku, za Pizystratydów w Attyce (tu szczególnie ważna działalność Onomakritosa), i może za sprawą Pitago­ rasa w kręgu Krotony oraz na Sycylii. Wizja orfizmu jako religii kontynuującej wierzenia najpierwotniejsze (w tym właśnie chtoniczne), religii mistycznej tego ty­ pu, jaki analizuje w swej książce z 1910 roku Czynno­ 66 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • cie, że się jest już w Azji. Dziękuję i przepraszam za niezborność tego przydługiego wywodu. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niami Krzysztofa Bielawskiego - dzisiejsza dyskusja za­ mieniła się jednak w rodzaj seminarium. Czytałem niedawno w „Gazecie Wyborczej” rozmo­ wę z Dorotą Jarecką, psychologiem społecznym. Mó­ wiąc, jak inaczej trzeba dzisiaj prowadzić zajęcia akade­ mickie, zauważa ona, że mniej więcej co kwadrans po­ winno się dawać jakiś przerywnik, dlatego że młodzież jest przyzwyczajona do pilota i bezustannej zmiany ka­ nałów, a z kolei poszczególne sieci starają się zatrzymać uwagę telewidzów także przez nieprzerwaną zmianę... Krzysztof Bielawski: Okazuje się, że mamy pro­ blem: Karl Kerenyi miał problem z Wilamowitzem. Myślę że, w jakiejś mierze, miał też problem z Ottem, i obydwa te problemy nas tu dopędziły. Kerenyi cały czas jakby się nam wymyka. Wydaje mi się, że pisar­ stwo Kerenyiego z natury rzeczy zawsze się trochę wy­ myka jednoznacznościom i kategoryzacjom, pozosta­ wiając niezwykle inspirujące niedopowiedzenia. Może jednak mimo to uda się nam jakoś zdyscyplinować dyskusję... Wiesław Juszczak: Mam nadzieję, że nie ma Pan na myśli mojego seminarium... Leszek Kolankiewicz: Proszę Państwa, nie wiem, Leszek Kolankiewicz: Myślę teraz o dzisiejszym jakim cudem znalazłem się w tym znakomitym i sza­ cownym gronie, zaproszony do dzisiejszej dyskusji. Chyba tylko z powodu mojego amatorskiego - ama­ torskiego co się zowie, chcę powiedzieć: wynikającego z zamiłowania - zainteresowania problematyką miste­ riów, no i misteriów eleuzyńskich. Zainteresowaniu temu dałem wyraz - może trochę nieprzezornie w studium Eleusis: oczy szeroko zamknięte (opubliko­ wanym przez Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum w księdze ofiarowanej profesorowi Januszowi Deglero­ wi w 65. rocznicę urodzin, zatytułowanej Między te­ atrem a literaturą), studium, które tak wiele zawdzięcza właśnie książce Karla Kerenyiego. Wyznam, że pozostaję pod wrażeniem prac tego ba­ dacza: przede wszystkim wspaniałej monografii Dioni­ zos. Archetyp życia niezniszczalnego, także eseju Hermes przewodnik dusz. Mitologem życia mężczyzny i niezmier­ nie inspirującej, moim zdaniem, książki o Eleusis, któ­ rej długo oczekiwane polskie wydanie stało się powo­ dem naszego dzisiejszego spotkania - zresztą prac ukła­ dających się, mówił o tym profesor Juszczak, w pewną całość. Zauważmy od razu, że książka Eleusis. Archety­ powy obraz matki i córki ma strukturę dwudzielną: część pierwsza to rekonstrukcja, diachroniczna i struktural­ na, części drugiej zaś autor lojalnie nadał tytuł „Hermeneutyczny esej o misteriach”. Otóż ta dwudzielność, formalna i metodologiczna, ukazuje, jakże typowe dla Kerenyiego, połączenie kompetencji badawczych z am­ bicjami hermeneutycznymi. Właśnie to połączenie dość wyjątkowe: tu zgoda - wydaje mi się u niego atrakcyjne i cenne. Kerenyi nie zostawia czytelnika z gołą rekonstrukcją, ale zawsze jeszcze stawia hipote­ zę, co zrekonstruowane fakty mogły znaczyć. A jedno­ cześnie nie myli beztrosko jednego z drugim. Ponieważ nie jestem ani historykiem, ani filolo­ giem klasycznym - a przecież nawet gdybym był, też nie mógłbym, jak się okazuje, rościć sobie pretensji do miana specjalisty - nie jestem też, broń Boże, teolo­ giem, lecz zwyczajnym kulturoznawcą, proszę moje dalsze uwagi traktować jak spostrzeżenia szeregowego uczestnika seminarium, skoro - zgodnie z przewidywa­ spotkaniu. Ale, jak słyszeliśmy, profesor Lengauer też w ramach swojego seminarium pokazywał western z Johnem Waynem, więc może nie tylko. Myślę więc sobie, że może w charakterze takiego przerywnika opowiedziałbym anegdotę. Proszę się nie obawiać: anegdota niezupełnie będzie od rzeczy. Ow­ szem, może zilustruje charakter dociekań hermeneutycznych - jeśli chodzi o misteria eleuzyńskie, moim zdaniem cokolwiek beznadziejny. Anegdota będzie o Urnie Lovatelli. Urna zresztą wcześniej nie miała szczęścia do polskich tłumaczy, bo jej nazwa była tłumaczona a to jako Urna z Lovatelli, a to - już bliżej - jako Urna Lovatelliego (chociaż, je­ śli już, to raczej: Lovatellego). Zabytek ten nosi nazwę Urny Lovatelli, bo jego odkrycie ogłosiła księżna Ersilia Caetani Lovatelli. Któregoś razu będąc w Rzymie, postanowiłem obejrzeć na własne oczy Urnę Lovatelli, która - jak wiedziałem - przechowywana jest w Museo Nazionale Romano. Kerenyi zamieszcza w swojej książce (na s. 90-91 wydania polskiego) czte­ ry reprodukcje fotograficzne Urny Lovatelli. Nieco wyraźniejsze są reprodukcje, które można znaleźć w książce Waltera Burkerta Starożytne kulty misteryjne, ale i one nie pozwalają rozstrzygnąć, co właściwie przedstawia ten czy ów szczegół reliefu zdobiącego tę niewielką marmurową popielnicę, a przedstawiającego rytuały wtajemniczenia eleuzyńskiego. N a przykład właśnie Kerenyi zastanawia się, czy w scenie składania ofiary z prosiaka kapłan wylewający libację nie trzyma na tacy ofiarnej makówek (co miałoby znaczenie w sporze, czy w misteriach eleuzyńskich jakąś rolę od­ grywały środki halucynogenne, dajmy na to opium). Pomyślałem więc sobie, że w końcu powinienem zoba­ czyć Urnę Lovatelli na własne oczy i przekonać się na przykład - czy to są rzeczywiście makówki, czy też nie. Niemal codziennie przechodziłem obok Museo al­ le Terme, gdzie eksponowane są zbiory Museo Nazionale Romano, w końcu więc któregoś dnia tam wstą­ piłem. Byłem podekscytowany, ponieważ już za chwi­ lę miałem obcować z jednym z najciekawszych świa­ dectw przedstawiających wstępne rytuały eleuzyńskie, 67 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • jeden z nich zresztą zupełnie zgodny z archetypem Hymnu homeryckiego do Demeter: sceną, w której D e­ meter, na znak tęsknoty za porwaną córką, siedzi na stołku z zasłoniętą głową, na relifie naśladowana, już w rytuale, przez - jak się przypuszcza - Heraklesa. Spotkał mnie jednak tego dnia srogi zawód: zbiory mają w Museo alle Terme ciekawe, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Okazało się, że popełniłem drobny, ale zasadniczy błąd: prawdopodobnie trzeba było iść do innego muzeum, położonego zresztą nie­ opodal, mianowicie Museo delle Terme - po prostu nie ten przyimek. Wkrótce wybrałem się więc do Mu­ seo delle Terme, znów podekscytowany i teraz pewny, że zaraz przekonam się na własne oczy, co właściwie przedstawia relief na Urnie Lovatelli. I co mnie spo­ tkało? Otóż zbiory mają w Museo delle Terme cieka­ we, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Py­ tam więc obsługę: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Nie wiedzą. Ba, oni mnie pytają: „To my mamy w naszych zbiorach jakąś Urnę Lovatelli?”. Ponieważ nie tak dawno podzielono zbiory Museo Nazionale Romano, pozostało mi już chyba tylko odwiedzić nowy oddział w Palazzo Altemps. Zresztą tam tak czy inaczej trzeba pójść, bo to jest wspaniałe muzeum, świetnie urządzo­ ne. W ekspozycji niemal same arcydzieła: jest Tron Ludovisi ze sceną narodzin Afrodyty, która się wyłania - tylko nie wiadomo, czy z piany morskiej, czy może z ziemi - i z tą piękną nagą dziewczyną, która siedzi, z wdziękiem założywszy nogę na nogę, i gra sobie na aulosie; jest tak zwana Śpiąca erynia - ta piękna głów­ ka dziewczęca, położona na bok, która chyba była in­ spiracją dla Brancusiego. Z Palazzo Altemps wysze­ dłem więc syty wrażeń, ale kolejny raz zawiedziony: wśród ich wspaniałych zbiorów nie ma Urny Lovatelli. Teraz już dzwonię do głównej siedziby Museo Nazionale Romano i pytam: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Słyszę: „Tak, rzeczywiście, było coś takiego, ale nie wiemy, gdzie to jest. Poszukamy, proszę zadzwonić za kilka dni”. Rzecz jasna, jak to we Włoszech, poszuki­ wania trochę trwają, muszę dzwonić kilka razy. Wresz­ cie pewien pracownik, chyba jedyny zorientowany, mówi mi, że Urna Lovatelli jest zamknięta w jakimś pomieszczeniu i że trzeba mieć specjalne pozwolenie, żeby tam móc wejść. Dowiedziawszy się o tym, wie­ działem już, jak działać dalej - spróbowałem, za radą znajomego profesora, uruchomić jednocześnie dwa kanały: przez ministerstwo i przez archeologów. I dzię­ ki archeologom udało się ustalić, że Urna Lovatelli wiele lat temu została zamknięta w skrzyneczce z na­ pisem „Otwierać tylko do konserwacji”. Oni mają du­ żo takich rzeczy „tylko do konserwacji”, które leżą la­ tami zamknięte i nikt tego nie ogląda. Praktycznie nie było więc szans, żebym obejrzał Urnę Lovatelli. W Museo Nazionale Romano poradzono mi, żebym sobie obejrzał jej doskonałe reprodukcje w Gabinetto Fotografico Nazionale - oczywiście też za specjalnym ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI pozwoleniem. Ale przecież mnie nie o to chodziło. Więc mimo wszystko naciskałem na pewnego profeso­ ra, żeby się dowiedział, kto mógłby tę skrzyneczkę jed­ nak dla mnie otworzyć - zawsze przecież jest sposób na otwarcie skrzyneczki czy kuferka ze skarbem. I wtedy okazało się, że osobą władną otworzyć skrzyneczkę z Urną Lovatelli jest - uwaga! - kobieta: czarodziejka ta nazywa się Rita Paris. No oczywiście: któż inny, je­ śli nie kobieta, mógłby mieć klucz do sekretu tej skrzy­ neczki - i dla mnie już wtedy, po długich poszukiwa­ niach, bez mała samej tajemnicy misteriów eleuzyńskich. Ale o tym dowiedziałem się niestety tuż przed moim wyjazdem z Rzymu. Nie zdołałem już dotrzeć osobiście do dottoressy Paris, żeby otworzyła mi skrzy­ neczkę z Urną Lovatelli. Otóż z tymi moimi rzymskimi poszukiwaniami Urny Lovatelli jest trochę tak jak z wszelkimi docieka­ niami hermeneutycznymi na temat tajemnicy miste­ riów eleuzyńskich. Moje zabiegi trwały tylko miesiąc i wierzę, że gdybym nie musiał wtedy wyjechać, uzy­ skałbym w końcu zgodę albo przekonał strażniczkę skrzyneczki. Nie zdążyłem, tymczasem jeszcze się nie udało. Ta skrzyneczka jest tam gdzieś w Rzymie, a we­ wnątrz skrzyneczki spoczywa Urna Lovatelli. Czeka. I po wiekach to właśnie kobieta strzeże okruchów tej tajemnicy. Profesor Lengauer przypomniał nam, jaką pozycję filologowie i historycy przyznają Kerenyiemu. (Nie zdradził jednak, jakie jest jego stanowisko w tej spra­ wie, co byłby bardzo ciekawe dla nas wszystkich). Po­ wtórzył między innymi zarzut historyków pod adresem Kerenyiego, że nie zniżył się on do tego, by sięgać do inskrypcji jako źródła. Ale zarzut ten świadczy właśnie 0 ich uprzedzeniu do niego, uprzedzeniu - jak się oka­ zuje - trwałym. Bo jednak weźmy chociażby właśnie Eleusis: w bibliografii załącznikowej figurują przecież Inscriptiones graecae, a i w samym tekście odsyłaczy do nich można znaleźć pewnie kilkanaście, może ponad dwadzieścia, najwięcej w rozdziale „Mniejsze Misteria 1przygotowania do Wielkich Misteriów” (proszę choć­ by rzucić okiem na s. 94-99 wydania polskiego). Od­ noszę jednak wrażenie, że tak naprawdę nie o to cho­ dzi, czy Kerenyi wykorzystał komplet źródeł, czy też może któreś pominął, lecz o jego próby hermeneutyczne, w których posiłkował się metodami obcymi bada­ niom historycznym, uciekając się niekiedy nawet do Jungowskiej psychologii głębi, do teorii archetypów. Dla mnie ważne jest u Kerenyiego - oprócz zawsze imponującej erudycji autora, której przecież nikt nie przeczy - jego wyczuwalne osobiste zaangażowanie, wynikające ze szczególnej inspiracji. W książce o Eleu­ sis trochę ta inspiracja jest ukryta, ale w książce o Dio­ nizosie badacz sugeruje, że w jakiś sposób doświadczył Dionizosa, że doznał czegoś w rodzaju epifanii dionizyjskiej: stało się to po raz pierwszy w Kume, a potem w pewnej winnicy w Panonii. Mówi o tym dość dys­ 68 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI du metafizycznej intuicji tego autora, intuicji, która jeszcze wyraźniej niż w książce Eleusis - dochodzi do głosu we wspomnianym studium Das göttliche Mädchen. Dla mnie jako kulturoznawcy, zajmującego się szczególnie cultural performances, ciekawe było przede wszystkim to, co Kerenyi ma do powiedzenia o drdma mystikón, domniemanym dramacie misteryjnym, i oczywiście o doświadczeniu wtajemniczanego. Na ten temat Kerenyi wypowiada się jednoznacznie: w Eleusis nie było żadnego dramatu misteryjnego, wtajemniczeni nie oglądali czegoś w rodzaju przedsta­ wień dla wybranych. Tę tezę wypowiada on w książce Eleusis bardzo stanowczo i muszę powiedzieć, że dla mnie - jako osoby zainteresowanej widowiskami brzmi ona bardzo przekonująco. (Mam nadzieję, że pa­ nowie profesorowie to zweryfikują). W badaniach nie docenia się zazwyczaj pewnej nader subtelnej różnicy, której właśnie Kerenyi nie przeoczył, a mianowicie różnicy między sposobem patrzenia teatralnym i spo­ sobem patrzenia - czy raczej zobaczenia - misteryjnym. To oczywiście można tylko rekonstruować. Ale jakie Kerenyi przedstawia tu argumenty? Otóż powo­ łuje się on na różne typy uczestnictwa w tych dwóch czynnościach. W wypadku doświadczenia misteryjnego konieczne były specjalne przygotowania uczestnika - przygotowanie go do zobaczenia, do kontemplacji, którą była epopteia. Epopta to ten, który widzi, czyli dostępuje objawienia w formie obrazowej. O tym, że specjalne przygotowanie jest potrzebne, wręcz ko­ nieczne, dla dostąpienia pewnego typu doświadczeń, wiem przez porównanie rekonstrukcji Kerenyiego z praktykami Jerzego Grotowskiego: najpierw teatral­ nymi, a później z obszaru tak nazwanych Sztuk Rytu­ alnych (Nie będę tutaj rozwijać tej paraleli, tylko ją zasygnalizuję). W teatrze mamy do czynienia z drama­ tem, który staje się widowiskiem wywierającym okre­ ślone wrażenie na tych, którzy je obserwują, przez sam fakt zmontowania w określonym porządku, w określo­ nym układzie pewnej struktury audiowizualnej, czyli właśnie tego dramatu. Jeśli dramat ten, jak tragedia, będzie oddziaływać katartycznie, to oczyszczenie to będzie tu skutkiem owego montażu, będącego dziełem poety. W misteriach natomiast oczyszczenie jest przy­ gotowaniem do zobaczenia, a nie skutkiem oglądania dramatu. Jest ono wręcz warunkiem koniecznym - jak w rytuałach przedstawionych na Urnie Lovatelli - do­ stąpienia dalszych stopni wtajemniczenia, aż wreszcie tej uszczęśliwiającej wizji misteryjnej. Mówiąc więc ję­ zykiem Grotowskiego, montażu dokonuje sam inicjo­ wany - dokonuje w sobie i własnym wysiłkiem. I o ile mu się to powiedzie, o tyle dostąpi owej wizji. Tutaj jest oczywiście pewna zagadka, której praw­ dopodobnie nikt nigdy już nie rozwiąże: na czym pole­ gała ta sztuczka techniczna, umiejętność, która pozwa­ lała kapłanowi przywołać - za każdym razem z dobrym kretnie, ale w dalszym ciągu, na każdej właściwie stro­ nie Dionizosa - tej imponującej książki, w której jed­ nak można się zagubić, jak w labiryncie - daje dowo­ dy, że religia dionizyjska go jakoś osobiście zaangażo­ wała i angażowała przez dziesiątki lat, przez całe jego życie. Tu znowu anegdota, taki szybki flesz. Kerenyi pi­ sząc w Dionizosie o grocie Ejlejthyi na Krecie, nie zga­ dza się z jej przyjętymi interpretacjami, którym zarzu­ ca brak związku z myśleniem mitycznym. Kiedy prze­ czytałem u niego, że badacz może się o tym przekonać naocznie - wiele mówiący argument, prawda? - to oczywiście podczas pierwszej podróży na Kretę udałem się do tej groty. Nie tak łatwo się dziś do niej dostać: wejście jest zagrodzone kratą, a ta jest zamknięta na kłódkę. N ad grotą Ejlejthyi biegnie szosa, więc tam chyba się boją, że strop mógłby się zawalić. I może słusznie, że nikogo nie wpuszczają, bo człowiek chodzi w tej jaskini po skorupach i ma uczucie, że niszczy bez­ powrotnie to, czego archeologowie nie pozbierali. Nikt tam teraz nie prowadzi żadnych prac. Szczęśli­ wym trafem odnalazłem człowieka, który ma klucze do groty Ejlejthyi, i razem się tam udaliśmy. Kiedy spe­ netrowałem tę jaskinię, to mogłem się przekonać do wielu rzeczy, o których pisze Kerenyi. Muszę powie­ dzieć, że było to bardzo ciekawe doświadczenie: tak wejść tam z pochodnią w ręku i zaraz u wejścia móc dotknąć omphalós na brzuchu rodzącej bogini. Ukształtowanie jaskini jest takie, że penetrując ją, ma się nieodparte skojarzenie z drogami rodnymi, a jed­ nocześnie panuje tam atmosfera jakiegoś sanktu­ arium, która potwierdza, że to rzeczywiście jest to, czym jaskinie mogły być dla najstarszych kultur - mia­ nowicie naturalną świątynią. I kiedyśmy tak z tym mo­ im przewodnikiem oglądali przy świetle pochodni ja­ kieś skorupy, pojawiła się pszczoła. Dla mnie w tamtej chwili ta samotna pszczoła była jak gdyby strażniczką groty. W micie pszczoły zamieszkujące grotę są mamkami boskiego dziecka. Kerenyi więc miał inspirację i sam może być bardzo inspirujący - nie tylko w takim sensie, że inspirował Thomasa Manna przy pisaniu Józefa i jego braci, ale w takim, że zachęca do pewnych weryfikacji, które może nie są ściśle naukowe, natomiast mają związek z doświadczeniem egzystencjalnym. Tu też umocowa­ ne są jego związki z Carlem Gustavem Jungiem. Chciałbym w tym miejscu przypomnieć wspólną książ­ kę Kerenyiego i J unga Einführung in das Wesen der My­ thologie, bo jest tam świetne studium Kerenyiego o ar­ chetypie boskiej dziewczyny, studium, w którym autor posuwa się chyba dalej niż w tezach książki o Eleusis. Dopowiada tam pewne rzeczy o istocie Dwóch Bóstw, jak Grecy nazywali Demeter i Kore/Persefonę. W peł­ ni zgadzam się z tym, co tu powiedział Krzysztof Bie­ lawski, że temat misteriów eleuzyńskich w ujęciu Kerenyiego nieoczekiwanie uwspółcześnia się z powo­ 69 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • skutkiem - boginię. Ostatni hierofant zabrał ten sekret z sobą do grobu. Ciągłość przekazu została niestety przerwana przez tego odstępcę, który przystąpił do in­ nej religii i już nikomu nie przekazał tego sekretu. Ale możemy próbować rekonstruować, na zasadzie analogii, właśnie doświadczenie uczestnika. I myślę, że Jung rzeczywiście mógłby być w tym pomocny. Jung jest może trochę demonizowany. O doświadczeniu eg­ zystencjalnym mówił językiem psychologa, ale był on przede wszystkim hermeneutą, który tłumaczył z języ­ ka na język, na przykład doświadczenie alchemików przełożył na język dziś zrozumiały. Profesor Juszczak mówił tutaj o pewnym porządku historycznoreligijnym, a ja chcę powiedzieć o pewnym porządku doświadczenia, o dynamice doświadczenia dwóch bóstw. Więc na początku jest matka i córka: matka poszukuje porwanej córki. Kerenyi mówi: ta rozpaczająca Matka jest bardziej ludzka, matce współ­ czujemy. Dwa bóstwa są więc dla nas dostępne w sensie psychologicznym, w porządku doświadczenia - zrazu od strony matki, od strony doświadczenia tej, której zabrano córkę, tej, od której córka się odłączy­ ła. (Sir James George Frazer mówi, że Grecja wybrała wzruszającą postać zmarłej córki, opłakiwanej przez pogrążoną w żałobie matkę, żeby ukazać pewien rodzaj dramatu; jak wiemy, inna religia wybrała postać zmar­ łego syna). W doświadczeniu zrazu matka jest łatwiej dostępna, ale kiedy stopniowo zanurzamy się w nie głębiej, to powoli przechodzimy na stronę córki, tej cząstki oderwanej, która po tamtej stronie - jako bo­ gini świata podziemnego - nie jest już wzruszającą i piękną dziewczyną, lecz staje się przede wszystkim straszna. I tam ta córka okazuje się matką wszystkie­ go, w tym także własnej matki. Kiedyśmy stracili - złożyliśmy w ofierze - to, co mogliśmy stracić najcenniejszego (Jung powiedziałby: nasze „ja” świadome), odzyskujemy tę większą całość, którą jest matka wszystkiego (Jung nazwałby to jaź­ nią), obejmująca także każdą córkę, zresztą jak każdy byt, który tylko raz wynurza się do istnienia i który za­ wsze umiera - nigdy nie wynurza się stamtąd drugi raz. Ona obejmuje wszystkie te stworzenia - w tym sensie jest wspaniała i straszna. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI interesuje go doświadczenie, interesuje go rekonstruk­ cja, ale nie w sensie historycznym. W związku z tym, podstawowy zarzut „wilamowitzowców”, zarzut braku szacunku do chronologii, jest konsekwentnie odrzuca­ ny ze względu na przejrzyście przyjęte założenia. Inte­ resuje nas stanowisko Pana Profesora jako wielbiciela Johna Wayne’a i Wilamowitza. Włodzimierz Lengauer: Nie widzę konieczności wygłaszania własnego credo. Ja jestem profesor Bladaczka, taki właśnie filolog, historyk, bardzo prosty, który tylko patrzy na pewne dane, i tyle. Kiedy profe­ sor Kolankiewicz mówił właśnie o tej słynnej Urnie Lovatelli, myślę, że może Państwo ją sobie przypomi­ nają, to także mi się przypomniało i to, jak do niej podchodzi Kerenyi, i tak jak do niej podchodził choć­ by Walter Burkert, który ją również, w kilku miej­ scach swoich prac, dokładnie analizuje, bo to właśnie także od razu obrazuje pewne różnice podejścia. Jak Państwo czytają Kerenyiego, którego nawiasem mó­ wiąc, ponieważ przez semestr prowadziłem semina­ rium na temat Eleusis, także dawałem studentom, acz­ kolwiek właśnie już takim starszakom. Oni, już na wyższym poziomie wtajemniczenia, powinni to czytać. Oczywiście nie jest to lektura dla studenta pierwszego roku, ale starszacy już mogą. Jeśli Państwo czytają interpretację Kerenyiego i opis nawet, samą discriptio, nie mówiąc już o warstwie interpretacyjnej przedstawień na Urnie Lovatelli, to Państwo nigdzie nie znajdą odpowiedzi, w którym mo­ mencie misteriów to się odbywa. To jest wtajemnicza­ nie Heraklesa w misteria. W którym momencie? Pew­ nym problemem badawczym jest dokładne ustalenie, co się dzieje od trzynastego do dwudziestego drugiego Boedromionu. Jeżeli to jest, a na to Kerenyi kładzie trochę nacisk, owa myesis indywidualna, proszę sobie wyobrazić, czy to jest możliwe, że tak się wtajemnicza powiedzmy w V wieku, w ten sposób jak to urna przedstawia... Czy to tylko symbol, czy to jest pewien moment rytualny? Co ta scena przedstawia? Tego też Państwo w książce Kerenyiego nie znajdą: ilu właści­ wie ludzi uczestniczy w misteriach, ilu idzie w proce­ sji? Według wzmianki Herodota wynika, że procesja udająca się do Eleusis może liczyć ok. trzydziestu tysię­ cy osób. W tym oczywiście są także już epoptai, czyli ci, którzy nie muszą się już wtajemniczać, coś innego tam będą robić - też nie wiemy, co, ale ci, którzy po raz pierwszy idą, to ilu ich jest spośród tych trzydziestu ty­ sięcy? Jest ich zapewne dobrych parę tysięcy. Indywi­ dualne wtajemniczenie, zwłaszcza z owym takim przedstawieniem jak jest na urnie - bohater siedzący na dios kodion, tym runie baranim itd. - jest niemożli­ we. To nie jest to, tu chodzi o coś innego. A o co wła­ ściwie chodzi i jak wygląda przygotowanie do udziału w misteriach? To zostawiam, ale gdy wracam do wypo­ wiedzi obu moich - już nie będę powtarzał, że uczo­ Krzysztof Bielawski: Chciałbym powtórzyć prośbę profesora Kolankiewicza. Nie przypuszczam, żeby Pan Profesor odesłał któregoś ze studentów do Kerenyiego, prosząc o pracę na temat Eleusis, bo to jest szuka­ nie instrukcji pralki w książce do nabożeństwa, to jest jakby nie ten adres. N a obronę Kerenyiego trzeba po­ wiedzieć, że jest on niesłychanie uczciwy. To nie jest próba mamienia czytelnika jakąś pseudofilologią, żeby przeciągnąć go na taką czy inną, lepszą czy gorszą, stronę uprawiania nauki. Jego stanowisko jest niesły­ chanie jasne. Kerenyi wyraźnie artykułuje, od samego początku, co jest przedmiotem jego zainteresowania: 70 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nych - przedmówców, obu moich kolegów, chciałbym zwrócić uwagę na pewne bardzo specyficzne i różniące właśnie historyka i filologa podejścia, od podejścia czy profesora Kolankiewicza, którego bym jako antropolo­ ga zakwalifikował, czy profesora Juszczaka. Który dla mnie jest właściwie przede wszystkim teologiem. N a­ zwa „teologia” to jest termin wprowadzony przez Ary­ stotelesa, gdzie jest wyraźnie stwierdzone he prote philosophia he teologia esti: w tym sensie profesor Juszczak jest dla mnie teologiem. I to jest zupełnie inne podej­ ście, po prostu. Przy tym jest inne założenie badawcze. Założenie badawcze profesora Kolankiewicza, który także opowiadał o swoim przeżyciu, swoim pewnym doświadczeniu egzystencjalnym człowieka i także wte­ dy założenie teologa jest oczywiście takie, że istnieje coś takiego jak „człowiek”, jak „natura ludzka” zresztą bez tego cała koncepcja archetypów Junga nie miałaby sensu. To jest z jakichś względów niezmienne - albo dlatego, że taka jest natura, albo dlatego, że tak jesteśmy ukształtowani przez Boga, czy przez jakąkol­ wiek inną siłę, ale jest to zasadniczo niezmienne. I wtedy to podejście antropologiczne do kultury, wła­ śnie z natury inne niż podejście filologiczne, od razu z takim założeniem podchodzi do badania zjawisk kul­ tury zamkniętej, minionej, takiej która, odważam się powiedzieć całkowicie świadomie, jest martwa. Kultu­ ra grecka jest bowiem martwa - musimy to sobie jasno powiedzieć. Nie istnieje, dawno umarła. Religia grec­ ka również. Tego nie ma. Martwa, zamknięta i nam zasadniczo obca. I wtedy także, używana przez wielu religioznawców kategoria przeżycia religijnego, brane zresztą z naszej kultury, jest dostosowane do owego materiału, który badamy, z tymi założeniami. Z założe­ niami, że natura ludzka jest niezmienna, że mamy tam archetypy, świadomość itd., czego Grek V wieku w ogóle by nie zrozumiał. On nie wiedziałby, o czym, gdyby przetłumaczyć wypowiedzi obu moich znakomi­ tych uczonych przedmówców, na grekę V wieku, ale nie platońską zwłaszcza - Grecy nie mówili greką Pla­ tona, to nie jest język potoczny - gdyby Państwo usi­ łowali to na dobrą grekę przetłumaczyć, Grek nie zro­ zumiałby z tego ani słowa. Nie wiedziałby, o co chodzi. To jest inny, zupełnie inny sposób myślenia. I teraz wracając do tego, co było początkiem sprowokowanej świadomie przez mnie kontrowersji - żeby była dysku­ sja (ja właściwie uważam się za ucznia sofistów i nie­ ważne, jakie ja mam poglądy, ważne, żeby o nie wal­ czyć, mnie wszystko jedno: mogę za taką sprawę, mo­ gę za taką, byle była różnica poglądów. Ja zawsze z za­ sady staram się mieć inne poglądy niż mój przedmów­ ca, a mnie właściwie wszystko jedno jakie). Wracając do tego, od czego zacząłem: o co chodziło Wilamowitzowi, który nie był takim tylko zwykłym profesorem Bladaczką, no co najmniej był na poziomie Pimki. Je­ mu chodziło właśnie o to, że badanie filologiczne, z ca­ łymi rygorami metody filologicznej, podejścia histo­ ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ryczno-filologicznego, pozwala zrozumieć dobrze tę in­ ną z założenia kulturę, która dla Wilamowitza i dla ca­ łego tak zwanego „trzeciego humanizmu niemieckie­ go” była niedoścignionym wzorem, była najlepsza. To była kultura „naprawdę”. To jest ten tylko wzór, któ­ ry możemy w najlepszym wypadku naśladować. Żeby zrozumieć wielkość tej kultury i ją naśladować, musi­ my ją, dzięki metodzie historyczno-filologicznej, bar­ dzo dobrze, dogłębnie zrozumieć. Można by powie­ dzieć, że wobec tego, w gruncie rzeczy, podejście Wilamowitza i także moje wynika z głębokiej pogardy dla kultury współczesnej, którą się uważa za gorszą i niż­ szą. Wilamowitz tego zresztą nie krył - rzeczywiście tak uważał. Kulturę jego czasów uważał za skarlenie. Wobec tego, to wynika z głębokiej pogardy dla kultu­ ry współczesnej, dla czasów współczesnych, dla ludzi współczesnych... Natomiast podejście reprezentowane i przez antropologa i przez obu moich przyjaciół jest nieco inne. To podejście wynika z tego, że my z naszą wrażliwością, z naszą kulturą i w naszej kulturze szuka­ my miejsca dla antyku. O ile Wilamowitzowi chodziło 0 to, żeby po prostu zrozumieć antyk i z niego coś mieć dla nas, o tyle w takim podejściu chodzi o coś zupeł­ nie innego. To z kolei podejście egoistyczne: my chce­ my siebie zrozumieć, siebie opisać. Nasze problemy. 1 do tego sięgamy do antyku. Kerenyi, z całą pewno­ ścią, reprezentował właśnie taki pogląd: on był współ­ pracownikiem Junga od momentu, kiedy osiadł w Szwajcarii. Razem podejmowali mnóstwo prac przypomnę, że pracą paralelną (może kiedyś wyjdzie w wydawnictwie Homini) jest Archetyp boskiego dziec­ ka. To jest taka paralela do Archetypu matki i dziecka. To jest napisane już wspólnie z Jungiem: Archetyp bo­ skiego dziecka jest pracą jego i Junga. O co chodziło Jungowi? Jungowi wcale nie chodziło o zrozumienie religii greckiej ani początków orfizmu. Jungowi cho­ dziło o zrozumienie człowieka współczesnego. I to jest Kerenyi. I tu mają Państwo te dwa spojrzenia do kul­ tury przeszłości, do przeszłości w ogóle. Czy ona ma być, tak jak chce Wilamowitz, zrozumiana, ale dlate­ go zrozumiana, że ma być wzorem (przy poczuciu, że my nic lepszego nie zrobimy), czy też ona ma być na­ rzędziem do poznawania nas samych. I dla Kerenyiego jest tym narzędziem do poznawania nas samych. Zbigniew Benedyktowicz: Ja bym się nie zgodził, że to jest zajmowanie się samym sobą i tutaj jest taki wątek wspomniany w posłowiu, to znaczy idzie mi 0 bliskość myślową Kerenyiego z Tomaszem Mannem, z literaturą. Można by przywołać Tomasza Manna, 1jego eksplikację, dlaczego on sięgnął do Historii Jakubowych. Dlatego właśnie, że miał przekonanie, że „współczesna rzeczywistość jest czymś tak marnym, że trzeba się cofnąć i przywołać to, co duch ludzki dawno już zdziałał. Wydaje mi się, że to nie jest zajmo­ wanie się współczesnością i sobą samym, ale właśnie 71 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI nie zawahałbym się go nazwać symbolicznym. W tym rozumieniu symbolu jako łączącym w sobie to, co konkretne, zmysłowe z tym, co intelektualne, ducho­ we, pełne znaczenia, otwarte - tak jak symbol - na poszukiwanie znaczenia i sensu. I tutaj mam jeden taki drobny przykład roboty „filologicznej” - to jest przypis redakcji. Jest taki fragment, [por. s. 18, gdzie Kerenyi analizuje homerycki Hymn do Demeter], kie­ dy mówi o istocie tego doświadczenia mistycznego czy misteryjnego: „Od siebie [poeta] waży się dodać tylko przesłanie, którego f o r m ę dostrzec jeszcze możemy w Chrystusowym Kazaniu o Błogosławień­ stwach na Górze. Tutaj słowo olbios, które oddaję ja­ ko ‘błogosławiony’, nie odnosi się, jak to często bywa gdzie indziej do bogactwa materialnego. Zamierzony przez siebie sens poeta rozmyślnie pozostawia nieja­ snym dla profana (480-482). Owo błogosławieństwo wygląda następująco: ‘Błogosławionym jest z ludzi żyjących na ziemi ten, co je widział;/ Kto zaś nieświa­ dom obrzędu i w nich udziału nie bierze, /Tego po śmierci odmienny los czeka w zatęchłych podzie­ miach”. I tu filolog-redaktor daje przypis (13): „Prze­ kład jak wyżej ze zmianą w myśl wywodu autora. U W. Appela [autora przekładu polskiego Hymnów Homeryckich, Toruń 2001 - wtrącenie moje ZB] klu­ czowe określenie brzmi ‘szczęsny’ nie zaś ‘błogosła­ wiony’”. Niestety, nie znam tego pięknego języka, ale znam tłumaczenia właśnie Kazania na górze, w któ­ rym nie ma tego rozdzielenia, że „szczęsny” (czy „szczęśliwy”) to nie „błogosławiony”. Oto właśnie z precyzją filologiczną tutaj wkracza autorytet, tym­ czasem w horyzoncie naszego współczesnego do­ świadczenia religijnego możemy to słowo „błogosła­ wiony” też odczuwać jako „szczęśliwy” , bardzo dużo teologicznych tradycji podnosi też ten rys, i tak wła­ śnie postąpili autorzy ekumenicznego przekładu N o­ wego Testamentu na język współczesny, oddając sło­ wo „błogosławiony” jako „szczęśliwy” : „Szczęśliwi, którzy są zasmuceni, bo ich Bóg pocieszy... Szczęśliwi są czystego serca, bo zobaczą Boga”...[por Nowy Te­ stament, współczesny przekład, Brytyjskie i Zagranicz­ ne Towarzystwo Biblijne w Warszawie, Warszawa 1990]. Kerenyi oddał słowo ‘szczęsny’ jako ‘błogosła­ wiony’, wspomniani tłumacze postąpili zupełnie od­ wrotnie oddając słowo ‘błogosławiony’ jako ‘szczęśli­ wy’. I tu jesteśmy rzeczywiście na etapie dialogu czy poszukiwania nie tylko literalnego znaczenia, ale i sensu. Notabene na ten spór pomiędzy literą a du­ chem, filologią a antropologią w sposób nie pozba­ wiony dowcipu i uszczypliwości dla obu stron zwraca uwagę wspomniany Redfield, mówiąc, że filologia głównie skoncentrowana jest na tym: „czy to jest po­ prawne”, zaś antropologia: „czy to jest ciekawe”. Dla mnie jest jeszcze coś zdumiewające u Kerenyiego, bo nie zapamiętałem tego w ogóle z wcześniej­ szej lektury, właśnie to wspieranie się tymi etnologicz­ jest to tą drogą rekonstrukcji, która jest czymś twór­ czym. I z punktu widzenia antropologicznego mamy tego świadomość, że interpretacja mitologii, jakiejś tradycji mitologicznej, jak mówił Levi-Strauss, sama też staje się cząstką tego mitu. Jest to więc w przypad­ ku Tomasza Manna taka współczesna próba sięgnięcia do głębokiej Tradycji, z takim samym szacunkiem dla jej zrozumienia. Przypomnienie jej, odczytanie „na no­ wo”, bardzo świadome tego, że sięga się do tej tradycji niemal jak do koła ratunkowego. I tu rzeczywiście różni się podejście historyka i fi­ lologa od antropologa. Tu dygresja: w najbliższym nu­ merze Kontekstów 1/2005, będzie wydrukowany zna­ komity esej Jamesa Redfielda o Filologii klasycznej i antropologii [nr 1/2005 już się ukazał, wspomniany tekst por. tamże s. 42-50. - przyp. red.], gdzie właśnie ta teza, że świat, który bada filolog, to jest świat mar­ twy, odległy, obcy (co zresztą Pan Profesor Lengauer często podnosi - że to jest zupełnie egzotyczny świat i nie ma tego fundamentu wspólnego, i dlatego jest frapujący dla historyka - przenikanie do niego, inter­ pretowanie go). Wracając do problemu: ja przepra­ szam, że dla wszystkich znawców to jest może znane, ale chciałem z wstępu do Eleusis... przywołać właśnie fragment na temat rozumienia rekonstrukcji przez Kerenyiego. Pisze on: „Przyjmijmy na przykład, że za­ ginął całościowy kontekst jakiegoś wielkiego obrzędu Kościoła katolickiego, powiedzmy: uroczystej sumy. Zachowały się tylko fragmenty ksiąg liturgicznych i ruiny kościołów. Nie możemy zakładać, że msza by­ ła taka sama od samego początku. Zachowane frag­ menty mogą pochodzić z różnych okresów. Niemniej próbę rekonstrukcji można podjąć, gdyż jedna bodaj kwestia nie podlega wątpliwości: mianowicie, że na każdym etapie swojego rozwoju liturgia stanowiła ja­ kąś spójną całość i miała własną wewnętrzną logikę. Tę wewnętrzną logikę można uchwycić nawet, jeśli nie wiemy, czym liturgia jako całość b y ł a dla jej uczestników, dokładnie przecież ją rozumiejących” [Eleusis... s. 18]. Tu też pewien chwyt Pan Profesor zastosował, że jakby przełożyć tę całą koncepcję ar­ chetypów, toby ten Grek nic z tego nie zrozumiał. Bardzo często w antropologii mówimy: gdyby przeło­ żyć Levi-Straussa albo Malinowskiego... Włodziomierz Lengauer: Dać tym Indianom do poczytania... Zbigniew Benedyktowicz: toby zwariowali i nic nie zrozumieli z tego. W ięc to jest trochę taki argu­ ment... Ale myślę, że tę pszczołę wylatującą z groty, tę z opowieści prof. Kolankiewicza, Grek by zrozu­ miał. Albo to, że dottoressa jest strażniczką tajemni­ cy. To jest ten poziom wspólnoty. Tak mocno osa­ dzony w konkrecie, przeżyciu zmysłowym, a jedno­ cześnie pełnym głębokiego, duchowego znaczenia, że 72 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nymi świadectwami, przykładami i doświadczeniami spoza greckiej kultury. Zawsze są tacy uczeni (nie brak ich i pośród antropologów), którzy się denerwują z po­ wodu takiej etnologicznej komparatystyki, i zżymają się na tych „eseistów” za ten brak a to precyzji, a to chronologii, za to sięganie gdzieś w zupełnie inne kon­ teksty kulturowe, geograficzne i budowanie, składanie z tego jakiegoś sensu, jakiejś całości, która byłaby dla nas bardziej dostępna (takie zarzuty spotykały i Eliadego). Myślę, że to dzieje się tak nie dlatego, że my je­ steśmy zainteresowani sobą, czy tak kochamy współ­ czesną kulturę, tylko dlatego, że jednak może poszu­ kujemy sensu. Taka robota, być może rażąca właśnie niedostatkami dla filologa, historyka, jest jednak ja­ kimś wprowadzeniem w nasz współczesny horyzont te­ go „niedostępnego”, „odległego”, „odmiennego” świa­ ta. Tyle że jest to może droga dochodząca z drugiej strony, nie przez pokazanie całkowitej niedostępności i odmienności tego świata, ale droga, na której przy za­ chowaniu jakiejś równowagi nabieramy przekonania, że my możemy z tymi „światami” rozmawiać. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niało coś, co powodowało, użyjmy buddyjskiego słowa satori, oczyszczenie. A jeżeli idzie o problem przejścia, 0 tych, którzy przeszli w zaświaty, tych, którzy stamtąd nie wracają, to jest uchylone w mistyce greckiej, po­ nieważ istnieje problem transmigracji, istnieje pro­ blem powrotu. Problem transmigracji pojawia się wła­ ściwie pierwszy raz, jeżeli idzie o teksty (brane chrono­ logicznie), pojawia się w tym sławnym fragmencie Anaksymandra, o którym napisał esej Heidegger. To nieustanne powracanie, wynurzanie się bytów i zanu­ rzanie się nich, na zasadzie pewnego prawa, do które­ go jako przypis możemy podłączyć ten sławny frag­ ment z Pindara, który cytuje Platon: musi istnieć za­ płata za czyny popełnione na tym świecie, po to żeby powrócić. Ten powrót bytów, który jest w tym zdaniu Anaksymandra zachowany, jest właściwie takim sy­ gnałem, że już wtedy, już w tym momencie, na samym początku filozofii greckiej, pokazuje tę możliwość od­ krycia już wtedy idei transmigracji, co łączyłoby się już z jedną z tajemnic Misteriów Eleuzyńskich. Tam wła­ śnie to zostało udowadniane. To zresztą jest ten, jak niektórzy twierdzą, „szalony” artykuł Otta, drukowany w „Eranos-Jahrbücher” w 1939 roku, o tym, że na dźwięk gongu, w który uderzano, zjawiała się Persefo­ na. Kerenyi nawet napisał, że to obniżyło nieco opinię Otta jako uczonego w oczach niektórych badaczy. W moim przekonaniu nie dlatego, że to, co opisuje Herodot w siódmej księdze na temat tej historii, która się zdarzyła na równinie koło Eleusis przed bitwą pod Salaminą, jest także opisem cudu, który mógł się zda­ rzyć. Ten tłum idący, który poszedł na Salaminę, tłum jakby nierealnych pielgrzymów idący tego właśnie dziewiętnastego Boedromion, kiedy się misteria nie mogły odbyć ze względu na najazd Persów. Wiesław Juszczak: Jeżeli można, jedno słowo do tego, co powiedziałeś w tej chwili. Zostałem tutaj określony jako teolog. Nie wzbraniam się przed tym bardzo szlachetnym określeniem, ale to, co mnie inte­ resuje i co dla mnie jest żywe, jest problemem do zba­ dania nie z punktu widzenia egoistycznego, lecz z punktu widzenia dotarcia do pewnej granicy, za któ­ rą wszystko inne jest tajemnicą. Mnie interesuje, od lat, problem przeżycia mistycznego, i tego poszukuję w religii greckiej - to jest to, co mnie obchodzi. I w związku z tym jednym z takich drogowskazów (można powiedzieć „dających do myślenia” - choć nie lubię tego zwrotu) jest to sławne zdanie z Heideggera, gdzie on mówi o problemie przeżycia i o tym, że my je­ steśmy zbyt zawłaszczeni przez własną podmiotowość i wszystko kierujemy ku sobie - to jest oczywiście ta taka postkartezjańska wizja, której on się przeciwsta­ wia. Tam jest takie wspaniałe zdanie, które wymaga długiego myślenia i właściwie nigdy się przy tym nie dochodzi do konkluzji zadowalającej. On pisze tam, że mówimy wciąż o przeżyciu (to jest ten artykuł o Cza­ sie światoobrazu). On pisze tam, że musimy podjąć pró­ bę uświadomienia sobie, że na uroczystościach w Olimpii Grecy żadnych przeżyć mieć nie mogli. To znaczy, że nie istniało rozdzielenie między przedmio­ tem a podmiotem, że istniała identyfikacja, coś w ro­ dzaju unii mistycznej z tym, co się działo. Tutaj jest ten problem, o którym wspominał profesor Kolankie­ wicz: problem ewentualnego przedstawienia, o którym się mówiło, o którym się w pewnym czasie pisało, co zresztą teraz, w literaturze nowszej jest kompletnie już zlikwidowane. Nie było w Eleusis żadnego dramatu. Właściwie wszyscy zgadzają się co do tego, że nie było tam żadnego przedstawienia (teatralnego), tylko ist­ Krzysztof Bielawski: Jesteśmy w takim momencie rozmowy, że tej hydrze mogą zacząć wyrastać jakby nowe głowy. Krakowska dyskusja nad tą książką, z udziałem pana Kani, Tomka Rodowicza i profesora Kazimierza Korusa, wyraźnie poszła w stronę zastana­ wiania się nad wpływem różnych czynników na jakość tego doświadczenia, o którym mówi Pan Profesor. Dzi­ siaj ledwo dotknęliśmy kykeonu, postu, który obowią­ zywał, i ich fizjologicznych implikacji. Z mojego do­ świadczenia jednak wynika, że lepiej jest skończyć dziesięć minut wcześniej niż minutę za późno i pozo­ stawić jakiś czas na część mniej oficjalną. Raz jeszcze bardzo dziękuję za udział w tej dyskusji. PS Od Redakcji: Właśnie w części nieoficjalnej zwróciliśmy się do prof. Lengauera z zaproszeniem 1 prośbą o napisanie dla nas artykułu o Eleusis. Arty­ kuł ten drukujemy obok. Wypowiedzi autoryzowane. Transkrypcja i opracowanie Tomasz Szerszeń 73 �Triptolemos między Demeter i Core. Marmurowa płaskorzeźba z 2 poł. V w. p.n.e., znaleziona w Eleusis. źródło: Karl Kerenyi Eleusis, Homini, Kraków 2004 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1079d6a51f61703a477bf0a86b07b2be.pdf 7e1d81b89ac1accbf372928a864280a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa XX wiek Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4368 Title A name given to the resource Współczesna rzeźba ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1, s.1-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski W S P Ó Ł C Z E S N A R Z E Ź B A L U D O W A j ę t n y f a k t , iż n a w s i w y k o r z y s t u j e się n i e r a z f o l k l o r czy strój l u d o w y obyczaje, Opieka oraz ze formy n i e są w bardziej form konkursy i propagowania s t a n i e zmienić zahamować ludowej konserwujący dawne miejscowe. s t r o n y ipaństwa, wszelkie czości jako element autorytety procesu sztuki wystawy ludowej twór­ t y c h faktów, a tym zaniku na wsi. Opieka tradycyjnych dotyczy więc twórców l u d o w y c h , o n i t o otrzymują stypendia, moż­ liwości d a l s z e j p r a c y — ale p r o d u k t t e j p r a c y , o w y s o k i m poziomie uznania w nawet artystycznym, nie znajduje miejscowym środowisku i zostaje już ekspor­ t o w a n y d o m i a s t o r a z za g r a n i c ę . Jak w tej twórczości? sytuacji Fakt dokonują pierwszy: się przemiany przemiany są wewnętrznego r o z w o j u twórców, którzy otoczeni nowe przejawy przez życia, p o d d a n i w p ł y w o m p r a s y , r a d i a , filmu, telewizji i nowych wzorów skrępowanie w wynikiem tradycyjną formą estetycznych czują i bywa, swej sztuki że próbują ją zmienić, n i e z a w s z e zresztą z korzyścią. F a k t d r u g i : n i e i s t n i e j e w zasadzie o p i n i a środowiska, która dawniej decydowała o charakterze i poziomie twórczości, dokonując j e j s e l e k c j i i e l i m i n u j ą c formy nieudane, zbyt ponie­ waż — j a k to ekstrawaganckie. już powiedziano Nie istnieje, — sztuka ludowa Frasobliwy. II. 1. Wys. 37 cm. Wyk. 1950. Feliks Błaszczyk, szawa, pow. Aleksandrów Kujawski. II. 2. Wys. 25 cm. 1958. Wincenty Pitura, Sułowiec, pow. Zamość. SYTUACJA OBECNA RZEŹBY W SZTUCE LUDOWEJ Spośród w s z y s t k i c h d z i e d z i n l u d o w e j czość rzeźbiarska wyróżnia dynamiką swego ujawniają się n o w i jący. rozwoju. Rozszerza powstają krąg — tychczasowych nieraz nowe ośrodki, bardzo i odrębne w twór­ szczególną podejmowanej dzieła o r y g i n a l n e razie, n o w e sztuki obecnie Powstają twórcy, się się interesu­ tematyki, swym wy­ choć w y n i k a j ą c e bezsprzecznie z d o ­ tradycji. to tłumaczyć? Co w p ł y n ę ł o n a f a k t , że n a t l e s t a l e postępującego roz­ padu ludowej właśnie kultury twórczość n y proces Chcąc wszystkim i z w zaniku tradycyjnej wykazuje odpowiedzieć wziąć pod Obca tradycyjnych wręcz na to pytanie, trzeba uwagę się c o r a z świadomości powodu sytuację bardziej zarówno wsi i przez jej negatywnego jej form m a młode losu, symbol nędzy przede obecną, obca gdy własne­ zmiany, kulturze, jakie jak też stosunku, jaki do pokolenie, w folklorze i plastyce l u d o w e j relikt dawnego skiego sztuki tak aktyw­ przemian? środowisku. zaszły i rzeźbiarska sztuka l u d o w a staje mu Czym i zacofania. Dla widząc chłop­ powsta­ w a n i a t e g o r o d z a j u uprzedzeń n i e j e s t n a p e w n o o b o - Nie­ Wyk. �w małym s t o p n i u zaspokaja konsumentów, już spójne, potrzeby samo nie reprezentuje estetycznych, wym a do tego jest bowiem miejscowych środowisko określonych pod nie upodobań względem r o z b i t e i właśnie w n i m s a m y m jest kulturo­ zachodzą naj­ Rzeźba, na właśnie inwencji dycją, stała tycznych i dlatego twórcy i że mniej się t e r e n e m formalnych. t a k silnie jest nowych Sprzyja opiera ograniczona poszukiwań temu w i ę k s z e p r z e m i a n y . F a k t t r z e c i : n a straży „czystości" o r a z d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i . Istnieją b o w i e m i plastycy, b y twórczej w y p o w i e d z i , których nie może specjalizujący Fakt i się w czwarty: opiece n a d l u d o w y m i instytucje organizujące twórcami. wykonywanie produkcję jedynie sztuka „wyrażająca", s k u p ( C P L i A i i n n e spółdzielnie r e g i o n a l n e ) przez żywają wodują bicje zmiany w twórczości ludowych wytwórców. mują często n o w e t e m a t y , które i c h z d a n i e m nią i m n a g r o d y Przemiany zapew­ i uznanie na konkursach. wywołane zachodzą r ó ż n i e w wej wycinankę oraz więc znacza dziej, malarstwo, tematyczną te rodzaje sztuki, ceramikę tkaninę w których się r o l a i n w e n c j i w ł a s n e j a szczególnie kontynuuje modyfikując się w formy za­ Gdzie i n ­ rzemiosłach — dawne, nieznacznie je tylko regionach. O przede figuralną, najsilniej ujawniać i które daje a więc w zakresie pla­ zaspokajają n a t o m i a s t rzeźba prze­ dziś tema­ kontynuuje d y c j e , k t ó r e zostały jeszcze ż y w e n i e m a l w e ludo­ tradycyjnych (trudno bowiem przeważnie „dywany", (obojętne dwuosnowową, twórcy. rzemiosł, tra­ wszyst­ 1 czynniki dziedzinach w t e j c h w i l i — u d a n e czy c h y b i o n e ) o b e j m u j ą rzeźbę, potrze­ o b e c n i e n o w ą f a z ę r o z w o j o w ą , z t y m że a m ­ malarskie tyczne kich przez te wszystkie poszczególnych sztuki. T a k więc p o s z u k i w a n i a twórcze wszystkim a podej­ jest zaspokoić s t y k i — rzeźba i m a l a r s t w o . Obie t e d z i e d z i n y selekcję, z a m ó w i e n i a , a często i z w y k ł e żądania p o ­ C i zaś, c z u l i n a w s z y s t k o co się m ó w i i d z i e j e , artystycznych iż miejskiego tradycyjnej f o r m y stoją dziś e t n o g r a f o w i e tema­ fakt, obecnie w y k o n y w a n a głównie d l a o d b i o r c y się tra­ przemiany TWÓRCZOŚCI RZEŹBIARSKIEJ W każdej n i e m a l dziedzinie przekazywania tów umiejętności następował w drodze sztuki ludowej i tradycyjnych bezpośredniego proces schema­ kontaktu m i s t r z a i c z e l a d n i k a , o j c a i s y n a , m a t k i i córki. Z p o ­ kolenia w kazywano sposoby p o k o l e n i a , j a k pałeczkę sztafetową, w i e d z ę o rzemiośle, u s t a l o n e i produkcji, charakterystyczne f o r m y regionowi czy ośrodkowi. zachodzące w świadomości tkając, haftując c z y l e p i ą c pod garnki). l a t a całe r a z e m czujnym okiem Młody starego, garncarz dziewczyna prze­ sprawdzone właściwe uczył się pracowała z m a t k ą i babką, n i m stała się d o - �świadczoną tkaczką. T y l k o r z e ź b i a r z „ r o d z i ł s i ę " s a m . N i k t go p r z e w a ż n i e n i e uczył, n i e p o k a z y w a ł j a k w y ­ rzeźbić o k o , j a k z b u d o w a ć w y p u k ł o ś ć czoła, a u s t o m nadać opór do wyraz bólu. drzewa, tajników użyteczne Sam odkrywał wszystko, budowy formy, znajdować sposoby definiowania detalu. W procesie p r a c y bryły, jakimi były musiał sobie tylko kształtowania uczył się w y r a ż a ć s w ó j z a ­ m i a r , myśleć k a t e g o r i a m i r e a l n y c h Wzory, badał sens układu słoi, s a m docierać dla niego możliwości. figury spotkane w kościołach i k a p l i c z k a c h p r z y d r o ż n y c h — inspirowały go, tak trudne to jasne, ale w z o r y te były często do d o k ł a d n e g o p o w t ó r z e n i a , t a k n i e m o ż l i w e do sko­ p i o w a n i a , że z g ó r y już ś w i ą t k a r z r e z y g n o w a ł z t a ­ kiej myśli, ograniczając formę jemu dostępną się i do przełożenia właściwą. zmuszała go d o s z u k a n i a r ó ż n y c h pobudzała sprawna intencji inicjatywę, była sposobów wyobraźnię. dłoń, i m w i ę k s z a rzeźbiarza, t y m b a r d z i e j i c h na Nieumiejętność A obawa wyrazu, im o mniej czytelność wyjaskrawiać mu­ siał w y r a z p o s t a c i , t y m d o b i t n i e j określać gest, w y r a z twarzy, stan większego uczuciowy. Powodowało n a c i s k u n a ekspresję to rzeźby. położenie Deformacje, j a k i e w i d z i m y w d a w n y c h rzeźbach, m i a ł y s w e ź r ó d ł o nie t y l k o w wydobywając w filmie) wyrazowi, nieudolności, b y ł y o n e często ś w i a d o m e , jak reflektor najważniejszy w teatrze moment (czy spektaklu, zbliżenia służyły k u l m i n o w a ł y napięcie, k t ó r e g o i n a c z e j nie dało się w y r a z i ć . 4fW U. 3. Chłop zafrasowany. Wys. 50,5 cm. Wyk. 1962. Ryszard Miernik, Kielce. Frasobliwy. II. 4. Wys. 22,5 cm. Wyk. po 1947. Leon Kudła, Świerże Górne, pow. Kozienice. II. 5. Wys. 30,5 cm. Wyk. 1962. Stanisław Dużyński, Za­ widz Kościelny, pow. Sierpc. II. 6. Wys. 31 cm. Wyk. 1962. Jan Centkowski, Nieszawa, pow. Aleksandrów Ku­ jawski. II. 7. Wys. 28 cm. Pocz. XX w. �W s y t u a c j a c h t a k i c h nieumiejętność i możliwości t e c h n i c z n y c h rozwiązań, ograniczenie s t a w a ł y się ź r ó d ł e m prowokowały do s z u k a n i a nowych takich sposo­ b ó w w y r a ż a n i a pożądanej treści, j a k i e z g o d n e b y ł y b y z repertuarem środków, biarz. Dzięki temu swoją ekspresją, którymi właśnie sprawia rodności form stycznie odbiorcę i ujęć. w dysponował rzeźba wrażenie Działa sposób wizją czyni artysty, tylko bardziej Niezależność od była w l u d o w e j w którą prawdziwą pla­ świeży, f o r m y , ale i w z r u ­ odcień i naiwności przejmującą. ikonograficznego zawsze r z e ź b i e większa, niż t o m i a ł o twórczości p r o f e s j o n a l n e j . nas różno­ na wyrobionego pewien wzoru wielkiej nieoczekiwanie z d o l n a n i e t y l k o cieszyć w a l o r e m szać rzeź­ zaskakuje miejsce Śmiałość, z j a k ą k a r z e traktują w i z j ę U k r z y ż o w a n i a , m o ż n a świąt- porówny­ w a ć j e d y n i e z w s p ó ł c z e s n y m i dziełami S. D a l i , G. R i chier czy u n a s W . H a s i o r a i A . Rząsy. P a t r z ą c n a t r z y p o d a n e t u p r z y k ł a d y l u d o w y c h r z e ź b ( i l . 10—12) odnosi się wrażenie, że i c h twórcy zdawali sobie s p r a w ę z t e g o , iż siła o d d z i a ł y w a n i a p o z o s t a j e w sunku wprost czenia, że proporcjonalnym konieczne konwencjonalnych jest do m o m e n t u wprowadzenie wyobrażeń, już stał Również w się t y l k o grupie zmian a b y ocalić ność działania t e m a t u , k t ó r y w dawna sztuce sto­ zasko­ do intensyw­ kościelnej od symbolem. rzeźb Frasobliwego widać o g r o m n ą rozpiętość r o z w i ą z a ń ( i l . 1, 2, 4 — 9 ) . W y d a j e się, że w z ó r i k o n o g r a f i c z n y dla osobistego stanowił t u t y l k o p r e t e k s t ujęcia t e m a t u . N a p e w n o w różnico­ w a n i u f i g u r dużą r o l ę o d e g r a ł s w o i s t y „ w a r s z t a t " , t a k odmienny u reprezentowanych t u rzeźbiarzy, a l e o b o k tego widoczne jest i i n n e t r a k t o w a n i e samego t u . Będziemy uprzytomnimy bliżsi zrozumienia sobie szczególny ści n a s z e g o l u d u , k t ó r y w ciowywał i niejako nadzieję . 2 w własną Dlatego s o b i e jakąś n a d w y ż k ę się już w nego, niedolę rzeźby emocji, te — jeśli religijno­ świętej i uposta- krzywdę, ludowe która r a m a c h samego wyobrażenia przekraczała Rzeźby wały charakter tematyce właśnie tema­ tego zjawiska, ból miały 10 n i e mieściła ikonograficz­ je. mówimy się k a t a l i z a t o r a m i o sztuce różnych kultowej stanów — sta­ emocjonal- II. 8. Frasobliwy w „su­ kience" z kapliczki w Ja­ nowie Lubelskim. Wys. 59 cm. II. 9. Frasobliwy. Wyk. 1961. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. II. 10. Ukrzyżowany. Wys. 80 cm. Wyk. 1960. Józef Janas, Dębno, pow. N. Targ. �l i . 11. Ukrzyżowany. Wys. Czerwiński, Świnice, pow. na krzyżu. Wyk. ok. 1960. ska, pow. Włoszczowa. II. Wys. 46,5 cm. Wyk. 1963. wy, pow. Łęczyca. liśmy, i t ł u m a c z y wania wzorów go, 0 które fakt dość s w o b o d n e g o ikonograficznych. ilustrują takiej 38 cm. Wyk. 1961. Wacław Łęczyca. 11. 12. Chrystus Michał Grygiel, Eliaszów13. Ostatnia Wieczerza. Marian Jóźwiak, Gaj No­ t e n artykuł, niezależności, skonfrontowanym z są interpreto­ Rzeźby Frasobliwe­ wyraźnie jakby tematem otaczającym życiem. świadczą na nowo P r z e d s t a w i e n i e C h r y s t u s a z nogą założoną n a n o g ę czy splecionymi upozowania rękoma odbiegało od cze b a r d z i e j l u d z k i e . Z n a m y F r a s o b l i w y c h o głowach chłopskich, o k m i e c y m w wyglądzie, współczesne o d z i a n y c h , z n a m y lud ubierał w niespotykany sukienki, w a nawet Frasobliwych, czcząc i c h f i g u r y oficjalnej obrzędowości g a c t w o i różnorodność p o d s t a w i a n y c h się w i ę c z różnorodnością Znajdziemy 11 tradycyjnego b o s k i e j postaci, przydając j e j cechy jesz­ wśród rzeźb w sposób ( i l . 8). B o ­ treści formalnych szaty których wiązały rozwiązań. ludowych (dawnych 1 współczesnych) dzieła a r t y s t y c z n i e d o s k o n a ł e , 12 dziemy też p r a c e rzemieślniczo s p r a w n e znaj­ (częste, g d y ś w i ą t k a r z b y ł z z a w o d u s t o l a r z e m c z y cieślą), a t a k ż e nych i pod t y m względem pełniły j a k greckie m i t y , wyrażając matycznych dramat ludzkiego przeznaczeń. F r a s o b l i w y , Boska Bolesna podobną w k i l k u schematach Pieta, Matka nie ilustro­ płaczące — wały l i t y l k o dziejów Boga, zapisanych w lecz stawały ludzkiego się w losu, ludowej opowieścią Ewangelii, interpretacji o krzywdzie, kroniką cierpieniu i nadziei. D o d a j m y — jedynie możliwą w s w o i m sie f o r m ą wyrażenia Dygresja t a wydała tak zdawałoby silne się pozornie treści e m o c j o n a l n y c h , 13 ko­ ludowej emocjonalne tematyki, konwencjonalnej. Wskazuje też n a r o l ę e k s p r e s j i , która służyła wydobyciu o których przed chwilą swą tych mówi­ nieporadne, naiwną choć poetyką. znacznie większa nierzadko Rozpiętość niż w jest wzruszające tu ogromna, jakiejkolwiek innej dziedzi­ n i e twórczości, o p a r t e j o t r a d y c y j n y w a r s z t a t i ry, jak np. w z łatwością dana cinanka, garncarstwie odróżniamy tkanina, garnek, z jakiego tkactwie. regionu malowana t e g o uczynić z ją m o ż n a j e d y n i e pewnych czy skrzynia ale n i e m o ż e m y Badając powania m i się n a t y m m i e j s c u nasycenie nieudolne, cza­ p l a s t y c z n e g o t y c h treści. n i e c z n a , j a k o że objaśnia d l a c z e g o w r z e ź b i e istnieje te­ losu, dramat l u d z k i c h Ukrzyżowany, i Niewiasty funkcję typów wzo­ Toteż pochodzi czy wy­ rzeźbą. określać zasięg ikonograficznych wystę­ (jak np. M . B . Skępskiej czy C h r y s t u s a u p a d a j ą c e g o p o d k r z y ­ ż e m ) o r a z w y r ó ż n i ć zespoły cech f o r m a l n y c h wych dla pewnej ośrodka strza . 3 o grupie czy Trudno cechach obiektów, kręgu jednak regionalnych, oddziaływania w takim jako właści­ charakterystycznych że jednego wypadku grupy mi­ mówić te były — �jak się w y d a j e — mało ności k r y s t a l i z a c j i w tradycyjnie możemy trwałe ośrodki wykształconych więc warmińskiej rzeźby podhalańskiej, stylowych. Nie kurpiowskiej od rzeszowskiej od l u ­ czy k i e l e c k i e j , a i d l a w i e l k o p o l s k i c h s ł u p ó w belskiej rzeźbionych dałoby regionach. się Rzeźba znaleźć i była Toteż rozpoznajemy Janasa, w analogie jest domeną innych jednostek. b e z t r u d u dzieła P. B r y l i ń s k i e g o , J . W n ę k a , J . W a w r y , D . Bilińskiego, K . J. zdol­ charakterystycznych, cechach wyodrębnić czy i pozbawione o J . Centkowskiego, Szczepaniaka, J . Lamęckiego czy L . K u d ł y , a różnice m i ę d z y n i m i są p r z e d e w s z y s t k i m r ó ż n i c a m i i n d y w i d u a l n y m i , a n i e zespołem c e c h w ł a ś ­ ciwych Są konkretnemu oczywiście i regionowi. przykłady kilku twórców. w zauważyć Tak gdzie w i d o c z n y n a Stanisława występują w Krajewskich. Cechy pracach i syna — ojca nawet pracuje dadzą się z pow. sierpeckiego, wpływ Mieczysława Dużyńskiego, a twórczości wspólne siebie wspólne rzeźbiarzy jest n p . p e w i e n Ruszkowskiego bieństwa n p . cechy grupie a oddziaływań zapożyczeń, zwłaszcza t a m g d z i e o b o k ojca znaleźć Grabskich i podo­ syna można — też z Leśmierza. w Nie j e s t t o j e d n a k żadną r e g u ł ą ; w t a k i e j n p . N i e s z a w i e pracowało równocześnie Błaszczyk, Karol trzech Ziomko i rzeźbiarzy: t w ó r c z o ś ć k a ż d e g o z n i c h b y ł a zupełnie i Feliks Jan Centkowski, różna ( i l . 1, 6 ) . 4 Podkreślając cechy indywidualne ludowych t r z e b a j e d n a k dodać, że mieszczą się o n e w ramach ludowego samym 14 „ s t y l u " , podlegają i przeważnie prawom granice f o r m , odczuwanych II. 14. Egzekucja. Scena z cyklu „Oświęcim". Wys. 35 cm. Wyk. 1962. Zygmunt Skrętowicz, Worowo, pow. Łobez. II. 15. Chrystus przed Pi­ łatem. Wyk. Karol Szczepanik, Drzewica, pow. Opoczno. 11. 16. Baranek. Wyk. K. Szczepanik. II. 17. Sw. Józef, fragm. Wyk. Paweł Czocher, Klęczany, pow. Gorlice. II. 18. Przekupka, fragm. Wyk. Jan Janik, Gryfino, pow. Stargard. lecz samodzielna Jest to jednak styl w rzeźb szerszych zasadzie t y m nie wykraczają przez nas j a k o wyznaczony poza „ludowe". w nie tyle drodze h i s t o r y c z n i e ukształtowanej t r a d y c j i w y k o n a w c z e j , w w y n i k u pewnych estetycznych. o wspólnych Trudno uwarunkowaniach przecież widoczne sąsiadów w sposób i , porównując twórczość i odmienność ile nawyków niemniej południowych dostrzegamy i precyzyjny psychicznych, wschodnich, wyraźnie postaw pisać są one naszych zachodnich, sztuki naszego l u d u . Z ł o ż y ł y się n a t o m . i n . : i n n y c h a r a k t e r r e l i g i j ­ ności, s t o s u n e k d o p o d d a ń s t w a i j e g o f o r m y , ekonomiczna, inna inna tradycja, rola cechy kościoła, dworu kulturowe i sytuacja i miasta, psychiczne, ufor­ m o w a n e w p r o c e s i e d z i e j ó w , a t r w a j ą c e p o dziś dzień. Obok tych cech formujących l u d u istniały też c e c h y wspólne twórczości na podobnych odrębność różnych szczeblach ludów rozwoju WSPÓŁCZESNA TWÓRCZOŚĆ Pod pojęciem t y m r o z u m i e m dwudziestolecia, wany został mimo znacznie międzywojennych. kulturową wspólne większym iż wcześniej, Istotną kultury. cezurą się 5 RZEŹBIARSKA twórczość proces obszarom, znajdujących zmian jeszcze ostatniego zapoczątko­ w latach jest t u okres wy- �17 Zwolenia i n a naszej zderzył początek rewolucji społeczno-kulturalnej w s i . Z m i e n i ł o n sytuację l u d o w e g o go z nowymi dotychczas treściami, rozszerzając podejmowanej tematyki. świadomości rzeźbiarzy Przemiany twórcy, zakres 18 Stworzyło t o sytuację, w której wiejscy n i e pogodziło się z t y m co się stało, w i e l u n i e m o g ł o już, n i e umiało zmienić s w o j e g o w a r s z t a t u t w ó r c z e g o . i sytuacja spo­ T w o r z y l i więc w d u c h u t r a d y c y j n e j rzeźby, łeczna r z e ź b y w y w a r ł y w p ł y w z a r ó w n o n a t e m a t y k ę , kodu jak d o w i s k u . R z e ź b i l i t y l k o już d l a s i e b i e , w i c h a r a k t e r samej twórczości, n a j e j t z w . mę". W rzeźbie d a w n i e j s z e j „for­ istniał k o m p r o m i s m i ę d z y tradycją (zespołem n o r m j a k i e narzucała) a dążeniami indywidualnymi twórcy (na które składały się równo jego z a m i a r y , j a k i określony zakres ności i t p . ) . Istniał w i ę c s w o i s t y wszechnie. na Ale przemiany w s i , a zwłaszcza statuetek, wały później szybką — zmianę filmu istniejącego gipsowych — kodu, spowodo­ istniejących k a t e g o r i i ocen e s t e t y c z n y c h . Nastąpiło z j a w i s k o r a t o d w r o t n e niż w d z i e j a c h nych gdzie tendencje wychodziły domie W odrzucali naszym wiejska z sztuki w a r s t w rozbijania od twórców, czy wypadku odrzuciła rzeźbiarskiej która zawsze kodów świa­ przewartościowywali umowny biegłością n a t u r ę ; sztuce p o z b a w i o n e j oświeco­ istniejących i m a l a r s k i e j , oddając większą aku­ g d z i e artyści t o l u d właśnie, t o dawny po­ występować litografii, fotografii, za­ umiejęt­ k o d , zrozumiały j a k i e zaczęły infiltracja zdolna świątka- r z e o k a z a l i się poza burtą społeczności. W i e l u z n i c h język tradycje. społeczność twórczości swe serca była sztuce, odtwarzać e l e m e n t u umowności, k t ó ­ — izolowani obojętności, Inaczej jeśli coraz bardziej we — c i n i e m i e l i obciążeń, i c h w z o r e m przekazu, Realizowali ska, więc starając gurki ścisłość t o , czego się gipsowej, doścignąć imponując chciała Poza tradycją, poza s z t u k i , kształcili społeczność w charak­ podobieństwa i t d . wpływem swoją wiej­ banalność f i ­ umiejętnością oddawaniu fotografia, podobieństwo. doskonałą sytuacji, dawną zaczynających była proporcji, teryzowaniu dobrej śro­ atmosferze nie d r w i n y . stało się z grupą m ł o d y c h , wierność dawnego własnym jakiejkolwiek sprawność techniczną, nieświadomi tego, że w sztuce, i t o w ł a ś n i e r e a l i s t y c z ­ n e j , istnieją sztuka ta i n n e poważne wymaga problemy więcej może artystyczne, niż że jakakolwiek i n n a — obserwacji n a t u r y , w y b o r u i świadomej i n t e r pretarii. Niski poziom czeństwie, f a t a l n e kultury plastycznej rezultaty lekcji (złych) w społe­ rysunków w szkołach — w s z y s t k o t o p o g ł ę b i a ł o i p o g ł ę b i a w c i ą ż jeszcze zamęt wśród twórców cel najwyższy widnieje ra jest „jak żywa", a p r z y t y m s e n t y m e n t a l n a , prze­ przekroczenie prowadzi słodzona, idealizująca. torszczyzny, i wciąż jeszcze jako „bariera n a t u r a l i z m u " , której już jednak do d y l e t a n t y z m u . N i e tylko można do ama­ przy tym �nosi więcej goryczy i poczucia krzywdy — niż r a ­ dości. Obok jednak rzeszy amatorów, ludowej tradycji nowych, własnych odciętych i n i e wnoszących żadnych — istnieją twórcy już od wartości wybitnie uta­ l e n t o w a n i , p r z e w a ż n i e u f o r m o w a n i w k r ę g u działania dawnej jętności rzeźby. Jest i c h coraz więcej i t o m i m o własnego środowiska. się t a k dzięki t e m u , ż e i s t n i e j e dziś z a p o t r z e b o w a n i e n a taką w ł a ś ­ n i e t w ó r c z o ś ć , że k o n f l i k t równoważony wyrobionej 21 p o m i j a ć f a k t u , iż z j a w i s k o t o w i ą ż e się r ó w n i e ż z p o d ­ noszeniem wsi, że poziomu tendencje cywilizacyjnego do wypowiedzi i kulturowego naturalistyeznych są w y n i k i e m r o z b u d z e n i a świadomości o g ó l n e j , w i ę k ­ szych ambicji poznawczych czesnym braku mieniu roli stości w młody środków sztuce. I człowiek twórczości było — świadomości i sposobów dlatego wie niestety przy plastycznej, już równo­ niezrozu­ wyrazu rzeczywi­ t a k często się z d a r z a , za dużo, a b y być w a u t e n t y c z n y m , a za mało, a b y można traktować inaczej niż dyletanta. Gorzej że swej — go że s a m uważa się często za p e ł n o w a r t o ś c i o w e g o t w ó r c ę i n i e r o z u m i e d l a c z e g o p r a c e j e g o o d r z u c a n e są przez jury wystaw przez muzea czy i konkursów, CPLiA •— k t ó r e n i e są wysoko obecnie kupowane oceniają z n a c z n i e b a r d z i e j p r y m i t y w n e i n a i w n e rzeźby. Moż­ n a b y z a p e w n e p o w i e d z i e ć , że niezależnie o d w a r t o ­ ści a r t y s t y c z n e j uprawianie jakiejkolwiek j e s t rzeczą p o z y t y w n ą — g d y b y twórczości n i e t o , że w i ą ż e się o n o często z n a d m i e r n y m i a m b i c j a m i i w ó w c z a s p r z y - obo­ Dzieje ze ś r o d o w i s k i e m własnym j e s t p r z e z u z n a n i e i zachętę ze s t r o n y plastycznie publiczności, ludzi rozumie- �23 j ą c y c h sztukę współczesną i w ł a ś n i e p r z e z tę uwrażliwionych Nowy ludowych ale hamuje indywidualnych ( j a k t o czyniło ś r o d o w i s k o w i e j s k i e ) sytuacji od k l i m a t wyraźnie twórczość świadomości złożyły na jego t a coraz artysty, przeciw­ i m sprzyjający. Stąd W uzależniona tej jest główek mówiąc i zwierzęcych i c h zakończenia, zdobiono a świeckiej. również w atrybuty Wyobrażenia świętych postaci cydowanej nym to, jakie wystąpiły w się n a j w y r a ź n i e j przewadze że tak niemal wszystkie f i g u r k i . K o ń i s m o k s t a n o w i ł y nieodłączną część w i ­ „ U c i e c z k i do E g i p t u " i „ W j a z d u d o J e r u z a l e m " , artykułu. rzeźbiarzy prac, w zde­ świeckich i były i w drzewie wyrzezane, lalki, na wyobrażenia w rzeźbie i d a w n i e j . W s p o m n i j m y t u z a b a w k i , ne i w in­ uwagę ucieszne ludowej ceramicz­ figurki jako drugorzędne z e r u n k u św. J e r z e g o , r y b a — t u zwrócić l u d z k i e , j a k i zwierzęce, znane jako się twórczości przedmioty występują pogłębiający w tematyce wyobrażeń ich traktowaniu. Warto ściślej (głowy się towarzyszyły Zmiany, świeckie bądź zdobią o n e n i e m a l w s z y s t k i e zarysowują a rzeźbach r e l i g i j n y c h i obrzędowych b ę d z i e jeszcze m o w a zakończeniu laski, narzędzia d o k o b y l i c ) i sprzęty. Z n a n e też są f i g u r a l n e u l e o t e ­ matyce proces d y f e r e n c j a c j i i n d y w i d u a l n y c h „stylów", o czym w także które uwarunkowań, osobowość. war­ poszukiwań i wręcz silniej ludzkie, k o n i k i i p t a k i . N i e k i e d y wyobrażeniami l u d z ­ kich dziś r z e ź b i a ­ m u n a kontynuację t r a d y c y j n y c h nie nie, s t w a r z a sztukę rzeźb. krąg odbiorców nie ogranicza rza, pozwala tości, na uroki 24 św. P i o t r a , osiołek św. F r a n c i s z k o w i ( w t w ó r c z o ś c i — ptaki Wawry dzieła ś w i ą t k a r z a ) . M i e j ­ scem, w k t ó r y m każda n i e m a l p o s t a ć — n a w e t teskowo traktowana — mogła się s p o k o j n i e gro­ znaleźć, były plebejskie w s w y m c h a r a k t e r z e szopki, w których przewijała pów się galeria ludowych i nieludowych ty­ ( n a t e j z a s a d z i e co w ś r e d n i o w i e c z n y c h i r y b a ł - t o w s k i c h i n t e r l u d i a c h ) . Składali w i ę c h o ł d D z i e c i ą t k u wojak, strażak, m u z y k a n c i i p r z e d s t a w i c i e l e zawodów, a także figury komiczne: różnych karczmarz-żyd, V II. 19. Mickiewicz. Wys. 20,5 cm. Wyk. 1961. Mamert Piórko, Zielona Córa. II. 20. Gen. Józef Bem. 0 13,5 cm. Wyk. 1963. Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. II. 21. Lenin. Wys. 48 cm. Wyk. 1963. Win­ centy Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. II. 22. Matka Boska z Dzieciątkiem. Wys. 123 cm. Wyk. 1963. Wincenty Krajewski. II. 23. Obudowa zegara. Wys. 35,5 cm. Wyk. 1961. Józef Fras, Zapolice, pow. Radomsko. II. 24. Fragm. szopki na 1000-lecie Państwa Polskiego. Wyk. w latach 1950—1962. Julian Brzozowski, Sro­ mów, pow. Łowicz. II. 25. Sfinks. Wys. 19,5 cm. Wyk. ok. 1959. Józef Piłat, Zdebska Wola, pow. Kielce. II. 26. Syrena. Wys. 14,5 cm. Wyk. Józef Piłat. 25 26 �29 28 II. 27. Kobieta z kijem. Wys. 21,5 cm. Wyk. 1961. Ignacy z bliźniętami. Wys. 25 cm. Wyk. 1963. Bolesław Grabski, 27,5 cm. Wyk. 1963. Stanisław Dużyński. przekupka i dziad, w stajence zaś otaczały Świętą ten fakt, Oraczew, pow. pow. Łęczyca. „Jednoróg". Łęczyca. II. 28. II. 29. Żniwiarka. I n s p i r a t o r e m różnych prac Matka Wys. Wawry aby wskazać, że w b i e l u d o w e j istniało z a p l e c z e t r a d y c y j n y c h ujęć rzeź­ „beskidzkiemu pew­ w l a t a c h o k u p a c j i i p o w o j e n n y c h L e o n Kudła rzeźbić powsinodze". W kilka lat później n y c h p o s t a c i c z y z w i e r z ą t i t w ó r c a m ó g ł podjąć n o w ą będzie s w o j e niezwykłe p t a k i , f i g u r y l u d z k i e i t e m a t y k ę , opierając rzęta się n i e t y l k o n a o b s e r w a c j i t u r y , ale i korzystając z pewnych schematów na­ trady­ figurek, — znajdując artysty-plastyka cyjnych. Pojawienie Zmieniała się jednak przestały być sadniczej akcji, rola i charakter świeckich a t r y b u t a m i , czy tłem a stały się s a m y m statystów awansowały Tematyka zaś o b y c z a j o w a , do ról dla za­ tematem. Z głównych roli bohaterów. pełniąca f u n k c j e rozryw­ potencjalnych K. twórczości możliwości skali właśnie po 1944 r o k u , działaczy i miłośników wyrazowe, wystawa rzeźby, g r a f i k i tego cechowały jest i rzeź­ zmiana for­ się rewelacją m a t u , i próba b a r d z i e j i n d y w i d u a l n e j c h a r a k t e r y s t y k i nieco postaci, granicą nasycenia jej ekspresją, której dotąd była się pozbawiona. Proces się, emancypacji j a k można sądzić, t e m a t y k i świeckiej w latach rozpoczął międzywojennych, i n i e bez w p ł y w u były t u pierwsze k o n t a k t y świątkarzy z nowym strony odbiorcą, miłośników d o m o , że 6 nauczyciela Jędrzej inspiracje sztuki, pisarzy, Wawro rzeźbił z Wadowic, 10 na wystawę zamówienia plastyków. ludowe typy dla wykonał Stowarzyszenia jednoroga Cechu jako Artystów tematyki objeżdża ludowej stała roku różne „Polska K. Sztuka sztuki, krytyków, kultury. Krakowska 1948. W miasta w Tchorek Przedmiotem wszystkim Ludowa" miejsca. W pokazuje kraju i poświęca swym za rzeźbie jej War­ salonie-anty- Kudły. fascynacji rzeźba staje skróconej t y m też czasie w w się zainteresowania i malarstwa ludowego k w a r i a c i e rzeźby L e o n a de rzeźba na szerokiej ( m . i n . Paryż, L o n d y n , Brukselę). O pisze, szawie gdy dotąd historyków artystyczną szczególnie w i e l e ze Wia­ k i e d y i n d z i e j zaś n a prośbę art. m a i . J . H r y n k o w s k i e g o godło i wersji osobie zbytu, zapotrzebowania niespotykanego ze s t r o n y p l a s t y k ó w , e m o t y w n e , , które d a w n i e j rzeźbiarza nią. S y t u a c j a t a k a , j a k w i e m y , zaistniała w przedmiotem zwie­ w w i ą z a ł o się ze świadomością i s t n i e n i a teraz pełnoprawną, o n a przyjęła n a siebie t e f u n k c j e k u l t o w e . Konsekwencją marszanda Tchorka. się w nietradycyjnej i patrona k o w e w z a b a w c e i w i d o w i s k a c h s z o p k o w y c h , stała się by był E m i l Z e g a d ł o w i c z , p a t r o n u j ą c y zresztą p r z e z w i e l e l a t R o d z i n ę k r o w a , w ó ł i osioł. Podkreślam Kamiński, Leśmierz, s t a j e się o c z y w i ś c i e religijna, której prze­ znakomite p r z y k ł a d y z e s t a w i a się z twórczością w i e l u a r t y s t ó w . Powstaje jednak twórczością klimat ludowych zainteresowania rzeźbiarzy, co w nie mogło 7 ogóle po­ zostać bez w p ł y w u n a i c h świadomość o orientację. �II. 30. Kobieta. Wyk. Tadeusz Szkodziński, Lis2ne, pow. Biała Podłaska. II. 31. Spowiedź. Wys. 21 cm. Wyk. 1963. Wiktor Rysio, Świnice, pow. Łęczyca. II. 32. Dziadek i b a b k a . Wys. 17 cm. Wyk. 1963. Wacław Czerwiński. II. 33. Siedząca kobieta. Wys. 28 cm. Wyk. 1961. Kazimierz Śliwa, Sośnica, pow. Ropczyce- �D o ś w i a d c z e n i a l a t w o j n y i o k u p a c j i , ciężkie życia w ł a s n e s p o w o d o w a ł y z k o l e i w z m o ż o n ą b ę bezpośredniej rzy, stworzyły podjęcia r e a k c j i twórczej w nich tematów ze s t r o n y r z e ź b i a ­ samych związanych prze­ potrze­ podatny grunt bezpośrednio d o z n a n i a m i . W y r a ż a ł o s i ę t o najczęściej w dla z ich tematyce patriotyczno-religijnej. N a s t ę p n y m b o d ź c e m d l a podjęcia t e m a t y k i ś w i e c ­ k i e j b y ł a działalność p l a c ó w e k k u l t u r a l n y c h t a k p a ń ­ s t w o w y c h , j a k i społecznych. W działalności t e j w y ­ różnić Główną można domość kilka wartości przesłanek. ludowego k u l t u r z e , chęć o c a l e n i a i z a c h o w a n i a W twórczości ludowej sposobów p o d n o s z e n i a nocześnie o c z e k i w a n o powinny w jury matykę zachodzić była dorobku w widziano kultury świa­ narodowej sztuki również ludowej. jeden o d n i e j o d b i c i a procesów, k t ó r e na wsi, wyraźnie faworyzując konkursów i w y s t a w rzeźby podejmujące aktualną . 8 ze artystycznej wsi. Jed­ W tych te­ w a r u n k a c h t o n ówczes­ nej p r o d u k c j i rzeźbiarskiej nadawały prace o c h a r a k ­ terze raczej matyki, traktorami, 34 35 I I . 34. K s i ą d z . Wys. 26,5 cm. Wyk. 1963. Henryk Skowron, Nieluszyna, pow. Wieluń. I I . 35. Profesor. Wys. 31,5 cm. Wyk. 1962. Aleksander Koperwas, Ja­ sienica Gubińska, pow. Lubsko. II. 36. Lenin. Wys. 55 cm. Wyk. 1962. Teofil Kożuchowski, Studzianka, pow. Biała Podlaska. II. 37. Miotlarz. Wys. 28 cm. Wyk. 1960. Hieronim Karpiński, Domasławek, pow. Wągrowiec. amatorskim, prymitywne w nieraz wręcz koniunkturalne murarz przy ujęciu (radosna te­ orka pracy, k a r y k a t u r y kułaka, sceny z życia d a w n e j w s i — e k o n o m bijący chłopów itp.). Organizatorzy nimi cieszyli, zwierciedlają terenowych ulegając one wystaw szczerze n a i w n e m u złudzeniu, ż e przemiany, jakie zaszły w się od­ świa­ domości t w ó r c ó w , czy n a w e t w s i . N i e m a p o t r z e b y przemilczać błędów tego, n i e z b y t n a szczęście długo t r w a j ą c e g o zresztą jedynie w małym o k r e s u , dotyczyły stopniu sztuki one ludowej �•^1 i zostały n a t y m o d c i n k u w c z e ś n i e j niż g d z i e i n d z i e j przezwyciężone . Złe s t r o n y tego o k r e s u polegały n a 9 t y m , że n a dłuższy czas w p r o w a d z o n o teriach ocen, ambicje w nieuzasadniony licznych amatorów, nagród i z a k u p ó w ty, a nawet którzy uwierzyli w geniusz zamęt w sposób pod swoje (tak pisano zaś stroną było teresowania nową tematyką, którą podejmować coraz liczniejsi interesujący j a k Kudła, talen­ ówczesnej stworzenie z zain­ kolei rzeźbiarze, Janas, wpływem wielkie np. w „Wsi"). Pozytywną kry­ rozbudzając w zaczęli t y m tak Centkowski w p r z e k o n a n i u , że dzieła i c h są p o t r z e b n e i inni, i użytecz­ ne społecznie. I c h p r a c e znalazły się w ł a ś n i e n a wystawie sztuki (1955 r . ) . W 10-lecia" „Ogólnopolskiej w Warszawie t y m czasie t r u d n o już m ó w i ć o i n s p i ­ 1 0 rowaniu ludowej twórców, na naradach i z okazji wystaw m i e l i o n i możność z o r i e n t o w a n i a się, że o o c e n i e cyduje przede w s z y s t k i m czysto i c h dzieł. S p r a w a t a staje artystyczna się jeszcze b a r d z i e j w i s t a p o 1957 r . , k i e d y t o w p r a k t y c e m e c e n a t muje n a siebie C P L i A , stając się g ł ó w n y m p r o d u k c j i rzeźbiarskiej mechanizm 11 de­ wartość oczy­ przyj­ odbiorcą . T e r a z n i e działa już n i e m a l inspiracji z zewnątrz, przeciwnie — to C P L i A zachęca t w ó r c ó w d o p o d e j m o w a n i a o b o k i n n e j r ó w n i e ż t e m a t y k i k u l t o w e j , zwłaszcza chomienia sklepów w N o w y m stawieniu się na rzeźb o w y s o k i e j świątków 12 dewizowego randze o d czasu uru­ Jorku i Brukseli i na­ odbiorcę, żądającego a r t y s t y c z n e j , często właśnie . Również n i e m a i być n i e może żadnych zewnętrznych s u g e s t i i co d o f o r m y . P r z e c i w n i e , na- 39 II. 38. Chłop z masielnicą. Wys. 37 cm. Wyk. 1960 Mieczysław Ruszkowski. U. 39. Święty, fragm. Wyk. 1960. Jan Centkowski. II. 40. Głów­ ka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. �t u r a l n a selekcja, u źródeł której stoi o d b i o r c a uwraż­ w y k o n u j e się już n i e m a l t y l k o d l a C P L i A ( M . R u s z ­ l i w i o n y i rozmiłowany w sztuce p r y m i t y w n e j , w kowski, nych świątkach, rakterze preferuje tradycyjnym. wyraźnie W rzeźby t e j więc daw­ o sytuacji, cha­ raczej jasnej d l a l u d o w y c h twórców, można powiedzieć, tak temat, jak i kształt dzieła, sprawą a r t y s t y . I z t e j p o z y c j i jest już że wyłączną w a r t o dokonać prze­ cechą wyobrażeń tematów RZEŹB niu od wykonuje zarówno współczes­ tematykę dawnej, tradycyjną, się s a k r a l n e j . obecnie coraz Rzeźb mniej; uległa też ilość w y s t ę p u j ą c y c h Potrze­ większości f i g u r y o n e t o zastępują w k a p l i c z k a c h s t a r e ś w i ą t ­ k i l u d o w e , one głównie widnieją n a d o m o w y c h r z y k a c h . Zanikają takie dawniej częste rakterystyczny ważają rając te również się w Chry­ do E g i p t u , a n a w e t t a k c h a ­ dla dawnej dwa tematy: Tematy ołta­ wyobrażenia j a k C h r y s t u s p o d krzyżem, Pieta, Sw. Rodzina, stus w grobie, Ucieczka wsi — Frasobliwy. M a t k a Boska rzeźbią oraz wiejscy miarę możliwości Prze­ krucyfiksy. świątkarze, zbliżyć łości" gipsowego w i z e r u n k u , w do sta­ „doskona­ przeciwnym bowiem w y p a d k u n i e mogą konkurować z f i g u r a m i , k u p o w a ­ n y m i n a o d p u s t a c h czy w s k l e p a c h z d e w o c j o n a l i a m i . Rzeźbią o n i również, a c z k o l w i e k r z a d k o , świętych — F l o r i a n a , strzegącego o d o g n i a , o r a z r ó ż n y c h św. P a ­ tronów, choć kapliczkach Wciąż wego, i ale zwyczaj też już jeszcze stawiania ich w wyłącznie tematy, J. Lamęckiego nież z myślą jest z spotykane są figurki dla często Frasobli­ CPL1A, w rzeźbiarsko kręgu nabywców. opracowanymi muzeów d l a siebie. twórczości czy J . Janasa, p o d e j m o w a n e o nowym i młodego podziale widoczna do J e r o z o l i m y " 1 ! czy oto­ . pokolenia zainteresowa­ twórców, n a g r u p y , j a k i e dość 1. Dzieje skłania ojczyste, do ambicja koniunktura? Wszystkie i tej wykonywania czyć p o w i n n y dzieł bohaterowie podjęcia o tej są np. rów­ Podobnie szopkami, które i roz­ wyraźnie występującym ale prawie — ważnych, a zawsze świad­ rzeźbiarza? się d o bodźcem może które i randze przyczyniają tematyce, Świadomość inspiracja? dzieł Co przywódcy. tematyki? o możliwościach te m o t y w y powstania najważniejszym (obok innych) jest właśnie t e n o s t a t n i . W i e l u rzeźbiarzy o d c z u w a posłannictwo s w e j czości, uważa się za s z c z e g ó l n i e l o s , a sztukę s w ą t r a k t u j e społeczne znaczenie, i c h ponad środowisko, wypadki, gdy gurę F r a s o b l i w e g o świątkarz mawiał jej na i n ­ wynoszą­ wyróżniającym. b y ł y w s z a k ż e d a w n i e j (już k r a ń c o w e w s w e j miałości) przez w oddziaływania n y c h ludzi. Twórczość jest d l a nich a k t e m cym twór­ obdarzonych z powagą, wierząc możność Znane zarozu­ ukończywszy do n i e j : „Panie fi­ Boże — tyś m n i e s t w o r z y ł , j a C i e b i e — j e s t e ś m y k w i t a " . T o ­ też t r a k t o w a ł z g ó r y kogoś, z a j m u j ą c e g o niem zabawek tości dzieła Nie rów decydował zawsze gdzieś czony w k i m byli decyzja dziejów i co zasłyszane, jakaś w mieście. A oczach ludu temat wyrzeźbienia wiązała czynili — się ze że pomoc , on bohate­ świado­ wystarczyło reprodukcja, pomnik czy inaczej rzeźbiono o k t ó r y c h n i e w i e d z i a ł o się n i e m a l n i c p o z a istnieli, 1 4 ogarniał i twórcę. jednak narodowych mością, się r z e ź b i e ­ czy u c i e s z n y c h f i g u r e k , j a k o że o w a r ­ też s p l e n d o r e m s w y m p r y w a t n y c h nabywców z miast, rzadziej Inne domowych zanika. wykonywane niemal średniego polityczna, ta­ ogranicze­ tematów. b y w s i zaspokajają w z d e c y d o w a n e j gipsowe, tradycyjnych się z a r y s o w u j ą . Są t o : we n a d a l jeszcze k o n t y n u o w a n ą , j a k n o w ą — ś w i e c k ą . kich nurtem i c h niekonwencjonalność, czeniu Apostołów" Lamęckiego patrzymy w występujących obejmuje Zacznijmy i n . ) . Charakterystyczną T e m a t y k ę ś w i e c k ą , dominującą w TEMATYKA rzeźbie jest i poza „Chrystus S k o w a n y " Kamińskiego, „ M . B o s k a w niach nej Kamiński powstałych np. w t a k i c h pracach j a k „Wjazd glądu i c h p r a c . Repertuar Ignacy rzeźb ich i opieka mogła być imię zoba­ świętych, t y m , że niekiedy �U. 41. Aniołek. Wys. 24,5 cm. Wyk. 1963. Apolinary Pastwa, •Węglikowice, pow. Kościerzyna. II. 42. Babcia. Wys. 25,5 cm. Wyk. Ryszard Miernik. II. 43. Statua Wolności. Wys. 82 cm. Wyk. 1961. jan Lamęcki. Dorożka, fragm. Wy/c. 1962. Feliks Czajkowski, Zelczyna, pow. Kraków. s k u t e c z n a ? A c z y k t o znał t w a r z ś w i ę t e g o ? R ó ż n e t w a r z e mają święci, o i c h tożsamości ś w i a d c z y p r z e ­ cież w ł a ś c i w y a t r y b u t . Pierwsze znane nam w rzeźbie l u d o w e j wyobra- żenią h i s t o r y c z n y c h p o s t a c i b l i s k i e są t a k i m wyobrażeniom o ś w i ę t y c h . Są j a k k l i s z a n a , n a której w y k o n a n o d w a zdjęcia i o b r a z p o s t a c i nakłada się n a s i e b i e , t w o r z ą c jakąś śloną s y l w e t ę . T a k a z okresu właśnie fotograficz­ dwóch nieokre­ j e s t nip. rzeźba Jędrzeja międzywojennego, o której weryn. „...Wizerunku t e g o k r ó l a próżno przeszło d w a tygodnie, się w y r z e ź b i ć go t a k , j a k go pisał Wawry T. Se­ szukał [ W a w r o ] wreszcie widział ksiądz m ó w i ł z a m b o n y o t r z e c h s e t n e j w na kazań w ka umyśle s t a r e g o osobliwego jącego w króla: lewej ręce Dodajmy, że beskidzki tego „Święty I g n a c y kim płaszczu, pancerz, i w powstała I5 figur­ trzyma­ szablę, a n a g ł o w i e o b r o n i e k t ó r e g o dobył b r o n i " krzyż, świątkarz nazwał ją S o b i e s k i " , a strój króla w zarzuconym w . na ochraniający spódniczce w y w o d z i się do krót­ tułów prawdopodob­ n i e z r z e ź b św. F l o r i a n a czy św. J e r z e g o . Dokładność wiedzy o portretowanej osobie musiała b y ć z b y t w i e l k a , jeśli już p o w o j n i e nie Lamęc­ zdecydował k i , człowiek n i e j e d n o chwili, ze swadą p o s ł u g i w a ć się p i ó r e m — rzeźbi f i g u r y J a ­ rocznicy gdy zwy­ na Napolańskiego cięstwa p o d W i e d n i e m i J a n i e S o b i e s k i m , a niedługo nak przedtem o Prezydencie Rzeczypospolitej, kazał z d e c y d o w a n y c y m Mościckim. Z p o m i e s z a n i a świątkarza Ignacego Sobieskiego, prof. Igna­ się treści t y c h d w ó c h okres w o j n y w życiu widzący, a i umiejący czy J a k u b a S o b i e s k i e g o . l s A jed­ i z m i a n , j a k i e p o n i e j zaszły, w y ­ wpływ n a świadomość twórców. Zbliżył i c h do w i e d z y , ludowych d o książki — d o ż y - 25 �cia i tradycji Miejsce dzianych jęła narodowej, dawnego w kościele chodzi do odległego domo cech stości czci Czorsztynie a bodaj, szkolne góral, wykonuje Jest jeszcze t o czas, g d y i i czwartek kupuje gazety. najbiedniejszego książki dzieci, świętym wypi­ w podobni, atrybutów pod i m tylko wpływem w uroczy­ pobliskim stronę wcześniej chłopów rzeźbi w działa już Mnożą mechanizm się tejki z próbę wer­ różnych zachęty, propo­ z y c j e — choćby z r o b i e n i a r z e ź b n a w y s t a w y ludowe. na zdobytych reprodukcji „Autoportretu". gdzieś Janas bródkę aby u starannie wize­ ubiór, jasna ponad oni tych Nie podkreślał Matejki, inny rzecz była Są już w indywidualizacji twarzy. więc było to różnice a trochę rzeźbach łatwe, fryzury, Mickiewiczowi wszelką Oprócz konał t y c h p o s t a c i , już płaskorzeźby pernika. I t u źródłem wiedzy z astrolabium w w wywodzi lewej z własnej Kościuszki, była prawej dłoni, gest Stosza produkcję w książce Polska plastyka posiadanej której przez a u t o r a w z i ą ł za święte postać przedstawioną, a b y ł t o f r a g m e n t r z e ź b y Przej­ dzia najmniej do t e m a t y k i świeckiej łatwe. Należało odejść n i e było od spraw by­ ważnych Co w i e Janas o t y c h postaciach? Kowalska podaje, wypożyczonej zaczynali rzeźbiarze wypowiedź kazania swej sprawności, zainteresowań, darskiej nie obciążeni artystyczna potrzeb była dla że środkiem po­ m y ś l e l i , że świat nie tylko nadmiaru codziennej, p r a c y , a l e i radością o b s e r w a c j i , gospo­ chęcią j a ­ słońce iż D r A. Lewicka- o K o p e r n i k u czytał w książce ze szkoły. W i e d z i a ł o n i m , iż tradycją, wyładowania „Sę­ niesprawiedliwy". ( t e m a t ! ) i rzeźbić co? — k o n i a ? k r o w ę ? T a k w ł a ś n i e których re­ siebie n a s. 159, średniowieczna t y l e że p o m y l i ł o m u się i n a z w i s k o postać wzorowany Norymberczyka, Janas perga­ atrybut i z o b r a z u M a t e j k i , a W i t Stosz Ko­ Koper­ a rozwiniętym swój, jest n a rzeźbie w i e l k i e g o znalazł i książka. p o n i e w a ż w i a d o m o , że n i e p o w i n n y t o b y ć ście ś w i ą t k a r z y — inicjatywy, w y ­ Wita p o s t a c i e — w i ę c co m o ż n a b y ł o przedstawiać? A — wątpliwość p o d pachę w ł o ż y ł księgę w i e l k ą i o d r a z u w i d o c z n ą . nik, kilku się s z t y w n i , n i e p o r a d n i , ale widać minem 1 7 t y l k o oprzeć r u n k a c h : Mickiewicza z pomnika w Warszawie, a M a ­ bohatera Janosika . inspiracji. zostało trzymał", 1951 r . p o d o b i z n ę panów, s j a c h n a desce o b r a z wpływów — Kostki-Napierskiego sam z że literaturze, za­ izbie p r z e s t a l i być Janas, ku choć Targu są w własnych, n o w y c h właściwych. regionalnej. d z i e j ó w s t a l i się k o n k r e t n i e j s i . W i a ­ co u c z y n i l i . I nabrali „co, N. świątkarza sy. B o h a t e r o w i e tylko świętych postaci, w i ­ ilustracja. Janas w zjawiskiem wiejskiego nie czy d e w o c y j n e j książka, g a z e t o w a Normalnym a pierwowzoru stoi, a świat się obraca, a „zbadał, pirwi ludzie s t o i , a słońce się o b r a c a . T o w i e l k a s t u k a t o t o zbadać". Z a p e w n e była służyć m u m i a ł y do t e g o t r z y m a n e w r ę k u „ n a r z y n d z i a , co śnimi m i r z o ł t y n ś w i a t " . Z n a ł też r z e ź b y W i t a Stosza, szcze­ kiegoś u t r w a l e n i a m o m e n t ó w życia... Ś w i ą t k a r z e n a ­ rze powie t o m i a s t chętnie s z u k a l i t e m a t ó w „ g o d n y c h " , o n e s t a ­ „Widzem nowiły k i s i zasłużony u niektórych rodzajowych, u rodzaj niektórych pomostu do jak właśnie kompozycji u Janasa, się I nimi zachwycał. Kościuszko? cłowiek". t u dochodzimy do s p r a w y następnej. N i e w ą t p l i w o ś c i , że w z o r e m nikało z całego ś w i a t o p o g l ą d u t w ó r c y , j e g o k o n c e p c j i p o s t a c i z h i s t o r i i są i c h p o w s z e c h n i e sztuki i roli ki — w podobnej Zgodził się w i ę c Janas wyrzeźbić n a wystawę w nim j e g o p o m n i k , t o w i e m , że t o m u s i b y ć j a - s t a n o w i ł y j e d y n ą f o r m ę w y p o w i e d z i ś w i e c k i e j , co w y ­ artysty. O obrazy d l a współcześnie utrzymane konwencji w znane konwencji ulega rzeźbionych wizerun­ „apoteozy", utrzymane fotografie i ryci­ Mickie­ n y w książkach, n o i p o m n i k i . O n e t o s t a n o w i ł y w z ó r w i c z a , ale n a z w i s k a t e n i c m u n i e m ó w i ł y , w i ę c p o ­ d l a w s p o m n i a n y c h już rzeźb J a n a s a , a t a k ż e n p . d l a 1953 r . s u g e r o w a n e m u postacie Matejki i 11. 44. Odrodzenie. Wys. 74 cm. Wyk. J . Jakubowicz, Traktorzystka. Wys. 42 cm. Wyk. Adam Czarnecki, Iwonicz, Gumienice, pow. Krosno. II. 45. pow. Busko. �Wy/c. Mieczysław pow. Łańcut. II. 46. Autoportret. Wys. 47,5 cm. Wyk. Wojciech Bytnar, Albigowa, Ruszkowski. II. 47. Kobieta przy kc^dziełi. W y s . 26 cm. w y o b r a ż e ń W i e s z c z a w twórczości L e o n a K u d ł y i M a - Z w r ó ć m y t u u w a g ę n a f a k t , iż u ź r ó d e ł t e j z m i a n y m e r t a P i ó r k o ( i l . 19) czy J a n a L a m ę c k i e g o (o p o s t a c i s t o s u n k u d o t e m a t u „ w o d z a " l e ż y dziś r ó w n i e ż i n n y , Mickiewicza bardziej osobisty większa znajomość a u t o r p o w i e d z i a ł , że j e s t na p o m n i k u w P a r y ż u " Poważnym p r o b l e m e m (strój, czy charakterystyczne uczesanie, wąsy). Kostki-Napierskiego, j a k stoi stawała się j e d n a k podobieństwa. N i e z a w s z e b o w i e m postaci „taki ). l s Te sprawa wystarczył a t r y b u t jej cechy mogły zewnętrzne wystarczyć St. Czarnieckiego, dla Janosika, h u ­ jach, a także statuetce „Lenin prez. ale nie d l a postaci k o n k r e t n y c h , rzeźbionych z fotografii, reprodukcji. Postulat jewskiego z i n d y w i d u a l i z o w a n i a p o s t a c i w i ą z a ł się z o k r e ś l o n y m dawniej niemal że niepotrzebnej (świątkarze m i e l i s w ó j „ s p o s ó b " n a r z e ź b i e n i e i , robiąc duże ilości zbliżonych w a r i a n t ó w postaci, dochodzili do właściwego sobie twarzy tej samej schematu czy naszego b y ł y wizerunku, wzmożoną Kożuchowskiego obserwację i próby czynione w że czy przez tym kie­ r u n k u udało i m się uzyskać duży postęp. W i e m y z e gdy sprawność uchwycić nazwę z inspi ji a gen. S w i e r c z e w s k i koniu". zawiodła i nie z a m i e r z o n e g o r y s u podobieństwa, zmieniał r a c ręki figury zdjęciem i tak np. u Stalina zamienia też, się w „Żołnierz", „Oficera na czy roli realiów, tematu, w dzie­ znanych p o p i e r s i u S t a l i n a czy dłuta w Kudły, w wizerunkach jego Lenina, Kożuchowskiego się p y t a n i e — w współczesnych i Kra­ j a k i m stop­ przywódców wynikiem ryzykować Kraju Rad i n s p i r a c j i . Zachęty bez­ w działacz i p r o p a g a n d y s t a otrzymanie oczach łecznego", a może były chwyceniem podobizny przeciętnego nawet b y te wynikały raczej nieco widza naiwnie z atmosfery może w na pewno od chcie­ dale­ „oficjalnego" zabawnej. R-eź- „zamówienia spo­ karykaturalnym pod­ tematyki, spotykanej fesjonalnych, rzeźbiarz Centkowskiego powstaje się udało Stalin" przez wet, aby najgorliwszy Lamęckiego, ( i l . 46) w s k a z u j e , jej pośredniej — j a k się z d a j e — n i e b y ł o , n i e sądzę n a ­ kiej Janasa, ostatnio rzeźby męckiego czy D u ż y ń s k i e g o — p o r . i l . 5 i 29). P r z y k ł a d Kudły, podjętego ( i l . 2 1 , 36). Oczywiście wyłania li Ruszkowskiego ciekawym i Bieruta niu t w a r z y . W i d a ć t o zresztą i dziś u K a m i ń s k i e g o , L a ­ zwłaszcza do postaci, charakterystycznych dać t o n p . w b a r d z o kompozycji z n a n y c h już d o b r z e sprawności, samej z l i c z n y c h i l u s t r a c j i czy r e p r o d u k c j i dzieł s z t u k i . W i ­ sarza, k o s y n i e r a — typem stosunek na wystawach p l a k a t a c h i prasie pro­ ilustrowanej. B y w a oczywiście, że r z e ź b i a r z w y c z u w a ( i n n a r z e c z czy słusznie) k o n i u n k t u r ę ; n a t y m t l e w ł a ś n i e powstać w r ę c z ki narodowej gigantyczna Juliana koncepcja Brzozowskiego, wielkiej w mogła szop­ której p r z e d ż ł o b k i e m l u b Gomułką i S p y c h a l s k i m by (zależnie 17 �o d t e g o , która w e r s j a u z y s k a szanse r e a l i z a c j i ) d e ­ f i l o w a ł o r s z a k przeszło 300 p o s t a c i , k r ó l ó w i w o d z ó w , h u s a r z y i ż o ł n i e r z y z różnych o k r e s ó w , t y p ó w l u d o ­ w y c h , cyklistów, sportowców, l u d z i różnych pro­ f e s j i . A l e p r z y k ł a d y t e g o r o d z a j u n i e stanowią w i ę k ­ szości. Tematyka nie, źródłem sa — Z „ b o h a t e r ó w " w y s t ę p u j e dziś n a d e r licz­ jej pra­ a nawet jest właśnie kronika książki p o c h o d z i Bemem książka pierwowzór ( i l . 20) L a m ę c k i e g o Centkowskiego. Ale ze szczerej p o t r z e b y m e d a l i o n u z gen. wypowiedzi, n a n i a o słuszności podjęcia których k o n k u r s czy chetną pobudkę, możliwości Do zachęta tylko tematycznej. leży prace typie „Żniwiarka i ekonom", w chłopa", kami sTcontrastowane traktorów orzących nasz kształtuje katalog polskich, z tematów t y m że ludowej granica czasowa sokiej i ważnie reprodukcji), zmonumentalizowanej figury sytuuje u l e , a t r y b u t t e g o chłopskiego wątpliwości, jak dzia­ umieszcza interesujący reportażem zapewne fotograficznym k a r n o idzie z papierosem wzór próby, j a k np. Lamęc­ portret prezydenta inspirowany i podobieństwo z Indonezji S u - kroniką filmową z pobytu w lub Polsce. S u - w r ę k u — n i e j e s t już n a świętych u c z y n i o n y , widać, że wym pokazaniem treści, pują najczęściej w przełamują A dziś s c h e m a t y bohaterowie i reportaż „reprezenta­ stają się z dzieł i sztuki drugi sztuki zetek profesjonalnej, wspólny społecznie „ważnej", ściennych, plakatów. tematyczne dawniej ne, z r o d z o n e prawdy inspiracja bolizujący ny zwycięską o na wiąże je kompo­ ni, drapieżnych książkę w rąk depcze postaci na książce ohyd­ ogromnego ( r o b o t n i k m a kielnię drugiej, obok w w gołąbek kapitalistycznej hy d r y dło­ pokoju, wyrzeźbio­ napięcia, g m a c h f a b r y k i i k o ł o zębate — i l . 44). J e s t w t y m w y o b r a ż e n i u i udolność pewna naiwność, dlatego ostrością o d n a j d u j e m y w też niej j a k b y k a r y k a ­ turę ó w c z e s n e j złej s z t u k i z j e j apoteozą, i prymitywną (a p r z e z nie­ zapewne to mało gloryfikacją skuteczną) krytyką i t d . Jest przeszłości. Z w i ą z k u t a k i c h p r a c i w — zapotrze­ n e j t e m a t y k i z koniunkturą n a nią w t a m t y m o k r e ­ wyczucie znanej z Zaliczam żądany dawniejszych. się w nurt prasy, ga­ tu zarówno temat, jak np. autentycz­ Granica trudna do u s t a l e n i a , o b o k b o w i e m prostu koniunkturalnych jest tu l i c z n y c h rzeźb p o prymitywnej dydaktyce, sie d o w o d z i Tracze, zabawka. Wys. Skirzyński, Rumunki, 22 cm. pow. Wyk. Sierpc. f a k t niewystępowania ogóle jej w omawia­ l a t a c h póź­ n i e j s z y c h , p o 1958 r . Bardziej tycznej bezpośrednie są s c e n k i o r ó w n i e treści, a l e u t r z y m a n e w plebejskiej — j a k n p . rzeźba konwencji A. dydak­ ludowej, Orłowskiej, przed­ stawiająca p a r o b k a usiłującego zdjąć d z i e d z i c o w i b u t z nogi, podczas g d y t e n m u pomaga, nogą t y ł e m odwróconego pchając działające e m o c j o n a l n i e ciecha Draka para Jest w ale niemal przy typowej osobiste n a w i d z a , j a k choćby wieśniacza tej kompozycji przy drugą parobka. Są też, j a k w s p o m n i a ł e m , r z e ź b y szczere, i II. 48. Wacław wystę­ spotkać j a k fotografią i d z i s i a j " , j a k też i p r a c e o ale zarówno z chęci p r z e k a z a n i a m ł o d e m u p o k o l e n i u czasach wymową, tego r o d z a j u klasę robotniczą kapitalizm, przedstawiony łba i ludźmi. te a wzorami n a tę t e m a t y k ę , chęć w ł ą c z e n i a kompozycje „Wieś grupą moment bowania Rzeźby polityczno-społeczna. poprzednią prze­ satyrycznego, zycji, gdzie w i e l k i , n a d m i e r n i e w y s o k i r o b o t n i k , s y m ­ z taką 2. Tematyka (znanego m o ż n a i w r z e ź b i e pełnej — j a k n p . w o w e j a na cokole portretu. wpływ czasu płaskorzeźbach, n e zostały słupy w y s o k i e g o cyjnego" rzeźbie jednoznaczną postaci, ubioru. że t o w ł a ś n i e się zwłaszcza p l a k a t u . W ł a ś n i e p l a k a t u — z j e g o s k r ó t o ­ film fotograficzny w rysunku artystę z a f r a p o w a ć musiała e g z o t y k a wykluczone, ogólno­ 1950—1955, p r a c e zdradzają tego Nie jest i latach przesuwa a n i e r a z sloganowością. T e m a t y pszczoły. K o n w e n c j ę l u d o w ą , hieratyzującą statyczną postać, karno, w o 1—2 l a t a , a s a m e tematycznego ostatnie obraz­ wznoszą­ okręgowych się malarstwa kiego ziemię, m u r a r z y wystaw odbywających ( i l . 50, 51), t y l e że p o b o k a c h n a d m i e r n i e w y ­ dopiero „Dziedzic lukrowanymi c y c h ściany i t p . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że j e s t t o j a k ­ Wawry przełamują szla­ pewnej by rzeźbiarz żadnej tylko i wskazanie postaci j e j z rzeźbą sakralną na n i c h w i e l k i e stanowiły impuls śmierci z l u d o w ą tradycją, co łacza, a, b y n i e b y ł o przeko­ wizerunek w y r a ź n i e podkreśla z e s t a w i e n i e — i rocznicę j e g o czy postać s w e g o b o h a t e r a z g o d n i e dwa drzewka z emocji tematu — dla powstania powstałych w y r a ź n i e z i n s p i r a c j i zaliczyć n a ­ bijący filmowa. d r J . Dzierżonia, w y k o n a n y w przez szkolna, l a k i e r n i c z y c h i p ł y t k i c h — są i t a k i e , k t ó r e p o w s t a ł y zaprzężona jakaś w e w n ę t r z n a hieratycznym do Woj­ sochy. ekspresja, ustawieniu postaci, d l a l u d o w e j rzeźby statyce. I n n e prace D r a k a potwierdzają t o w r a ż e n i e . Są o n e już n a g r a ­ nicy wyróżnia grupy, rodowód, którą przeżycie, wybitnie stanowiące źródło emocjonalny podjęcia te­ matu. 3. Tematyka takiej treści, w de które jego wszystkim wiele, i jest sceny artystą, wyobraźni. obrazy z a l e działają wypowiedzenia pozostawiły Znajdziemy wojny, obozów Motorem okupacyjna. potrzeba wstrząsnęły psychice, cywilnej, jest wojenna twórczości masakry zagłady. one n a w i d z a Prac ze tu ślad prze­ ludności tych nie szczególną �siłą, jest w nich spotęgowana ekspresja, n a r r a c j i , która s p r a w i a , że wstrząsają jak relacje toriach. dzieci z Oświęcimia" zwłaszcza o egzekucji czy munta i (il. Woźniaka , 1 9 przerażającym 14). znaczne cyklu Zyg­ Nieporadność stwarza niezbędną osłonę, izolującą od pato­ wzbogacenie do m o ż l i w i e t r a f n e j krema­ wcześniej i Bełżca w y k o n a n y c h przez Skrętowicza t y c h scenach już Szczepana znakomitym scen z O ś w i ę c i m i a w scenach Myślę t u o r e p r o d u k o w a n y m „Więźniu a o naiwność one n a m i t a k , W ujęciu widać niektórych wyraźnie religijna, która dosadna żadnego wzoru w sztuce dziej nie dostrzeżemy nika wyobraźni w inspiracji, bez b a b niż s a m o tak silnym stopniu (il. twórczej, która pozwoliła artyście znaleźć n o w ą , j a k ż e p r z e k o n y w a j ą c ą f o r m u ł ę d l a w y ­ rażenia p r z e p e ł n i a j ą c y c h kiej inwencji aby podjąć i g o treści. T r z e b a odwagi temat, i czy f o t o g r a f i i . N i g d z i e i n ­ czyn­ (a raczej d l a którego, było w i e l ­ nieświadomości), jeśli i s t n i e j e prece­ dawniej więcej frapuje charakterystyka pokazany jest cież j a k ż e l u d o w e j sposób b a r d z i e j sunków szek formie, istnieje wiele płaskorzeźb), i l u s t r a c y j n y , zbliżony amatorów Świder). ozy d z i e c i Jest 0 przedstawienie w powiedzieć, rażają tylko do (Paweł H u l k a , Franci­ wizerunkach troska było", jest własna, t a k „jak obserwacja. pierwsze przedstawiają, następnej, 4. Sceny najtrafniej oddałoby tę różnych środo­ to, może „mały w i ę c — t e m a t y k a z życia, w y n i k ł a różnych odgrywa t u i n s p i r a c j a dziełem tografią, i s t o t n a zaś s t a j e cy) postaci poprzez l u b podkreślenie typowych, co co realizm", z próby sztuki rolę względnie się umiejętność nawet takie fo­ charakte­ pra­ przerysowanie rzeźby a charak­ p r o f e s j i . Mniejszą r e k w i z y t ( n p . narzędzie a stawia zbliża obserwacji. ludzie określenie środowisk, na je cechuje terystyki rystyki wy­ to te prace właśnie życia, Grupę zawodów. — ilustrują. I t o j e opartej z codziennego i O ile m o ­ kompozycje treści w o j e n n o - o k u p a c y j n e , grupy wisk że w do r y ­ choć p r z e w a ż n i e s c h e m a t y c z n a żemy temat raczej takich sceny kompozycji podejmujących na granicy Ciekawe j e s t też rażano j e d y n i e zeświecczeniu, j a k emocje, poprzez mimo wesela, typy ludowe; są prządki, ogromny, typy najczęściej j a k : chłop jednak lub kobieta z spotyka masielnicą że nawet dą, czytający oczywiście że właśnie ambicje się doskonale nych prace w tej grupie prac (lub ze spotyka Są jako się ż y w e j " , troskę o n a - szczegół. A l e j e s t w i e l e t o zresztą mierne, najczęściej rzeczy „jak podpatrzonych, Widać tu w różne, p r z e w a ż n i e dosadnych interesujących, w charaktery­ n a przykładach zamieszczo­ artykule ilustracji. Obserwując kształtowanie podkreślić, że w się t e j t e m a t y k i t r z e b a porównaniu z okresem n y m , g d y występowała raczej w współczesne szopce, z a b a w c e — przedwojen­ sporadycznie prace które w jedna się w sposób b a r d z i e j średnictwa, choć wątpliwości, że torem formy niegdyś formie widoczne kondensowały t o dziś ujawniają bezpośredni, bez b o s k i e g o zdaje się n i e ulegać to Frasobliwy „Zafrasowanego katharsis w jest czy „ U k r z y ż o w a n i a " , realizują tematyką. Przykładem właśnie i n s p i r a ­ tyki ludzkich bólu i r o z p a c z y dramatów, przy­ symbolach „Piety" się dziś p o z a religijną są t u r z e ź b y niemal w po­ najmniejszej c h ł o p a " ( i l . 3) c z y i n ­ religijnych wińskiego, obsesyjne Jeśli zamy­ n y c h r z e ź b t e g o r o d z a j u . Treści, k t ó r e d a w n i e j nosiły wy­ ulegają jak smutek, postaci Frasobliwego, Wacława Czer­ podejmowaniu tema­ niedoli, smutku starości, ( n p . i l . 32). 5. Tematyka inspirowana folklorem, opowieścią, podaniami, legendami a więc i ludową bajdami. Pod­ nietą d l a podjęcia t e j t e m a t y k i w m a ł y m t y l k o s t o p ­ n i u jest obserwacja l u b w i d z i a n y gdzieś w z ó r , n i e w a ż n i e j s z a j e s t t u w y o b r a ź n i a , zdolność nia plastycznego odpowiednika znacz­ stworze­ d l a l i t e r a c k i c h treści. Głównym i n i e m a l j e d y n y m t e r e n e m , gdzie wystę­ gata w takie książkę ( l i k w i d a c j a a n a l f a b e t y z m u ) . pokazania turalistyczny styce. się t y l k o w pują r z e ź b y o t e j t e m a t y c e stępą), s i e w c a , d u d z i a r z , k o b i e t a niosąca w i a d r a z w o ­ to jako miasteczko­ opowieści i bezdrożach Pierwszym, j e s t z i e m i a łęczycka, b o ­ o B o r u c i e , diabłach w o d z ą c y c h zabłąkanych j a k się z d a j e , który po podróżników i t p . podjął przed kilku II. 49. Traktor, zabawka. Wys. 14 cm. Paweł Witek, Urzędów, pow. Kraśnik. Wyk. 1958. oracze 1 k o w a l e , żołnierze i r y b a c y — k a t a l o g tytułów jest nabożeństwa czy ślenie n a d niedolą ludzką i własną — bagnach zabawy, sytua­ wiejskich do t r a d y c y j n y c h przedstawień. gro­ Występują w t e j g r u p i e różne w i e j s k i e c h a t y , izby, spo­ obycza­ t e m a t r e l i g i j n y , dziś cech teski. jest czy w e g o życia ( i l . 34). d a w n i e j t a k i e treści e m o c j o n a l n e , (przeważnie czy ksiądz, z galerii b a r w n y c h figur wiejskiego tępionych O b o k w s p o m n i a n y c h rzeźb, o odrębnej — a p r z e ­ odrębną dowcip twarzy m i s t e r i u m spowiedzi 31). P o d o b n i e jest nawiązanie piekle. życia świadomości obejmowała dens i ź r ó d ł o — t o w w y o b r a ż e n i a c h m ę k i d u s z p o ­ w chłopskiego zaszedł w w i e d ź stają się jeszcze jedną scenką w i e j s k i e j cyjny niczyjej jaki od i n n e j s t r o n y , zewnętrznej. Nabożeństwo ca. bez dążenia sferę s p r a w ś w i ę t y c h , dziś chętnie p o d e j m o w a n a a rzeźbiarza powstały i w s i , a zwłaszcza l u d o w y c h t w ó r c ó w . T a k n p . t e m a ­ tyka jowości, rzeźby obserwacji motywów proces, su i e k s h i b i c j o n i z m u , r e l a c j a jest czysta i wstrząsają­ Te tematów c h a r a k t e r y s t y k i ( p o r . i l . 35). lub tylko wykazują �l a t y t e m a t całej t e j d e m o n o l o g i i ludowej był Kamiński. samouk o Człowiek oświecony, umiłowaniu h i s t o r i i i dziejów swego r e g i o n u , n o w i ł zapoznać l u d z i z b o g a t y m mi, zarówno ze przeróżnymi Pod f o l k l o r e m swej wpływem zie­ starał legendami sukcesu nież i n n i r z e ź b i a r z e Grimma) o Borucie Kamińskiego zaczynają itp. tematykę re- podejmować rów­ łęczyccy. i bajkową podejmuje również (spod w znaku rzeźbach g l i n i e K l a r a P r i l l o w a z Pałuk, n i e s t e t y a m b i c j e łeczne i d y d a k t y c z n e n i e idą t u w p a r z e i wrażliwością bestiariusze rzeźbie XVI- i współczesnej przeszłość, b l i s k i nadajemy, stanowiąc najdalej t e m u pojęciu wysunięty świątkarza, myśląc o i z o l a c j o n i z m i e kulturowej W XVII-wieczne, punkt w spo­ z uzdolnie­ artystyczną. scenki i bliźnich, rodzaj sta­ pta­ ki. produkcji zabawkarskiej Obok seryjnej odrębny ich produkcji w różnych postaci wiejskiego w lekie od w i z e r u n k u ornitologicznego w twórczości czy np. Adama Andrzeja i J a k już zabawnej Liska. Krańcowym mówi­ karykaturze masywne i wielkie ptaszyska Kudły, ścian Rzeźbiarskie walory posiadały dawniejsze śmieszne wi dziad, m u z y k a n t i t d . Przestano je przed ostatnią jednak figurki są ruchome wykonują, i śmieszna w ó w c z a s stoją stępnej, którą 7. Zabawki. jest czynność Wśród licznej jeden o produkcji t y p , jeden charakterze niekiedy z zabawkarskiej, schemat by — np. figurki równą Wincentego — jak np. i s t n i e j e też z a ­ indywidualnym, niemal opracowywa­ starannością co rzeź­ J a s k r a . Są t o p r z e r ó ż ­ n e śmieszne p o s t a c i e , l a l k i , f i g u r k i , n o i z w i e r z ę t a konie, i krowy, koguty, r y b y , postacie kury, pawie, świnki, — ptaki ludzkie na koniach. Indywidualizacja tych zabawek jest o tyle zro­ zumiała, że r o b i o n o j e d l a w n u k ó w , d z i e c i , n a użytek najbliższych, kładem a n i e n a sprzedaż. zabawki wynikłej Krańcowym jedynie z przy­ własnego mysłu i f a n t a z j i są p r z y p o m i n a j ą c e murzyńskie my Józefa — obsesyjne, Odrębny przez chłopców pograniczu falliczne rodzaj figurki stanowią pasących obserwacji zabawki bydło. Minora 2 0 . wykonywane Stoją otaczającego po­ tote­ one już świata i na jako t a k i e mogłyby być włączone do g r u p y tematów z ż y ­ cia wiejskiego. J e d n y m z często w y s t ę p u j ą c y c h w zabawce przeznaczonej dla tematów dzieci, zarówno jak i tej p r z e z d z i e c i i m ł o d z i e ż . w y k o n a n e j — są f i g u r k i rząt, r z e z a n e p r z e w a ż n i e w drzewie, t y c h b y m do rzeźby raczej wszelkiego i rzadziej lepione desce Do prawdę gorię, na sprężyn­ wojak, wyrabiać jeszcze pojawiły figurki się wy­ znowu (w CPLiA). Ostatnią ich wiele, grupę stanowią zabawki ruchome. Jest są r o z m a i t e , choć dziś n i e t a k już a t r a k ­ cyjne j a k d a w n i e j . G d y wertowałem materiały czące życia różnych rzeźbiarzy, uderzyło doty­ mnie, jak często łączą o n i w s o b i e jednocześnie d w a z a m i ł o w a ­ nia — do p l a s t y k i i do m a j s t e r k o w a n i a , a n a w e t do k o n s t r u k c j i t e c h n i c z n y c h . N i e chcę p o w o ł y w a ć się t u t y l k o n a z n a n y przykład J a n a Wnęka, któremu pisuje się z b u d o w a n i e przy­ skrzydeł — m a c h i n y d o l a t a ­ n i a , i k t ó r y zginął j a k I k a r , s t r z a s k a w s z y się w p i e r w ­ szym locie o ziemię; w i e l u d a w n y c h rzeźbiarzy m a j ­ strowało poruszane siłą w i a t r u i t d . Dziś m ł o d z i e ż m a tysiące m o ż l i w o ś c i młyny wodne, elektrownie wy­ życia tęsknot t e c h n i c z n y c h , a l e m i m o jeszcze n o w e to spotyka pokręcenie korbką uruchamia kilka figurek, a suwanie powoduje czy deseczek miarowy t r a c z y ( i l . 48). W s p o m n i a n y zowski n a l e ż y ze swą ruchomą przykładów łączenia techniczną swego mniej się z a b a w k i — r u c h o m e k o n s t r u k c j e , gdzie pracy niż w tego t y p u ruch prze­ kowali już u p r z e d n i o Brzo­ szopką n a r o d o w ą uzdolnień przedsięwzięcia (w wkłada do stronę on nie wyrzeźbienie samych f i g u r ) . 8. Godła Bywa, i symbole. że orzeł z a w i e s z o n y s t a j e n a d w e j ś c i e m d o b u d y n k u , l u b że d o dachowej przymocowany jest pajac zo­ sterczyny obracający przy wietrze t y p u zwierzaki t a k swojskie domowe, j a k zawieszony j e s t i orzeł i f i g u r a jeźdźca n a k o n i u prehistoryczne wieloprofilowo zwierząt Piłata obecnie dawnych się kominiarz, silniejszym należą (Józefa do Piłata), interesującej t u nas g r u p y . cze wojną, wzór kiwające żydów, n i e zaliczał, n a t o m i a s t egzotyczne, a n a w e t opracowane na postacie — zwie­ z g l i n y . Większość i c h j e s t w y c i ę t a w płaskiej i konane sklepach ż y w i e c k i e k o n i k i czy k o n i e z w o z e m , na jaką one n a g r a n i c y g r u p y n a ­ stanowią: powtarzającej bawka Czasem figurki „ e m a u s o w e " , w y r a b i a n e w czasie z i m y p r z e z k r a k o w ­ m u r a r z y , zwłaszcza chuligan. ptakistworzo­ ne, a l e , j a k m o n u m e n t a l n e r z e ź b y , p o t o , a b y istnieć. kach pijak, zupeł­ n i e już r z e ź b i a r s k i e g o t r a k t o w a n i a t e m a t y k i są c i ę ż ­ skich kułak, m u z y k a n t a , dziada, Stefańskich przykładem pa­ — — temat atlasu. Widać t o Kazimierza s t u c h a , Ż y d a - k a r c z m a r z a . P o w o j n i e p o j a w i l i się n o ­ bohaterowie życia ośrod­ k a c h k r a j u , s p o t y k a się t w ó r c ó w , traktujących kie, karykatury. pokazanie wsi, o jej nowią m i s t e r n i e n i e r a z w y k o n a n e , r ó ż n o b a r w n e liśmy, podnietą b y ł a d l a t e j t e m a t y k i chęć r o z w e s e ­ lenia mu separacji. rzeźby, n i e do l a t a n i a i n i e do ozdoby 6. Żartobliwe w jaki dawnej mówiąc nieczęsto wskazująca ł o p a t y - r ę c e , l u b że n a d g a n k i e m każdemu, kto do i stworów i figurki się dziwnych „Sfinksa" te bowiem zaliczamy ( i l . 25 i stanowią już odrębną dziś jesz­ 26), choć zdarza, kate­ aby wsi zajedzie, m i e s z k a rzeźbiarz (np. d o m Brzozowskiego w i e ) . C z a s e m orzeł p a ń s t w o w y „Syrenę" w p o rzeźbiarsku. I c h p t a k i są z i n d y w i d u a l i z o w a n e , d a ­ Tematykę folklorystyczną niami ne swych kolorowanych figurkach, j a k diabłami, gionalno-folklorystyczną raczej posta­ s t r o j a m i r e g i o n a l n y m i , które się o d t w a r z a ć w i Ignacy wielkim t y . N p . występuje Golisa . 2 1 We jako Sromo- kredensu tych wypadkach c z y n i e n i a z rzeźbą t r a k t o w a n ą n i e t y l e ale — tu zdobić m o ż e i s p r z ę ­ on n a zwieńczeniu wszystkich w że godło, s y m b o l . N i e t r u d n o Jana mamy do dekoracyjnie, dopatrzeć się w w i e j s k i t w ó r c a t a k d a l e c e t r a n s p o n o w a ł t e m a t , gdzieś t y m a n a l o g i i d o g o d e ł p a ń s t w o w y c h w różnych u r z ę ­ zapewne dawno dach, już t e m u w i d z i a n y czy m o ż e t y l k o ze słyszenia. S t w o r y P i ł a t a p r z y p o m i n a j ą 20 znany daw­ salach widowiskowych itd., a nawet do szyl­ d ó w , oznaczających różne c e c h y rzemieślnicze w m i a - �stach i miasteczkach. Z czasem sierp i młot, nowej s t y k i postaci np. rosyjskiego awansowały ten też do godła z a w s z e zresztą że t e r a z miał symbolem się charaktery­ żołnierza. O s t a t n i e l a t a symbolu — symboliczne nastąpiło w y r a ź n e znaczeniowej tematyki spotyka d l a wyraźniejszej gołębia. Ptak znaczenie, tyle przesunięcie w warstwie i z r e p r e z e n t a n t a D u c h a B o ż e g o stał się Pokoju. * W omówieniu t y m nie wydzielam ponieważ można w tykę, mieszczącą płaskorzeźby, n i e j znaleźć b a r d z o się w różną tema­ r a m a c h g r u p 1—6, z t y m że najczęściej s p o t y k a się g r u p y 3 i 4. P ł a s k o r z e ź b a skła­ nia k u rozwiązaniom drzewie r y s u n k u . Stąd r z a d k o w y s t ę p u j e w n i e j postać właściwie we wnętrzu człowieka izby czy w ma­ ryzowanego (jak n p . u Kożuchowskiego, stsze są p r z e d s t a w i e n i a tuacji rodzaj bliższym i na stanowi kompozycyjnym larstwu w w jed­ i l . 36), c z ę ­ określonej pejzażu sy­ ( i l . 37) l u b g r u p y r ó ż n y c h p o s t a c i , s c e n y w t a r t a k u , lesie, n a p o ­ lowaniu, zebraniu i t p . K R Ó T K A C H A R A K T E R Y S T Y K A RZEŹB Jeśli nych rzeźba działów ogólnych należała do twórczości, ramach ludowego najbardziej utrzymując stylu, indywidual­ się tylko t o rzeźba w współ­ czesna j e s t p r z y k ł a d e m t a k d a l e c e posuniętego z i n d y ­ widualizowania, czy i że czasem na ile wolno trzeba twórczość się zastanawiać, niektórych zaliczać jeszcze d o k r ę g u s z t u k i l u d o w e j . typów rozwiązań z różnorodności dyspozycji formalnych postaw twórczych, wynika psychicznych, stopnia artystów Rozpiętość tu bowiem uwarunkowań, wykształcenia, świa­ 50 domości społecznej, k u l t u r o w e j e t c . Tak więc m ó w i ą c o l u d o w e j rzeźbie jednocześnie jak: J ó z e f najbardziej mówimy Piłat współczesnej o t a k różnych — świątkarz l u d o w y w t r a d y c y j n y m , wręcz twórcach, wydaniu p r y m i t y w n y ( i l . 25, 26), żyjący w dużej współczesnej Józef izolacji, poza kręgiem wpływów kultury. Janas — ( i l . 10) p r z e z którego chałupę p r z e w i n ą ł się k o r o w ó d w y b i t n y c h gości z k r a j u i z a ­ granicy, naukowców, pisarzy, m a l a r z y , świątkarz p i ­ szący c i e k a w e wiersze, oglądający książki, czytający o d czasu do czasu g a z e t y . II. 50. Matka Boska (?). Wys. 45 cm. Wyk. przed 1935. Ję­ drzej Wawro, Gorzeń Górny, pow. Wadowice. II. 51. Ks. dr Jan Dzierżoń. Wys. 37 cm. Wyk. 1956. Jan Centkowski. Mieczysław K r a j e w s k i R u s z k o w s k i — rzeźbiarze czy W i n c e n t y sierpeccy, świadomie kontynuujący krąg t e m a t y c z n y t r a d y c y j n e j s z t u k i , a l e warsztatowo skiego bardzo sprawni (autoportret Ruszkow­ o d u ż y m p o d o b i e ń s t w i e — i l . 46). Ignacy Kamiński, poseł n a S e j m , a u t o d y d a k t a , ongiś działacz podobno chłopski, społecznik, rozmi­ łowany w h i s t o r i i r e g i o n u , w e t n o g r a f i i . Zaczął rzeź­ bić mając związki 74 lata i twórczości bezpośrednie nu, dawno z jego rzeźbiarską nie cechują tradycją regio­ już zamarłą, ale b l i s k o 1000 j e g o figurek ( p o r . i l . 27) p o d w z g l ę d e m s t y l o w y m b l i s k i e j e s t s z t u ­ ce ludowej, tego na słowa wsi wiejskiego J u l i a n cza, sam Kamiński znaczeniu pułap jest chłopem, możliwości zresztą tyle w pełnym reprezentuje rozwojowych dawnego gospodarza. B r z o z o w s k i również należy do — ludzi gospodarz spod oświeconych, nych; inteligentny, nie pozbawiony 51 że Łowi­ oczyta­ sprytu i ambicji. Dzieło j e g o życia — w i e l k a s z o p k a , w y m a g a ł a lektu- �ry, znajomości dziejów, postaci królów, wojska, l u ­ d u . J e s t t o t w ó r c z o ś ć stojąca n a g r a n i c y poprawnej, pogranicze Świder, s t o l a r z z R z e s z o w a , t o też amatorsko-ludowe, podobnie jak twór­ zentuje Czerwiński, twórczość przejawia płynący wy się t a s a m a życiu której wsi, w (obóz i dził w inspiracje giela czy J a n a Klimat z czości 53), we jedyne obecnej wyraźniej swe odpusto­ Lamęcki i horyzont jego fazie stanowi ciekawej, robotnika, rzeźby w różniące niż sad cechuje warsztatowych, a do geometryzacji wagi do stosunek do f o r m prostych, s t a t y k i układu i podporządkowania stosowa­ wypadków barwy. kilka rzeź­ mało już prace architektonice, tendencja W większości wyliczonych którego t u cech skłonni przynajmniej występuje jesteśmy w twórczości zaliczać wzorów, większa większa r o l a o b s e r w a c j i różnorodność wpływów, n a t u r y , rozluźnienie cy), w preferencja nowych tematów, większa twórczości choć w y r a s t a sztuki z klimatu odpustowej, jak i ludowego, tradycji zarówno rzeźby w ze glinie Leon Kudła ludowej urocze rzeźby i jest ( i l . 4), z w i ą z a n y b . s i l n i e z w drzewie. rzeźby z drzewa, drutu naiwno-ludowego bibułki T u też tradycją zaliczyć można a czasem i b l a c h y , t e k t u r y , wykonane przez k o w s k i e g o (por. okładka), jak zabawki. odpustowe też F e l i k s a kolorowe, Czaj­ świąteczne jest rzeźba w Grabskiego, rafinowana, sztuki jest wapieniu i drewnie Bolesława r o b o t n i k a z Leśmierza ( i l . 28). W y ­ korzystająca rzeźba 42), kontynuująca we, przenoszące wań nowej torska w twórczy zdobyczy je w świat nowoczesnej M i e r n i k a sposób ( i l . 3, tradycje współczesnych ludo­ poszuki­ ekspresji, nowego wyrazu. Bardziej jest sztuka c h y b a wykraczająca jętej l u d o w e j A ze Ryszarda więc M a m e r t a Piórko poza granice ama­ (19), już szeroko n a w e t po­ twórczości. jakże duże do się perfekcji układów w formie, w moty­ dynamicznych, Można sądzić, że z b i e g i e m przechodzić coraz I będzie dalszą w i ę k s z e g o uniezależnienia czy też definicji. chyba przekraczała Raczej będzie dostosowywać W końcu definicje ż e j części w s i z a w a n s e m świadomości d u ­ k u l t u r o w y m (obudowa g a r a w kształcie p r z y c i s k u - p o m n i k a , w k t ó r y m sce k r ó l a czy r y c e r z a zastąpił żołnierz ze­ miej­ radziecki — spo­ wartości walor artystyczny, tej s z t u k i jest to co i powinien wnosi nowego nonarodową. litykę Trzeba opieki, więc pomocy i stworzyć zakupów tyle wyrazem rzeźbiarza już upodobań środowiska, co osobistą powiedzią a r t y s t y i t o właśnie oddala 22 jest n o w y c h , t a k aby nie wyłączać f o r m poza barierę dawnej tradycji, ją o d f o r m u ł y zbiorów po­ prac wykraczających form, dla których r o z w o j u istnieją dziś l i c z n e n o w e i m p u l s y t a k w c i u , j a k i w sztuce. Już d z i s i a j b o w i e m zainteresowań swoim ścią los rodzaju, niemal zakupie który taką, dycyjnym 22 decydujących do jest w jak zbiorów. rzeźbie Nikifor w o ży­ oba­ pomocy, Dowodzi artysty tego jedynego w indywidualno­ malarstwie, ale się d o t w ó r c ó w l u d o w y c h w tra­ r o z u m i e n i u tego słowa i dlatego nie może d o życia i p r a ­ . P o t r z e b y rzeźbiarskiej w y p o w i e d z i ba istnieje p r a c e znajdą się p o z a k r ę g i e m czynników którego nie zalicza nie wy­ jej czym prawidłową do cy twórczość być i w z b o g a c a naszą k u l t u r ę już n i e t y l k o l u d o w ą a o g ó l ­ wymi częściej trzeba kry­ o n uzyskać w a r u n k ó w o d p o w i e d n i c h Coraz innych więc od roli i l . 23) i różnych p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h łącznie z n o ­ p o s z u k i w a n i a m i ( i l . 19, 42). pokrywała t a k i c h czy niezależnie St. Zagajewskiego, się w do zasad. łecznej c z y i n n y c h m o t y w ó w , j e d y n y m t r w a ł y m terium bowiem ludowa do s z t u k i , a n i e o d ­ smutny jeszcze k o j a r z y rzeźba prowadzącą przekraczała, tradycji wciąż nie Skrę- od wspólnych bariery czy która figury, dawniej n i e t o p o w i n n o nas m a r t w i ć , c z y b ę d z i e się stypendium ( i l . 12, 17) i s z t u k i mieszczańskiej, czasu ewolucję, w a c h twórczości, a n a w e t i n s p i r a c j a c h ! B o t o i w p ł y w wiejskiej podobień­ wykończeniu t o w i c z a , czy K a r p i ń s k i e g o — i l . 37). w a , że b a r d z o c i e k a w e różnice w występujących ( n p . w niektórych k o m p o z y c j a c h wrotnie. P r y m i t y w n a i n i e m a l t a k prosta j a k sztuka dziec­ ka dążenie pojawienie ( p o r . i l . 54). Rzeźbiarzem pogranicza swoboda interpretacji tematyki tradycyjnej, troska o i n d y ­ pograniczu wej, więzów a r t y s t a — o d b i o r c a (a w i ę c w z r o s t niezależności t w ó r ­ w i d u a l i z a c j ę p o s t a c i (aż p o e f e k t w i e r n e g o jarmarczno-ludo- ka­ Jednocześnie n o w ą r z e ź b ę c e c h u j e : r o z s z e r z e n i e r e ­ pertuaru stwa), stoi na do „ludowej". szkiełek „naiwnej" i równo­ elementów nia ( i l . 52, jego do z a ­ dla m a ­ swe w y k o n u j e w glinie, zdobi b u k i e t a m i z paciorków, Sztuka wspólne. szacunek zamiłowanie brył, do kompozycji, dekoracyjnych podobny zwłaszcza guziczków, cekinów. że rzeźbie zwie­ jeden drewnianej, zachodzących elementy nawy­ operowa­ twór­ powołanie. Zagajewskiego i powiedzieć, do też w więc „na­ różno­ j e s t też sposób osobistej widzącego uwarunkowań Można przemian występują większą n i a bryłą zwartą. P o d o b n y jest n a Z a g a j e w s k i e g o i wszel­ języ­ i w warstwie jarmarcznej dawnej twórczych, jeszcze r z e ź b i a r z y tegorii z tradycją mimo psycho-kulturowe Cóż w i ę c pozostało w s p ó l n e ? W y d a j e się, że w c i ą ż Milczanowskiego. Stanisława wiąże kręgu współczesnym pamiętników, niezwykle wyrażającej postawy wykazujących k u l t u r o w y c h etc. artysty, warszawskiego bie postaw w amatorów teriału, p r z e w a ż a j ą c e tkwią świata rodność szerszy, niż n p . Piłata, M i c h a ł a G r y - sztuki elementów posta­ do tego sztuki jarmarcznej, obyczajowej znacznie uzu­ życia. klimacie — wspólne i którym ten sam impuls ( i l . 20, 43) n a l e ż y życiu k a w a ł pewno repre­ jeniecki), z w e j . Piszący, a u t o r b . c i e k a w y c h kowej, Świnic, ( i l . 32). R z e ź b y obsesyjność, przeżyć wobec Lamęcki sztuki, ze komentarzem literackim, w z ciężkich psychicznej Jan szewc dramatyczną pełnia o b s z e r n y m — iwnych" ków czość m u r a r z a J . J a n i k a ( i l . 18). Wacław rzeźby l u d o w e j różnic społeczności w i e j s k i e j , zbliża zaś do t w ó r c z o ś c i a m a t o r s k i e j s z t u k i ( i l . 24). F r a n c i s z e k dawnej kich zanikną. Istnieje też specyfika p r o l e t a r i a t u i t o m i m o niwelującej nieprędko chy­ wsi, prowincji, roli tzw. kultury �II. 52. Kogut. Stanisław masowej, Wys. 67 cm. Wyk. Zagajewski. wolno więc sądzić, 1963. Stanisław że długo w i j a ć się będzie rzeźba w y r o s ł a w rowym. Chodzi autentycznego miętając, jeszcze t y m kręgu t y l k o o t o , a b y zapewnić życia że w i ę z y i widzieć Zagajewski, proces roz­ kultu­ jej szanse przemian, pa­ t r a d y c j i są w a ż n e , ale że więzy j a k t o w i ę z y — m o g ą łączyć, a m o g ą też k r ę p o w a ć . R z e ź b a n a l e ż y d o s z t u k , które r o z w i j a j ą z rozwojem życia, świadomością się człowieka, wraz powsta­ w a n i e m n o w y c h w z o r ó w k u l t u r o w y c h . I rzeczą naszą j e s t r o z w ó j t e n s t a r a n n i e śledzić, z j a w i s k a ne i nowe choćby szyld naiwną dostrzegać, trzeba „sztuki było ludowej" czy n a w e t a w nawet na rozwoju zmienić w twórczość ich autentycz­ pomagać, jakiejś chwili spontaniczną, amatorską. PRZYPISY O „dywanach" i n f o r m u j e art. Fr. K o t u l i , „Dy­ wany" — współczesne m a l a r s t w o l u d o w e w s i rze­ szowskich, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 3/4. Rzeźbiarzy żyjących i działających zanotowano w kartotekach Sekcji Badania Sztuki Ludowej Insty­ t u t u S z t u k i P A N około 200 ( w t y m r z e ź b i ą c y c h w w ę g l u — 4, w g l i n i e — 16, w k a m i e n i u — 4). D a n e te są niepełne, p o z w a l a j ą j e d n a k przypuszczać, że rzeczywista liczba żyjących rzeźbiarzy w y n o s i co n a j m n i e j 250. Z a g a d n i e n i e t o n a ś w i e t l a w b a r d z o interesujący sposób S t . C z a r n o w s k i w s z k i c u Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, zamieszczonym w tomie „ K u l t u r a " ( w y d . o s t a t n i o w t . 1 Dzieł, W a r s z a w a 1956, s. 88—107). P o r . A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1962, n r 4 o r a z J . G r a b o w s k i „Szkoła Krośnieńska" w rzeźbie ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 3. 1 2 3 Warszawa. II. 53. Sowa. Wys. 41 cm. A . Kunczyńska, Rzeźby Jana „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1956, n r 1. 4 Wyk. 1963. Centkowskiego, N a związki t a k i e w s k a z u j e w rzeźbie m . i n . F r . M ą c z y ń s k i zestawiając ś w i ą t k i podhalańskie ze sztuką katalońską ( „ A r k a d y " , 1936, n r 1) o r a z J . G r a ­ b o w s k i w a r t . Sztuka ludowa — sztuką ludów, „ P o l ­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 6 — 8 . 5 6 kiego 1956, T . S e w e r y n , Żywot Jędrzeja Wawry, n r 3. i dzieło powsinogi „Polska S z t u k a beskidz­ Ludowa", T . S e w e r y n , Sztuka ludowa w Polsce, malar­ stwo — rzeźba — grafika. (Katalog wystawy w Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w K r a k o w i e ) , Kraków 1948, s. 14—19 a także w y p o w i e d z i Z . Pronaszko, E. E i b i s c h a , J . F e d k o w i c z a , Cz. R z e p i ń s k i e g o i K . P o chwalskiego w n u m e r z e „Polskiej S z t u k i L u d o w e j , p o ś w i ę c o n y m k r a k o w s k i e j w y s t a w i e (1948, n r 6—8). 7 T a k n p . w 1948 r . n a w y s t a w i e p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j , w y s ł a n e j d o M o s k w y , dział r z e ź b y l i c z y ł 20 p o z y c j i , w t y m t y l k o jedną o t e m a t y c e r e l i g i j n e j (prace Szcz. W o ź n i a k a , W. Draka, St. K a l e m b y , L . K u d ł y , M . Gąsiora i J . J a n a s a ) . D a n e w g k a t a l o g u Wystawka polskogo narodnogo iskusstwa i chudożestwiennych remieseł, M o s k w a 1948. W 1949 r . z o r g a n i z o w a n a została w s a l a c h P o l i ­ techniki Warszawskiej Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego, n a którą, j a k p o d a j e k a t a l o g , z ł o ż y ł o się 548 e k s p o n a t ó w p o w s t a ł y c h już p o w o j n i e , w t y m 27 r z e ź b w d r z e w i e . T e m a t y k ę n o w ą r e p r e z e n t o w a ł o 20 p r a c Szcz. W o ź n i a k a , W . D r a k a , S t . K a l e m b y , K . A j s a , P. L e s z c z y ń s k i e g o o r a z L . K u d ł y . W 1953 r . Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p s k i e j z o r g a ­ nizował k o n k u r s i wystawę w W a r s z a w i e p o d t y t u ­ ł e m : Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twór­ czości plastycznej chłopów, co w y r a ź n i e określiło t e m a t y k ę większości nadesłanych r z e ź b . Por. art. K. Pietkiewicza, Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia, „Polska S z t u ­ k a L u d o w a " , 1959, n r 4. 8 9 23 �Wśród eksponatów (cyt. w g k a t a l o g u Ogólno­ polska wystawa sztuki ludowej 10-lecia, Warszawa 1955 znalazły się 34 r z e ź b y , w t y m o b o k r e p r e z e n t u ­ jących tematykę nową — 7 w y b i t n y c h przykładów d a w n e j rzeźby s a k r a l n e j . A u t o r a m i p r a c współczes­ nych byli: L . Kudła, M . Gąsior, Szcz. W o ź n i a k , H . Ś w i d r o w s k i , K . A j s , K . E n g l e r t , R. K u ź n i a r , S t . K a l e m b a , J . H u l k a , W . D r a k , J . Janas i J . C e n t kowski. R z e ź b y l u d o w e w y c e n i a n e są p r z e w a ż n i e w g r a ­ n i c a c h 350 — 700 zł. n i e k i e d y i w y ż e j . ( n p . w i e l o f i g u r a l n e sceny z Oświęcimia Z. Skrętowicza sprze­ d a n o p o 2.500 z ł ) . Oprócz C P L i A m e c e n a t s p r a w u j ą również m u z e a etnograficzne, poprzez z a k u p y a także organizacyjne f o r m y pomocy, w y s t a w y , opiekę n a d t w ó r c a m i i t p . N a szczególną u w a g ę zasługuje t u d z i a ­ łalność M u z e u m w Ł ę c z y c y , k t ó r e dzięki z a i n t e r e s o ­ w a n i u k i e r o w n i k a — m g r J . G r o d z k i e j , odegrało p o ­ w a ż n ą r o l ę w p o w s t a n i u g r u p y r z e ź b i a r z y łęczyckich ( I . Kamiński, W . Czerwiński, B . i J . Grabscy, M . Jóźw i a k , W . R y s i o . ) Dużą a k t y w n o ś ć p r z e j a w i a r ó w n i e ż M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u , M u z . Górnośląskie w B y t o m i u , M u z . A r c h . E t n . w Ł o d z i , oddział M u z . Narodowego w Łowiczu, M u z . w Olsztynie. Mecenat n a d l u d o w ą r z e ź b ą s p r a w u j e też S t o w . Twórców L u d o w y c h , zorganizowane przez „PAX", działając oczywiście głównie w k i e r u n k u z a c h o w a n i a s a k r a l ­ n e g o c h a r a k t e r u t e j twórczości. F o r m ą w s p ó ł c z e s n e g o m e c e n a t u są też z a k u p y dzieł w y b i t n y c h p r z e z „ D e s ę " (L. Kudły), a także zainteresowanie plastyków i m i ­ ł o ś n i k ó w s z t u k i , k t ó r z y stanowią w c a l e p o k a ź n y p r o ­ c e n t bezpośrednich n a b y w c ó w dzieł w y b i t n i e j s z y c h rzeźbiarzy ( j a k J . Janasa, L . Kudły, J . Lamęckiego, T. Kożuchowskiego i in.). 10 1 1 C h o d z i t u zarówno o k o n k u r s y , j a k i politykę s k u p u . D l a jasności o b r a z u d o d a j m y , że o b o k k o n ­ kursów, t a k i c h j a k n a o z d o b y c h o i n k o w e w 1959 r., 1 2 czy s z o p k i w 1959 r . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a r ó w n i e ż w 1963 r . k o n k u r s i naradę r z e ź b i a r z y l u d o w y c h , połą­ czoną z w e w n ę t r z n ą w y s t a w k ą nadesłanych rzeźb, wśród których zdecydowaną większość stanowiły prace o t e m a t y c e współczesnej, w y s o k o o c e n i o n e przez j u r y i z a p r o s z o n y c h gości. W i e l e z t y c h p r a c r e p r o ­ d u k u j e m y w n i n i e j s z y m a r t y k u l e ( i l . 5, 6, 11—14, 20, 22, 28, 29, 3 1 , 32, 34, 36, 4 1 , 43, 46, 52, 53). Reprodukowane w art.: A. Jackowski, Wysta­ wa sztuki ludowej województwa łódzkiego, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 4, s. 244 o r a z A . J a c h e r Tyszkowa, Jan Lamęcki, rzeźbiarz i pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 1, s. 22. 13 P i s z e o t y m w b a r d z o interesujący sposób T . S e w e r y n w książce: Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 67. T . S e w e r y n , Zywpt i dzieło..., w y d . c y t . A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. W s z y s t k i e i n f o r m a c j e o J a n a s i e pochodzą z a r t . : A . K o w a l s k a - L e w i o k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1954, n r 3. A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. R e p r o d . : „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1961, n r 1, s. 60. P. C h r z a n o w s k a , Zabawki Józefa Minora, „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2. 1 4 15 1 6 1 7 18 19 2 0 21 e. F r y ś , Jan Golis, łowicki stolarz „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 3. i rzeźbiarz, T r z e b a oddać s p r a w i e d l i w o ś ć w ł a d z o m C P L i A o r a z Spółdzielni „ P r z y j a ź ń " w e W ł o c ł a w k u , k t ó r z y o d r o k u już pomagają i l e m o g ą artyście, n i e s t e t y z a ­ k r e s t e j p o m o c y n i e m o ż e być a n i d o s t a t e c z n y , a n i długotrwały. Obecnie Z a g a j e w s k i p r a c u j e w „Spół­ dzielni K u r p i o w s k i e g o Przemysłu L u d o w e g o " w Puł­ tusku. 2 2 Materiał: wszystkie rzeźby wykonane w drewnie, z wyjątkiem: il. 28 — wapień; 49 i 54 — glina palona, polewana, glazurowana; 53 — glina palona. Obiekty w zbiorach: Muz. Nar. Poznań — 1, 37; Muz. Kult. Lud. Warszawa — 4, 6, 23, 30, 36, 49, 51; Muz. Łęczyca — 11, 27; CPLiA Wzorcownia Warszawa — 14, 34, 52—53; Muz. Arch. Etn. Łódź — 15—16; Muz. Świętokrzyskie Kielce •—• 12, 25, 26; Muz. W ł o c ł a w e k — 40; Muz. Sanok — 17. Fot.: CAF — 1; Stefan Deptuszewski — 38, 40, 44, 45, 47, 48; Eustachy 10, 50; Lech Mróz — 12, 17, 18, 30; Jan Swiderski — 2—8, U, 13—16, Andrzej Woźniak — 9. 11. 54. Walczące koguty. Wys. 12,5 cm. Wyk. 1960. Stefan Kossakowski 19—29, 31—37, Głowiak, Medynia — 43; Jan Kurkiewicz — 39, 41, 42, 46, 49, 51—54; Głogowska, pow. Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c0b70d970f38009210346fea2c7d5b.pdf 074638de2db6b56dcc43e2266dd6348f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3623 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3400 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.196-200 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text stereotypu Wł. Jagiełły; t a k ż e E. Aleksandraviciusa - Cele polityczne Litwinów w latach 1863-1914. Z w r a c a j ą u w a g ę odpowiedzi na a n k i e t ę : Litwa i Polska. Wspólna przeszłość - obecne problemy - budowanie współpracy. C h c i a ł b y m w t y m miejscu z a c y t o w a ć fragment wypowie­ dzi Czesława M i ł o s z a , w a r t o o n i m p a m i ę t a ć : „ L e c h W a ł ę s a , Vaclaw Havel i Vytautas Landsbergis są postaciami, k t ó r e przejdą do legendy i k a ż d y ich czyn będzie mieć echo w historii przyszłych p o k o l e ń . Lech W a ł ę s a p o p e ł n i ł wielki błąd nie c h c ą c widzieć się w Warszawie z Landsbergisem. Ten, k t o go n a m ó w i ł do tak nierozumnego k r o k u , nie z d a w a ł sobie sprawy że p a m i ę ć o t y m będzie t r w a ć za lat sto i dwieście potwierdzając p o w s z e c h n ą w ś r ó d L i t w i n ó w opi­ nię o polskich w i e l k o p a ń s k i c h narowach". Z wypowiedzi M i ł o s z a jeszcze jeden cytat: „ N a s z a część Europy weszła w okres, kiedy nie w i d m o k o m u n i z m u po niej krąży (...), ale w i d m o nacjonalizmu. Dlatego trzeba bardzo u w a ż a ć i na k a ż d y m k r o k u z a p y t y w a ć , co w stosunkach z s ą s i a d a m i jest wyrazem nacjonalistycznych pokus. Najłat­ wiej te pokusy r o z p o z n a ć po s k ł o n n o ś c i do wyliczania krzywd doznanych od drugiej strony, co nie przychodzi trudno, skoro k a ż d a strona robi błędy. P o d s t a w o w ą z a s a d ą musi być: nie k o n c e n t r o w a ć się na t y m , co ujemne, p o d k r e ś ­ lać wszystko, co sprzyja w s p ó ł p r a c y . " C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na opublikowane materiały z I m i ę d z y n a r o d o w e j konferencji, j a k a m i a ł a miejsce w Biały­ mstoku, 21 24.09.1989 r. U k a z a ł y się n a k ł a d e m Towarzyst­ wa Literackiego i m . A d a m a Mickiewicza, Oddz. w Białyms­ t o k u , pod red. Elżbiety Feliksiak. T o m I , k o r e s p o n d u j ą c y z tekstami w naszym numerze, z a t y t u ł o w a n o Wilno - Wileńs-c-y:na uiko krajobraz i środowisko wielu kultur (Białystok 1992). O Wilnie piszą, w r ó ż n y c h tonacjach, w sumie frapująco autorzy z k t ó r y m i r o z m a w i a ł a p. Barbara H o ł u b . Jej k s i ą ż k a Przy wileńskim stole jest przedziwnym konglomeratem prze­ pisów kucharskich ze wspomnieniami. P r z e p i s ó w nie w y ­ p r ó b o w a ł e m , natomiast czytałem z rozbawieniem, zainter­ esowaniem, z a d u m ą , ciekawe wspominki C z e s ł a w a Nieme­ na, Gustawa Lutkiewicza („Jeśli k t o ś uparcie twierdzi, że SUMMARY Joanna Tokarska-Bakir TED BY DEMONS D E S E R T E D A L T A R S A R E INHABI­ J a c k o w s k i A LESSON O F A LIVE LANGUAGE This issue of „ K o n t e k s t y " is devoted to the borderline between two culture: Polish and Lithuanian. After (he renascence of the Lithuanian state in the iwcntieth century, Polish-Lithuanian relations, which date back to the Middle Ages, did not always follow a favourable course. Hence the conception of our issue. „ O n e must know the past and its repercussions and understand the fears, sensitivity and the feeling of a threat harboured by others. But the supreme goal must be thought and deed oriented (owards the future". KrzysztoTCzyżewski VANIA FROM T H E VIEWPOINT O F TRANSYL­ Krzysztof C z y ż e w s k i is the head of the "Fundacja Pogranicze" (Borderline 196 D o d a m , że książkę o p u b l i k o w a ł a Książka i Wiedza. Warszawa 1993. N a z a k o ń c z e n i e tego p r z e g l ą d u informuję 0 m a ł o znanym, ale doskonale redagowanym piśmie ś r o d o ­ wiska olsztyńskiej inteligencji - „ B o n i s s i a " . Wydawane jest przez W s p ó l n o t ę K u l t u r o w ą „ B o r u s s i a " . Redaktorem na­ czelnym jest Kazimierz Brakoniecki (dobry poeta!). Dotych­ czas u k a z a ł o się - o d 1991 r. - 6 n u m e r ó w , oczywiście zainteresowania redakcji k o n c e n t r u j ą się przede wszystkim na sprawach z w i ą z a n y c h z p a m i ę c i ą , przeszłością regionu, problematyce W a r m i i i M a z u r , sytuacji zderzenia kultur 1 tradycji. i- P o n i e w a ż teksty zawarte w t y m numerze pisma poprzedza m o t t o (wiersz Kazimierza W i e r z y ń s k i e g o ) , c h c i a ł b y m za­ k o ń c z y ć przytoczeniem zdania, k t ó r e „daje do m y ś l e n i a " . Cytuję w y p o w i e d ź kobiety, k t ó r a w rozmowie ze studentami U W (pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą ) p o w i e d z i a ł a : „Litwini swoją historie piszą Polacy swoją. Ja już nie wiem, kogo słuchać". AJ. OF T h i s text offers an outline of doubts and dimnessies concerned with the status of so called postmodernism This concept - peculiar mental movement (or as U m b e n o E c o prelTers, recurring historical moment in every decadem epoch), constructed against modernism, apprehended as rationalist, progres­ sist and overturned with madness of sorting things out, shows distinct similarities with its antagonist. T h e author tries to characterize the common basis or some modern and postmodern attitudes, calling it «sting of modernisty». Its core is fenomenon of distorted technics (in Martin Heideg­ ger's understanding, originating from the Greek uxnvr.). The meaning of this latter term is strictly connected to others ones: human world, estrangmeni, indigenuity etc. These topics are discussed in controversy with Emmanuel Levinas and, partially, with Zygmunt Bauman whose inspiring lectures on posimnodern social attitudes were reason of these considerations. Aleksander W i l n o jest polskie, powinien też powiedzieć, że G d a ń s k jest niemiecki, bo to przecież Niemcy przez wieki d o m i n o w a l i w G d a ń s k u " ) , S t a n i s ł a w a Stommy, Bernarda Ł a d y s z a (...Mozart, to jeden z największych k o m p o z y t o r ó w . A l e mnie on nie odpowiada. Spyta pani, czemu to? A temu, że u niego wszystko, k a ż d y gest d o k ł a d n i e wyliczony, wszystko o d - d o . A mnie potrzebny gest szeroki, niepohamowana fraza Czaj­ kowskiego.) Ryszarda K a p u ś c i ń s k i e g o , Tadeusza K o n w i c ­ kiego, Leona Onichimowskiego, Z y g m u n t a K ę s t o w i c z a , D a n u t y Szaflarskie, Stefana Bergmana (b w a ż n a relacja Jerozolima P ó ł n o c y " o Ż y d a c h wileńskich) Melchiora W a ń k o w i c z a Andrzeja D ą b r o w s k i e g o ( E d u ś 'co starszejesz togorszeiesz") Szczególnie z a i n i e r e s ó w a ł y mnie wspo­ mnienia Izabelli Radziwiłł już nie tylko o Wilnie ale i latach w y w ó z k i w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego M a t e r i a ł na fas­ cynująca książkę W o g ó l e z tych osobistych relacji lepiej się rozumie a t m o s f e r ę Wilna lat trzydziestych i wojennych niż z wielu "syntetycznych t e k s t ó w . ARTICLES Foundation), an organization which conducts research into culture and social relations typical for borderline regions. It is placed in Sejny - a small town in the extreme north-western part of Poland - the meeting point of Polish, Lithuanian, Jewish, Byelorussian, Ukrainian and G y p s y culture. The inten­ tion of the Foundation is to populanze tolerance. It organizes meetings of representatives of various cultures, and works with young people. T h e letter to the Editor in Chief deals with related themes. Henryk W i s n e r T H E Y A N D W E . VOICES A N D OPINIONS The article is conceived as a ..protocol of divergencies" in the relations between Poland and Lithuania. It concentrates, therefore on recalling (from a historical perspective) the accusations and opinions expressed by represen­ tatives of both sides, concerning the relations between the two nations. It also discloses many commonly held and deeply embedded opinions. F o r example, the universal view that prior to its union with Poland Lithuania was an insignificant country, on the threshold of annihilation, was made indelible by the nineteenth-century prose of Henryk Sienkiewicz. A l g i s K a l e d a LITHUANIAN L I T E R A T U R E A N D POLISHNESS I he problem of Polish-Lithuanian relations in literature continues to be insufficiently examined Of" course works such as " A JVlickiewicz and Lithuania" do exist but ihev do not exhaust the issue. T h e Polish side reveals little interest in Lithuanian literature; the same can be said of Lithuanian scholars. Poland always appeared as the stronger partner. Both countries shared a common history and Poland is mentioned in thirty, the ancient Lithuanian songs. In folklore, the Pole was, as a rule, depicted as a neighbour and partner, and his image was neither positive nor negative. Literature from the beginning of the nineteenth century treated Poland as a culturally close �terrain, but in the 1880s this vision was transformed by a programme of national rebirth. There appeared voices indicating the negative impact of Poland: attempts at subjugating Lithuania, the demoralizing influence of the Polish gentry etc. A r u n a s B u b n y s ETHNOPOLITICAL STEREOTYPES O F POLES A N D L I T H U A N I A N S IN T H E U N D E R G R O U N D PRESS O F T H E 1942-1944 P E R I O D In his analysis of the underground press the author presents the question of the Lithuanian-Polish antagonism during the German occupation. He tries to avoid the evaluation of arguments, ..historical truth" or psychoological determinants of both sides. U p o n the basis of quotations from the underg­ round press, Bubnys illustrates how the application of deeply enrooted stereotypes of the opponent, together with the ommission and justification of one's own faults, legitimizes current policies. T h e proposed examination of Polish and Lithuanian attitudes indicates that the underground press of both communities was, despite certain strivings towards change, unable to over­ come the prevalent Polish-Lithuanian antagonism, but merely intensified animosity and reinforced negative stereotypes and accompanying atmoosphere. Tomas V e n c l o v a ON T H ELITHUANIAN STEREOTYPE T h e point of departure for reflections concerning the stereotype of the Lithuanian is an essay written in the West in 1947 by Juozas Girnius, a young Lithuanian philosopher. T h e product of devotion and anxiety, it was supposed to prevent hopelessness and d.sintegration; nonetheless, it remains an example of an absolute apology, or even outright hagiographv. of a nation. Its author construed a positive stereotvpe of the Lithuanian, and a negati ve stereotype of the „others". The text was published once again in 1991, and became an almost classical presentation of the national doctrine: contradictory thought and declarations are regarded as the absence of love Tor one's homeland. Venclova demonstrates that a national stereotvpe is, to a large degree, the outcome of selective cultural memory. He ends his deliberations with a comment which stresses that the question of the Lithuanian national character remains a veritable problem. Nevertheless. Venclova is an optimist and believes that xemophobic cliches produced by intellectuals and readily adapted by politicians, rarely meet with a mass-scale response; hence his hope that Lithuania will never bocome another Serbia. C z e s l a w O k i i i c z y c STEREOTYPE O F A LITHUANIAN SEEN BY A POLE The author is a Pole living in Lithuania. F r o m the very beginning he was an active participant in the renascence of the Lithuanian state (an attitude which was by no means universal among the Polish communilv). and now acts as a spokesman of the Polish minority in Lithuania. Okiriczyc is of the opinion thai the stereotype of the Lithuanian is a composite phenomenon, containing positive and negative traits. These features changed with the passage of time, and frequently excluded each other; lor example, the traditional image of the hadrworking and trustworthy Lithuanian has recently been supplemented by the opinion about the wonhlessness of work performed by Lithuanians. V y t a u t a s U r b a n a v i c i u s THE PALACE OFTHE LITHUANIAN R U L E R S IN T H EL O W E R C A S T L E IN W1LNO The author of this article outlines the origin and history of the Wilno Lower Castle, also known as the palace of the grand dukes of Lithuania. Together with the cathedral, the palace comprised a uniform architectonic complex. U p to the beginning of the seventeenth century, the two buildi ngs were reconst rueted simultaneously Until recently, it was believed that they were raised in the fifteenth centurv in the G o t h i c si vie. Historical and archeological inves­ tigations conducted in the palace courtyard came across remnants of a wall dating from the second half of the thirteenth century; fragments of a similar construction, resembling a pagan temple, from the same period, were discovered in the south wing of the Renaissance palace T h e author suggests that already in the thirteenth century, and possibly earlier, Wilno was a sirong centre of power and the key town in Lithuania. W I L N O was always an international town; according lo various statistical data pertaining to the period from the end of the nineteenth century up lo the second world war. some 3(1-60 per cent were Jews and Poles while Russians totalled approximately 20 per cent of the population, accompanied by Lithuanians, Byelorussians and other communities. W e include several texts dealing with Wilno: an interview with the historian S t a n i s t a w S t o m m a ( W I L N O ) , focuses on the history of the town and the reasons for such a considerable number of Poles and the relations with Poland (the press, theatre and university). Professor Stomma emphasizes that Wilno was always dominated by a supranational conception and even the ..Renascence" organizauon, which in Poland was of a purely nationalistic nature, avoided such a stand. V y t a u t a s L a n d s b e r g i s ( V I L N I U S ) does not question the presen­ ce of Wilno in Polish culture, stressing, however, that it always was and will remain the capital of Lithuania. G r i g o n j K a n o w i c z (A W I L N O W H I C H IS N O L O N G E R ) describes the Jewish specificity of the lown. It is his opinion that Wilno was alwavs someiing more than a concentration of Jews, and that it constituted a New Jerusalem, a pre-war center of spiritual and religious life. K a n o w i c z accents the fact thai Wilno was actually more of a concept (similarly to Paris, Rome or Jerusalem). Its grandeur was the product of a unique mosaic of cultures, which enjoyed peaceful coexistence although thev often remained apart. T h e assimilation ofthe local Jewish c o m m u n i s was much slowed than in other towns. T h e text by T a m a r a G o r d o n is a precise historical presentation of the ties between Jews and Wilno. H a l i n a K o b e c k a i t e THE KARAIMS O F WILNO AND TROKI The history of the K a r a i m s (a small ethnic croup of Turkish, ori&in composed of followers of an offshoot of Judaism) in Lithuania dates back to 1398 when G r a n d D u k e Witold permitted them to settle down in T r o k i . T h e text is a synthetic presentation of the history of the K a r a i m s who were basically connected with T r o k i and Wilno. It recalls the main figures and events in the cultural and religious life of this community and i.a. discusses the foundation or a museum devoted to the K a r a i m s . Aleksander J a c k o w s k i WILNO - VILNIUS The author desenbes his impressions from his first and recent visit to Wilno. U p to now, he cherished the vision of the lown as a myth, known from various sources, traditions and narratives, Jackowski depticts the confrontation of this inner image with new, external reality. H e found the Ostra Brama (with which all Poles are familiar thanks to the invocation in Mickiewicz's „ M a s t e r Thaddeus") strikinelv intimate I n conclusion the author writes- T h e Wilno which 1 had cultivated does not exist It belongs to the past beautiful but discernible only in hisloncal monuments, reminiscences and memories of old people. Wilno is no longer. There is Vilnius - the capita! of Lithuania" Lech M r ó z THE SYNDROM O F T H E BORDERLINE. COMMENTS ON R E S E A R C H INTO E T H N I C CONSCIOUSNESS This is an attempt at a presentation of the religious consciousness, customs and ethnic stereotypes prevalent on the Byelorussian-Lithuanian-Polish borderline. The material was collected and prepared by students of ethnology at Warsaw University. T h e author briefly discusses the method applied in the selection of the region, and subsequently tries lo establish the reasons for Ihe archaic way of thinking pursued by the Polish community in Lithuania. H e draws particular attention to the Soviet occupation which conserved mutual stereotypes, prejudices and customs that would have been probably forgotten in the course of a natural evolution of society. T h e impact of traditional models, cultivated consiciously or unconsciously, occurs in all milieus, regardless of the level of education, both amongst Poles and Lithuanians The problem of ethnic, national identification constitutes an essential issue in investigations earned out in borderlines. T h e feeling of belonging to a certain cultural and linguistic region, as well as religion, act as the basic determinant of national self-definition. Andrzej Czajkowski, Paweł L a d y k o w s k i T H E IDEN­ TITY O F T H E POLISH-SPEAKING C O M M U N I T Y IN T H E NORT­ HERN REGIONS O F LAUDA This is an attempt to present the final stage in the several decades of the disappearance of Polishness in the eastern regions of Samogitia (Lauda), due to the almost complete crisis of Polish national identity. Prior to World W a r I I , this area was populated by a closely knit Polish-speaking community whose members had learnt the Polish language ai home and in ihe environment in which they grew up. Patterns of this attractive and nobilitaung model of life were created by the landowners. T h e L i t huanization of the inhabitants of manorhouses and villages, inaugurated dunne the interwar period (i a under the influence of pressure exerted bv the Lithuanian administration).' grew stronger after the war, when the so­ cio-economic and national 'structure of I .:.ii.;.; was totally destroyed. A l nresem the onenlv declared Polishness of the few educated individuals is based above all on cultivated reminiscences Those persons who remained outside the entr'v ^ O n ^ e ^ b e d t o ^ u u d t t t k o O n the other hand thosewho/r^ E fhet " P o ^ Ł u k a s z S m y r s k i T H E BAPTISM O F L I T H U A N I A IN T H E CONS­ CIOUSNESS O FT H E POLISH R U R A L C O M M U N I T Y IN T H E WILNO REGION The region of Wilno is characterised by a very vivid ethnic diversity. This feature imposes upon particular groups certain schemes of perceiving others and introducing order into reality. Present-day stories about the ancient history and baptism of Lithuania (gathered in the Wilno region) are an attempt to achieve this goal. They have a deeply concealed content - history can be interpreted as an element which legitimized Polish possession of land in the reeion Tales about ancient times emphasize the paaan beliefs of the Lithuanians (holy groves bonfires etc ) d a ń n g from an ahistorical mythical period The Lithuanian dukes of old (Vytautas Giedymin) play more a role of legendary heroes than real rulers. T h e situation changes with the appearance of Jagiełło, the duke of Lithuania: from the very beginning, however, he is 197 �accompanied by Jadwiga, the Polish queen who married and "civilized" him. This was a transition from mythical pagan times to the historical Christian era. According to the interlocutors, it also provided a basis for the Poles to speak about the Wilno region as their own. A g n i e s z k a H a l e m b a L I T H U A N I A N C A T H O L I C I S M AS SEEN BY POLES IN T H E W I L N O R E G I O N This material, collected recently among Poles residing in the Wilno area, indicates the strongly embedded image of the pagan Lithuanian. T h e examined opinions frequently contain the term "pagan" used in a Lithuanian context. It is also connected with features regarded by the Lithuanians as negative. Pagan beliefs were supposed to have left many traces in the lives of Lithuanians; just as frequent are views that contemporary Lithuanians also include pagans, sometimes concealed under the guise of Catholicism. T h e return of Lithuania beliefs is another recurring motif. The baptism of the country is described as an event which had not embraced the whole population, and which was not fully legitimate. Lithuanian Catholicism is perceived as inferior to its Polish counterpart, and remains one of the components of the image of the Lithuanian as an alien. B e a t a C z e c h , A n n a W r ó b l e w s k a D I F F E R E N C E S IN T H E RITUALS A N D CUSTOMS O F BYELORUSSIANS, POLES A N D LITHUANIANS IN E A S T E R N LITHUANIA T h e article focusses on traditional family rituals and magic rites retained in the memories of Poles, Byelorussians and Lithuanians. I l also considers the cri teria provided by the interlocutors, which make it possible to distinguish the two groups. T h e most important criterion is language. A n analysis of three basic family ntuals and certain magic rites entitles us to say that this multi-ethnic region is the scene of an unconscious intermingling of elements from neighbouring cultures. Only to a slight degree can customs and rites indicate national affiliation. A considerable impact was exerted by Russification (joint language, atheization). In the more receni years, one observes the slow Lithuanization of the Polish community (mixed marriages, the Lithuanian character of towns, Lithuanian as the official language, comaci with Lithuanians in schools and places of work). T h e emergence of Lithuanian national consciousness is accomoanied bv a similar process among the Poles It has produced attempts at distinguishing the Lithuanian or Polish nature of nluals.bestvisibleintheexampleoflhewedding.Twoelemenlsare seen by the Poles are alien: the burning of the bride's wreath, and the "hanging of the • null hmalcer" I hi' creation of the I ilhirinrin •itite ent-tik nalinnalktir ™den™rA>ee^ reason for its aUempted s e l f X i i n ^ i o n ! C p r l i ^ S r i e l ^ R e n a t a H r y c i u k , E w a M o r o z T H E MEMORY OF TRADITION AMONG LITHUANIANS O F JEWISH DESCENT It is said that Jews are the natioin of the Book which created them. Thanks to the tradition connected with it, the Jews were capable of retaining their national and cultural identity during the diaspora. In their research into Jewish holidays and religious customs, the authors wished to demonstrate the attitude of contemporary Lithuanians of Jewish descent to tradition. T h e ga ihered material distinctly reveals the disappearance of tradition, which is the consequence of the annihilation of the Jewish Orthodox environment. All attempts at ihe renascence of national and cultural consciousness concentrate on the cultivation of the memory of the victims of war and the Holocaust. Il is this memory which consolidates the national group, shattered after the war; dales oomitifmorai!Fii7 Trfleic event* in rhr nasi are the sole nmtwnn fn-r n^n^Mut^Zai ^^Zi^enX^traditio^Jewish holioavs T t e a * a « n e » of iomt descent exclusively to the Holocaust andMv£ is res ncted restnueo almost almost In T H E I M A G E O F T H E J E W I N T H E E Y E S O F T H E P O L E S I N L I T H U A N I A the auhors posed a question concerning the alterationis or the image of the Jew harboured by the average inhabitant of Lithuania, following Ihe almost complete physical and cultural extermination of the Jewish community. The functioning image of the Jew does not differ from the traditional descriptions of the "alien", well known from literature. Emphasis is still placed on certain physical features and "national character": cleverness and dishonestv accomoanied bv inborn intelligence industnousness the drive towards education Stories about "ritual m u r d e r ' s t i l l abound. Evidentlv the era of the Holocaust had for all Dractical nurnoses little imnact unon the functioning of (he traditional stereotype of the Jew. ' Magdalena Z o w c z a k WHY APOCRYPHS? This is an introduction to a series of articles written upon the basis of research, supervised by the author, and conducted by students amongst the Poles in Lithuania. The term „ a p o c r y p h s " is, in her estimation, an excellent point of departure for the description of folk religion. Such tales provide information concerning the spiritual reality of the community, and are connected with ihe concept of the local homeland in an interpretation of universal symbols and evaluations. It is precisely this type of ..home faith" which is the goal of reconstruction. M a g d a l e n a Z o w c z a k T H E FALL OF THE WORLD. BETWEEN LOCAL MYTHOLOGY AND THE BIBLE The article deals with the assimilation or Biblical motifs in local tradition, using the example of the fall of the world. Analysed material comes from Lithuania and Poland, and dates from the 1989-1992 period. In Lithuania the 198 restricted activity of the C h u r c h contributed to an unconscious reinterprelation of Biblical themes in accordance with the local traditions of the interlocutors, mainly Polish fanners from the Wilno region. Certain tales, however, reveal some similarity with the Judeo-Christian apocryphic traditions and the Midrash Jewish legends. T h e author discusses i.a. the vision of history. Successive worlds are separated by cataclysms, people grow smaller, and are known as the people of G o d ihe Father, G o d the Son and G o d the Spirit. T h e reason for such degeneration is sin. G o d cleanses the Earth by sending cataclysms Time is also shortened. This cyclical process can be illustrated by a spiral whose coils are increasingly closer. A mechanism typical for the reinterpretation of the Bible consists of the contamination of its structurally similar motifs, and the combination or events and figures. T h e biblical storv of the flood for example is associated with the fall of Sodom and G o m o r a h and local l e g e n d ' ^ B ^ e t h e ^ produced M o r m o u * attnoutes raraaise. instance, grain The author also examines two types of e t i o l o g i c a l currents; the first concerns the saving of the arc, which the devil tried lo destroy, and the second - the survival of certain animals outside the are, accompanied by stories about birds which Noah used as scouts (numerous folk tales about the raven and the cuckoo). P a w e l K o w a l s k i PARADISE LOST AND PARADISE R E G A I N E D - VISIONS O F P E R F E C T W O R L D S The reality of Paradise is connected with the beginning and end of mankind. Such tales are distant from precision and unambiguity. The author concentrates on the location of heavenly reality within the universe (Paradise lost and regained are not always identical and the latter can be divided into Paradise proper and heaven), the description of celestial reality and the reasons for the expulsion of A d a m and Eve (most frequently connected with the initiation - sometimes unconscious - of sexual life). One could say that dychotomies functioning on Earth are split: positive aspects are ascribed to Paradise, negauve to Hell. The author also accents the mlroduction ofcertain elements of earthly life into the image of Paradise (for example, the necessity lo work). Agnieszka P o k r o p e k SLEEP THEBROTHER O F DEATH In traditional folk beliefs sleep and death are comprehended as states divided by a fluid border. In Ihe story about the Dormition and Ascension of ihe Holy Virgin, sleep is a more lenienl furm of death. It is connected wiih the function of the patron of good death and the protectress of (he souls or the dead, assigned to the Madonna. T h e connection between the two slates is also testified by the symbolics ol'awakening from sleep, perceived as a return to life, and the protection against death Just as at the time of death the spirit can depart from (he slumbering body, and wander in the netherworls. Another aspect or (hus union is (he d i s t i n c t i o n of an intermediate category between sleep and death the so-called lethargu. when the soul can also roam in the netherworls. Sleep and death are linked with the different tcmpralily of the "other world" This belief is demonstrated bv the tales descrihino the uniaue passage of time as well as by the visionary and prophetic imemretaiions of dreams Both dreams and death make possible contact with the dead and ^ n a t u r a l ! creatures A n n a K o w a l c z v k ABOUT GOD, T H E DEVIL TRICKS. OR WHO STEERS DESTINY AND MAGIC A n analysis of popular beliefs, fairy tales and magic tricks shows that human fate is shaped by independent forces other than G o d Happiness, health and talent depend on the moment, day and phase of the moon on a person's birthday which also determine his longevity and ihe hour and lype of death. People try lo alter divine decisions, assure success and reverse unhappy events wiih ihe aid of unclean forces and magic. Mikolaj O l s z e w s k i THEDEVIL ANDSEX The author deals with the relation between the devil, woman and sex. using for ihis purpose predominantly folk tales (gathered basically in the Wilno region). These slories emphasize that the devil is ignorant of female anatomy. The author connects this opinion wiih ihe indeterminate sex of the devil, or its complete lack, other tales, however, see the devil as a male, in accordance with the Biblical apocryph which claims that C a i n was the son of Satan. T h e author seeks a solution to this divergence in the myth of the fall and expulsion of (he first parents from Paradise; it was then lha( (he an(agonism between Eve and ihe devil determined (he male nalure of the latter. J o a n n a D o m a n s k a THE RITUAL AND THE IMAGE A B O U T SAINTS IN L I T H U A N I A LEGENDS The key role in the depiction of the saints in the Wilno region is plaved by (radilional rituals and iconography. Offiacial hagiographie legends are oflittle importance; they are transformed under (he impact or (he images or the saints and the customs connected with feast days. St. George, for example, is envisaged as a mounted knight and the patron of tame and wild animals, St. Agatha is a healer ot people and a protectress against lire, and candles blessed on the day of St. Blaise are thought to have health-giving properties. Norbenas Vélius MYTHOLOGY ANCIENT LITHUANIAN RELIGION AND The formation of the Lithuanian state coincided with an influx of Christianity from Western Europe. The new situation demanded that the rulers of Lithuania show great prudence in shaping political realtions F r o m the very outset, Lithuania demonstrated understanding and tolerance for various creeds Although old religions and mythology survived in many �domains of life i.a. in art, folklore and language, their reconstruction is hampered by inadequate source material. „ A s long as there is no satisfactory reconstruction of the Lithuanian pantheon', writes the author, "the names or the most important dieties and lesser mythical figures and their functions remain undetermined and the ancient religious customs and rituals are unexamined, it will be difficult to engage in reflections concerning the philosophical aspects of Lithuanian religion, its views about the world, human existence, life and death, and the metamorphosis of the world and man". T h e article is an attempt at a reconstruction of the ancient rites. T R A D I T I O N A N D C O N T E M P O R A N E I T Y . A n Interview with V y t a u t a s L a n d s b e r g i s conducted by Aleksander Jackowski Vytautas Landsbergis - politician and art critic - talks about tendencies present in contemporary Lithuanian art. T h e interview deals with the values of art, which protects national identity, and with spiritual freedom realized by a n , including folk art and tradition. A return to pagan relics could be, in the opinion of Landsbergis, regarded as the enhancement of Christian values. This process was particularly significant for strivings towards a clearly accented cultural identity. Norbertas V e l i u s PROFESSIONAL A R T AND MYTHOLOGY Mythology is one of the oldest forms or the comprehension of man and the world. T h e author mentions the equivalence of macro and micro-cosmos, particular cycles of time and relations between space and time, known i.a. from the works by M . Eliade Many authors opt for such a reference to mythology. Norbertas Velius discusses „ M e t a i " (Seasons), a poem by K . Donelaitis. a series or frescos in the Wilno University by P. Rapsys, under the same title, and „ I m u jusu duona" (I T a k e Y o u r Bread), a film by H . Sablevicius. T h e frescos depict i.a. a cycle or annual holiday rituals and the cycle of human life. Select moments in human life are thus correlated with the annual cycle and parts of the world. F o r instance, the eastern wall features annual rites connected with spring and the summer, which in human life correspond to a christening and a wedding. The seasons are additionally correlated with the time or day. T h e floor symbolizes the netherworld (and shows the extinct Bait tribes), the walls - the Earth, and the ceiling - the celestial world. Jacek Antoni Zieliński TIME AND SPACE ĆIURLIONIS A N D HIS VISION O F Mikalojus Konstantinas Ciurlionis (1875-1911) was a composer and painter who originally trained to be a musician. In 1902 he began studying at the Academy of Fine Arts in Warsaw. His talent as a painter erupted in 1904, and in (he course of the next few years progressed rapidly. Ciurlionis started with expressive symbolism which ultimately developed into a radical transfor­ mation of the very sense of symbolism. T h e artist demonslrated that the space of a painting could become the symbol of man's inner state and the expression of an inner perception of the outside world. I n a highly original way, Ciurlionis showed the relations between our psyche and visions of space. H e made us aware or the fact thai all visions of space are symbols or our internal world. He also indicated the unity between the structures of micro- and micro-cosmos. By referring to reactions between music and painting, he introduced the notion of space which develops in time. Ciurlionis built the space of his compositions according to muscial cadenzas, and produced something which could be described as the melodic lines of space, transferring variations of the musical motif from lime into space. Pokwitowanie dla wpłacającego V y t a u t a s L a n d s b e r g i s T H ESYMBOLICS O F S O U N D IN T H E W O R K S O F M.K. CIURLIONIS The author proposes a detailed analysis of the musical languange of M . K Ciurlionis (painter and composer) upon the basis of two compositions for an orchestra: ..Forest" and „ S e a " The works of Ciurlionis are outstandingly psychological and often connected with symbolism. K r z y s z t o f D r o b a FROM CIURLIONIS UP T O T H E PRESENT DAY. AN O U T L I N E O F T H E HISTORY O F PROFESSIONAL MUSIC COMPOSITION IN LITHUANIA T h e Lithuanian nation survived to a considerable measure thanks to its art; in this context, the history of Lithuanian music is one of endurance. It was inaugurated by M . K . Ciurlionis, an outstanding composer and painter at the beginning of the twentieth century, whose works refered to Lithuanian folk songs, making it imperative for Lithuanian art to pursue universalization (alongside the cultivation of local or national traditions). T h e period of independence (1918-1940) was a time for the development of local musical education, opera and symphony orchestras. T h e fundamental idea was the creation or a national style upon the basis of folklore (Gruodis). T h e occupation of Lithuania in 1940. and the war subjugated musical life lo patterns imposed by Moscow in the spirit of socialist realism. Permissible interest in folklore provided an asylum for authors who cultivated national tradition. T h e ominous Stalinist period witnessed the debut of Julius Juzeliunas, the most celebrated composer of the older generation. The 1970s and 1980s in Lithuanian music were dominated by the highly independent works of Bronius Kutavicius, who construed national ..high" a n using the material of folk culture. A T R E E W H I C H G R O W S F R O M A T I N Y S E E D - an Interview with the Composer Bronius Kutavicius held by the poet Sigitas G e d a Bronius Kutavicius is an outstanding contemporary Lithuanian composer, born prior to World War I I . He was brought up in the countryside and his first contact wilh music were religious songs and a harmonica. Not until the war. did he begin normal musical education and studied in the Wilno conservatory. Kutavicius did not imitate Western trends in modem music. H e resolved lo exploit the richness of folklore although not by copying certain motifs but by referring to the very essence of music. He also opted for pagan tradition which was reflected in his oratorios: ..Pantheistic Oratory". „ L a s t Pagan Rites" and „ F r o m the Stone of the Sudovians". K r z y s z t o f D r o b a IN T H E M Y T H O F LITHUANIA ORATORIOS OF BRONIUS KUTAVICIUS Krzysztof Droba presents a detailed analysis of the compostitions which, regardless of the date of their origin, comprise a continuum of ..historical" chronology. The author claims that the composers very soul plays „archaic-folk-pagan notes". The ..Pantheistic Oratorio" is a sui generis instrumental theatre in ihe form of wild, primeval rituals, inspired by the poetry ofSigitas Geda. . . F r o m the Stone or the Sudovians" is intended for a choir and folk instruments. Nostalgic songs conceal the bellicose rhythms of the Sudovians. "Last Pagan Rites" constitute the key to a whole series of compositions written to texts by Sigitas Geda. Their force is contained in the reconstruction of a sacral situation. T h e contrast between the pagan and Christian sacrum produces a profound conflict, but it also gives rise to additional meanings, including histonosophic ones. The last oratorio entitled „ T h e Magic Circle or the Sanscrit" composed in 1990, has not been performed in Poland Odcinek dla posiadacza rachunku zł acający IN T H E Odcinek dla banku Zł wpłacający Dokładny adres wpłacający ' 'Dokładny' adres Dokładny adres' na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A VIII Oddział PKO W-wa nrr. 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa n r r k u 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 k u Pobrano opłatę podp.s przyjmującego tować: Pohrano opłatę stempel podpis przyjmującego ••i Pobrano oplale slempel podpis przyjmującego 199 �Vytautas Kubilius TOWARDS FREEDOM LITHUANIAN L I T E R A T U R E - THE PATH The question posed by the author of the article concerns the role played bv Lithuanian belles lettres in die changeable history of the Lithuanian nation. He begins his analysis with the publication of the first book in Lithuanian in 1547. examines the era of the first significant literary work in Lithuanian by reverend Kristionas Doneljtis (1760-1770) who defined the nature and mission of the emergent Lithuanian belles lettres, and the age of Romanticism, up to 1918, the year when Lithuania regained independence. At that time. Lithuanian literature produced an emblematic image of the country, evolving around the question of land. After 1918. boundaries of provincial isolation started to collapse, but the Soviet occupation and Nazi camps interrupted the natural course of the development of literary life. The most important task was Ihe protection of the historical memory of the nation, its language and consciousness. When on 11 March 1990 Lithuania proclaimed its independence, the situation of literature changed radically. T h e subsequent period witnessed the emergence of dramatic aesthetics, a return of the formerly forbidden e m ig r é literature and a rich and varied poetry of inmates and exiles. V i c t o r a s L i u t k u s THE WORKS AND ACTIVITY OF VYTAUTAS K A J R U K S T I S I N W I L N O I N T H E Y E A R S 1921-1931 The author analyses the Wilno period of the artist who spent many years in Russia where he studies. He was the only Lithuanian painter to develop artistic, theoretical and critical interests simultaneously with the avantgarde milieus of other countnes. V . Kajrukstis was also a member of the C omructivists, and together with W . Strzemiński organized an exhibition of New A n , held in 1923. M u c h criticised, he did not exhibit his works frequently, although the impact he exerted upon students was considerable. T h e author corrects certain facts from the life of the artist, and suggests that he was the author of a typographical catalogue of the exhibition, an outstanding achievement of the era of Suprematism and Constructivism. Laima Laućkaite MODERN LINKS WITH TRADITION LITHUANIAN A R T A N D ITS In Lithuania art was always more restricted by the control exerted bv the Partv than in Poland; thus, its supreme task was to counteract ihe policy of Russificauon. Already from the nineteenth century, the Lithuanian national character (whose prime feature was language) was associated with the peasantry; it is not suprising. therefore, that folklore and village culture were perceived as the basic source of national culture and a protection against the deprivation of national identity. At the beginning of the twentieth centurv. artists referred directly to folk motifs; then,they returned to the "philosophy" of folklore. I n the 1980s they reached for the prehistorical stratum of Lithuanian culture - the mythology of the Baits (e.g. P. R a p ś y s . the frescos adorning the University of Wilno). In the 1990s there appeared a new tendency lo exploit archaic forms of objects-relics, which constitute ihe quintessence of life and concentrate (he spiritual energy of the people who use them (e.g. M . Snipas). S l a s y s E i d r i g e v i i i u s FAMILY HOME, CHILDHOOD, YOUTH Eidrigievicius is one of the most eminent Lithuanian artists. In a conver­ sation with A l e k s a n d e r J a c k o w s k i he discusses i.a. his schooling and creative progress. Stasys Eidrigevicius began with small forms i.a. ex libris. Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ and became acquainted with Western art relatively late; even books which Western collectors sent hm - . return for these works were, as a rule, confiscated Although somep . his compositions could be associated with surrealism, the artist emphasizes that their premises are quite different. They reflect man's loneliness and one of their most important symbols is the mask. " F o r me, it signifies simply theatrical faces, which seemed to leap out from my paintings sketchbook and frames They are trulv free" T h e interview is supplemented by a part of a text by Vittorio Sgarbi and fragments of the artist's statements and diary. Ale Poiiulpaite STANISLOVAS RIAUB Stanislovas Riaub (1904-1982). was a sculptor discovered at the end of the 1960s. F r o m childhood he lived in the same place, surrounded by the same people. He sculpted only in the winter, and spent his summers working on (he land. Riaub depicted that what he saw around him or what was dictated by inspiration; it is this world created by him which is the yardstick of his talent and creativitv Contradictions in the life and personality of the artist produced variegaled works full of contrasts Initially Riaub executed traditional figurines of saints, but his later accomplishments include items intended for dailv use (Dirjes frames boxes) humourous and erotesaue sculptures philosophical compositions and copies of Nature His works albeit close to folklore are distant from the traditional art of masters of sacra fieure! and Z i t a Ż e m a i t y t e DO Y O U K N O W W H Y I L O V E WOOD? T H E S C U L P T U R E S O F 1POLITAS U Z K U R N Y S lpolitas U ż k u r n y s , one of the most celebrated contemporary artists who cultivate folk art, lives and works in Wilno He sculpts statues, individualized portraits, small figuriens of Christ Meditating and saints, showing implicit trust in wood and his own intuition. Z i i a Ź e m a i t y t e T H E WOODEN SONG O FT H E SCU LPTU RES O F LONGINAS SEPKA Lionginas Sepka (d. 1956) is the best known Lithuanian naive folk artist. Following his own imagination and intuition, he sculpted large human figures, stylized trees and bushes, commemorative plaques with the word of his own songs or the Holy Scripture, as well as figures of Christ, the Virgin Mary and saints. His works concentrated primarily on religious themese. Sepka executed his sculptures without any knowledge of principles or canons He was also a „ p o e t " who wrote poetry and accompanying melodies. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i „AND TALENT APPEARED". ABOUT STANISŁAW SUCHOCKI Stanisław Suchocki was born in Lithuania and lived in K o w n o . During World W a r II he was deported by the Germans to the Suwałki region, and after the war moved to Lower Silesia. Suchocki began sculpting late in life and declared that; ,.1 found my talent shortly before death". He never copied anyone and sculpted in his own, original way, flatly, with the frequent application of filigree T h e greatest importance was attached lo heads and gestures All the sculptures are cheerful often humourous and dynamic They are rare examples of a beauliful art pursued by a Lithuanian who lived in Poland. PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" sać czytelnie atramentem, długopisem lub pis­ PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" mem maszynowym jednakowo k w o t ę cyframi, imię i nazwisko wpłacającego, jego adres, I półrocze I półrocze I I półrocze I I półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. siedzibę oddziału banku w którym prowadzo­ ny jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. Za skutki wynikłe z mylnego w y p e ł n i ł blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wytjj wpłacający. 200 �* .WARUNKI P R E N U M E R A T Y 1. Wpłaty na prenumeratę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " przyjmowane są na okresy kwartalne. 2. Cena prenumeraty krajowej i-a pojedynczy numer w 1994 roku wynosi 20000 zł. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. 3. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " ; istnieje również m o ż l i w o ś ć prenumeraty „ p o d opaską". Wpłaty od o s ó b i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „ R u c h " należy wnosić do Ruch S A Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej. - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto P B K , X I I I Oddział W-wa 370044-1195-139-11 4. Dostawa z a m ó w i o n e j prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe ..Ruch" - w s p o s ó b uzgodniony z zamawiającym. - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. 5. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i z a g r a n i c ę - d o 20 X I na I kwartał roku n a s t ę p n e g o , do 2 0 I I - na II kwarta!, do 20 V na I I I kwartał, do 20 V I I I na I V kwartał. Prenumeratę naszego pisma prowadzi także firma A M O S , Warszawa, ul. Szenwalda I. W p ł a t y na okresy półroczne (2 numery), roczne przyjmowane są non-stop, a dokonane na miesiąc przed ukazaniem się kolejnego numeru gwarantują jego otrzymanie z d o s t a w ą do domu. miejsca pracy. Obecna cena półrocznej prenumeraty krajowej wynosi 40000 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 100% droższa. Wpłat należy d o k o n y w a ć na konto: A M O S . P K O VIII Oddział Warszawa, nr 1586-77578-136. Sprzedaż prowadzi również Dział Wydawnictw Instytutu Sztuki P A N , 00-950 Warszawa, ul. D ł u g a 28, Alicja Trojanowicz, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za g o t ó w k ę w Dziale Wydawnictw oraz w kiosku Instytutu Sztuki. R ó w n i e ż numery archiwalne. * Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. W 1994 r. ukażą »ie dwa p o d w ó j n e zeszyty monograficzne: 1/2 etnologia wobec współczesności 3/4natura-kultura spis zawartości rocznika I W zamieścimy w numerze 1/2 - 1994 Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stalą, sprzedaż książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN prowadzą następujące księgarnie: - Warszawa Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 Księgarnia „Artystyczna", Mazowiecka U Księgarnia .Leksykon", Nowy Świat41 Księgarnia .Odcon", Hoża 19 Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 Białystok Księgarnia akcent", Kościuszki 4 Gdańsk Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Ciągłą sprzedaż hurtową, detaliczną i wysyłkową publi­ kacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi Ośrodek Upowszechn ian la Fi I mów i Książki „HareFilm", ul. Piłsudskiego 38 30-960 Kraków Kraków Antykwariat „Bibliofil". Szpitalna 19 Księgarnia "Helmanska", Rynek Główny 17 Księgarnia "Orlundo", Sławkowska 10 Księgarnia ORPAN, Św. Marka 22 Lublin Księgarnia ORPAN, PI. Marii Curie-Skłodowsldej 5 Łódź Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznań Księgarnia "Jedynka". Al. Marcinkowskiego 21 Wrocław Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Ciągłą sprzedaż hurtową publikacji IS PAN prowadzi Skład Księgarski „EWA" ul, Rodziewiczówny 4,45-951 Opole tel, 374-28 Numer liczy 25 ark. drukarskich. Fotoskład: „Iskra". _ ul. Niska 18/6, teł. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. K s a w e r ó w 21; tel. 43-14-71 w. 240 N a k ł a d 2000 egz. Wydawnictwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4874ad10a2b28d82867e16cb117f39.pdf d9185b4125ea4850c33908888422a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3401 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1993 rok X L V I I nr 1 (220) indeks 369403 cena 18000 zł Benedyktowicz » . Bogucki l a t a t a o w s k i james Clifford M Dowlaszewicz Mna Eneelkins MM Głowacki w t a * Jackowski Krawczyk A*mKroh MichaiLuboradzM w Olędzki K ^ I ^ Piątkowscy ^Sempoliński * Smolan zbigme. mm �SPIS T R E Ś C I Jarosław Krawczyk James Clifford Wojciech Michera Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski Rzecz o u m i e r a j ą c y c h Michał Luboradzki Roch Sulima Michał Luboradzki Jacek Olędzki Tadeusz Chrzanowski Wacław Głowa, na którą wszystek koniec świata przyszedł . . . O kolekcjonowaniu sztuki i kultury Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" - rozmowa z Jackiem Sempolińskim . . . " Emaus - Za dużo czy za mało wolności? Rozmowa z Januszem Boguckim i Niną Smolarz Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majews­ kiego • 3 II 17 19 22 30 syrenach Daty, wydarzenia, komentarze Przyczynek do semiotyki śmierci Kompozycje parkingowo-chodnikowe. Raport z ekspozycji 32 33 38 Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) Książeczka z kresów 39 45 Wspomnienie Siedemnaście wizyt u Skirzyńskiego 49 50 Jestem fotografem (dokończenie) Katechizm poddanych galicyjskich. Fragmenty przygotował do druku i posłowiem opatrzył Antoni Kroh Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej ..polemice" 58 Skirzyński Wanda Dowlaszewicz Michał Głowacki Józef Szymańczyk Konstanty Leliwa Słotwiński Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski Summary of Articles 68 77 80 Na o k ł a d c e : Jacek Sempoliński, Głowa Ukrzyżowanego, 1988 Na s t r o n i c t y t u ł o w e j : Fragm. wystawy E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e ­ s t r z e n i . W głębi „ściana" z obrazami Jacka Sempolińskiego, na pierwszym planie Ukrzyżowanie, rzeźba Andrzeja Wojciechowskiego. Fot. Erazm Ciołek. Redakcja dziękuje Ministerstwa Departamentowi Kultury kościół ŚW. Anny, rysunek, Działalności Kulturalnej i Sztuki.za pomoc w wydaniu numeru �polska sztuka ludowa KONTEKSTY antropologia kultury • etnografia INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ • sztuka AKADEMII NAUK �CONTENTS Jarosław Krawczyk James Clifford Wojciech Michera Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski On D y i n g 3 II 17 Dates, Events, Comments A Contribution to the Semiotic of Death Sidewalk-Parking Lot Compositions 32 33 38 Insulatores (On Turning the Brilliant Future into Ashes A Booklet from the Eastern Territories 39 45 Wacław Skirzyński Seventeen Visits with Skirzyński 49 50 19 22 30 Syrena Michał Luboradzki Roch Sulima Michał Luboradzki Jacek Olędzki Tadeusz Chrzanowski Wacław "The Head Upon Which All the Ends of the World Comes" On Collecting Art and Culture The Mystery of Shoes, or Impraise of the Museum On the "Epitaph and Seven Spaces" - an Interview with Jacek Sempoliński Emaus - Too Much or Too Little Freedom? An Interview with Janusz Bogucki and Nina Smolarz Variation on an Image and Theatrical Space by Andrzej Majewski Skirzyński Wanda Dowlaszewicz Michał Głowacki Józef Szymańczyk Konstanty Leliwa Słotwiński Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski Summaries of Articles I am a Photographer (An Interview Noted by Anna Engelking. Continuation) "The Catechism of Galician Subjects: Concerning Their Rights and Obligations towards the Government, Manor and Them­ selves" (1832) Is the Sun Bom on December 13 - About a Certain ..Polemic" 58 68 77 80 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski. Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) oraz Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-lracka. Ludwik Stomma D o r a d z a j ą i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Bożena Dudko, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Aleksandra Rodzińska P r o j e k t o k ł a d k i i s t r o n y t y t u ł o w e j : Jacek Królak Redaktor t e c h n i c z n y : Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tcl. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/309bd46cb5c2e4c2bf9429a4271808e0.pdf e71ac4b730fe37bbdcdfb2ecb818785e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4703 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4366 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.207-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F Roman Reinfuss — F O L K A R T I N RZESZÓW V O I VODSHIP AND R E S E A R C H C A R R I E D OUT T H E R E Folk art in Rzeszów Voivodship is greatly varied, and this is connected with the fact that this region is inhabited by a number of ethnographic groups, each with their own traditional culture. I n the northern and central parts, inhabited by Polish population, the following groups can be distinguishe: Lasowiaks (formerly from the Sandomierz Forest), the Pogórzans and three separate groups from Rze­ szów, Łańcut and Przeworsk. The southern and eastern parts are inhabited by Ukrainians, among whom the Ł e m k o w i e from the L o w Beskids and the Bojkowie from the Bieszczady Mountains stand out because of the different char­ acter of their highland culture. To the south of the part inhabited by the Ł e m k o w i e we find the Dolinians, who live in the neighbourhood of Ukrainian villages. The author of the article reports on the extensive research being carried on in the Rzeszów Voivodship. Apart from the large amount of existing literature on the subject, research is now being con­ ducted by: the Regional Museum in Rzeszów, the Art Institute of the Polish Academy of Sciences, the Museum of Folk Building in Sanok. Roman Reinfuss — F R O M S T U D I E S ON F O L K SCULPTURE IN STONE IN T H E REGION OF T H E ŁEMKOWIE. P A R T I I , F I G U R E S . The folk sculpture of the Ł e m k o w i e can be di­ vided into three groups: 1. old sculptures, definitely bearing the stamp of historical styles; 2. modern sculptures, done with great technical skill, but reminiscent of plaster devotional figures i n their banality; 3. figures that have preserved the primi­ tive folk spirit, reminiscent of religious figures carved in wood. The author of the article analyses the last-mentioned group of sculptures. I n the region inhabited by the Ł e m k o w i e , these sculptures are linked with the production of the stone masons workshops there. The artistic work of the stone masons kept strictly to architectural sculptures — shrines and figures: figures on crosses in cemeteries and on wayside crosses and the figures in shrines. Out of the large range of figures representing Christ on the Cross, the author distinguishes several groups with specific formal features. Franciszek Kotula — " T A P E S T R I E S " — M O D E R N F O L K PAINTING IN T H E VILLAGES OF RZE­ SZÓW V O I V O D S H I P A new and particularly widespread kind of folk art today are the so-called "tapestries", which are paintings on paper, linen, or simply on the wall itself. These "tapestries" have become very popular in Rzeszów Voivodship, as they did all over the country after the First World War. They started being painted for sale after 1945 and their production developed mainly in centres which, on the one hand, could boast of rich traditions in ornamentation and, on the other hand, presented possibilities of selling them. The size of the "tapestries" is anything up to two sq. metres. The subjects vary considerably, from plant and animal motifs to whole "views" with human figures and animals against the background of a landscape. They are usually painted by women. The painting technique is marked for its naivety, primitivism and a tendency towards decorative stylization. This is one of the few kinds of folk art destined for use in the villages, where the "tape­ stries" are very popular. O L K A R T The genesis of the "tapestries" is, according to the author, to be found in the general tendencies of ornamentation in folk art; he points to the simi­ larity between the ornamentation of the "tapestries" and that of painted coffers (fig. 10, 11) embroidery (fig. 4, 5), etc. On the other hand, the so-called petty bourgeois taste has had an evident influence on the work of the artists painting these "tapestries" (fig. 13). Despite certain common features in the "tape­ stries" from various areas, there are some characte­ ristic groups among them which definitely stand out from the rest, bearing the specific features of various centres. This can be seen if only by comp­ aring examples from Rzeszów Voivodship with those from the Lublin Voivodship (Fig. 41). Stefania Krzysztofowicz, Ewa Snieżyńska GEOIS P A I N T E R S O F LEŻAJSK IN CENTURY — BOUR­ T H E 19th Leżajsk, which, thanks to the miraculous picture of the Madonna in the Bernadine Monastery there, was a town where religious festivals were held from the end of the 17th century to the end of the 19th century, was also the home of picture painters who, apart from making pictures for sale at the festivals, also painted pictures on commission for the burghers and the monastery. Apart from many anonymous works, there are some pictures with a signature. The authoresses of the article deal with the works of the following painters of the 19th century: Zachariasz Chodziński (fig. 1—4), Szymon Chodziński (fig. 5—6), Jakub Stankiewicz (fig. 8). T. Bąkowski and W ł a d y s ł a w B ą k o w s k i and F r a n ­ ciszek Ksawery Stankiewicz (fig. 11—15). They based their work on patterns seen in wood-cuts and engravings (fig. 16). Many of their pictures represent the Lelżajsk Madonna. Teresa Szetela — P A I N T E D G L A Z E D T I L E S F R O M LEŻAJSK The development of the production of glazed tiles in Leżajsk can be observed from the second half of the 18th century on the basis of the material avail­ able. The authoress traces the beginnings of this art back to a stove made in the second half of the 18th century, to be found in the Bernardine Church in Leżajsk (fig. 48—51, 52). The painted tiles described i n the article, which have been dated as work from the end of the 19th century, have measurements varying from 25 X 1 6 , 22 X 18 to 12.5 X 21.5 cm. They are made of ferrous clay and are painted with engobes. The background is of white slip. The colours found were: green, brown, blue and yellow. As regards artistic decoration, the Leżajsk tiles can be divided into three groups: 1. plant ornament­ ation; 2. animal motifs; 3. figure compositions, in which there is a set of tiles with battle scenes (fig. 29, 32, 34, 47), which can be attributed to the potter Wojciech Krystaniecki. Then there is a sep­ arate group of tiles from the "Subprefect's Manor House" in Leżajsk most probably dating back to the first half of the 19th century. Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska — GROUP O F C H A P E L S W I T H COLUMNS I N JASŁO D I S T R I C T The article contains a description of a group of 50 brick-built chapels with columns, found exclusive­ ly in the district of Jasło. They date back to the 19th century and the beginning of the 20th century. 207 �n O J l b C K O E H A # O f l H O E P e ń H C p y c c — O HAPOßHOM XElIIOBCKOrO BOEBOflCTBA PoMaH MCKyCCTBE H C K Y C C T B O MMTMBHblM X a p a K T e p O M M C T p e M J i e H H e M K fleKOpaTMBHOÍÍ CTMJIM3aąMM. 3 t 0 OflMH H3 HeMHOrMX BHflOB Ha- poflHoro TBopnecTBa, B 2 C e m o B C K O M BoesoflCTBe HapoflHoe HCKyccTBO OMeHŁ. p a 3 H 0 C T 0 p 0 H H e BBMfly HajIMHHH p a f l a 3TH0rpacpMHecKMX rpynn, npeflCTaBJiaroinwx OTJiMHMTejibH b i e n e p T W C B o e ü TpaflMLiHOHHOií K y j i b T y p b i . B c e B e p Hbix h n,eHTpajibHbix p a ü o H a x , HacejieHHwx nojiaKaMM, BbicTynaiOT cjiejjyioiiiMe r p y n n w : JIhcobhkm ( H e K o r ^ a riyuia CaHfloinepcKa), I I o r y j K a H e m tpm OT,ziejibHWX r p y n n w jKWTeJieii J K e m o B a , JIaHbu.yTa w ü u i e B o p c K a . l O s c H b i e m BocTOMHŁie p a í í o H w BoeBOflCTBa H a c e j i e Hbi yKpaMHiiaMM, cpeflM K O T o p w x oTJiMHaioTca cBoeo 6 p a 3 H o ü K y j i b T y p o ü jieMKM — ropu,w npoJKHBaiomMe b H n 3 K H X B e c K M f l a x m öomkm — ropuw Eemafl. KDjKHee jieMKOB, n o cocejjCTBy c yKpawHCKMMM « e peBHHMM a C M B y T flOJIHHHHe. A B T O p C T a T b M 3HaKOMMT H M T a T e j l a c ycneuiHbiMM p e 3 y j i b T a T a M M MCCJieflOBaHMM, n p o B O f l H M w x Ha TeppMTopwM J K e m o B C K o r o B o e B O f l C T B a . X o t h b H a c T o n m e e B p e M H c y m e c T B y e r y J K e ô o r a T a a j i H T e p a T y p a n o OTOMy B o n p o c y , t o B e e me B e f l y T C H flajibHeiÍLUMe nccjieflOBaHHH, K O T O p b i e B03rjiaBJIHK>T JKeUIOBCKKM O K p y j K H O M M y 3 e Ü , Ü H C T M T y T M C K y C C T B riOJlbCKOM A K a f l e M M M H a y K m M y 3 e ü HapoflHoro CTpoMTejibCTBa b C a H O K e . P e Ü H d p y c c — M3 MCCJIE^OBAHMÍÍ K A M E H H b l X HAPOßHBIX C K y j I b l I T y P B JIEMKOBIHM3PoMaH HE. HACTb II — * H r y P H A H CKyJIblITyPA J I E M ­ KOB B KaMeHHOÍi H a p o f l H o ü C K y j i b n T y p e JleMKOBCKoro MOJKHO OTjiMHMTb T p M r p y n n b i : 1) flpeBHMe C K y j i b n T y p b i , H a K O T o p b i x oTHeTJiMBo B H f l H a ne^aib M C T o p M H e c K H X CTMJieií, 2) coBpeMeHHbie C K y j i b n T y p M , OTJIMHaK>IH.HeCH BWCOKMM TeXHMHeCKMM ypOBHeM M c n o j i H e H M H , ho n o C B o e í i 6 a H a j i b H o c r a , HanoMiiHaioH i w e mncoBbie C T a T y s T K M K y j i b T O B o r o xapaKTepa; 3) npMMMTMBHbie c p n r y p w , p a S o T b i H a p o f l H W X MacTepoB, HanoMMHaromMe flepeBHHHwe H 3 o 6 p a a t e H M a cbhtmx. paüOHa Abtop C T a T b M a H a j i M 3 n p y e T 3 T y n o w i e f l H i o i o r p y n n y . B JleMKOBCKOM p a í i o H e OHa c B « 3 a H a c MecTHbiM p e MecJioM KaMCHHbix flan MacTepoB. Mx TBopnecTBo oxBaTbiBajio ceíinac b CBoeM 6brry KOTopbiM flepeBHa nojib3yeTca n KOTopbiü TaM oneHb nony- jiapeH. y T B e p s c f l a a , h t o „ k o b p w " CBH3aHbi c o6ll(mmm TeH«eHLíMaMM H a p o f l H o r o n p w K j i a ^ H o r o MCKyccTBa, aBTop C T a T b M y K a 3 b i B a e T H a a H a j i o r M i o M e s i f l y mx o p H a M e H TMKOM M p a C n M C b l O C y H f l y K O B (MJI. 10, 11), BbllHMBOK (mji. 4, 5) m T . n . C flpyroM CTopoHbi Ha „ K O B p a x " 3aM e T H o C K a 3 b i B a e T c a bjimhhmc T a K H a 3 . „ M e m a H C K o r o BKyca" (mji. 13). HecMOTpa H a H e K O T o p w e o6niMe MepTbi cBofiCTBeHp a 3 J I M H H b I X paÜOHOB CTpaHbl, M03KHO 6e3 T p y f l a B w ^ e j i M T b c p e ^ M hmx x a p a K T e p H b i e flJia O T f l e j i b H b i x M e c T H o c T e i ł r p y n n w ; 0 6 stom mojkho j i e r K o CyflMTb XOTH 6 b l COnOCTaBJIHH paa o6pa3HOB M3 5KeLUOBCKOrO M JlK>5ejIbCKOrO BOeBOflCTBa (mji. 41). Hbie „KOBpaM" CTecpaHMH KmMuiTocpOBMH, Eßa CHeacMHbCKa — M E - II1AHCKME XCMBOnMCIIbl X I X B E K A B JIE2KAÏÏCKE B JlejKaiicKe, KOTopbiił, OJiaro^apa M y ^ o T B o p H O M MKOHe B o J K b e i ł M a T e p M b M O H a c T b i p e EepHap^MHOB, ö b i J i , H a H M H a a c K O H u a X V I I flo KOHi^a X I X b., MecTOM I i p e C T O J I b H M X n p a 3 A H M K 0 B , JKMJIO T a K J K e M H o r o x y flO>KHMKOB-MKOHOnMCL(eB. KpOMe paßOT, CBa3aHHbIX C n p a 3 f l H M K a M M , OHM BbinOJIHHJIM 3 a K a 3 b I M e m a H C T B a H M O H a C T b i p H . Hapafly CO MHOrMMM aHOHMMHbIMM KapTMH3MH M M e e T C a p a f l K a p T M H n O f l n M C a H H b l X MMeHaMM mx McnojiHMTejieii. HacTOHmMH CTaTbH nocBHin.eHa TBopnecTBy cjieflyio- m « x xyjj,o>KHMKOB X I X B . : 3axapnaui Xo«3mhckm (mji. 1—4), IIImmoh Xofl3MHCKM (mji. 5, 6), HKy6 O r a H K e B M H (mji. 8), T. Bohkobckm m B j i a f l M C J i a B Bohkobckm, * p a H L ( M L i i e K K c a B e p b i C T a H K e B M H (mji. 11—15). 06pa3- fljia mx p a S o T SbiJiM rpaBiopbi Ha flepeBe m 3 C T a M n b i (mji. 16). Bojibuioe MecTo b mx TBopiecTBe u.ai«M 3aHMMaji o6pa3 JlejKaiłcKoił EoroMaTepM. Tepeca IUeTejia — POCnMCHHE M3PA3IIbI JIEyKAÏÏCKA CKyjibnTypy cTporo apxwTeKTOHHHecKoro x a p a K T e p a — HacoBeHKn m CTaTyu: cpwrypHbie M3o6pameHMH H a M o r i w i b H w x m npMflopojKHWx KpecTax, a TaKJKe b n a c o B e H K a x . CpeflM ö o j i b i i i o r o KOJiHnecTBa MccjieflyeMbix p a c n a T M Í i aBTop BWflejiaeT r p y n n w , otJ i M i a i o m e c a cneuMcpMHecKMMM d p o p M a M j í . O n p o H 3 B O f l C T B e M3pa3L(0B b J l e j K a ü c K e y n o M M H a e T CH y>Ke B MCTOHHMKaX CO BTOPOM nOJIOBMHbl X V I I I B e K a . K nepBbiM n a i w a T H M K a M 3 T o r o npoM3BO^CTBa aBTop CTaTbM oTHocMT neHb (BTopaa n o j i O B M H a X V I I I b.) b K O C T e j i e O.O. B e p H a p f l M H O B (mji. 48—51, 52). B CTaTbe onMCbiBaioTCH pacnMCHbie M3pa3L(bi KOHi^a X I X BeKa pa3MepoM 25 X 16, 22 X 18, flo 12,5 X 21,5 cm. K o T y j i H — „KOBPH" — C O B P E M E H HAH HAPOÄHAfl JKMBOIIMCb > K E I U O B C K O H REPEBHM OpaHHMiueK Bojibiuoe pacnpocTpaHeHwe nojiynnjia b HacToamee BpeMH H O B a a O T p a c j i b H a p o f l H o ü jKMBonMCM, T a K H a 3 . „KOBpw", a B J i a r o m w e c o ö o ü n a H H O H a ö y i v t a r e , n o j i o r a e jih6o H e n o c p e f l C T B e H H o H a c T e H a x . 3 t o t bha H a p o f l Horo T B o p n e c T B a CTaji n3BecTeH nocjie n e p B o i ł M n p o BOÜ BOMHbl H OCOÖeHHO HaCTO B C T p e H a e T C H B SCeillOBckom B o e B O f l C T B e . B npoflaJKe 3tm „kobpw" CTajiM noHBjiHTbca n o c j i e 1945 r . IIpoM3BOflCTBO ,.kobpob" p a 3 BepHyjiocb rjiaBHbiM o6pa30M b T e x MecTHOCTax, r ^ e Ohm CflejiaHbi M3 3 K e j i e 3 M C T o i ł tjimhw m n o K p w T b i c o c T a B J i a e T noSeji. B pacKpacKe n p e 3 e j i e H b i ü , KopMHHeBbiM, r o j i y ß o M m a c e j i T b i i i aHroôaMM. 3>üh oöjia^aeT uBeTa. B JieKOpaTMBHOM OTHOlIieHMM J I O K a i i C K M e M3pa3H,bI flejiHTca Ha 3 r p y n n w : 1) p a c T M T e j i b H w í í opHaMeHT, 2) ÍKMBOTHblM OpHaMeHT, 3) 43MrypHbIM OpHaMeHT (b 3T0Í1 r p y n n e B w / j , e j i a e T c a 6aTajiMCTMHecKaa TeMaTMKa (mji. 29—32, 34, 47). Haflo nojiaraTb, h t o mx aBTopoM aBJiaeTca r o H ^ a p B o f t u e x K p M C T a H e r i K M . O T ^ e j i b H y i o r p y n n y n p e f l C T a B J i a i o T M 3 p a 3 u , w M3 „ n o f l C T a p o c T M H C K o ü y c a f l b ö b i " b JlejKafícKe n o Bcew B e p o a T H O C T M c n e p BOií nOJIOBMHbl X I X BeKa. c oflHoíí cTopoHbi cyiqecTBOBajiM 6oraTbie Tpa^MqwH n p M K J i a f l H o r o M C K y c c T B a , c flpyroń J K e — B 0 3 M O J K H o c T b c6biTa. P a 3 i a e p b i „kobpob" flOCTMrawT 2 M e T p o B . Mx TeiaaTHKa oneHb pa3Hoo6pa3Ha ; OHa oxBaTbmaeT p a c T M T e J l b H b i e M aCMBOTHbie MOTMBbI, a T a K J K e Liejibie neH3a»cji c ( p H r y p a M H j i i o f l e i i w hímbothwx. A ß T O p a M M „KOBpOB" BBJiaiOTCH npeHMyH(eCTBeHHO H i e H m W H b l . M X »CMBOnMCb O T J I H H a e T C a HaMBHbIM, n p H - 208 HepenMHbCKa-TeoflopoBMM • — rpyíHIA COBEH C KOJIOHHAMM B PAÏÏOHE HCJIO HflBMra HA- B C T a T b e paccMaTpMBaeTca r p y n n a 50 KaMeHHbix HacoBeH b BMfle aommkob c kojioHHaMM Konica X I X m Hanajia X X bb., K O T o p w e BCTpenaroTca mckjiiohmTejibHo b paMOHe MecTenKa Hcjio. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK T E A T R A L N Y , kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, kilkanaście Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich: Białystok — Lipowa 43 Bielsko —• Dzierżyńskiego 3 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — Al. NMP 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska, blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań —• Marcinkowskiego 21, Armii Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Sandomierz — płk. Skopenki 4 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów Monte Cassi­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24 Włocławek — 3 Maja 25 Wrocław —• Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne. Z . 2. w - w a , Podchorążych 39. z a m . 467. i l u s t r . k l . I I I , 120 2 A l •!- k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 G00 egz. Pap. L-56. �•a a -5 mZ o» m O 3 Wmm 2 S O; Oí « ^ ^ . - ¡«f •1 •'S — • * , g r o o o© ] :^V.^r* """ti* * ^ « f Ô L : > ^>».^>t" * £ * ~ 0 *S 3 O i '-as-^îA. V i L ç - ^ ^ P ^ 5 p ö p . , esa " 7 <Sf>y o . 3 a* ^11» «MM MM* ^é-fs 1 111 V; ' Q¿ © }«0 O S » £ ~ ¡SD « 5 ) 0 ^ 3 i o. ^ o . •2Í - s , *— ł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07aa62e8160adf78c5ae4a5c3f49c64c.pdf bb83de82f75c8ddc3483e2ec5b29c99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3630 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3407 Title A name given to the resource Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.30-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majewskiego Aleksander Jackowski Scenografia może mieć niezależne życie, oderwana od widowi­ ska, któremu służy. Bywa, że staje się samodzielnym środkiem wyrazu, dziełem sztuki. Powołam się tu na otwartą w paździer­ niku, w salach Muzeum Teatralnego, wystawę Andrzeja Majew­ skiego, scenografa, od trzydziestu lat związanego z warszaws­ kim Teatrem Wielkim, wystawę, która, w odróżnieniu od tego, czego zwykliśmy oczekiwać w sytuacji jubileuszu, bynajmniej nie obrazuje dorobku artysty, lecz jest dziełem autonomicznym i oryginalnym. Wybitnym, a do tego prowokującym do roz­ ważań na temat teatru, scenografii, awangardy, widzenia cza­ sów, w których żyjemy. Wystawa stanowi przy tym interesujący przykład zjawiska, coraz dziś częściej występującego - zaciera­ nia granic między poszczególnymi dziedzinami, dyscyplinami, środkami wyrazu. Toteż m o ż n a właśnie przy tej wystawie, zadać pytanie - czym jest? Scenografią, dziełem plastycznym, teatrem bez aktora, instalacją? Ż a d n e z tych pojęć nie określa wystar­ czająco jej charakteru, choć z każdym wchodzi w niezaprzeczal­ ne relacje. Autor posługuje się środkami właściwymi z a r ó w n o scenografii, jak malarstwu i rzeźbie. Tworzy dzieło osobiste, w stopniu nieczęsto dziś spotykanym. Osobiste, to wyraźnie chcę podkreślić, a więc nie tylko wyróżniające się swym stylem. Styl bowiem m o ż n a sobie wymyśleć, jak pieczątkę, znak firmowy. Tysiące tego przykładów dokoła. Ale bywa też oryginalność wynikająca z osobowości, charakteru wyobraźni. Nie wyduma­ na, nie zewnętrzna, ale będąca emanacją artysty, jego widzenia świata, a w tym i sztuki. Właśnie o takiej oryginalności możemy mówić, analizując twórczość Kienholza, Bacona, Kantora czy Majewskiego. U każdego z nich wyraźnie odczuwalne jest osobiste podłoże, p o w ó d , dla którego tworzą. Jeśli jednak rzeźbiarz czy malarz jest w dziele przez siebie tworzonym niezależny od otoczenia, profesja scenografa każe mu być, jeśli nie wykonawcą koncepcji autora czy reżysera, to w najlepszym razie współtwórcą przedstawienia. Scenografia znajduje się, jako dyscyplina artystyczna, pomiędzy twórczością a rzemiosłem. Bywa, że jest tylko realizacją zamówienia, choć i wówczas piętno osobowości artysty może być dostrzegalne. Powiemy wówczas - Wiśniak, Kołodziej, Sadowski, Majewski, mimo iż realizowane zadanie nie daje szans na pełniejsze zaangażowanie. W dziedzinach „usługowych", a i w tej kategorii m o ż n a mówić o scenografii, indywidualność twórcy nie ujawnia się tak wyraziście jak w malarstwie czy rzeźbie. Coraz częściej, zwłasz­ cza tam, gdzie w grę wchodzą rozbudowane środki techniczne, mamy do czynienia z realizacjami wręcz anonimowymi, na efekt których składa się praca zespołu ludzi. Gdzież tam może być miejsce na wyrażenie przez scenografa jego fascynacji, lęków, obsesji? Nie przypadkiem tylu znakomitych twórców odczuwa po­ trzebę poszerzenia granic swej wypowiedzi. Wystarczy przywo­ łać przykłady Swinarskiego, Szajny, M ą d z i k a , Kantora. Także Majewskiego. Przyglądając się jego drodze rozwoju zauważyć można coraz wyraźniejszą koncentrację na dziełach bliskich mu w nastroju, problematyce. Pozwoliła na to reputacja artysty, szybko zdobyta renoma wybitnego scenografa. Mógł więc wybierać, a nawet sugerować pozycje repertuarowe, zarówno teatralne, jak operowe. Po niezapomnianych realizacjach bale­ tów, jeszcze w „ R o m i e " , za czasów dyrekcji Wodiczki, pojawiają się scenografie tak urzekające piękne, jak choćby do Operetki Gombrowicza (zwłaszcza I akt!). Ale tonacja „ j a s n a " szybko zdaje się ustępować „ciemnej". Powstają dzieła na deskach największych scen świata, jak choćby Elektra i Salome Ryszarda Straussa, w Polsce - Łucja z Lammermoor Donizettiego, Otello Verdiego. Dramatyczne, nasycone ekspresją, erotyką i śmiercią. Może najwybitniejsze, przynajmniej w moim odczuciu, ekstaty­ czne i wręcz sięgające w rejony metafizyki - Diabły z Loudu i Pasja według św. Łukasza do muzyki Pendereckiego. Diablf, reżyserował Kazimierz Dejmek, Pasję Majewski inscenizowa* sam, w warszawskiej operze. Muzyka Pendereckiego swym* dramatyzmem i regligijną ekspresją odpowiadała mu szczegół-*nie. Bez sensu byłoby mówienie w obu tych realizacjacf o dekoracjach czy kostiumach. Majewski stał się współtwórcf dzieł, muzyka dała mu szansę na wypowiedź osobistą, wręcP porażającą siłą ekspresji. " Nie z a p o m n ę wrażenia, jakie wywarła na mnie pierwsza scen? Pasji, rozgrywająca się w pełnym mroku. Powoli, gdy już wzrok nasycił się intensywnością czerni, zaczęły się z niej wyłaniać pełgające światełka, coraz silniejsze, niczym znicze cmentarne, zapełniając przestrzeń aż do niewidocznych w głębi kulis Muzyka mroczna i gęsta wypełniała przestrzeń i oto powoli powoli, wtopione w masyw dźwięków zaczęły te światełki podnosić się, by w kulminacji stanąć wielkim, masywny!] krzyżem, płonącym zniczami. Dopiero po dłuższym czasie, gdj światło zaczęło wydobywać szczegóły, okazało się, że w ramio nach krzyża umieścił Majewski chórzystów z lampeczkami ni czole. To właśnie te lampki tworzyły niesamowity nastró pierwszych kilkunastu minut spektaklu. O ile jednak początek wydał mi się wręcz genialny, później intensywność odbioru zaczęła słabnąć, więź muzyki z obrazem nie była j u ż pełna. Obraz przestał wyrażać, zaczął ilustrować, a dokładniej mówiąc, zapełniać czas, by widz się nie nudził patrząc na scenę. Tak to j u ż bowiem jest, że sama muzyka słuchana w skupieniu obywa się bez rekwizytów, ale kiedy mamj przed sobą scenę, dekorację, z którą coś się dzieje, która zaprząta naszą uwagę, ciągle czekamy na nowy pomysł, już niecierpliwi, nieskorzy koncentrować się tylko na muzyce. Majewski, inscenizując Pasję, wyczuwał, oczywiście, te puste miejsca, krzyż z wolna obracał się, jakieś szkieletopodobne kształty sunęły w o k ó ł jego podstawy. Zamiast wzmacniać ekspresję muzycznego tekstu, stawały się wartościami samoist­ nymi. Aleja wolałem oddzielnie je kontemplować, nie odnosząc 30 > �do muzyki, muzykę zaś przeżywać bez symbolicznych wizji i metafor nawiązujących do czasu, w którym przyszło nam żyć. Nie sądziłem wówczas, że te idiomy wyobraźni artysty staną się pełnoprawnym dziełem sztuki, porażającym symboliką, bogact­ wem odniesień kulturowych, osobistych. Dziełem, odzwiercied­ lającym nasz czas - Holocaustu, pieców krematoryjnych, walk bratobójczych, złudzeń i utraty nadziei. Dziełem tym była wystawa w Teatrze Wielkim. Złożyły się na nią obrazy i konstrukcje, o których chętnie powiedziałbym - rzeźbiarskie, gdyby nie to, że rzeźba kojarzy się z ciężarem, bryłą, trwałością, podczas gdy tu materię rzeczy cechuje kru­ chość, nietrwałość, jednorazowość. Nie lubię porównań, każde dzieło jest zakotwiczone w kon­ kretnej, czasowej, mentalnej przestrzeni. W tym przypadku wyznacznikami jej mogą być przede wszystkim późne cykle litografii Goi, jak też proza Kafki, Brunona Schulza. W teatrze zaś Kantor. W teatrze,ponieważ cały jego teatr, poczynając od Umarłej klasy, naznaczony jest śmiercią, rozpaczliwą potrzebą zrozumienia siebie, swego życia i czasu. W wystawie Majewskiego występuje też, i to bardzo wyraziś­ cie, wątek przemijania. Przy całym bogactwie rozwiązań plas­ tycznych pozbawiona jest kokieterii, nie czuje się nawet zabawy, jaką musiał odczuwać artysta, konstruując z patyków, drutu, papieru, strzępów tkanin i wszelkich rupieci swe stwory zwierzoczy ptakopodobne. Świat metaforyczny pozwala uniknąć do­ słowności, choć człowiek jest przecież obecny w podtekście tej wystawy. Podobnie jak Bóg, jak Zło, towarzyszące nam od początku istnienia. Od wygnania z Raju. Te same elementy, którymi posługiwał się Majewski w realiza­ cjach scenicznych, tu zyskują autonomię. Kontemplujemy po­ szczególne formy, czując ich symboliczne i metaforyczne uwik­ łania, przy czym sugestywny nastrój całości pomaga nam znaleźć ich wyraźny kontekst. Jedno sprzyja drugiemu, ogólny nastrój ekspozycji, bogactwo skojarzeń, jakich doznajemy, przechodząc od przedmiotu do przedmiotu. One zaś, wraz ze scenerią wystawy, wydają się tworzyć spójny świat. Czas i przestrzeń przenikają się tu nawzajem. Chodząc odkrywamy wciąż nowe profile rzeźb, nowe ich konteksty, odniesienia symboliczne. Odczuwamy je raczej niż rozumiemy, ale na tym przecież polega siła sztuki, iż ewokuje nastrój, porusza wraż­ liwość, wyobraźnię widza. Już od chwili przekroczenia progu znajdujemy się w innym, wykreowanym przez Majewskiego świecie. Tam, za nami, lśniący parkiet, kandelabry, pompatyczna elegancja operowych sal - tu półmrok, jaskrawy blask punktowych reflektorów. Ciężka, spracowana tkanina, jak kokon spowija sale, rzucona na ściany stanowi piaskowobure tło dla obrazów. Ta sama, tylko bardziej sfałdowana pokrywa parkiet. Szurając posuwamy się, otoczeni malowanymi kartonami i przestrzennymi formami. Wyłaniają się one z półmroku jak szkielety, kruche świadectwa czasu, który istnieje już tylko w naszej świadomości. A d o l f Rudnicki nazwał go epoką pieców. Czas holocaustu, wojny, przemocy, lęku. Przed nami, na tle oszalałych, zwichrzonych chmur, latawiec, wyrywający się rozpaczliwie ku niebu, okale­ czona latarnia morska, a może to komin krematoryjnego pieca? U dołu, na brezencie, wywalone graty, wóz prawdziwy z plecio­ nymi bokami. Teraz pomalowany na biało, jak ślad umarłej przeszłości, wóz Ż y d a Wiecznego Tułacza, a może biednego krawca? Pudła, pogięte kosze, też białe, jak i rzucona na wierzch maszyna do szycia. W ó z tułacza, wóz - sam tułacz. W przenośni i dosłownie. Gdzieś we wsi krakowskiej kupiony wrak. Czyj? Co widział? Co przeżył? Czy jego biografia nie mogłaby być świadectwem losu, okrutnego czasu? Pamiętam go z krakows­ kiej wystawy w galerii Camelot. Później zawędrował do Pragi, teraz tworzy istotny element warszawskiej wystawy. A nad nami i dokoła, w powietrzu - kruche, groźne ptaszyska o krwawych, ostrych dziobach. Erynie. I dziwny stwór. Spręży­ ny, p o ł a m a n e koła, szprychy, o d w r ó c o n a kierownica roweru, strzępy materii, papieru. Chciałby jak Ikar, wzbić się ku niebu. Nie poleci. Za i przed nami - obrazy, rozstrzelane domy, sceny z wyobra­ źni, ze snów, znaczące, jednoznaczne w nastroju, choć można w nich wyczuwać jeszcze inne podteksty, osobiste, niesamowite. Ten komin, już wspomniany przedtem, czy mogłem przypusz­ czać, że poza j a w n ą metaforyką ukryty jest jeszcze jeden jego sens? Déjà vu... A może przeczucie? Dopiero niedawno ktoś z rodziny pokazał Andrzejowi Majewskiemu dom, w którym się urodził. Z okna ujrzał właśnie ten komin, widok namalo­ wany przed kilkoma laty! Tych ukrytych, osobistych kontekstów m o ż n a sporo odnaleźć na wystawie. Być może autor, świetnie władający piórem, zechce kiedyś je wyjawić. Dla nas - widzów pozostaje szukanie odniesień w kulturze antyku, sztuce - dawnej i współczesnej. Pozostaje nastrój. Spektaklu, w którym nie pada ani jedno słowo, ale który jest przejmujący. I czytelny. Wszędzie płoty, pokrzywione, walące się. Drabiny. Tarcze jak z małomiasteczkowej strzelnicy. Ryby na kiju, znaki zodiaku, losu ludzkiego. Ostrość blach, rdza, stare drzwi jak nagrobki, muślin delikatny i zbrukany. Białe ptaki śmierci. Arsenał form, które nie dziwią. Zapomnieliśmy o czasach, kiedy spiż i marmur zdawały się zapewniać przetrwanie posą­ gom i świątyniom. Dzisiaj padają pomniki jak worki ze słomy, rozprute bagnetem. Czas niesie trwogę, coraz trudniej o nad­ zieję. Artysta pracuje pospiesznie, nie wierzy, że dzieło jego rąk przetrwa wieki. Tragiczny czas - kolumny stają się kominami krematoryjnych pieców, a schody wiodące do świątyni pudłami, po których wspinają się z mozołem ortopedyczne buty. Taka jest Apokalipsa według Andrzeja Majewskiego. Zatytu­ łowana - Nomen. Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną. Trudno o celniejszą nazwę. Zwraca bowiem uwagę na teatralny r o d o w ó d i wyraz tej zdumiewającej wystawy. Bo też i jest ona swego rodzaju teatrem. 31 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cba2b4856062de0913e20fd802735aa.pdf 2ba6c45fcfcaba215bbdce041de29536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3404 Title A name given to the resource Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.17-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri �prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01808d8c6c2e6ee2660ed58450a3a9c6.pdf ffaca0104f94607df0e4d22eb7d1b7e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6596 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6166 Title A name given to the resource Udzielanie noclegu gościom weselnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.III: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 16 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 16. Udzielanie noclegu gościom weselnym Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - sąsiedzi i krewni udzielali noclegu gościom; 2 - gospodarze częstowali nocujących u nich gości śniadaniem; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII). W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzę­ dzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przyjmowanie na nocleg gości weselnych oraz wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariusza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 123. Czy znane są wypadki, że wesele - nie licząc 'poprawin' odbywało się w dwu domach? Sprawa wyma­ gałaby dokładnych badań, gdyż dotychczasowe materiały są niejasne i niepewne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997430afa140e6f147c90a823eef2b3e.pdf 5eb3b28710b90f76f47223cd0d9c83fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6597 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje oczepiny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6167 Title A name given to the resource Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 17 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 17. Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienie znaków: Zwyczaj zbierania: 1 - pieniędzy do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń, powiązane z opłatą za taniec z młodą; 2 - do bucika panny młodej, licytacja bucika; 3 - przekazywanie darów (brak określonego tradycją przebiegu), 4 - darów do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń; 5 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka; 6 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 7 - infor­ macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 8 - brak informacji; 9 - brak tradycji Uwagi Na mapie zamieszczono parę znaków na kresach wschodnich pochodzących z zapisów O. Kolberga. Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. Kwestionariusz PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 181 Wianowanie. Zbadać, czy w obrzędzie weselnym istnieje zwyczaj składania młodej parze darów czyli „wianowanie"?: A. Czy wiąże się je lub wiązało z oczepinami? Tj. Następowało w czasie oczepin lub zaraz po nich ?[...] C. Kto kierował tym zwyczajem (starosta, starościna ? rajek, swaszka lub inna osoba) określić ją. D. Jak przebiega ten zwyczaj? E. Kto ijakie dary składa „na czepiec": pieniądze, płótno, naczynia, inne przedmioty? F. Czy w tym czasie śpiewają pieśń o chmielu? Zapisać tekst. 182. Taniec młodej i jego związek z wianowaniem. Należy zbadać, czy istnieje związek lub czy istniał zwyczaj wg którego młoda winna tańczyć z weselnikami?: A. Wpierw z młodymi mężczyznami, na pożegnanie ze stanem panieńskim? B. Z żonatymi mężczyznami - na wejście do społeczności mężatek? C. Inne obowiązujące formy tańca na przykład ze swachą? D. Z kim takim taniec młoda rozpoczynała ? Z kim kończyła ? E. Jak taniec ten nazywają ? Zapisać w cudzysłowie! F. Czy partnerzy tańca młodej rzucali pieniądze na talerz jako zapłatę, czy też rzucają je muzykantom do basa?[...]. �