50 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea67e68f28edef60ef89a653c9c1c20e.pdf 2b028dd2e851baa78c09c4d75a74ceec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3734 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalingrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.375-380 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POKONKURSOWA W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W STALINOGRODZIE MARIA Ryc. 1. Wazon dwuuszny. Glina po­ lewana. Wyk. Antoni Maltazar z Siewierza (pow. zawierciański). ŹYWIRSKA Jedną z dróg akcji, mającej na celu wydobycie ł za­ bezpieczenie znajdujących się w terenie reliktów tradycyjnej sztuki ludowej oraz pobudzenie wygasa­ jących ognisk ludowej twórczości artystycznej, są organizowane konkursy. Poprzez szczegółowo i wszech­ stronnie opracowane warunki konkursu organizatorzy Ryc. 2. Fartuch haftowany przez Weronikę z Bobrownik (pow. będziński). usiłują wysondować teren i wychwycić nie tylko roz­ rzucone w terenie zabytki przeszłości, ale utrwalić — jak gdyby na kliszy fotograficznej — obraz żywotności sztuki ludowej zarówno wśród twórców ludowych, jak i odtwórców, a nawet poznać stopień zainteresowania się nią szerokiego ogółu społeczeństwa. Baciową Ryc. 3. Wstążka haftowana przez Marią Gwóźdź z Brzezinki (pow. sialinogrodzki). 375 �Po tej linii poszedł Wydział Kultury i Sztuki Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie, ogłasza­ jąc w jesieni 1953 roku „Wielki Konkurs Sztuki Ludo­ wej", do którego przystąpić mógł każdy artysta ludo­ wy, każdy artysta zawodowy i amator, a nawet każdy, kto by pomógł „wydobyć nieznany, artystycznie war­ tościowy dorobek ludowy". Zakrojone tak szeroko cele wymagały — rzecz oczywiista — doskonale przemyślanej akcji propagan­ dowej, właściwej oceny nadesłanych eksponatów, wreszcie prawidłowego wykorzystania pozyskanego materiału. Jednym z etapów podsumowujących osiągnięcia była wystawa, którą mieliśmy możność oglądać w Stali­ nogrodzie w maju i czerwcu 1954 roku. Obrazowała ona w pewnej mierze plon konkursu. A plon ten by) obfity i niezmiernie różnorodny, co należy uważać za wielki sukces organizatorów. W konkursie bowiem wzięło udział 123 uczestników zarówno spośród arty­ stów zawodowych, jak i twórców ludowych, wreszcie szperaczy terenowych, którzy umieli wyszukać nie­ zmiernie ciekawy materiał zabytkowy. Trud ich został uwieńczony licznymi nagrodami. Ogółem nadesłano 509 eksponatów. Były więc wśród nich oryginalne prace, które wyszły z warsztatów twór­ ców ludowych, ujrzały światło dzienne wyciągnięte ze skrzyń zapomniane części strojów po babkach, ukaza­ ły się rekonstrukcje dawnych ubiorów ludowych oraz przedmioty przemysłu artystycznego wykonane przez artystów zawodowych bądź amatorów w oparciu o sta­ re wzory sztuki ludowej, niekiedy zaś wykonane specjalnie na konkurs. Wśród nadesłanych eksponatów znalazły się przed­ mioty sztuki z dobrze już znanych warsztatów twór­ czych, które dały możność prześledzenia ich drogi rozwo­ jowej, pozwalając stwierdzić ciągłą ich żywotność. Nie zabrakło więc pięknych koronek Marekwicowej i Gwarkowej z Istebnej i Koniakowa, ciekawej ceramiki z Siewierza, pasiaków z powiatu zawierciańskiego czy rzeźby z Wisły, których przykłady oglądaliśmy już na poprzedniej wystawie, w grudniu 1951 roku*. Pozwoliło to stwierdzić, że warsztat ceramiczny Antoniego Maltazara przeszedł na wyrób dwuusznych wazonów o pięk­ nej, pogłębionej barwie polewy, a pasiaki Józefy * Maria Żywirska: Wystawa sztuki ludowej w Ka­ towicach. Polska Sztuka Ludowa nr 3-4/1952. Ryc. Wyk. 376 4. Chłopiec. Rzeźba w drzewie. robotnik Franciszek Gluza z Wisły. �Ryc. 5. W kopalni. Rzeźba z miału węglowego. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. Wyk. Białej z Postaszowic zyskały ciekawy rytm układu pa­ sów i większą różnorodność barwną. Ułożone zaś w określony ciąg chronologiczny pozyskane zabytki ko­ ronkarskie z Koniakowa i Istebnej — zacząwszy od czepka z 1870 roku, plecionego techniką klockową, aż po ostatnie serwetki, wykonane igłą — pozwoliły prze­ śledzić rozwój motywów i technik na przestrzeni ostatnich lat osiemdziesięciu. I to było pierwsze po­ ważne osiągnięcie konkursu. Drugim, niezmiernie ważnym — okazały się próby rekonstrukcji zapomnianych ubiorów ludowych, a więc dziewczęcego stroju pszczyńskiego (praca Anny Ho­ lewa, żony górnika z Ligoty pod Stalinogrodem) i za­ wierciańskiego (Franciszki Bekusowej z Krasie, pow. częstochowskiego), wreszcie ciekawe zestawienie ubioru wyrobnika i bogatego gospodarza spod Zawiercia, akcentujące rozwarstwienie wsi polskiej w okresie kapitalistycznym. Z kolei zwracamy uwagę — podobnie jak na po­ przedniej wystawie — na wyciągnięte na światło dzienne zabytki sztuki ludowej Zagłębia. Dlatego też prace laureatki konkursu, Weroniki Bacia z Bobrow­ nik pod Będzinem, mają bez mała podwójną wartość. Pominąwszy bowiem istotne walory artystyczne na­ desłanych eksponatów, dzięki nim został powiększony szczupły inwentarz mało znanych przejawów sztuki ludowej tego terenu. Weronika Bacia, poza dużą ma­ kietą przedstawiającą wesele w Bobrownikach (nale­ żałoby sprawdzić, czy rzeczywiście panna młoda szła do ślubu w chustce, gdy druhny miały na głowach wieńce), nadesłała piękny fartuch haftowany w fan­ tastyczne kwiaty, będący ciekawym naśladownictwem tkanin adamaszkowych używanych na fartuchy i kiec­ ki w stroju rozbarskim. Wskazywałoby to na trwałe tradycje zasięgu tego stroju na teren Zagłębia. JednoRyc. 6. Matka z dzieckiem. Rzeźba z miału węglowego. Wyk. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. �Ryc. 7. Pisanki wykonane przez Emilię Majcher z Wierszowej (pow. cześnłe niezwykle harmonijne zestawienia barwne mówią o dużym wyczuciu wartości koloru u tej nowopoznanej artystki. Podobne walory artystyczne znaj­ dujemy w kiecce-malowance Julii Zymuły z Mysło­ wic czy drukowanej spódnicy Anny Stańko z Istebnej. Szkoda, że nie wyjaśniono nam, czy są to oryginalne, współczesne prace, czy też jedynie wierne naśladow­ nictwo starych tkanin. Stwierdzeniem żywotności tradycji zdobniczych lud­ ności województwa są współcześnie wykonane i do­ tychczas noszone chustki na głowę, malowane przez wymienioną już wyżej Julię Zymułę z Mysłowic i Re­ ginę Solik z Siemianowic Śląskich. Tymi dwiema arty­ stkami, jak i osobą Weroniki Bacia należałoby za­ interesować się bliżej i wyzyskać ich inwecję twórczą w naszym współczesnym przemyśle artystycznym. W zakresie rzeźby wystawiono niewiele eksponatów, choć dość różnorodnych pod względem stosowanych technik. A więc ciekawa rzeźba w drzewie Franciszka Gluza z Wisły, robotnika; pomimo jego studiów w Ognisku Kultury Plastycznej w Bielsku, widać tu wyraźne śla­ dy dawnej tradycji rzeźb podbeskidzkich; następnie modelowane w glinie i polewane kompozycje figu­ ralne Janmy Nowak z Będzina i Edwarda Guzego z Czeladzi, wreszcie wykonane z miału węglowego nie­ zmiernie interesujące prace Karola Adamczyka, górni­ ka z Jaworzna, który kilka lat temu zaskoczył nas swoimi pełnymi uroku pezjażami. Droga twórcza te­ go artysty wymaga specjalnego omówienia. Obok wyżej wymienionych twórców, wyrasta cie­ kawa i bujna indywidualność Emilii Majcher z Wier­ szowej (powiat Tarnowskie Góry), na razie wypowia­ dającej się w pięknych pisankach, które zdumiewają bogactwem inwencji artystycznej. Pełne prostoty w rysunku są pisanki Marii Nogajowej z Czeladzi i 378 tarnogórski). Ludwiki Świdniak ze Stalinogrodu. Zaciekawiają umiarem i urokiem kompozycje hafciarskie Ja­ niny Badurowej w Wierszowej i Marii Gwóźdź z Brze­ zinki. Niesposób wymienić tu wielu innych, którzy drobnymi nawet pracami zasygnalizowali, że ludowa twórczość artystyczna jest ciągle żywa w terenie. Osobnego omówienia wymagałyby prace artystów zawodowych, jak Olgi Chrapowickiej z Bielska (ku­ kiełki w strojach ludowych), Haliny Pawlikowej z Bielska (kafel) i Józefa Lipowczana z Wisły (ozdoby metalowe), wobec których należałoby stoso­ wać inne nieco kryteria. Niewątpliwie wkład ich pra­ cy w dzieło odrodzenia sztuki ludowej należy uważać za pozytywny. Wszystkie podkreślone osiągnięcia konkursu — to rezultat poważny, z którym musimy się liczyć. Należy jedynie żałować, że pewne zastrzeżenia musi budzić strona ekspozycyjna pozyskanego materiału. Dla tych bowiem, którzy żywiej interesują się sztu­ ką ludową, znają ją, śledzą jej rozwój i zachodzące w niej przemiany, zebrane eksponaty stanowiły ważki i interesujący materiał badawczy. (Brakujące infor­ macje każdy mógł uzyskać ze skrupulatnie prowadzo­ nych kartotek Wydziału Kultury i Sztuki WRN.) Dla ar­ tystów w wielu wypadkach był on doskonałym two­ rzywem, jednak dla przeciętnego widza, dla masowego odbiorcy — wskutek braku jasnego sprecyzowania roli każdego z wystawionych przedmiotów — wystawa okazała się małym nieporozumieniem. Widz taki bo­ wiem błądził wśród estetycznie rozłożonych ekspona­ tów, gdzie jednak przeważnie — wobec braku dokład­ nych metryk czy objaśnień — nie wiedział, czy ma przed soba ?non mową pr^ce diwne^o t w " — u dowego, wyciągniętą z zapomnienia, czy współczesną, wykonaną dopiero na konkurs. Nadto trudno było u stalić, czy dana praca to oryginał, czy jedynie wierne ; 1 ��naśladownictwo dawnych wzorów, bądź nawet dowol­ na interpretacja starych motywów zdobniczych, wple­ cionych w nową kompozycję dojrzałego artysty zawo­ dowego. W końcu przeciętny widz niezupełnie rozu­ miał, jak ma się ustosunkować do pięknych, rzetelnie wykonanych lalek w strojach ludowych, postawionych obok nieudolnego modelu ludowego ubioru kobiecego, gdzie nakrycie głowy stanowił kawałek fabrycznego haftu. Brakło bowiem objaśnienia, że piękne kukiełki to praca zawodowej artystki O gi Chrapowickiej, na­ Fotografował 380 tomiast niestarannie wykonaną lalkę przesłała na konkurs amatorka, nie mająca poczucia pełnej odpo­ wiedzialności za autentyzm swojej pracy. Należy żałować, że tego typu błędy wkradły się w całość wystawy. Brak bowiem jasnej, dydaktycznej myśli w układzie wystawy, wyczerpującego omówienia pokazanych eksponatów, ich odpowiedniego przewar­ tościowania — nie pozwolił przeciętnemu widzowi na­ leżycie ocenić pozytywnych osiągnięć zorganizowanego konkursu. B. Gajdzik. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a523a68438f9f5d70fe46c1b154ced1.pdf 0aa70fac27d300b7e3b10e3207602d91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1440 Title A name given to the resource Polacy na Białorusi - informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.33-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Instytut Archeologii i Etnografii PAN, Warszawa POLACY NA BIAŁORUSI - INFORMACJA O BADANIACH PROWADZONYCH PRZEZ PRACOWNIKÓW INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN W WARSZAWIE* W 1991 r. została podpisana trzyletnia Umowa o współpracy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytutem Iskusstvovedenija, Etnografii i FoPklora A N Białorusi. W latach 1992-1993, w ramach tej Umowy, razem z mgr. Dagnosławem Demskim prowadziłam na Białorusi badania terenowe, zbierając materiały na temat: „Kontakty polsko-białoru­ skie. Wyznaczniki tożsamości etnicznej i narodowej". W związku z trud­ nościami finansowymi Białoruskiej Akademii Nauk, wspomniana Umowa - mimo wcześniejszych zamierzeń - nie została przedłużona na kolejne lata. Dzięki pomocy finansowej IAE PAN oraz Komitetu Badań Naukowych w 1994 r. zorganizowaliśmy jednak dwa wyjazdy badawcze i zgromadziliśmy kolejne materiały. W minionych latach wyjeżdżaliśmy na Białoruś pięcio­ krotnie, a badania terenowe trwały w sumie ponad trzy miesiące. Materiały zbieraliśmy w 16 miejscowościach leżących na Grodzieńszczyźnie (okręgi: Woronowo, Lida i Wołkowysk) oraz w 27 wioskach i miastecz­ kach znajdujących się w granicach Puszczy Nalibockiej (obwód miński, okręg stołpecki) . Badane tereny są zamieszkałe w 25-80% przez Polaków . 1 2 * Tekst ten, w nieco zmienionej wersji, prezentowałam podczas międzynarodowej kon­ ferencji pn. „Polska wobec transformacji na Wschodzie*', zorganizowanej przez Instytut Wschodni U A M w Poznaniu w dn. 6-7 czerwca 1995 r. Były to następujące miejscowości: Bieniakonie, Poleckiszki, Konwaliszki, Brażelce, Bolcienniki, Wołkowysk, Roś, Baranowicze, Darewo, Tartaki, Iszkołdź, Porozowo, Lida, Biełogruda, Mohawicze, Trokiele (Grodzieńszczyzna) oraz: Naliboki, Niestierowicze, Szemioty, Tieriechowszczyzna, Nowosiółki, Derewno, Pilnica, Terebejno, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Nalibocka, Jankowicze, Rudnia Pilniańska, Pilnica, Krzeczoty, Skroszczyzna, Ogrodniki, Za­ rzecze, Chotowa. Rubieżewicze, Deraźno, Litwa, Borek, Zabrodzie, Bryniczewo, Ostrowie, Białomosze, (Mińszczyzna). Według spisu ludności z 1989 г., w okręgu woronowskim mieszkało 82,9% Polaków, w okręgu lidzkim - 40,2%, w wołkowyskim - 29,3%, w okręgu stołpeckim Polacy stanowili 25% mieszkańców; dane te podaje m.in. Eberhardt (1992/93, s. 553). 1 2 �34 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W swoich pracach korzystaliśmy ze sprawdzonych technik, stosowa­ nych od lat w etnograficznych badaniach terenowych (wielowątkowe wy­ wiady, które nierzadko przybierały formę otwartego dialogu, rozmowy - także z przypadkowymi, anonimowymi informatorami, obserwacja uczestnicząca). Zastosowaliśmy ponadto rzadko dotychczas wykorzystywa­ ną przez etnologów metodę biograficzną. Umożliwia ona spojrzenie na fakty historyczne oczyma informatorów - reprezentujących określone społeczności - oraz wskazanie tzw. sytuacji progowych, tj. wydarzeń przełomowych dla poszczególnych osób i grup (rodzin, wspólnot parafial­ nych i lokalnych). Do sytuacji tych należą bez wątpienia: wojna i wywózki na Syberię lub na roboty do Niemiec, zmiany przynależności państwowej obecnej Białorusi i zmiany charakteru władzy, repatriacja, kolektywizacja, i in. Miały one znaczenie dla kształtowania poczucia tożsamości etnicznej i narodowej badanych. Przeprowadziliśmy ok. 400 rozmów, czasem kilkakrotnie wracając do tych samych osób. Informatorami byli głównie ludzie starsi, reprezentujący polską mniejszość narodową, należący do generacji dominującej wśród mieszkańców badanych miejscowości, urodzeni w okresie międzywojennym; kilkoro spośród naszych rozmówców urodziło się w czasach I wojny świato­ wej. Najmniej liczną grupę informatorów stanowili przedstawiciele średniego i młodego pokolenia. Podczas dwóch wyjazdów badawczych na Białoruś pracowaliśmy wspól­ nie, pozostałe - poświęciliśmy na realizację odrębnych zagadnień. Moje zainteresowania koncentrowały się przede wszystkim na problemie samoidentyfikacji etnicznej i narodowej badanych oraz na zagadnieniu stosunków etnicznych i funkcjonowania lokalnych wspólnot w określonych warunkach historycznych, D. Demski natomiast zajął się badaniem historii Puszczy Nalibockiej i jej mieszkańców, wykorzystując w tym celu nie tylko materiały terenowe lecz także źródła archiwalne. Przeprowadzone badania pozwoliły na określenie podstawowych wyz­ naczników samoidentyfikacji etnicznej i narodowej naszych informatorów. Do wyznaczników tych należą przede wszystkim: religia rzymskokatolicka, język, miejsce zamieszkania i świadomość posiadania polskich przodków. Badania te potwierdziły również funkcjonowanie wciąż jeszcze żywego na terenach obecnej Białorusi stereotypu, zgodnie z którym Polak to to samo, co katolik, Rosjanin, Białorusin czy Ukrainiec zaś, to prawosławny . Przed­ stawiciele tych trzech narodowości określani są najczęściej wspólnym mia­ nem „Russkije" („Rosjanie"). Prawosławie zaś nosi nazwę „ruskiej wiary", w przeciwieństwie do „wiary polskiej", tj. rzymskokatolickiej. W grupie Polaków-katolików można też wydzielić podgrupy, wyróżnia­ ne przez informatorów na podstawie miejsca zamieszkania poszczególnych 3 3 Występowanie wspomnianego stereotypu zostało potwierdzone dla co najmniej X I X w.; patrz пр.: Iwanow (1992, s. 39); Kubiak (1992, s. 26); Waldenberg (1992, s. 119) i in. �POLACY NA BIAŁORUSI 35 osób na terytorium określonego państwa lub republiki. Są to: Polacy z Bia­ łorusi, Polacy z Litwy, Polacy z Polski a także tzw. „Amerykanie", tj. Polacy, którzy urodzili się na badanych terenach przed I I wojną świato­ wą, obecnie zaś mieszkają poza granicami Białorusi (w USA, Kanadzie, Australii). Zdaniem badanych osób, grupy te łączy wyznanie, dzieli nato­ miast m.in. poziom życia i gospodarki oraz stopień znajomości języka pol­ skiego. Do niedawna dzielił je ta,kże zakres swobód religijnych. Ze zdecydowanej większości wypowiedzi wynikało, że wiara - jako pod­ stawowy wyznacznik identyfikacji z polskością - była dla naszych infor­ matorów synonimem narodowości. Stwierdzenie , jestem katolikiem" padało też często w odpowiedzi na stawiane przez nas pytanie o narodowość. Powtarzały się również następujące typy wypowiedzi: „jestem katolikiem to znaczy - Polakiem"; ,jestem Polakiem, bo chodzę do kościoła", albo: „u nas jest takie pojęcie, jak Polak to katolik". O synonimiczności, tożsamości, pojęć określających wyznanie i naro­ dowość najlepiej świadczą przykłady małżeństw mieszanych (katolicko-prawosławnych), w wyniku których następuje najczęściej przejście jednego z małżonków na wiarę drugiego. Zdaniem badanych, osoba zmieniająca wyznanie w takich okolicznościach zmienia także narodowość. Katolik, który przyjmuje prawosławie staje się „Rosjaninem", prawosławny zaś, który przechodzi na „polską wiarę" zostaje „Polakiem". Wiele wypowiedzi wskazywało na to, że Białorusini, Rosjanie czy Ukra­ ińcy, którzy uczęszczają na nabożeństwa razem z Polakami uważani są przez nich za niepełnych katolików. Tworzą grupę przejściową, pośrednią między „Rosjanami" i „Polakami". Są wprawdzie obecni w kościele, jednak np. modlą się i żegnają „po swojemu". Według niektórych informatorów, „Ro­ sjanie" to prawosławni, których przyciąga do kościoła to, czego nie ma w cerkwii, zwłaszcza nabożeństwa majowe i różaniec. Zdaniem kilku osób, część „Rosjan" przyjmuje „polską wiarę dla fasonu" (przeważnie podczas ślubu kościelnego z katolikiem). Nie są więc takimi samymi katolikami jak Polacy (por. opinie ludu polskiego o niepełnym katolicyzmie innych naro­ dów, podane przez Czarnowskiego 1958, s. 83). Warto zwrócić uwagę, że tożsamość: Polak-katolik funkcjonuje w spo­ łecznej świadomości niezależnie od rzeczywistego zaangażowania religijnego osób zaliczanych do tej kategorii. Dla wielu informatorów nieważne też było czy osoba określana jako Polak-katolik wyznawała w istocie jakąkolwiek wiarę. Tylko nieliczni wyróżniali kategorię ateistów lub niewierzących. Określenia te były najczęściej używane w stosunku do „Rosjan". Kilka osób określiło natomiast Polaków, którzy odeszli od „polskiej" wiary mianem „kałmyków". Należy również podkreślić, że pojęciem „Polak-katolik" posługiwali się nie tylko Polacy. Występowało ono bowiem także w wypowiedziach informatorów-Białorusinów. Niektóre osoby, nie znające faktów historycz­ nych, kwestionowały przy tym w ogóle możliwość istnienia Białorusinów- �36 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 4 katolików . Jedna z mieszkanek Bieniakoń (okręg woronowski) stwierdziła nawet, że Białorusin mógłby stać się katolikiem tylko z przymusu... Dodam tu, że co najmniej od lat dwudziestych naszego wieku różni działacze polityczni głoszą, że na Białorusi nie ma Polaków. Są tylko skatolicyzowani („okatoliczeni") Białorusini. Twierdzenia te, powtarzane też co­ raz głośniej w ostatnich latach - przyjmowane są z oburzeniem przez osoby uważające się za Polaków. Godzą bowiem w ich tożsamość. Pokazują nato­ miast jak dalece narodowość identyfikowana jest z wyznaniem, nie tylko na poziomie stereotypowego myślenia potocznego. Nasi informatorzy reprezentowali przede wszystkim grupę tzw. „kościel­ nych Polaków" , tj. osób zaangażowanych religijnie i związanych z Kościołem. Część wywiadów przeprowadzono też wśród działaczy Związku Polaków na Białorusi. Uzyskane wyniki są więc najczęściej mało zróżnicowane. Konieczne jest natomiast kontynuowanie badań nad tożsamością narodową i przeprowa­ dzenie ich w innych środowiskach: wśród młodzieży, inteligencji miejskiej, działaczy partyjnych, kadry kierowniczej itp. Można hipotetycznie założyć, że w tych grupach pojęcia „Polak" i „katolik" nie są synonimiczne. Inne też byłyby tu, być może, pozostałe wyznaczniki tożsamości narodowej. Z przeprowadzonych badań wynika, że informatorzy najczęściej posługi­ wali się terminami „Polak-katolik" w odpowiedzi na pytanie o ich narodo­ wość lub narodowość mieszkańców badanych miejscowości. W innego typu wypowiedziach, takich jak relacje autobiograficzne, historie rodzin i społecz­ ności lokalnych, najczęściej pojawiały się terminy: „swoi", „swoje ludzie", „nasi" i - opozycyjne wobec nich - „obcy", „czużyje ljudi", „przybłędy", „pribłudy". Szczególnie wyraźnie podział na „swoich" i „przybłędy" wy­ stąpił w wypowiedziach przedstawicieli rdzennych mieszkańców miejscowo­ ści, które miały przed wojną status miasteczka, a później spadły do rangi wioski kołchozowej - naliboczan oraz ludności Bieniakoń. Warto przy tym zauważyć, że termin „przybłędy" stosowany był zarówno w odniesieniu do Polaków, jak też przedstawicieli innych narodowości. O zaliczeniu do tej kategorii decydował przede wszystkim fakt przybycia do danej miejscowości z innych terenów, nawet z sąsiednich wiosek, po 1945 r. Istniejące podziały na „swoich" i „przybłędy" nie są najczęściej uzewnętrzniane. Nie widać ich też np. w sposobie podziału przestrzeni, charakterze osadnictwa, nie odnotowałam również faktów jawnej izolacji społecznej któregokolwiek z przybyszy. Występują jednak skrywane antagonizmy, które ujawniają się dopiero podczas kolejnych rozmów z tymi samymi osobami, w miarę prze5 4 Według danych przytoczonych przez M . Waldenberga (1992, s. 119), już w końcu X I X w. 25% Białorusinów było katolikami. Inne dane (moim zdaniem, dyskusyjne) podaje P. Kaczan (1927, s. 58-60). Twierdzi on, że przed I I wojną na terenach wschodnich województw RP mieszkało ok. 1 miliona Białorusinów-katolików. Zdaniem ks. prof. R. Dzwonkowskiego natomiast, obecnie ok. 90% katolików na Białorusi i Ukrainie utożsamia się z polskością (Dzwonkowski 1993, s. 137). Określenia tego używają np. białoruscy historycy i etnografowie. 5 �POLACY NA BIAŁORUSI 37 łamywania bariery nieufności informatora. Nieliczni już rodowici naliboczanie określają np. pogardliwie pobliskie Prudy, z których wiele osób osiedliło się w Nalibokach po wojnie, mianem „ciamna wioska". Mówiąc o ludności Terebejna wspominają zaś o proradzieckich i prokomunistycznych sympa­ tiach wielu jej mieszkańców. Naśladują też niekiedy kpiąco odmienny, „chłopski", sposób mówienia tej ludności, polegający na przeciąganiu samo­ głosek i rozwlekłym wymawianiu wyrazów. Jak wynika z moich badań, określenie „swoi" używane jest przede wszys­ tkim w odniesieniu do rdzennych mieszkańców tej samej miejscowości i ich potomków. Do „swoich" zaliczane są także te osoby, które wprawdzie zostały wyłączone ze wspólnoty lokalnej poprzez zmianę miejsca zamiesz­ kania (przymusową lub dokonaną z wyboru) lecz wywodzą się z rodzin, jakie mieszkały w badanych miejscowościach przed wojną. Mniej istotne jest w tym przypadku czy osoby te utrzymują stałe kontakty rodzinno-towarzyskie ze swą macierzystą społecznością. Zdecydowana większość in­ formatorów używała też terminów „swój", „nasz", „swoi" itp. na ozna­ czenie osób tego samego wyznania i narodowości, tj. Polaków-katolików należących do tej samej społeczności lokalnej. Według prof. Andrzeja Sadowskiego, który badał kwestię tożsamości Białorusinów mieszkających w Polsce, „podstawą więzi między «swoimi» była więź pokrewieństwa i religijna" (Sadowski 1991, s. 103). Jak wynika z moich badań, w przypadku „swoich" bardzo ważne są także więzi sąsiedzko-terytorialne. W miejscowościach zamieszkałych przez wyznawców jednej religii oba rodzaje więzi mogą się ze sobą pokrywać. Więzi sąsiedzko-terytorialne są często niezwykle trwałe. Istnieją one przy tym na poziomie wspomnień, pamięci i rzeczywistych relacji społecznych. Wskazuje na to m.in. częste w wypowiedziach starszych informatorów zjawisko lokalizowania określonych obiektów w topografii wioski nie według aktualnych numerów domów, lecz w stosunku do miejsca zamieszkania osób, które już od co najmniej kilkudzie­ sięciu lat nie są członkami lokalnej społeczności. Innym przykładem trwałości wspomnianych więzi jest też finansowy i rzeczowy udział osób, które opuściły rodzinną wioskę w czasie wojny lub w ramach tzw. repatriacji w odbudowie kościoła parafialnego i świadczona w różny sposób pomoc dla jej obecnych mieszkańców (nie tylko rodzin). Pojedyncze wypowiedzi wskazywały, że więzi sąsiedzko-terytorialne mo­ gą być czasem ważniejsze niż religijne. Dwie mieszkanki Nalibok np. zaliczy­ ły do kategorii „naszych" mieszkających tam do czasów I I wojny świato­ wej Żydów. Do kategorii „przybłędów" („obcych") zaliczani są natomiast często - jak już wspomniałam - Polacy-katolicy, którzy przybyli do Nali­ bok, Bieniakoń lub innych miejscowości po wojnie. Kategoria „swoich" jest bardzo bliska kategorii „tutejszych". Czasem też terminy te używane są wymiennie. Generalnie jednak informatorzy znacznie rzadziej posługiwali się w swych wypowiedziach określeniem „tutejsi". Ka­ tegoria ta - występująca także w postaci nazwy oznaczającej mieszkańców �38 IWONA KABZIŃS;KA-STAWARZ określonej miejscowości ( np. „Bieniakońcy") - funkcjonuje nie tylko jako synonim „swoich". W niektórych przypadkach można ją bowiem uznać za tożsamą z określeniem narodowości., Dla informatorów reprezentujących starszą generację jednym z pod­ stawowych wyznaczników polskości jest (obok wyznania) fakt urodzenia w I I Rzeczypospolitej. Dla większości osób, należących do różnych pokoleń, bardzo ważna jest też świadomość posiadania polskich korzeni. Stwierdze­ nie: „dziadowie i pradziadowie byli Polakami - znaczy i my jesteśmy" pojawiało się też najczęściej w wypowiedziach ludzi młodych. Nasuwa się tu jednak pytanie, jak dalece sięga znajomość owych przodków, a także - w jakim stopniu młodzież zna historię Polski, tradyqe narodowe czy choćby - rodzinne. Podstawowym źródłem tego typu informacji jest przekaz ustny. W większości polskich rodzin został on jednak przerwany, przede wszystkim w wyniku polityki władz nie sprzyjającej kultywowaniu tradycji przez mniej­ szości etniczne czy narodowe. Cząstką owej tradycji, którą część starszego pokolenia (głównie kobiet) przekazała swym dzieciom i wnukom była naj­ częściej religia. Wraz z nią następowała transmisja języka polskiego, ograniczo­ na ze zrozumiałych względów do sfery wiary. Dziś znajomość polskiego przez Polaków na Białorusi jest niewielka. Tylko 13,3% osób należących do tej grupy uważa też polski za swój język ojczysty, 63,9% podaje białoruski, 22,6% zaś - rosyjski . Do takiego stanu przyczynił się z pewnością brak polskiego szkolnictwa, a także prowadzona w latach powojennych, m.in. przez nauczy­ cieli, walka z przejawami polskości (głównie językiem i religią). Badania wykazały, że w przeciwieństwie do wiary, znajomość języka polskiego nie przez wszystkich uważana jest za wyznacznik polskości. Zda­ niem większości informatorów, zwłaszcza należących do średniego i młode­ go pokolenia - można nie znać polskiego, a czuć się Polakiem. Starsi nato­ miast, zwłaszcza ci, którzy zachowali dobrą znajomość języka „nauczonego w dziectwie", podkreślali najczęściej, że Polak musi znać swój język. Uwa­ żali też, że młodzież powinna się uczyć ojczystego języka, choćby dlatego, by mogła uczestniczyć w nabożeństwach, modlić się. Dodam tu, że nie­ znajomość polskiego przez osoby deklarujące narodowość polską była wy­ korzystywana np. przez urzędników podczas powojennych spisów ludności dla podważenia zasadności takich deklaracji. Drugim kontrargumentem był fakt urodzenia na Białorusi, a nie w Polsce (dotyczyło to roczników powo­ jennych). Wielu osobom - wbrew ich woli - zmieniano zapis informujący o narodowości. Komentując działania urzędników i ich argumentację jedna z informátorek (mieszkanka Porozowa koło Wołkowyska) spytała: „Czy jeżeli kotka urodzi kocięta w psiej budzie, to one będą kotami czy psami?" Pytanie to, jak sądzę, daje wiele do myślenia... 6 6 Dane te pochodzą ze spisu ludności z 1989 г., cyt. za: Szayna (1993, s. 33). W przypadku języka białoruskiego chodzi tu zapewne w znacznym stopniu o tzw. „mowę prostą", którą posługuje się ludność wiejska, jak też o tzw. „trasjankę" - mieszaninę rosyjskiego z białoruskim. �POLACY NA BIAŁORUSI 39 Rye. 1. Pani Maria Żerko, Iszkołdź Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 Kiedy mówimy o języku i religii jako wyznacznikach tożsamości narodo­ wej należy również wspomnieć o dokonywanych obecnie zmianach w dzie­ dzinie języka liturgicznego. Na skutek żądań działaczy Białoruskiej Katoli­ ckiej Hramady, niektórych parlamentarzystów i części inteligencji białoru­ skiej od początku obecnego dziesięciolecia trwa - na wyraźne polecenie władz Kościoła Rzymskokatolickiego i przy aprobacie wielu księży - proces zastępowania polskiego w liturgii i paraliturgii językiem białoruskim. Prze­ prowadzone przeze mnie badania wykazują jednak, że znaczna część ludno­ ści polskiej, nie tylko starszego pokolenia, nie akceptuje tych zmian. Choć językiem polskim posługuje się na co dzień niewiele osób, głównie te, które chodziły do polskiej szkoły przed wojną, dla większości Polaków pełni on funkcję języka sakralnego, a zarazem - poprzez Kościół - służy identyfikacji z polskością . Niektórzy zdawali sobie sprawę z tego, że ograniczenie języka polskiego w Kościele, a z czasem - być może, jego całkowite zastąpienie przez białoruski - jest równoznaczne z odebraniem Polakom części ich 7 7 Por. też uwagi R. Dzwonkowskiego (1994, s. 22-28) o języku jako wyznaczniku świado­ mości narodowej. �40 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kultury, a wówczas - jak powiedział jeden z mieszkańców Bieniakoń: „po­ zostaje się tylko pozostać się Białorusinem". Wielu informatorów wyrażało też przekonanie, że nie-Polacy, którzy chodzą do „polskiego Kościoła" rozumieją po polsku, nie ma więc potn:eby wprowadzania zmian w dotych­ czasowym porządku rzeczy. Niezadowolenie części wiernych i trwający konflikt o język liturgiczny są częścią procesu transformacji, jaki dziś zachodzi w Kościele na Białorusi. Zauważalne jest przede wszystkim coraz większe zróżnicowanie wyznawców pod względem narodowości, msze odprawiane są nie tylko w języku polskim (być może język ten zostanie całkowicie zastąpiony przez białoruski), a wkrótce opuszczą pewnie Białoruś pracujący tam od kilku lat przybyli z Polski księża. Ich miejsce zajmą duchowni urodzeni na Białorusi, często uważający się za Białorusinów, kształceni obecnie w otwartym przed 4 laty seminarium w Grodnie. Wobec tych zmian rodzi się pytanie, na jakich podstawach będzie w przyszłości budowana tożsamość narodowa Polaków, jeśli ze świątyń zostanie wycofany język polski, a Kościół - do niedawna zwany „polskim" i uważany za „bastion polskości" - stanie się rzeczywiście Kościołem powszechnym. Obecne przeobrażenia w Kościele wpłyną też zapewne na zmianę dotychczasowego stereotypu: Polak-katolik. Myślę, że za kilka lat niezmiernie interesujące byłoby przeprowadzenie badań, które wykazałyby, jaki wpływ na sferę tożsamości etnicznej i narodowej mają obserwowane dziś zmiany zachodzące w Kościele. Celem naszych prac było nie tylko określenie wyznaczników tożsamości etnicznej i narodowej badanych grup lecz także ukazanie, w jaki sposób funkcjonują lokalne społeczności, których członkowie identyfikują się z określoną narodowością najczęściej poprzez wyznanie. Wiodącym tematem prowadzonych przez nas rozmów były często dzieje parafialnego kościoła i jego odbudowy z powojennych zniszczeń, jakie spo­ wodowało przede wszystkim użytkowanie obiektów sakralnych po wojnie wbrew ich przeznaczeniu (zamiana na spichrze, magazyny zboża, złomu, opału i in.) Przeprowadzone badania wykazały m.in., że starania wspólnot lokalnych o otwarcie i odbudowę kościoła, reaktywowanie parafii i ożywie­ nie życia religijnego w znacznym stopniu przyczyniły się do społecznej inte­ gracji. W niektórych miejscowościach proces ten objął nie tylko lokalną wspólnotę lecz także osoby, które mieszkały na terenie parafii przed wojną, a obecnie żyją poza jej granicami. Znakomitym przykładem takiej integracji sa dzieje odbudowy kościoła w Nalibokach. Budowę tej świątyni rozpoczęto kilka lat przed wybuchem I I wojny światowej. Wznowiono ją jednak i ukoń8 8 Jak zauważył mgr Robert Wyszyński z Instytutu Socjologii UW, „konflikt o język liturgii odzywał się na Białorusi zawsze w chwilach przełomowych, gdy o bycie narodowym choćby w części czy przejściowo mogli decydować sami Białorusini"; referat pt. „Poczucie tożsamości etnicznej a spór wokół języka liturgicznego w Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi", wygłoszony podczas konferencji nt. konfliktów etnicznych, zorganizowanej przez Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N w Warszawie, 5-7 X I I 1994 r. [w druku]. �POLACY N A BIAŁORUSI 41 czono dopiero w ostatnich latach, głównie dzięki pomocy materialnej byłych parafian, dziś mieszkających w USA, Kanadzie, Australii lub w Polsce. W lipcu 1994 r. uczestniczyliśmy w uroczystości konsekracji tego kościoła. Była to jednocześnie znakomita okazja do przeprowadzenia wywiadów z by­ łymi parafianami, którzy przybyli do Nalibok spoza Białorusi. Rozmowy te wykazały m.in., iż zasadniczym motywem udzielenia pomocy było prag­ nienie dokończenia dzieła ojców i dziadów, a także ofiarowania Polakom mieszkającym dziś w parafii nalibockiej tego, co - według niektórych infor­ matorów - dla nich najlepsze, tj. kościoła, a więc także możliwości prak­ tykowania kultu religijnego i używania języka polskiego. Badania wskazały jednocześnie na funkcję Kościoła jako łącznika międzypokoleniowego, stanowiącego zarazem symbolic2:ny pomost między przeszłością, teraźniej­ szością i przyszłością. Podczas uroczystości konsekracji kościoła w Nalibokach ekipa Telewizji Polskiej (reżyser - Józef Gębski, operator - Leszek Winnicki) nakręciła film ukazujący spotkanie obecnych i byłych członków parafii nalibockiej po dziesiątkach lat. Widoczne w nim było zderzenie różnych światów, kultur, oczekiwań, wspomnień i teraźniejszości. Pomysłodawcą i naukowym konsul­ tantem filmu, dwukrotnie wyświetlonego w I programie TVP, był D. Demski. Przykłady niektórych miejscowości świadczą, że wspomniana integracja lokalnych społeczności przy odbudowie kościoła nie była zjawiskiem trwałym. Dość szybko bowiem (nawet po kilku miesiącach) dochodziło do podziałów wewnątrz wspólnoty parafialnej. Ich przyczyną był np. konflikt spowodowany niewłaściwą gospodarką wspólnymi finansami, walką o wpływy i zasługi, ale też - co szczególnie warte podkreślenia - brakiem akceptacji części parafian dla osoby księdza. Z bardzo ostrą formą takiego konfliktu zetknęłam się w Bieniakoniach. W jednej ze swych publikacji (Kabzińska-Stawarz 1994c), ukazałam przyczyny rozpadu więzi lokalnych i powstania nowych podziałów społecznych, spowodowanych - ogólnie mówiąc - różnicą w postawach parafian wobec przybyłego z Polski księdza. Jego następca zdołał wprawdzie załagodzić ostry konflikt, nie udało mu się jednak zintegrować bieniakońskiej parafii. Badania przeprowadzone w Bieniakoniach, a także w kilku innych miejscowościach, pozwalają również mówić o częściowej zmianie tradycyjnego autorytetu księdza w parafiach katolickich. Jednym z ważniejszych efektów naszych prac jest potwierdzenie faktu występowania granicy między obszarami zamieszkałymi przez ludność kato­ licką i prawosławną na terenie Puszczy Nalibockiej w okresie między­ wojennym. Granica ta funkcjonuje do dziś w świadomości mieszkańców Nalibok i okolicznych wiosek. Ich zdaniem, w miejscowościach tych zawsze mieszkali katolicy, za Niemnem zaś (w stronę Mińska i Nowogródka) - pra­ wosławni. Do prawosławnych wiosek zaliczano: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szczorse, Szaszki. O istnieniu katolickiej „wyspy", enklawy, otoczo­ nej przez prawosławnych na terenie Puszczy Nalibockiej pisał w 1929 r. demograf Adolf Krysiński. Naliboki, obok Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz, �42 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 2. Członkinie amatorskiego zespołu śpiewaczego z Rubieźewicz Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 Derewna i Pierszajów zostały przez niego zaliczone do enklawy iwienieckiej. Krysiński wyznaczył także inne granice między ludnością prawosławną i katolicką, będące zarazem granicami między ludnością polską i białoruską (Krysiński 1929). Jednakże według niektórych współczesnych badaczy, np. Piotra Eberhardta, na terenie obecnej Białorusi „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej" (Eberhardt 1994, s. 7). Tymczasem z dalszych wywodów autora wynika, że taką granicę można jednak wyznaczyć (tamże, s. 64-66; por. recenzję z cytowanej pracy, za­ mieszczoną w bieżącym zeszycie „Etnografii Polskiej"). Jak już wspomnia­ łam, także nasze badania potwierdziły istnienie granicy między ludnością katolicką i prawosławną na terenie Puszczy Nalibockiej w przeszłości i w świadomości współczesnych mies2:kańców tych terenów. Pisał o tym szerzej D. Demski (1994). Podjął on także próbę odpowiedzi na pytanie o genezę miejscowej ludności katolickiej oraz o przyczyny przetrwania tej enklawy katolików znajdującej się na terenach z przewagą prawosławia. Badacz ten zajął się również problemem kształtowania się osadnictwa na terenie Puszczy oraz przebiegiem procesów migracyjnych. Natrafił on także na bezcenne materiały dotyczące dziejów Nalibok w Archiwum Historycz­ nym Litwy w Wilnie oraz w Państwowym Archiwum Białorusi w Mińsku. Są wśród nich m.in. inwentarze kościelne z XVII i XVIII w., spisy ludności, wykazy podatków i in. �POLACY NA BIAŁORUSI 43 Rye. 3. Pani Lonia Dubicka („Ułanicha") jedna z tych, dzięki którym przetrwała „polska wiara" i język polski, Naliboki Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 Naliboki od X V I w. byly własnością Radziwiłłów i należały do ordynacji nieświeskiej. Znajdowała się tu słynna na całą Europę huta szkła ozdobnego, założona przez Annę z Sanguszków Radziwiłłowa na początku XVIII w. Działała ona do 1862 r. Należy postawić pytanie, czy w przypadku Polaków na Białorusi można mówić o przewadze świadomości etnicznej, czy narodowej. (Nie chciałabym w tym miejscu wdawać się w rozważania kwestii terminologicznych, które są przedmiotem sporów badaczy). Moim zdaniem, trudno dziś o jednoznaczną, wiarogodną i obiektywną odpowiedź, która określałaby stan świadomości całej grupy, liczącej - według ostatniego spisu (z 1989 r). - ponad 417 tys. osób, a według ocen działaczy Związku Polaków na Białorusi, ponad 2 min. Z przeprowadzonych przez nas badań wynika, że nawet na terenie jednej �44 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ miejscowości można wyróżnić kilka kategorii: od prawdziwych, zatwardzia­ łych („zakalionnych") Polaków, stanowiących swoistą subkategorię w naj­ liczniejszej grupie Polaków-katolików, do „tutejszych''/„swoich". Zdarzały się także takie określenia jak: „orusiwszijesja Poljaki", „Polacy z ruskim ukłonem", , judasze", „pieriekurszcziki" „,kałmyki" i in. W każdej z tych grup rysuje się nieco inny obraz świadomości etnicznej/narodowej. Odrębnym problemem jest zgodność samoidentyfikacji narodowej z na­ rodowością przypisywaną poszczególnym osobom przez innych członków lokalnych społeczności. Występują ponadto różnice między oficjalnym zapi­ sem w dokumentach, a deklaracją dotyczącą własnej narodowości. Jak już wspomniałam, wpisy takie dokonywane były często pod przymusem, nie mogą więc być brane pod uwagę jako jedyne i w pełni wiarogodne źródło do badania narodowości i liczebności poszczególnych grup . Bardzo ważne jest - moim zdaniem - unikanie generalizujących stwier­ dzeń, np. takich, jakie sformułował Grzegorz Hlebowicz - autor raportu nt. szkolnictwa polskiego na Białorusi, przygotowanego dla Wspólnoty Polskiej w 1992 r. Napisał on m.in., że „Polacy na Białorusi zatracili poczucie pol­ skiej świadomości narodowej". Twierdzenie to jest nazbyt uogólnione, a przez to - nieprawdziwe. Nie wiadomo też, na jakiej podstawie zostało ono oparte. Można je odnieść do tych Polaków, którzy zmienili narodowość i ulegli daleko idącej rusyfikacji czy białorutenizacji, ale z pewnością byłoby ono krzywdzące w odniesieniu do całej polskiej mniejszości. Poza tym ist­ nieją przecież spisy ludności, które - mimo prób zafałszowywania danych i zaniżania liczby Polaków w b. ZSRR - wyraźnie dowodzą, że kilkaset tysięcy osób przyznaje się do polskości. Czy osoby te także, jak chce G. Hlebowicz, „zatraciły poczucie polskiej świadomości narodowej"? W swoich badaniach próbowaliśmy ukazać stan świadomości społecznej i odnotować reakcje badanych osób na określone procesy i wydarzenia, jakie miały miejsce w przeszłości i jakie dokonują się współcześnie. Wypo­ wiedzi informatorów nie są wolne od uogólnień, sądów wartościujących, impresji, uczuć itp. Sądzę jednak, że tego typu materiały mają także wartość naukową, dokumentacyjną. Pokazują bowiem część rzeczywistości, która z trudem poddaje się poznaniu, wymaga prowadzenia prac terenowych i szczególnego przełamania bariery nieufności między badanym i badaczem. Przykładem takiego zapisu stanu świadomości oraz reakcji na okreś­ lone wydarzenia historyczne są badania, jakie przeprowadziłam w latach 1992-1993 w Bieniakoniach. W miejscowości tej, leżącej na pograniczu białorusko-litewskim, 50 km od Wilna, od kilku lat funkcjonuje posterunek graniczny i punkt kontroli celnej. Badania pozwoliły nie tylko odnotować reakcje ludności na wytyczenie obecnej granicy między Litwą i Białorusią po uzyskaniu przez nie własnej państwowości oraz na sformalizowanie 9 9 Oficjalne wyniki radzieckich spisów ludności są kwestionowane przez niektórych polskich badaczy; patrz пр.: Eberhardt (1992/93; 1994); Kubiak (1992). �POLACY N A B I A Ł O R U S I 45 Rye. 4. Domy w Nalibokach Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 zasad jej przekraczania i związane z tym utrudnienia, a także - na dokonu­ jące się od początku lat dziewięćdziesiątych w obydwu państwach przemia­ ny. Na ich podstawie można również mówić o daleko idących konsekwenqach owych zmian dla polskiej mniejszości narodowej mieszkającej na Litwie i Białorusi. Problem ten był już przeze mnie sygnalizowany podczas konferencji nt. „Pogranicze - Kultura - Tożsamość", zorganizowanej przez Katedrę Etnologii UJ w Krakowie w październiku 1994 r. Poświęciłam mu także część swego artykułu pt. „I po co ta granica?", (Kabzińska-Stawarz 1994a). W tym miejscu wspomnę tylko, że istnieją bardzo poważne prze­ słanki, by twierdzić, że obecne zmiany na Litwie i Białorusi wpływają m.in. na zmniejszenie intensyfikacji kontaktów i rozluźnienie więzi łączących dotychczas mieszkańców pogranicza, a w konsekwencji mogą doprowadzić do osłabienia jedności tej grupy. Mieszkańcy dawnych republik radzieckich znaleźli się dziś bowiem w innej niż dotychczas strefie oddziaływań, przede wszystkim politycznych, językowych, gospodarczych, i zostali zmuszeni do szukania swego miejsca (praca, udział w życiu religijnym, kulturalnym, towarzyskim) w ramach państwa, którego są obecnie obywatelami, tracąc kontakt z poprzednim środowiskiem. Znaczący wpływ na zmniejszenie dotychczasowej intensywności kontaktów mają też trudności związane z przekraczaniem granicy, wysokie ceny biletów autobusowych, kłopoty z zakupem benzyny i in. �46 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ze względu na brak miejsca dotychczasowe wyniki naszych badań omówi­ łam tu ogólnie i w dużym skrócie. Zarysowałam też zaledwie zasadnicze problemy badawcze. Część efektów została już przedstawiona w publika­ cjach lub na konferencjach. Pozostałe materiały są obecnie opracowywane. W związku z tym nie podaję tu np. danych liczbowych, które ilustrowałyby np. rozkład poszczególnych typów wypowiedzi, wielkość omawianych ka­ tegorii itp. Pragnę jednocześnie podkreślić, że celem tego szkicu było przede wszystkim ukazanie pewnych procesów i zjawisk występujących w badanych społecznościach. Dodam tu jeszcze, że w trakcie badań wykonaliśmy ok. 400 fotografii barwnych, które ukazują m.in. rodzaje budownictwa mieszkalnego, gospo­ darczego i sakralnego, wnętrza domów, cmentarze, środowisko naturalne, typy ludzkie, rejestrują też uroczystości religijne i rodzinne. Dokonane przez nas nagrania magnetofonowe są natomiast doskonałym źródłem do badań nad językiem miejscowej ludności. 2'arejestrowano ponadto kilkanaście aktualnie śpiewanych pieśni religijnych i ludowych, które świadczą o częś­ ciowym przynajmniej zachowaniu języka polskiego na Białorusi. Z perspektywy czterech lat można już bez przesady powiedzieć, że po­ dejmując badania na Białorusi stanęliśmy przed niepowtarzalną szansą prowadzenia prac w terenie dotychczas mało dostępnym dla badaczy z Pol­ ski (i nie tylko tych) nie ze względów geograficznych czy klimatycznych, ale głównie politycznych. Mieliśmy także możliwość zgromadzenia unikalnych materiałów, interesujących nie tylko dla etnologów, historyków, socjologów, znawców dziejów Kościoła, lecz także dla polityków i politologów. Myślę, że w znacznym stopniu skorzystaliśmy z tej szansy. Nie bez znaczenia dla efektywności badań był też fakt, że tzw. pieriestrojka w Związku Radzie­ ckim, a następnie powstanie niepodległej Białorusi spowodowały, iż kwestia tożsamości narodowej nabrała nowego znaczenia dla jej mieszkańców. Wiele osób też po raz pierwszy miało odwagę otworzyć się przed obcymi - bada­ czami, zrealizować potrzebę mówienia o swoich losach. Wielokrotnie nasi rozmówcy po wywiadzie ze łzami w oczach dziękowali za to, że pierwszy raz od ponad 40 lat mogli komuś opowiedzieć - często tragiczne - dzieje swoje i swoich najbliższych. Obecnie jesteśmy świadkami kolejnej transformacji Białorusi. Widoczne jest przede wszystkim wyraźnie dążenie do utrwalenia różnorakich więzi z Rosją. W tej sytuacji niezmiernie ważne byłoby - jak sądzę - konty­ nuowanie badań i przeprowadzenie ich zarówno w nowym terenie, jak też w środowiskach już przebadanych. O realizacji prac zadecydują jednak zarówno sprawy materialne (i docenienia wagi problemu przez osoby, w gestii których leży przydział funduszy na badania naukowe), jak też rozwój sytuacji za naszą wschodnią granicą. �POLACY NA BIAŁORUSI 47 LITERATURA C z a r n o w s k i S. 1958 Kultura, Warszawa. D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. D z w o n k o w s k i R. 1993 Za wschodnią granicą 1917-1993, Warszawa. 1994 Polacy na dawnych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religij­ nej, Lublin. E b e r h a r d t P. 1992/93 Przemiany narodowościowe na Białorusi w XX wieku, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 527-556. 1994 Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. Iwanow M. 1992 Stan i potrzeby badań nad połską mniejszością narodową w Związku Radzieckim, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław 1992, s. 35-43. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-695. 1994a „/po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nalibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. 1994c Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, „Literatura Ludowa", nr 4-6, s. 43-58. 1995 „Swoi" („nasi") i „przybłędy" („obcy") jako kategorie podziału społeczności lokalnych. Uwagi na marginesie badań etnologicznych prowadzonych wśród Polaków na Białorusi, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, Białystok, s. 173-178. 1995 Nie tylko bastion polskości. Uwagi o miejscu i roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu Polaków na Białorusi, [w:] Filozofia i religia w kulturze narodów słowiań­ skich, Rzeszów, s. 295-302. [w druku] „W kościele trzeba po polsku", „Fraza" - pismo literacko-społeczne, Rzeszów. [w druku] Granica między Litwą i Białorusią w odbiorze społecznym. Konsekwencje jej wyty­ czenia dla wspólnoty polskiej mieszkającej na pograniczu, materiały z konferencji nt. „Pogranicze - kultura - tożsamość", Kraków, 25-27 X 1994 r. K a c z a n P. 1927 Religijne położenie Białorusinów-katołików w Polsce, „Natio", nr 7-8, s. 54-70. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Kubiak H. 1992 Polacy i Polonia w ZSRR: kwestie terminologiczne, periodyzacja i rozmieszczenie przestrzenne, szacunki ilościowe, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w Związku Radzieckim, Wrocław, s. 17-33. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. S z a y n a T. 1993 Ethnic Poles in Lithuania and Belarus: Current situation and migrations, Santa Monica. Waldenberg M. 1992 Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee. Warszawa. �49 POLACY N A BIAŁORUSI Polish population in the former USSR was interrupted and limited after 1945. The only tradition that has remained was Catholic faith and, to some extend, the language, although usually limited to the religious sphere. The command of the Polish language among the population with Polish national identity is not sufficient (mainly limited to church). Older people think that it is every Pole's duty to know his native language, young generation however does not consider it indispensable even if one defines himself as Poles. The problem of the language of liturgy in the Catholic church in Byelorussia is a compli­ cated one. Besides Polish, Russian and Byelorussian are used by the clergy as well (since there are also Russian- and Byelorussian-speaking Catholics there). Most of the local Poles don't approve of that, considering it as threatening the preservation of their national identity. Priests try to impugn the "Catholic is the same as Polish" stereotype and to replace the notion of "Polish church" with that of "universal church". If we assume that those changes in the Church itself turn out to be meaningful the question appears about the probable future base of the ethnic (national) self-definition of the Polish population in Byelorussia. Another import­ ant issue of the studies was the integration of local communities by the changing social and political system. Communities re-integrate, even if temporarily, around the reconstruction of local churches (or resuming possession of previous church buildings). Here again the Church appears as a "bastion of Polish nationality". The situation of the Polish minority in the former Polish Eastern Territories has recently been affected by the demarcation of the frontier between the two, now independent states, Lithuania and Byelorussia. The state border has contributed to the weakening of the mutual contacts of the Poles living now on two opposite sides of it, and thus may undermine the unity of the group. The inhabitants of the borderland, being now citizens of two separate states found themselves under the influence of two different political economic and linguistic spheres. They have to turn to new social networks within the country they live in and to break the previous ties. Particular interest of the author of the study has been focused on a small area within the territory under research. The area called Puszcza Nalibocka (the Naliboki Forest) had been the one where the boundary dividing Catholic and Orthodox population had run for a long time. Although, more recently the settlement: has changed and the territorial divisions are by no means well-marked any more, the border still seems to exist in the minds of the inhabitants of that area. Another conclusion of the study is, that there are many categories recognized among the Poles inhabiting the former Polish Eastern Territories, now Byelorussia and Lithuania, namely the Poles from Byelorussia, the Poles from Lithuania, the Poles from Poland, "the American Poles" etc. There are also various locally defined categories, classified according to their supposed loyalty to Polish nationality. In vernacular terms they are called: "The Poles with the Russian bow", "the Judas" who served the Soviets against their countrymen, "the Kalmuks," i.e. the Poles who have changed their Catholic faith and, at last, "zakarienionnye", i.e. the Poles faithful to their nationality against all circumstances. Each of those categories has presumably its own way of defining nationality, national identity etc. Moreover, it seems necessary to extent researches beyond the group of the "church Poles" - strongly religious peasant population and the activists of the Polish Association in Byelorussia, and to turn attention to intelligentsia, youth, urban population, people formerly active in the Communist Party and, above all, to people with Polish background who have lost their Polish identity and do not acknowledge their Polish roots any more. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �48 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ POLES I N BYELORUSSIA Summary In this article the author - the member of the staff of the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences, presents the results of field studies carried out in the years 1992-1994 among the indigenous Polish peasant population in particular villages of Western Byelorussia (districts Grodno and Minsk). First of all the studies allowed for ascertaining basic local criteria for ethnic (national) self-definition, with the most important role of religion. It has been proved that, according to the prevalent stereotype, still existing among the local Poles, Polish nationality is closely identified with Catholicism, while the Russians, Byelorussians and Ukrainians are considered to be exclusively of Russian Orthodox denomination. All the three mentioned non-Polish nationalities, as well as some other nations of the former USSR are defined by the local Poles with the term "Russians". "Russian faith" has the meaning of "Orthodox faith" while Catholicism is generally defined as "the Polish faith". Most of the informants' pronouncements make it clear that they conceive religion as synonimous with national identity. " I am Catholic, so it means I am Polish" was the most common answer to the question about one's nationality. Or: "I am Polish because I attend the Catholic church"; "Here, by us Polish means Catholic". The same way of thinking can be deduced from the terms in which the local Poles talk about intermarriages. In such cases one of the spouses is supposed to change religion. According to common opinion the Catholic parter who turns Orthodox "becomes Russian", and, if it is the Orthodox side who turns Catholic he or she "becomes Polish". It is clear then that changing of religion is perceived as an automatic change of nationality. It is remarkable that not only the Poles but also the Russians and Byelorussians tend to identify "Polish" with "Catholic". It seems improbable to some of them that any Byelorussian could be Catholic, and here the stereotype neglects reality since there used to be groups of the Catholic Byelorussians on those ethnically and religiously mixed areas, what has been proved by historical documents. One of informants said that any person of Byelorussian ethnicity could turn Catholic only under pressure. It is also worth noticing that the Russians who attend the Polish (i.e. Catholic) church are defined by the Poles as something like intermediate between the "real Catholics" and non-Catholic groups. It is said that they pray together with the Poles but they have their own ways of crossing themselves, confessing etc. The term "Polish-Catholic" was used by out informants mainly when they were directly asked to declare their nationality. In other, more free types of discourses (usually biographies of individuals and families) particular categories of people were usually defined by the terms "our people", "us" as opposed to "them", "the strangers", "alien people" or even "stray people", "newcomers" etc., denoting and emphasizing the difference between people born in the locality and their descendants (no matter where they actually live now) and the newcomers who had arrived after 1945. Also Jewish people who used to live in particular villages before the World War I I are defined as "our people". That reveals the importance of territorial, local ties for the local classification of people. The term "our people" is close to that of "local people", sometimes the two terms are applied interchangeably. In other cases they serve to denote ethnic identity. Older people tend to define as Polish all those persons who were born on the pre-war Polish Eastern Borderland (i.e. original Polish citizens). It is also important to have Polish ancestors. On the other hand, the knowledge of one's genealogy, family roots as well as Polish national history and cultural tradition is rather meagre. The cultural transmission among the �IRENA TURNAU EUROPEAN OCCUPATIONAL DRESS I N S T I T U T E O F T H E A R C H A E O L O G Y AND E T H N O L O G Y P O L I S H ACADEMY O F S C I E N C E S T H E L I B R A R Y O F P O L I S H ETHNOGRAPHY � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2fa6c9ab8a253216f64ea03f0ebe1e2.pdf dae7a9e95fb17c23c4d3e679323012d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:687 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:632 Title A name given to the resource Polacy w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.57-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI POLACY W DANII Danię zamieszkuje obecnie ok. 2500 osób u r o d z o n y c h w Polsce, które migrowały w okresie 1893 - 1929 r . jako r o b o t n i c y r o l n i . M i g r a c j a ta miała w zasadzie c h a r a k t e r sezonowy, ale na s k u t e k w i e l u p r z y c z y n duża część przybyszów pozostała w D a n i i n a stałe. Polacy w D a n i i koncentrują się w znacznej większości n a w y s p a c h L o l l a n d i Falster tworzących jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y , nieliczne zaś g r u p k i rozrzucone są po całym k r a j u , głównie na obszarach u p r a w y buraków c u k r o w y c h l u b w ośrodkach drobnego przemysłu, pracując w cegielniach l u b p r z y w y d o b y w a n i u t o r f u . Kilkudziesięciu robotników polskiego pochodzenia p r a c u j e też w stoczni w N a k s k o v (wyspa L o l l a n d ) , reprezentują o n i j e d n a k już drugie pokolenie Polaków osiadłych w D a n i i . W k r a j u talk małym i j e d n o r o d n y m narodowościowo, j a k Dania, taka ilość cudzoziemców staje się pewnego rodzaju p r o b l e m e m , t y m bardziej że w l a t a c h poprzedzających I wojnę światową i m p o r t polskiej siły roboczej dochodził do 13 t y s . osób rocznie. Według o f i c j a l n y c h źródeł s t a t y s t y c z n y c h z 1911 r. polscy r o b o t n i c y sezonowi s t a n o w i l i 3 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h w całym k r a j u , na L o l l a n d - F a l s t e r zaś 2 7 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h . Powyższe dane liczbowe dotyczą osób u r o d z o n y c h w Polsce. Ilość zatem osób pochodzenia polskiego jest wyższa od podanej n a początku liczby. W l a t a c h 1963 - 1966 Dział I I I M u z e u m Narodowego w Kopenhadze, z w a n y t r a d y c y j n i e Duńskim M u z e u m L u d o w y m (Dansk Folkemuseum) p r z y n a u k o w e j i technicznej współpracy Duńskiego Narodowego I n s t y t u t u Badań Socjologicznych podjął badania n a d : „populacją p o l s k i c h i m i g r a n ­ tów w D a n i i oraz i c h akulturacją i e w e n t u a l n y m i wpływami n a duńską kulturę j a k o r e z u l t a t a m i i m i g r a c j i " . M u z e u m Narodowe rozpoczęło badania jesienią 1963 r . Prace były prowadzone z p u n k t u w i d z e n i a 1 1 G . Nellemann, b e n h a v n , s. 90. Polish Immigrants in Denmark, „Folk", t. 7: 1965, K o - �58 MAREK ARPAD KOWALSKI k r a j u osiedlania się imigrantów, t z n . D a n i i , i miały dać odpowiedź na następujące p y t a n i a : Dlaczego badani p r z y b y l i j a k o i m i g r a n c i do Danii? Dlaczego o s i e d l i l i się i j a k się zorganizowali? Jaką m i e l i d a w n i e j , a jaką mają obecnie pozycję społeczną, jaką z k o l e i osiągnęły i c h dzieci? W j a k i c h dziedzinach i w j a k i e j mierze w y w a r l i wpływ n a społeczność duńską? Jakie polskie t r a d y c j e k u l t u r o w e z a t r a c i l i najszybciej i j a k przebiegał proces t r a n s k u l t u r a e j i ? Odpowiedzi n a te p y t a n i a zawarte są w d w u pracach George Nellemanna, p r a c o w n i k a Działu I I I M u z e u m Narodowego i k i e r o w n i k a badań. Wstępny artykuł na t e n temat, o p u b l i k o w a n y w czasopiśmie „Folk", głównym organie duńskiej etnografii, jest zarysem przedstawia­ jącym założenia i przebieg badań . Końcowe i c h e f e k t y łącznie z p o d ­ s u m o w a n i e m i k o m e n t a r z e m autora zawarte są w. monograficznej p r a c y : Den Polskę indvandring til Lolland-Falster . Artykuł niniejszy nie p r e t e n d u j e do dania całości obrazu k u l t u r y Polaków w D a n i i , lecz m a na celu przekazanie przebiegu badań i i c h rezultatów. i A u t o r przebywając wiosną 1967 r. w D a n i i miał możność bezpośre­ dniego zetknięcia się z George N e l l e m a n n e m , któremu zawdzięcza poznanie p r o b l e m u oraz bezpośredni k o n t a k t w terenie z p o l s k i m i i n f o r m a t o r a m i i któremu chciałby w t y m miejscu podziękować t a k za wyczerpujące wyjaśnienia, j a k i możliwość zwiedzenia p o l s k i c h gospo­ d a r s t w na Falster: w L u n d b y per N o r r e A l s l e v i w O r u p g a a r d . Badania były oparte zarówno n a materiałach h i s t o r y c z n y c h i a r c h i ­ w a l n y c h , j a k i n a w y w i a d a c h z P o l a k a m i zamieszkałymi n a L o l l a n d -Falster, głównie w okręgu M a r i b o w liczbie 977 osób, częściowo zaś przebywającymi w i n n y c h rejonach k r a j u . Kwestionariusze oparte były na opisach b i o g r a f i c z n y c h i ankietach pilotażowych, które objęły 45 osób z M a r i b o i d w u w i e j s k i c h dystryktów z tegoż okręgu. Użyte na t e j podstawie do zasadniczych badań kwestionariusze n i e miały c h a r a k t e r u ankietowego skierowanego w p r o s t do i n f o r m a t o r a , lecz przeznaczone były d l a badaczy do posługiwania się n i m i w t r a k c i e w y w i a d u . W badaniach b r a l i udział p r a c o w n i c y M u z e u m Narodowego i I n s t y t u t u Badań Społecznych, odwołano się też do pomocy zaawansowanych studentów e t n o l o g i i wyższych l a t . Ogółem przeprowadzono na L o l l a n d -Falster 710 wywiadów będących podstawą opracowań, uzupełnionych materiałami h i s t o r y c z n y m i i a r c h i w a l n y m i , głównie M i n i s t e r s t w a S p r a w Wewnętrznych, Związków Z a w o d o w y c h i Kościoła Rzymskokatolickiego w D a n i i oraz analizą związkowej i polskojęzycznej prasy. 2 3 2 3 Tamże. T e g o ż , Den Polskę Indvandring til Lolland-Falster, r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 54: 1967, K o b e n h a v n . „Lolland-Falsters histo- �POLACY W 59 DANII Niniejszy artykuł, który jest w y n i k i e m rozmów i d y s k u s j i z George N e l l e m a n n e m , o p a r t y jest na u z y s k a n y c h od niego materiałach u s t n y c h , d w u jego pracach , własnych spostrzeżeniach t e r e n o w y c h oraz na k i l k u p u b l i k a c j a c h koncentrujących się na o m a w i a n y m t u temacie . 4 5 A c z k o l w i e k p r o b l e m Polaków w D a n i i był już n i e j e d n o k r o t n i e p o r u ­ szany w, nauce duńskiej, w większości j e d n a k przytoczone wyżej prace są raczej p r z y c z y n k a m i i dopiero badania przeprowadzone przez ekipę M u z e u m Narodowego dały w pełni monograficzny obraz z a g a d n i e n i a . 6 RYS HISTORYCZNY Polska i m i g r a c j a do D a n i i związana była z w p r o w a d z e n i e m t a m w 1852 r . do u p r a w y na szeroką skalę buraków c u k r o w y c h i p r o d u k c j i c u k r u . Pobudzało to zmianę w organizacji m e t o d r o l n i c z y c h . U p r a w a buraków c u k r o w y c h i r a f i n e r i e wymagały dużych ilości robotników. Do 1874 r. istniał wszakże zakaz k o n t r a k t o w a n i a cudzoziemskich robo­ tników. Po jego u c h y l e n i u posługiwano się w latach 1874 - 1893 p r a c o w n i k a m i sezonowymi ze Szwecji. G d y j e d n a k z r o z w o j e m p r z e m y ­ słu cukrowego w płd. Szwecji wzrosło zapotrzebowanie na pracowników r o l n y c h i przemysłowych, dopływ szwedzkich robotników ustał, rozpo­ częła się natomiast i m i g r a c j a robotników p o l s k i c h . Trwała ona w l a t a c h 1893 - 1929, a szczególne nasilenie osiągnęła w Okresie poprzedzającym I wojnę światową. Pierwsza g r u p a p o l s k i c h robotników!, pochodząca z G a l i c j i Zachodniej liczyła 400 osób; w 1905 r. n o t o w a n o 5000 Polaków; w 1911 r. — 11 000 Polaków. K u l m i n a c y j n y m był 1913 г., g d y przybyło 12 450 osób. K o l e j n e spisy wykazują stopniowe zmniejszanie się m i g r a c j i . Spis z 1918 r . podaje o k . 12 t y s . Polaków, spis z 1921 r . podaje 7568 osób urodzonych w Polsce, z 1930 r . (po u s t a n i u m i g r a c j i ) — 5242 osoby, z 1940 r . (ostatni tego rodzaju spis) — 4885 osób . Wziąwszy pod uwagę, że w i e l u l u d z i przybywało nielegalnie, bez k o n t r a k t u l u b j a k o dzieci, 7 4 Nellemann, op. cit. Wymienić t u należy następujące p r a c e : F . K i a r, Polakkerne i Danmark og deres praest H. Deutscher, K o b e n h a v n 1963; J . К l e s s e n s , Mine polakminder fra Lolland-Falster, „Lolland-Falster h i s t o r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 36: 1949, N y k o b i n g ; V . К o 1 b у e, Svensk од polsk Arbejdskraft til Lolland-Falsters Roemarker, tamże, t. 37: 1950; G . W i i n g a r d , Polskę dage, K o b e n h a v n 1928. 5 W z m i a n k i o P o l a k a c h w D a n i i znaleźć można również w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ rze: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, W a r s z a w a 1958; W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s k i , Historia Danii, Wrocław—Warszawa—Kraków 1965. 6 7 nem, Wszystkie poprzednie i dalsze dane liczbowe Den Polskę Indvandring... podawane są z a Nelleman­ �60 MAREK ARPAD KOWALSKI można przypuścić, iż rzeczywista ilość Polaków w; D a n i i przewyższała podane t u liczby. Ponieważ jednak margines ów t r u d n y jest do z m i e ­ rzenia n a w e t metodą szacunkowych obliczeń, postanowiono nie podawać przybliżonych c y f r , lecz oprzeć się na powyższych o f i c j a l n y c h d a n y c h . O m a w i a n y t u r u c h miał w zasadzie charakter sezonowy, n a okres wzmożonych prac p o l o w y c h , n i e m n i e j część robotników pozostawała w D a n i i po zakończeniu sezonu, osiedlając się n a w e t na stałe. Początko­ w o wędrówki do D a n i i n i e były n u r t e m samodzielnym, stanowiły b o w i e m odgałęzienie m i g r a c j i do Niemiec, o c z y m świadczyć też może używane w D a n i i określenie: Sachsengángerei — od pierwotnego miejsca docelo­ wego — Saksonii. Spośród informatorów 3 7 % badanych pracowało w i n n y c h k r a j a c h , głównie w Niemczech, ale też w e F r a n c j i i Szwecji. W późniejszych wszakże latach, w miarę r o z w o j u potrzeb r o l n i c t w a i przemysłu, przystąpiono do zorganizowanego i m p o r t u do D a n i i siły roboczej za pośrednictwem doświadczonych w tej dziedzinie n i e m i e c k i c h „aufseherów". Wśród sezonowych p o l s k i c h robotników przybywających do D a n i i na zarobek większość stanowiły młode dziewczęta, aczkolwiek sporo też było młodych mężczyzn albo osób przyjeżdżających całymi r o d z i ­ n a m i w r a z z dziećmi. Największa ilość imigrantów pochodziła przede w s z y s t k i m z G a l i c j i , a następnie z Kongresówki. Przybyszy z zaboru niemieckiego było bardzo n i e w i e l u . Przytoczone już wyżej ogólne dane z 1913 r. w r o z b i c i u na zabory przedstawiają się następująco: z a u s t r i a ­ ckiego przybyło 9478 osób, z rosyjskiego 2869, z niemieckiego 103 osoby. We w s z y s t k i c h latach, niezależnie o d globalnej ilości osób, u t r z y m u j e się i d e n t y c z n y l u b bardzo podobny podział p r o c e n t o w y według za­ borów. O wychodźstwie z Polski decydowała sytuacja gospodarcza. Przemysł w G a l i c j i nie był na t y l e rozwinięty, b y mógł dać z a t r u d n i e n i e w y c h o ­ dźcom z p r z e l u d n i o n y c h w s i . Częste podziały g r u n t o w e doprowadziły do tego, że malejące gospodarstwa rolne, p r z y n i s k i m s t o p n i u t e c h n i k i i m e t o d r o l n i c z y c h , n i e mogły zapewnić wyżywienia ludności. Sytuacja zmuszała do szukania pracy poza g r a n i c a m i k r a j u . W Kongresówce do nędzy w s i i bezrobocia dochodził ucisk r e l i g i j n y i p o l i t y c z n y . M i g r a c j a do D a n i i zaczęła się zmniejszać po 1918 г., aż wygasła całkowicie p o 1929 r. N i e m n i e j w latach 1925 - 1929 n a podstawie międzypaństwowej u m o w y polsko-duńskiej przybywało do D a n i i rocznie k i l k u s e t r o b o t n i ­ ków sezonowych. Po wygaśnięciu i m i g r a c j i zastąpiono robotników cudzoziemskich s w o i m i , s p r o w a d z a n y m i na buraczane w y s p y z J u t l a n d i i . N i e m n i e j w i e l u Polaków osiedliło się w D a n i i na stałe, do czego w niemałej mierze przyczynił się w y b u c h I w o j n y światowej, nie pozwalającej r o b o t n i k o m sezonowym na powrót do k r a j u . W o j n a zaś �POLACY W 61 DANII stworzyła inne jeszcze okazje do i c h r e k r u t a c j i , m i a n o w i c i e sprowadzano robotników z obozów wysiedleńczych z Węgier i A u s t r i i . Część zaś i n t e r n o w a n y c h (jako r o s y j s k i c h poddanych) przez Niemców Polaków w p i n . Schlezwigu, po przyłączeniu tego t e r y t o r i u m do D a n i i , t a m pozostała. N a j i s t o t n i e j s z y m wszakże m o t y w e m z m i a n y k r a j u zamie­ szkania i pozostania w D a n i i była lepsza sytuacja gospodarcza, możliwość ucieczki od nędzy i możliwość wzbogacenia się. STOSUNKI GOSPODARCZE I SPOŁECZNE O losie imigrantów decydował posiadany przez n i c h zawód, wykształ­ cenie, w i e k , dziedzictwo k u l t u r o w e , wreszcie w a l o r y osobiste, takie j a k łatwość adaptacji i przystosowania się do różnych warunków życia. W zasadzie pracodawca n i e miał bezpośrednich kontaktów z r o b o t n i ­ k a m i . K o n t r a k t podpisywał z n i m i z r a m i e n i a pracodawcy najemca (aufseher). O n też wyznaczał pracę, dokonywał wypłat i t p . Powodowało to możliwości l i c z n y c h nadużyć wyrażających się w krzywdzących w a r u n k a c h p r a c y , złych w a r u n k a c h mieszkaniowych, n i e d o t r z y m y w a n i u umów z a w a r t y c h w k o n t r a k c i e . Szybko też podniosły się głosy przeciw t a k i e m u systemowi z a t r u d n i a n i a , t j . najemcom i t z w . „niemieckim k o n t r a k t o m " . K r y t y k a , która wychodziła z szeregów socjaldemokracji, Związków Z a w o d o w y c h , a także z kręgu pracodawców, doprowadziła do w y d a n i a przez F o l k e t i n g w 1908 r . u s t a w y o z a t r u d n i e n i u robotników cudzoziemskich, c z y l i t z w . „Polakloven" (prawa polskiego). Ustawa zale­ cała podpisywanie kontraktów w g f o r m y autoryzowanej przez M i n i ­ sterstwo S p r a w Wewnętrznych i prowadzenie ksiąg r a c h u n k o w y c h oraz zabezpieczała pewne u p r a w n i e n i a robotników, m i a n o w i c i e ubezpieczenia na w y p a d e k choroby l u b nieszczęśliwego w y p a d k u i obowiązujący pracodawcę zakaz k a r a n i a robotników grzywną za w y k r o c z e n i a w p ra c y; ustalała m i n i m a l n e g w a r a n t o w a n e wynagrodzenie, zobowiązywała do zapewnienia o d p o w i e d n i c h warunków, m i e s z k a n i o w y c h , dostępu do sądów, duńskich oraz zwolnienia od p r a c y w niektóre d n i świąt k a t o l i ­ ckich. P o l i c j a została zobowiązana do d o p i l n o w a n i a w p r o w a d z e n i a t y c h zasad w życie oraz do pośredniczenia w k o n f l i k t a c h między pracodawcą a r o b o t n i k a m i . U s t a w a t a została uzupełniona w 1912 r. p e w n y m i poprawkami. Przybywających Polaków umieszczano w barakach, które do dziś noszą jeszcze nazwę „Polakkaserne" (polskie baraki), gdzie zapewniano i m znośne w a r u n k i mieszkaniowe, wyżywieniowe i m i n i m u m wygód osobistych. Szereg t a k i c h „Polakkaserne" rozrzuconych jest na Falster i L o l l a n d , na terenach należących do pracodawców — w i e l k i c h właści­ cieli ziemskich: w Gedser, Rudbjerggaard, O r u p g a a r d i i n n y c h miejsco- �62 MAREK ARPAD KOWALSKI wościach. Do szczególnie dużych należy d o m w O r u p g a a r d , obliczony na 32 osoby, a obecnie zamieszkany przez d w i e P o l k i , starsze kobiety, pozostałe t a m dzięki małżeństwu z Duńczykami. Jak już stwierdzono poprzednio, 7 6 % imigrantów pochodzi z byłego zaboru austriackiego, 2 0 % z rosyjskiego, 4 % z niemieckiego. Większość wśród n i c h stanowiły dziewczęta, które k i e r o w a n o do pracy n a polach buraczanych. N i e była to natomiast domena mężczyzn. Młodzi chłopcy b y l i używani raczej do p r a c y z końmi, p e w n a i c h część szła do p r a c y w c u k r o w n i a c h w Nakskov, H o l d e y i M a r i b o . Z a r o b k i Polaków nie były duże. Zapłata za pracę p r z y b u r a k a c h wynosiła 2 - 3 k o r o n dziennie obliczanych w g s t a w k i godzinowej (w przybliżeniu: 10 godzin p r a c y — 1 k o r o n a 25 ore). Nadto dodawano 1 l i t r m l e k a dziennie, 12,5 k g ziemnia­ ków t y g o d n i o w o i opał. Polaków ceniono j a k o tanią i efektywną siłę roboczą. Jednakże ta ocena pracodawców była k o n t r o w e r s y j n a w sto­ s u n k u do stanowiska duńskiej społeczności w i e j s k i e j , traktującej cudzoziemców j a k o konkurentów gospodarczych. Wzajemne s t o s u n k i polsko-duńskie n i e układały się w t y m czasie korzystnie, stąd szereg p e j o r a t y w n y c h określeń. George Nellemamn podaje, że niechęć ta prze­ jawiała się też w określaniu narodowości. W ustach Duńczyka słowo „Polak" p r z y położeniu akcentu na pierwszą sylabę stawało się obraźliw y m z w r o t e m . To samo słowo w y m a w i a n e p o p r a w n i e określa w jęz. duńskim po p r o s t u Polaka. ! 8 Duńscy r o b o t n i c y r o l n i t r a k t o w a l i sezonowych pracowników j a k o niebezpiecznych r y w a l i , oskarżając i c h też o wysługiwanie się f a r m e r o m . Niechęć t a przeniosła się n a s p r a w y przynależności n a r o d o w e j , co z k o l e i implikowało rezerwę w dziedzinie k u l t u r y , obyczajów, zachowań i t d . Działały t u zatem c z y n n i k i utrudniające wtopienie się osiadłych Polaków w społeczeństwo duńskie. Z d r u g i e j s t r o n y wszakże nie były t o niechęci z b y t silne. Tolerancyjne społeczeństwo skandynawskie n i e ujawniało niechęci stricte narodowościowych, zdarzające się zaś w y p a d k i d y s k r y ­ m i n a c j i wyrastały z podłoża gospodarczego i z pewnej, n a t u r a l n e j zresztą, r e z e r w y wobec obcych, niezależnie o d tego, k i m o n i b y l i . Jest b o w i e m rzeczą oczywistą, że duży napływ „obcych" mógł grozić p e w n y m zachwianiem n o r m uporządkowanego społeczeństwa duńskiego. N i e odczuwali też Duńczycy „słowiańskiego zagrożenia", który to p r o b l e m podnoszono w Niemczech. A d a p t a c j a do życia w D a n i i została w znacznej mierze ułatwiona przez działalność Związków Z a w o d o w y c h , dzięki zor­ ganizowaniu i a f i l i a c j i imigrantów do Związku Pracowników R o l n y c h . K i e r o w n i c t w o duńskiego r u c h u związkowego b o w i e m kładło nacisk na solidarność klasową z przybyszami, czego w y n i k i e m była w 1920 r. 1 Nellemann, Polish Immigrants in Denmark. �POLACY W 03 DANII ugoda ze związkiem pracodawców o zrównanie wynagrodzenia dla robotników p o l s k i c h ze s t a w k a m i obowiązującymi dla robotników duń­ skich. Szeregowi natomiast członkowie Związków Z a w o d o w y c h często uważali Polaków za łamistrajków powodujących również obniżanie zarobków Duńczyków oraz odbierających i m pracę dzięki taniości swojej siły roboczej. Nastawienie to zaczęło się zmieniać w miarę wstępowania Polaków w szeregi Związków Z a w o d o w y c h . Decydujący był w tej mierze r o k 1921, w którym, w b r e w w i e l u obawom, Polacy wzięli solidarnie udział w s t r a j k u r o l n y m , m i m o poważnej groźby w y d a l e n i a i c h przez właścicieli ziemskich. Pozostaje f a k t e m , że niezależnie od w z a j e m n y c h r e l a c j i n a r o d o w o ­ ściowych D a n i a była interesującym dla Polaków k r a j e m . Jak b o w i e m podaje K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a : „Jeżdżono t a m chętnie, bo nie t y l k o z a r o b k i były t a m większe niż w Prusach, ale i w a r u n k i b y t o w a n i a były znacznie lepsze. D a n i a to j a k rodzona m a t k a dla nas — powiadają do dziś" . A u t o r k a , która prowadziła badania stacjo­ narne w Zaborowie, pisze, że emigracja z tej w s i do D a n i i rozpoczęła się ok. 1900 г., p r z y c z y m były osoby, które osiedliły się t a m n a stałe . Był to więc okres nasilonej e m i g r a c j i , a Zaborów w y d a j e się być c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a pozostałych w s i g a l i c y j s k i c h . 9 ln Po s t r a j k u i k r y z y s i e r o l n y m w latach 1920 - 1930 zmieniło się nastawienie Duńczyków do przybyszów. Widać t o też w p e w n y c h powiedzeniach: Polakerne f o r s t a r a t sparre (Polacy umieją oszczędzać), E n Polak k a n leve paa sten (Polak p o t r a f i żyć nawet na k a m i e n i u ) . Z m i a n a stosunków polsko-duńskich wiąże się z zagadnieniem awansu społecznego Polaków. Odwołując się ponownie do c y f r zaczerpniętych z duńskich archiwów stwierdzono, że 7 1 % imigrantów jest pochodzenia chłopskiego — właścicieli d r o b n y c h gospodarstw, 1 1 % w y w o d z i się z robotników, r o l n y c h , 8 % osób pochodzi z r o d z i n d r o b n y c h kupców i rzemieślników w i e j s k i c h . S p r a w a wykształcenia jest nieco bardziej s k o m p l i k o w a n a i zróżnicowana w zależności o d tego, skądl p r z y b y l i i m i ­ granci. Spośród osób pochodzących z zaboru austriackiego 2 0 % n i e uczęszczało w ogóle do szkoły, 5 1 % ukończyło 5 l u b więcej klas szkoły p o d s t a w o w e j ; z zaboru rosyjskiego 53%; nie uczęszczało w ogóle do szkoły, j e d y n i e 7 % ukończyło 5 l u b więcej k l a s szkoły podstawowej. Na ogólną liczbę przebadanych 710 osób j e d y n i e 32 osoby posiadały wykształcenie zawodowe — rzemieślnicze. W momencie p r z y j a z d u do D a n i i g r u p y w i e k o w e imigrantów przed­ stawiały się następująco: 2 0 % przybyszów miało poniżej 16 lat, 5 6 % 9 10 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność op. cit. wiejska. �64 MAREK ARPAD KOWALSKI było w w i e k u 16 - 20 l a t , 2 4 % powyżej 20 l a t . Przybywała więc młodzież, n i e j e d n o k r o t n i e dzieci w r a z z r o d z i n a m i . Przyszły awans społeczny był zatem — wobec małych różnic w i e k u i wykształcenia — z d e t e r m i n o w a n y osobistą przedsiębiorczością. Z d r u g i e j wszakże s t r o n y był on określony reakcją duńskiego społeczeństwa, zróżnicowaną w zależności od tego, czy w grę wchodziły i n s t y t u c j e rządowe, związkowe, kościelne, czy też społeczność lokalna, ujawniająca swoje s e n t y m e n t y i niechęci n a j ­ szybciej i najbardziej spontanicznie. O s t a t n i p u n k t również n i e jest wszakże jednoznaczny, bo l o k a l n e postawy przedstawiały się odmiennie na różnych terenach i w różnych w a r s t w a c h społecznych. KONTAKT SPOŁECZNY I KULTUROWY Podczas p i e r w s z y c h l a t p o b y t u Polaków w D a n i i z a j m o w a l i o n i najniższą z możliwych pozycję — t r a k t o w a n i jako obcy, najgorzej płatni, n i e w y k w a l i f i k o w a n i i uzależnieni od kontraktów. Z m i a n a zaczyna się od 1921 г., g d y udział w s t r a j k u r o l n y m w dużej mierze zadecydował o p r z y c h y l n y m wobec n i c h s t a n o w i s k u ludności duńskiej. A w a n s spo­ łeczny przełamuje się też w pryzmacie stosunków k u l t u r o w y c h . Istnieją p u n k t y styczne między obiema g r u p a m i ludności t r a k t o w a n y m i en Ыос, duńską i polską. Obie należą do kręgu k u l t u r y w i e j s k i e j wyrosłej na wspólnym g r u n c i e europejskich, a zarazem chrześcijańskich t r a d y c j i . Jednakże f a k t w y r w a n i a z tradycjonalnego i k o n s e r w a t y w n e g o kręgu własnego k r a j u , własnej w s i , r o d z i n y i d o m u narzucał z m i a n y i u w i ­ daczniał różnice, przejawiające się częstokroć w d r o b n y c h f a k t a c h : w zabudowie w s i (zwarte w Polsce i rozproszone w D a n i i ) , u p r a w i e r o l i , obyczajowości, ubiorze, s t r o j u , o r g a n i z o w a n i u życia codziennego. N a podstawie n p . k o l o r u tapet w izbach i u p r a w i a n y c h gatunków d o m o w y c h roślin d e k o r a c y j n y c h Duńczycy w p r a w n i e rozpoznają gospodarstwa zamieszkane przez przybyszów, określając je j a k o : det ser noget polak u d (wyglądające n a polskie) Przykłady te świadczą o t y m , że n a w e t t a k drobne różnice mogą stanowić k r y t e r i u m do d y f e r e n c j a c j i g r u p e t n i ­ cznych. Najistotniejsze przeciwieństwa wyrażały się j e d n a k w dziedzinie r e ­ l i g i i , g d y a k t y w n i e k a t o l i c k i e polskie g r u p y zetknęły się z obojętnym raczej p r o t e s t a n c k i m społeczeństwem duńskim. Kościół R z y m s k o k a t o ­ l i c k i był pierwszą instytucją, która wzięła p o d opiekę imigrantów. Jednocześnie zaś był p r z e c i w n y polityce t w o r z e n i a polskiej mniejszości narodowej. Pracę misyjną wśród przybyszów Kościół podjął wcześnie. Już w 1897 r . poświęcono p i e r w s z y n a w y s p a c h kościół k a t o l i c k i w M a r i b o , 11 C h o d z i t u o ludność pochodzącą z tego samego r e g i o n u i w a r s t w y społecznej. �POLACY R y c . 1. G o s p o d a r s t w o W 65 DANII W o j c i e c h a B z o r k a w L u n d b y per N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i w latach zaś 1913 i 1916 poświęcono d w a następne kościoły: w Nakskov i N y k e b i n g . W miarę zwiększania się ilości dzieci zostały też zorganizo­ wane przez siostry z zakonu Św. Józefa szkoły k a t o l i c k i e : w 1920 r . w Nakskov, w 1926 r. w M a r i b o i w 1921 r. w N y k o b i n g . Przez długi czas kościoły były j e d y n y m miejscem zebrań Polaków. Działając zgodnie z zaleceniami władz dotyczącymi s p r a w narodowościowych, księża n i e s t a n o w i l i wśród Polaków e l i t y p o l i t y c z n e j , ograniczając się do p r a c y m i s y j n e j i pomocy społecznej dla robotników. Sytuację komplikowała wszakże postawa przybyszów, a m i a n o w i c i e czyniona przez n i c h i d e n t y ­ fikacja polskości z k a t o l i c y z m e m , przeniesiona ze starego k r a j u do D a n i i . Kościół, nie chcąc wiązać się z określoną grupą etniczną, wysyłał do p r a c y m i s y j n e j Holendrów, Niemców, Belgów, Duńczyków, n a j r z a ­ dziej Polaków. Niezrozumienie przez przybyszów układów n a r o d o w o ­ ściowych powodowało rozróżnienie między „polskim" a „duńskim" księdzem, z których pierwszy był o c z y w i s t y m k a t o l i k i e m , d r u g i zaś t r a k t o w a n y j a k o „protestant". Barierę stanowiły t u trudności językowe, t y m bardziej jeśli ksiądz nie był n a w e t Duńczykiem. Odstręczająco działała też postawa duńskiej społeczności i n d y f e r e n t n e j r e l i g i j n i e również w r a m a c h l u t e r a n i z m u (np. praca w niedzielę). U w a g i k r y t y c z n e 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I V z. 1 �66 MAREK ARPAD KOWALSKI Polaków sprowadzały się do narzekania n a zbyt małą ilość polskich księży i kościołów, co utrudniało k a t o l i k o m wypełnianie p r a k t y k r e l i ­ g i j n y c h . N i e m n i e j i m i g r a c j a polska miała d l a Kościoła R z y m s k o k a t o l i ­ ckiego w D a n i i w i e l k i e znaczenie. Obecnie b o w i e m osoby urodzone w Polsce stanowią 2 0 % członków Kościoła K a t o l i c k i e g o w D a n i i . Jeśli zaś wziąć p o d uwagę i c h dzieci i w n u k i , można przypuścić, że ok. 5 0 % katolików duńskich w y w o d z i się z polskiej i m i g r a c j i . Jednakże drugiego, a t y m bardziej trzeciego pokolenia Polaków, nie można uważać za a k t y w n e r e l i g i j n i e . Pozostając f o r m a l n i e r z y m s k i m i k a t o l i k a m i upodo­ b n i l i się do otoczenia, t z n . 'zobojętnieli r e l i g i j n i e , porzucając też k o n ­ s e r w a t y w n y stereotyp utożsamiania Polaka z k a t o l i k i e m . Pewną rolę w t y m względzie odegrał k l a s o w y w p ł y w działalności związkowej i socjaldemokratycznej na p o l s k i c h robotników. Władze duńskie dążyły do a s y m i l a c j i osiadłych w D a n i i Polaków. N a t u r a l i z a c j a n i e f o r m a l n a , a rzeczywista była j e d n a k początkowo spra­ wą skomplikowaną. Decydującymi k r y t e r i a m i mogą t u być: znajomość języka oraz przyswojenie p e w n y c h obyczajów i wzorców k u l t u r o w y c h . Bardzo duża wszakże część imigrantów, przeważnie kobiety, stawała się duńskimi p o d d a n y m i f o r m a l n i e i automatycznie, uzyskując o b y w a t e l ­ stwo nowego k r a j u poprzez zawieranie małżeństw z miejscową l u d n o ­ ścią. N i e może to być j e d n a k t r a k t o w a n e j a k o k r y t e r i u m „duńskości". Lepiej zatem prześledzić kwestię adaptacji w p r z y p a d k u małżeństw p o l s k i c h l u b osób samotnych, gdzie chęć stania się duńskim o b y w a t e l e m była uzależniona w pełni od n a t u r a l i z a c j i . K u l t u r o w e zderzenie podo­ b n y c h , a zarazem o d m i e n n y c h g r u p oraz awans społeczny imigrantów m i e r z o n y był i c h awansem gospodarczym, ale też i socjalnym. A w a n s społeczny w o p i n i i t a k Duńczyków j a k i Polaków, wiąże się z f a k t e m posiadania ziemi. W o p i n i i t y c h p i e r w s z y c h ów awans jest niewątpliwie przeceniany, krążyły b o w i e m powszechne opinie, że: „Polacy w y k u p i l i wszystkie małe gospodarstwa w czasie k r y z y s u w latach 1920 -11930" . Tymczasem spośród badanych 2 6 % i osób zostało właści­ cielami gospodarstw r o l n y c h o p o w i e r z c h n i wahającej się w granicach 0 , 5 - 2 5 ha, co w liczbach g l o b a l n y c h wyraża się ilością 118 spośród 443 r o d z i n p o l s k i c h l u b mieszanych. Istniały d w a t y p y małżeństw: czysto polskie i mieszane. Wśród 443 badanych r o d z i n 146 stanowią małżeństwa wyłącznie polskie, 169 m i e ­ szane, gdzie k o b i e t a jest Polką, i t y l k o 2, gdzie mężczyzna jest P o l a k i e m . 12 1 2 Nellemann, од polsk Samfunds -Falster, Arbejdskraft Den Polskę Indvandring... til Lolland-Falsters A a r b o g " , t. 37: 1950; J . K l e s s e n s , tamże, t.34: 1949. P o r . też Roemarker, Mine V. К o 1 b y e, „Lolland-Falsters polakminder fra Svensk historiske Lolland- �POLACY W DANII 67 Układ t e n jest dlatego t a k zróżnicowany, ponieważ wśród przybyszów większość stanowiły k o b i e t y . L i c z b y wskazują też na początkowe z a m y ­ kanie się w e własnym kręgu e t n i c z n y m i k u l t u r o w y m i stopniowe p r z e ­ łamywanie go. Pierwsze małżeństwa zawierane przez imigrantów były endogamiczne, później stały się egzogamiczne. Małżeństwa czysto polskie posiadały gospodarstwa o większej p o w i e ­ r z c h n i , przeciętnie 2,3 ha, podczas gdy przeciętna areału ziemi małżeństw mieszanych wynosiła 1,2 ha. Prawdopodobnie jest to w y n i k i e m większej pracowitości i oszczędności p o l s k i c h r o d z i n , p o w o d o w a n y c h chęcią dorów­ nania gospodarczego duńskiej społeczności. I s t o t n y m również c z y n n i ­ k i e m przyczyniającym się do tego zróżnicowania może być przywiązanie do t r a d y c y j n y c h wzorów postępowania, m i a n o w i c i e szukanie celu w posiadaniu z i e m i — i d e i wyniesionej z rodzinnej w s i , podczas g d y w p r z y p a d k u małżeństw mieszanych Duńczycy b y l i t y p o w y m i r o b o t n i ­ k a m i r o l n y m i n i e z a i n t e r e s o w a n y m i w posiadaniu ziemi. Za przykład mogą służyć t u dzieje jednego z p o l s k i c h imigrantów, Wojciecha Bzorka, mieszkającego w e w s i L u n d b y n a w y s p i e Falster, miejscowości zamieszkanej w większej części przez Polaków. Wojciech Bzorek przyjechał do D a n i i z G a l i c j i w 1915 r. z r o d z i c a m i j a k o 10-letnie dziecko. Początkowo, t a k j a k i n n i przybysze z Polski, pracował p r z y u p r a w i e i w y k o p i e buraków c u k r o w y c h w pobliżu miejscowości N o r r e A l s l e v n a w y s p i e Falster. Podczas k r y z y s u rolnego nabył w 1930 r. własne gospodarstwo o p o w i e r z c h n i 19 ha. Ożeniony z Polką p r o w a d z i owo gospodarstwo do c h w i l i obecnej (żona badanego zmarła w 1962 г.). Życiorys jego jest t y p o w y d l a większości imigrantów: początkowo praca p r z y b u r a k a c h c u k r o w y c h u przedsiębiorców; duńskich, później w czasie k r y z y s u rolnego nabył gospodarstwo własne. Małżeństwo zawarł z Polką, mieszka obecnie t a m , gdzie zaczął swoją pracę w D a n i i , w d y s t r y k c i e zamieszkanym przez p r z y b y s z y z Polski. B a d a n y zdołał zaadaptować się do nowego otoczenia przyjmując miejscowe obyczaje, technikę i metodę p r a c y n a r o l i . W z o r e m duńskich farmerowi ograniczył w a c h l a r z u p r a w do buraków c u k r o w y c h , jęczmie­ nia i prosa (roślin dominujących n a Lollandi-Falster), osiągając z h e k t a r a ok. 60 k w i n t a l i zboża. Wjojciech Bzorek specjalizuje się też w h o d o w l i t r z o d y c h l e w n e j i bydła, posiadając 6 świń i kilkanaście krów. Gospo­ d a r s t w o jego jest w pełni zmechanizowane — do prac w p o l u używa małego k o m b a j n u przystosowanego do areału posiadanej ziemi, nadto w r a z z t r z e m a i n n y m i P o l a k a m i k o r z y s t a z p r a c y 4 traktorów. Mieszka­ jący w e w s i Polacy założyli b o w i e m własną, „polską" spółdzielnię rolniczo-mleczarską. M i m o wieloletniego p o b y t u w D a n i i Bzorek u t r z y ­ m u j e żywy k o n t a k t z k r a j e m , przyjeżdżając często do P o l s k i i p r e n u m e ­ rując polską prasę, głównie rolniczą. T r a d y c j e polskości wyrażane są �68 MAREK ARPAD KOWALSKI przez niego i w i n n y sposób: d o m Bzorka k r y t y jest słomą (pod którą wszakże znajduje się ognioodporna dachówka eternitowa), w gospo­ d a r s t w i e znajduje się też koń, nie z a t r u d n i a n y zresztą do żadnych prac. T o — j a k t w i e r d z i badany — ,,na pamiątkę P o l s k i " . R y c . 2. Z l e w e j G e o r g e N e l l e m a n n , autor p u b l i k a c j i o P o l a k a c h osiadłych w D a n i i , z p r a w e j W o j c i e c h B z o r e k , „duński" P o l a k . L u n d b y p e r N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i A d a p t a c j a Polaków do społeczności duńskiej, znajdująca p o t w i e r ­ dzenie w e w z a j e m n y c h o p i n i a c h i z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych, była uzależniona o d postawy o b u g r u p . Przybysze niewątpliwie w p i e r ­ w s z y c h l a t a c h b y l i w jakiejś mierze d y s k r y m i n o w a n i przez ludność miejscową. W odpowiedziach dotyczących złego t r a k t o w a n i a Polaków 4 1 % p y t a n y c h skarży się n a aufseherów, 1 6 % n a duńskich rządców, 1 4 % n a gospodarzy i robotników duńskich, reszta zaś skarżyła się n a d o c i n k i ze s t r o n y dzieci i młodzieży. Stosunek t e n ulega j e d n a k r a ­ d y k a l n e j poprawie, gdyż n a p y t a n i e , czy szykany ze s t r o n y duńskiej zdarzają się i obecnie, odpowiedzi brzmią następująco: 1 9 % t a k , 6 3 % nie, 9 % n i e w i e m . Zważywszy, że ostatnia g r u p a daje odpowiedzi p o ­ d y k t o w a n e t y m , że p r a k t y c z n i e n i e zetknęła się z żadnymi szykanami, można j e zatem traktować j a k o odpowiedzi należące do k a t e g o r i i d r u - �POLACY W 69 DANII giej, a więc osób n i e skarżących się na dyskryminację. Szykany są zatem obecnie rzadko s p o t y k a n y m ewenementem. Polscy r o b o t n i c y z d o b y w a l i coraz większy szacunek swoich współobywateli, zawdzięczając go p r a ­ cowitości i gospodarności. W s p o m n i a n y już poprzednio Wojciech Bzorek, będący przykładem przystosowywania się Polaków¡ do nowego otoczenia, łatwo wszedł w n o ­ w e środowisko. Danię, w której osiadł, t r a k t u j e j a k o drugą ojczyznę. M o m e n t a m i decydującymi o pozostaniu były względy gospodarcze i społeczne. Pierwsze są oczywiste, co do d r u g i c h t w i e r d z i , że w duńskim społeczeństwie znajduje większą tolerancję poglądów osobistych i moż­ liwości i n d y w i d u a l n e j przedsiębiorczości. Jednak s t o s u n k i z Duńczy­ k a m i układały się rozmaicie na przestrzeni l a t . I n f o r m a t o r był początko­ w o narażony na d r o b n e w p r a w d z i e , lecz d o k u c z l i w e s z y k a n y ze s t r o n y miejscowej ludności, n a dyskryminację j a k o „obcego" i k o n k u r e n t a do pracy. Zdecydowaną zmianę w t y m n a s t a w i e n i u odczuł zwłaszcza po obję­ c i u własnego gospodarstwa. Obecnie, j a k t w i e r d z i n a przykładzie własnej w s i , Polacy cieszą się szacunkiem i pełnym z r o z u m i e n i e m duńskich gospodarzy. Niewątpliwie w w i e l u p r z y p a d k a c h t r u d n o jest dociec i s t o t y rzeczy, gdyż w y w i a d y dotyczące wzajemnego ustosunkowania się do siebie o b u g r u p ludnościowych przynoszą odpowiedzi wiążące się ze s p r a w a m i rozgrywającymi się przed pół w i e k i e m , dlatego szereg i n f o r m a c j i należy traktować ostrożnie. F a k t e m jest, że p r z y zetknięciu się d w u różnych g r u p społecznych obcych etnicznie musiały istnieć tarcia i niezgodności. N i e były one j e d n a k n a t y l e w i e l k i e , b y n i e mogły ulec l i k w i d a c j i , a dowodem tego jest asymilacja Polaków z ludnością duńską. Adaptacja ta dokonała się głównie na p o l u gospodarczym, dzięki przyjęciu przez przybyszów u p r a w r o l n y c h i t e c h n i k miejscowych, przez przyjęcie w i e l u duńskich obyczajów, t r y b u życia etc. Drugą, nie m n i e j ważną, stroną zagadnienia jest przystosowanie się Duńczyków do imigrantów. N i e można b o w i e m pomijać wkładu t y c h ostatnich do k u l t u r y miejsco­ w e j . W p ł y w y polskie, wyraźne n a L o l l a n d - F a l s t e r , uwidoczniają się w zakresie p r a c y w p o l u i na gruncie r e l i g i j n y m . Chociaż pewne, prze­ jęte o d i m i g r a n t o w i t e c h n i k i prac r o l n y c h n i e są p o l s k i m i , lecz n i e ­ m i e c k i m i m e t o d a m i , to j e d n a k zostały przejęte przez sezonowych r o ­ botników i przez n i c h przyniesione. T a k n p . w miarę, g d y przybysze s t a w a l i się s a m o d z i e l n y m i f a r m e r a m i , rozpowszechnił się w D a n i i zwyczaj w y k o n y w a n i a samodzielnie p e w n y c h p r o s t y c h narzędzi użytku domowego i gospodarczego, r o b i o n y c h n i e k o m e r c j a l n i e , a n i przez rze­ mieślników, lecz w domu, przez gospodarzy. Można b y przytaczać szereg dalszych tego rodzaju d r o b n y c h przykładów. Różnica postaw religijnych była również jednym z czynników �70 MAREK ARPAD KOWALSKI utrudniających adaptację do miejscowych wzorów k u l t u r o w y c h . O b o ­ jętność r e l i g i j n a cechująca społeczeństwo duńskie dopiero stopniowo docierała do g r u p y imigrantów. T e m u procesowi zmian duńskie spo­ łeczeństwo ulegało przez lata, był on natomiast znacznie przyśpieszony w p r z y p a d k u imigrantów. Przybysze przynieśli ze sobą stereotyp utożsamiający Polaka z k a t o l i k i e m . Z d r u g i e j s t r o n y Kościół R z y m s k o ­ k a t o l i c k i w D a n i i odcinał się o d tego rodzaju poglądów, nie chcąc tworzyć p o l i t y k i popierania mniejszości n a r o d o w y c h a n i wiązania się z określonymi g r u p a m i e t n i c z n y m i . P r o b l e m zatem wpływu Polaków na społeczność duńską w dziedzinie r e l i g i i wyszedł od n i c h samych, spontanicznie, a n i e ze s t r o n y e l i t y kościelnej. Polska i m i g r a c j a spo­ wodowała wzrost k a t o l i c y z m u w D a n i i (jak już wyżej podano, oblicza się, że ok. połowy katolików duńskich jest pochodzenia polskiego) , stymulowała też p e w n e z m i a n y w niektórych obyczajach duńskich l u ­ teranów. T a k n p . zwyczaj palenia świec w pewne d n i na grobach zmar­ łych k r e w n y c h w t a k p r o t e s t a n c k i m k r a j u , j a k Dania, p r z y p i s u j e się wpływom k a t o l i c k i c h przybyszów z P o l s k i . Z w y c z a j t e n pojawił się w D a n i i po I w o j n i e światowej, rozpowszechniając się w l a t a c h 1920 - 1930, poczynając od t z w . „polskich obszarów", t z n . od w y s p L o l l a n d - F a l s t e r i przechodząc później n a cały k r a j . Był to okres, k i e d y poczęli umierać p i e r w s i polscy osiedleńcy. 13 1 4 W p ł y w y r e l i g i j n e polskie równoważyły się oddziaływaniem d r u g i e j s t r o n y . W z o r y zachowań otoczenia spowodowały obojętnienie a k t y w n y c h przecież r e l i g i j n i e Polaków. Postawa ta p o j a w i a się w d r u g i m i t r z e c i m p o k o l e n i u duńskich Polaków, a więc w t y m , które zasymilowało się w pełni. F o r m a l n i e pozostając członkami Kościoła Rzymskokatolickiego, nie wykazują w dziedzinie w i a r y większego zaangażowania. Adaptacja pod względem n o r m zachowania się r e l i g i j n e g o była ułatwiona t y m , że księża n i e s t a n o w i l i raczej e l i t y społecznej wśród imigrantów, zgod­ nie z tendencją władz kościelnych, p r z e c i w n y c h , j a k to było już w i e ­ l o k r o t n i e podnoszone, t w o r z e n i u j a k i c h k o l w i e k f o r m polskiego nacjo­ n a l i z m u . P e w n e tendencje k l e r y k a l n e pojawiają się dopiero po 1945 r . i są związane ze z m i a n a m i p o l i t y c z n y m i zaszłymi w Polsce. Księża w p r o ­ wadzają do swojej p r a c y elementy działalności p o l i t y c z n e j . Wszakże w a l k a o w p ł y w n a zachowania i postawy P o l o n i i duńskiej nie miała żadnych r e p e r k u s j i w stosunkach z m i e j s c o w y m społeczeństwem. Nellemann, op. cit., s. 76 - 84. M. R e h n b e r g , Ljusen paa gravarna, S t o c k h o l m 1965, s. 58 - 63; К. U l d a 11, Folkefesternes katolske grundlag w Nordiske Folkelivsод Folkemindeforskermade, K o b e n h a v n 1963, ed. L . B 0 d k e r , B . H o l b e k . 13 1 4 �POLACY ORGANIZACJE W 71 DANII POLAKÓW W DANII Przez długi czas nie było wśród przybyszów próby zrzeszenia się. Działalność Kościoła ograniczała się do spraw pomocy duchowej i spo­ łecznej, aktywność zaś Związków. Z a w o d o w y c h i duńskich i n s t y t u c j i państwowych, które penetrowały środowisko imigrantów, miała na celu wciągnięcie i c h do r o d z i m y c h stowarzyszeń. Pierwsze próby łączenia się i a k t y w i z a c j i społecznej były podjęte w 1918 r. przez osoby będące raczej e m i g r a n t a m i p o l i t y c z n y m i . J . M . D r o p i o w s k i i J . K o w a l c z y k założyli Skandynawską Katolicką Unię Polakowi (Den S k a n d i n a v i s k U n i o n af K a t o l s k e Polakker), której orga­ n e m był t y g o d n i k ,,Polak w, D a n i i " , mający prenumeratorów zrzeszonych w 17 oddziałach t e r e n o w y c h : N a k s k o v (275), M a r i b o (147), N i v a a (87), A a r h u s (123), N y k o b i n g , K o b e n h a v n , Hairsholm, Naestved, Praesto, V o r d i n g b o r g , Slagelse, K a l u n d b o r g , Holbaek, Odense, Grenaa, H a m m e l oraz w Stora M a r k i e w połudiniowoszwedzkiej p r o w i n c j i Skania (w n a w i a ­ sach liczba prenumeratorów). Pismo miało c h a r a k t e r p o l i t y c z n y , było antysemickie i antysocjalistyczne, o s k r a j n i e r e a k c y j n y m n a s t a w i e n i u . Wszelako po opuszczeniu D a n i i w 1919 r . przez założycieli U n i i t a efe­ meryczna organizacja rozpadła się. Działalność organizacyjna wśród imigrantów rozpoczęła się dopiero w 1925 г., g d y powstał Związek Robotników Polskich w D a n i i , s t w o r z o n y samorzutnie przez osiadłych t a m Polaków. Zrzeszenie to w 1930 г., a więc w okresie swojego r o z w o j u posiadało 22 oddziały terenowe p o ­ krywające cały k r a j : L o l l a n d - F a l s t e r : Nakskov, M a r i b o , N y k o b i n g Zelandia: K o b e n h a v n , Naestved, Slagelse, Ringsted, H i l l e r o d , Taas t r u p , Nivaa, Holbaek, K o g ę Fionia: Odense J u t l a n d i a : A a l b o r g , Randers, P i n d s t r u p , Horsens, K o l d i n g , H a d e r slev, Sonderborg, Tonder Bornholm: Aakirkeby. W 1933 r . zmieniono nazwę n a Związek Polaków w Danii,. Zadaniem Związku była praca społeczna i organizacyjna wśród imigrantów, d o ­ starczanie i n f o r m a c j i o Polsce. Związek miał c h a r a k t e r organizacji polo­ n i j n e j powstałej n a g r u n c i e sentymentów n a r o d o w y c h i przywiązania d o ojczyzny oraz u t r z y m a n i a t r a d y c j i n a r o d o w y c h i znajomości języka p o l ­ skiego wśród imigrantów, a szczególnie i c h dzieci. Od k w i e t n i a 1933 r . do maja 1939 r. Związek wydawał miesięcznik „Polacy w D a n i i " , p o 15 15 Nellemann, op. cit., s. 66 - 68. �72 MAREK ARPAD KOWALSKI z b a w i o n y zabarwienia politycznego, przynoszący natomiast wiadomości dotyczące spraw k r a j o w y c h , organizacyjnych, wiadomości z Polski, wiadomości o życiu imigrantów, działalności p o l s k i c h szkół. K o l e j n y m i r e d a k t o r a m i b y l i Bolesław Rediger, który prowadził pismo przez 5 n u ­ merów, i A d a m R. Sokolski, p o l s k i nauczyciel z Nakskov, redagujący miesięcznik do końca jego w y d a w a n i a . K o s z t y w y d a w a n i a pisma były p o k r y w a n e ze składek związkowych oraz z płatnych ogłoszeń w n i m zamieszczanych, które zajmowały 1 5 % p o w i e r z c h n i d r u k u . W latach 1928 - 1940 istniały też polskie szkoły w D a n i i . Pierwsza z n i c h powstała w październiku 1928 r. w Nakskov, a następne w M a r i b o i N y k o b i n g . Nadto, poza L o l l a n d - F a l s t e r , istniały szkoły w Kopenhadze, N i v a a i Haderslev. N a uc z y c i ela m i były osoby przysłane z Polski. Szkoły uległy l i k w i d a c j i po I I w o j n i e światowej, g d y młodsze pokolenie i m i ­ grantów zasymilowało się z duńskim społeczeństwem, n i e chcąc znajdo­ wać się w położeniu izolowanej mniejszości n a r o d o w e j . Wśród drugiej i trzeciej generacji osób pochodzenia polskiego pielęgnowane są je d ynie pewne k u l t u r a l n e t r a d y c j e narodowe, p r o w a d z i się naukę języka p o l ­ skiego, organizuje zespoły pieśni i tańca w o p a r c i u o p o l s k i f o l k l o r . Dunizacja t y c h l u d z i W i połączeniu z p o d t r z y m y w a n i e m k u l t u r a l n y c h R y c . 3. G o s p o d a r s t w o Wojciecha Bzorka w Lundby per Nr. Alslev, w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i �POLACY W DANII 73 związków z k r a j e m jest chyba najlepszym sposobem wejścia w życie nowego społeczeństwa. Początkowym miejscem zebrań Polaków były t y l k o kościoły. W miarę organizowania się imigrantów powstawały D o m y Polskie, będące ośrod­ k i e m spotkań, p r a c y społecznej i k u l t u r a l n e j . Pierwsze z n i c h powstały w Nakskov, M a r i b o i Saskobing, późniejsze w i n n y c h regionach D a n i i . Stanowiły one pomieszczenia dla p o l s k i c h szkół, prowadziły t r y b p r a c y klubowo-świetlicowej. Z w a r t a organizacja Związku uległa r o z b i c i u pod koniec l a t czter­ dziestych, po I I w o j n i e światowej, w okresie 1946 - 1949 r. Nastąpił wówczas rozłam, gdyż część oddziałów popierała nowe władze polskie, część zaś e m i g r a c y j n y rząd londyński. Ukonstytuował się wówczas k o n k u r e n c y j n y Związek W o l n y c h Polaków: organizacja ta istniała wszak­ że krótko. W rezultacie Związek Polaków w D a n i i reaktywował w pełni swoją działalność, z t y m że utrzymało się p r z y życiu j e d y n i e 7 oddziałów: w, M a r i b o , Nakskov, N y k o b i n g , Odense, A a l b o r g , H a d e r slev i Kopenhadze, o różnym n a s t a w i e n i u p o l i t y c z n y m . Jednakże m i m o rozbicia n a oddziały „warszawskie" i „londyńskie" działalność Związku nie ma c h a r a k t e r u politycznego i k o n c e n t r u j e się n a sprawach życia Polaków w D a n i i , i n f o r m a c j a c h ze starego k r a j u i organizacji w y c i e ­ czek do P o l s k i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fed6519eb3b1ac28f6eff4f9e6dc134.pdf f3d25f3ff10ce089898078112453aa5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1581 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1463 Title A name given to the resource Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.237-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SŁAWOJ S Z Y M K I E W I C Z Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa POLACY W KAZACHSTANIE. ŚWIADOMOŚĆ ETNICZNA I STOSUNKI Z OBCYMI WSTĘP Artykuł dotyczy warunków zachowania świadomości etnicznej u Polaków zesłanych z Ukrainy do Kazachstanu w 1936 r. Zesłanie objęło społeczność znajdującą się w diasporze już od drugiego rozbioru Polski. Obszary przez nią zajęte wchodziły w skład terytorium nazywanego wschodnią Ukrainą (na wschód od Zbrucza) i przed I I wojną światową graniczyły z Polską. Polacy stanowili tam znaczną liczebnie mniejszość i od dawna podlegali procesowi akulturaq'i. Sprawił on, że w zestawie tzw. obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej nie różnili się istotnie od otaczających ich Ukraińców. Wskazują na to różni autorzy, por. Jasiewicz (1992), zdaniem którego polskość tej grapy istniała głównie w świadomości. Tezę tę przyjmuję jako podstawę swoich rozważań, gdyż istotnie odrębność kulturowa Polaków kazachstańskich funkcjonowała niemal wyłącznie na poziomie języka, religii i symboliki etnicznej, przeniesio­ nych w sferę ideową, a w praktyce slabo realizowanych. W Kazachstanie Polacy musieli przejść trudny proces adaptacji w sferze materialno-bytowej, a poddani przymusowi policyjno-politycznemu mogli utracić nieliczne wyróżniki swej tożsamości oraz ich ideową nadbudowę. Było to o tyle prawdopodobne, że grupa objęta została niemal pełnym zakazem realizowania sakralnej części kultury, która zwykle wspiera czło­ wieka w podobnie kryzysowych momentach. Skutkiem tego mógł być kolej­ ny etap polegający na asymilacji z żywiołem rosyjskim, wyraźnie dominują­ cym na tym terenie już od połowy X X wieku. Moje obserwacje prowadzą do wniosku, że taka hipotetyczna sekwencja nie nastąpiła. Kultura symboliczna rzeczywiście uległa zatarciu u części polskiej populacji, jednakże u większości zachowała się albo w pełni, albo w stanie umożliwiającym odtworzenie. Z kolei asymilacja dotyczyła jednostek, chociaż trudno ocenić jak licz­ nych. Zamiast niej miał miejsce proces wybiórczej i niepełnej akulturacji do wzorów kultury rosyjskiej i częściowo niemieckiej - dwu czynników dominu­ jących w tym środowisku. O tym, że nie doszło do asymilacji całej grapy �238 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ zadecydował najprawdopodobniej trudny, początkowo wprost dramatyczny okres dostosowywania się do warunków życia w deportacji. Wzmocnił on odporność grupową na bodźce dezintegracyjne, zamiast zwykłego w podob­ nej sytuacji osłabienia tej odporności. Stało się tak przypuszczalnie dlatego, że poza alternatywą: utrata tożsamości - jej zachowanie, nie było trzeciej drogi. W pierwszym okresie asymilacja była dla deportowanych niemal niedostępna, bowiem obozowe warunki funkcjonowały jak rezerwat etnicz­ ny, później zaś działał już mechanizm kontynuacji. Był on tym łatwiejszy, że wieloetniczne otoczenie akceptowało wzór współżycia różnych etnosów, chociaż z tendencją do unifikacji kultury. Ponieważ artykuł traktuje o okresie przejścia w sytuacji życiowej kilkudzie­ sięciu tysięcy ludzi, sięgam więc także do sytuacji okres ten poprzedzającej, czyli umiejscowionej na Ukrainie. Materiał był zbierany w sposób typowy dla pracy etnologa w terenie i w wyjątkowych tylko przypadkach odwołuje się do źródeł innego typu (te ostatnie patrz bibliografia u Jasiewicza 1992). Pochodzi on z wywiadów przeprowadzonych w 1991 r. wśród starszych wiekiem mieszkań­ ców kilku wiosek w obwodzie kokczetawskim w północnym Kazachstanie . Deportację przeprowadzono według kryterium etnicznego; objęła ona głównie Polaków zamieszkałych w graniczących z Polską obwodach Ukrainy. Z terenów pogranicznych usuwano ludzi mogących poczuwać się do solidar­ ności z narodami na zachód od ZSRR i tym samym zagrażających bezpieczeń­ stwu państwa. Wspólnie z Polakami wywożono także Niemców z tych samych obwodów ukraińskich. Polacy wraz z Niemcami stanowili pierwszą w Kazach­ stanie masową grupę przymusowych osiedleńców pozostających pod nadzorem NKWD. Większość z nich rozlokowano w obwodzie kokczetawskim, i do dzisiaj jest on głównym skupiskiem polskim w tym kraju. Formalną podstawą była decyzja rządu ZSRR z 28 kwietnia 1936 o przesiedleniu osób narodowości polskiej jako „elementu niepewnego poli­ tycznie" (Deportacii 1992, s. 107). Przeznaczonych do wysiedlenia było 36 tys. osób narodowości polskiej i tę liczbę przyjmuję jako wyjściową. Może ona budzić wątpliwości (niektórzy badacze proponują liczbę 60 tys.; por. Gawęcki 1994, s. 175; Stroński 1994, s. 153), lecz nawet archiwalne dane N K W D operują tylko wielkością planowaną. Kompetencja tych archiwów bierze się stąd, że owi Polacy tworzyli kategorię „specjalnych osiedleńców" wchodzących w system obozów kontrolowanych przez NKWD. 1 Status prawny Status ludności „na specjalnym osiedleniu", czyli tzw. specposieleńców, był równoznaczny z ograniczeniem wolności osobistej i koniecznością co­ miesięcznego meldowania się w tzw. komendanturze. Obowiązywał zakaz 1 Badania te zostały zainspirowane przez prof. W. Tiszkowa, dyrektora Instytutu Etnologii i Antropologii RAN w Moskwie. W terenie korzystałem z pomocy I. Zarinowa. �POLACY W KAZACHSTANIE 239 opuszczania własnej wioski, co bardzo utrudniało kontakty na szczeblu ponadlokalnym, a więc także podtrzymywanie więzi etnicznej. Stosunkowo wcześnie wystąpiło zjawisko mimikry etnicznej polegające na deklarowaniu narodowości rosyjskiej przy zapisach administracyjnych. Dotyczyło ono głównie ludzi młodych, Uczących na karierę lub tylko na polepszenie bytu przez wymazanie przynależności do narodu deportowanego. Uzyskanie no­ wej afiliacji narodowościowej bez zmiany miejsca zamieszkania nie stanowi­ ło jeszcze podstawy do zniesienia ograniczenia wolności i wykreślenia z reje­ strów „komendantury". Pozwalało jednak udać się na naukę do miasta, gdzie można było wyrobić dokument tożsamości z wpisaną na stałe nową narodowością, co praktycznie oznaczało uzyskanie swobody, gdyż umoż­ liwiało zatarcie za sobą śladów. Stosunek środowiska wobec takich odmieńców był negatywny, jednak młodzież, znajdująca się na ogół w pokolenio­ wym konflikcie, nie przyjmowała owej dezaprobaty. Zmianę statusu i wyjęcie spod kontroli komendantury bez nadmiernie skomplikowanych zabiegów umożliwiały małżeństwa z Kazachami. Były one jednak nadzwyczaj rzadkie. W rachubę mogły także wchodzić związki ze swobodnymi Rosjanami, Białorusinami i innymi, którzy jednak unikali bliższych kontaktów z politycznie podejrzanymi „specposieleńcami". Mimo wszystko, takie przypadki zdarzały się, co odnotowuje raport komisji kon­ trolnej z 1951 r. (przytoczony u Gawęckiego 1994, s. 193). Mieszane małżeń­ stwa stały się częste po zniesieniu komendantury w 1954 г., wraz z począt­ kiem programu zagospodarowania ugorów kazachskich. Powstawanie wspólnoty lokalnej i jej symboliki Migrująca społeczność wiejska stara się zwykle odtworzyć reguły organizacji swojskiej przestrzeni, zajmowanej na poprzednim miejscu. Podstawowymi punktami tej przestrzeni były na Ukrainie sakralne centrum - kościół, albo też główny krzyż lub kapliczka, oraz sakralna granica, wyznaczająca początek obszaru niezagospodarowanego i wystawionego na oddziaływanie złych sił. Umieszczenie takich punktów w nowo zbudowanych osadach było praktycznie niemożliwe w warunkach odgórnego organizowania wspólnoty wiejskiej przez władze wrogie wobec umieszczania znaków sakralnych. Wierząca społeczność musiała pogodzić się z negatywnym stosunkiem władz wobec praktyk religijnych i znaków o religijnej wymowie w miejscach publicznych. Mimo to zbierano się na wspólne modlitwy w wybranych domach albo na cmentarzu. W warunkach kazachstańskich cmentarz pełnił funkcję granicy między swojską i obcą przestrzenią. Jednocześnie zastępował on wiejskie centrum sakralne. Głównym jego punktem był wysoki krzyż, z czasem wyposażony w figurę Chrystusa. Władze na ogół tolerowały jego istnienie, ograniczając walkę z religią do sfery pozacmentarnej. Przy załadunku do pociągu nie powodowano się zasadą utrzymania razem sąsiadów z tej samej wioski. W ten sposób zdeterminowany został �240 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ sąsiedzki układ w miejscu nowego osiedlenia, gdyż na ogół pasażerów jed­ nego pociągu kierowano do tego samego punktu w Kazachstanie. Rozczłon­ kowana i przemieszana społeczność musiała rozpocząć proces tworzenia nowej wspólnoty. Składała się ona na ogół z ludności polskiej i niemieckiej. Porozumiewała się ona w języku ukraińskim, chociaż formalnie obowią­ zywał rosyjski, tak w kontaktach z władzami, jak i w szkolnictwie. Dwunarodowa początkowo wspólnota lokalna nie była silnie zintegrowana, pro­ ces przystosowania przebiegał dwutorowo, o czym świadczą fragmenty powstałego wówczas folkloru, komentującego powstałą sytuację. Natychmiast powołano strukturę kołchozową cechującą się intensywną eksploatacją siły roboczej i ograniczoną jej reprodukcją w sferze wyżywienia. Były lata, kiedy zboża nie starczało do rozliczenia dniówek roboczych (praktykowano je w naturze) i wówczas kontrolowano nawet zawartość garnków w poszukiwaniu nielegalnie posiadanego ziarna. Kołchoźnicy zdoby­ wali je stosunkowo prosto: kradli pszenicę przy pracach polowych. Relacje 0 tym przekazywane bywają nieraz w sposób bardzo kolorowy, anegdotyczny 1 sugerujący powstawanie nowego folkloru w postaci opowieści heroicznych. Jedna z nich nosi cechy mitu wyjaśniającego okoliczności ustalenia się nowego trybu pracy w kołchozie: Najgorszym z przewodniczących w Stiepnoje był niejaki Rybnicki. Proszono go: „daj nam żyć", uprzedzano, że mu zrobią krzywdę jeśli nie zmieni się. Nie usłuchał, więc którejś nocy po­ wracająca z pracy grupa kobiet zaczaiła się i zbiła go kijami tak silnie, że wkrótce zmarł od pobicia. Plan i jego realizacja były dziełem wyłącznie kobiecym, mężczyzn weń nie wtajemniczano. Następny przewodniczący, również Polak, pamiętał o losie poprzednika i był już pobłażliwszy. W tego rodzaju folklorze jako nieprzyjaciela prezentuje się system, nie wyróżniając narodowości jego funkcjonariuszy. Prosty człowiek walczy z przeszkodami stworzonymi przez molocha, na którego usługach pozostają także ludzie z własnego środowiska. Odzwierciedla to rzeczywistą sytuację, kiedy spośród Polaków rekrutowali się zarówno działacze aparatu przymusu gospodarczego, nacisku politycznego, jak i zwykli donosiciele. Oni także weszli do miejscowego folkloru jako osoby rozpędzające zebrania modli­ tewne i rekwirujące książki do nabożeństwa. Język Większość Polaków mówi jednym z dialektów języka ukrańskiego lub polskiego, co razem nazywa się językiem „prostym". Ci, którzy deklarują znajomość polskiego, najczęściej posługują się nim jako drugim, znacznie rzadziej na co dzień. Dane spisu powszechnego z 1989 r. informują, że Polacy kazachstańscy jedynie w 12,2% przyznają się do polskiego jako ojczystego (jest to najniższy wskaźnik wśród polskiej diaspory w krajach niegdyś radzieckiej Azji Centralnej i niemal identyczny jak u Polaków na Ukrainie). Oznacza to czterokrotny spadek rozpowszechnienia języka naro- �POLACY W KAZACHSTANIE 241 dowego w porównaniu z rokiem 1926, kiedy to mówiło nim na Ukrainie około 50% Polaków. Dotknął on w jednakowym stopniu grupę kazachstań­ ską, jak i pozostałych na Ukrainie, co wskazuje, że w obu wypadkach proces ten podlegał podobnym prawidłowościom. Nawet na Ukrainie polski w wersji zbliżonej do literackiej był językiem odświętnym, językiem kazań, modlitw i śpiewów kościelnych, używanym potocznie głównie przez księży, nauczycieli i wąską warstwę mieszkańców miast. W Kazachstanie występują zaskakujące kontrasty: od całkowitej nieznajomości, wyniesionej z domu rodzinnego jeszcze na Ukrainie, aż do pięknej polszczyzny wykazującej solidną bazę literacką z X I X wieku. Demonstruje ona ślady wpływu dawnych lektur, jest wprawdzie zawsze okraszona ukrainizmami. Średnie i młodsze pokolenie częściej posługuje się językiem rosyjskim, nawet jeśli w domu używa się gwary. Coraz powszechniejsza nauka języka polskiego nie zmienia ogólnego obrazu. Jest on w dalszym ciągu oderwany od bytu codziennego i dotyczy to także osób, które potrafią mówić nim w sposób płynny. Polski pozostaje środkiem odświętnego porozumiewania się, zgodnie z dawnym wzorem, gdy był przywiązany do kościoła i modlitwy. W latach działania tajnego kościoła nadal w jego praktyce dominowała polszczyzna, zmieniło się to jednak po jego legalizacji. Coraz powszechniej wprowadza się rosyjski, czasami nawet dialekt „prosty", do kazań, spowie­ dzi i kontaktów z wiernymi. Niezależnie od tego jak Polacy mówią na co dzień i czy w ogóle potrafią się posługiwać językiem polskim, pozostaje on wspólną wartością ideową określającą tożsamość etniczną. Jest to element symboliczny mieszczący się w świadomości grupowej i wyznaczający granice polskiej populacji, bez względu na jego realne występowanie. Mimo własnych kłopotów z polszczyzną, Polacy Kazachstanu sami sto­ sują kryterium językowe w wyznaczaniu granic etnicznych, a nawet we­ wnętrznego zróżnicowania etnograficznego. Są oni świadomi gwarowych różnic występujących w ich zespole i na tej podstawie gotowi są odmawiać prawa do polskości nosicielom niektórych gwar. Ogólna ich liczba odnoto­ wana z informacji terenowych wynosi 9, chociaż nie musi ona odpowiadać językoznawczej klasyfikacji dialektów. Najprawdopodobniej też nie pokry­ wa się ona ze zróżnicowaniem w kulturze, niemniej dystans społeczny wobec pewnych grup jest silny. Doznają tego np. wyraźnie wydzielający się Mazu­ rzy, wobec których dominuje stosunek protekcjonalny. Wiedza o tym zróż­ nicowaniu jest jednak powierzchowna i coraz rzadsza, co wynika z przecho­ dzenia na rosyjski, który ukrywa odmienności gwarowe. Należy też od­ notować całkowitą nieznajomość pochodzenia nazwy i grupy Mazurów, zarówno wśród nich samych, jak też polskiego otoczenia. Oznacza to, że jeszcze na Ukrainie zaginęła funkcja przekazicieli historii etnicznej, którzy byliby w stanie przedstawić Mazurów jako ważną dla żywiołu polskiego falę imigracyjną z centralnej Polski. �242 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Świadomość etniczna Niepewność co do własnej zwartości i homogeniczności etnicznej musiała się odbić na postrzeganiu swojej grupy jako całości. Polacy kazachstańscy wykazu­ ją poczucie niepełnej wartości, które wynika zarówno ze świadomości wielowie­ kowego oderwania od Polski, jak też z ułomności języka lub całkowitej jego nieznajomości. Stąd właśnie wzięło się krytyczne samookreślenie „drewniani Polacy" (por. też równoległe: „papierowi, wyliniali"). Odzwierciedla ono niepełne poczucie tożsamości, podtrzymywane reakcjami rosyjskiego otoczenia, dla którego Polak z Ukrainy kojarzył się tylko z inną wersją ukraińskości. Mogło to zachwiać poczuciem odrębności, i w istocie zacierało je niekie­ dy, chociaż chyba mniej radykalnie niż działo się to równolegle na Ukrainie. Odchodzenie od polskości nie było wyłącznie rezultatem presji admini­ stracyjnej czy chęci robienia kariery już po uzyskaniu wolności osobistej. Wynikało też ze słabych wyznaczników odrębności i braku zewnętrznych czynników ją podtrzymujących, jak chociażby oficjalnego i prywatnego za­ interesowania płynącego z Polski. Sytuacja odmieniła się dzięki przemianom okresu gorbaczowowskiego, które umożliwiły rozwój tendencji do otwartego definiowania przynależności etnicznej, a nawet do niej zachęcały. Odwrócony został dzięki temu postępujący z wolna proces zlewania się Polaków z innymi Słowianami - z Rosjanami, rzadziej z Ukraińcami. Wspo­ magała go dawniej chęć ucieczki w etnos stosunkowo bezpieczny, mniej podejrzany o nielojalność polityczną. Polacy zaprzestali przemilczania pol­ skiego pochodzenia, często nawet jego ukrywania. Trzeba jednak dodać, że w Kazachstanie było to zjawisko rzadsze niż w Rosji czy na Ukrainie. Postawa taka jest równie uprawniona, jak trwanie przy polskości, etnicz­ ność jest bowiem kwestią wyboru indywidualnego. Dokonuje się go często pod wpływem presji politycznej i społecznej, zależy też od siły związków z głównym trzonem etnosu, te zaś przerwane zostały na długo. Pytanie o ojczyznę wywoływało z reguły odpowiedź kilkustopniową: nie wszyscy wymieniali Kazachstan, dla osób starszych identyfikacja rozpoczynała się od wsi albo rejonu urodzenia, dalej następowała Ukraina, na koniec Polska (ale niekiedy tego stopnia utożsamienia także brakowało). Ta ostatnia znana była respondentom i ich przodkom jedynie ze słyszenia, niemniej często kojarzono ją z ojczyzną najwyższego stopnia. Określano to nieraz figuratywnie, np. „Polska to ziemia i rodzina wszystkich Polaków". Umieszczenie ojczyzny symbolicznej w Polsce oznacza akces do szeroko rozumianej wspólnoty narodowej i polskiej grupy etnicznej. Podobne stop­ niowanie można oddać terminami stosowanymi w opisie naukowym: ojczy­ zna prywatna (Kazachstan), ojczyzna pochodzenia (miejsce wychowania się na Ukrainie), ojczyzna historyczna (Ukraina), wreszcie ojczyzna etniczna (Polska). Ojczyzna emocjonalna najczęściej pokrywała się z prywatną w Ka­ zachstanie, nawet w wypadku osób starszych, gdyż tu odbył się najtrudniej­ szy w ich życiu etap socjalizacji. �POLACY W KAZACHSTANIE 243 Zadawane w tym kontekście pytanie o tożsamość etniczną Polek wydanych za nie-Polaka, a także ich dzieci, przynosiło stereotypową odpowiedź: Polakiem był ten, kto nie porzucił polskiego kościoła. Kryterium nie dotyczyło więc katolicyzmu, gdyż ten łączył Polaków i większość Niemców, lecz instytucji Kościoła polskojęzycznego. Ten ostatni funkqonował zatem jako symbol i wyznacznik zasięgu społeczności etnicznej. Roli tej nie mogły pełnić grupy lokalne, które wskutek przemieszania ludności nie były w stanie wytyczyć odpowiednich granic. Kościół z polskim językiem literackim stawał się natural­ nym punktem odniesienia przy określaniu tożsamości. Dzięki temu identyfika­ cja z językiem narodowym odbywała się niejako per procura, bez konieczności używania go w praktyce. Tę samą zasadę identyfikacji przenieśli Polacy z Ukrainy do Kazachstanu, z tym tylko zastrzeżeniem, że nie pozwolono im zabrać ze sobą Kościoła instytucjonalnego, był on jednak obecny w wersji nieformalnej jako ważny element ideowy świadomości etnicznej. Na straży endogamii etnicznej w Ukrainie stało duchowieństwo, jednak jej pełne przestrzeganie nie było możliwe. Funkcjonowała więc zwyczajowa reguła ułatwiająca zachowanie jednorodności wyznaniowej każdej społecz­ ności. Wychodziła ona z zasady patrylokalności małżeństw na owym terenie i ustalała, że kobieta przyjmuje wyznanie męża, w konsekwencji czego ślub odbywa się w świątyni właściwej temu ostatniemu. Dzieci z takiego małżeń­ stwa identyfikowane były z etnicznością ich ojca. W Kazachstanie ta ostat­ nia zasada została utrzymana, gdyż przekaz przynależności etnicznej okazał się wartością trwałą w systemie radzieckim i w związku z tym kontynuował praktykę patrylinearną. Dziedziczenie religii stało się natomiast wartością negocjowaną wskutek zaniku kongregacji wyznaniowych. W związku z tym wierzące Polki, wychodząc za mąż za obcych, nie tylko zachowywały religię, ale też potrafiły przekonać partnera do zawarcia ślubu katolickiego. Dzięki temu mogły one zachować w sposób wyraźny swoją narodowość, chociaż na Ukrainie pozostawałaby ona w pewnym zwieszeniu. Wprawdzie moi rozmówcy utrzymywali, że są w stanie odgadnąć przy­ należność etniczną każdego człowieka na podstawie cech zewnętrznych, nie potrafili wszakże wskazać na konkretne różnice dzielące Polaków i Ukraińców, poza wyznaniem i bardzo ogólnie określanym zamiłowaniem do porządku. Pewne szczegóły można było uzyskać dopiero w odpowiedzi na konkretne pytania, ale i one były mało precyzyjne. Bliższe wyjaśnienia padały w odpowiedzi na pytania o strój, haft, sposób zaścielania łóżka, czy o śpiewy. Przyznając, że ukraiński haft był bogatszy, łóżka troskliwie ozdobione piramidą poduszek, pieśni zaś melodyjne i zróżnicowane, nie używano nigdy oceniających określeń wskazujących na uznanie dla este­ tycznych walorów zjawiska. Wynika to najprawdopodobniej z niechęci do podważenia stereotypu o własnej wyższości. Chętnie natomiast podkreślano „delikatność" stroju polskiego, który w mniejszym stopniu wykorzystywał surowe płótno i samodział. W formie uogólniającej spotyka się niekiedy rozróżnienie obyczajowości „polskiej" od „prostej", stanowiące paralelę �244 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ do kategoryzacji języka. Nie odnosi się to jednak do podstawowej kultury materialnej, gdyż nikt nie dostrzegał różnic w posiłkach, technice uprawy ziemi, w narzędziach i sprzętach. Wskutek braku wyraźnych wyróżników kultury etnicznej, odmienność swą Polacy kodowali więc głównie w sferze świadomościowej. Stąd płynie akcentowanie aspektu ideowego - religii, języka, poziomu kultury, czy przy­ wiązania do estetyki bytu. Przykład Niemców, dobrze zachowujących swą odrębność etniczną, musiał wzmocnić takie postawy, podtrzymując funk­ cjonowanie etniczności w wymiarze świadomościowym. Polska specyfika kulturowa, ubogo wyrażana co najmniej od XIX w., nie została więc zubo­ żona na terenie Kazachstanu. Przyjęto natomiast z czasem pewne elementy kultury rosyjskiej, w ślad za rozpowszechnieniem się języka rosyjskiego. Musiały też mieć miejsce pewne zapożyczenia akulturacyjne od Niemców, będących członkami tych samych wspólnot lokalnych. Są one jak dotąd słabo udokumentowane poza relacjami o psychicznej mobilizacji do prze­ trwania, czerpanej z niemieckiego przykładu. Wiedza historyczna o losach własnej grupy etnicznej pełni na ogół ważną rolę w podtrzymywaniu tożsamości. W wypadku Polaków ukraińsko-kazachstańskich jest ona wszakże nikła. Widać to wyraźnie w kontekście nieznajomości pochodzenia nazw „Mazurzy" oraz „szlachta" (o tym patrz niżej). Żaden z tych terminów nie funkcjonuje jako element wiedzy o prze­ szłości własnej grupy. Pewne osoby potrafią przywołać znaczące w historii kultury polskiej nazwiska (np. Mickiewicz, Konopnicka czy Kościuszko), co wynika z ich wykształcenia w szkołach polskich. Dominuje wszakże pamięć o niedawnym etapie wysiedlenia i adaptacji w Kazachstanie. Opowiada ona o losach grupowych przez pryzmat doświadczeń indywidualnych. Polacy kazachstańscy nie wykazują żadnej znajomości kondycji lub stru­ ktury własnej społeczności z czasów poprzedzających życie najstarszej gene­ racji. Zatarciu uległa nawet znajomość wydarzeń z nieodległej przeszłości, np. wielkiego głodu na Ukrainie. Osoby pochodzące z terenu objętego polskim rejonem narodowościowym Marchlewszczyzny, lub jego sąsiedztwa, nie pamiętają o jego istnieniu, choć funkcjonował on w latach 1925-1935. Pamięć historyczna grupy rozpoczyna się od deportacji i operuje takimi elementami jak okoliczności wywiezienia, początki osadnictwa, czemu towa­ rzyszy symbolika pierwszej studni, wbitego w ziemię kołka oznaczającego przyszłą wieś, gehenna pierwszej zimy i prześladujący wszystkie wspomnie­ nia obraz domostw-ziemianek, nazwanych później „stalinkami", a także reżym komendantury. Jak więc w takiej sytuacji odbywał się przekaz etniczności, czyli jej reprodukcja? Polegał on głównie, a w Kazachstanie chyba jedynie, na wy­ korzystaniu komunikacyjnej funkcji grupy skazanej na walkę o przetrwanie. Wymaga ona istnienia póla informacyjnego, na które składają się zespół odbiorców oraz właściwe mu treścią lub emocją powtarzalne komunikaty, a także ustalone formy przekazu. Te ostatnie były ograniczone do charak- �POLACY W KAZACHSTANIE 245 terystycznych dla społeczeństwa wiejskiego kanałów folklorystycznych, ob­ rzędowych i kultowych. Wszystkie one w Kazachstanie cierpiały na niedo­ rozwój z powodu izolacji społeczności wiejskich i niskiej intensywności przekazywanych komunikatów (pieśni, opowieści, obrzędy doroczne czy rodzinne, ceremonie religijne, wszystkie z nich bardzo okrojone). W warst­ wie formalnej i treściowej miały one luźny związek z polskością, ale ponie­ waż ograniczone były najczęściej do zbiorowości polskiej - służyły pod­ trzymywaniu więzi rozumianych jako grupowe, a nie tylko sąsiedzkie. Swo­ im zasięgiem wyznaczały one granice grupy, czyli odbiorców tych samych komunikatów. Uczestnictwo w obrzędach rodzinnych Niemców, czy później Rosjan, pozwalało uświadomić przez kontrast, że wiele w nich było elementów obcych. Nawet jeśli zdefiniowanie różnicy (poza językiem) nastręczało trud­ ności, to jednak podświadomie zarysowywało granicę między swoimi i ob­ cymi. Komunikaty pojawiające się w owym polu informacyjnym nie musiały być przekazywane po polsku ani odnosić się do kultury etnicznej. Wystar­ czało jednak, że były odbierane jako własne. Ustalenie adresata w okresie obozowej komendantury było łatwe po wyeliminowaniu Niemców, żyjący bowiem obok Kazachowie i grupy kaukaskie wyróżniały się w sposób zde­ cydowany. Nawet przytaczana wcześniej opowieść z elementami lokalnego mitu, choć z pozoru uniwersalna, okazywała się oczywista dla Polaka, gdyż Niemiec by jej najprawdopodobniej nie aprobował. Poza komunikatami natury folklorystycznej z rzadka pojawiały się informacje pozasystemowe, czerpane np. z kontaktu z Polakami - zesłańcami czasu wojny, albo akcji rekrutacyjnej do Dywizji Kościuszkowskiej. Stereotypy i kontakty międzyetniczne Jak zwykle w środowisku wieloetnicznym funkcjonują stereotypy na­ dawane poszczególnym narodowościom przez otoczenie. Uogólniony nega­ tywny stereotyp zewnętrzny na temat Polaków, zdaniem ich samych, przypi­ suje im takie cechy jak przebiegłość, chytrość i wyniosłość. Dla Niemców właściwa ma być chciwość, dążenie do bogacenia się. Ukraińcom wypomina się głównie brak czystości i tolerowanie bałaganu w obejściu. Rosjan charak­ teryzować ma lenistwo, odkładanie obowiązków i brak ambicji material­ nych, czemu towarzyszy jednak nieszkodliwa zazdrość o sukcesy innych na tym polu. Składnikiem stereotypu Rosjanina są też pijaństwo oraz siła fizyczna. Niezbyt korzystne oceny dotyczące Rosjan nie były wystarczająco silne, by zapobiec dążeniu do wtapienia się w ich środowisko. Najbardziej nasycony emocjami był stosunek do Kazachów, w którym dominowały początkowo oceny ujemne. Stereotypy pozytywne rozbudowane są w przypadku Niemców - odpo­ wiedzialność, gospodarność, czystość, ludzka solidarność. Tej ostatniej Pola­ cy odmawiają samym sobie, na co przytacza się przykłady z najtrudniejszego �246 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ okresu wysiedlenia oraz niegodnej często walki o małą karierę w czasach wszechwładzy KGB. Pod względem pracowitości, gospodarności, porządku i higieny Polacy znajdują się na drugim miejscu po Niemcach. Następne pozycje zajmują Ukraińcy, a za nimi Rosjanie i Kazachowie. Dobre na ogół wspomnienia kojarzono z Żydami, jeszcze z czasów pobytu na Ukrainie. Dotyczyło to zwłaszcza rolników, którym przypisywano gospodarność i efektywność. Powyższy ranking prestiżu grup narodowościowych (Niemcy - Polacy - Ukraińcy - Rosjanie - Kazachowie) potwierdza się w deklarowanych przez Polaków preferencjach wyborów małżeńskich dla własnych dzieci, z tą tylko różnicą, że własny etnos wysuwa się na miejsce pierwsze. Swoboda decyzji w tym zakresie była początkowo bardzo ograniczona jeśli chodziło o związek z wolnym partnerem. Toteż do śmierci Stalina małżeństwa mie­ szane mogły się realizować przede wszystkim z Niemcami, którzy mieli jeszcze tę zaletę, że byli w większości katolikami. Jak w każdej społeczności mieszanej, również i w tej istnieją przezwiska etniczne, zastępujące etnonimy i na ogół mające ujemną konotację. Nie odnotowałem ich jedynie w odniesieniu do Niemców, przynajmniej współ­ cześnie. Najwięcej, bo trzy, dotyczą Polaków. Powszechnym epitetem dla Polaka jest „pszek", popularny na całym niemal terenie wschodniosłowiańskim i nawiązujący do specyfiki wymowy polskiej. Z kolei „Lach", będący zwykłym etnonimem w języku ukraińskim, przyjmowany jest przez Polaków jako epitet. Najprawdopodobniej wynika to z negatywnego lub krytycznego kontekstu wypowiedzi o Polakach, dzięki któremu neutralny Lach prze­ kształcał się w postać odbieraną ujemnie. Wyraźnie negatywne znaczenie ma określenie „szlachta", również przeniesione z Ukrainy. Dla Ukraińców z Podola i Wołynia termin ten ma znaczenie etnonimu o ujemnym odcieniu i jest używany częściej niż „Lachy". Przedstwiciele obu narodów nie rozumieją znaczenia słowa i nie kojarzą go z pojęciem dworjanin. Jasiewicz (1992, s. 30-31) sugeruje, że brak wiedzy o znaczeniu terminu „szlachta" wynikał z ochronnego odrzucenia przekazu historycznego, ponie­ waż negatywnie kojarzył się on w radzieckim kontekście ideologicznym. Uwaga ta jest prawdziwa, gdyż w edukacji i propagandzie radzieckiej Ukra­ iny eksploatowano obraz „polskiego pana", a obok niego szlachcica. Zja­ wisko jest jednak wcześniejsze; jeszcze w X I X w. Ukraińcy ironicznie koja­ rzyli ów termin, co wynikało z degradacji szlachty zagrodowej do statusu włościańskiego, przeprowadzonej przez carat po powstaniu listopadowym. Już wówczas stał się on epitetem zastępującym etnonim, co sprawiło m.in., że Polacy usunęli ze swej pamięci historycznej jego pierwotną konotację. Warstwowy rodowód nazw szlachta i mużik uległ zapomnieniu i przybrały one charakter etnonimu w opozycji: mużiki-Ukraińcy i szlachta-Polacy. To rozumienie ukształtowało się w stosunkach polsko-ukraińskich, ale, jak się wydaje, nie wyszło poza nie i nie zostało przyjęte przez pozostałe grupy etniczne w Kazachstanie. �POLACY W KAZACHSTANIE 247 Współżycie z Kazachami Zamieszkanie w Kazachstanie postawiło Polaków przed nowym wyzwa­ niem, zwłaszcza w odniesieniu do odmiennych kulturowo i cywilizacyjnie Kazachów. Ujawnił się tu brak przygotowania do akceptacji obcych wzorów życia. Z drugiej strony Kazachowie negatywnie zareagowali na tak liczną migracją rugującą ich z użytkowanych dotąd pastwisk. Łatwo jednak przy­ jęli wyjaśnienia o przymusowym osiedleniu, orientowali się bowiem w zasa­ dach funkcjonowania państwa radzieckiego. Polacy z kolei byli zaskoczeni, a kobiety nawet przestraszone miejscowymi praktykami. Odzież i poziom higieny najczęściej wracają we wspomnieniach jako powód niechęci. Raził nie tylko rodzaj odzieży, lecz również fakt, że futrzanych ubrań używano także latem, gdy inni pracowali rozebrani. Stosunek do Kazachów był ambiwalentny. W przytoczonym wcześniej rangowaniu poszczególnych narodowości wymienia się ich na samym końcu, chociaż pod pewnymi względami daje się im pierwszeństwo (gościnność, skłonność do pomocy, otwartość). Podkreśla się przyjazny stosunek Kaza­ chów do osiedleńców i ich pomoc w pierwszym okresie, dzięki której ci ostatni mogli stanąć na nogi. Niejednokrotnie spotykałem opinię, że Kaza­ chowie umożliwili Polakom przeżycie, między innymi dlatego, że lekceważyli niebezpieczeństwo kontaktowania się z ludźmi uznanymi za politycznie groźnych. Służyli oni radą, zajmowali się objazdową sprzedażą drewna opałowego, normalnie nieosiągalnego z powodu zakazu poruszania się. Od nich również Polacy i Niemcy kupowali sadzonki kartofli, co pozwoliło zapoczątkować własną hodowlę ogrodową. Z czasem, także z podpowiedzi Kazachów, zaczęto samodzielnie przygotowywać opał: suszyć naręcza dłu­ giego piołunu albo korzenie pewnych roślin, a także kiziak, czyli brykiety z suchego krowiego łajna. Dzięki nim nauczono się ocieplać chłodne domy-ziemianki, ustawiając drugą ścianę z piołunu mocowaną na kołkach. Kaza­ chowie też wskazali jak należy zdobywać sól, która „rosła" w stepie w po­ staci złogów powierzchniowych zwanych sołonczakami. Powszechnie wskazuje się na kazachską gościnność (doznawali jej zwłasz­ cza mężczyźni, którzy częściej podróżowali poza własną wieś) i na zwyczaj obdarowywania gościa prezentami, w tym właśnie poszukiwanym drewnem czy ziemniakami. Jedna z kobiet relacjonowała swoją ucieczkę wraz z mężem spod komendantury w 1939 r. Przygarnął ich pewien Kazach pod Pietropawłowskiem, u którego przez miesiąc mieszkali, oczekując aż załatwi dla nich dowody osobiste. Charakterystyczne, że autorami negatywnych opinii o Kazachach są z reguły kobiety. Wynika to z ich emocjonalnego stosunku do estetycznej strony kontaktów, będącego reakcją na osobliwą futrzaną odzież (zwłaszcza notorycznie pojawiające się we wspomnieniach małchaje czyli wielkie, kry­ jące twarz czapy oraz niezgrabne zimowe buty), a także dietą opartą na koninie. Z kolei kobiety są uważnymi obserwatorkami i więcej niż mężczyźni �248 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wiedzą o obyczajach kazachskich, potrafiąc je ze szczegółami relacjonować. Czynią to na ogół obiektywnie, bez dezaprobaty towarzyszącej zwykle sytuacjom kontaktu międzykulturowego. Wyjątkiem są problemy związane z higieną, co prowadzi nieraz do arbitralnego odrzucenia pewnych za­ chowań towarzyszących przygotowaniu żywności, nie zawsze zresztą uza­ sadnionych. Mężczyźni natomiast podkreślają pomocną postawę Kazachów, którą demonstrowali oni od samego początku. Zapamiętano ich deklaracje typu: „dobrze, żeście tu przyjechali, będzie nam weselej". Przez wszystkie lata stosunki układały się zgodnie z tą właśnie zasadą pod warunkiem, że przy­ bysze również przyjmowali ją za podstawę tych stosunków. Ilustracją niech będzie fakt, że ostatni sekretarz partii w Oziornym miał przy chrzcie Kaza­ cha za ojca chrzestnego. Był to zresztą drugi już chrzest owego człowieka, co wynikało z pragnienia jego ojca, by wprowadzić zaprzyjaźnionego Kazacha „do rodziny". Przypuszczalnie było to możliwe dzięki temu, że chrztu udzie­ lała kobieta, a nie ksiądz (miało to miejsce w 1956 г.). Nie spotkałem się z odrzuceniem Kazachów jako grupy, ani ich kultury, a w pewnych wypadkach są oni rangowani wyżej od Rosjan. Nawet nie­ chętni im nie używają antagonizującej terminologii. Mówi się więc o ich „kościołach" (meczetach) i o tym, że „podobnie jak my" modlą się do Pana Boga. Tym niemniej w wyborach małżeńskich znajdują się oni na ostatnim miejscu. 17 Polaków którzy posługują się językiem kazachskim jako pierw­ szym (według spisu z 1989 r.) należy przypuszczalnie do takich mieszanych rodzin, jeszcze więcej z nich mówi raczej po rosyjsku. We własnym rankingu etnicznym Kazachowie na pierwszym miejscu wymieniają rzekomo Polaków, po nich dopiero Niemców, Ukraińców i Ro­ sjan, których traktowano podówczas jak władców w ich kraju. Opinia ta wszakże pochodzi od samych Polaków i może być mylna, gdyż nie koreluje ona dodatnio ze stopniem znajomości języka kazachskiego. Znajomość ta jest z reguły słaba wśród mniejszości europejskich, lecz u Polaków należy do najniższych - w 1989 r. tylko 0,4% spośród nich potrafiło posługiwać się tym językiem (podobny stopień znajomości wykazywali też Białorusini), podczas gdy zdolność tę posiadło 0,6% Litwinów i Niemców oraz 0,9% Rosjan. Nie zakłóca to jednak poziomu komunikacji międzyetnicznej, gdyż sami Kazachowie w tej części kraju posługują się biegle rosyjskim, a wielu z nich nawet nie zna języka ojczystego. O stopniu integracji z Kazachami świadczyć może to, że część z nich przyłącza się do katolickich obchodów Nowego Roku z udziałem przebierańców szczedroków. Charakterystyczne, że coraz rzadziej używa się zapożyczonego niegdyś od Rosjan epitetu na oznaczenie Kazachów kalbit, który ma oznaczać „iskającego wszy" . 2 2 Teremin ten ma pochodzenie kazachskie, nie jest jednak notowany w słownikach i naj­ prawdopodobniej wywodzi się z lokalnego dialektu. �POLACY W KAZACHSTANIE 249 Stosunki z Niemcami W przeciwieństwie do Kazachów, Niemcy nie wywoływali odczucia zdecy­ dowanej obcości. Pochodzili z tych samych stron, dla znacznej części Polaków byli sąsiadami, wyznawali w większości katolicyzm, a nadto deportowani byli niejednokrotnie w tych samych transportach i wspólnie rozpoczynali nowe życie w mieszanych osadach. Ten ostatni fakt stanowił nową jakość we wzajemnych stosunkach, nacechowanych dotąd odległością społeczną i pewną rezerwą. Na Ukrainie społeczności te nie utrzymywały ze sobą na ogół bliższych kontaktów, chociaż i tam zdarzały się mieszane małżeństwa. W Kazachstanie Polacy traktowali Niemców jako najprzyjaźniejszą sobie grapę i aspirowali do bliskich z nimi kontaktów. Często odnotowuje się wypowiedzi potwierdzające ten stan rzeczy: ,,u nas Polacy i Niemcy żyją prawie jak jedna narodowość", „żyjemy jak jedna rodzina". Wynikało to właśnie ze wspólnoty losu i przymusowej wspólnoty sąsiedzkiej, ale też w pierwszym okresie kontrastowało z postawą Niemców, którzy raczej zamykali się we własnej społeczności. Niemcy uważani są przez wszystkich, w tym także Polaków, za mistrzów gospodarności oraz schludności. Mimo dążenia do dorównania im, Polacy przyznają, że poprzeczka jest zbyt wysoka. Zdaniem jednego z informato­ rów, „Polacy byli dobrymi gospodarzami, lecz żeby nie spać nocami pilnując dobytku jak Niemcy, tego nie potrafili pojąć". Przyznają też, że Niemcy dostrzegali ową różnicę i byli zdania, iż „Polacy nie umieją żyć tak jak oni sami". Nie zetknąłem się jednak z zarzutem zadufania na tym tle, z czego można wnioskować, że Niemcy nie okazywali wyniosłości wobec otoczenia. Niemcy stanowili wzór, dorównanie któremu stało się przedmiotem ambicji w warunkach deportacji. Porównywanie się z Niemcami było elementem kształtowania własnego obrazu i tworzenia wyznaczników tożsamościowych. Na tym tle powstawały nawet oceny samodegradujące, jak twierdzenie, że Polki nauczyły się robót na drutach dopiero w Kazachstanie od Niemek, jednak nie osiągnęły ich poziomu pracowitości, który sprawiał, że te ostatnie działy nawet w drodze na pole. Twierdzenie to zresztą nie okazało się całkowicie prawdziwe, większość Polek znała bowiem technikę ręcznej dzianiny i tylko niektóre z nich zapożyczyły ją od innych grap - polskiej lub niemieckiej. Pierwsze lata współżycia obu narodowości przypadły na okres wojny, która nie wpłynęła zasadniczo na wzajemne stosunki. Wynika to przede wszystkim stąd, że nie wiedziano nic o sytuacji w okupowanej Polsce, poza samym faktem wybuchu wojny. Dopiero po roku 1941 w radzieckich środkach przekazu obraz Niemca nabrał charakteru odpychającego, co natychmiast odbiło się w stosunkach międzyludzkich. Każdego Niemca obdarzano wówczas epitetem „faszysta", „Hitler", od czego wszakże odżegnują się sami Polacy, którzy twierdzą że nie uczestniczyli w tej nagonce, jako że miejscowi Niemcy nie mogli być odpowiedzialni za wojnę. Brzmi to prawdopodobnie, gdyż nagle okazało się, że jest naród bardziej jeszcze krzywdzony od Polaków, co jak dotąd �250 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ przyjmowano za pewnik w odniesieniu do siebie. Polacy w tej sytuacji zajęli raczej postawę współczucia, zwłaszcza że napastliwość kłóciłaby się z ukształ­ towanym wcześniej pozytywnym wizerunkiem Niemca. Nie przeszło to niezauważenie i , zdaniem Polaków, Niemcy po wojnie zaczęli wyróżniać ich z otoczenia i odnosić się z większą niż poprzednio sympatią. Dowodem na to były mieszane małżeństwa, które poprzedziły podobne, zawierane później z innymi. Wzajemne kontakty stały się bliższe i częstszy był udział w uroczystościach rodzinnych, chociaż Polacy nie czuli się swobodnie w domach niemieckich, w których dominował język niemie­ cki. Odwrotne wizyty były łatwiejsze, gdyż Polacy w większości posługiwali się językiem ukraińskim. Akceptaqa ze strony Niemców paradoksalnie wpłynęła na większe poczucie stabilizacji u Polaków. W pierwszym dziesięcioleciu po wysiedleniu dominowała postawa tymczasowości i nadzieja na powrót do miejsc rodzinnych, nie widziano też bodźców do dorabiania się oraz polepszania standardu życiowego. Niemcy od początku przyjęli założenie odmienne, dzięki czemu ich adaptaq'a w Kazachstanie przebiegała sprawniej, chociaż być może z towarzyszeniem większych napięć psychicznych, na co wskazywałyby ich częstsze ucieczki z Kazachstanu . W dużym stopniu pod wpływem wzoru niemieckiego również Polacy stopniowo pogodzili się ze swoim losem i fakt ten pozytywnie wpłynął na kształtowanie ich celów życiowych oraz na przebieg procesu przystosowaw­ czego. Dzięki temu w rankingu środowiskowym zajęli oni drugie po Niemcach miejsce pod względem gospodarności i pozycji majątkowej. 3 ZAKOŃCZENIE Bezpośrednio po deportaqi postawę Polaków charakteryzowały nieumiejęt­ ność i niechęć do pogodzenia się z losem czy też kształtowania go na własną korzyść. Odbiło się to zarówno na stosunkach z ludnością miejscową - Kaza­ chami, jak też na efektywności oswajania tego środowiska, a w pierwszych latach wywołało rezerwę ze strony najbliższych sąsiadów - Niemców. Nie trwało to długo, gdyż życie narzucało konieczność adaptaq'i, która okazała się na tyle głęboka, że gdy pojawiła się możliwość powrotu na Ukrainę, skorzystały z niej tylko jednostki. Nadto Polacy dopracowali się sukcesu gospodarczego uzyskując wysokie miejsce w ocenie ze strony innych grup narodowościowych. Sukces ten można mierzyć skalą zasobności indywidualnych gospodarstw, nadto zaś kierowane przez Polaków kołchozy lub sowchozy z częściowo polską załogą zaliczane były do najefektywniejszych. Deportacja nie wpłynęła na osłabienie poczucia etnicznego Polaków. Można nawet postawić paradoksalnie brzmiącą tezę, że sprzyjała ona za3 Według danych z końca 1948 г., wśród Niemców zarejestrowano 35 razy więcej uciekinie­ rów niż wśród Polaków (Deportacti 1992, s. 127-128). �POLACY W KAZACHSTANIE 251 chowaniu ich odrębności. Przymusowe wysiedlenie, degradacja statusu oby­ watelskiego, trudna walka o przetrwanie, nawet dążenie jednostek do wtopienia się w świat zewnętrzny, wszystko to składało się na opozycję wobec tego świata, która wyrażała ich grupową specyfikę. Odczucie niepo­ myślnego losu, zbiorowej niedoli, wzmacniało najważniejszy w ich wypadku czynnik odrębności - świadomość etniczną. Nawet wysoki stopień utraty języka ojczystego, czy zerwanie kontaktu z instytucjonalnym Kościołem nie osłabiły ideowego waloru etniczności, gdyż warunki bytu przeciwsta­ wiały tę populację aparatowi przymusu i kojarzonemu z owym aparatem makrospołeczeństwu. Pozornie korzystniejszy stan będący udziałem tych, co pozostali na Ukrainie, sprzyjał postępom asymilacji, gdyż nie wywoływał tak silnej reak­ cji przeciwstawienia i oporu, z wyjątkiem terenów, na których doszło do pogromów. To, co dla kontynuacji etniczności często bywa główne - trwa­ łość doświadczenia historycznego i możliwość odwoływania się do niego - nie odgrywało tu większej roli. O trwaniu rozstrzygały raczej bieżące doświadczenia w stosunkach ze światem zewnętrznym wobec grupy. Okaza­ ły się one czynnikiem spajającym, silniejszym od sił dezintegrujących, wbu­ dowanych w życie tej grupy - represyjności, donosicielstwa i konfliktu ideologicznych systemów wartości. Konstatacja taka nie kłóci się z faktem, że pewni członkowie grupy przechodzili kryzys tożsamościowy, zwłaszcza po zniesieniu reżymu komendanckiego, gdy bliższą wydawała się perspektywa wymazania dyskryminującego etapu w funkcjonowaniu grupy. Populację polską w Kazachstanie łączy świadomość odrębności etnicznej, niezależnie od miejsca zamieszkania na terenie wielkiego obszarowo państwa. Poszczególne grupy lokalne powiązane są wspólnotą pochodzenia z Ukrainy w wyniku tej samej deportacji, dodatkowo zaś utrzymują między sobą kontakty wynikające z migracji wewnętrznych. Świadomość ta aspiruje do członkostwa w uogólnionej polskiej grupie etnicznej. Wychodząc z definicji grupy etnicznej Bartha (1969), która zakłada wspólnotę pola komunikacyjnego, należałoby te aspiracje zanegować. Do niedawna bowiem zbiorowość ta nie miała wspólnego systemu znakowego z Polakami poza ZSRR, który rozwijałby się równolegle z takimż systemem w centrum polskiej grupy etnicznej, czyli w Polsce. Jednakowoż elementy takiego systemu istniały, zamrożone w świadomości. W praktyce do nich się nie odwoływano, lub czyniono to mało intensywnie, gdyż unikano mobilizacji poczucia etnicznego. Należały do nich głównie religia i język (coraz bardziej ezoteryczny), reszta zaś sprowadzała się do pojedynczych znaków symboliki narodowej. Intensywniejsze kontakty z Polską w ostatnich latach spowodowały ożywienie tej symboliki i jej bliższe powiązanie z ogólno­ polskimi wyznacznikami tożsamości. Nastąpiła w ten sposób długo odkładana mobilizacja etniczności. Zdolność do takiej rewitalizacji dowodzi, że przynależ­ ność etniczna „drewnianych" Polaków kazachstańskich do ogółu Polaków nie może być kwestionowana. Czynnik świadomościowy okazał się silniejszy w procesie samookreślenia od obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej. �252 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Tożsamość Polaków kazachstańskich, dowartościowana ostatnio zainte­ resowaniem płynącym z kraju, stała się źródłem kolejnego kryzysu, odmien­ nego jakościowo. Jedną z jego przyczyn jest obrona tej wzmocnionej toż­ samości przed niebezpieczeństwem, które niesie nacjonalizm kazachski. Drugą przyczyną stały się lekkomyślne obietnice masowego przesiedlenia, czynione z Polski, które okazały się nierealne, a pewnym osobom przynio­ sły rozczarowanie, zwłaszcza jeśli idzie o stosunki międzyludzkie. Pojawił się dylemat gdzie będzie lepiej żyć - w narodowym państwie Kazachów, czy w trudno dostępnej i niezbyt gościnnej Polsce. Półżartem wspomina się wielonarodowe, uporządkowane państwo ostatnich dziesięcioleci, gdy już po uzyskaniu swobody osobistej Polacy mieli prawo zaliczać się do „rodziny narodów radzieckich". Charakterystyczne, że Ukraina, często nazywana ojczyzną, nie jest raczej brana pod uwagę. O wyborze drogi życiowej decy­ duje nie historia, lecz pragmatyzm. Polonia w Kazachstanie, jak się zdaje, nabiera odporności wobec mirażu przeniesienia się do Polski i podejmuje wysiłek adoptowania się do nowej sytuacji w kraju osiedlenia. Tym razem adaptacja będzie miała charakter polityczny, odmienny od tej, którą musiała przejść przed sześćdziesięciu laty. LITERATURA Barth F . 1969 Introduction, [w:] Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture difference, F . Barta, (red.), London-Oslo, s. 9-38. Deportacii 1992 Deportacii narodov SSSR (1930-e - 1950-e gody), wybór O . L . Milova, cz.I, Moskwa, I E A R A N . Gawęcki M. 1994 Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej współczesnego Kazach­ stanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 165-199. Jasiewicz Z. 1992 Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, „Lud", t. 75, s. 11-54. Stroński H. 1994 Polska droga do Kazachstanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 145-164. SŁAWOJ SZYNKIEWICZ T H E POLES I N KAZAKHSTAN. E T H N I C I D E N T I T Y A N D RELATIONSHIPS WITH OTHER GROUPS Summary The group of nearly 60 000 Poles in Kazakhstan comes from the mass Soviet deportations in 1936. For centuries they had lived in Ukraine and in 1936 they were settled by force in Northern Kazakhstan and lived there subject to military control. They were included into the system of collective farms expected to turn barren steppes into cultivated land. �POLACY W KAZACHSTANIE 253 The article raises the problem of those people's ethnicity which has been preserved unscathed but only in the sphere of their consciousness. Still living in Ukraine the Polish population had already lost the material markers of their cultural identity, and the linguistic, religious and symbolic ones had been considerably reduced. In Kazakhstan that process advanced. The author maintains that the preservation of the ethnic consciousness was due to the group's isolation guarded by the police system which lasted as long as till 1954. Later the isolation was kept on owing to the Poles' higher economic status which distinguished them from among their neighbours. Interethnic relations were governed by negative stereotypes (the weakest of them concerned the German minority). On the other hand negative stereotypes were balanced by positive ones - the Kazakhs were usually appreciated by the Poles for their helpfulness and good will in the most difficult first years of their exile. The attitude towards the Russians was ambigous - in spite of their generally negative image by the Poles they attracted by their dominant status, and particular individuals from the Polish minority didn't resist assimilation to Russian culture. Among the advantages of assimilation was the possibility of escaping the status of a poli­ tically suspected person, a kind of ethnic mimicry. Recent years brought about the mobiliz­ ation of ethnic consciousness along with two conflicting tendencies: longing for re-emigration to Poland or remaining in the new homeland with all the contradictory messages coming from the nationally oriented Kazakh state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Czytelników zainteresowanych losami Polaków deportowanych w latach I I wojny światowej na wschód informujemy, że nakładem wrocławskiej oficyny wydawniczej „W KOLORACH TĘCZY" ukazała się książka STANISŁAWA CIESIELSKIEGO pod tytułem POLACY W KAZACHSTANIE 1940-1946 ZESŁAŃCY LAT WOJNY To pierwsze w literaturze monograficzne opracowanie tego tematu jest wynikiem kilkuletnich studiów autora nad dramatem Polaków zesłanych w latach 1940-1941 w głąb ZSRR. W książce przedstawiono okoliczności deportacji ludności polskiej do Kazachstanu, warunki życia w tej stepowej kramie, niewolniczą pracę, stosunek do Polaków władz i miejscowej ludności, opiekę ze strony polskich instytucji, próby organizowania oświaty, życia religijnego i kulturalnego, kształtowanie się postaw i nastrojów oraz wiele innych zagadnień. W rozprawie wykorzystano źródła polskie i radzieckie, a zwłaszcza wielką liczbę relacji samych zesłańców, co pozwoliło pokazać autentyczny wymiar codziennych doświadczeń i bohaterski upór przetrwania polskich zbiorowości. Książka jest dostępna w księgarniach „Domu Książki". Sprzedaż wy­ syłkową prowadzi Oficyna Artystyczno-Wydawnicza „W KOLORACH TĘCZY", 50-982 Wrocław 63, box 6386, tel./fax (0-71) 44-63-72. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc0b6586560494bee467c6ea0f4757d4.pdf 91e0b34806345361561ef010ec0f80df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2041 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource migracje etniczność Kazachstan - Polonia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1894 Title A name given to the resource Polacy z Ukrainy w Kazachstanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.11-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań POLACY Z UKRAINY W KAZACHSTANIE. ETNICZNOŚĆ A HISTORIA Informacje o Polakach w Kazachstanie, deportowanych tam z radzieckiej Ukrainy w połowie lat trzydziestych, napływały stopniowo i długo były ogólnikowe lub fragmentaryczne. Pierwszego oficjalnego potwierdzenia występowania w Kazachstanie ludności polskiej dostarczyły dane ze spisu powszechnego w ZSRR w roku 1959, wymieniające 53.102 Polaków wśród mieszkańców republiki (Itoqi ... , SSSR, 1962, s. 206). Ujawnienie zamieszkiwania Polaków w Kazachstanie w opublikowanych danych ze spisu, choć ważne, bowiem ciągle jeszcze milczano o przeszło milionowej grupie Niemców na tymże terenie, nie ułatwiło kontaktów i poznania tej zbiorowości. Skupiska polskie z ZSRR pozostawały bowiem poza zakresem zainteresowań agend rządu polskiego. Dodatkową przeszkodę w dotarciu do Polaków w Kazachstanie, osiedlonych przede wszystkim w północnej części kraju (ryc. I), stanowił peryferyjny charakter tego obszaru, trudno dostępnego także ze względu na zlokalizowane tam obiekty związane z badaniami neuklarnymi i kosmicznymi. Bliższe dane o Polakach zamieszkałych w Kazachstanie pierwszy przekazał ks. Wladysław Bukowiński, który w roku 1969 spisał Wspomnienia z Kazachstanu, kilkakrotnie publikowane, początkowo w obiegu nielegalnym. Od końca lat siedemdziesiątych, w polskiej prasie pisze na ich temat Jan Plater-Gajewski, zasłużony organizator Polaków w Kazachstanie. Informacje napływają szerzej jednak dopiero w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Do Kazachstanu dotarli wówczas dziennikarze, przekazujący reportaże prasowe i telewizyjne oraz pierwsi polscy badacze (por. R. Wyszyński, 1991). Na początku lat dziewięćdziesiątych zaczęły się pojawiać relacje nauczycieli i księży z Polski, skierowanych do pracy wśród tej zbiorowości polskiej. Uderza rzadkie pojawianie się wzmianek o Polakach z radzieckiej Ukrainy we wspomnieniach Polaków deportowanych na teren Kazachstanu w latach 1940 i 1941 z wchodzących przed wojną w skład państwa polskiego ziem zachodniej U~rainy i Białorusi. W roku 1990 do Kazachstanu wyjechał zespół etnologów z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, zainteresowany kulturą i tożsamością �12 etniczną tamtejszych Polaków 1. Nieco później prace terenowe wśród Polaków w Kazachstanie inicjuje Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Moskwie. Pierwsze badania polskich zbiorowości w Kazachstanie przeprowadzili jednak w roku 1976 językoznawcy radzieccy (N. E. Ananiewa, 1984, 1990: J. P. Golcekier, 1984). Przedmiotem zainteresowania w tym artykule będą Polacy z Ukrainy żyjący w Kazachstanie, nazywani przeze mnie Polakami ukraińsko-kazachstańskimi. Odrębność tej zbiorowości ukształtowała historia i związane z nią doświadczenia: zamieszkiwanie w środowisku ukraińskim, od czasu zaborów poza granicami państwa polskiego oraz deportacja w połowie lat trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu i poddanie, na blisko 20 lat, rygorom "specjalnego osiedlenia". Celem natomiast będzie próba zrozumienia tej grupy w jej niepowtarzalnych, tragicznych losach historycznych, powodujących przekształcenia w charakterze etniczności. Źródłową podstawę pracy, obok danych z literatury, stanowią materiały zebrane przeze mnie w trakcie badań terenowych w Kazachstanie w roku 19902, uzupełnione informacjami przekazanymi przez innych uczestników tych i następnych badań, zorganizowanych w roku 1991. Rozmowy, które przeprowadziłem w Kazachstanie, zapisywane a niektóre z nich nagrywane, nie miały jednak charakteru sformalizowanych wywiadów, skierowanych na zdobycie danych o zagadnieniach etnicznych. W tej sytuacji wartość uzyskanych w nich informacji na temat tożsamości etnicznej jest chyba dość duża. Pojawiły się one bowiem nie jako wynik odpytywania, które mogłoby zostać rozpoznane przez rozmówców jako sprawdzanie ich polskości, a w toku rozmów, dotyczących bardzo wielu różnych spraw, ujawniających również, tak zrozumiałe przecież w warunkach tej zbiorowości, niezdecydowanie w wyborach tożsamościowych. Jestem świadom jednak wielu braków mojego opracowania i dlatego artykuł ten powinien zostać potraktowany jako próba wstępnego ujęcia problematyki i sformułowania pytań badawczych. l Wyjazd badawczy do Kazachstanu odbył się w dniach 26.10-14.11.1990 roku w ramach projektu "Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomość ctniczna", kierowanego przez dr. M. Gawęckiego. Zespół w składzie: M. Gawęcki, Z. lasiewicz, M. Kośko i M. Leonowicz przeprowadził wówczas badania we wsiach Krasnaja Poljana i Oziornoje w obwodzie kokczetawskim. Przebywał również we wsi Oktjabr' obwodu ałma-atyjskiego. Badania powtórzone zostały w dniach 7.11-3.12.1991 przez zespół: M. Gawęcki, A. Kuczyński (Uniwersytet Wrocławski), G. Pełczyński i A. Posern-Zieliński z udziałem etnologa D. Achabajewej z Ałma-Aty. Badania przeprowadzono we wsiach Oktjabr', Nikołajewka i Frunze obwodu ałma-atyjskiego. Projekt finansowany był w roku 1990 i 1991 ze środków UAM i MEN, natomiast od końca 1991 roku z funduszu Komitetu Badań Naukowych. 2 Serdecznie dziękuję wszystkim moim rozmówcom w Kazachstanie. Szczególne wyrazy wdzięczności pragnę przekazać pp. Drohomireckim ze wsi Krasnaja Poljana i pp. Iszczakom z Oziornoje, którzy przyjęli mnie pod swój dach, a także p. Romanowi Krajewskiemu z Ałma-Ata za ogólne dane, dotyczące Polaków w Kazachstanie. �13 Zróżnicowanie etniczności W podjętej analizie koncentrował się będę na historycznych, związanych z czasem i miejscem, uwarunkowaniach etniczności. Etniczność określam jako sposób identyfikacji związany z wyróżnikami kulturowymi, takimi najczęściej jak świadomość odrębnej przeszłości, język, religia, obyczaj, przybierający różną postać i powodujący różne następstwa w różnych warunkach czasu i przestrzeni. Z wielu możliwych znaczeń tego terminu wybieram zatem takie, które pozwala na wskazanie właściwości grup etnicznych (por. A. Posem-Zieliński, 1987, s. 79 i n.) ale zarazem przeciwstawia się jego ograniczeniu do sytuacji wewnątrz polietnicznego społeczeństwa i państwa (R. H. Winthrop, 1991, s. 94). Zakłada ponadto ścisły związek etniczności z identyfikacją. Z tego powodu nie traktuję etniczności jako zjawiska "naturalnego", towarzyszącego ludzkości od samego jej początku, takiego jakimi były familijność czy lokalność, lecz jako zjawisko wyrastające ponad więzi krewniacze i lokalne, wymagające zalążkowych choćby form świadomości zbiorowej (J. Wiatr, 1973, s. 391). Dla zrozumienia przekształceń i zróżnicowań etniczności istotne znaczenie ma ustalenie relacji między nią a narodowością. Zgadzam się tylko z drugim członem twierdzenia E. Nowickiej: "Każdy naród jest grupą etniczną ale nie każda grupa etniczna jest narodem" (1990, s. 56). Również nie każdy naród jest grupą etniczną. Wzorem wielu badaczy, ostatnio E. Gellnera (1991, s. 9 i n.) i E. J. Hobsbawma (1992, 3 i n.) widzę możliwość rozłącznego ujmowania dla celów analitycznych etniczności i narodowości, pierwszej charakteryzowanej głównie w kategoriach kulturowych, drugiej przede wszystkim w kategoriach politycznych. Powiązanie w tradycji polskiej myśli społecznej pojęcia narodu raczej ze wspólnotą kulturową niż polityczną (J. Szacki, 1984, s. 10), poprzedzone myśleniem o narodzie jako wrodzonej idei, pierwotnej wobec potrzeby państwa (por. choćby K. Brodziński, b.r.w., s. 6, 14), nie powinno nam utrudniać dostrzeżenia, obok etnonarodów, również narodów tworzonych na zasadzie uczestnictwa w państwie. Etniczność i narodowość traktowane tu będą jako stany społeczno-kulturowe nie tylko zastępujące się w rozwoju historycznym (A. D Smith, 1981, s. 86 i in.; 1986, s. 2 i n.) ale również współwystępujące, tworzące niekiedy dwa sposoby wyrażania tożsamości, stosowane w różnych sytuacjach i wypełniane różnymi treściami. Polacy w Kazachstanie stanowili grupę etniczną włączoną w proces tworzenia narodu politycznego - "ludu radzieckiego" a jednocześnie współżyjącą na terenie Kazachstanu z innymi grupami etnicznymi i etnonarodami, wśród tych ostatnich z Rosjanami, i przekształcającymi się wetnonaród Kazachami. Dostrzec można dwie postacie etniczności obecne w przeszłości i współcześnie. Pierwsza z nich pojawia się w tych sytuacjach, kiedy zbiorowość o wspólnych cechach kulturowych nie wykorzystuje ich dla kształtowania więzi szerszych niż wynikające z bezpośrednich kontaktów społecznych. Ta postać �14 etniczności i zbiorowości ją przyjmujące nazywane były "przed narodowym, naturalnym skupieniem ludzkim" w terminologii K. Kelles-Krauza (M. Bębenek, 1987, s. 24), "ludem", który jest "po poprostu rasą socjologiczną" (S. Orsini-Rosenberg, 1932, s. 402), "grupami par excelence ludowymi" (J. Obrębski, 1936 a, s. 181; 1936 b, s. 592) i już z wyraźnie zaznaczonym wartościowaniem "surową masą etnograficzną" (L. Wasilewski, 1929, s. 10). Spotykana była najczęściej w warunkach trwałych podziałów na lud i grupy elitarne w ramach społeczeństwa stanowego lub, jakby powiedział E. Gellner agrarnego, lecz pojawić się może także w sytuacji degradacji grupy lub w związku z dezintegracją społeczną 3. Kształtuje "grupę w sobie" - używam tu pojęcia stosowanego w analizach klasy społecznej - niezdolną do artykułowania swoich potrzeb. Upowszechnienie się świadomości wspólnoty i pojawienie się instytucji umacniających ideologię wspólnego działania prowadzi do ukształtowania się drugiej postaci etniczności, wyrażanej przez grupę etniczną "dla siebie", zdolną do przyjęcia i realizacji programu na rzecz grupy. Grupa taka może dać początek narodowi, stać się, pozostając w diasporze, mniejszością narodową lub też przekształcić się w grupę tzw. etników w ramach etnicznie pluralistycznego państwa i narodu. Obydwie postacie etniczności, jak wskazuje na to choćby historia Polski, występują nie tylko w porządku rozwojowym ale mogą również współistnieć w ramach jednej grupy etnicznej społeczeństwa stanowego. Różnice m.in. w dostępie do praw politycznych i intensywności więzi organizacyjnej i symbolicznej nadają specyficzny charakter tego rodzaju wspólnotom, nazwanym przez A. D. Smitha, m.in. w oparciu o materiał polski, "ethniami bocznymi i ekstensywnymi" (1986, s. 105 i in.). Choć w języku staropolskim używano określenia nie tylko "naród szlachecki" ale również "kmiecy" a nawet "naród kapłański", a określenia te informowały przede wszystkim o pochodzeniu, stanie, gatunku (Słownik polszczyzny ... , 1985), to jednak głównie przedstawiciele "narodu szlacheckiego" mogli stać się wyrazicielami ideologii stanowego państwa i narodu, usiłującej podporządkować sobie idee etniczne a nawet religijne. "Polskość dwudzielna (szlachta - lud) zaczyna zamierać ostatecznie koło połowy XX wieku" pisze T. Lepkowski (1989, s. 16). Przyjęte założenie o rozdzielności etniczności i narodowości nie oznacza negacji wzajemnych powiązań. Etniczność przecież stanowi korzystną podstawę tworzenia narodów. Dostarcza bowiem wykształconych w swoich ramach czynników integracji, przede wszystkim języka a także rodowodu historycznego. Jest jednym z ważnych sposobów "wypełniania pustego kontenera nacjonalizmu" (E. J. Hobsbawm, 1992, s. 4). Osadzona w ramach narodowych sama z kolei podlega głębokim przekształceniom w zależności od warunków politycznych i społeczno-ekonomicznych oraz przyjmowanych J L. Cichoblaziński (1990, s. 89) używa terminu "miazga etniczna" dla określenia stanu, który może pojawiać się w Polsce w następstwie nie zatrzymanych procesów dezintegracyjnych. �15 programów. Związek między etnicznością a narodowością nie jest jednak prosty. Naród w swojej genealogii i kulturze nigdy nie jest sukcesorem jednej grupy etnicznej. Wchłania bowiem i asymiluje przedstawicieli wielu spośród nich i syntetyzuje wiele etnicznych tradycji kulturowych. Można również dostrzec przekształcenia w funkcjach etniczności, rezygnację z funkcji komunikacyjnych na rzecz symbolicznych i w ten sposób uniknięcie konfliktu między potrzebą integracji a utrzymania i rozwinięcia wniesionej tożsamości, występujące w państwach postindustrialnych, budowanych na podstawie imigracyjnej, takich jak Stany Zjednoczone (l. Rokicki, 1992, s. 20 i n.). Etniczność ponadto, oddzielnie czy w połączeniu z narodowością, może stanowić podstawę do kształtowania innych jeszcze form identyfikacji i lojalności, tworzonych przez grupy polityczne lub wyznaniowe4. Rozdzielenie etniczności i narodowości służy w artykule uzasadnieniu tezy o etnicznej głównie polskości omawianej zbiorowości. Polacy ukraińsko-kazachstańscy nie są, moim zdaniem, "byłymi Polakami", "Polakami z pochodzenia", "grupą genetycznie polską" 5. Są Polakami, w etnicznym tego terminu znaczeniu, polską gupą terytorialną o odrębnej i tragicznej historii. Byli oni wyłączeni z procesów, które kształtowały narodowe cechy Polaków w kraju, poddani oddziaływaniom w części obcym pozostałym Polakom a nawet zaprogramowanym w celu wymuszenia degradacji grupy, asymilowani i z utrzymanymi jedynie reliktowymi elementami polskiej kultury. Są grupą "inaczej polską", odpowiadającą inkluzywnemu rozumieniu polskości i Polonii (A. K. Paluch, 1976, s. 53 i n.) i jednocześnie wskazującą na brak sensu jej charakteryzowania na zasadzie porównywania z Polakami w kraju. Oczywistym nieporozumieniem zatem jest zaproponowany przez R. Wyszyńskiego dla zbadania Polaków w Kazachstanie zabieg "stopniowalności polskości" (1991, :. 161)6. Każe on bowiem widzieć polskość jako zjawisko pozahistoryczne, sprowadzalne do "czystego modelu polskości" (1991, s. 163), a jednocześnie pomija najważnieszy aspekt etniczności jakim jest samoidentyfikacja, nie zawsze związana z obiektywnymi cechami kulturowymi i trudno poddająca się pomiarowi. W analizie przemian etniczności Polaków ukraińsko-kazachstańskich zwrócę wagę na zmieniające się jej funkcje i cechy. Wymieniłem już funkcję .; Odnotować w tym miejscu należy interesującą dyskusję nad podziałem Polaków po roku 1945 na "naród - państwo" i "naród - lud" z odmienną tradycją, symboliką a nawet językiem (por. T. Łepkowski, 1989, s. 51 i n.) lub podziałem Niemców w związku z istnieniem przez kilkadziesiąt lat dwóch państw niemicckich. 5 Określenia używane w artykułach dziennikarskich i dyskusjach naukowych. Artykuł nie jest pozbawiony wartości materiałowych i metodycznych. Kolejnym, tym razem niedopuszczalnym nieporozumieniem jest jednak przypisanie koncepcji stopniowalności polskości S. Ossowskiemu. S. Ossowski nic sformułował takiej koncepcji, a odkrył jej występowanie wśród mieszkańców Śląska Opolskiego i analizował ją. Pisał: .,Przynależność do zbiorowości narodowej dla micszkańców Giełczyna podlega stopniowaniu" (1984b, s. 113). Ó �16 komunikacyjną i symboliczną oraz związaną z O1ml I ważną w etniczności funkcję samoidentyfikacyjną. Pochodną wobec wymienionych jest funkcja artykułowania potrzeb i organizowania się w celu ich zaspokajania. Funkcje etniczności kreujące grupę, nazwijmy je wewnętrznymi, należy uzupełnić takimi, które określają miejsce członków grupy i grupy jako całości w świecie zewnętrznym. W polietnicznym otoczeniu, a taka tylko sytuacja jest dla nas tutaj interesująca, przynależność etniczna może przesądzać o bardziej lub mniej satysfakcjonującej pozycji w strukturach społecznych, ekonomicznych i politycznych miejsca zamieszkania. W skrajnych przypadkach, a takie były udziałem omawianej zbiorowości Polaków, raz stawiała ich na szczycie drabiny społeczno-kulturowej i politycznej a potem skazywała na degradację i egzystencję na granicy likwidacji fizycznej. Aktywizowanie poszczególnych funkcji i sposób ich realizacji związane są zatem z warunkami etniczności tworzonymi przez samą grupę, związanymi z jej charakterem, lecz także, co jest szczególnie ważne w wypadku grupy rozproszonej, stosunkiem do niej innych grup etnicznych i narodowych oraz polityką państwa, w którym zamieszkuje. Korzystne lub niekorzystne warunki etniczności, określane tak ze względu na ich skutek dla umacniania się lub zaniku grupy, nie muszą mieć tych samych następstw dla członków tej grupy w ich bytowaniu poza własną etnicznością. Funkcje komunikacyjne etniczności, ograniczające możliwości egzystencjalne członków grupy, ulegają redukcji i nie zawsze są kompensowane funkcjami symbolicznymi. Jednocześnie w warunkach krzywdzących grupę rodzi się i umacnia ideologia dowartościowująca grupę, pomagająca przetrwaniu, z którą może jednak współwystępować refleksja nad słabościami i nieuchronnością zaniku. W moich rozważaniach posłużę się ponadto założeniem hierarchii ważności cech etnicznych i możliwości daleko idącej ich redukcji. W różnych warunkach różne cechy etniczne przejmują zadanie utrzymania odrębności grupy. Najważniejsza jest jednak świadomość przynależności. Świadomość taka, jeśli zostaje utrzymana, pozwala na odbudowanie w korzystnych warunkach etniczności pełnej, zwykle w ramach grupy narodowej. Historia a współczesność Wybór wyjaśniania przy pomocy historii ma w tej pracy określony cel. Jest nim umieszczenie badanej zbiorowości w szerokiej perspektywie historycznej umożliwiającej śledzenie przemian zarówno w warunkach bytowania jak ; w etnicznym charakterze grupy. Dzięki tej właśnie perspektywie dowiadujemy się, że Polacy ukraińsko-kazachstańscy nigdy nie należeli do innej, poza polską, grupy etnicznej. Szkoda jedynie, że niewiele jest prac, które pozwalają poznać ich historię. Do najcenniejszych należą studia A. Jabłonowskiego (1912), opracowania D. Beauvois (1987,1988) o polskiej szlachcie na Ukrainie w XIX wieku, praca M. Iwanowa (1991) przedstawiająca sytuację Polaków �17 w ZSRR przed II wojną światową, m.in. na Ukrainie, lecz nie dostarczająca jednak wystarczających informacji o wywózce i losie deportowanej ludności polskiej oraz artykuł W. N. Ziem skowa (1990), piszącego o tzw. "spiecposielencach", wśród nich również Polakach, na podstawie dokumentów NKWD i MWD. Nadal nie ma jednak odpowiedzi na wiele ważnych pytań i historia Polaków w Kazachstanie wymaga dalszych badań. Myślenie historyczne ingeruje w podjętej tu analizie również w sposób rozumienia współczesności. Współczesność bowiem w tej pracy to nie tylko to, co następuje po przeszłości i to, co wymaga wyjaśnienia przez przeszłość ale także każde zastosowane tu "unieruchomienie" przeszłości, pozwalające na analizę synchroniczną. W tym ujęciu proces historyczny to nie tylko obraz zjawiska zmieniającego się zgodnie z linią czasu ale przede wszystkim szereg wybranych, nakładających się na siebie obrazów z przeszłości, pozwalających na rozpatrywanie etniczności w takim stopniu, w jakim pozwalają na to zebrane przeze mnie materiały, w jej uwarunkowaniach. Oczywiście "teraźniejsza współczesność" - współczesność badanej grupy i badacza, choć włączona w proces historyczny, uznawana jest za kategorialnie odrębną i najważniejszą. Jedynie ona jest bowiem twórcza w tym sensie, że może zmienić życie zbiorowości a badaczowi pozwala na udział w tworzeniu źródeł i na inne sposoby ingerowania w rzeczywistość. Współczesność ta dostarcza również danych do przeszłości, tak jak jest ona widziana przez badaną grupę i jej otoczenie. Jedną z istotnych trudności tego rodzaju analizy jest określenie mechanizmu przekształcania się przeszłości w każdorazową współczesność, sposobu przedstawiania przeszłości we współczesności oraz oddziaływania tej współczesności na przyszłość. W jaki sposób grupa nawiązuje do przeszłości i w jaki sposób wykorzystuje doświadczenie z przeszłości do kształtowania swoich teraźniejszych i przyszłych losów? W rozważaniach nad obecnością przeszłości we współczesności posługiwać się będę koncepcją tradycji (l. Szacki, 1971, por. również Z. Jasiewicz, 1987), pamięci historycznej ( M. Halbwachs, 1969) ale także doświadczenia historycznego, które stanowi uświadomioną lub nieuświadomioną, stale zmienną, bo weryfikowaną w teraźniejszości, postawę i wzór zachowania nawiązujący do przeszłości. Na Ukrainie Interesującą nas grupę Polaków w Kazachstanie wywodzimy, na podstawie wiedzy ojej pochodzeniu, z polskiej ludności na Podolu i Wołyniu. Na te tereny Ukrainy osadnicy polscy przybyli głównie w czasach saskich, po wojnach kozackich, tureckich i szwedzkich. Nie wiemy w jakim zakresie był to wówczas powrót na tereny poprzednio już zamieszkałe a w jakim przesunięcie się nowych osadników na wschód. Najprawdopodobniej była to jednak ludność od dawna zamieszkała na ziemiach ruskich. Stanowiła kontynuację 2 - Lud t. LXXV �18 polskiej kolonizacji, zapoczątkowanej w połowie XIV wieku w związku z osadzeniem księcia Jerzego Trojdenowicza z dynastii mazowieckiej na tronie halickim i opanowaniem Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego. Swój rozkwit kolonizacja ta osiągnęła w XVI wieku, szczególnie po Unii Lubelskiej (A. Jabłonowski, 1912, s. 89 i n.). Obok Mazowsza jako teren pochodzenia osadników, przesuwających się w swej masie zapewne stopniowo na wschód, wskazywane jest również Sandomierskie i południowa Małopolska a nawet Śląsk i Niemcy (A. Jabłonowski, 1992, s. 336; W. A. Serczyk, 1979, s. 54). O osadnictwie z Mazowsza świadczy nazwa Mazurzy, często spotykana jako określenie polskiej ludności na Ukrainie, zachowana również w Kazachstanie. Nie opracowano dotąd zasięgu tego interesującego etnonimu. M. Handelsman pisze, że tę "odwieczną nazwę" nosiła ludność polska "koło Lwowa i aż po Tarnopol" (1932, s. 591). Wydana przed wojną we Lwowie encyklopedia ukraińska podaje ją jako nazwę polskich wieśniaków Zachodniej Galicji (Ukrainśka ... , 1930-1931, t. 2, s. 598). Wiemy jednak, że występowała ona i nadal występuje we wschodniej Galicji a także za Zbruczem, we wschodniej części Podola i Wołynia. Łączona była z mazurzeniem (Słownik geograficzny ... , 1885, t. 6, s. 191). Ostatnio jednak dialektolodzy skłonni byliby podważyć tezę, w oparciu o brak śladów mazurzenia w przejmowanych do języka ukraińskiego polonizmach, o dominującej roli elementu mazurskiego w kolonizacji Rusi Czerwonej (M. Karpluk, 1986, s. 21). Do podjęcia badań nad Mazurami, już w połowie XIX wieku zachęcał J. Rolle (1857)7. On też pierwszy postawił pytanie o mechanizm utrzymywania się i znaczenie tej nazwy. Czy jest ona pozostałością po osadnictwie mazurskim i, dodajmy, potwierdzeniem tożsamości etnicznej Mazurów (por. H. Samsonowicz, 1989, s. 147), czy wskazuje etniczność polską, czy też jest sposobem odróżnienia katolickich od prawosławnych mieszkańców wsi? Niejasna jest też sprawa przynależności społecznej Mazurów. Pod koniec XIX wieku przedstawiono ich jako chłopów (l. Bartoszewicz, 1912, s. 22), natomiast wcześniej mówi się o nich również jako o ubogiej szlachcie (D. Beauvois, 1988, s. 84). Bez dodatkowych badań historycznych nie rozstrzygniemy, czy w grupie Mazurów występowali zarówno chłopi jak i szlachta, czy też stanowili oni grupę szlachecką najwcześniej pozbawioną praw i świadomości przynależności do tego stanu. Występowanie etnonimu Mazurzy w każdym razie stanowi interesujący ślad procesów etnicznych na Ukrainie, które polegały nie tylko na kontaktach ludności przybyłej z ziem polskich z przeważającym tu żywiołem ruskim ale również na utrzymywaniu wyróżników etnicznych lub regionalnych wśród tej ludności. Na kresach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej wystąpiła zależność między strukturą i procesami etnicznymi a strukturą społeczną, która prze7 Mgr D. Pawlak z Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga dziękuję za wska7.anie artykułu J. Rollego, znajdującego się w tekach kolbergowskich. �19 trwała co najmniej do czasów powstania ZSRR. Częściej na tym terenie ludźmi dysponującymi uprawnieniami politycznymi a przede wszystkim wolnością osobistą przed uwłaszczeniem byli Polacy. Społeczną niekompletność polskości na wschodzie, reprezentowanej głównie przez szlachtę, dostrzegł T. Lepkowski (1967, 125 i n.). Status etnoklasy przysługiwał jednak przede wszystkim możnowładztwu i szlachcie ziemiańskiej a także obejmował szlachtę zagrodową i bezrolną, pełniącą często rolę służebną wobec właścicieli ziemskich, natomiast nie dotyczył już polskich chłopów, kategorii zresztą nielicznej na kresach. Niższe warstwy etnicznie polskie podlegały rutenizacji, były włączane, ze względu na warunki bytowania, w ruskie środowisko chłopskie. A. Jabłonowski pisal: " ... przybysz polski na Ukrainę, z ludu pochodzący, tonął tu pospolicie w miejscowej masie ruskiej" (1912, 219). Zależności między strukturą etniczną a społeczną podporządkowane były jednak w ramach Rzeczypospolitej wartości nadrzędnej, jaką była przynależność do stanu. To właśnie bycie szlachcicem a nie pozostawanie etnicznym Polakiem decydowało o przynależności do "narodu szlacheckiego", stanowiącego jedyną uświadamianą sobie, od XV do końca XVIII wieku i dłużej, formę "narodu polskiego". "W obrębie narodu szlacheckiego spotykali się ludzie różnej mowy i różnego wyznania (te elementy, ważne jako wyróżniki przynależności narodowej dla chlopa i rzemieślnika, dla szlachty polskiej nie miały większego znaczenia ... ") - dowodził T. Lepkowski (1989, s. 27). Termin "naród polski" nie odnosił się" ... ani do ojczystego języka człowieka, ani też do jego wyznania czy pochodzenia etnicznego" - stwierdził N. Davis (1991, s. 29). Stąd też polszczenie dawnych kniaziów i bojarów z ziem ruskich, głównie po Unii Lubelskiej, a później związane z dalszymi postępami polonizacji na ziemiach prawobrzeżnej Ukrainy po wojnach kozackich (W. Lipiński, 1909, s. 18; L. Wasilewski, 1925, s. 31), miało charakter w pierwszym rzędzie identyfikacji z państwem i systemem społecznym. Nie musiało oznaczać przyjęcia etnicznej polskości. Określenie "gen te Ruthenus, natione Polonus" stosowane wobec tej szlachty (W. Lipiński, 1909, s. 48; A. Jabłonowski, 1912, s. 239) pozwala mówić o zaawansowanym już procesie tworzenia się wieloetnicznego szlacheckiego narodu polskiego. Obok czynnika politycznego i społecznego, oddziałujących na przebieg procesów etnicznych, należy poddać analizie jeszcze jeden, a mianowicie religijny. Podziały religijne na ziemiach Ukrainy, wyznaczone przynależnością do katolicyzmu i prawosławia, umacniały zróżnicowanie etniczne. Unia zawarta w roku 1596 między kościołem rzymsko-katolickim a częścią hierarchii kościoła prawosławnego osłabiała a jednocześnie skompłikowała te podziały. Utworzenie kościoła grecko-katolickiego z jednej strony umożliwiło polityczną głównie i kulturową polonizację szlachty pochodzenia ruskiego, ale z drugiej rutenizację niższych polskich warstw społecznych. "Przed powstaniem Unii ruszczyć polskich chłopów nie było łatwo ... " pisze 1. Widajewicz i oskarżając �20 hospodynów o "wrywanie się w administrację sakramentów" konkluduje: " ... Zaprowadzenie unii kościelnej nie wyszło na korzyść osiadłego pośród Rusinów polskiego żywiołu" (1934, s. 181)8. Przeprowadzony powyżej wywód, przedstawiający w sposób ogólny warunki i kierunek procesów etnicznych na ziemiach ukraińskich w czasach przedrozbiorowych nie pozwala na dokładne wyjaśnienie zbiorowej genealogii Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Można jednak sądzić, że ich przodkowie dotrwali do końca Rzeczypospolitej jako grupa drobnej szlachty, podlegająca wpływom kultury ukraińskiej, która zachowała jednak swoją odrębność od ludności chłopskiej ze względu na wolność osobistą i katolicyzm. Zajęcie przez Rosję w roku t 793 ziem "prawobrzeżnej Ukrainy", bo one nas tutaj interesują jako miejsce pochodzenia Polaków z Kazachstanu, utrwalone aktem zaborów w roku 1795, niewiele zmieniło w sytuacji społeczno-etnicznej tego terenu. Z pretensją wobec zaborcy A. Jabłonowski stwierdza: " ... początkowo nie tylko utrzymano, lecz podniesiono nawet przemoc szlachty nad poddanymi" (1912, s. 359)9 a D. Beauvois uzupełnia: " ... polskość stała się dla Rosjan czymś podejrzanym dopiero po Powstaniu Listopadowym" (1988, s. 20). Lata trzydzieste tworzą nowe warunki procesów etnicznych nie tylko z powodu powstania w roku 1831. Złożyły się na nie w tymże czasie przede wszystkim ewolucja imperium rosyjskiego w kierunku narodowym oraz rozwój ukraińskiej świadomości narodowej (N. Davis, 1991, s. 143; W. A. Serczyk, 1979, s. 228 i n.). 8 Uznanie przynależności Rusinów do szeroko ujmowanego narodu polskiego stało się częścią składową XIX-wiecznych koncepcji wieloetnicznego narodu polskiego (T. Łepkowski, 1973, s. 239). Był nią również pozytywny stosunek do unitów. "Źle się stalo, że unici i w ogólności wszyscy mieszkańee, których zowiemy Rusinami - pisał w swych rozmyślaniach o naprawie Rzeczypospolitej Kazimierz Markiewicz, uczestnik Powstania Listopadowego i emigrant we Francji - są uważani w kraju za klasę zupelnie osobną, za inny poniekąd naród i że właściciele lacińskiego obrządku nicprzychylnym (powszechnie) na nich patrzą okiem, odrazę prawic do nich i do ich obrządku mają i okazują" (B. Konarska, 1989, s. 312). 9 Zmianę warunków umożliwiających egzekwowanie pańszczyzny w poszerzonym wymiarze i wiązanie ich z objęciem terenu przez Rosję, potwierdza pieśń zanotowana przez O. Kolberga (1964, 292), który na Wołyniu przebywał w 1862 roku: "Buła Polszcza, buła Polszcza a teper Rusyna, ne zastupy!' syn za ba!'ka a ba!'ko za syna. Oj za Polszi dobre bulo ludiam na robotu, ciłyj tydzień sobi robysz ...... w sobotu. Za Rusyji dużo nam zła ludiam na robot u, ciłyj tyżdeń na pańszczyni, szarwarok w sobotu." �21 Polakami na prawobrzeżnej Ukrainie była w I połowie XIX wieku głównie szlachta. D. Beauvois przedstawiając sytuację w trzech guberniach: kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej stwierdza: " ... cała ludność polska zamieszkująca Ukrainę legitymowała się herbem szlacheckim", nie zastanawia się jednak nad dostrzeżonym przez siebie faktem występowania, obok 410.212 szlachty także 579.402 chłopów wyznania katolickiego (1988, s. 21, 30, 32). Utrwalone związki między polskością a przynależnością do stanu szlacheckiego spowodowały, że poważnym jej ograniczeniem stał się "Ukaz o jednodworcach i grażdanach w guberniach zachodnich" wydany 19.10.1831 roku. W wyniku rozporządzenia zdeklasowano, jak oblicza D. Beauvois, 340.283 osoby przynależne do grupy szlachty bezrolnej i zagonowej (1988, s. 139). Zrealizowaną rewizję tytułów, wprowadzoną po poprzednio jedynie zaplanowanej deportacji 5 tysięcy rodzin drobnej szlachty z Podola na Kaukaz, D. Beauvois określa mianem " ... najbardziej rozległej "manipulacji społecznej" w Europie przed XX wiekiem", służącej celom rusyfikacji (1987, s. 14; 1988, s. 281). Innym administracyjnym działaniem, mającym służyć temu samemu zadaniu, było wydanie w roku 1839 rozporządzenia o wcieleniu unitów do cerkwi prawosławnej. Obok polonizacji, prowadzonej dotąd wobec ludu głównie przez kościół katolicki, ale polegającej także na oddziaływaniu dworu polskiego, pojawiła się nowa siła z własnym programem asymilacyjnym wobec ruskiej "masy etnograficznej" i Polaków - imperium rosyjskie. Najefektywniejsze okazały się jednak, zapoczątkowane już w Rzeczypospolitej, procesy rutenizacji osadników polskich na Ukrainie i ukrainizacji, związane początkowo z oddziaływaniem czynników lokalnych: społeczności wiejskiej i cerkwi, wzbogaconych w XIX wieku o siłę kształtowanej wówczas ukraińskiej ideologii narodowej. Dlatego nie sposób uznać ruszczenia się Polaków w ich ukraińskim otoczeniu jako wyniku wyłącznie rosyjskich posunięć administracyjnych i towarzyszących im gwałtów (A. S., 1928, s. 804). O skuteczności ukrainizacji świadczy również to, że pod koniec XIX wieku obejmować ona zaczyna również spolonizowane już rodziny szlacheckie pochodzenia ruskiego (W. Lipiński, 1909, s. 88). Spis ludności z roku 1897 wskazał na terenie guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej 322.108 Polaków. Katolików wg tychże danych spisowych było jeszcze więcej, a mianowicie 667.581. Statystyki urzędowe z roku 1909, podające liczbę 424.552 Polaków, wskazują na utrzymywanie się polskiej grupy narodowościowej na tym terenie. Zdaniem 1. Bartoszewicza liczba ta jest zresztą zaniżona i przyjmuje on wielkość 800.000 osób "pochodzenia polskiego" i wyznania katolickiego (1912, s. 19). Różnice w przedstawianiu danych etnicznych wynikają na kresach, poza stosowaną w tym zakresie manipulacją, także z przenikania się kultur i grup etnicznych, prowadzącego do trudności w samookreśleniu lub przyjmowania podwójnej przynależności. Polskość utrzymała się głównie wśród szlachty i opierała się na wielkiej i średniej własności ziemskiej. W polskich rękach w przededniu I wojny światowej �22 utrzymała się na terenie prawobrzeżnej Ukrainy 1/4 ziemi uprawnej, co jednak stanowiło wielkość znaczącą (D. Beauvois, 1988, s. 279). O białocerkiewskich dobrach Branickich w guberni i kijowskiej K. Moszyński pisze: " ... liczna służba, oficjaliści i dzierżawcy składają się wyłącznie z Polaków" (1914, s. 56). Obok tego jednak rozszerzyła się liczba polskiej ludności po miastach; związek z polskością utrzymała także część drobnej szlachty nawet wówczas, kiedy została ona zdeklasowana. Ważnym czynnikiem podtrzymującym polskość, mającą swoje instytucjonalne podstawy w kościele katolickim i polskim dworze, ale wzmacnianą również przez upowszechniającą się nowoczesną polską ideologię narodową, było przekonanie o wyższości kultury polskiej. Wojna światowa i upadek caratu początkowo spowodowały wzmocnienie polskości na Ukrainie, do czego przyczynił się napływ fali uchodżców z głębi Rosji oraz jeńców i zniesienie szeregu ograniczeń. Kijów staje się centrum życia polskiego, w 1917 roku powołany tam zostaje Polski Komitet Wykonawczy na Rusi, powstało Polskie Towarzystwo Naukowe i Kolegium Uniwersyteckie a w 1309 polskich szkołach prawobrzeżnej Ukrainy naukę podjęło 84.500 uczniów (A. Krysiński, 1928, s. 380; M. Iwanow, 1991, s. 198). Działalność ta, oparta na świadomości narodowej aktywnej części społeczności polskiej, w ograniczonym tylko zakresie docierała do ludności wiejskiej trwającej w polskiej etniczności. Dla ludności tej natomiast istotne znaczenie miało gwałtowne, symbolizowane przez płonące dwory, zniszczenie w latach 1917-1920 wielkiej własności ziemskiej, w tym również kształtowanej przez nią infrastruktury, podtrzymywanej przez warstwę polskich w większości ekonomów i oficjalistów, tak ważnych w prezentowaniu polskości wobec chłopów ukraińskich. Polacy przestają istnieć jako etnoklasa, utrzymuje się natomiast tradycja przedstawiania ich kultury i statusu społecznego jako "pańskich". Niewiele wiemy o stosunku polskiej ludności wiejskiej zza Zbrucza do wydarzenia jakim było odrodzenie państwa polskiego, nowego ważnego czynnika w procesach etniczno-narodowych obejmujących Polaków. Zapewne jednak, podobnie zresztą jak część mieszkańców wsi zwartych polskich obszarów etnicznych, nie była ona przygotowana na spotkanie z Polską jako państwem, reprezentowanym przy tym przez wycofującego się z Kijowa żołnierza 10. 10 M. Iwanow (1991, 95 i n.) publikuje wyniki ankiety przeprowadzonej przez NK WD w roku 1925 w 15 miejscowościach okręgu szepietowskiego, żytomierskiego i korosteńskiego. Ankieta ta zawierała pytanie o ochotników do wojska polskiego spośród miejscowej ludności. W jednej tylko z miejscowości ujawniono popieranie Polski. Interesujące w tym aspckcie są relacje S. Korwina-Kruczkowskiego, uciekającego z niewoli bolszewickiej. Organista w Gniewinie powiedział mu: " ... przestrzegam i zaklinam Pana, byś nie przyznawał się do tego, że uciekasz z niewoli i że jesteś Polakiem, bo czy to będzie Małorus, czy Moskal, czy Żyd a nawet Polak, to przyaresztuje Pana i odda do najbliższej czerezwyczajki. Pan nie ma wyobrażenia o tern, jak ludność tutejsza jest rozgoryczona na armię polską". Inny napotkany w Smotryczu Polak żalił się: "Przewalili się tutaj �23 Po zawarciu traktatu w Rydze w roku 1921 kilkaset tysięcy Polaków opuściło tereny Ukrainy. Wyjeżdża niemal cała inteligencja, pozostaje jedynie ludność wiejska i część warstwy średniej (A. Krysiński, 1928, s. 381; M. Iwanow, 1991, s. 91). Miejscowa ludność polska pozbawiana również w przeszłości elit narodowych, bo przecież w XIX wieku konserwatywne i egoistyczne ziemiaństwo odwraca się od zdeklasowanego ,Jakby na wymarcie i zgubę skazanego małorolnego żywiołu polskiego" (J. Bartoszewicz, 1912, s. 95; D. Beauvis, 1988, s. 282), niespodziewanie znowu uzyskuje z zewnątrz wsparcie dla polskiej etniczności. Czynnikiem aktywnie oddziałującym na procesy etniczno-narodowe stają się polscy komuniści obecni w ZSRR, poszukujący "polskiego ludu" jako uzasadnienia ich działalności skierowanej również ku Polsce i przedmiotu eksperymentu. Losy Polaków w ZSR R w okresie międzywojennym, o których do Polski docierały nieliczne tylko informacje (por. niezastąpione "Sprawy Narodowościowe"), doczekały się wartościowego opracowania jakim jest książka M. Iwanowa (1991). Istnienie książki pozwala w tym artykule zwrócić uwagę na podstawowe tylko czynniki kształtujące status etniczny i narodowy interesujących nas Polaków na Ukrainie. Pierwszy z nich dotyczy przyjętej przez Lenina, pod wpływem teoretyków II Międzynarodówki, a przede wszystkim K. Kautskiego, zasady samookreślenia się narodowego i wprowadzenia jej jako obowiązującej w ZSRR. W jej wyniku Polacy ujawnili się jako grupa narodowościowa, której liczebność na Ukrainie zmienia się zresztą w zależności od warunków. W oparciu o nią powołano ponadto polskie narodowościowe rady wiejskie i wreszcie, w roku 1925, polski rejon narodowościowy, tzw. Marchlewszczyznę, ze stolicą w Dołbyszu, przemianowanym na Marchiewsk (Obecny stan ... , 1927, s. 260 i n.; M. Wieliczko, 1986,216 i n.; M. Iwanow, 1991, s. 116 i in.). Polskie jednostki terytorialne wzmocnione zostały sprowadzeniem na Ukrainę w latach 1923-1925 ok. 40 tysięcy rodzin polskich z Rosji centralnej i Syberii (Obecny stan ... , 1927, s. 260; M. Iwanow, 1991, s. 60). Zgadzam się z tezą postawioną przez M. Iwanowa, że "polski eksperyment polonijny" w ZSRR, a przede wszystkim na Ukrainie, przyczynił się do utrzymania a nawet przywrócenia polskości u setek tysięcy ludzi. Jednocześnie Polacy na Ukrainie nadal podlegali procesom ukrainizacji, po części kierowanym a po części będącym kontynuacją asymilacji w środowiskach zamieszkania. Wśród 496.435 Polaków wykazanych na Ukrainie w danych spisu w roku 1926 tylko 49,9% uznało język polski jako ojczysty. Nieco wcześniejsze dane z roku 1924 informowały, że wśród tej Denikińcy, Kolczakowcy, przemaszerowali Turcy, Wranglowcy i Germanie ale nikt z nich nie zalał nam gorącego sadła tak, jak to uczyniła wracająca spod Kijowa armia wasza. Jam szlachcic polski ... ale to Panu powiadam, że gdyby tu Polszcza, co nie daj Boże, wróciła nazad, to mnie do 24 godzin w Smotryczu nie będzie. Rzucę chatę, porzucę dobytek i pójdę z rodziną w głąb Rosji" (S. Korwin- Kruczkowski, 1935, s. ł 8). �24 ludności aż 37,7% stanowiły małżeństwa etnicznie mieszane (M. Wieliczko, 1986, 211). Drugim czynnikiem wyznaczającym kierunek procesów etnicznych w ZSRR było podporządkowanie polityki narodowościowej celom tworzenia społeczeństwa komunistycznego. Oznaczało to, że zachowanie wybranych cech etnicznych służyć miało sowietyzacji - przekształcaniu struktur społecznych i mentalności ludzi z zamiarem poddania ich przyjętym założeniom politycznym, społeczno-ekonomicznym i ideologicznym systemu totalitarnego. Zachowanie się ludności polskiej, nieco bardziej opornej, w porównaniu z innymi grupami narodowościowymi, wobec kolektywizacji oraz przywiązanej do religii, a także uznanej za potencjalnego sojusznika Państwa Polskiego, doprowadziło do zmiany stosunku do niej. W trakcie przekształceń polityki wewnętrznej ZSRR i sytuacji międzynarodowej Polacy wskazani zostali, stanowiąc pierwszą tak potraktowaną dużą grupę narodowościową, jako wrogowie ZSRR (M. Iwanow, 1991, W. Lizak, 1990, s. 27). Masowe represje, od początku lat trzydziestych, objęły w skali ZSRR różne środowiska polskie. Dla spraw omawianych w tym artykule szczególne znaczenie miała likwidacja polskiego regionu im. 1. Marchlewskiego, rozwiązanego w roku 1935 oraz deportacja ludności polskiej z Ukrainy. Okres międzywojenny, w którym Polacy w ZSRR zajmują pozycję najpierw w pewien sposób etnicznie uprzywilejowaną a później są represjonowani, powiększył dystans między nimi a Polakami żyjącymi w państwie polskim. Nie zostali oni bowiem objęci oddziaływaniem państwa narodowego. Odrębność etniczna nie broniła ich ponadto przed sowietyzacją oznaczającą osadzenie w odrębnym systemie społeczno-politycznym i poddanie odrębnemu systemowi wartości a w jego ramach takiej wersji historii i teraźniejszości, która krytycznie oceniała przeszłość Polski i nowopowstałe państwo polskie. Deportacja do Kazachstanu daje początek grupie Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Teren i organizacja wywózki, liczba osób nią objętych, miejsca, do których ich skierowano, a nawet czas jej przeprowadzenia, nie są dokładnie znane i czekają na historyka. Nie dotarto jeszcze do dokumentów nakazujących przeprowadzenie deportacji oraz list osób wywiezionych a w publikacjach podawane są różne daty: lata 1937-1938, rok 1937 (M. Iwanow, 1991, s. 369 i n.; Deportacje ... , 1989, s. 24). Dane przekazywane przez Polaków w Kazachstanie najczęściej mówią o roku 1936 i obwodach chmielnickim, kamienieckim, winnickim i żytomierskim jako tych, z których dokonano wywózki. Większość deportowanych rodzin skierowano do północnego Kazachstanu, terenu objętego przez wychodźstwo z Ukrainy od XVlll wieku (Ukraińska kolonizacja ... , 1929, s. 157; Ukrain,fka ... , T. I, 1930, s. 423; Atlas ... , 1964, s. 133). �25 W Kazachstanie Kazachstan to zarówno teren dramatacznej historii Polaków ukraińsko-kazachstańskich, na którym dokonało się ukształtowanie grupy, jak i ich teraźniejszości, wyznaczającej ciągle nowe sposoby zachowania i myślenia i kierującej ku zanikowi odrębności. I w tej części artykułu nie będziemy podejmowali prób pełnej rekonstrukcji dziejów. Nie takie bowiem są nasze cele. Brakuje również dokumentów urzędowych, takich choćby, które mogłyby poinformować o zasadach organizacji "kołchozów - obozów" oraz o okolicznościach zniesienia statusu "specjalnych przesiedleńców". Nie ma także badań nad współczesnością, które dostarczyłyby materiałów reprezentatywnych dla całej grupy. Historia i współczesność tworzą tu ramy i podłoże przebiegu procesów utrzymywania i przekształceń etniczności, do których będę się odwoływał analizując zagadnienia szczegółowe. Będą to istotne dla charakterystyki etniczności Polaków w Kazachstanie kwestie ich liczebności i rozmieszczenia, pamięci i doświadczenia historycznego, rozumienia ojczyzny, wybranych "etnicznych" elementów kultury, takich przede wszystkim jak język i religia oraz identyfikacji, najważniejszej w rozważaniach nad etnicznością. Liczebność grupy Polaków deportowanych w latach trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu najbliższa jest chyba liczbie 36.045 wysiedlonych, podanej w prasie radzieckiej, lecz ciągle jeszcze nie sprawdzonej 11. Potwierdzają ją dane Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR z 1.01.1949, rejestrujące na terenie Kazachstanu 28.130 Polaków - specjalnych przesiedleńców (W. N. Ziemskow, 1990, s. 10)12. Tenże autor podaje, że Polacy, wysiedleni w roku 1936 ze strefy graniczącej z Polską, do października 1947 roku zaliczani byli do grupy "byli kułacy", potem oswobodzeni, w roku 1948 znowu znaleźli się w ewidencji specjalnego przesiedlenia (1990, s. 17). Kolejne dostępne dane pochodzą ze spisów powszechnych z lat 1959, 1970, 1979 i 1989 (tabl. I). Różnica w liczbie Polaków - specjalnych przesiedleńców z roku 1949 i z pierwszego powojennego spisu z roku 1959 jest znaczna. Można to wyjaśnić włączeniem do danych spisowych również innych Polaków: dawnych mieszkańców Kazachstanu oraz tych, którzy przybyli na te tereny w celach zarobkowych w latach powojennych, szczególnie po ogłoszeniu przez plenum KPZR z września 1953 roku uchwały stawiającej zadanie zagospodarowania 10 mil. ha "celiny" w Kazachstanie (Narody ... , 1963, s. 664). Niewielki wzrost w liczbie Polaków i późniejszy jej spadek, przy jednoczesnym radykalnym II Czasopismu "Argumenty i Fakty" 1989. nr 39. Na informację tę zwrócił mi uwagę p. L. Ostrowski z Nowosybirska. 12 Tragiczne warunki zmniejszyły liczebność grupy. Wg W. N. Ziemskowa wśród różnych grup specjalnych przesiedleńców można było zaobserwować prawidłowość polegającą na pojawieniu się wyższej liczby urodzin w porównaniu z liczbą zgonów dopiero w 5 lat po osiedleniu. Wśród Polaków stopa urodzin w latach 1948-1949 była wyższa od stopy zgonów o 2,3 razy (1990, s. 13). �26 Polacy w Kazachstanie. Liczebność i kompetencje Tab!. I. Dane ze spisów ludności 1959 1970 1979 1989 53.102 61.445 61.136 59.956 24.1 17.7 14.8 12.2 biegłe władanie brak danych 36.3 24.3 19.8 biegłe władanie brak danych 0.2 0.3 0.4 biegłe wydanie brak danych 6.9 5.4 6.1 Liczebność % deklarujących językowe. język polski jako ojczysty % deklarujących jęz. rosyjskim % deklarujących jęz. kazachskim % deklarujących innym językiem Źródła: Hogi ... , SSSR, 1962, s. 206; ltogi ... , Kazachskaja Urzędu Statystycznego Kazachskiej SSR. SSR, 1962, tabl. 55: Materiały z Centralnego obniżeniu procentowego ich udziału w ogólnej liczbie ludności Kazachstanu, potraktować należy jako wynik raczej procesów asymilacyjnych a nie niskiego przyrostu naturalnego. Dynamiką procesów demograficznych, wyznaczonych przez współczynniki płodności i umieralności, nie sposób także wyjaśnić pojawiającej się w różnych współczesnych polskich doniesieniach liczby 250-300 tysięcy Polaków w Kazachstanie 13. Mówi ona o wskazanych choćby przez E. Ardenera możliwościach poszerzenia liczby członków zbiorowości etnicznej poza procesami demograficznymi a w wyniku działania czynników ekonomicznych i politycznych oddziałujących na sposób identyfikowania się (1989 a, s. 70; 1992, s. 35). Liczebność grupy etnicznej, nawet niewielka, nie przesądza o jej przetrwaniu lub zaniku. Bardziej istotny jest sposób rozmieszczenia. Deportowanych z Ukrainy Polaków osiedlano we wsiach lub w miejscach przeznaczonych na założenie wsi, w zespołach kilkunastu czy kilkudziesięciu rodzin. W większości wypadków Polacy stanowili mniejszość wśród ludności z innych grup etnicznych, w kilku jednak wsiach stworzyli skupiska o przewadze ludności polskiej. 13 Liczba taka mogła zostać ogłoszona jedynie na skutek przybliżonego szacunku możliwości pojawienia się grupy osób podkreślających swoją polską przynależność i gotowych zmienić swoją dotychczasową formalną identyfikację ctniczną na polską. O braku wiarygodnych danych religijnych i etnicznych w Azji Środkowej mówił ks. bp J. Lcnga, administrator apostolski w Karagandzie. Informuje on o 120 tys. Polaków zamieszkałych w obwodzie taszauskim w Turkmenii, choć jednocześnie nie jest pewny, czy liczba ta jest prawdziwa (Kościół ... , 1991, s. I l. Krytycyzm jest tu uzasadniony, gdyż żadne inne dane nie mówią o tak licznej grupie Polaków w Turkmenii. Natomiast w dolnym biegu Amu-Darii spotyka się staroobrzędowców - Rosjan. Część z nich, z racji przebywania na terenach przedrozbiorowej Polski, skąd zostali deportowani przez wojska carskie w 1765 roku, nazywana była "Polakami", jak o tym świadczą dane z Syberii (W. A. Lipinskaja, 1969, s. 13). �27 9 O"'-===-_=:::':J1 0km ----1. _ 2. ~ 3. A 1,. Ryc. I. Polacy w północnym etnicznego z początków lat J. tereny, na których Polacy 4. nieliczne grupy Polaków Kazachstanie (tzw. Celinnyj kraj), na podstawie radzieckiego atlasu 60. I. granica Kazachstanu; 2. tereny zwartego osiedlenia Polaków; stanowią jedną z dwóch lub trzech najważniejszych grup etnicznych; w innym otoczeniu etnicznym. Źródlo: Atlas ... , 1964, s. 26-27. Ks. W. Bukowiński informuje o trzech regionach rozmieszczenia Polaków z Ukrainy w Kazachstanie: 1. obwody kokczetawski i celinogradzki (dawniej akmoliński); 2. okolice Ałma-Aty; 3. miasto Karaganda wraz z najbliższą okolicą (1989, s. 27). Informacje te, porównane z danymi ze spisu z roku 1989 (tab!. II), pozwalają na wskazanie dwóch kierunków zmian w rozmieszcze- �28 Tab\. II. Polacy w poszczególnych obwodach Kazachstanu z podziałem na ludność miejską i wiejską. Stan w dniu 15.01.1989 wg danych ze spisu ludności Razem Ludność miejska Ludność wiejska 548 408 140 Ałma-acki (bez m. Alma-Ata) 2.237 453 1.784 m. Alma-Ata 1.502 1.502 Celinogradzki 11.504 5.079 6.425 Czymkentski 576 449 127 Dżambulski 819 541 278 Dżezkazgański 965 884 81 Gurjewski 253 240 13 Karagandzki 6.742 6.157 585 Kokczetawski 25.400 6.019 19.381 2.845 1.481 1.364 146 146 PawIodarski 1.608 1.305 303 Pólnocnokazachstański 2.841 1.136 1.705 Semipałatyński 436 350 86 Taldykurgański 781 431 350 Uralski 338 195 143 Wschodniokazachstański 415 337 78 59.956 27.113 32.843 Obwód Aktiubiński Kustanajski Kzylordyński Razem Źródło: Materiały z Centralnego Urzędu Statystycznego Kazachskiej SSR niu ludności polskiej po uzyskaniu przez nią możliwości opuszczania dotychczasowych terenów zamieszkania, co nastąpiło po zniesieniu rygorów "specjalnego osiedlenia". Pierwszy polegał na przejściu ze wsi do miasta, często w wyniku zdobycia, przez wykształcenie, zawodu pozarolniczego. Liczba Polaków mieszkających w miastach w obwodzie kokczetawskim wzrosła w roku 1989 2,8 razy w porównaniu z rokiem 1959 a w obwodzie celinogradzkim 2 razy (por. [togi ... , Kazachskaja SSR, 1968 r., tab!. 54). Drugi kierunek zmian związany był z przeniesieniem się do obwodów Kazachstanu (por. tab!. II) i sąsiadujących z Kazachstanem regionów Rosji, przede wszystkim Syberii, innych niż miejsca przymusowego osiedlenia. Obydwa te procesy prowadziły �29 głównie do rozproszenia ludności polskiej choć jednocześnie powodowały powstanie nowych jej skupisk w miastach. Wielu moich rozmówców stwierdzało, że opuszczenie wsi było często równoznaczne ze zmianą identyfikacji etnicznej z polskiej na rosyjską lub ukraińską. Sam zamiar opuszczenia wsi niekiedy podyktowany był chęcią zerwania z polskością, utrudniającą zdobycie lepszej pozycji społecznej 14. Polacy ukraińsko-kazachstańscy przechodząc do miast uzyskiwali jednocześnie możliwość kontaktu z Polakami z innych grup osiedleńczych. Pamięć historyczna interesujących nas tutaj Polaków dotyczy przede wszystkim ich pochodzenia z Ukrainy, deportacji i stanu "specjalnego osiedlenia". Świadomość tych faktów tworzy podstawowy rodzaj więzi konstytuujących zbiorowość Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Przeżycia będące udziałem grupy dostarczają jej jednocześnie wyrazistej periodyzacji dzielącej przeszłość na trzy okresy: pierwszy, od osiedlenia do zniesienia rygorów "czasu komendanckiego" w roku 1954, wiązanego z G. Malenkowem; drugi, przy- Fot. I. Oziornojc w obwodzie kokczctawskim, wieś zamieszkała w większości przez Polaków. Fot. Z. Jasiewicz, 1990. 14 Ludzie z ambicjami, Polacy, odchodzili z regionów, które były "zoną spiecpieriesielencow". Jeden z Polaków relacjonował rozmowę z Rosjanką, która powiedziała mu, że jeśli chce coś w życiu osiągnąć, to musi wyjechać z terenu, na którym Polacy musieli się rejestrować na milicji lnotatki z rozmowy z p. E. L., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). "Dużo przepisali się, bo łgoty były dla Rosjan" (notatki z rozmowy z p. J. T., Oziornoje, 6.11.1990). �30 wrócenia Polakom "paszportów" - dowodów osobistych i umożliwienia egzystowania na prawach obywateli Związku Radzieckiego; oraz trzeci, nie zamknięty jeszcze, bo stykający się z teraźniejszością, od ogłoszenia Kazachstanu jako niezawisłego państwa w roku 1991, pelen lęków i niepewności. Zmieniająca się sytuacja grupy powodowała przekształcenia w sposobie odtwarzania dziejów. Kolejne pokolenie przyjmowało, poczynając od lat sześćdziesiątych, inny obraz historii, upowszechniany przez szkołę, telewizję i pozostałe radzieckie środki przekazu, w którym nie było miejsca na represje i grupy etniczne pozbawione praw. Wydarzenia związane z deportacją i prawie dwudziestoletnim okresem bytowania w warunkach "czasu komendanckiego" konsekwentnie przemilczane były nie tylko w podręcznikowych ujęciach historii ale również w regionalnych i lokalnych opracowaniach przeszłości, takich choćby jak wystawy muzeów regionalnych i kroniki szkolne. Nawiązania do nich zabrakło również w trakcie uroczystości pięćdziesięciolecia kołchozów założonych przez "specjalnych przesiedleńców". Również, ale i przede wszystkim w ZSRR, mamy do czynienia ze sposobem myślenia obowiązującym wśród twórców i realizatorów programów edukacyjnych, podporządkowanych polityce i ideologii, który T. Maternicki nazywa przekonaniem o możliwości nieograniczonego manipulowania świadomością historyczną społeczeństwa (1989, s. 2). Mylilibyśmy się jednak sądząc, że oficjalna wersja przeszłości została wyłącznie narzucona z zewnętrz. Odpowiadała ona także potrzebom pokolenia poszukującego miejsca w ramach państwa i społeczeństwa radzieckiego i pragnącego zdjąć z siebie znamię "niebezpiecznego elementu społecznego". Od końca lat osiemdziesiątych "martyrologiczny" obraz historii znowu budzi zainteresowanie i ulega upowszechnieniu. Nadal służy tworzeniu więzi w grupie a ponadto skierowany jest ku opinii w Polsce. Mechanizm zatrzymywania przekazu faktów historycznych bardzo wyraźny jest w braku wiedzy o szlacheckim pochodzeniu Polaków na Ukrainie, o którym wiele mówi się w źródłach jeszcze z czasów międzywojennych 15. Żaden z rozmówców, a było ich przecież wielu, w rozmowach przeprowadzonych przeze mnie i moich kolegów, samorzutnie nie nawiązał do tej kwestii ani o nią nie pytał. Indagowani niekiedy potwierdzali istnienie rodzinnej tradycji mówiącej o szlacheckim pochodzeniu, nie potrafili jednak podać szczegółów. Mamy tu naj prawdopodobniej do czynienia z ukryciem i zatrzymaniem przekazu informacji o historii rodziny skutecznego również dla jej członków. W wielu sytuacjach takie postępowanie było zresztą warunkiem biologicznego przetrwania 16. l s Pisze o tym m.in. Z. Dzierżyńska, która w roku 1927 stwierdziła. że " ... polskie masy włościańskie nadal czują sit; szlachtą" (M. Wieliczko, t 986, s. 215). 16 Świadomość szlacheckiego pochodzenia przetrwała natomiast wśród Polaków "syberyjskich" i była znana ich rosyjskiemu otoczeniu. "To źle, że są szlachcicami - mówiono o nich - ale są również ofiarami caratu, to dobrze". Brak znajomości jązyka polskiego, historii Polski ale �31 Konsekwentne wyparcie wiedzy o szlacheckim pochodzeniu, zapewne zapoczątkowane już na Ukrainie, można potraktować jako część historycznego doświadczenia grupy. Doświadczenie takie nie musi być związane z pamięcią historyczną i polegać na rozpamiętywaniu przeszłości. Jest to raczej postawa sprawdzona w przeszłości, którą stosuje się zwykle bezrefleksyjnie i dla której kryteriów oceny dostarcza teraźniejszość. Z doświadczeniem historycznym grupy Polaków ukraińsko-kazachstańskich wiąże się także umiejętność życia w wieloetnicznym społeczeństwie. Uderza ogromna ostrożność w wypowiadaniu się na temat przedstawicieli innych grup etnicznych i narodowych i podkreślanie raczej cechy zbliżających ludzi a nie dzielących. Wpływu doświadczenia historycznego, również tego odległego, związanego z drobnoszlacheckim pochodzeniem grupy, można doszukiwać się w stosunkowo częstym wyborze przez Polaków, po uzyskaniu możliwości kształcenia, karier wojskowych i rolniczych. Wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich bowiem pojawiło się stosunkowo wielu oficerów radzieckich i specjalistów rolniczych, w tym również przewodniczących kołchozów, co różni grupę polską od Niemców w Kazachstanie. Ci ostatni kierowali się raczej ku zawodom technicznym i stanowiskom w aparacie państwowym partyjnym (O. 1. Brusina, 1989, s. 25; Z. Jasiewicz, 1991, s. 8). Wyjątkowość losów i etniczności Polaków ukraińsko-kazachstańskich można zrozumieć analizując ich stosunek do ojczyzny, terenu wyróżnionego w trakcie kolejnych przymusów i fascynacji, przez przypisanie mu wartości ważnych dla jednostki i grupy. Rodzinny Wołyń i Podole przed zaborami stanowiły "Polszczę", po zajęciu terenu przez Rosjan stały się natomiast "Rusyną" - używając nazwy z przytoczonej powyżej pieśni zapisanej przez O. Kolberga, a w oficjalnej terminologii Małorosją. Termin "Polszcza" nadal jednak był stosowany. J. Bartoszewicz zapisał: "Jeszcze dotąd w mowie chłopskiej przebywając Dniepr od wschodu jedzie się do Polszczy" (1912, s. 92). Nazwa Ukraina, znana od XII-XIII wieku i upowszechniona w XIX wieku w związku ze wzrostem świadomości narodowej (Ukrail1.~ka ... , 1931, t. 3, s. 360) ostatecznie uzyskała legitymizację wraz z wyznaczeniem granic z Polską w roku 1921. Polacy deportowani w roku 1936 do Kazachstanu opuszczali Ukrainę, tęsknili za nią, do niej zgłaszali swój żal. Niezwykle charakterystyczna iest pieśń zanotowana przeze mnie w Oziornoje, śpiewana na terenie Kazachstanu długo po osiedleniu: Ukraina mat' radmija Szto ty hórdaja taka, Swoich diety, swoich ródnych W Kazachstan ty otwiez!a. przede wszystkim świadomości szlacheckiego pochodzenia wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich by! przyczyną nie traktowania ich jako prawdziwych Polaków przez Polaków "syberyjskich" linformacje uzyskane od p. W. Bieleckiego). �32 Fot. 2. Przed niezakoóczonym domem p. Lidii Wichowskiej. Oziornojc, początek lat 60. Z albumu p. W. S. oowód kokczctawski. Wiesielej tam sónce wschódit, Wiesielćj łożitsa spat', Wiesielej ptaszki spiewajut, A nam wsies ich ne widal'. '7 Ukraina z tej pieśni to przede wszystkim kraj rodzinny, ojczyzna prywatna w znaczeniu zaproponowanym przez S. Ossowskiego (1984 a, s. 26), kojarzona z osobistymi przeżyciami, przyrodą, nastrojem. Po uzyskaniu po roku 1954 możliwości poruszania się poza granicami miejsca osiedlenia Polacy wyjeżdżają przede wszystkim na Ukrainę aby odwiedzić strony rodzinne i krewnych. Powracają rozczarowani, z poczuciem własnej odmienności 18. Kazachstan jako ziemia wygnania o niezwykle trudnych warunkach przyrodniczych nie mógł być początkowo wartościowany pozytywnie. Już Informatorki p. W. S. i p. M. B., Oziarnoje, zapis magnetofonowy łO.11.1990. "Życie na Ukrainie inne, nie mogą przystosować się do niego ci, którzy przyjechali z Kazachstanu, zazdrość, zawiść. W Kazachstanie ludzie przeżyli wielką biedę. zbratali się, zjednoczyli" (notatki z rozmowy z p. B. L, Oziornoje, 9.11.1990). "Tata pojechał na Ukrainę przed 60 rokiem, jak tylko było można jechać ... jakieś tam kolegi tak i powiedzieli: - Jakby ty nie wrag naroda, Polak, to by ciebie nie wysłali -. Od tego czasu tato przestał się zbierać na Ukrainę mieszkać. Mamy ehlib, mamy do chliba, 7.żylis się z ludźmi i tu będziemy mieszkali" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. B. I., Oziornoje, 11.11.1990). 17 IM �33 jednak w latach sześćdziesiątych w związku z inwestycjami rolnymi, polepszeniem warunków bytowania i stwierdzeniem, że sytuacja tutaj jest lepsza w porównaniu z wieloma innymi regionami ZSRR, pojawiło się poczucie związku a nawet idealizacja kraju 19. Poczucia przystosowania i stabilizacji nie dostarcza jednak Kazachstan jako państwo niezależne. Obawy dotyczą przede wszystkim niepewnej sytuacji społeczno-ekonomicznej a także przewidywanych trudności w dostosowaniu się do życia w narodowym państwie Kazachów. Polska była nie tylko dającą nazwę grupie "ojczyzną historyczną", która znalazła się poza krajem rodzinnym, jakim była Ukraina. Była jednocześnie państwem przedstawianym w szkolnej wizji historii i w propagandzie okresu przedwojennego jako wrogie i niesprawiedliwe, "pańska" Polska. W czasie wojny i po wojnie obraz ulega pewnej zmianie, Polska staje się sojusznikiem a potem bratnim państwem socjalistycznym ale niepewnym, niewdzięcznym, wymagającym ofiar ze strony ludzi radzieckich. Pojawiła się zatem sytuacja nie przewidziana w systematyce ojczyzn zaproponowanej przez E. Nowicką (1985, s. 519), w której historyczna ojczyzna ideologiczna, jaką była Polska, była agresywnie ograniczona na rzecz innej ojczyzny ideologicznej - ojczyzny radzieckiej. Dystansowanie się od związków z Polską, przedstawianie własnej grupy jako związanej z Polską tylko historycznie i etnicznie a identyfikującej się ideologicznie i politycznie z państwem radzieckim, było warunkiem przetrwania. Jednocześnie Polska była przedmiotem stałego zainteresowania Polaków ukraińsko-kazachstańskich i skrzętnie odnotowywano wszelkie niezgodności oficjalnego obrazu Polski z przedstawianym przez wiarygodnych dla tych Polaków świadków 20. W czasie prowadzonych przez nas rozmów często nawiązywano do entuzjastycznych opowiadań miejscowych dzieci z ich pobytu w Polsce na koloniach 21. Opinie młodzieży, przyjeżdżającej do Polski na "szkoły letnie" i na studia, nie były już tak jednoznacznie pozytywne. Z Polską także, w związku z przyjazdem stamtąd księży i nauczycieli oraz pomocą w wypo- 19 W sowchozie Oktjabr' w obwodzie ałma-atyjskim starsza wiekiem rozmówczyni p. W. O. stwierdziła: "Kochany Kazachstan. Pozwolił uniknąć wojny, śmierci. Tu mam lepszy dom" (notatki z rozmowy 28.10.1990). "Jak wrócił (ojciee rozmówczyni z Ukrainy - Z. 1.) to że wtenezas stał budować dom i w sześćdziesiąt pierwszym roku my już przebralis. w tym domu byli. To się śmieli. ot durny Sikora Władek. wszyscy pójdziemy na Ukrainę a on dom buduje. A on powiedział - Tutaj będę żyć i tu umierał" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. B. L, Oziornoje 11.11.1990). 20 "On już jeździł w Polszczu ten dyrektor O. W Polszczy był, przyjechał, ludzie pytają się, jak tam w Polski, a on mówi: Naszym sowieckim daleko, daleko do Polski ... tam tak dobrze, tak ładnie" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2. ł l. ł 990). 21 "Dzieci teraz też starają się po polsku. Jak byli w Polskie, oni przyjechali, oni bardzo dowolne. przyszli wszystkie do mnie i mówią: - Babuszka, jak w Polskie ładnie, nam bardzo dobrze karmili ... my tam nawet nie wiedzieli. jak tam w Polsce jest" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). 3 - Lud t. LXXV �34 sażeniu szkół, wiąże się nadzieję na opiekę i pomoc. Rozpad Związku Radzieckiego i pozytywnie oceniana sytuacja ekonomiczno-polityczna w Polsce sprzyjały zmianie w kierunku coraz częstszego myślenia o Polsce jako ojczyźnie i kraju emigracji. Odnotowano pojawienie się w Kazachstanie mitu mówiącego o budowie w Polsce trzech miast przeznaczonych dla tamtejszych Polaków22. Związek z uzewnętrznianymi elementami kultury to ważna cecha etniczności. W rozważaniach wstępnych dopuściliśmy jednak możliwość znacznej redukowalności elementów kultury etnicznej. Grupa etniczna w określonych warunkach może przekształcić się z grupy manifestującej swoją odrębność przez zachowania w grupę przede wszystkim świadomościową. Spośród elementów kultury stanowiących uznany wyróżnik polskości wybieram do analizy trzy: język, religię i obyczaje. Kazachstan był terenem, na którym proces wypierania znajomości języka polskiego w grupie Polaków z Ukrainy uległ przyspieszeniu. Przedstawione już dane ze spisów powszechnych informują o coraz mniejszej liczbie Polaków deklarujących język polski jako ojczysty i używany w domu. Na Ukrainie w roku 1926 spośród żyjących tam Polaków, jak pamiętamy, aż 49,9% określiło się jako znających ten język. W roku 1989, w czasie ostatniego spisu, w ogólnej liczbie Polaków mieszkających w Kazachstanie było ich już tylko 12,2% (por. tab!. I). Językiem porozumiewania się wśród Polaków z Ukrainy były przede wszystkim gwary języka ukraińskiego. "Bałakat' po chachlacki" to najczęściej stosowane określenie na posługiwanie się tym językiem. Przeniesienie w inne środowisko oraz poddanie wpływom szkoły w języku rosyjskim, a później środków masowego przekazu, ze szczególnie wpływową telewizją, ograniczyły oddziaływanie języka ukraińskiego. Badania językoznawców wykazały także przekształcenia w języku polskim używanym wśród przesiedleńców z Ukrainy i wyraźną odrębność języka w różnych grupach pokoleniowych (J. P. Golcekier, 1984, s. 148). Stopniowe osłabienie wpływu języka ukraińskiego i wzrost rosyjskiego, a także pojawienie się znajomości języka kazachskiego u Polaków osiedlonych w obwodzie ałma-atyjskim, to cechy odróżniające Polaków ukraińsko-kazachstańskich od Polaków pozostałych na Ukrainie. Na terenach kresowych, z których pochodzi interesująca nas zbiorowość, język polski nie był niezbędnym wyznacznikiem polskości (por. m.in. M. Iwanow, 1991). Tradycja polskości bez języka przeniesiona została do Kazachstanu i tu rozszerzona, lecz jednocześnie stała się podstawą oceny własnej i oceny ze strony członków innych grup etnicznych. "My drzewiane Poljaki" - mówiono cZęsto23. Rozmówca Ukrainiec powiedział o swoich sąsiadach Polakach, że są oni "Poljaki - ałe" - "Ale troszke polski znam,,24. 22 Dziękuję za przekazanie informacji prof. A. Janowskiemu, w roku 1990 wiceministrowi Edukacji Narodowej. 23 Informacja m.in. p. J. T. z Oziornoje, 7.11.1990. Na pytanie co to znaczy być "drzewianym" Polakiem odpowiedziano: "Bo nie umią rozmawiać po polski. Jak rozmawia to mieszają polskie, �35 Fot. 3. Pani W. S. z córk,! B., pierwsz,! nauczycielką polskiego wOziornoje. kokczetawski, rok 1961 lub 1962. Z albumu p. W. S. Oziornoje, obwód Oparciem dla języka było środowisko domowe w nielicznych jednak rodzinach oraz religia. Książki do nabożeństwa stawały się często podręcznikami do nauki alfabetu łacińskiego i języka polskiego25. Folklor nie stanowił tu oparcia dla języka polskiego. Zjawisko braku folkloru genetycznie polskiego w kulturze polskich grup kresowych, doruskie i ukraińskie slowa. I polucza się bardzo nieladnic. Jeden mówi, drugi śmieje się, że niedobrze, drzewiane Poljaki" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). 24 otatki z rozmowy z p. W. K., Krasnaja Poljana, 4.11.1990. 25 "A ja do szkoły nic chodziła, nic nic słyszała, nijakich bukw. Mama, jak żyła, to mówi: - Przeczytaj mnie tajemniczku. -- Jaka to tajemniczka, eo to pisze ... Jak moja mama umaria, jak ja stała płakać, jak ja siedzę koło stola i mówię: - Bożyczko, otwórz mnie oczy, otwórz mnie usta, aby ja poznała Pana Boga i świętc słowo boże. - Tak płakała i tak modliła się i mnie Pan Bóg otworzył oczy i usta i nauczyła siC;buk wy, sama od siebie a to cud prosto, prjamo, sama od sicbie bukwy nauczylas" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). �36 strzeżone na Litwil; j Białorusi przez Z. Kurcową (1985, s. 18), występowało również na Ukrainie (por. Z. Czarnuch, 1991, s. 116). Tylko w nielicznych rodzinach zachowała się znajomość polskich pieśni należących do kultury szlacheckiej a później narodowej, upowszechnionych na terenie Ukrainy za pośrednictwem dworu na przełomie XIX i XX wieku 26. Ograniczenia w użytkowaniu polskiego języka wpłynęły także na zanik polskich imion. Imiona polskie, dość popularne zdaniem moich rozmówców jeszcze na początku lat pięćdziesiątych, wypierane były w okresie późniejszym przez imiona obce, szczególnie rosyjskie, aby powrócić ostatnio 27. Niezwykle częste jest ruszczenie polskich imion w mowie codziennej i w ten sposób przystosowanie ich do kontaktów w środowisku mieszanym etnicznie (por. także N. E. Ananiewa, 1984, s. 102). Jedną z przyczyn szybszego zaniku języka polskiego w Kazachstanie było wyrwanie grupy ze środowiska na Ukrainie, w którym język polski był pozytywnie wartościowany społecznie i przeciwstawiany "prostej mowie" - gwarom ukraińskim. Opinia o języku ukraińskim jako chłopskim przeniesiona została na teren Kazachstanu, nie objęła jednak języka rosyjskiego. Przeciwnie, w pokoleniu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych pojawiło się przeświadczenie o wyższości kultury i języka rosyjskiego i kompleks niższości polskości (W. Bukowiński, ks., 1989, s. 30). Okazją do odnowienia języka, czy wręcz jego nauczenia się, stało się pojawienie w Kazachstanie Polaków deportowanych na początku wojny z zachodniej Ukrainy i Białorusi 28. Lata ostatnie, szczególnie wprowadzenie języka polskiego do niektórych szkół i przybycie nauczycieli i księży z Polski, a ponadto nowa motywacja uczenia się tego języka, stwarzają szansę zatrzymania jego zaniku. Pojawiła się interesująca więź między pokoleniem najstarszym, dowartościowanym ostatnio jako znającym polski a najmłodszym, uczącym się tego języka w szkołach i w czasie pobytu na koloniach letnich w Polsce. 26 Pieśni tego rodzaju słyszałem śpiewane w rodzinie p. A. S. z Kellerowki, obwód kokczetawski, 9.11.1990. Zarejestrowała je również, m.in. "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", J. L. Jaworskaja na terenie Żytomierszczyzny (1990, s. 212 i n.). 27 W polskich rodzinach różne imiona dają: "Jak kto ... i niemiecki. polski, ruski, ukraińskie, mieszają ... a kto wierzy w Pana Boga to ty tylko po polsku i z Ewangelii jest nazwisko, od świętych" (Zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 4.11.1990). 2M "Dlaczego ja nauczyła się. A panie, tam byli z Polski u nas, przywieżli Polaków. A my chodzili na różaniec i oni rozmawiali i takim sposobem ja nauczyła się rozmawiać" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). Sprawa kontaktu Polaków ukraińsko-kazachstańskich z Polakami deportowanymi z zajętych przez ZSRR terenów przedwojennej Polski wymaga jeszcze wyjaśnienia. Czy przybyli oni, głównie żony i dzicci, jak mówiono - "komsostawa" bezpośrednio po wywiezieniu, czy też nieco później, po zezwoleniu na opuszczenie przez nich miejsca przymusowego osiedlenia, po podpisaniu przez W. Sikorskiego układu z ZSRR w lipcu 1941. W dniu 1.10.1944 roku w Kazachstanic znajdowało się 144.500 obywateli polskich (Deportacje ... , 1989, s. 7fl). �37 Fot. 4. Zdjęcie ślubne państwa I. Małżeństwo polsko-ukraińskie. 1969. Z albumu p. W. S. Oziornoje, obwód kokczetawski, Katolicyzm był od dawna na terenach kresów wschodnich silnym wyznacznikiem i czynnikiem utrzymania polskości. W Kazachstanie, podobnie jak i na innych obszarach dawnego ZSRR, związki z katolicyzmem występowały w trzech głównie postaciach: 1. zachowania wiary i praktyk religijnych, uprawianych także poza domem i wobec ludzi obcych; 2. zachowania wiary i praktyk religijnych uprawianych wyłącznie w domu i tylko wobec członków rodziny i przyjaciół; 3. zachowania świadomości pochodzenia z katolickiej rodziny. Nie miejsce tu na szerszą charakterystykę miejscowego katolicyzmu pozbawionego przez kilkanaście lat jakichkolwiek kontaktów z duchownymi i kościołem jako instytucją. Warto jednak przypomnieć, że w okresie stalinowskim wszelkie formy pozadomowego uprawiania praktyk religijnych lub tylko komunikowanie swoich związków z religią mogły spowodować zagrożenie �38 życia 29 a naciski zewnętrzne wdzierały się także do wnętrza domu 30. Jednocześnie, wobec braku możliwości określenia przynależności do Kościoła jako społeczności i instytucji, związek z katolicyzmem przybrał szerokie ramy obejmujące zarówno wierzących jak i zachowujących pamięć katolickiej przeszłości rodziny. Poza tymi ramami umieszczano tylko tych, którzy demonstrowali swoją wrogość wobec religii i to w taki sposób, który obrażał symbole religijne a przede wszystkim powodował krzywdę ludzi. Związek z katolicyzmem, zawsze odbieranym przez Polaków jako wiara polska, w okresie prześladowań tworzył postawę bliskości wszystkich wierzących i niewrogich wobec religii. Znamy wiele przykładów pomocy i zrozumienia się wśród ludzi różnych wyznań chrześcijańskich, włączając w to członków sekt, a również wyznawców judaizmu czy islamu. Okres po roku 1955, w którym dopuszczono tworzenie kaplic i kościołów katolickich, zresztą długo z wielkimi trudnościami administracyjnymi i szykanami wobec duchownych i świeckich organizatorów, ujawnił z jednej strony różnice między wyznaniami a z drugiej sprzeczności etniczne w obrębie katolicyzmu 31. W kościołach tworzonych przez Polaków, Niemców i Litwinów pojawiły się gdzieniegdzie naturalne w tych warunkach konflikty związane z używanym w kościele językiem. Odbudowa kościoła katolickiego jako instytucji, rozpoczęta po zniesieniu rygorów "czasu komendanckiego", jednocześnie sprzyjała rozwojowi kontaktów z Polską. Przyjazdy do Polski księży - obywateli radzieckich pracujących w Kazachstanie, przekazywanie dewocjonaliów i lite- 29 "Było tak straszno, jak zbierali się po domach (w celu modlitwy - Z. J.) to szlrafowali, nawet jeśli tylko stare panie" (notatki z rozmowy z p. w. Z., Krasnaja Poljana, 4.11.1990). Ojca rozmówczyni, p. R. S., zabrano do więzienia w rok u 1937: "Za wiaru. On czytał, ludziom rozpowiadał co pisze w Ewangelii, w Biblii, a naszli się takie, co pieniądze poluczyli ... posadzili. Wtedy dużo, dużo ludzi wsadzili" (zapis magnetofonowy, Krasnaja Poljana, 2.11.1990). Warto odnotować przetrwanie, nawet przez najtrudniejsze lata, kółek różańcowych, tworzonych przez stare kobiety. Informacje uzyskane we wsi Krasnaja Poljana mówią o określaniu członkiń "róży" mianem "Siestry po Christu", co nadawalo im szeroki ekumeniczny wymiar i o ich stosunkowo dużym znaczeniu w życiu wsi (rozmowa z p. E.L., 1.11.1990). Innym interesującym zjawiskiem obserwowanym przez nas w Krasnaja Poljana było występowanie wśród Polaków tzw. "świętych ludzi", niektórych z nich żyjących w całkowitej abnegacji i wielkim napięciu religijnym. 30 Dzieci i młodzież instruowane w szkole i w ramach organizacji mlodzieżowych żądały w domach usuwania symboli religijnych. Bano się donosów. Przywiezione z Ukrainy obrazy albo umieszczano nad łóżkami ludzi starych albo wieszano w miejscach najmniej widocznych (notatki z rozmowy z p. 1. T., Oziornoje, 7.11.1990). 31 "Ja była u Niemców u spowiedzi a on (ksiądz z Tainczy - Z. J.) mówi: - Jakich Niemców? - Ja mówię luterany, a on mówi mnie: - Więcej nie idz tam, będziesz potępiona na wieki, luterany nie prawidłowy. - Ja ransze nic rozumiała a teraz już rozumię, bo ... nasz ksiądz z Tainczy czytał taką książkę i mówił, że Pan Jezus powiedział: katoliczeskaja wiara, polska wiara, bo to jest prawidłowa u Pana Jezusa ... Widzicie jak każdy swoje lubi, tak jak ja lubię polskie tak i oni swoje lubią ... Ja mówię naszym luteranom, oni nic nie znają, ot barany takie" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). �39 Fot. 5. Małżeństwo Polki p. H. W. i Kazacha p. Ż. S., syn Staś. Celinograd, p. A. W. z Krasnaja Poljana. 1978. Z albumu ratury religijnej, odnowa trzecich zakonów (głównie trzeciego zakonu Św. Franciszka), wreszcie przyjazdy z Polski księży i sióstr zakonnych, miały wielkie znaczenie w przeksztaceniu etniczności interesujących nas tutaj Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Wśród zachowanych obyczajów tylko nieliczne komunikują o polskiej etniczności. Należą do nich przede wszystkim obrzędy związane z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Jednakże również w tej dziedzinie wyraźne są wpływy zewnętrzne związane z życiem w otoczeniu prawosławnym a po rewolucji z sowietyzacją. Chodzono na groby w "Przewodnią Niedzielę" po Wielkanocy, dopiero ostatnio zaczęto odwiedzać cmentarze w dzień Wszystkich Świętych i Zaduszki. Wigilia, z obowiązkową kutią i często z opłatkiem z Polski, w rodzinach mieszanych etnicznie traciła postny charakter. Obrzędowość weselna i pogrzebowa od dawna ukształtowana była pod wpływem kultury ukraińskiej i masowej kultury radzieckiej. Dużego znaczenia nabrały uroczystości, propagowane w ramach kultury masowej już na terenie Kazachstanu, takie jak "prowody w armiju" i "nowosiele". Organizowane z dużym rozmachem, z zaangażowaniem znacznych środków, stanowiły czynnik integracji rodziny z wieloetnicznym środowiskiem sąsiedzkim i społecznością wiejską· �40 Badania wykazały słabość zobiektywizowanych, wyrażanych w zachowaniach i wytworach, elementów kultury genetycznie polskich i symbolizujących polskość. Od dawna były one ograniczane w ludowych grupach polskiej ludności na kresach wschodnich. Ich zanik jednakże przyśpieszony został zniesieniem statusu specjalnych przesiedleńców i przywróceniem Polakom ukraińsko-kazachstańskim praw obywateli ZSRR. W opinii wielu moich rozmówców gwałtowne odejście od kultury polskiej nastąpiło szczególnie po 1954 roku32. Już na początku artykułu przyznałem identyfikacji ważną rolę w kreowaniu etniczności, określając etniczność jako swoisty sposób identyfikacji opartej na wyznacznikach pochodzenia i kultury. Przyjmuję za E. Ardenerem wielość identyfikacji, które koegzystują w każdej indywidualnej i zbiorowej perspektywie (1989, s. 67, 111,212 i in.; 1992, s. 36 i in.). W tym miejscu podejmę próbę przedstawienia samookreślania się Polaków ukrail1sko-kazachstańskich i oddziaływania na nie identyfikacji z zewnątrz. Na terenie Ukrainy identyfikacja wewnętrzna Polaków, często niejedno- Fot. 6. Nowożeńcy Polacy p. W. B z Oziornoje i p. A. Ch. z Krasnaja Polana, obwód kokczetawski, przed pomnikiem Bohaterów II Wojny Światowej. Oziornoje, 1985. Z albumu p. L. B. 32 Malżeństwo N., w wieku ponad 50 lat, stwierdziło: "Nasi rodzice zdołali jeszcze przekazać nam nasze tradycje. My już nie potrafiliśmy tego zrobić" (notatki z rozmowy, Krasnaja Poljana, I. 11.1990). �41 znaczna, opierała się na świadomości odrębnego pochodzenia i związków z katolicyzmem i stykała się z innymi sposobami utożsamiania się w społecznościach lokalnych i ponadlokalnych. Po rewolucji procesy rutenizacji i ukrainizacji w Radzieckiej Republice Ukraińskiej osłabione zostały przez przyznanie mniejszościom praw do autonomii kulturalnej i bezwzględne ataki na nacjonalizm ukraiński. Deportacja w roku 1936 przyjęta została przez większość wysiedlonych, a także ich otoczenie, jako dokonane z zewnątrz zakwalifikowanie przez władze do grupy polskiej 33. Wywiezienie oznaczało zatem rozstrzygnięcie sprawy niejednoznacznych niekiedy w warunkach ukraińskich wyborów etnicznych i wyrwanie ze środowiska odbierającego polskość jako zagrożenie. Osadzenie w kołchozach - obozach z kolei zamknęło pozbawionym wszelkich praw specjalnym przesiedleńcom możliwość samookreślenia wobec władzy. W roku 1941 zbiorowość przesiedlonych Polaków boleśnie odczuła kolejny akt identyfikacji zewnętrznej jakim było nie zabieranie do wojska. Polaków powołano dopiero pod koniec wojny, w latach 1944 i 1945, do armii radzieckiej. Pobór ten odróżnił wówczas Polaków od Niemców i spowodował, że niektórzy przeniesieni zostali do I i [[ Armii Wojska Polskiego i po wojnie pozostali w Polsce34. Okres "pod komendanturą", z przemożną zewnętrzną identyfikacją, nie przekreślał jednak znaczenia smookreślania się. Miało ono miejsce w stosunkach wewnątrz wieloetnicznych społeczności kołchozów, w których Polak stykał się, poza dotąd znanymi sobie grupami, także z nowymi ludami, przede wszystkim Kazachami ale również z Kaukazu (Ingusze, Czeczeni) i z Dalekiego Wschodu (Koreańczycy), co w pewnym stopniu kształtowało grupy krewniacze i sąsiedzkie. Oddziaływało ponadto na inne formy identyfikacji, w ramach których można się było ubiegać o zakwalifikowanie do grupy ludzi oddanych budownictwu socjalizmu i zająć stanowisko brygadzisty a nawet przewodniczącego kołchozu. Powróćmy do sprawy poczucia odrębności Polaków z Ukrainy w Kazachstanie. Opierało się ono przede wszystkim na świadomości tragizmu losów: deportacji i bytowania w warunkach "pod komendanturą". Jeszcze w okresie wojny umocniło się w wyniku zetknięcia z Polakami wysiedlonymi z granic przedwojennej Polski, nazywanymi przez moich rozmówców "czystymi Polakami", "kulturnymi Polakami", "pańskimi Polakami", "polskimi Polakami" i przeciwstawianymi własnej grupie - "naszym Polakom". Świadomościowe 33 Razem z Polakami i niekiedy jako Polaków wywożono w roku 1936 z Ukrainy również Niemców (W. Lizak, F. Slawarczyk, 1990,4; S. Galicki, 1992, 12). Tylko nieliczni rozmówcy mówili w trakcie naszych badań o deportacji jako "zsyłce kułackiej" lub wywózce w związku z dokonanymi przestępstwami, np. kontrabandą (notatki z rozmowy z p. W. O., Oktiabr', 28.10.1990; z p. W. M., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). 34 Wydano wyjątkowy w historii ZSRR "Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 22.06.1944" o prawie przyjmowania obywatelstwa polskiego przez żołnierzy armii polskiej oraz osoby biorące udział w wyzwalaniu Polski i członków ich rodzin (M. Wieliczko, 1986, s. 246). �42 przekształcenie się "Polaków z Ukrainy" w Polaków ukraińsko-kazachstańskich dokonało się wraz ze zdjęciem brzemienia stanu "specjalnego osiedlenia" i zezwoleniem na poruszanie się po ZSRR. Odwiedziny na Ukrainie i nieudane wyjazdy w celu osiedlenia się tam uzmysłowiły dystans, jaki pojawił się w 20 i więcej lat po opuszczeniu tego kraju. Nieliczne wyjazdy do Polski i przyjazdy gości z Polski a także obserwacje i nadchodzące stamtąd wiadomości nie pozwalały z kolei na pełne utożsamienie. się z Polakami żyjącymi w Polsce35. Utrwalało się poczucie odmienności: "my sowietskije Poljaki" i związków z terenem zamieszkania: "my kazachstańskije Poljaki". W okresie postalinowskim identyfikacja etniczna, zawsze rejestrowana w ZSRR przez władze administracyjne i po przywróceniu Polakom dowodów Fot. 7. Uroczystość 70-lecia p. A. W. Na pierwszym planie małżeństwo polsko-niemieckie. Krasnaja Poljana, obwód kokczetawski, 1990. Z albumu p. A. W. 35 Odczuwano rezerwę w Polscc wobec Polaków z ZSRR. K. Brandys w opowiadaniu o zdobywanym Berlinie przypomina nazw,< "pop" - "pelniący obowiązki Polaka" nadawaną w wojsku polskim służącym tam "Polakom radzicckim" ("Gazcta Wyborcza", 10-II.V1I1.199ł l· Jedna z rozmówczyń nawiązała do listu kuzyna, podpułkownika warmii polskicj. Kiedy dowiedziano się, że wychowal si,< w Kazachstanie, to połowa oficerów nie przyszła na organizowane przez niego pożegnanie ze służbą czynną. Synowa rozmówczyni b,<dąc w Berlinie widziała handlujących tam Polaków. - "Mówiła, 7.esię nie przyznała, że sama jest Polką. Było jej wstyd" (notatki z rozmowy z p. M. N., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). �43 osobistych wpisywana do nich, uzyskuje nowy wymiar. Narażona dawniej na prześladowania i manipulacje i dlatego często określana odmiennie w dwóch poziomach: rodzinnym i wśród przyjaciół oraz urzędowym, stała się wartością mniej relatywną i ponadto wyrażaną w kategoriach społecznych i etycznych 36. Na zmianę stosunku do wartości jaką było bycie Polakiem wpływ miało przebywanie w środowisku bardziej tolerancyjnym etnicznie, jakim był Kazachstan, w porównaniu z Ukrainą, oraz przekonanie, możliwe w warunkach korozji i załamania się systemu totalitarnego, o prawie nie tylko do utrzymania polskości ale również podejmowania starań o jej umocnienie i poszerzenie 37. Wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich pozostały interesujące rozróżnienia wewnątrzgrupowe, przeniesione z terenu Ukrainy. Nadal pamiętano o dawnej odrębności Mazurów, przy czym, w odróżnieniu do Ukrainy, nazwę Mazur traktowano z dystansem i nie była tutaj stosowana w oddzieleniu od polskości 38. Zachowała się również pamięć o "Polakach - patykach" 36 Dwoistość wyrażania etnicznej identyfikacji częstsza była jcdnak wśród np. Polaków sybcryjskich, żyjących w rozproszeniu. Interesujący nas tutaj Polacy w Kazachstanie, osadzeni w społecznościach wiejskich wraz z innymi Polakami. niekiedy o przewadze ludności polskiej, byli jednak pod kontrolą tcj społeczności. Możliwość zmiany samookreślenia się dawało przede wszystkim odejście ze wsi. Ostatnio w Rosji planuje się zarzucenie wpisywania przynależności etnicznej do dowodów osobistych (Informacja p. W. Bieleckiego). 37 Różnice między następstwami życia w Kazachstanie i na Ukrainie przedstawia wypowiedź p. B. I.: "Tak, pojechała do babci na Ukrainę w gości a bracia, dwurodny bracia, wujkowe, pytają: - Kto ty jesteś, bo my jesteśmy Ukraińcy. A bo my na Ukrainie urodzone i ty powinnaś być Ukrainką. A ja mówię: - No to jakaż ja Ukrainka, kiedy ja urodzona w Kazachstanie? To co, powinna być Kazaszką? Ja nic jestem Kazaszka, jestem Polka. A u nich dziadkowie, babcie i wszystkie Polacy a oni Ukraińcy, bo na Ukrainie urodzone ... Ja mówię - nie, ja jestem Polka, gdzieby się ja nie urodziła, ja jestem Polka ... " (zapis magnetofonowy z rozmowy, Oziornoje, 11.11.1990). Również w Kazachstanie w okresie stalinowskim częste były wypadki represji za prezentowanie polskości. Zanotowałem relację o skazaniu na 25 lat obozu dwóch Polaków, którzy w obecności osoby trzeciej odśpiewali "Jeszcze Polska nie zginęła" (zapis magnetofonowy z rozmowy ze zmarłym już p. Janem Olani nem, Oziornoje, 7.11.1990). W młodym pokoleniu nie ma postawy lęku w przyznawaniu się do polskości. W roku 1989 dziewczyna biorąca udział w spisie ludności podejmuje rozmowę na temat wartości utrzymania polskości: ,,0. K. studiuje, poszła po mieszkańcach, po błokach i zapisuje rodziny ... tam nazwisko polskie i pisze się Rosjanin. A ona mówi - Nie, to nie jest pan Rosjanin. A on patrzy się, patrzy - A skąd pani wie? A ona mówi - Wiem, bo to nic rosyjska familia a polska. No a on mówi - Tak, ale takie były lata, źe trzeba się było zapisać Rosjancm. A ona mówi - Nasze też byli takie lata u mamy, ojca, dziadka, u babci ale oni nie zapisalis Rosjanami, ale jak byli Polakami tak jest Polaki i ja jest Polka. To temu panowi było bardzo przykro. Jest takie rodziny, że na przykład ojciec Polak, matka Polka a dzieci popisalis jeden Ukrainiec, drugi Rosjanin, trzeci Polak a to od jednej matki z ojcem dzieci rozmaitej nacjonalnosti jest" (zapis magnetofonowy rozmowy z p. B. 1., Oziornoje, 11.11.1990). 38 Znamienna jest wypowiedź informatorki z Oziornoje zanotowana w trakcie badań dialektologicznych w roku 1976: "S'm'eiim~s'i: my mazursk'e pol'aki" (N. E. Ananiewa, 1984, s. 102). N. E. Ananiewa stwierdziła większą liczbę dialektyzmów w języku "Mazurów" w porównaniu z "niemazurami", co wydaje się potwierdzać tezę o chłopskim pochodzeniu Mazurów. Dla ks. J. Kuczyńskiego nazwa Mazury oznacza ludzi utrzymujących polskość i język polski (1989, s. 68, �44 mieszkańcach dawnych bezleśnych terenów Ukrainy, zresztą lepiej w porównaniu z ludnością regionów leśnych dostosowujących się do warunków w Kazachstanie39. Śladem dawnych podziałów jest także wymagająca wyjaśnienia relacja z Zielonego Gaju pod Kokczetawem, mówiąca o tajemniczych dla nas "Gralach" i "Welmach"40. Ciążenie pochodzenia z Ukrainy i kultury ukraińskiej, tak silne w początkowym okresie pobytu w Kazachstanie, utrwalone podjętym gdzieniegdzie nauczaniem w języku ukraińskim (S. Galicki, 1992, s. 13), zastąpione zostało wpływami kultury rosyjskiej i radzieckiej kultury masowej, bardziej tutaj przydatnych i ekspansywnych. Przejście do miast i na inne tereny, poza miejscami dotychczasowego zamieszkania, zetknęło Polaków przesiedlonych z Ukrainy z Polakami, którzy w innym czasie i w inny sposób przybyli do Kazachstanu. Włączenie Polaków w życie radzieckiej, wielonarodowościowej republiki41 nie stworzyło bezpośrednich podstaw do integracji i ogranizacji grupy i sprzyjało sowietyzacji. Ta z kolei, choć zbieżna z niektórymi procesami mającymi w tym czasie miejsce w państwie polskim, raczej oddalała Polaków w Kazachstanie od ludzi w Polsce i zagrażała również polskiej etniczności. W sposób pośredni jednak przyznanie Polakom praw obywateli radzieckich przygotowało ich do pierwszych prób organizacji, ochrony kultury etnicznej i nawiązania kontaktów z Polską. Dzieje wysiłków podejmowanych w celu utrzymania polskości, z wykorzystaniem możliwości, które powstały w okresie postalinowskim w radzieckim Kazachstanie, nie są dotąd opracowane. Obejmują one tworzenie 84). Na Syberii zdarzały w celu samookreślenia podlegający a jeszcze, ukrainizacji w dawnym ZSRR (na podwórzu "patyki". Ukrainie bardziej wsi mówili 7. 11.1990). dziecko. Welm z Welmem. W roku Delegatów Polaków, partyjnych 1987 w składzie (sowietow stanowiących 0,59% Polaków - (M. Nasza do kiedy polskości Nazwy wśród Niemców - drzcwa, a my żyli, z tcgo drzewa, obszarami z tamtcgo nie mówił "drowa" ale z p. J. Olaninem, z rozmowy stepowymi i leśnymi na s. 446). mieszkają Polacy pochodzą z obwodu "win". rodzina natomiast Nasi są rodem z Polakiem" synu. to Polacy. Gral Ale mają ma się łączyć (L. Komiszko, w Kazachskiej w składzic i mowę z Żytomierszczyzny. (ispołkomów) G. S. Sa pargaIijew, - chmielnickiego z Gralów, Wykonawczych dieputatow) i Niemcy. Welmy jest żeby Polak delegatów, M. Sużikow, "drowa" (notatki między "on" mówią Komitetów ogółu również ze słomy i na te wiązeczki (1887, Gaju narodnych po rllsku "Patyki" Grale Ale najważnicjsze, Ludowych 0,4% "un". się już się z Ukraińcami. przetrwały na zimę ... to obcinał klimatycznych Zamiast Na przykład stosowanym się tak wówczas, 100). wiązeczki W Zielonym był jedynym Działo identyfikowali oni mówili Geograficzny i Welmów. delikatniejszą. twardziej. z Gralem, Słownik Mazur nic przyznawali i Zipserzy paliwo na innych O różnicach także się na Gralów miękką, w pc/ni po lasach, lasu, to jak zagotowali "Zapamiętaj l mówią mieszkali Z. J.) gałęzie, powiązał - dzielą nie 1986, informuje 40 katolicyzm, etnomim p. W. Bielecki. z Ukrainy (T. D. Filimonowa, Z jednej Oziornoje, pochodzący Bawarczycy gdzie nie było blisko 41 na w których mi uwagę takie jak Szwabi, "Byli tacy, którzy 39 sytuacje, Polacy ze względu etniczno-regionalne, Polacy się jednak się, na co zwrócił SRR 1990, s. 21). i lokalnych znalazło obwodowych 1989, s. 50, 18). Rad się 774 komitetów �45 Fot. 8. Pożegnanie zmarłej dziewczynki w domu rodziny polskiej. Kellerowka, obwód kokczetawski, ok. 1960. Z albumu p. A. W. z Krasnaja Poljana. kościołów i kaplic, poczynając od roku 1956, zresztą z wielkimi początkowo trudnościami i prześladowaniami (W. Bukowiński, ks., 1989, s. 70), organizację oddziałów Towarzystwa Przyjaźni Radziecko-Polskiej, z najstarszym z nich w Karagandzie, powstałym w roku 1963 z inicjatywy J. Plater-Gajewskiego oraz powolanie polonistyki na Uniwersytecie w Karagandzie w roku 1975 (M. Wieliczko, 1986, s. 288). W latach 1979-1981 przedsięwzięto starania, również związane z nazwiskiem J. Plater-Gajewskiego, wprowadzenia języka polskiego do szkól jako przedmiotu fakultatywnego, wówczas zakończone niepowodzeniem (S. Galicki, 1992, s. 13). Próby zachowania kultury polskiej, ustępujące zresztą aktywności kulturalnej silniejszej liczbowo grupy niemieckiej (M. Gawęcki, 1991, s. 8), podejmowane były w owym czasie przez nieliczne tylko jednostki i zespoły42 i nie mogły zatrzymać pogłębiającego się procesu zaniku polskości. 42 Wśród ludzi zasłużonych dla zachowania polskości obok tych, którzy kultywowali ją w grupach rodzinnych i sąsiedzkich, godni uwagi są również ci, którzy zdobyli wykształcenie i stanowiska i potrafili oddziaływać na życie publiczne z korzyścią dla spraw polskich. Nie w stosunku do wszystkich Polaków na stanowiskach musi obowiązywać negatywna ich ocena, dokonana przez ks. J. KuczYI1skiego: "Najgorzej bywało, gdy jakiś Polak był we władzy miejscowej" (1989, 69). Uderza różnica między ludźmi podtrzymującymi polskość w Kazachstanie a "wielkimi Polokami", znanymi choćby ze Śląska Opolskiego (S. Ossowski, 1984 b, s. 91 i n.). �46 Fot. 9. Przy grobie p. W. Ż., bezpośrednio po pogrzebie. Krasnaja Poljana, obwód kokczetawski, 1984. Z albumu p. W. Z. Powstanie oddzielnego państwa Kazachstan, potwierdzone przyjętą 17 grudnia 1991 roku deklaracją niepodległości, poprzedzoną zresztą w październiku 1990 roku ogłoszeniem suwerenności państwowej, możliwe w warunkach głębokiego kryzysu ekonomicznego i ideologicznego w ZSRR i rozpadu tego państwa, stworzyło nową sytuację dla miejscowych Polaków. Ta nowa sytuacja polegała na przekształceniu republiki radzieckiej w państwo narodowe, podjęciu przebudowy gospodarczej i społecznej oraz nawiązywaniu bezpośrednich kontaktów międzynarodowych. Obok obaw przed kryzysem gospodarczym pojawiły się niepokoje związane z uprawnieniami innych narodowości niż Kazachowie, podsycane przyjęciem "Ustawy o językach", przyznającej językowi kazachskiemu status języka państwowego oraz wieściami o planach repatriacji grup Kazachów z Chin, Mongolii i Rosji. Niepewność związana z tak radykalnymi zmianami i sytuacją kryzysu wywołała upowszechnienie się myślenia apokaliptycznego. Ważnym elementem nowego położenia Polaków w Kazachstanie są działania skierowane ku nim z Polski. Najbardziej efektywne są one w dziedzinie szkolnictwa. Skierowani z Polski nauczyciele, w roku 1989 - 10, w roku 1990 - 15, wspomogli uczących tu już nielicznych miejscowych nauczycieli. W roku 1990 zajęcia fakultatywne z języka polskiego prowadzone były w 17 �47 szkołach i objęły 1250 uczniów. Do tych szkół, w których uczyli nauczyciele z Polski i w których stworzono oddzielne pracownie języka polskiego, dostarczono z Polski sprzęt i pomoce naukowe. Ważne znaczenie miało organizowanie w Polsce kolonii letnich dla dzieci oraz umożliwienie młodzieży uczestnictwa w szkołach letnich kultury i języka polskiego a także podejmowanie studiów na uczelniach polskich (A. Janowski, M. Masłowski, 1992, s. 191 i n.). Do Kazachstanu skierowano księży z Polski (M. Gawęcki, 1992, s. 12). Pod wpływem obrazu Polski jako uporządkowanego kraju dobrobytu i za przykładem emigrującej ludności niemieckiej a przede wszystkim w wyniku zagrożenia, coraz liczniejsza grupa Polaków myśli o wyjeździe do Polski. Wyrazem owego pragnienia są listy kierowane do Prezydenta R.P.i innych przedstawicieli instytucji państwowych, m.in. w odpowiedzi na ankietę zachęcającą do emigracji, wysłaną przez Społeczny Komitet Pomocy Polakom w Kazachstanie z Krakowa (J. M ultanowski, 1992, s. 20). Myślenie o wyjeździe do Polski jest obecnie zdecydowanie częstsze w Kazachstanie w porównaniu do okresu sprzed kilku lat. Dzisiaj wyjeżdżają już nie tylko Niemcy. Myślą o wyjeździe i wyjeżdżają do swoich państw również Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini. Przygraniczne obwody Rosji przygotowują się do wymiany ludności kazachskiej i rosyjskiej. Obawy podsycane są wieściami o Kazachach wożonych już ciężarówkami z Mongolii w celu zasiedlenia północnego Kazachstanu. Polacy zapytują się: "A kto nas stąd zabierze,,43. Nadal silne jednak są obawy przed nieznanym w Polsce, utwierdzane przez tych spośród Polaków z Kazachstanu, którzy doznali zawodu w zetknięciu z Polakami z kraju i polską rzeczywistością. Tak jak zdarzały się wyjazdy na Ukrainę i powroty z tego kraju, tak zdarzają się również wyjazdy do Polski w celu osiedlenia i powrotu z Polski. "Przytul mnie Kazachstanie. Nie przerazi twa szorstkość, tylko z tobą już pójdę" - ta emocjonalna wypowiedź mówi o determinacji w wyborze miejsca do życia (L. Komaiszko, 1990, s. 26). Obecna sytuacja wyznacza kierunki zmian w etniczności i narodowości Polaków w Kazachstanie. Związki z miejscem pochodzenia i własną przeszłością, tak ważne swego czasu dla wyodrębnienia grupy Polaków ukraińsko-kazachstańskich, ustępują na rzecz łączności z wszystkimi Polakami w Kazachstanie i stosunku do zgeneralizowanej polskości, zawsze jednak odnoszonych do warunków w kraju zamięszkania. Odbudowywane niektóre kulturowe podstawy etniczności, takie jak język i kontakty z religią, uzyskały instytucjonalne oparcie w szkołach i kościele. Za poparciem przede wszystkim ludzi starszych docierają nie tylko do dzieci ale również średniego pokolenia. Ważne są próby organizacyjnej integracji Polaków w Kazachstanie, o których 43 Informacje z rozmowy z p. K. Skibińską, nauczycielką z Polski uczącą w Podleśnoje, obwód kokczctawski, w dniu ~;,o1.l993 oraz p. W. Bieleckim w dniu 9.01.1993. �48 Fot. 10. Kościół budowany w Oziornoje, obwód kokczetawski, 1992. Z albumu ks. T. Pety. wiemy jednak niewiele. W Kokczetawie powołano w roku 1989 "Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Obwodu Kokczetawskiego", w Celinogradzie w roku 1990 "Polskie Centrum Kulturalne" (Organizacje ... , 1991, s. 208 i in; K. Woźniakowski, 1992, s. 212) a w Ałma-Acie w dniu 29.04.1991 "Republikańskie Centrum Kulturalne Polaków"44. Obok działalności kulturalnej cenne są inicjatywy przedsięwzięć gospodarczych. Wszystkie te działania organizacyjne objęły część Polaków. Trudności związane są z partykularyzmem, brakiem nawyków w artykułowaniu potrzeb oraz przestrzennym rozproszeniem Polaków. Zmiany wśród Polaków w Kazachstanie prowadzą również do ich stopniowego przekształcania się z mniejszości etnicznej w narodową. Przyjmijmy za K. Kwaśniewskim (1992, s. 55) rozróżnienie między zbiorowościami etnicznymi a mniejszościami narodowymi polegające na tym, że te ostatnie świadome są związków z państwem narodowym własnej grupy a jednocześnie nie zgłaszają do zamieszkiwanego terytorium pretensji wyłączności. Brak żądań autonomii regionalnej i prezentowana przez Polaków postawa gotowości do współpracy z wszystkimi grupami etnicznymi i narodowymi, czyni z nich w niepodległym Kazachstanie, mimo małej liczebności, mniejszość dostrzeganą i nie tylko akceptowaną ale i cenioną. 44 Informacja od p. R. Krajewskiego z Ałma-Aty, współzałożyciela Centrum i autora statutu. �49 Stwierdzenie związków etniczności z historią jest truizmem. Przestrzega jednak przed takim budowaniem modeli etniczności, w tym również w jej związkach z narodowością, które nie uwzględniają warunków czasu i miejsca. Analiza dziejów Polaków z Ukrainy, deportowanych do Kazachstanu ujawniła sytuację, w której zbiorowość, oderwana od grupy pochodzenia i poddana redukcji elementów kultury etnicznej, staje wobec możliwości zaniku. Zachowanie świadomości przynależności pozwala, jak na to wskazuje przykład badanej grupy, na odtworzenie w odpowiednich warunkach i rozwój etniczności a także związanie jej z narodowością. Studia nad Polakami w Kazachstanie zmuszają jednak do wykroczenia poza cele tylko poznawcze. Zobowiązują bowiem do zastanowienia się nad odpowiedzialnością związaną z ingerencją z zewnątrz w losy ludzi i nad charakterem oraz miejscem etniczności i narodowości wśród innych wartości. LITERATURA Ananiewa N. E. 1984 PrieZt'nlnaja Ananiewa 1990 paradi{/lIla Warianlnos( 1992 w polskich Studia w nazwanijach i W. Werenicz (red.), pierifierijnych nad polszczyną czasliej Studia go worach tie/a w polskich nad polszczyzną Kazachstana, w: t. 3, Wrocław. kresową, gaworach kresową, Kazachstana, t. 5, Wrocław. E. 1989 The Ardener (red.), i sinOlnimija w: J. Rieger Ardener glagola i W. Wereniez J. Rieger N. E. vain" ol' prophecy and other essays, Oxford, N. York. E. 7():sall1o.v(' i uto;;samianie, i ro;;samo.v(' "Prace Socjologiczne. i A. K. Paluch w: Z. Mach Zeszyty Naukowe UJ", (red.), Sytuacja IIlniejszościowa z. 15. A. S. z ksią;;ki 1928 Recenzja "Sprawy O. Czarnowskiego, ,>Polacy prawoslawni na Rusi«, Brześć 1927, nr 6. Narodowościowe", Atłas ... , 1964 ALIas narodow Bartoszewicz 1. 1912 Na Beauvais Rusi. Polski sian Moskwa. posiadania. Kraj, ludno,vć, ziemia, Kijów. D. 1987 Dezinteyracja w XIX Beauvois mira, drohnej szlach/y i X X w. Studia polskiej ofiarowane na Ukrainie Pro! w latach /831-1863, w: Losy Polaków S. Kieniewiczowi, Warszawa. D. 1988 Polacy na Ukrainie /831-1863. Szlachta polska na Wolyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, Paryż. Bębenek 1987 Brodziński b.r.w. ~ - M. Teoria narodu K. O narodowo,ki Lud t. LXXV i kwestia Polaków, narodowa Warszawa. u Kazimierza Kelles-Krauza, Kraków. �50 Brusina O. I. 1990 Mnogonacjonalnyje siela Uzbekistana i Kazachstana oseńju 1989. MiWa(ji niekoriennego nasielenija, "Sowietskaja Etnograftia", nr 1. Bukowiński W., ks. 1989 Wspomnienia z Kazachstanu, Gdańsk. Cichoblaziński L. 1990 Czy warto być Polakiem, czyli naród niespoleczny, "W Drodze", nr 4. Czarnuch Z. 1991 Opowieść o dwóch ziemiach mieszkańców Pyrzan, Witnica. Davies N. 1991 Boże igrzysko. Historia Polski, t. 2, Kraków. Deportacje ... 1989 Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w gląb ZSRR, 1939-1945. Przegląd pi.fmiennictwa, (red.) T. Walichnowski, Warszawa. Filimonowa T. D. 1986 Ob etnokultUr110m razwitii niemcew SSSR, "Sowietskaja Elnografija", nr 4. Galicki S. 1992 Bylem jednym z nich. Polacy w Kazachstanie, "Magazyn Wileński", nr 4. Gawęcki M. 1991 Polacy i Niemcy w Kazachstanie. Zarys etnologicznej problematyki badawczej, maszynopis w posiadaniu autora. Gawęcki M. 1992 Po kazachsku, "Gazeta Wyborcza", nr 18. Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Golcekier J. P. 1984 lz nabludienij nad leksikoj polskich narodnych gaworow na tieritorii Kazachskoj SSR, w: J. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia nad polszczyzną kresową, t. 3, Wrocław. Halbwachs M. 1969 Spoleczne ramy pamięci, Warszawa. Handelsman M. 1932 Geneza "Polaków zagranicznych", "Sprawy Narodowościowe", t. 4, nr 6. Hobsbawm E. J. 1992 Ethnicity and nationalism in Europe today, "Anthropology Today", vol. 8, no. 1. hogi ... Kazachskaja SSR. 1962 Itogi wsiesojuznoj pieriepisi nasielenija 1959 goda, t. 3, Kazach.~kaja SSR, Moskwa. hogi ... SSSR. 1962 ltogi wsiesojuznoj pieriepisi nasielenija 1959 goda, SSSR, Swodnyj tom, Moskwa. Iwanow M. 1991 Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa. Jablonowski A. 1912 Historia Rusi poludniowej do upadku Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Janowski A., M. Maslowski 1992 Kierunki dzialań Ministerstwa Edukacji Narodowej na rzecz Pnlnnii w ZSRR, w: H. Kubiak i in. (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław. Jasiewicz Z. 1987 Tradycja, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny, Warszawa-Poznań. Jasiewicz Z. 1991 Między martyrologią a przetrwaniem. Polacy i Niemcy w Kazachslanie, maszynopis w posiadaniu autora. �51 laworskaja l. L. 1990 Ostatki polskogojazyka polszczyzną Karpluk w: l. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia nad na Żytomirszczynie, t. 5, Wrocław. kresową, M. 1986 Stan badań nad polszczyzną nad polszczyzną kresową wieku, w: l. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia XVI t. 4, Wrocław. kresową, Kolberg O. 1964 Dzieła Komaiszko 1990 Krzyk. Konarska t. 36, Kraków. wszystkie, L. w Kazachstanie, Polacy "Magazyn Wilel1ski", nr 18. B. 1989 Kazimierza wybijały Markiewicza Korwin-Kruczkowski 1935 Poczet my.W o Polsce się na niepodległo.vć. w: Narody. Jak powstawały i jak w 60. rocznicę urodzin, Warszawa. i Polakach, Prot: T. Łepkowskiemu S. Polaków wyniesionych do godno.ki szlacheckiej przez monarchów austriackich, Lwów. Kościół. .. Azji. Z ks. bpem Janem 1991 KO.lciół w Środkowej Powszechny" Krysiński A. 1928 Polacy Lengą rozmawia T. Górski MIC, "Tygodnik z 21.07. na Ukrainie "Sprawy Narodowościowe", Sowieckiej, nr 3-4. Kuczyński l., ks. 1989 Między parafią a łagrem, Warszawa. Kurcowa Z. 1985 Sytuacja językowa Polonijny", Kwaśniewski K. 1992 Socjologia polskiej ludności wiejskiej w Litewskiej i Białoruskiej SRR, "Przegląd nr 3. mniej.m>.vci a definicja mniejszo.vci "Sprawy Narodowościowe. narodowej, Seria Nowa", t. l, z. 1. Lipinskaja W. A. 1969 Posieienija. żiliszcze l odieżda russkogo i L. M. Saburowa (red.), Etnografija Lipiński W. 1909 Szlachta na U krainie. nasielenija russkogo Ałtajskogo nasielenija kraja, w: G. S. Masłowa Sibiri i Sriedniej U dział jej w życiu narodu ukraińskiego Azii, Moskwa. na tle jego dziejów, Kraków. Lizak W. 1990 Rozstrzelana w ZSRR, Polonia 1917-1939, Szczecin. Lizak W., F. Stawarczyk 1990 Od Katarzyny do Mikołaja. Niemcy w Rosji, "Tygodnik Powszechny", nr 47. Lepkowski T. 1967 Polska - narodziny nowoczesnego narodu, 1764-1870, Warszawa. Lepkowski T. 1973 Poglądy na jedno- i wieioetniczność Swojsko.vc' i cudzoziemszczyzna narodu polskiego w dziejach kultury w pierwszej połowie X I X wieku, w: Warszawa. polskiej, Lepkowski T. 1989 Uparte trwanie Maternicki l. 1989 Mitologizacja historiografii Moszyński K. 1914 Z Ukrainy, polsko.vci, Londyn, Warszawa. i demitologizacja oraz edukacji Warszawa. historii. historycznej, Z rozważań nad charakterem i społeczną funkcją "Przegląd Humanistyczny", t. 33, nr 3. �52 Multanowski J. 1992 Kiedy nas stąd zahierzecie?, "Spotkania", Narody nr 27. ... 1963 Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 2, Moskwa. E. 1985 Człowiek i terytorium. Podstawy społeczności nienarodowych, w: E. Mokrzycki i in. (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci S. Ossowskiego, War- Nowicka szawa. E. Nowicka 1990 Narodowe samookreślenie Polaków, w: E. Nowicka (red.), Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, t. I, Warszawa. Obecny ... 1927 Obecny stan ludności polskiej na Ukrainie, "Sprawy Obrębski t. I, nr 4. Narodowościowe", J. 1936 a Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd ny" t. 4, z. 3-4. Socjologicz- J. Obrębski 1936 b Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowości, "Sprawy t. 10, nr 6. Organizacje ... 1991 Organizacje i stowarzyszenia Orsini-Rosenberg polskie na W.~chodzie, "Przegląd Wschodni" t. l, z. 1. S. 1932 Procesy rozkładowe ciowe", Ossowski Narodowościowe" w grupach etnicznych niezorganizowanych, "Sprawy Narodowoś- t. 6, nr 4-5. S. 1984 a Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, w: O ojczyźnie S. Ossowski, i narodzie, Warszawa. Ossowski S. 1984 b Zagadnienia Paluch S. Ossowski, A. K. WIęZI regionalnej i WIęZI narodowej O ojczyźnie i narodzie, Warszawa. na Śląsku 1976 lnkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, w: H. Kubiak i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, Wrocław. Posern-Zielinski w: i A. Pilch (red.), Stan A. 1987 Etniczność, w: Z. Staszczak Rokicki Opolskim, (red.), Słownik etnologiczny, Warszawa, Poznań. J. 1992 Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA, Wrocław. J. 1857 Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę. "Gazela Codzienna" nr 14. Samsonowicz H. 1989 Przesłanki tworzenia się narodu mazowieckiego na przełomie XVi XVI wieku, w: Narody. Jak powstawały i jak wybijały się na niepodległość. Prof T. Łepkowskiemu w 60. rocznicę urodzin, Warszawa. Rolle Serczyk W. A. 1979 Historia Ukrainy, Wrocław. Słownik geograficzny ... 1885, 1887 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6 i 8, Warszawa. Słownik polszczyzny ... 1985 Słownik polszczyzny XVI wieku, M. R. Mayenowa (red.), t. 16, Wrocław. �53 Smith A. D. 1981 The ethnic revival, Cambridge. Smith A. D. 1986 The ethnic origins of nations, Oxford, N. York. Suźikow M. M., G. S. Sapargalijew 1989 Niektoryje filosofsko-prawowyje problemy sowierszenstwowanija kultury mieżnacjonalnych otnoszenij, Ałma-Ata. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szacki J. 1984 Wstęp, w: S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa. Ukrainśka ... 1930-1931 Ukrainśka zahalna encyklopedyja, t. 1-3, Lwów. Ukraińska kolonizacja ... 1929 Ukraińska kolonizacja do Azji, "Sprawy Narodowościowe", t. 3, nr 1. Wasilewski L. 1925 Ukraińska sprawa narodowościowa w jej rozwoju historycznym, Warszawa. Wasilewski L. 1929 Sprawy narodowo.~ciowe w teorii i w życiu, Warszawa. Wiatr J. 1973 Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa. Widajewicz J. 1934 Ruszczenie Polaków, w: Prace historyczne. W 30-lecie działalności profesorskiej S. Zakrzewskiego, Lwów. Wieliczko M. 1986 Z dziejów Polaków żyjących w sąsiedztwie ojczyzny, w: A. Koprukowniak i W. Kucharski (red.), Polacy w świecie. Polonia jako zjawisko społeczno-polityczne, Lublin. Winthrop R. H. 1991 Dictionary of concepts in cultural anthropology, N. York. Woźni akowski K. 1992 Najnowsze tendencje rozwojowe życia literackiego i literatury Polonii radzieckiej, w: H. Kubiak i in. (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław. Wyszyński R. 1991 Charakter identyfikacji narodowej Polaków w Kazachstanie, "Kultura i Społeczeństwo", t. 35, nr 2. Ziemskow W. N. 1990 Spiecposielency (po dokumientam NKWD-MWD SSSR), "Sociołogiczeskije Issledowanija", nr II. Zbigniew Jasiewicz POLES FROM THE UKRAINE IN KAZACHSTAN ETHNICITY VS. HISTORY (Summary) In this article the author aims at reconstructing the process of changing the ethnical and national identity of a group of Poles deported from the Ukraine to Kazakhstan in 1936. The study is based on field research conducted by the author in 1991 and on literature data. Ethnicity and nationality of this group of Poles is connected with its dramatic history. The group was formerly setted in the Ukraine among the Ukrainians and it enjoyed the status of �54 a privileged ethnoclass as a class of nobles. After the October revolution, in thc years J 925-35, it was subject to the process of repolonization and sovietization, due to an experiment in the Ukrainian Soviet Republic called "Polish socialist autonomy." In 1936 a group of Poles from the Ukraine, who are the object of this study, was transferred to Kazakhstan and settled there for over 20 years in the state farms which were, in fact, labor camps. Poles in Kazakhstan, subject to sovietization and russification, belonged to these ethnic groups which did not receive national autonomy. For the last couple of years, in connection with the uncertain situation in idependent Kazakhstan and with the help coming from Poland with respect to education and religion, the group is rebuilding its ethnic culture and slowly changing from an ethnic minority into a national minority. To claim that there is a relation between ethnicity and history is a commonplace. Studies on Poles in Kazakhstan have proved that one should not form models of ethnicity, induding its connections with nationality, that would not account for the unique conditions of particular time and place. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a619b8698163aa21382ae840a8bc6075.pdf 4fe63868e7f217273acb06e86893f837 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:230 Title A name given to the resource Polemika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.741-750 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 741 POLEMIKA W SPRAWIE RECENZJI W 47-vm tomie Ludu (Wrocłs.w 1952 ss. ~80-;;'34) została zamieszczo" na reccmja o I-ym L:nie zbiorcvvej pra2Y "Keltura Ludowa vVielkc:polski", wydanej w Pcznoniu w 1960 roku. Recenzja ta przez swą merytoryczną zawartosć musi budzić u czytelnikó',v zastrzeżenia i chyba uzasadniony nicp2kój. Po zaznajomieniu się z nią pierwszą refleksją jest myśl, że jak !lie każdy Clrtykuł kwalifikuje się oel razu do druku tylko dlatego, że jest napisany, tak też recenzja nie musi być publikowana tylko dlatego, że intencją autora było - napisać recenzję. RecE,mje nicdojnałe mogą przynosić więcej szkody niż pożytku. "Lud" cd przeszło pół wieku jest przecież na ogół uznawany za reprezentacyjny organ polskich etnografów. Jego redaktorzy, współpracownicy i czytelnicy są więc zainteresowani w tym, aby dział recenzyjny obecnie i w przyszłości reprezentował poziom nie gorszy niż w pismach analogicznych innych krajów czy też innych ,',¥scyplin. Z tym postulatem pozostają w związku niniejsze uwagi. Nie ulega wątpliwości, że recenzowanie wielotematowych w dodatku obszernych prac zbiorowych nie jest rzeczą htwą. Może też zdarzyć się, że skala specjalistycznych tematów, składających się na recenzowany tom, przekracza zakres wiedzy szczegółowej recenzenta. W aktualnej publicystyce naukowej i popularno-naukowej istnieją jednak określone zasady konstruowania recenzji różnych typów oraz wzory, które stosując, można nawet w takich przypadkach dać recenzję rzeczową i wartościową. Jakość recenzji jest, jak w pracy naukowej, także sprawą rzetelności i etyki zawodowej. Czytający recenzję szuka w niej informacji uczciwej, rzeczowej i ocen obiektywnych, uzasadnionych konkretnymi dowodami. Recenzja, o której na wstępie mowa, niestety nie spełnia tych, zdawać by się mogło, zupełnie oczywistych warunków metodycznych. Ponieważ l{JAZ:JZJ I.jJPllsAZSN. 111 ;;JBZJlqAZJd aA\OraJ a~s afBpAA\ a~u BUBMO}[nJpAI\'\ 1S3[ sfor:'[l~lłowań, którymi została przetkana. Dla oszczędności miejsca i czasu \vystarczy przytoczyć trzy przykłady. Dwa z artykułów, wchodzących w skład wymienionej pracy zbiorowej, mianowicie o kowalstwie i o plecionkarstwie. '.\' recenzji tej są scharakteryzowane jako .,opr<lcowania. słabsze" (s. 582 w. 26-"27): bez żadnego uzasadnienia, bez jakiejkolwiek informacji osąd t8n motywują2ej. Na temat budownictwa, om:nvianego \\' ci\\"óch obszerniejszych artykułach. w recenzji znajdujemy takie zdanie: .,Sprawy chłopskiego budO\vnictwa \v Wielkopolsce zostaly dość powierz- �743 742 chownie pormzone w dwóch artykułach" (s. 581 w. 42-43). Także i tu czytelnik nie dowiaduje się ani na czym rzekoma powierzchowno,;ć polega ani też, jak, wg opinii autora recenzji powin:1o wyglądać właściwe ujęcie zg"mionycb opracowań. Vvreszcie inny, wyjątkowo szczegółowo wypracowany, artykuł (o włókiennictwie) z:1ajduje także ocenę podobną, jako " ...doŚć ogólnikowy i pobieżny ..." (ó. 532 w. 35-36). Jak w przykładach poprzednich, tak i tu nie znajdujemy ani słowa uzasadnienia tej oceny. Jedyna zaś rzeczowa uwaga recenzenta, dotycząca folowania płótna gładzonymi stęporami (s. 400) jest właśnie błędna. Było tak, jak o tym napisał autor artykułu: w Wielkopolsce chłopi folowali płótno gładzonymi stęporami. Brak jakichkolwiek uzasadnień dla formułowanych ocen ze strony recenzenta stawia czytelnika w dość kłopotliwej sytuacji. Albo powinien "na wiarę" przyjąć te subiektywne wartościowania i w takim razie implicite przyjąć,że autor recenzji jest równie dobrze zorientowany w szczegółowych zagadnieniach tkactwa co i kowalstwa, budownictwa I innych. Albo zwątpić w wartość takiej recenzji. I tak jest w omawianym tu przypadku. Nie mamy podstawy do przyjęcia założenia, że autorka recenzji zna się równie dobrze na włókiennictwie, co i na szczegółowej problematyce z innych specjalności. Okoliczność ta na pewno nie godzi w etnograficzne wartości prac autorki. Czytelnik ma jednak prawo powątpiewać w obiektywną wartość recenzji, w której autor podaje mu swoje subiektywne oceny. \"1 omawianej recenzji autorka z tym się nie liczy. Pochwaliwszy nie przypadkowo kilku autorów, a resztę mocno zganiwszy, podsumowuje te oceny, dla których nie znalazła rzeczowego uzasadnienia stwierdzeniem, że "...poziom poszczególnych artykułów ... jest bardzo niejednolity" ... (s. 584). Wobec tego uważa za konieczne udzielić redaktorowi wydawnictwa rady, że ,....należy dążyć do jak najlepszego ustalania z autorami charakteru ich opracowaf1" . Powstaje oczywiste pytanie, co czytelnikowi ma dać taka recenzja? Czy tylko ma przekazać mu subiektywne przekonanie autorki, że recenzowana książka jest mierna, słaba? Czy tylko o to chodzi? Czy też może o to, że wytykana przez recenzentkę słabość niektórych opracowań dyskwalifikuje książkę w jej charakterze naukovqm? Czy też może w jej charakterze popularno-naukowym? Z recenzji także to nie wynika. Tak się złożyło, że piszący te uwagi jest jednym z współautorów recenzowanej książki. Ale jest także jednym z czytelników, którzy dział recenzyjny Ludu, czytają chętnie i dokładnie. Nie jest też zapewne odosobniony w t~'m, że pragnie w rzeczowej i fachowej krytyce widzieć czynnik twórczy, bodziec postępu w naszej dyscyplinie. \Vspołautorzy recenzowanego tomu bynajmniej nie odczuwają zapotrzebowania na oceny łaskaw,; i komplementy nieuzasadnio:1e. Tym mniej, że I-y tom "Kultury ludowej Wielkopolski", uzyskał już spor2, liczbę recenzji fachowych pozytywnych, krajowych i zagranicznych. Na ich tle krytyczna, So nawet w intencjach tak nieprzychylna ocena jak ta, o której tu mo\va, mogła bv mieć dia nas duże znaczenie z uwagi na zamierzone i reolizowane d~ls/.2 tomy tego wydawnictwa. Oczywiście tylko wtedy, gdyby spełniała postulaty, "o których już była mowa. To bowiem decyduje o tym czy recenzja jest dobra czy nie. Wielotematycznych, etnograficznych monografii regionalnych w naszym kraju wyjdzie jeszcze sporo. Wartu zatem zwrócić uwsgę na zagadnienie techniki ich recenzowania. T. Wróblewski ODPOWIEDŹ RECENZENTKI Zagadnienie pisania recenzji zarówno z proc zbiorowych, jak różneg<; rodzaju wydawnictw ciągłych posiada duże znaczenie i wartoby go poddac szerszej dyskusji. Tematyka prac tego typu z reguły przekracza zakres wiedzv szczegółowej jednego recenzenta. Podejmowano wiele prób recenzowar;ia tego typu wydawnictw przez zespoły specjalistów, jednakże na ogół kończyły się one niepowodzeniem ze względu na niechętne podejmowanie tej pracochłonnej i niewdzięcznej pracy 1. W wyniku tego stanu rzeczy specjaliści podejmują siG tego typu recenzji najczęściej w przypadku, gdy czują się kompetentni w stosunku do tematyki części artykułów, zamieszczonych w danym wyd'lwnictwie, a równocześnie zaintereso·· wani innymi, nie odbiegającymi zbytnio od ściślejszej ich specjalizacji. Autorce piszącej różnego typu recenzje, tak o charakterze polemicznym, jak i spnwozdawczym, troska o uczciwe i rzetełne recenzowanie prac naukowych nie jest tak całkowicie obca, jak to sugeruje czytelnikom autor polemiki. 0,10. to właśnie nakazuje mi sprostowanie pewnych niedopracowań stvlistvcznvch tekstu recenzji i wyjaśnienie niedomówień. Na s.' 581" napisałam: "sprawy chłopskiego budownictwa w vVielkopolsce zostaly dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach" ... Zdanie to nie miało zawierać krytycznej oceny żadnego z tych artykułów. Chodziło tu o stwierdzenie, które wydawało mi się dość oczywiste, a widocznie oczY'Nistym nie było, że żaden z tych artykułów nie omavda IN sposób syntetyczny choćby w formie popularnonaukowej ogólnej problematyki wielkopolskiego budownictwa wiejskiego. Ani artykuł J. B l\ l' S z t y, sni obszerniejsze opracowanie T. \"1 rób l e w s k i e g o, oparte przede wszystkim na etnograficznych badaniach terenO\\7ych, tego typu zadań sobie nie 5t2wiOlło. Zapewne takie opraco',\anie ukaże się jako jedno z zal Przvtacz.:;n1 l1oLatk~ O niektórych pr3ca21l t. XLI .. Luc1l1"', którCi }2St przykłćiClen1 ni+~<~pelr:j'Gnycll n'.;nierzd:l ~ \V .. I<\\-;]rL~11łlil..;,.u Historii Kult. :I\1ćJ.t." 1J56. IV. 153-6. �744 p~wiedzianych przez Redakcję "Kultury ludowej \Vielko;:JOlski", opracowań monograficznych. Ocenę krytyczn'l zawierało natoriliast zdanie: "do slabszych artykulóuo' ;wleża oyracowania Z. J a s i e w i c z a o kClcalstwie i O. P o d l e ws k i e g o . o plEcionkarstwie wiejskim" (s.. 5(2). Wydaje się, że na tym zestowieniu dwóch artykułów o nicrównomiernej wartości poleg'l niedopracowanie przeze mnie recenzji. Z. J a s i e w i c z dażył w swym artykule do bardzo popularnego przedstawier,ia dziejów kowalstwa wiejskiego od wczesnego średniowiecza do czasów naj nowszych. Wyjątkowe ubóstwo materiałów do dziejów kowalstwa sprawiło, że synteza ta nie wypadła prztokonywająco. Najeży jednak podkreślić staranne wykorzystanie przez autora różnego typu żródeł. NatomLlst artykuł O. P o dl e w s k i e g o porusza tylko czę~;ć zagadnień plecionksrstwa wiejskiego. Autor omawia wyroby z v,likliny, slomy i korzeni, przedstawiając ich technikę produkcji na podstawie badell\ etnograficznych w paru wsiach \vielkopolskich. Jedna z naj starszych ludowych technik produkcyjnych została potraktowana w sposób fragmentaryczny, nie wyczerpując ani wszystkich możliwości bazy surowcowej ani sposobów wytwarzania plecionek. Reszta zarzutów autora polemiki opiera się na niezrozumieniu tekstu recenzji. Połowę całego omówienia poświęciłam najbardziej mnh~ interesujących artykułów W. S o b i s i a l, a i A. G l a p y, zamieszczając wiele rzeczowych uwag. Autor polemiki przytoczył jedną z nich. Oczywiści", że tkaniny w foluszach folowano gładzonymi stęporami, nie zaś stępami, ta uwaga terminologiczna jest chyba zrozumiała dla każdego histOrYka włókiennictwa. R~szta polemiki dotyczy wniosków końcowych recenzji, pod którymi czuję się w obowiązku podpisać po raz drugi i pozwolę sobie jeszcze raz je przytoczyć, gdyż metoda wyrywania zdań z kontekstu, może zniekształcić każdą wypowiedż: "Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu opJrte na znacznym materiale etnograficznym i studiach hL"'rycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcy jnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł S o b i s i a k a i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych bada!: terenowych, które na terenie Wiel1wpolski nie przynosz;:: już podst'-nvowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materiall~ej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami chnrakteru ich oprncowań w da.lszych tomach projektowanego wydawnict\va. Jako postubt wyda'\'lliczy należałoby zgło:oić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowosci przebadanych, a dalej ilustracjt, nawet 745 tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wYd"wnict\~o utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzuceme ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny spos.ób powiązano z T"k,,'pm .T~ćli l'wqnj to pomogą w redakcji nasteT'llYoh tomow KULTURY LUDOWEJ WIELKOPOLSKI - Bdanie recenzentki będzie spełnione. Irena Turnau KILKA UWAG O PRZYSŁOWIACH I CHARAKTERYSTYCZNYCH POWIEDZENIACH NA ŚLi\SKU CIESZYŃSKIM LUDOWYCH Udostępnione nam w opracowaniu J. O n d r u s z a Przysłowia i pTZym0uisku lw:lmL'e ze Stqska Cieszyńskieqo (PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XV cz. 2, PTL, Wrocław 1960) liczą 8 566 pozycji, cyfrę imponującą, która jest zaskakująca nawet dla tyoh czytelników, którym sorawy te są bliskie, a sądzę że i dla znawców przedmiotu. Cdyby nawet o;ęść pozycji, różniącą się od siebie nieznacznie, czasem jedynie wskutek dodania lub odmiany czasownika ozy zaimka (jak np. przy pozycJach nr 637: Chodzi słószny jak kocur '.'1 kiermasz; nr 2913: Je słó,3zny jak kocur w kiermasz; 6429: Słószny jak kocur w kiermasz; i podobnie przy nr 762 i 7262, 1071 i 1125, 3429 i 3433 i innych) została - nie ~ez trudności z uwagi na konieczność z3chowania form podanych przez zbIeraczy w jakiś sposób ściągnięta i zredukowana, to i tak liczba ta zmniejszyłaby się tylko nieznacznie. . W miarę szczegółowego zapoznawania się z treścią tej interesująceJ publikacji stwierdza się, że i ten ogromny materiał, zebrany niewątpliwie z wielkim trudem i pieczołowitością, można jeszcze uzupełnić dalszymi pozycjami. Wynika to stąd, że nawet w niezbyt odległych od s~e?ie ~iejscowościach napotyka się na powiedzenia i przysłowia całkowIcIe roznorodne oraz takie, które mają tę samą treść, lecz inną terminologię. Kilkadziesiąt z nich, używanych w miejscowości Ustroń Ciesz. i najbliższej okolicy, a nie objętych o:Tlawianą publikacją, podaję poniżej w dosłownym fonetycznym brzmieniu, czyniąc tym samym jednocześnie zadość apelowi autora. 1. Aleksander szeł na wander 2. Babskigo drzistu byś nie chcioł'? (nazwa znajdującego się dawniej w handlu tzw. tureckiego miodui 3. Bulaty w karku (niedołęga) 4. Buła graniato (wielki głupiec) 5. Był kocór w trómbie? (erotyczne) 6. Chodzi jak pitómy (jak ogłupiaJy) 7. Chodzi jak z pypciym (naprzykrza się) 3. Ciśnie sie jak cygón do pierzin �747 746 9. Cosi mu na muzg 10. J1. Cycek Czuje 12. Drzist do pidła! Cdo robi, świętym 13. jak rzymiyń ryme (domyśla 15. Cdo traci, tyn Gdyby nie to 16. Cwizdkóm 17. Jak 14. pizło to to 18. Jak 19. Je tam 20. 21. Ja ci wyżynym robisz po diable, warzóny twoji 22. 24. Kraje Lepi 25. Leje 26. M8rne mu sie sr. za Mo ciulke Mo na 30. 31. Mo psi dni Mory go bieróm My som chłopi, 36. z besu niom Ni mo za Ojczynasz, Pieje '19. 40, 41. ]Jónkni 43. kark Poszel Stroji mu w na (phallus sie. sie hóślach jak Szurzi kaj jaki dała (-- (robi mojigo Wybrali Wyglónc!o jak 49. Wyglóndo Z Bogym, jak os1;ltni I---':anko, bo 8. Clupio 9. Góni straszaka w ziymiokach kury małpa) a zniszczone dzisio niczego (- że mo gołóm 14. Kajś 15. Krynci jak ziymiok uż jad."m do niego) śledż) z piwnice (Ż3rtobliwa formułka pożegnania) por. nr nr nr l3-l3) 2032) 2164) 2280) robióm mysz.v niech podob~ nr 6716) mojigo Jónln był jak bicz jz·k chłopi na rcśli? swojÓP.1 polrzeszczóny miynso co cncom (por. nr 7.626-7) st;lre babki (por. nr 1558) grani, (Dor. Late 19. M:óndry 20. 21. Mówi jak we wrzodzie ( od N" Boże Ciało do wody śmiało bić, jak Salamónowe 2Z. Na. złodzieja 23. Pieh ni starce to se grejcie sami (por. 27. Tak 28. Ctni se mlyko tej wyrazy stanu n:eczy, gdyby Prosty lud posługiwał rzad7.iej - Wymawiane więcej cenzuralne, SZ!2 anJżc'li \v (por. (por. z jedli trzeba słów parę sprzyjać terminologii, nr że nimi je (749) nr 7624). kategorii się ktoś jakiś szczególny elziś jeszcze bez \vyrażet'l, ni.eświ"ldom wulgaryzm. - 0::1 nadawania jedn,lk prostota, choolaż im w8rtościowania już 8kcentu 1;0. mniej v.' potocznej )TIc,wie. Co pr<:wda suro'.\'pracy \v niektÓI'y~i-1 ośrodk~~~l1 t::t.c~- powsta\\-aniu są nr por. pewnej My lilb." cechuje \varunki por. zjedli; poświęcić i posługuj,~ one 55P) 7567) słów: daleki ale 4-H) 6763) nieparlamentarne. rażą p::>r. nr zdumieni9, nr (gra z naturalną nie rolnict\\'ie mogiy k~~'h surowszej nosym się 4423) 5957) (wyraz p:Jwszechnie, lub nr musi kościół twierdził. spt'cśności. rnyslo\\-ych sie tzw. 3856) nr rzeczy, bełkoce, (por. nr ;J',3) do syra (por. nr (por. nr 6386) pod ckazji nr (por. 1620) gąsiąt głupi bije 3543) 6920) (por. (pcr. nr a robić a piyńć sie jak sie cygóna nr d\Viyr.~e (por. 3248) nr 3799) pić zómka oka Rusi, wajca, (por. a rozolke ma do sóm Sztyry źeróm nr Lacne łate nr C90r. 13. na psy (por. skóre 17. coraz rzemieślnik się nr (por. (por. 2707) zawieraj2cych beczy (por. widnie sie kryncóm Przy miYle) (o żartownisiu, nie mu 1568) poniewiyro a i po to ostatki, wóm np.: gałuszki 3911) si:? w piekle J2k ubranie) (nagana) (dobra:-Jo harynek napadła 2'1. \V Nierodzimiu mocno tyn nr 12. sie jak miała, 1290) nr (por. (por. Jak się rada 1191) nr (por. iska se mignie po\vicher ostatki też 5093) fartucha sie nr (por. sie nie zawiyro ni ma dóma to :W. Smi"je bo ciQ nadepnę) (p')r. cygón tyn (por. Cymba mu Jelk kocóra 25. siq go 10. 11. 2-1. Husi kraść fusa a odbiyro, go przedstawiają baba czasi:: maminego figle jak 16. Loce (usuń pal1skc; majster młode zno nr się) stoc!ołóm, V/szyst1dgo mu mi jak zdrowia! za dowo Gdo se byka złym spod rod; 442) podój piska, 7. babe nr przi sie 6a. Gdo 13. z glupim krok (przybywa dnia) posr ... (o niezdecydowanym) (pijany) lecóm (ma gymbóm lynia krnąbrność) pozbiyrać przistómpiym 46. Zjod wedle z bzu) włóczyć 47. -l8. 50. 51. raz łaskach) (o grużliku) (- opica Szeł nap"jtany Szróty ś-niego H. 'J.'rurino 45. Wczora Fabryka (ochotę) rozumu nasz, kozali bo cie pusa Dzierży (jest rozgnieviany) co sie nie bojymy smyki Dobro (mOl kłopoty) chrapke pnur tata 4. li. twą nonse mlyka, 5. wiatru Na No,"y Rok na kurzi N;e wiy gdo mu rz ... 37. 33. 42. jak kapka ryby w raki, Cncesz Dobro podwyżkę) tego (-- 2. cpu':Jlikowan:'-ch, i miał (por. 3. d .... (łobuzie) 29. 24. d ... na . . prociw 2B. 35. do (jest bzdury pik' (przekleństwo) z mądrym stracić l'vIilijóntniku! 33. raz do chłop war20wała kónia pieczóny pcdo':Jne raz dano i w z szumnego Jyndrys, Maryna! Kaj idziesz? - Do 32. byłyby (gwiżdżącym Był czegoś) zustanie płaci. gdyby, spaść l. obawia się poprawili już Da1sLe, (uderzyło) to i ku!tv\'.!owaniu przypadki nieliczne. w t\-ch . ośrocl- �'748 W ogromnej większości przy~łów przeważa żartobliwa forma i ironia. Do';ć powiedzieć, że wyrazy smutek i strapienie spotyka się zaledwie kilka razy. Przysło\',:ia ilustrują w sposób pogodny znakomicie w~zystkie przejawy życia ludności, ich wzaj'"mne stosunki i zależności ustrojowo społeczne. Na uwagę zasługują kapitałne przysłowia dotyczące pracy. Hasła: pilny, praca, pracowitość, robota, robić, robotnik odsyłają jo ponad stu pozycji; jest to więc ogólnej ilości procent niemały, materiał dla prakseologa nie do pogardzenia. Nie brak też akcentów ukrytego lub jClwnego buntu społecznego \v takich np. powiedzeni:1ch jak: nr 1018: Czego panowie nawarzórn, tym si;:; poddani pc-parzóm; nr 5522: Panowie wiedzóm jak chlapa okroczyć; nr 5524: Panowie wiedzóm jak robotnika zaprzóng:lóć; nr 5526: Panowie wiedzóm lla co sie stawio palarni2 (gorz91clic); nr 5528: Panóm bóty liże; nr 5924: Procny chlyb na pa11skim; nr fi-Bel: Slóż ty panu wiernie, ón ci za to p ... Zebrane w publikacji przysłowia i powiedzenia obfitują w liczne z\vroty i przenośnie, które, w odnies:eniu do niektórych pozycji, JUŻ teraz budzą pewne wątpliwości, a z biegiem czasu staną się coraz trudniej zrozumiałe. Olbrzymi skok w dziedzinie oświaty i kultury w ostatnich latach, mający swe żródło w potężnym oddziaływaniu takich zorganizowanych środków jak szkolnictwo wszełkich typów, książka i prasa, radio i telewizja, dalej postęp techniczny, zmiany strukturalne spoleczeństwa, a wreszcie i migracja, powodują nieustanne wypieranie wyrażell ludowych na rzecz slownictwa ogólnopolskiego, obumieranie i zanik szeregu wyrażeń, a krąg osób, którym znane jest jeszcze ich znaczenie, gwałtownie się zacieśnia. Należy żałować, że występujące tu i ówdzie objaśnienia tekstu są tak nieliczne. Nie objaśnione pozycje stanowią bowiem w niektórych wypadkach prawdziwą pulapkę dla czytelnika, który może mieć poważne trudności przy odczycie sensu niektórych powiedzeń. Dla ilustracji podam kilka przykładów". Tak więc oznacza: nr 406 Bydzie jeść (jod) wielkóm łyżkóm -- Będzie starostą weselnym; nr 441 Byl jak we wrzodzie Byl w takim stanie jak podczas ataku epileptycznego; nr 644 Chodzi z muzykóm -- Jest chory wenerycznie: nr 3269 Kansi chycił muzyke - Nabawił się gdzieś choroby wenerycznej; nr 3325 Krew a mlyko a świllsko szkl1clna T.:rodziwa niewiasta; nr 7728 Wrzód go obrożo -" Cierpi na epilepsję; nr 8160 Zaś sie dzisio żyni - Jest w zlym humorze; nr 8429 Zrobili go inszpechtorym: dali mu dekle - CClyniono z niegu bezrobotnego: pozbawiono go pracy. 749 Również niektóre objaśnienia haseł \V indeksie, prawidłowe w od nie .. sieniu do samego wyrRzu, nabierają czasem innego znaczenia w treśd przysłów. Kilka tych hasel pragnę uzupełnić, a kilka sprostować jRk następuje: dekiel to rówlllez twarda okładka książki; dać komuś dekl~' (nr 8429; to przeno~nia pochodząca od dawnej książeczki pracy oprawnf~j w sztywne okładki; książeczkę tę pracodawca zwracal robotnikowi przy zwalnianiu go z pracy; delina - to deska, a deliny -- podłoga z desek; drzyk (drzik) - to rakarz, a w odniesieniu do chłopca - urwipołeć; drzysnąć (drzisnąć) - znaczy również uderzyć (jak np. w nr 2492);' dzichta - płachta, to w przeno~ni lafirynda, i tak należy rozumieć dwuznacznik w przysłowiu nr 3924; facka - objaśniana jako policzek, w powiedzeniach nr 1441 i 3571 c1o~;tać lub kupić coś za facke - oznacza nabycie czegoś za bezcen, okazyjnie; fujać trwonić, rozrzucać, może mieć również inne znaczenie, np. śniyg fujo - śnieg pada; nafujało - śnieg spadł obficie; fujawica - zamieć śnieżna; gich - wyraz objaśniony jako prawdopodobna miara, oznacza w istocie czynność; skrót t~n stosowany bywa np. w takich zdaniach: Nic mu nie zrobil, a ón go gich w gymbe; Jo sie dziwóm, a óna gich \'Jody do mlyk:t; Było pieknie, a tu nogle gich z nieba; graczka - to również zabawka; handra objaśniona jako szmat.a, odzienie, oznacza w przenOSl11 lafiryndę. i tuk należy rozumieć ten wyraz w powiedzeniu nr 6457 o Francku smykajacym się z handrami po dziedzinie; karlus - to w sensie pozytywnym dzielny chłopiec, w sensie negatywnym - gagatek; kuwikać - znaczy również chorować; muski objaśniony jako męski nie jest przymiotnikiem jecz rzeczownikiem; mówi się np. jedyn muski, co oznacza: pewien mężczyzna; podob:li2 szumno żyńsko - to okazała, urodziwa kobieta; nadbyć - oznacza również być zbędnym i tak trzeba rozumieć przysłowi2 nr 1969; llO'jJytać - oznacza również zgodzić do pracy; narnanny - w powiedzeniu nr 4570 - namazany jak czyk - ozn3cza pij-my do nieprzyto:nności: naNahny i nawabny rozdzidone w indeksie na te dwa hasła mimo że w treści nr 8137 i 6870 m:lją ten sam temat: nawa16ny OZ:1aczają pijany; pi'Oczki - w przenOSl1l oznaczaj,! w nr 254 i 8205 manatki, a w nr nlG dawne sprawy nie warte wzmianki; �751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31ac286e7286414861c36b24f9dc020.pdf 1fa3f733c7e34804699808a7472df4bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1237 Title A name given to the resource Polemiki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.155-172 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O L E M I К I „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 PL ISSN 0071-1861 JÓZEF BORZYSZKOWSKI PROBLEM BADAN (NA M A R G I N E S I E KSZTAŁTOWANIE ETNOGRAFICZNYCH PRACY JADWIGI SIĘ ŚWIADOMOŚCI LUDNOŚCI KASZUBSKIEJ SERIA KASZUB KUCHARSKIEJ. REGIONALNEJ OKOLIC I BYTOWA, ACTA UNIVERS1TATIS NARODOWEJ ŁÓDŹ 1985 LODZIENSIS. FOLIA ETNOLÓGICA, NR 2)' Analiza stanu b a d a ń etnograficznych Kaszub i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej - w sytuacji, gdy brak bibliografii nie t y l k o tego regionu, ale t a k ż e c a ł e g o Pomorza, w t y m stosunkowo najlepiej rozpoznanego t a k ż e pod w z g l ę d e m bibliograficznym Pomorza G d a ń s k i e g o - jest trudna. M u s i ona bowiem o b j ą ć poza n a u k ą p o l s k ą r ó w n i e ż dorobek innych badaczy, przynajmniej niemieckich i a m e r y k a ń s k i c h . C h c i a ł b y m j e d n o c z e ś n i e z w r ó c i ć u w a g ę na pewne zjawiska w etnografii polskiej, na jej o s i ą g n i ę c i a d o t y c z ą c e interesującego nas regionu i o b s z a r ó w sąsiednich w ramach Pomorza oraz p o r ó w n a ć ich stan z rozwojem i o s i ą g n i ę c i a m i innych dyscyplin h u m a n i s t y k i polskiej, przede wszystkim j ę z y k o z n a w s t w a i historii. S z c z e g ó l n y m b o d ź c e m do takiej refleksji jest interesująca i n i e w ą t p l i w i e cenna, p r z y w o ł a n a w tytule praca Jadwigi Kucharskiej. Zawiera ona sporo bardzo ciekawych s p o s t r z e ż e ń , sygnalizuje w a ż n e przemiany w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce, zarazem niepokoi p e w n ą p o w i e r z c h o w n o ś c i ą b a d a ń i wynikającą stąd n i e d o k ł a d n o ś c i ą obrazu prezentowanych zjawisk. D o n i o s ł o ś ć b a d a ń J. Kucharskiej, podejmowanej przez nią problematyki i opublikowanej pracy wynika m. in. ze specyfiki etniczno-historycznej „ s p r a w y kaszubskiej" i ciągłych n i e p o r o z u m i e ń tego regionu, z żywotności tzw. w tej kwestii. Idzie tu nie tyle o n a u k ę , ile o opinie prezentowane przez p s e u d o n a u k o w c ó w czy r ó w n i e kiepskich p u b l i c y s t ó w . . . W k o n t e k ś c i e zaniku rodzimych s p o ł e c z n o ś c i na polskich ziemiach zachodnich i p ó ł n o c ­ nych, zwłaszcza na Mazurach, Warmii i Opołszczyźnie. zjawisko trwania Kaszubów czy p r o b l e m ich wielowiekowego życia na pograniczu c z ę s t o wrogich sobie społeczności i o r g a n i z m ó w politycznych jest szczególnie interesujący, a zarazem wymaga pilnych badań i zwiększonej o d p o w i e d z i a l n o ś c i oraz przygotowania ludzi p o d e j m u j ą c y c h te badania i f o r m u ł u j ą c y c h opinie. C z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m o oryginalności problematyki kaszubskiej, poza określone ogólnym zjawiskiem trwania K a s z u b ó w i ich kresowo-nadmorskim p o ł o ż e n i e m , jest ż y w o t n o ś ć kaszubszczyzny w i społeczności ogólnonarodowym Kaszub, rozwijającej procesie r ó ż n o r o d n y c h jednocześnie przemian, swoją także specyfikę i uczestniczącej świadomościowych. Kaszubi ulegając o w y m generalnym przemianom w ramach w s p ó l n o t y narodowej i p a ń s t w a polskiego, zachodzącym na kolejnych (nie t y l k o niż gdzie indziej d o k u m e n t u j ą współczesnych) swoje z a a n g a ż o w a n i e r o z w i ą z a n i a p o d m i o t o w o ś c i s p o ł e c z n o ś c i lokalnych 1 etapach jego dziejów, w dążeniu do może bardziej stworzenia modelowego w życiu regionu i kraju. Praca z o s t a ł a w y k o n a n a w ramach p r o b l e m u narodowa, jej tendencje najnowsze i percepcja". węzłowego 11. 1 „Polska kultura �156 POLEMIKI 1. KASZUBY. KASZUBI I KASZUBSZCZYZNA A ..SPRAWA KASZUBSKA" W NAUCE 1 PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ Dla jasnego postawienia problemu i zasygnalizowania wagi o r a / spec\fiki nas regionu i miejsca lokalnej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce warto interesującego przywołać chyba zapomniane lub najczęściej pomijane, nie doceniane, a niejako elementarne stwierdzenia nauki polskiej zawarte w encyklopedycznych h a s ł a c h „ K a s z u b i " i „ S ł o w i ń c y " . P o w s t a ł e prawie przed ćwierćwieczem haslo Kaszubi w Wielkiej encyklopedii choć niezbyt d o k ł a d n e , zawiera n a s t ę p u j ą c e stwierdzenia: „ K a s z u b i , powszechnej, autochtoniczna słowiańskiej l u d n o ś c i Pomorza, p o t o m k o w i e wschodniej gałęzi dawnych Pomorzan, grupa mieszkający na terenie p o w i a t ó w : puckiego, wejherowskiego. kartuskiego, zachodniej części k o ś c i e r s k i e g o , północnej części słupskiego chojnickiego, wschodniej części i lęborskiego (Słowińcy). A k t u a l n ą oraz w małych liczbę K a s z u b ó w bytowskiego, na enklawach między pogranicznych jeziorami Łebsko o k r e ś l a się mniej więcej na 200 ziemiach a tys. (brak Gardno danych statystycznych). Nieliczne k o l o n i e l u d n o ś c i kaszubskiej istnieją w Ameryce P ó ł n o c n e j ; p o w s t a ł y one wskutek emigracji w X I X w. [ . . . ] W 1919 Polska otrzymała wraz morza większość ziem zamieszkanych jeszcze przez K a s z u b ó w , a w 1945 Kaszubi żyjący w granicach niemieckiego. D o X V I I Pomorza Zachodniego ulegali s t a ł e m u w. u t r z y m y w a ł się tu dialekt kaszubski ewangelickiego dzięki pastorom S z y m o n o w i K r o f e y o w i z dostępem naciskowi żywiołu (wprowadzony do i Michałowi do ich c a ł o ś ć . Mostnikowi kościoła 1583-1664); pruska p o l i t y k a germanizacyjna s p r a w i ł a , że po zachodnich Kaszubach, p r ó c z resztek S ł o w i ń c ó w , p o z o s t a ł y jedynie relikty etnograficzne. N a t o m i a s t Kaszubi z a m i e s z k u j ą c y u n i k n ę l i zniemczenia, zachowali swoją Do ich przetrwania przyczyniła mowę się w Pomorze Gdańskie (Polska - j ę z y k ) i poczucie swojej o d r ę b n o ś c i . XIX i XX w. społeczna, polityczna i literacka d z i a ł a l n o ś ć F. Ceynowy i S. R a m u ł t a oraz prace pisarzy i p o e t ó w kaszubskich: H . Derdowskiego, A. M a j k o w s k i e g o , J. Karnowskiego, L . Heykego i innych. się silny folkloru ruch młodokaszubski, i tradycji Kaszubów stawiający sobie W początkach X X w. r o z w i n ą ł za zadanie p o d t r z y m y w a n i e i odnowienie oraz wzmocnienie ich więzi z P o l s k ą : w ó w c z a s t e ż pojawiły się pisma kaszubskie [ . . . ] . W ł ą c z e n i e K a s z u b s z c ż y z n y do Polski 1919 w z m o g ł o Kaszubami badania resztek w społeczeństwie nad przeszłością folkloru m . i n . od polskim Kaszubów, kaszubskiego, oraz ruch działają ukazują 1957 d w u t y g o d n i k » K a s z e b e « regionalistyczny; organizacje, się t a k ż e [...]" których okresowo (Wielka różne od zainteresowanie 1945 prowadzi się zadaniem jest czasopisma encyklopedia ocalenie kaszubskie, powszechna, 1967. s. 513-514)2. Zawartość tu pominiętej, tego hasla odzwierciedla ówczesny przytoczone są podstawowe, stan niejako nauki polskiej; tradycyjne w części wiadomości końcowej, etnograficzne, g ł ó w n i e d o t y c z ą c e k u l t u r y materialnej K a s z u b ó w . P o m i j a j ą c niedostatki ó w c z e s n y c h s f o r m u ł o w a ń czy też stanu wiedzy trzeba p o d k r e ś l i ć fakt stosunkowo wszechstronnego z ł o ż o n o ś c i dziejów, obrazu i miejsca K a s z u b ó w w s p o ł e c z n o ś c i zasygnalizowania polskiej. W ciągu minionego ćwierćwiecza dorobek n a u k i polskiej w zakresie tematu został dobitnie wzbogacony. Tymczasem w najnowszej, czterotomowej Encyklopedii PWN hasła Jest natomiast (zob. dziś także „Kaszubi" hasło Encyklopedia w Polsce. Są brak (pytanie, czy „Słowińcy" - powszechna natomiast dla etnografii polskiej, PWN przypadek, czy zmienionej sygnał wersji 1976, s. 209). Wiemy jednak, Kaszubi, która to w prawie nie a więc w ostatnich problem latach z jakiegoś lat „Kaszubi" powszechnej zjawiska). sześćdziesiątych że S ł o w i ń c ó w i wiele m o ż l i w o ś c i bytowania s p o ł e c z n o ś c i nie ma badawczych Słowińców - Haslo „ S ł o w i ń c y " znajduje się w t. 10. s. 604. „ S ł o w i ń c y - s z c z ą t k o w a grupa etno­ graficzna l u d n o ś c i pomorskiej, blisko spokrewnieni z K a s z u b a m i ; mieszkają w p o w . s ł u p s k i m nad jeziorem G a r d n o i Ł e b s k o ; w ich kulturze materialnej zwraca u w a g ę dawne b u d o w n i c t w o ludowe [ . . . ] . Dialekt s ł o w i ń s k i był przez długi czas najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t ą w y s p ą k a s z u b s z c ż y z n y ; dziś t y l k o niewielki z a s ó b w y r a z ó w s ł o w i ń s k i c h utrzymuje się w p a m i ę c i garstki najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi K l u k i " . �157 POLEMIKI na ich W efekcie rodzinnej ziemi przyczyniła z powodzeniem się d ó podjęła przybliżenia trud w miarę wszechstronnych imienia i p r o b l e m a t y k i tej części badań. Kaszubów s p o ł e c z e ń s t w u całej Polski, szczególnie m o ż e c z y n n i k o m o p i n i o t w ó r c z y m i ś r o d o w i s k o m władz r ó ż n e g o szczebla / centralnym włącznie. W nauce polskiej i europejskiej Kaszubi pojawili się na dobre w okresie Wiosny L u d ó w . Badania j ę z y k o z n a w c ó w , (I862)\ zamknęły niekaszubskiego samych zwłaszcza wstępny pochodzenia. Kaszubów lingwistów etap rozpoznania rosyjskich, g ł ó w n i e interesującej O d tej p o r y coraz współtworzących rozwijający nas bardziej Aleksandra społeczności liczący jest Hilferdinga przez badaczy głos przedstawicieli się dorobek, j a k t e ż o p i n i ę o Kaszubach i ich ziemi. Przede wszystkim trzeba tu m i e ć na uwadze d z i a ł a l n o ś ć dr. Floriana Ceynowy z jego Skarbem Kaszébsko-Siovjňsczjé Move na czele . Skórb pismo kaszubskie, b ę d ą c e swoistą s k a r b n i c ą k u l t u r y duchowej Kaszubów. materiału należy t r a k t o w a ć j a k o pierwsze etnograficznego, dotyczącego głównie W 2 polowie X I X w. p r z y b y ł o wiele r ó ż n o r a k i c h prac. dziś cennych j a k o niepowtarzalne źródło z tamtej epoki nie t y l k o dla e t n o g r a f ó w . mieckiej, Część z nich powstała po stronie nie­ sporo d o t y c z y ł o S ł o w i ń c ó w . czyli K a s z u b ó w n a d ł e b s k i c h na Pomorzu Z a c h o d n i m , wcześniej i silniej z a g r o ż o n y c h germanizacją. 5 Na p o c z ą t k u tego stulecia K o n s t a n t y K o ś c i ń s k i n a p i s a ł b r o s z u r k ę pt. Kaszubi giną (1905) . To tytułowe stwierdzenie, tak bliskie stanowisku A. Hilferdinga, dość długo stanowiło autentyczny wyraz ś w i a d o m o ś c i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k , t a k ż e naukowych, zainteresowanych społecz­ nością k a s z u b s k ą i regionem Kaszub. Współcześnie Kaszubi nadal sytuacja trwają, prezentuje a się nieco inaczej. M i m o kaszubszczyzna wykazuje upływu dynamiczny wielu d z i e s i ą t k ó w rozwój; żywotne są lat jej tradycje, k u l t u r a , ruch s p o ł e c z n y i ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i etniczno-regionalnej we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j . Jest to swoisty fenomen i n i e w ą t p l i w i e ciekawy problem badawczy dla r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h o p o w a ż n y m znaczeniu p r a k t y c z n y m dla samej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej i r e p r e z e n t u j ą c y c h j ą elit. Idzie nie t y l k o o stan w s p ó ł c z e s n y s p o ł e c z n o ś c i , k u l t u r y mości ludzi ją tworzących, ale choćby tylko w decydujących kaszubska prezentuje chlopsko-rybackiej i kulturową, dziś z różnych etapów inny kształt struktury się w z r ó ż n i c o w a n ą widoczna jest wzrastająca j a k o przedmiot b a d a ń , c h o ć b y t y l k o e t n o g r a f ó w , wewnętrznej. wszechstronnie rola rodzimej w d u ż e j mierze wynikają rozpoznania s p o ł e c z n o ś c i zaszły Ze wspólnotę inteligencji. społeczności terytorialną Tym samym wymaga większego przygotowania badaczy i bardziej nowoczesnych metod. R ó ż n o r o d n e p o m y ł k i p u b l i c y s t ó w naukowców i świado­ przemian, j a k i e o współczesności okresach X I X i 1 p o l . X X w. S p o ł e c z n o ś ć zupełnie przeobraziła w której i o jej obraz z braku systematycznych kaszubskiej, k t ó r e j obraz prezentowany czy też pozorne badań i sukcesy niedostatecznego tak z z e w n ą t r z , j a k i od w e w n ą t r z m o ż e b y ć daleki o d rzeczywistości. Ten brak sprzyja po większej części jałowym dyskusjom. Aktualny stan s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej, a po trochu i jej b a d a ń przez naukę polską, sygnalizuje dyskusja panelowa pt. ..Kaszubi dzisiaj", k t ó r a o d b y ł a się niedawno w G d a ń s k i m Towarzystwie N a u k o w y m (zob. Galus 1986, 1987). Dyskusja ta stała się p u n k t e m wyjścia ' W t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski Aleksandry S t a r z y ń s k i e j - M a j k o w s k i e j praca ta została o p u b l i k o w a n a w ..Gryfie". R. 5: 1921, nr 1. 2, 4; R. 6: 1922. nr 1 i 3. Publikacja nie obejmuje całości i nie jest d o k ł a d n a . - Skórb u k a z y w a ł się w Świeciu w latach 1866-1868. Wyszło 13 zeszytów, z czego 12 w wydaniu fotoofsetowym w z n o w i o n o wraz z i n n y m i pismami Ceynowy, pt. Skórb Kaszébsko-Slovjnsczjé Móvé z p o d t y t u ł e m Prace Floriana Ceynowy przez M u z e u m P i ś m i e n n i c t w a i M u z y k i Kaszubsko-Pomorskiej oraz O d d z i a ł Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wejherowie w 1985 г., na podstawie z b i o r ó w Książnicy i m . M . K o p e r n i k a w T o r u n i u . Praca dotyczy g ł ó w n i e s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h i stanu wielkiej p o s i a d ł o ś c i ziemskiej na Kaszubach. 5 �158 POLEMIKI do głębszego zainteresowania się s p o ł e c z n o ś c i ą kaszubską i badań socjologów, skupionym w środowisku naukowym Gdańska. Socjolodzy przystępujący do opracowania p r o g r a m u b a d a ń zderzyli się ze s m u t n ą rzeczy­ wistością naukową podstawowych w dziedzinie b a d a ń problemów etnograficznych (zob. związanych z tą społecznością Latoszek 1987). i regionem Rozpoznanie okazuje się dość powierzchowne i fragmentaryczne, nie t y l k o w odniesieniu do przestrzeni i czasu, niewiele p r z e k r a c z a j ą c e stan u t r w a l o n y w haśle . . K a s z u b i " na kartach Wielkiej encyklopedii powszechnej. Nadal brak udokumentowanej odpowiedzi na tak podstawowe pytania d o t y c z ą c e liczebności Kaszubów, elementów miejsca ich zamieszkania, kultury tradycyjnej i obecności w niej rodzimych i obcych, w s p ó ł c z e s n e g o obrazu k u l t u r y K a s z u b ó w , ich ś w i a d o m o ś c i historycznej, regionalnej i społecznej w p o s z c z e g ó l n y c h skupiskach (także miejskich) czy grupach s p o ł e c z n y c h , zawodowych, wiekowych i t p . , aspiracji oraz miejsca w polskiej w s p ó l n o c i e . Z w y k l e wystarczy socjologom sięgnąć do prac e t n o g r a f ó w . Tymczasem w nas przypadku odniesienia. poza Zanim p u b l i k a c j a m i Jadwigi Kucharskiej t r u d n o jednak bardziej u m i e j s c o w i ć spróbuje w nich zasygnalizować prace J. z w r ó c i ć u w a g ę na zgoła inny - rozwój Kucharskiej, o k t ó r e j znaleźć badań interesującym liczący się p u n k t etnograficznych, jest m o w a w tytule, aby pragnę interesujący i bogaty w owoce r o z w ó j b a d a ń j ę z y k o z n a w c z y c h , a po trochu t a k ż e historycznych, o d n o s z ą c y c h się do Kaszub. W zakresie j ę z y k o z n a w s t w a dorobek dotyczący kaszubszcżyzny z a p r e z e n t o w a ł a wyśmienicie H a n n a Popowska-Taborska w popularnym ujęciu (1980). T u p r a g n ę jedynie p r z y w o ł a ć tak w a ż n e naukowe fakty o d o n i o s ł y m wręcz c i ę ż a r z e g a t u n k o w y m , iak opracowanie i o p u b l i ­ kowanie Atlasu językowego kaszubszcżyzny - dzieło z e s p o ł u Z a k ł a d u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz kaszubskie s ł o w n i k i . Przede wszystkim trzeba p a m i ę t a ć o Słowniku czyli kaszubskiego i Stefana Friedhelma Hinzego (1958-1968) Bernarda Sychty f Ramułta (1893) \ Pomeranisches 7 oraz Słownik (1964-1976). P a m i ę t a ć gwar kaszubskich też trzeba języka Worterbuch pomorskiego, Fryderyka Lorentza na tle kultury o dziele Słownictwo kociewskie ludowej na tle kultury ludowej (1980-1985). N i e m o ż n a też p o m i n ą ć s ł o w n i k a Aleksandra L a b u d y w opraco­ waniu Edwarda Gramatyka Brezy i Jerzego Tredera (1981) oraz dzieła tych dwóch autorów pt. kaszubska (1981). Dzięki zainteresowaniu r ó ż n y c h ś r o d o w i s k kaszubszczyzna i d ł u g o ­ letnim badaniom, p r o w a d z o n y m g ł ó w n i e w o ś r o d k a c h s ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz Uniwersytetu G d a ń s k i e g o , stanowi ona dzisiaj teren najlepiej rozpoznany pod względem językowym mapie S ł o w i a ń s z c z y z n y . R ó w n i e w a ż n e jest to. że stan b a d a ń ulega Wystarczy p r z y w o ł a ć najnowsze prace .1. Tredera ciągłemu na wzbogacaniu. (1986) i A . Majewicza (1984). Dzięki wieloletnim badaniom j ę z y k o z n a w c y polscy f o r m u ł u j ą c opinie na temat k a s z u b s z c ż y z n y coraz częściej o d c h o d z ą od dawnych jej o k r e ś l e ń jedynie jako gwar czy d i a l e k t ó w j ę z y k a polskiego. Coraz częściej t e ż enigmatyczne określenie „mowa kaszubska" zastępują pojęciem „język kaszubski", j a k to od dawna ma miejsce w nauce europejskiej, m. i n . radzieckiej i niemieckiej (NRD i R F N ) , w niczym nie przekreślając w s p ó l n y c h korzeni k a s z u b s z c ż y z n y z p o l s z c z y z n ą oraz znaczenia tej pierwszej j a k o pomostu miedzy j ę z y k i e m polskim i językiem wymarłych Słowian polabskich. Czynnikiem m o b i l i z u j ą c y m , m. in. rozwój kaszubskiej a zarazem ułatwiającym literatury p i ę k n e j (nie t y l k o badania j ę z y k o z n a w c ó w ludowej) oraz był i jest związanych z nią b a d a ń historyczno-literackich. Kolejne etapy b a d a ń naukowych w tej dziedzinie są z w i ą z a n e fi C z ę ś ć I I tego dzieła z o s t a ł a niedawno odnaleziona i czeka na p u b l i k a c j ę . p a m i ę t a ć , iż R a m u ł t podjął p i e r w s z ą p o w a ż n ą p r ó b ę opracowania ..Statystyki kaszubskiej", wydanej w K r a k o w i e w 1899 r. 7 Warto ludności W Lorentzowej spuściźnie figurują t a k ż e takie dzieła z zakresu j ę z y k o z n a w s t w a , j a k : Geschichte der pomoranischen (Kaschuhischen) Sprache. Berlin 1925: Gramatyka pomorska. w y d . I . P o z n a ń 1927-1937, i w y d . 2 fotooffset. W r o c ł a w 1958-1962; Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu kaszubskim. P o z n a ń 1923: Slovinzische Grammatik. St. Petersburg 1903, Slovinzische Texte, St. Petersburg 1905: Slovinzisches Worterbuch. St. Petersburg, t. 1. 1908; t. 2. 1912; Teksty pomorskie (kaszubskie). K r a k ó w 1924. �159 POLEMIKI z postaciami Władysława Pniewskiego (1928/1929), Andrzeja D r z e ż d ż o n a (1973, 1986). Szczególne miejsce w badaniach literatury kaszubskiej zajmuje współcześnie Ferdinand Bukowskiego Neureiter z A u s t r i i , b ę d ą c y 4 popularyzatorem tej literatury i nieocenionym d o k u m e n t a l i s t ą . na reprezentujące opracowanie folklorystykę, (1950)* którą i Jana historyczno-literackich d o t y c z ą c y c h Trzeba w odniesieniu oddanym także zwrócić uwagę do Kaszub zajmuje się np. Jerzy Samp (1981. 1984. 1985). Generalnie m o ż n a stwierdzić, że dorobek w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w literatury, skupionych w Uniwersytecie G d a ń s k i m , w odniesieniu do literatury kaszubskiej prezentuje dobry poziom, c h o ć nie d o r ó w n u j e o s i ą g n i ę c i o m j ę z y k o z n a w c ó w . O b o k monograficznych prac o charakterze analitycznym i przyczynkarskim środowisko to może poszczycić się t a k ż e wspomnianymi p r ó b a m i c a ł o ś c i o w e g o ujęcia interesującej nas p r o b l e m a t y k i . Nieco inna środowiska jest sytuacja naukowego w zakresie b a d a ń Pomorza i badań dziejów Kaszubów i ich historycznych tego regionu ziemi. w takich Rozwój ośrodkach, j a k P o z n a ń , T o r u ń , G d a ń s k i S ł u p s k , z a o w o c o w a ł bogactwem prac monograficznych i p o w a ż n y m i p r ó b a m i syntez. Te ostatnie w odniesieniu do terenu Kaszub w n a j w i ę k s z y m stopniu r e p r e z e n t u j ą : Dzieje Pomorzu Nadwiślańskiego Labudy (1969-1984). W ś r ó d (1979) i w i e l o t o m o w a Historia o p u b l i k o w a n y c h licznych Pomorza p o d red. prac monograficznych nie ż a d n e j p o ś w i ę c o n e j wyłącznie Kaszubom czy innemu regionowi Pomorza. Sporo jest popularnonaukowych monografii miast i wsi czy też dawnych p o w i a t ó w j e d n o k r o t n i e zawierają one n i e m a ł o m a t e r i a ł u ich niektóre z poziom n a u k o w y ; nich musi naukowych. być więc W powstały ostrożne, ostatnich latach nie t y p o w o etnograficznego. kilkanaście można przy wzbogacony lub ponad został także p a m i ę t n i k a r s t w a pomorskiego. U k a z a ł a się m . in. Moja (1982) - R ó ż n y jest Nie­ jednakże Korzystanie analitycznych dorobek natomiast kaszubskich. 20 lat temu. tym pomijać Gerarda znajdziemy prac edytorski w ściśle zakresie droga kaszubska Jana Karnowskiego c z o ł o w e g o d z i a ł a c z a , teoretyka i jednego z wielkiej trójcy ruchu młodokaszubskiego. zarazem z a s ł u ż o n e g o historyka regionu, dokumentalisty i etnografa. M a t e r i a ł o nieco p o d o b n y m charakterze, zawierający spojrzenie na k a s z u b s k ą rzeczywistość, zwłaszcza w zakresie p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej, zawierają liczne dokumenty, z k t ó r y c h część u d o s t ę p n i o n a jest t a k ż e w postaci publikacji czypospolitej o Pomorzu w 1920 roku, opracowania archiwalne, ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć Sejm 1985). W y m a g a j ą one nie t y l k o krytycznego Rze­ podejścia, ale wielorakiej konfrontacji z i n n y m i ź r ó d ł a m i . Stwierdzając brak naukowej i współczesnej historii Kaszub, podobnie jak 1 0 K a s z u b ó w , trzeba p o d k r e ś l i ć fakt s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na tego rodzaju jak i m o ż l i w o ś ć ich powstania dorobkiem naukowym w najbliższym i dalszymi planami w s t ę p n e etapy m o ż n a t r a k t o w a ć dwie w perspektywie Pamiętając historii historyczno-literackich) d o t y c z ą c y c h Labudy będące w druku - oraz O Kaszubach, o zasygnalizowanym czasie. Z w i ą z a n e jest prof. G . historii dotychczasowym (zob. Strzelczyk 1987). Jako prace G . L a b u d y : Sprawa kaszubska ich nazwie i ziemi rozwoju to z i opracowania, zamieszkania. badań językoznawczych i historycznych Kaszub, czas s p r ó b o w a ć o d p o w i e d z i e ć na (także najważniejsze 4 Z n a s t ę p n y c h licznych prac tego autora, c z ę s t o o charakterze w t ó r n y m do Regionalizmu, warto z w r ó c i ć u w a g ę na a r t y k u ł Literatura Kaszubów i o Kaszubach w pracy zbiorowej Pojezierze Kaszubskie, p o d red. B o l e s ł a w a Augustowskiego. G d a ń s k 1979. sygnalizującej w popularny s p o s ó b t a k ż e dorobek etnografii. Jego podstawowe dzieła t o : Kaschubische Anthologie. ..Slavistische B e i t r á g e " . Bd. 6 1 , M ü n c h e n 1973 i Geschichte der kaschubischen Literatur, Versuch einer zusammenfassenden Darstelhmg. ..Slavistische Beitráge'". Bd. 117. M ü n c h e n 1978. D z i e ł o to. w t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski M a r i i B o d u s z y ń s k i e j - B o r o w i k o w e j , u k a z a ł o się w G d a ń s k u w 1982 r. j a k o Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ze w s t ę p e m Tadeusza Bolduana. 4 1 0 Pamiętając zapis w ujęciu o Historii Kaszubów po trosze legendarnym, A. Majkowskiego m i t o l o g i c z n y m , jak (1938), i o stanowiącej Geschichte F. Lorentza (1925), b ę d ą c e j - j a k to określili M a j k o w s k i i K a r n o w s k i Kaszubów. der swoisty jej Kaschuben historią germanizacji �160 POLEMIKI tu pytanie, j a k idzie o w ich dorobek kontekście etnografi prezentują polskiej, się d o k o n a n i a e t n o g r a f ó w . choć nie można pominąć także Przede wszystkim innych prac. np. niemieckich. II. STAN BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH KASZUB PRZED 1 PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ Nie bez powodu sądzi się powszechnie, iż etnografia w pierwszym rzędzie powołana jest do b a d a ń tak m a ł y c h społeczności etnicznych i k u l t u r o w y c h , j a k i e r e p r e z e n t u j ą We współczesnych światowej, badaniach polskich a w odniesieniu do w tej materii nie można Kaszub przede wszystkim pominąć niemieckiej. Kaszubi. dorobku Pamiętać nauki trzeba, że po tamtej stronie etnograficzne badania i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu prowadzili przede wszystkim przedstawiciele miejscowej s p o ł e c z n o ś c i niemieckiej, zakorzenionej na t y m terenie, za a swoje wiele e l e m e n t ó w kultury i tradycji kaszubsko-pomorskiej, raczej uznającej słowiańskiej. W przypadku Pomorza Zachodniego dorobek niemiecki z a s y g n a l i z o w a ł J ó z e f Burszta (1965) dokonując przeglądu i perspektywy b a d a ń p r o b l e m ukazania d o r o b k u etnografii etnograficznych na tym terenie. Pozostaje w t y m zakresie w ostatnim ćwierćwieczu, u z u p e ł n i e n i a b a d a ń J. Burszty. Nie zinwentaryzowano d o t ą d nego zawartego w niemieckich czasopismach regionalnych bowiem m a t e r i a ł u i wydawnictwach więc a zarazem etnograficz­ o charakterze l o k a l n y m , r ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m bogatych, j a k i m i były oficjalne periodyczne w y d a w n i c t w a pomorskich towarzystw n a u k o w y c h działających na t y m terenie przed 1939 r. Problematyka kaszubska nie należy w nich opracowań wcale do zjawisk w y j ą t k o w y c h . Brak j e d n a k ż e poważniejszych syntetycznych. Rozwój i kolejne liczące się etapy polskich badań etnograficznych Kaszub wiąże się z k i l k o m a zaledwie nazwiskami. C a ł o ś ć dawniejszego d o r o b k u polskiego w zakresie etnografii utożsamianej niekiedy z folklorystyką oraz postacie p r z y b l i ż y ć m. in. L . Roppel (1959) i A . Bukowski folklorystów kaszubskich próbowali (1959. 1982). I tu t a k ż e brak inwentaryzacji m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o zawartego w r ó ż n o r a k i c h czasopismach polskich czy nawet na gazet. Jeśli idzie o liczące się dokonania etnografów, to z czasów zaboru łamach pruskiego p r z y w o ł a ć trzeba p o s t a ć Józefa Ł ę g o w s k i e g o i jego prace wydane pod pseudonimem D r Nad­ morski - Ludność z mapą etnograficzną i pieśni polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój (1889) oraz Kaszuby i Kociewie. Język, ludowe w północnej części Prus Zachodnich i rozsiedlenie w bieżącym zwyczaje, przesądy, n (1892) . stuleciu, podania, zagadki Równie znacząca, a niewątpliwie d o n i o ś l e j s z a w skutkach byla d z i a ł a l n o ś ć Izydora Gulgowskiego i jego żony Teodory z F e t h k ó w , znanych g ł ó w n i e j a k o t w ó r c ó w pierwszego skansenu na ziemiach polskich, a zarazem w Rzeszy Niemieckiej w 1906 r. Gulgowski jest autorem licznych prac. N a j w a ż n i e j s z a z nich to Von einem unbekannten Gulgowski. Volke in Deutschland książka (1911)'-. n i e w ą t p l i w i e najwybitniejszy z e t n o g r a f ó w polskich zajmujący się Kaszubami przed odzykaniem niepodległości, był p o n a d t o animatorem i popularyzatorem k u l t u r y kaszub­ skiej w ś r o d o w i s k a c h niemieckich. Wielkie znaczenie ma jego d z i a ł a l n o ś ć Lorentzem Towarzystwa jako współzałożyciela i twórcy Ludoznawczego: Verein tego Towarzystwa, ..Mitteilungen des k t ó r e g o redaktorami byli Gulgowski materiału. C h o ć językiem urzędowym d o ń wielu P o l a k ó w : d o m i n o w a l i für dorobku jedynego w Kaschubische V o l k s k u n d e Vereins für Kaschubische i Lorentz, stanowi nie Towarzystwa wraz z Fryderykiem dziejach (zał. Volkskunde" wykorzystaną i jego organu Kaszubi ( z a r ó w n o Polacy, j a k był Kaszubskiego 1907 г.). dotąd skarbnicę niemiecki, i Niemcy) Organ (1908-1913), świadomi należało swych organicznych z w i ą z k ó w z kaszubszczyzna. N a u k o w y charakter Towarzystwa i odcinanie się od oficjalnej p o l i t y k i germanizacyjnej były p o d s t a w o w y m i przyczynami zamarcia jego d z i a ł a l n o ś c i , przerwanej wybuchem I wojny 11 światowej. W a r t o p a m i ę t a ć o bibliografii Ł ę g o w s k i e g o , publikowanej na lamach Zapisek Historycznych Towarzystwa N a u k o w e g o w T o r u n i u . Praca ta u k a z a ł a się w s k r ó c o n e j wersji w jęz. polskim pt. Kaszubi. Kraków 1924. �161 POLEMIKI Poza „ M i t t e i l u n g e n . . . " r ó w n i e cenny, c h o ć skromniejszy m a t e r i a ł etnograficzny kolejne roczniki „ G r y f a " — organu Towarzystwa M ł o d o k a s z u b ó w , (zob. Kamińska, 1961). Kaszubsko-Pomorskie Z inicjatywy tegoż Towarzystwa w zawierają w y c h o d z ą c e g o o d 1908 r. 1913 r. powstało Muzeum w Sopocie z bogatym zbiorem e k s p o n a t ó w etnograficznych. Niestety, I wojna p r z e r w a ł a r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć Towarzystwa i M u z e u m . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m Kaszuby znalazły się w bliższym k r ę g u b e z p o ś r e d n i c h zainteresowań n a u k i polskiej. z w ł a s z c z a w Poznaniu, Jednakże mimo badań i Pomorze p o d wieloma w z g l ę d a m i p o z o s t a ł y b a d a ń etnograficznych Kaszub i Pomorza Obok Uniwersytetu 0 tym głównie prowadzonych brak wyższej uczelni na P o m o r z u niemały jest prace B o ż e n y tu w różnych zdecydował białą p l a m ą . N a j w i ę k s z y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m udział Instytutu Stelmachowskiej (1932, ośrodkach, o t y m , że dorobek powstał Kaszuby w zakresie w Poznaniu. Zachodnio-Słowiańskiego. Decydują 1933). Jednak zarówno metoda, jak 1 w y n i k i b a d a ń Stelmachowskiej m o g ą dziś b u d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i . G ł ó w n y m p r o m o t o r e m prac Stelmachowskiej był Instytut B a ł t y c k i p o m n i k o w e dzieło Kaszubi, w tym dziele, kultura kompetencja w Toruniu, dzięki k t ó r e m u pozostało do dziś 13 i język ( 1 9 3 4 ) . Syntetyczny charakter r o z p r a w zawartych autorów - w tym Fryderyka Lorentza jako twórcy Zarysu etnografii kaszubskiej — s p o w o d o w a ł y , ż e z y s k a ł o ono powszechne uznanie w ś r ó d społeczności kaszubskiej, a t a k ż e w nauce polskiej i europejskiej. Z a r ó w n o w wersji polskiej, j a k i angielsko­ języcznej jest ono dotąd jedynym opracowaniem tego typu. W zakresie syntezy etnograficznych Kaszub do d z i ś t r u d n o o b e j ś ć się bez pracy F. Lorentza, k t ó r y poznał i zbadał kulturę Kaszubów w ciągu dziesiątków lat naukowej badań bezpośrednio penetracji terenu j a k o szeroko p a t r z ą c y na przedmiot b a d a ń j ę z y k o z n a w c a . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Gajek, badania terenowe k t ó r y — o ile m i w i a d o m o — zebrał wówczas, ani p o wojnie m i m o zapowiedzi na Kaszubach prowadził interesujący i bogaty nie u k a z a ł a się ż a d n a również materiał. praca tego Jedyne Sklad etniczny znane m i publikacje Wielkiego Pomorza „ T e k a Pomorska", J. Gąjka i stroje dotyczące Kaszub ludowe na Pomorzu, to ani wybitnego przedstawiciela etnografii polskiej, u m o ż l i w i a j ą c a szersze poznanie w y n i k ó w jego badań. Józef Jednakże kaszubskich skromne artykuły: opublikowane w czasopiśmie R. I I I : 1938. Po I I wojnie światowej diametralnie z m i e n i ł a się sytuacja się w j e d n y m organizmie p a ń s t w o w y m , przechodzącym Kaszubów. w powojennych Wszyscy latach znaleźli rewolucyjne p r z e o b r a ż e n i a s p o ł e c z n o - u s t r o j o w e , p o d wieloma w z g l ę d a m i niekorzystne dla m a ł y c h l o k a l n y c h społeczności charakter etnicznych. Z m i a n y te miały na ziemiach odzyskanych, szczególnie rewolucyjny i zarazem głównie germanizacji. D o lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h w dokonały krainie Słowińców, niszczycielski którzy ulegli silnej się ostatecznie dzieje tej s p o ł e c z n o ś c i na ich rodzinnej ziemi pomorskiej w Polsce. W t y m czasie m i m o tragicznych l o s ó w tej grupy kaszubskiej, a może dzięki nim, stała się ona przedmiotem życzliwego zainteresowania, pomocy, a t a k ż e b a d a ń uczonych p o l s k i c h . W trakcie w s p ó ł c z e s n e g o , ostatniego a k t u tragedii S ł o w i ń c ó w p o w s t a ł y interesujące prace etnograficzne badaczy polskich. Wiedza o tej krainie i ludziach rozpropagowana z o s t a ł a w Polsce tak dalece, że w głębi kraju żywsze budzi dziś los S ł o w i ń c ó w niż p o z o s t a ł e j , zwartej społeczności kaszubskiej. zainteresowanie Spośród prac e t n o g r a f ó w polskich najbardziej interesujące są w t y m zakresie opracowania B o ż e n y Stelmachow­ skiej (1959, 1960, 1963), k t ó r a po 1945 r. z w i ą z a n a była z Uniwersytetem i m . M . K o p e r n i k a w Toruniu. że miały O powojennych stworzono W kręgu Kukiera one badaniach i mają żadnego nadal ośrodka U M K powstała Kaszubi bytowscy etnograficznych charakter naukowego współczesnych Kaszub i n d y w i d u a l n y , wycinkowy ukierunkowanego natomiast jedna (1968). Zyskała głównie z najciekawszych ona duże można i raczej Nie badania Pomorza. prac — monografia Ryszarda uznanie, na powiedzieć, dorywczy. choć wzbudziła również " Praca zawiera trzy rozprawy o charakterze syntetycznym: A . F i s c h e r , Kaszubi na tle etnografii Polski; F. L o r e n t z , Zarys etnografii kaszubskiej i T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O narzeczach Słowian nadbałtyckich. II - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �162 POLEMIKI oceny krytyczne w ś r ó d e t n o g r a f ó w uniwersyteckim, w k t ó r y m Łódź (głównie dzięki pracom J. 1 4 i samych etnografowie Kaszubów . podejmują Drugim obok nieprzypadkowe Kucharskiej, o czym za U M K ośrodkiem badania chwilę). Kaszub, Można tu jest przywołać t a k ż e prace ludzi z Z a k ł a d u Kaszuboznawczego dawnej WSP w G d a ń s k u . Jedynym etnografem w t y m zespole był Wojciech B ł a s z k o w s k i . Jego g ł ę b o k a pasja i z n a j o m o ś ć skromnym Na stopniu Uniwersytecie nielicznych obrzędy zaowocowała Gdańskim historyków. i obyczaje. jednak można Przykładem Wstęp w postaci obecnie może publikacji mówić być o Kaszub 1966. zainteresowaniach Wacław do etnografii historycznej (1961. Odyniec Kaszub i jego w XVI- w zbyt 1970. 1979). etnograficznych praca XVIII Kaszubskie wieku (1985). Poza uniwersyteckimi badaniami w dziedzinie etnografii Kaszub trzeba u w z g l ę d n i ć d z i a ł a l n o ś ć i publikacje (głównie przyczynkarskie) p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego k t ó r y m przez wiele lat k i e r o w a ł a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , oraz D z i a ł u Muzeum Narodowego w Gdańsku, pracującego pod w kierownictwem L o n g i n a Malickiego. Z prac t o r u ń s k i c h o p r ó c z publikacji M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r ü í T e r o w e j d o t y c z ą c y c h kaszubskiego naszą L. (1957) na u w a g ę zasługuje niewielka k s i ą ż e c z k a Jana Rompskiego wiedzę o obrzędowości M a l i c k i e g o (1985, pularnym 1986) lf kaszubskiej bardzo niż n a u k o w y m . Ciekawe (1973). W Gdańsku cenne i interesujące, są również niektóre rybołówstwa wzbogacająca zaś p o w s t a ł y monografie ale o charakterze publikacje Toruniu, Etnograficznego bardziej po­ Muzeum Morskiego w G d a ń s k u . N a szczególną u w a g ę zasługuje praca Z d z i s ł a w a Batorowicza Maszoperie kaszubskie (1971). U w z g l ę d n i a j ą c r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - w y d a w n i c z ą m a l e ń k i c h m u z e ó w regionalnych i p o t ę ż n i e j ą c e g o Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach m o ż n a jednak stwierdzić, że w G d a ń s k u i b e z p o ś r e d n o na Kaszubach generalnie nie p r o w a d z i się obecnie szerszych i d ł u g o f a l o w y c h b a d a ń etnograficznych. N i e istnieje też docelowy plan b a d a ń , k t ó r y mógłby d o p r o w a d z i ć do w s p ó ł c z e s n e g o zarysu etnograficznego tego regionu. W tej sytuacji szczególnie w a ż n e są badania o ś r o d k a ł ó d z k i e g o , reprezentowanego przez J a d w i g ę Kucharską. W bogatym d o r o b k u n a u k o w y m J. Kucharskiej k i l k a n a ś c i e pozycji dotyczy życia nadmorskich K a s z u b ó w . Z dawniejszych trzeba p r z y w o ł a ć m o n o g r a f i ę zespołowego na Wybrzeżu kaszubskich w XX Kaszubskim wieku (1972). Tradycyjna (1968) i Przemiany Zyskały one struktury uznanie organizacja rybołówstwa społeczno-zawodowej przedstawicieli różnych h u m a n i s t y k i , zwłaszcza h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . W najnowszej swej pracy a u t o r k a bardzo ważną problematykę wykraczającą niejako poza tradycyjne, czy wsi dyscyplin podejmuje może dominujące pojmowanie z a d a ń etnografii. Jest to p r o b l e m a t y k a niezmiernie istotna właśnie w przypadku takich społeczności pogranicza etnicznego i k u l t u r o w e g o , j a k i e r e p r e z e n t u j ą Kaszuby. A u t o r k a n a w i ą z u j ą c do najnowszych b a d a ń s t e r e o t y p ó w i p r o c e s ó w etnicznych w kraju zwłaszcza w Ameryce, przywołując bogatą literaturę teoretyczną i jej i na świecie, ustalenia, wzorce, p o d j ę ł a p i o n i e r s k ą p r ó b ę zbadania ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej kaszubskiej okolic B y t o w a cego się do 1945 r. pewne społeczności terenu wielowiekowego pogranicza polsko-niemieckiego, znajdują­ w ramach państwa niemieckiego. Traktuje słusznie tę społeczność j a k o szczególnie w y r ó ż n i a j ą c ą się, ale nie w y j ą t k o w ą w ramach w s p ó l n o t y narodowej polskiej. G ł ó w n y m celem etnograficznych b a d a ń a u t o r k i b y ł o „ p o z n a n i e mechanizmu przemian (i funkcjo­ nowania) z a c h o d z ą c y c h w samookreśleniu się m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich okolic Bytowa na przestrzeni 70-80 lat, czyli życia trzech p o k o l e ń " (s. 8). Posługując poznanie 1 4 się dalej przekazywanego słowami drogą autorki tradycji „przedmiotem ustnej badań było z jednej strony - dziedzictwa kulturowego m i e s z k a ń c ó w wsi Za tę p r a c ę autor został w y r ó ż n i o n y Medalem Stolema przez studencki K l u b „ P o m o r a n i a " Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w G d a ń s k u , a zarazem w z b u d z i ł a ona opinie w rodzaju w y r a ż o n e j w recenzji L . M ł y ń s k i e g o , k t ó r a u k a z a ł a się w „Etnografii Polskiej", t. 17: 1973, z. 1, s. 252-257. R. K u k i e r od lat pracuje w U M K niejako poza ś r o d o w i s k i e m e t n o g r a f ó w . Jest on m . i n . autorem k i l k u innych o p r a c o w a ń etnograficznych d o t y c z ą c y c h s ą s i e d n i c h w stosunku do Bytowskiego r e g i o n ó w Kaszub i Pomorza. Praca ta jest wydawnictwem W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l t u r y w G d a ń s k u , z a s ł u ż o n e g o w dziedzinie popularyzacji k u l t u r y kaszubskiej, z w ł a s z c z a sztuki ludowej. 15 �163 POLEMIKI kaszubskich, to jest wzorów zachowań i wartości grupowych oraz wynikającej w s p ó l n e g o dziedzictwa kulturowego — ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y integrującej z tego m i e s z k a ń c ó w tych wsi, z drugiej z a ś strony badania w k ł a d u uczestnictwa m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich w k u l t u r ę ponadregionalną z trzech (ogólnokrajową) [...]. Ziemia bytowska przewidzianych do zbadania układów [ . . . ] traktowana odniesienia. Drugi jest j a k o stanowić jeden m a — zgodnie z koncepcją badawczą - centralna część obszaru m o w y kaszubskiej; trzeci — enklawa m o w y kaszubskiej w stanie O n t a r i o , zamieszkana w Kanadzie przez emigrantów przybywających do K a n a d y w p o ł o w i e X I X w . " (s. 9). Mamy więc t u do czynienia z bardzo ambitnym programem badawczym i realizacją jego istotnej części. K u c h a r s k a p r ó b u j e z n a l e ź ć odpowiedzi na postawione we w s t ę p i e zadania rozpatrując w rozdziale I pracy z a t y t u ł o w a n y m „Podstawy więzi n a t u r a l n y c h " zagadnienia t e r y t o r i u m , p o k r e w i e ń s t w a , tradycji i p a m i ę c i historycznej, j ę z y k a etnicznego, religii. W rozdziale I I („Więzi stanowione podnadlokalne") przedstawia mechanizm tworzenia się więzi i jego u w a r u n k o ­ wania lokalne oraz miejscowych p r o p a g a t o r ó w p o l s k o ś c i , analizuje d r o g i o d d z i a ł y w a n i a idei pol­ skiej identyfikacji jania idei analizuje narodowej poprzez r o d z i n ę i organizacje narodowych. owe procesy W rozdziale I I I („Przebieg asymilacji na s p o ł e c z n e oraz bariery i rezultaty gruncie j ę z y k a , kultury procesów i przyswa­ asymilacyjnych") obyczaju oraz instytucji państwa. S p o s t r z e ż e n i a i wnioski s f o r m u ł o w a n e w trakcie analizy m a t e r i a ł u są bardzo interesujące. N a j w a ż n i e j s z e zawarte są w stwierdzeniach: „ G ł ó w n ą p r z e s z k o d ą u t r u d n i a j ą c ą proces identy­ fikacji l u d n o ś c i kaszubskiej z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą b y ł a tradycyjna k u l t u r a kaszubska, k t ó r a poprzez funkcje s t r u k t u r y swych funkcji identyfikacji złożony mechanizm m i e s z k a ń c ó w wsi bytowskich z ich g r u p ą e t n i c z n ą , ale r ó w n o c z e ś n i e negatywnie na proces ich identyfikacji oddziaływała pozytywnie na z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą . [ . . . ] W procesie samookreślenia [...] język etniczny odgrywa z a s a d n i c z ą rolę w procesie k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i jednostki i całej z b i o r o w o ś c i kaszubskiej. W formach j ę z y k a etnicznego wszelkie k o n t a k t y m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskiej z rzeczywistością p o z a j ę z y k o w ą . identyfikacji ludności kaszubskiej z grupą narodową polską miał społecznej utrwalone charakter zostały [ . . . ] Proces dynamiczny. [ . . . ] . " M o ż n a też m ó w i ć „ o o p ó ź n i o n y m procesie wkroczenia tej grupy l u d n o ś c i w stadium tworzenia więzi n a r o d o w y c h . [ . . . ] T r u d n o b y ł o b y p r z y p u s z c z a ć , że l u d n o ś ć kaszubska badanych wsi okolic B y t o w a w c h w i l i obecnej w pełni uczestniczy w życiu społeczeństwa narodowego, co byłoby z « a s y m i l a c j a s t r u k t u r a l n a » . R ó w n i e ż i tezy p l u r a l i z m u kulturowego nie znajdują b a d a ń potwierdzenia [ . . . ] P o m i m o więc dynamicznego stale m a m y do czynienia ze s o b ą k o m u n i k o w a ć z pewnym typem charakteru wspólnoty ludności w wynikach p r o c e s ó w asymilacji [ . . . ] kaszubskiej, na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h równoznaczne mogącej się l o s ó w historycznych ziemi, k t ó r ą z a m i e s z k u j ą " (s. 133-135). Jako c z ł o n e k w s p ó l n o t y kaszubskiej, zakorzeniony poprzez losy rodziny m . i n . na ziemi bytowskiej, b y ł e m d o t ą d przekonany, wspólnoty narodowej. Wyniki że właśnie tam najsilniejsza jest ś w i a d o m o ś ć polskiej badań J. Kucharskiej pokazują sytuację odwrotną, która b y ć m o ż e jest efektem naszej rzeczywistości ostatnich k i l k u n a s t u lat. Z większością s p o s t r z e ż e ń J. Kucharskiej jestem s k ł o n n y się z g o d z i ć i p r z y j ą ć nawet z w d z i ę c z n o ś c i ą . Decyduje o t y m m. in. akceptująca niejako postawa a u t o r k i wobec badanej s p o ł e c z n o ś c i , ale z tego samego stwierdzenia r o d z ą się pewne w ą t p l i w o ś c i . Generalnie zgadzam się, że w badanej s p o ł e c z n o ś c i , jak w każdej innej, historii, wspólnota autorkę materiał czynnikami decydującymi tradycji, źródłowy języka i religii. i literaturę o więziach Studiując nie m o g ę wewnętrznych całość uwolnić pracy, się jednak są: świadomość wykorzystany od wątpliwości, przez czy p r o w a d z ą c y badania byli bogatsi w wiedzę w tej materii od r e s p o n d e n t ó w . P o d s t a w o w ą b a z ę ź r ó d ł o w ą pracy stanowi m a t e r i a ł w trakcie kilkuletnich penetracji terenu, zebrany przeprowadzonych przez a u t o r k ę w latach i studentów siedemdziesiątych za p o m o c ą trzech kwestionariuszy i ankiety stosowanej w s z k o ł a c h badanych wsi. Podstawowym obiektem b a d a ń b y ł a rodzina. Jedynie bardzo u ł a m k o w o wykorzystano archiwalia. D o naj­ ważniejszych ź r ó d e ł z a ś zaliczono m o n o g r a f i ę Kaszubi bytowscy R. K u k i e r a i p o p u l a r n o n a u k o w ą �164 POLEMIKI monografię Bedeker h i s t o r y c z n ą Dzieje kaszubski Bezpośrednia ziemi bytowskiej p o d red. S. Gierszewskiego (1972), a także R. Ostrowskiej i I . Trojanowskiej (1979). znajomość terenu m i s t w i e r d z i ć , iż g ł ó w n y m i i badanej respondentami społeczności oraz b y l i przedstawiciele z a a n g a ż o w a n i w ruchu n a r o d o w y m , n i e k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą c y analiza pracy pozwalają miejscowej elity — d z i a ł a c z e rejony s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w — kartuskiego czy k o ś c i e r z y ń s k i e g o (F. Pawelczyk, F. Borzyszkowski — s. 3 1 , 39). Dlatego obraz ś w i a d o m o ś c i badanej społeczności jest wyidealizowany, a ponadto c a ł a praca charakteryzuje się przesadnym ujęciem egzotyczno-folklorystycznym i polonocentrycznym. Ta ostatnia cecha w p r z y p a d k u grup etnicznych pogranicza, takich j a k Kaszubi lub M a z u r z y , jest niekorzystna nie t y l k o w badaniach n a u k o w y c h . Prowadzi generalnie szczególnie także do zubożenia p o l s k o ś c i , k t ó r a r o ś n i e i wzbogaca się g ł ó w n i e dzięki r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to praca o ś w i a d o m o ś c i narodowo-etnicznej kaszubskiej. miejscowej elity, wywodzącej się p o n o ć głównie N i e twierdzę, że ś w i a d o m o ś ć innych grup s p o ł e c z n y c h r ó ż n a , ale w pracy rodzaju badaniach zróżnicowany, brak pełnego rozpoznania tego z drobnej b y ł a i jest podstawowego szlachty diametralnie p r o b l e m u , co nie b y ł o b y wcale trudne. Rzeczywisty obraz tej s p o ł e c z n o ś c i jest niewolny od konfliktów, także klasowych, co znajduje odbicie w tego bardziej również w świadomości. Autorzy tezę, badań iż Kaszubi (twórcy prac mieszkający magisterskich na tym terenie i J. Kucharska) uważają się za przyjęli niejako z Kaszubów — Polaków góry lub K a s z u b ó w — N i e m c ó w . N i e z a u w a ż y l i głębszej z ł o ż o n o ś c i problemu. F o r m u ł u j ą c pytania zgodnie niejako z t y m i z a ł o ż e n i a m i nie wyczuli w odpowiedziach r e s p o n d e n t ó w istnienia f o r m p o ś r e d n i c h , nie p r ó b o w a l i nawet o d p o w i e d z i e ć , czy w tej s p o ł e c z n o ś c i - tak w przeszłości, j a k i dziś — dominuje poczucie o d r ę b n o ś c i , swoistej s a m o ś w i a d o m o ś c i kaszubskiej, k t ó r a b y ć m o ż e ciąży nad ś w i a d o m o ś c i ą n a r o d o w ą , s k ł a n i a j ą c się w k i e r u n k u p o l s k o ś c i czy n i e m i e c k o ś c i . A u t o r k a nie bierze p o d u w a g ę w a r u n k ó w , w j a k i c h p o w s t a w a ł y odpowiedzi na pytania kwestionariusza, ani powszechnie znanego faktu, iż z w ł a s z c z a respondenci wiejscy, nie tylko kaszubscy, p o t r a f i ą m ó w i ć t r o c h ę to, czego — w e d ł u g ich wyczucia — oczekuje p r z e p r o w a d z a j ą c y badania. Potrafią „uczony też m ó w i ć rzeczy nieprawdziwe, p r ó b u j ą c s p r a w d z i ć , na ile da się n a b r a ć l 6 badacz" . M a n k a m e n t e m tej pracy i n i e k t ó r y c h innych o p r a c o w a ń etnograficznych jest n i e u w z g l ę d n i e n i e czasu, c h r o n o l o g i i . P a m i ę t a j ą c , jak wyglądał ó w stan iż autorka bada trzy pokolenia, nie m o ż n a d o w i e d z i e ć się, świadomości w przeszłości, z n a j o m o ś ć d o r o b k u j ę z y k o z n a w c ó w i niedocenianie a j a k jest współcześnie. Niedostateczna prac h i s t o r y k ó w s p o w o d o w a ł y przesadne potraktowanie spraw nazwisk r o d o w y c h , j a k i pewnych rodzinnych legend. T y m samym nie z a u w a ż o n o w p ł y w u literatury, a przede wszystkim prasy. Jest to t e ż efekt prawie c a ł k o w i t e g o 1 7 p o m i j a n i a przez e t n o g r a f ó w ź r ó d e ł archiwalnych i d r u k o w a n y c h , a t a k ż e prasy dochodzącej do lokalnej s p o ł e c z n o ś c i i po trochu odzwierciedlającej to, co się w niej dzieje. historii regionalnej też u w o l n i ć p r a c ę od tradycji i literatury kaszubskiej literackiej z h i s t o r i ą . się mniej egzotycznie, pozwoliłaby Wiele zjawisk stwierdzonych przez gdyby p o r ó w n a ć obraz badanej autorkę społeczności Znajomość utożsamiania zaprezentowałoby z innymi podobnymi l o k a l n y m i w s p ó l n o t a m i t e r y t o r i a l n y m i . W p r z y p a d k u takiej konfrontacji t a k ż e Kaszubi i ich k u l t u r a p r e z e n t u j ą się we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j mniej egzotycznie. Generalna refleksja wynikająca z przestudiowania omawianej pracy to stwierdzenie potrzeby interdyscyplinarnych b a d a ń (lub przynajmniej takiego podejścia) przy podejmowaniu podobnej p r o b l e m a t y k i . T r u d n o też a n a l i z o w a ć , b a d a ć ś w i a d o m o ś ć ludzi bez bliższej z n a j o m o ś c i 1 6 N a b r a ł się na to m . i n . R . K u k i e r , a po n i m i n n i ; zob. M ą c z k a (1986). P r z y k ł a d e m ź r ó d ł a drukowanego wykorzystanego przez J. K u c h a r s k ą jest k s i ą ż k a o charakterze w s p o m n i e n i o w y m : W. W a c h , Na kaszubskim szańcu, Warszawa 1968. Szkoda jednak, że przypisy podane przez J. K u c h a r s k ą , nie t y l k o w t y m p r z y p a d k u , s ą niekiedy m y l ą c e , zob. np. s. 86-87, przyp. 7, gdzie idzie o ks. M a k s y m i l i a n a (u J. K . Z b i g n i e w ) Wierzbickiego. 1 7 �165 POLEMIKI ich j ę z y k a , m e n t a l n o ś c i , pewnych s y m b o l i oraz postaci i f a k t ó w . Z n i e z n a j o m o ś c i tych spraw w y n i k a j ą zapewne humorystyczne p o t k n i ę c i a a u t o r k i w rodzaju obdarzenia wydawcy „ G a z e t y G r u d z i ą d z k i e j " W i k t o r a Kulerskiego nazwiskiem W i t o l d a Kuberskiego — szczególnej p a m i ę c i ministra o ś w i a t y z lat, w k t ó r y c h k o ń c z o n o badania terenowe w okolicach B y t o w a (s. 58; na s. 92 figuruje W i k t o r K u b e r s k i ) . Podobny charakter ma p o d k r e ś l e n i e faktu d u ż e j p o p u l a r n o ś c i ks. Józefa Wryczy — „ a m i m o że p o c h o d z i ł z Kielc, a więc b y l obcym, z d o b y ł sobie we wsiach bytowskich uznanie i szacunek" (s. 59) — i przypisanie m u faktu tej o b c o ś c i , gdy powszechnie w i a d o m o , iż w y w o d z i ł się właśnie z bytowskiego r o d u Wrycza-Rekowskich. Podobnych d r o b i a z g ó w , j a k na niewielką o b j ę t o ś c i o w o p r a c ę , z n a c z ą c ą d o n i o s ł o ś c i ą s p o s t r z e ż e ń i p r o b l e m a t y k i , jest zbyt wiele. B y ć m o ż e z a w a ż y ł na t y m t a k ż e fakt b r a k u recenzenta z n a j ą c e g o realia regionu, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n a jest ta w sumie i n t e r e s u j ą c a i cenna publikacja (choć dyskusyjna i miejscami nie dopracowana). D o r o b e k naukowy J. Kucharskiej, s t a n o w i ą c y najcenniejszą c z ą s t k ę w k ł a d u powojennej etnografii polskiej w rozpoznanie s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y K a s z u b ó w , z w ł a s z c z a ta ostatnia publikacja, u ś w i a d o m i ł y m i p i l n ą p o t r z e b ę stworzenia nowego o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych — m o ż e szerzej; antropologicznych — w k u l t u r a l n o - n a u k o w y m centrum regionu, j a k i m jest nie­ w ą t p l i w i e G d a ń s k . T r u d n o b o w i e m na zasadzie d o j a z d ó w p o d j ą ć i z r e a l i z o w a ć z większym powodzeniem j a k i ś c a ł o ś c i o w y p r o g r a m b a d a ń tego regionu d o dziś s t a n o w i ą c e g o w stosunkowo d u ż y m stopniu białą p l a m ę w etnografii polskiej. Poza Kaszubami w jeszcze w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł o w i o w ą białą p l a m ę s t a n o w i ą takie regiony Pomorza, j a k Kociewie i Bory Tucholskie, Ż u ł a w y , Powiśle, a t a k ż e Kosznajderia i K r a j n a . N i e od rzeczy b y ł a b y też w i ę k s z a korelacja b a d a ń tych r e g i o n ó w z ziemią c h e ł m i ń s k ą , Pomorzem Z a c h o d n i m oraz W a r m i ą i M a z u r a m i . M o i m zdaniem w a r u n k i b a d a ń interdyscyplinarnych istnieją w G d a ń s k u . 1 8 Podjęcie tych b a d a ń nie jest zadaniem ł a t w y m , ale też nie jest ono n i e m o ż l i w e . N a p o c z ą t k u realna i konieczna jest większa integracja przedstawicieli ś r o d o w i s k a etnograficz­ nego, p r a c u j ą c y c h na t y m terenie w r ó ż n y c h instytucjach, g ł ó w n i e muzealnych, z reprezentan­ t a m i p o k r e w n y c h dyscyplin n a u k o w y c h s k u p i o n y m i przede wszystkim na Uniwersytecie G d a ń s k i m . J u ż dziś w s p ó ł p r a c u j ą o n i m . i n . za p o ś r e d n i c t w e m G d a ń s k i e g o Towarzystwa Naukowego, p o s t u l u j ą c e g o od lat stworzenie o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych w G d a ń s k u . Ustalenie aktualnego stanu b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y Kaszub i innych r e g i o n ó w Pomorza, rozpoznanie istniejących m o ż l i w o ś c i i najpilniejszych potrzeb, to w a ż n e zadanie nie t y l k o o ś r o d k a humanistycznego, j a k i m jest G d a ń s k , lecz m o ż e przede wszystkim c a ł e g o ś r o d o w i s k a etnograficznego w Polsce. LITERATURA Alias językowy... 1964-1978 Atlas językowy kaszubszcżyzny i dialektów sąsiednich, opracowany przez Zespół S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , t. 1-6, p o d red. Z . Stiebera, t. 7-15, p o d red. H . Popowskiej-Taborskiej, Wrocław. B a t o r o w i c z Z. 1971 Maszoperie kaszubskie. Studium geogrąficzno-etnograficzne, Prace M u z e u m M o r s k i e g o w G d a ń s k u , t. 4, G d a ń s k . B t a s z k o w s k i W. 1961 Obiekty ludowej kultury materialnej środkowych Zeszyty Humanistyczne. Prace Pomorzoznawcze, 1965 Haft kaszubski, 1966 O podcieniu 1 8 Kaszub, Gdańskie Gdańsk. w budownictwie kaszubskim. Pomorzoznawcze, i północnych R. 4, G d a ń s k . G d a ń s k i e Zeszyty Humanistyczne. Prace R. 9, G d a ń s k . Z o b . t e ż : K u c h a r s k a (1986) i por. Szulist (1981). Polonii kaszubskiej t o : Jost (1983) i Perkowski (1972). Najciekawsze prace dotyczące �166 POLEMIKI 1970 Specyfika kulturowa Kaszub. Współczesne pojęcie regionalizmu, G d a ń s k . 1981 Zarys etnograficzny, [ w : ] Pojezierze Kaszubskie, B. A u g u s t o w s k i (red.), 1983 Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk. B r e z a E., T r e d e r J. 1981 Gramatyka Bukowski A. 1950 kaszubska. Regionalizm historycznej, Zarys popularny, kaszubski. Poznań. kaszubscy Ruch Gdańsk. naukowy, XIX i XX literacki i kulturalny. L u d o w a " , R. monografii 1959 Folkloryści Pomorze Gdańskie (Od Ceynowy do „Gryfa"), [ w : ] , Dzieje folklorystyki 1864-1918, H . K a p e l u ś , J. K r z y ż a n o w s k i (red.). Warszawa. badań w., „ L i t e r a t u r a Zarys 1982 B u r s z t a J. 1965 Przegląd i perspektywy R. 1963. D r z e ż d ż o n J. XVIII, Gdańsk. etnograficznych na Pomorzu 13, nr 1-2. polskiej Zachodnim, „ L u d " , t. 49, 1973 Piętno Smętka. Z problemów kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, G d a ń s k . 1986 Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa. Dzieje Pomorza... 1979 Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego, R. W a p i ń s k i , G d a ń s k . Encyklopedia... 1976 Encyklopedia powszechna G a j e к J. 1938 Sklad etniczny R. 3. PWN, S. Mielczarski, W. Odyniec, (red.) S. Gierszewski, t. 3, Warszawa. Wielkiego Pomorza i stroje ludowe na Pomorzu, „ T e k a Pomorska", Galus H. 1986 Kaszubi dzisiaj, „ P o m e r a n i a " , n r 7. 1987 Nie bójcie się Kaszubów, „ P o l i t y k a " , nr 5. G u l g o w s k i I . [Ernst Seefried Gulgowski] 1911 Von einem unbekannten Volke in Deutsehland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde des Kaschubei, Berlin. H i l f e r d i n g A. 1862 Historia Ostatki Slavjan na jużnom Petersburg. Pomorza... beregu Baltijskago morja, Etnografičeskij 1969-1984 Historia Pomorza, G . L a b u d a (red.), t. 1, cz. 1-2, t. 2, cz. 2, 1984, P o z n a ń . Jost I . 1983 Osadnictwo kaszubskie K a m i ń s k a K. 1961 „Gryf wraz Gdańsk. K a r n o w s k i J. z dodatkiem 1982 Moja droga kaszubska, Kościński K. 1905 Kaszubi giną. К u c h a r s k a J. w Ontario, Wiązanka „Gryf 1969; t. Sborník, 1, cz. t. 5, 1, 1976; Lublin. Kaszubski" 1908-1934. Bibliografia zawartości, o p r a ć , w s t ę p i przypisy J. Borzyszkowski, G d a ń s k . wiadomości historycznych zespołowego i statystycznych, na Wybrzeżu Poznań. 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa Warszawa- Kraków. Kaszubskim, Wrocław — 1972 1986 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi kaszubskich w XX wieku, W r o c ł a w . Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 30, z. 1, s. 163-179. �167 POLEMIKI Kukier R. 1968 Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, L a b u d a A. 1982 Slówórz L a b u d a G. 1982 kaszebsko-polsczcié polsko-kaszubski, społeczność białą plamą, „ P o m e r a n i a " , nr 6. Geschichte der Kaschuben, Berlin. Pomoranisches Worterbuch, t. 1 A - P , B e r l i n ; t. 2 fortgefiihrt Berlin 1968. Ł ę g o w s k i J. ( D r N a d m o r s k i ) 1889 Ludność Polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój z mapą etnograficzną. Warszawa. 1892 Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, w północnej części Prus Zachodnich, P o z n a ń . M a j e w i c z A . F. 1984 von Friedhelm Hinze, i rozsiedlenie w bieżącym podania, zagadki stuleciu, i pieśni ludowe A New Kashubian Dictionary and the Problem of the Linguistic Status of Kashubian (an Insight from Outside the Field), [ w : ] Collectanea lingüistica in honorem Adami Heinz, Prace K o m i s j i J ę z y k o z n a w s t w a P A N , nr 53, K r a k ó w . Majkowski A. 1938 Historia M a l i c k i L. 1985 Gdańsk. Sprawa kaszubska w perspektywie historii, K o m u n i k a t y Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, „ W i d " , nr 16. Latoszek M. 1987 Kaszubska L o r e n t z F. 1925 1958 i Słownik Gdynia. Kaszubów, Gdynia. Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim, 1986 Rok obrzędowy Mączka M. na Kaszubach, Gdańsk. Gdańsk. 1986 Ten dziwny kaszubski świat czy tylko plewy czasu i wielości?, I n f o r m a t o r K u l t u r a l n y , Słupsk, R. 5, nr 1, s. 4-6. N e u r e i t e r F. „Gryf, Wojewódzki 1978 Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Slavistische Beitráge, B d . 117, M ü n c h e n . O d y n i e c W. 1985 Kaszubskie obrzędy wieku, G d a ń s k . P e r k o w s k i J. i obyczaje. Wstęp do etnografii historycznej Darstellung, Kaszub w XVI-XVIII 1972 Vampires, Dwarves and Witches among the Ontario Kashubs, Ottawa. P n i e w s k i W. 1928/1929 Przegląd literatury kaszubskiej, „ R o c z n i k G d a ń s k i " , t. 2-3, s. 3-31. Popowska-Taborska H. 1980 Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa. R a m u l t S. 1983 Słownik R o m p s k i J. 1973 Ścinanie R o p p e l L. 1959 języka pomorskiego, kani. Kaszubski Trzej regionaliści R. 13, nr 1-2. czyli kaszubskiego, Kraków. zwyczaj ludowy, T o r u ń . kaszubsko-kociewscy XVIII, XIX i XX w., „ L i t e r a t u r a Ludowa", S a m p J. 1981 Droga na sabat, G d a ń s k . 1984 Mowa, którą nazwano „niedoszłym" językiem, „ R e g i o n y " , nr 1-4, s. 95-106. �168 POLEMIKI 1985b Sejm Zanim staniesz się niemy w mowie ojców, [ w : ] Poezja rodnej mowy, Gdańsk. Rzeczypospolitej... 1985 Sejm Rzeczypospolitej Słownictwo o Pomorzu w 1920 roku, Gdańsk. kociewskie... 1980-1985 Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. 1-3, Wroclaw. S t r z e l c z y k J. 1986 Gerardowi Labudzie w hołdzie, „ P r z e g l ą d Z a c h o d n i " , R. 42, nr 5/6. S t e l m a c h o w s k a B. 1932 Stosunek 1933 Rok obrzędowy Kaszub do Polski, 1934 Kaszubi. -Kultura i język, 1959 Strój 1960 Budownictwo 1963 Słowińcy Toruń. na Kaszubach, kaszubski. Toruń. Toruń. Atlas polskich Słowińców, i ich kultura, strojów ludowych, Wrocław. Poznań. Poznań. S y c h t a B. 1964-1976 Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wrocław. S z u l i s t W. 1981 Stan i potrzeby badań nad Kaszubską Polonią, [ w : ] Studia pelplińskie, s. 317-344. T r e d e r J. 1986 Ze studiów nad frazeologią kaszubską (na tle porównawczym), Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu G d a ń s k i e g o . R o z p r a w y i Monografie, nr 68, G d a ń s k . W. K . 1987 30 lat minęło, „ P o m e r a n i a " , nr 1, s. 3. Wielka encyklopedia... 1967 Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5, 10, Warszawa. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia ко/ne w Polsce i krajach sąsiednich, Torunensis, supp). 4. T o r u ń . Studia Societatis Scientiarum JADWIGA KUCHARSKA PROBLEM BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH K A S Z U B PO R A Z D R U G I W obszernym artykule J. Borzyszkowskiego, napisanym z m ł o d z i e ń c z ą s w a d ą i silnym emocjonalnym z a a n g a ż o w a n i e m w sprawy k a s z u b s z c ż y z n y , dostrzegam k i l k a w a ż k i c h p r o b l e m ó w z r ó ż n i c o w a n e j natury, do k t ó r y c h b ę d ę n a w i ą z y w a ć w t o k u podjętej z w y w o d a m i autora p o l e m i k i . Z a c z n ę o d zasygnalizowania tych p r o b l e m ó w , u w z g l ę d n i a j ą c h i e r a r c h i ę w a ż n o ś c i . Są t o : 1. Zagadnienie warsztatu pracy etnografa, czyli w y b o r u przedmiotu i terenu b a d a ń , przyjętych z a ł o ż e ń teoretycznych i z w i ą z a n y c h z n i m i technik zbierania „ ź r ó d e ł w y w o ł a n y c h " ( m a t e r i a ł ó w terenowych); 2. O k r e ś l e n i e „ o s o b l i w o ś c i " nauk antropologicznych (etnograficz­ nych) - m . i n . rozumienia p r o b l e m ó w j ę z y k a , czasu, tzw. „żywej h i s t o r i i " i t p . ; 3. Zagadnienie b a d a ń interdyscyplinarnych rozumianych j a k o w s p ó ł p r a c a , a nie ingerencja w specyfikę innej dziedziny (dyscypliny n a u k i ) . Nie znaczy to jednak, że wymienione zagadnienia b ę d ą przeze mnie kolejno o m ó w i o n e , bo wtedy w y p o w i e d ź moja s t r a c i ł a b y charakter polemiczny. B ę d ę do nich n a w i ą z y w a ł a w dalszych wywodach. J. Borzyszkowski k o ń c z y swój a r t y k u ł recenzyjny refleksją o potrzebie b a d a ń interdyscypli­ narnych przy p o d e j m o w a n i u p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i na terenie k a s z u b s z c ż y z n y . Z dalszych w y w o d ó w w y n i k a , że badania takie p o w i n n y b y ć podejmowane przez osoby z n a j ą c e język, m e n t a l n o ś ć K a s z u b ó w oraz postacie i fakty z w i ą z a n e z terenem b a d a ń , bez ich z n a j o m o ś c i b o w i e m p o p e ł n i a n e są „ h u m o r y s t y c z n e p o t k n i ę c i a " . P r z y k ł a d y podane przez J. Borzyszkowskiego są nie­ mniej humorystyczne, a w y n i k a j ą z n i e z n a j o m o ś c i zasad stosowanych podczas realizacji b a d a ń terenowych. D o t y c z ą one rzekomo mylnie podanego nazwiska redaktora gazety g r u d z i ą d z k i e j �169 POLEMIKI oraz uznania p u ł k o w n i k a Wryczy za „ o b c e g o " . M y l n i e podane nazwisko nie oznacza posiadania przez „fałszywej korektę. bohatera wiedzy", Natomiast jest dane to bowiem personalne walk partyzanckich, podawane zwykły dotyczące błąd zecerski, pułkownika były przez i n f o r m a t o r ó w , nie wcale poprawiony Wryczy, legendarnego a dla etnografa nie jest najistotniejsze t o , czy fakty te rzeczywiście miały miejsce. Budowanie takiej wiedzy pozostawia o n h i s t o r y k o w i , a koncentruje się na p o g l ą d a c h , opiniach, s ą d a c h aktualnie funkcjonujących w badanym ś r o d o w i s k u i p o w o d u j ą c y c h niekiedy m i t o l o g i z a c j ę tej postaci. M o ż n a by d o d a ć , że podobna byłaby z nadaniem i m t y t u ł ó w szlacheckich, sprawa legendy o udziale Kaszubów w bitwie wiedeńskiej, a nie zweryfikowana przez h i s t o r y k ó w . związana N i e zwalnia to etnogtafa z podawania tych f a k t ó w , jeżeli bada ś w i a d o m o ś ć i chce p o s t ę p o w a ć z przyjętymi 11 mojej pracy: przecież, badań założeniami (por. s. że p o d s t a w o w y m i s k ł a d n i k a m i świadomości etnicznej badanych przed rozpoczęciem wsi kaszubskich wyobrażenia, poglądy i sądy są właściwe dotyczące zgodnie „założono mieszkańcom wydarzeń rodzinnych znanych z tradycji czy z w ł a s n y c h p r z e ż y ć . . . " ) . I nie jest to ani egzotyka, ani przesada — j a k sugeruje J. Borzyszkowski — ale w a ż k i element konkretnej ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j grupy regionalnej, k t ó r ą bada osoba „ o b c a " , s t o j ą c a szerszego o m ó w i e n i a poznający i zapewne na z e w n ą t r z grupy. Kwestia ta wymagałaby t r u d n o r o z s t r z y g n ą ć j ą jednoznacznie. Pytanie, czy badacz d a n ą k u l t u r ę p o w i n i e n być sam uczestnikiem tejże k u l t u r y , czy też b y ć dla niej „ o b c y m " , należy n i e w ą t p l i w i e do najtrudniejszych p y t a ń etnologii. J e d n a k ż e obstawanie przy twierdzeniu, iż lepiej poznajemy k u l t u r ę w ł a s n ą , grozi n i e m o ż l i w y m do s p e ł n i e n i a w a r u n k i e m b a d a ń etnograficznych, trzeba by b o w i e m d o m a g a ć się wtedy, aby I n d i a n badali Indianie, P o l a k ó w — Polacy, a K a s z u b ó w — K a s z u b i i t d . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że osoba „ o b c a " dostrzega łatwiej to wszystko, czego nie z a u w a ż a członek badanej grupy, urzędnik, świadek czy tylko narrator ( = informator) wydarzeń interesujących etnografa. Czynienie zarzutu z faktu n i e z n a j o m o ś c i j ę z y k a badanej s p o ł e c z n o ś c i wydaje się bezpodstawne. A b s t r a h u j ą c o d s p o r ó w toczonych w k o ł a c h j ę z y k o z n a w c ó w , należy m ó w i ć o dialekcie, czy j ę z y k u kaszubskim, z a u w a ż y ć należy, że wszyscy czy mieszkańcy wsi b y t o w s k i c h znali gorzej l u b lepiej polski j ę z y k literacki. A b y w y c z e r p a ć z w i ą z a n e z p r a c ą zagadnienie j ę z y k a , p r z y p o m n i e ć należy, że w p r o w a d z o n y c h badaniach we wsiach kaszubskich terenu pogranicza z w r ó c o n o u w a g ę na aktualny stosunek m i e s z k a ń c ó w do ich j ę z y k a etnicznego, t r a k t u j ą c j ę z y k j a k o jeden z w y z n a c z n i k ó w o k r e ś l a n i a t o ż s a m o ś c i regionalnej. Z nieznajomości techniki stosowanej przy uzyskiwaniu m a t e r i a ł ó w terenowych wynika t a k ż e mylne mniemanie J. Borzyszkowskiego o przeprowadzaniu w y w i a d ó w jedynie z przed­ stawicielami miejscowej elity z w i ą z a n e j z ruchem n a r o d o w y m . Zgodnie bowiem z z a ł o ż e n i a m i łódzkiej szkoły etnograficznej stworzonej przez prof. К. Zawistowicz-Adamską wywiady w o k r e ś l o n e j fazie b a d a ń (tzw. b a d a ń stacjonarnych) przeprowadzane były prawie ze wszystkimi m i e s z k a ń c a m i wsi ( P ł o t o w o M a ł e , D u ż e , K ł a c z n o , Studzienice), nie t y l k o z osobami n o s z ą c y m i dwuczłonowe nazwiska, zaliczanymi dawniej do drobnej szlachty z przedstawicielami innych warstw s p o ł e c z n y c h . Przeprowadzanie kaszubskiej, ale także w y w i a d ó w z j a k największą liczbą m i e s z k a ń c ó w danej wsi w e r y f i k o w a ł o w pewien s p o s ó b nieścisłości w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w oraz s t w a r z a ł o r ó w n o c z e ś n i e okazję do poznawania badanych z a g a d n i e ń w szerszym k o n t e k ś c i e r ó ż n e g o rodzaju u w a r u n k o w a ń ż y c i o w y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. Wydaje m i się, że należy w t y m miejscu p r z y p o m n i e ń ź r ó d ł a c h powiedziane z o s t a ł o na s. 6 pracy O kształtowaniu t a k ż e to, co o wykorzystanych się świadomości... D l a etnografa tak zwane archiwalia (magiczne s ł o w o dla historyka), w k t ó r y c h historyk znajduje „ k w i n t e s e n c j ę " swej wiedzy, m a j ą znaczenie dalszoplanowe. D l a etnografa bowiem - zwłaszcza gdy zajmuje go tak zwana „ ż y w a h i s t o r i a " egzystująca aktualnie w p a m i ę c i ludzi i w ł a d a j ą c a ich emocjami i czynami — najważniesjze swoje wywiady, „poczuciu przynależności" (subiektywnych) są „ ź r ó d ł a tzw. „ w o l n e " , które i t d . Zawarte wyobrażeniach, wywołane". stanowią są w nich opiniach, E t n o g r a f uzyskuje je dla niego przeprowadzając informacje o postawach, sądach, bowiem informacje o i n d y w i d u a l n y c h wydarzeniach z życia informatora o k r e ś l o n e j wsi), życia jego dalszej rodziny czy s p o ł e c z n o ś c i lokalnej, k t ó r e j jest (mieszkańca członkiem. E t n o g r a f znajduje więc w tych informacjach to, co m u jest potrzebne przy badaniu ś w i a d o m o ś c i . To są jego najważniejsze źródła, nie wiem dlaczego mają być mniej wartościowe od �170 POLEMIKI „archiwaliów" historyka, k t ó r e bardzo często ukazują nam „normatywny obraz" jakiegoś wycinka rzeczywistości. E t n o g r a f stara się natomiast o p r ó c z n o r m y d o s t r z e g a ć i r e j e s t r o w a ć „ w z o r y z a c h o w a ń " o b o w i ą z u j ą c e w badanych wsiach. Inną osobliwością nauk o kulturze (a do ' nich należy etnografia) jest odmienne rozumienie u p ł y w u czasu — p o s ł u g i w a n i e się w badaniach o d r ę b n ą jego s k a l ą . W kaszubskich środowiskach wiejskich społecznościach (a takie t y l k o byly lokalnych, istnieje pojęcie przedmiotem b a d a ń ) , podobnie j a k czasu cyklicznego, czasu psychologicznego b ą d ź czasu k o n i u n k t u r spoleczno-gospodarczych w innych wydarzeniowego, czasu (vide moja praca, s. 60) — a te właśnie o k r e ś l e n i a m a j ą dla realizacji c e l ó w badawczych etnografa znaczenie pierwszo­ planowe, jeżeli chce spojrzeć na badane przez siebie zjawiska oczyma c z ł o n k ó w wsi. Nie m o ż n a opisywanych więc c z y n i ć etnografowi zarzutu, że nie u w z g l ę d n i a wydarzeń. podstawie obraz T a k a chronologia, wtedy gdy tworzy ź r ó d ł a konkretnej rzeczywistości, nie jest m u potrzebna badanych linearnej chronologii wywołane, do a na ich dalszego toku jego rozumowania. T o historyk w swej pracy badawczej p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m czasu linearnego, zgodnie z n i m kompletuje swe „ a r c h i w a l i a " w oddzielnych p r z e d z i a ł a c h czasu. T a k i c h s e g m e n t ó w (przegród) nie ma w p a m i ę c i ludzkiej; zapamiętane fakty, wydarzenia, emocje, przeżycia u k ł a d a j ą się na p ł a s z c z y ź n i e emocjonalnych p r z e ż y ć , p o w i ą z a ń i s k o j a r z e ń . W świetle poczynionych uwag nie jest b ł ę d e m u t o ż s a m i a n i e tradycji literackiej z h i s t o r i ą z czego robi zarzut J. Borzyszkowski, bo np. poemat H. Derdowskiego Kaszubi Wiedniem jest faktem historycznym specjalnego rodzaju, elementem żywej historii, z a k t u a l n y m istnieniem rodzin o p o d w ó j n y c h drobnoszlacheckich. D l a mnie nie ulega nazwiskach noszonych przez c z ł o n k ó w wątpliwości, że poemat rodzin H . Derdowskiego z a p ł o d n i ć w y o b r a ź n i ę K a s z u b ó w i p r z y c z y n i ć się do odrodzenia i spopularyzowania rodzinnych związanych z wyprawą wiedeńską, pod związanej a b y ć m o ż e jeszcze starszych. mógł tradycji Tradycje s t a n o w i ą fragment historii lokalnej i wpływają na k s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i te narodowej K a s z u b ó w przy r ó w n o c z e s n e j nobilitacji i p o g ł ę b i e n i u ś w i a d o m o ś c i regionalnej. Jest to jeden z przykładów ilustrujących przyjęty przeze mnie (przed rozpoczęciem b a d a ń ) selektywny p u n k t widzenia — inaczej m ó w i ą c h i p o t e z ę r o b o c z ą o w y s t ę p o w a n i u r ó w n o ­ ległym d w ó c h n u r t ó w w k s z t a ł t o w a n i u się ś w i a d o m o ś c i etnicznej: n u r t u k u l t y w o w a n i a polskości w sensie etnicznym, czyli identyfikacji z grupą etniczną (kaszubską), oraz n u r t u polskiej ideologii narodowej (głównie w ś r ó d l u d n o ś c i pochodzenia drobnoszlacheckiego) i identyfikowanie się l u d n o ś c i z grupą pośrednich, to (kaszubską). narodową znaczy Szkoda, polską. identyfikacji że nie p r z e c z y t a ł stwierdzam, że „ p r o c e s identyfikacji J. Borzyszkowski słusznie sugeruje ludności badanych dokładniej ludności wsi z własną zakończenia pracy kaszubskiej z grupą istnienie grupą (s. form terytorialną 134-135), narodową gdzie polską miał charakter dynamiczny" oraz że „ w s p ó l n o t a tworzenia przez więzi naturalne, k t ó r e j c z ł o n k o w i e m o g ą się ze s o b ą k o m u n i k o w a ć na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h l o s ó w historycznych ziemi, którą zamieszkują o d wielu więzi stanowione". Przytoczone pokoleń, fragmenty jest trwalsza o d pracy p r z e c z ą wspólnoty tworzonej przez twierdzeniu J. Borzyszkowskiego, że nie dopuszczam istnienia „ p o c z u c i a własnej o d r ę b n o ś c i m i e s z k a ń c ó w badanej w s i " . D o d a ć do tego m o ż n a dwie zasadnicze uwagi. Pierwsza dotyczy terenu badań znajdującego się w peryferyjnej części zasięgu m o w y kaszubskiej — w strefie pogranicza e t n i c z n o - j ę z y k o w e g o — gdzie procesy na prześledzenie bardziej J. procesu że był t o przebiegają godna ostatnich latach inaczej niż w centrum kaszubszczyzny historyk J. Chlebowczyk). D r u g a — że z a ł o ż o n y m kształtowania okres jest się polskiej ś w i a d o m o ś c i licznych Borzyszkowskiego, nie ulega bytowskich w samookreślenia to m . i n . u w a g ę wyjazdów kwestii, specjalnego wzrosło, do do (zwracał badań badanych przyczyniła własnej odrębności etnografa, się zwłaszcza wydatnie mieszkańców że poczucie imponująca było wsi, t y m Niemiec. D l a mnie, podobnie j a k że sprawa zainteresowania czego ludności celem dla wsi to działalność wydawnicza Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z reprezentacyjnym dla Kaszub miesięcznikiem „Pomerania", organem Zrzeszenia. Coraz częściej w „Pomeranii" drukowane są artykuły po kaszubsku, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o g ł ę b i a j ą identyfikację l u d n o ś c i badanych wsi z ich „ m a ł ą o j c z y z n ą " , tzn. z w ł a s n ą g r u p ą terytorialną. �POLEMIKI 171 W dalszym t o k u refleksji z w i ą z a n y c h z c i e k a w ą , ale dla mnie k o n t r o w e r s y j n ą w y p o w i e d z i ą J. Borzyszkowskiego, c h c i a ł a b y m u s t o s u n k o w a ć się do mojego polonocentrycznego patrzenia na sprawy kaszubskie. W t y m miejscu n a l e ż a ł o b y p o c z y n i ć m a ł ą d y g r e s j ę ; ten sam zarzut bowiem m o ż n a p o s t a w i ć J. Borzyszkowskiemu, k t ó r y w polemice zajmuje stanowisko kaszubocentryczne. Nie czynię j e d n a k a u t o r o w i zarzutu z zajmowania takiego stanowiska, jedynie żałuję, że nie d o s t r z e g ł mojego polonocentrycznego stanowiska j a k o z góry przecież z a ł o ż o n e g o w przy­ j ę t y m „ s e l e k t y w n y m punkcie widzenia". Natomiast stanowisko kaszubocentryczne J. Borzyszkow­ skiego p r z y s ł a n i a n a u k o w y w y w ó d , staje się ono w y r a ź n e dopiero wtedy, gdy zestawimy n a s t ę p u j ą c e fakty: 1) czytając wysoko c e n i o n ą p r a c ę z b i o r o w ą okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , pt. Kaszubi, kultura, język - p o w o ł u j e się t y l k o na jednego z w s p ó ł a u t o r ó w tej pracy, F. Lorentza, a nie z a u w a ż a , że zawiera ona t a k ż e art. A d a m a Fischera Kaszubi na tle etnografii Polski; 2) negatywnie ocenia dorobek B. Stelmachowskiej, k t ó r a w 1932 r. p i s a ł a o stosunku Kaszub do P o l s k i ; 3) nie w y r a ż a się pochlebnie o pracy pod red. Gierszewskiego (1972 r . ) Dzieje ziemi bytowskiej. w k t ó r e j omawiane są stosunki łączące tę ziemię z P o l s k ą w r ó ż n y c h okresach historycznych. C z y ż b y dla J. Borzyszkowskiego n a j w a r t o ś c i o w s z e były te t y l k o prace, k t ó r e e k s p o n o w a ł y przede wszystkim t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w o - r e g i o n a l n ą l u d n o ś c i kaszubskiej? Wydaje m i się, że z a z n a c z a j ą c e się r ó ż n i c e w patrzeniu na p r o b l e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej przez etnografa czy historyka w y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych, a b s t r a h u j ą c o d p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń teoretycznych. Etnograf, gdy podczas badania tego p r o b l e m u pełni rolę „ k r o n i k a r z a w s p ó ł c z e s n o ś c i " , p r z y w i ą z u j e d u ż e znaczenie do kon­ kretnych w z o r ó w z a c h o w a ń , k t ó r e nie zawsze są zgodne z d e k l a r o w a n y m i n o r m a m i (tak p o w i n n o b y ć , tak n a l e ż a ł o p o s t ą p i ć ) ; natomiast historyk t w o r z y obraz badanej rzeczywistości — jej odbicie w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej t y l k o na podstawie f a k t ó w n o r m a t y w n y c h ( z a r z ą d z e ń , n a k a z ó w , przywilejów, n a d a ń itd.). Obraz stworzony przez etnografa zawiera więcej sprzeczności, jest m o ż e mniej spójny, ale potencjalnie m o ż e u k a z y w a ć większe bogactwo ludzkich postaw, o p i n i i , refleksji w c i ą g ł y m „ s t a w a n i u s i ę " . N i e należy więc w y m a g a ć o d etnografa, aby z r e z y g n o w a ł z „ o s o b l i w o ś c i " swego warsztatu pracy i u p o d a b n i a ł się do historyka np. w doborze ź r ó d e ł czy poszerzaniu zakresu swych b a d a ń . W świetle poczynionych uwag na temat o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych wydaje m i się, że o badaniach interdyscyplinarnych m ó w i ć m o ż n a jedynie wtedy, gdy w ś r ó d zainteresowanych przedstawicieli r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h wystąpi wzajemna akceptacja o d m i e n n o ś c i metod, technik czy rodzaju ź r ó d e ł wykorzystywanych w tych dyscyplinach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f284ddfdc747ce4e9ce0d2713ae1799.pdf b5e01f499541786b72c32738bd677e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1251 Title A name given to the resource Polemiki i dyskusje / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.261-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 UWAGI O MENNONITACH W ZWIĄZKU Z ARTYKUŁEM WOJCIECHA M A R C H L E W S K I E G O O MENNONITACH W POLSCE (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA NOWEGO), „ E T N O G R A F I A P O L S K A " , T . 30; 1986, Z . 2, S. 129-145 W ostatnich latach ożywiły się nieco zainteresowania badawcze p o ś w i ę c o n e problematyce kształtowania się oraz życia społeczności mennonickiej w Polsce (por. Kizik 1988 i w druku). Tematyka mennonicka podejmowana jest przez badaczy polskich, zwykle w szerszych kon­ tekstach b a d a ń nad kierunkiem kształtowania -gospodarczymi zastanowić Prus Królewskich nad rozwojem się myśli reformacyjnej, dziejami i sporadycznie tej małej innych społeczności społeczno- ziem polskich.. Warto się bliżej wyznaniowej, tym bardziej że wokół dziejów wyznania nagromadziło się j u ż sporo n i e p o r o z u m i e ń o charakterze z a r ó w n o terminolo­ gicznym, j a k i ściśle historycznym. z lekturą artykułu Przyczynek do tego zagadnienia mennonickiej we wsi W y m y ś l e Nowe (d. Olędry Czermińskie, w obecnym rozważań woj. płockim. szkicem powstał Wojciecha Marchlewskiego, p o ś w i ę c o n e g o kształtowaniu Autor poprzedził zarysowany genezy wyznania oraz kształtowania w związku się społeczności W y m y ś l e Niemieckie) w podtytule przedmiot się społeczności leżącej swoich mennonickiej na terenach polskich do k o ń c a wieku X V I I I (s. 129-134). W. Marchlewski wykorzystał we wstępie nader chaotycznie i bezkrytycznie dobraną literaturę, często noszącą charakter d o ś ć podręcznikowej wiedzy, nie uwzględniając przy tym wielu podstawowych dla z n a j o m o ś c i problematyki publikacji (również w języku polskim), np. Ciesielska (1958), Penner (1978), Wiebe (1952). Braki te wpłynęły na szereg nieścisłości poczynającego swoje zainteresowania mogących poświęcone w p r o w a d z i ć w błąd czytelnika roz­ mennonitom od lektury tego artykułu. Kreśląc nawet krótką charakterystykę anabaptystycżnej myśli religijnej, nie s p o s ó b nie wspomnieć spójną. o tym, że s t a n o w i ł a ona system Powstanie (Marchlewskiego, mennonityzmu s. 129-131), będący j u ż u podstaw nie s t a n o w i ł o skutku kolejnego wyznania. Analizując początki tego systemu również, co przekształcenia wyznaniowego strukturą wynika z liniowo w Niemczech (1524-1525) wiąże właściwie, z kręgiem T h . Münzera oraz A . Karlstadta; rozwijającego się radykalizacji się tradycyjnie, lecz drugi zaś umiarkowany się w reakcji na ograniczność zwinglizmu reprezentowany nie­ Autora niewątpliwie wskazać należy na dwa g ł ó w n e ośrodki tworzenia się myśli anabaptystycżnej. Pierwszy ulegający w trakcie wojny chłopskiej dalece ustaleń byl w Szwajcarii, niezbyt rozwijający między innymi przez W. Reublina, C . Grebela, A . Castelbergera. N i e w ą t p l i w i e pierwsza gmina anabaptystyczna, w której przeprowadzono chrzest dorosłych, powstała w 1525 roku w Zóllikon nieopodal Zurychu. Anabaptyści chrzcąc dorosłych odrzucili tradycyjną interpretację s ł ó w chrystusowych (por. M K 10.14), co przeciwstawiało ich myśl nie tylko tradycji katolickiej (por. Marchlewski, s. 129), ale przede wszystkim wymierzone było w ograniczność idei luterańskiej. Plastyczna redakcja wersetu ( M K 10.14), znana w licznych replikach prac obok walki egzegetycznej stała się — p r z e k r a c z a j ą c ramy wyznaniowe Lucasa Cranacha st., g ł ó w n y m elementem propagandy luterańskiej prowadzonej w X V I wieku, przeciwko praktykom n o w o c h r z e c z e ń c z y m . Na wskutek prześladowania, głównie ze strony wielkich reformatorów, nie tolerujących apostazji i r ó w n o l e g ł e g o rozwoju innego, bardziej radykalnego wyznania, ruch rozproszył się po całych Niemczech i Niderlandach. R ó w n i e ż w Austrii oraz na Morawach d o s z ł o do wykształcenia się na bazie anabaptyzmu dobrowolnych z w i ą z k ó w religijnych, prezentujących różne soteriolo- �262 POLEMIKI I DYSKUSJE giczne wizje roli wyznania (B. Hubmeier, I. Wiedemann, J . Hutter; o d ł a m e m byli znani z działalności również w Polsce bracia morawscy). hutterowców R ó w n o c z e ś n i e w Westfalii i Niderlandach w latach trzydziestych X V I stulecia pod wpływem nauki charyzmatycznego w ę d r o w n e g o kaznodziei Melchiora Hofmanna, anabaptyzm przybrał p o s t a ć analogiczną do radykalizmu Miinzera i p r o r o k ó w ze Zwickau. Skrajni melchioryści, łącząc tradycję chiliastyczne i mistykę odrodzenia z antynomizmem, opanowali w roku 1533 (Marchlewski błędnie podaje r. 1535. por. s, 130) na kilkanaście miesięcy Munster, tworząc tam K r ó l e s t w o Nowego Syjonu pod p r z y w ó d z t w e m Johanna von Leiden. K r w a w a pacyfikacja Münsteru, osłabiając dotkliwe radykalny anabaptyzm, z a k t y w i z o w a ł a p r o p a g a t o r ó w umiarkowanego skrzydła ruchu, prezentującego p o g l ą d y zbieżne z pacyfistyczną myślą M . Sattlera i I. Wiedemanna. Ze względu jednak na to, że anabaptyzm umiarkowany reprezentowany był przez wiele grup, wobec których nazwa mennonici nie znajduje zastosowania (nie wszystkie sekty się r ó w n i e ż do niej przyznawały), przyjmuję dla niderlandzkich umiarkowa­ nych n o w o c h r z e ń c ó w nazwę Dooper lub za Leszkiem K o ł a k o w s k i m (19(55, s. 53-54)~ Doopsgezinde (Taufgesinnten). C z o ł o w y m organizatorem wyznania, które przyjęło nazwę od imienia swojego organizatora (twórcy Fondamentboek), był Menno Simons (Marchlewski mylnie nazywa go Simon Menno, por. s. 129, 130, 132). Samorealizację religijną powinno się wypełniać w zakładanej przez Menno Simonsa niehierarchicznej w s p ó l n o c i e gminnej, wolnej od wpływu świeckiego. K o ś c i ó ł - w tym rozu­ mieniu gmina wyznaniowa — staje się pozorną negacją życia świeckiego (poprzez nieuczestniczenie w nim), b ę d ą c formą kolektywnej emancypacji wartości religijnych od struktur zewnętrznych — „ p a ń s t w o w y c h " ( K o ł a k o w s k i 1965, s. 11-118; por. t e ż : K i z i k , w druku). Pokora wobec władzy jest u m e n n o n i t ó w rozwiązaniem pozornym, polegającym jedynie na uzyskaniu prawnej sankcji na wyznawanie swojej religii, płaceniu p o d a t k ó w lub pra stolae dlá kościoła katolickiego etc. U w a ż a j ą c świat świecki w zasadzie za niereformowalny mennonici pozostawiają go w ręku szatana, usiłując wpłynąć nań czynnie w duchu ewangelicznym, pozbawiając go przy tym wszelkich pretensji charyzmatycznych. C z ł o n k o w i e wyznania zacho­ wują dla siebie w tym dychotomicznym podziale czynne miejsce po stronie „antyświata", nie składając przysięgi (por. Mat. 5.34-5.37) lub deklarując r ó w n i e ż negatywny stosunek do broni (Mat. 5.38-39). Pomimo dogmatycznych założeń, że pewna z b i o r o w o ś ć ludzka m o ż e posiadać wartości charyzmatyczne (mimo że nie są one związane z kastą kapłańską), idee kościoła bezhierarchicznego okazały się d o ś ć beznadziejne w praktyce życiowej społecz­ ności mennonickich w X V I I , X V I I I czy X I X w. Twierdzenie Autora o n i e m o ż n o ś c i wskazania w społeczności mennonickiej jednostek lub grupy, która s p r a w o w a ł a b y funkcję kierowniczą (por. Marchlewski, s. 131), jest dalece nieścisłe, gdyż przejęcie nawet części zadań państwa przez gminę (klątwa jako przykład sankcji karnej) przy stałym nacisku obcego środowiska, p o w o d o w a ł o s t o p n i o w ą petryfikację p o c h o d z ą c e g o z wyboru trójstop­ niowego zarządu gminnego: senior (Áltester) — nauczyciel — diakon. Zarząd ten stopniowo zaczynał d e c y d o w a ć o redystrybucji wartości o charakterze soteriologicznym, co bylo da­ lekie od specyfiki, jaką nadał wyznaniu Menno Simons. R ó w n i e ż p o d k r e ś l o n a przez Marchlewskiego (s. 131) idealistyczna r ó w n o ś ć materialna leżąca u podstaw tworzenia się modelowych, religijnych społeczeństw „równych", nawet w autarkicznych społecznościach m e n n o n i t ó w wiejskich nie znajduje odbicia w strukturze jego c z ł o n k ó w . Reprezentujący tendencje irenistyczne bracia morawscy zarzucali mennonitom oprócz zepsucia moralnego również lichwę (Kot 1923, s. 101-104), a p o b i e ż n a nawet analiza Speziai Consignation aller in West Preussen befindlichen Mennonisten Familłien z 1776 r. (Ludwig 1961, s. 159-269) wskazuje stopień polaryzacji majątkowej, jakiej ulegało to społeczeństwo. Znane są przypadki apostazji z ł o n a mennonityzmu (Lengnich 1900, s. 121-122), a więc niekiedy nawet wyklęcie z gminy (szczególnie miejskiej) nie m u s i a ł o (wbrew Marchlewskiemu, s. 131) o z n a c z a ć katastrofy dla wyklętego. Sądzę, że u podłoża popełnionych przez. Marchlewskiego nieścisłości leży tendencja do statycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennickiej, idei o wielu antynomiach, �POLEMIKI I DYSKUSJE 263 na dzieje gmin i jej c z ł o n k ó w bez próby uwzględnienia cech środowiska, w których przyszło żyć wyznawcom. Trudno się również zgodzić ze stwierdzeniem Autora, że jedyną formą własności u z n a w a n ą przez m e n n o n i t ó w byla dzierżawa (s. 131). Takiej tezie przeczą np. ustalenia M . Boguckiej (1972. 1973) przedstawione w artykułach opartych na materiale p o c h o d z ą c y m m. in. z akt wiceprezydującego burmistrza (z lat 1614-1650), służących do notowania r u c h o m o ś c i po zmarłych mieszkańcach przedmieści Gdańska, gdzie osiedlała się często ludność pochodzenia holenderskiego, w tym wielu m e n n o n i t ó w . Mennonici czynnie zaangażowani w gdańskiej wytwórczości oraz handlu często wchodzili w posiadanie nieruchomości na terenie miasta (Cieślak 1972, s. 112 п., 262, przyp. 64). Szkoda, że W. Marchlewski omawiając rozwój osadnictwa olenderskiego (olęderskiego) nie p o d d a ł analizie treści artykułu K . Ciesielskiej, jednej z podstawowych polskich prac na ten temat. Wykorzystanie tej pracy p o z w o l i ł o b y Marchlewskiemu sprecyzować przytoczoną za I . Bara­ nowskim (1915. s. 70) charakterystykę terminu olender (olęder) oraz osadnictwo olenderskie. Osadnictwo olenderskie nie s t a n o w i ł o jedynie ..kolonizacji terenów bagiennych na Ż u ł a w a c h " (Marchlewski, s. 133, przyp. 4), będąc zjawiskiem szerszym, występującym z a r ó w n o w Prusach Królewskich, Wielkopolsce, jak i rzadziej w dolinie środkowej Wisły. Emfiteutyczne osadnictwo olenderskie było w X V I I i X V I I I w. formą intensyfikacji gospodarki wiejskiej na p ó ł n o c n o -zachodnich obszarach Rzeczypospolitej. Istnienie grupy emfiteutów związane było p o c z ą t k o w o g ł ó w n i e z n a p ł y w e m o s a d n i k ó w holenderskich. Osadnicy występowali wobec właściciela g r u n t ó w jako zwarta i r ó w n o u p r a w i o n a grupa (nieolendrzy zawierali układy jednostkowe), np. mennonicka gmina wyznaniowa reprezentująca wolnych osobiście ludzi. Emfiteuci użytkowali ziemię na podstawie k o n t r a k t ó w określających okres dzierżawy (zwykle 30-40 lat, nieolendrzy o k o ł o 15 lat), w y s o k o ś ć wkupnego (tzw. gotsfenig), charakter s t o s u n k ó w wyznaniowych etc. Olendrzy zbiorowo odpowiadali przed właścicielem za terminowe uiszczanie czynszów, co było dodatkowym obok wyznania elementem pobudzającym solidarność gminy. Termin ..olender" po o k o ł o 1650 r. wraz z zahamowaniem napływu nowych e m i g r a n t ó w holenderskich traci swój etniczny charakter, pozostając jedynie określeniem prawno-ekonomicznym. R ó w n i e ż w drugiej połowie X V I I w. na Ż u ł a w a c h zaczynamy mieć do czynienia z inną formą mennonickiego osadnictwa polegającego na odkupywaniu rJrzez p o s z c z e g ó l n y c h m e n n o n i t ó w g r u n t ó w we wsiach p o ł o ż o n y c h na prawie c h e ł m i ń s k i m , co wpłynęło w znacznym stopniu na rozproszenie społeczeństwa, a nie było bez wpływu na osłabienie więzi religijnych łączących c z ł o n k ó w tej diaspory wyznaniowej. N a l e ż y podkreślić niektóre stwierdzenia Autora, gdyż niejsaność sformułowań zdecydowanie utrudnia zrozumienie artykułu. M o w ę o mszy mennonickiej należy p o t r a k t o w a ć chyba jako przypadkowy lapsus (Marchlewski, s. 131), ale czy zdanie o emigracji ruchu mennonickiego z p ó ł n o c n y c h Niemiec na teren Fryzji (por. s. 131-132) jest jednoznaczne ze wskazaniem Niemiec jako miejsca, z którym należy wiązać powstanie wyznania? D o ś ć problematycznie brzmi zdanie, że „pierwszą osadą mennicką była wieś Tujce (Trigenhof) [właściwa niemiecka nazwa Tiegenhagen—przyp. E . K . ] z a ł o ż o n a o k o ł o 1530 roku przez burmistrza G d a ń s k a Fabera" (Ferbera). Przecież organizator wyznania Menno Simons porzucił K o ś c i ó ł katolicki dopiero w 1536 r. R ó w n i e ż w artykule znajduję sporo b ł ę d ó w w cytowanej literaturze, co każe nieco p o w ą t p i e w a ć w warsztatową rzetelność Autora. D l a przykładu: na p r ó ż n o usiłowałem w posiadanym przez siebie egzemplarzu artykułu K . M ę ż y ń s k i e g o (1961) o d s z u k a ć źródła o d n o ś n i e do cytowanych przez Marchlewskiego danych (por. s. 131-133, 145). R ó w n i e ż w zamieszczonym w zakończeniu artykułu wykazie literatury błędnie podano tytuł prac Baranowskiego, Fotha, Ludkiewicza, Ratzlaifa, Schmidta... N a zakończenie wypada wyrazić żal, że autor dysponując prezentowanym przez siebie nowym i ciekawym materiałem ź r ó d ł o w y m nie skoncentrował swoich rozważań na temacie o k r e ś l o n y m w tytule publikacji. Wspomniane przeze mnie w artykule W. Marchlewskiego nieścisłości raz jeszcze wskazują na k o n i e c z n o ś ć prowadzenia interdyscyplinarnych, krytycznych s t u d i ó w nad dziejami społeczności mennonickiej w Polsce. �264 POLEMIKI I DYSKUSJE LITERATURA B a r a n o w s k i I. 1915 Wsie holenderskie B o g u c k a M. na ziemiach polskich, Gdańska „Przegląd Historyczny", t. 19. 1972 O odzieży mieszkańców t. 32. z. 2. s. 175-188. w I polowie XVII wieku, 1973 Z problematyki życia form „marginesu mieszczańskiego" XVII wieku, „Zapiski Historyczne", t. 38, z. 4, s. 55-77. „Rocznik w Gdańsku Gdański", w polowie Ciesielska K. 1958 Osadnictwo „olęderskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świetle kontraktów osadniczych, Studia i Materiały do D z i e j ó w Wielkopolski i Pomorza, t. 4, z. 2, s. 219-256. Cieślak E. 1972 Konflikty Kizik E. polityczne i społeczne w Gdańsku w polowie XVIII wieku, Wrocław. 1988 Die Mennoniten Westpreussens unter Friedrich dem Grossen, Friedericianische Miniaturen 1, s. 20-36, J . Ziechmann (wyd.). Bremen, [w dru ku] Polonische Forsclumgen zur Geschichte der Mennoniten, Deutsch-polnische Jahrbuch, Bremen, t. 4. Kołakowski L. 1965 Świadomość religijna i więź kościelna, Warszawa. K o t S. 1923 Ideologia polityczna i społeczna braci polskich zwanych arianami, Warszawa. Lengnich G. 1900 Jus publicum Ludwig 1961 civitatis Gedanensis, O. Gunter (wyd.), Danzig. К. H. Zur Besiedlung Mennoniten des im Weichseldeltas Territorium der durch Stadt die Elhing Mennoniten. und in der bis zur Vbernahme der Gebiete durch Preussen 1772, Die Siedlungen Okonomie der Marienhurg Marburg/Lahn. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce, „ R o c z n i k Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Penner H. 1978 Die ost- und westpreussischen in ihren kulturellen Mennoniten und wirtschafllichen in ihren religiósen Leistungen, und sozialen Leben Weierhof. Wiebe H. 1952 Das Siedlungswerk niderldndischer Mennoniten im Weichseltal Weissenherg bis zum Ausgang des 18 Jahrhunderts, zwischen Fordon und Marburg/Lahn. Edmund O D P O W I E D Ź N A U W A G I P. E D M U N D A K I Z I K A W Z W I Ą Z K U Z M O I M A R T Y K U Ł E M O MENNONITACH W (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA Kizik POLSCE NOWEGO) Z radością przyjąłem w i a d o m o ś ć , że m ó j artykuł wywołał zainteresowanie i odzew w środowisku badaczy zajmujących się problematyką m e n n o n i c k ą w Polsce. Niewiele o s ó b interesuje się tą tematyką, a ostatni poważniejszy artykuł o mennonitach polskich (po polsku) ukazał się na początku lat sześćdziesiątych (Mężyński 1961). D o chwili obecnej brak większego opracowania ujmującego c a ł o ś c i o w o problem m e n n o n i t ó w w Polsce. Wszelkie prace, jakie powstały do tej pory, mają charakter prżyczynkarski. Renesans b a d a ń nad mennonitami m o ż n a , jak myślę, wiązać z powstaniem współczes- �POLEMIKI I DYSKUSJE 265 nych r u c h ó w ekologicznych i pacyfistycznych w Polsce. Tradycja mennonicka dostarcza wielu cennych informacji na temat gospodarki ekologicznej (o czym pisałem w „ M e n n o n i t e Life", 1987) oraz stosunku tej społeczności do wojny i służby wojskowej. Przechodzę obecnie do wyjaśnienia kolejnych uwag p. E . K i z i k a . U w a ż a m , że stawiany mi zarzut nader chaotycznego wykorzystania literatury jest niesłuszny. C h o d z i ł o mi bowiem jedynie o zarysowanie podstawowych informacji d o t y c z ą c y c h mennonityzmu. Nie uwzględniłem całej literatury, gdyż sądziłem, ż e nie wymaga tego zakres artykułu (przypomnę, że c h o d z i ł o mi g ł ó w n i e o przedstawienie historii społeczności mennonickiej W y m y ś l a Nowego). Moje zainteresowania mennonityzmem dotyczą przede wszystkim historii tego ruchu w Polsce, a szczególnie na Mazowszu. Ze względu na to p o m i n ą ł e m np. historię mennonityzmu w Szwajcarii i Bawarii. Omawiając założenia religii mennonickiej przedstawiłem kolejne dogmaty w s p o s ó b modelowy. Pan Kizik twierdzi zaś, że w wypowiedzi tej m o ż n a znaleźć „tendencję do statystycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennonickiej". Obawiam się, że p. K i z i k nie do k o ń c a pojął moje intencje. Prezentując zasady wiary m e n n o n i t ó w chciałem o m ó w i ć kolejne dogmaty, a nie ich realizację. Wiadomo bowiem, że w wielu społecznościach ludzkich istnieje znaczna dysproporcja p o m i ę d z y wartościami, wzorami, ideami wyznawanymi a realizowanymi. Przedstawione w artykule zasady należy traktować modelowo, gdyż wielość o d ł a m ó w kościoła mennickiego świadczy o różnych sposobach realizacji tych d o g m a t ó w . W s p o m n ę jedynie, że we Fryzji pod koniec X V I w. (a więc w okresie istnienia bardzo silnych więzi z mennonitami w G d a ń s k u i na Żuławach) działało wiele grup m e n n o n i t ó w w y w o d z ą c y c h się z o d ł a m u Waterlanders. Byli to Staroflamandowie, Delikatni Flamandowie, M ł o d z i Flamandowie, M ł o d z i Fryzyjczycy, Starzy Fryzyjczycy i in. Próby pogodzenia tych grup przez przybyłego z G d a ń s k a Dirk Philipa z a k o ń c z y ł y się fiaskiem. O historii kościoła mennonickiego w tym czasie świadczy tragiczny, a zarazem komiczny fakt, kiedy to minister Jan van Ophoorn obłożył klątwą wszystkich c z ł o n k ó w kongregacji oprócz siebie i swojej ż o n y (Dyck 1967, s. 97). N a l e ż y sądzić, że pod koniec X V I i na początku X V I I w. ruch mennonicki w G d a ń s k u i na Ż u ł a w a c h był rozbity, o czym świadczą m. in. przytoczone przez p. K i z i k a realizacje niektórych d o g m a t ó w wiary. Moje przedstawienie zasad wiary mennonickiej s p o w o d o w a ł o wiele innych uwag p. K i z i k a , który p r ó b o w a ł weryfikować p o s z c z e g ó l n e dogmaty i ich realizację w życiu codziennym. M ó w i ą c o sprawowaniu władzy w grupie wyznaniowej m e n n o n i t ó w miałem na myśli jej charakter prawny. Wszelkie funkcje religijne i gminne obsadzone były na zasadzie wyboru spośród wszystkich jej c z ł o n k ó w . Władza w gminie wyznaniowej nie miała charakteru autokratycznego, jak próbuje sugerować p. Kizik, lecz demokratyczny. Władze, o których wspomina p. Kizik, miały głos decydujący w sprawach wiary, a nie w sprawach życia doczesnego społeczności wyznaniowej. Starszy zboru zajmował się prowadzeniem spotkań religijnych, diakon dbał o zabezpieczenie materialne zboru, nauczyciel zaś prowadził lekcje katechizmu i religii. Tego podziału nie m o ż n a nazwać „trójstopniowym", jak to sugeruje p. Kizik, gdyż kazałoby to oczekiwać, iż władza religijna była hierarchiczna. Nie m o g ę również zgodzić się ze stwierdzeniem, że władze kościelne przejmowały funkcje władz świeckich. Jeśli p. Kizik przeczytałby m ó j artykuł do k o ń c a , to na s. 139 znalazłby informację, że władze kościoła ewangelickiego nie zgodziły się na prowadzenie przez przed­ stawicieli zarządu gminy ksiąg kościelnych. Dokumenty gminy wykazują, że c z ł o n k o w i e zarządu zboru nie znajdowali się we władzach świeckich (sołtys, ławnicy). Nie zgadzam się r ó w n i e ż ze stwierdzeniem p. K i z i k a , że „idee kościoła bezhierarchicznego okazały się beznadziejne w praktyce", gdyż znane są takie kościoły. Wystarczy tu wymienić Amish (Amish 1963) i H u t t e r s ó w (Hostetler, Huntington, 1980). Stawiany mi zarzut, że dzierżawa nie była j e d y n ą , powszechną formą własności u m e n n o n i t ó w , m o ż n a u z n a ć za słuszny, jednak z niewielkim zastrzeżeniem. W badanej przeze mnie społeczności Wymyśla Nowego dzierżawa byla p o d s t a w o w ą formą własności na całym obszarze zajmowanym przez o s a d n i k ó w olenderskich (do 1794 г.). Po włączeniu tego terenu w granice państwa pruskiego dzierżawę zamieniono na wykup ziemi na własność. W tym �266 POLEMIKI I DYSKUSJE przypadku zmiana formy własności związana była raczej z regulacją prawną, a nie wyrzeczeniem się zasad wiary. Pragnę również wyjaśnić nieścisłość, jaka wkradła się do wywodu p. Kizika. Moim zdaniem gotsfenig to nie wykupne, ale p o d w ó j n y , określany w dokumentach jako „dubeltowy" czynsz, płacony przy podpisywaniu kontraktu i potwierdzający moc umowy. Gotsfenig się dla właściciela ziemi gwarancją, że kontraktujący stawał nie opuści jej przed „wyjściem wolność". Opłata ta zależała również od wielkości przyznawanego areału, który na obejmowała rodzina kolonistów. W tym miejscu pragnę p o d z i ę k o w a ć p. Edmundowi Kizikowi za wszelkie uwagi krytyczne i za to. że sprowadził m ó j „gorący umysł" na drogę spokoju i rozważnego myślenia. LITERATURA Amish... 1963 Amish Society, Baltimore. Dyck C. 1967 An introduction Encyklopedia... to mennoniten history, Scottdale. 1982 Encyklopedia popularna PWN, Warszawa. H o s t e t l e r J . A . , Huntington G . E . 1980 The Huttertes in North America. M a r c h l e w s k i W. 1987 The „hollander" settlements in Mazovia. „ M e n n o n i t e Life", nr 41, s. 5-10. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce. „Rocznik Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Wojciech Marchlewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e32f0c958b0037c895e1133228551ad.pdf e3ceb2de7937fcd9e68de68e51e28981 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1292 Title A name given to the resource Polemiki. 13 grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwik Stomma / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.193-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeuf, Arnold; Ziółkowski, Mariusz S. Sadowski, Robert M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska",!. XXXV: 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 Arnold Lebeuf, Mariusz S. Ziółkowski, Robert M. Sadowski * (Zakład Antropologu Historycznej IAUW) 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie Każdy intelektualista wie przecież, żc lepiej źle o nim niż wcale. Ludwik Stomma Struktura kalendarzy rytualnych, a szczególnie kwestia przetrwania wcześ¬ niejszego podłoża rytualnego np. w ludowych obrzędach chrześcijańskich jest od dawna przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin badawczych, m.in. historii, religioznawstwa i etnologii. Na gruncie polskim uważano do niedawna za podstawowe opracowanie z tego zakresu książkę p. dr hab. Ludwika Stommy pt. Słońce rocki się 13 grudnia, która , jest popularnonaukową wersją rozprawy doktorskiej tego badacza. Napisana ze swadą i imponującą erudycją, publikacja ta stała się wnet jedną z lektur obowiązkowych studentów etnografii i antropologii oraz kilku pokrew­ nych dyscyplin humanistycznych, a tezy i argumenty w niej przedstawione stały się znane nawet poza granicami naszego kraju. Przybycie jednego z nas (A.L.) w 1987 r. do Polski, na zaproszenie Uniwer­ sytetu Warszawskiego, stworzyło okazję do rozszerzenia programu badań z za­ kresu archeoastronomii, prowadzonych od szeregu lat w Zakładzie Antropologii Historycznej IA UW, a obejmujących dotychczas głównie analizę materiału z obszaru andyjskiego i mezoamerykańskiego, o problematykę porównawczych badań na materiale europejskim. Było więc rzeczą oczywistą, że sięgnęliśmy w pierwszym rzędzie do wspomnianej książki L . Stommy, spodziewając się znaleźć w niej nie tylko w miarę aktualny opis stanu badań nad interesującą nas problematyką w Polsce, ale również istotne wskazówki i sugestie dla naszych własnych przyszłych prac. Zasadniczą tezę wysuniętą przez L. Stommę streścić można następują­ co: •'Polska kultura ludowa dokonala spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodne byly z solarnym kalendarzem azyrnutowym, a więc ludową obserwacją Słońca (miejsc wschodów i zachodów) i jej interpretację." (Stomma 1976: 112-113; 1981: 77-78). Dobór ten miał nastąpić już po wprowadzeniu reformy gregoriańskiej kalendarza chrześcijańskiego, a więc w końcu X V I i na początku XVII w., co dowodziłoby znaczenia pierwiastka pogańskiego w ów• Dr Arnold Lebeuf. francuski antropolog i lingwista, specjalizujący sic w badaniach reliktów archaicznych praktyk astronomicznych i kalendarzowych w kulturze ludów Europy; Or Mariusz S. Ziółkowski, archeolog i antropolog, prowadzi m.in. pn.ccbadawcze zz^kresu arcbcoaslronomii kultur obszaru andyjskiego; Mgr Robert M. Sadowski, astronom, autor prac z zakresu archeoastronomii i historii astronomii. �p 194 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI czesnej kulturze ludowej. Ws'ród ludności pozostającej pod wpływem obrządku prawosławnego, który utrzymał kalendarz juliański, zachować się miał podobny co do struktury cykl świąt o genezie solarnej, ale oparty na zmieniających się zestawach świętych. Konieczność wprowadzania zmian do tego zespołu "świę­ tych słonecznych" wynikała z faktu, że kalendarz juliański przesuwa się o jeden dzień co 128 lat w stosunku do realiów roku słonecznego (Stomma 1976: rozdz. IV i V: 92 - 148; 1981: 64n, 83n). Jak wiadomo, teza o istnieniu podłoża pogańskiego w niektórych świętach chrześcijańskich (i to nie tylko w ich ludowej wersji) jest nienowa, a jej uzasad­ nienia szukać można choćby w samej praktyce nawracania. Już papież Grzegorz Wielki zalecał odprawianie ceremonii chrześcijańskich w dniach odpowiadają­ cych świętom pogańskim, a to w celu wykorzystania elementu przyzwyczajenia i tradycji u nowo nawracanych. Na zalecenie to powoływali się później misjo­ narze w różnych miejscach i okresach, np. jezuici w Peru w X V I w.; tematowi temu poświęcona jest obszerna literatura. W odniesieniu do obszarów słowiańskich, oryginalność koncepcji Stommy polega więc (jak twierdzi sam jej Autor) na znacznym przesunięciu czasowym tego procesu szczególnej synkretyzacji na przełom XVI/XVII wieku; Autor ostro krytykuje tych badaczy, którzy fenomen ten sytuowali kilka wieków wcześniej, w okresie funkcjonowania kalendarza juliańskigo (Stomma 1976: 119-123; 1981: 79-86) . Argumentację na rzecz swej hipotezy L. Stomma wspiera na dwóch podstawach: - po pierwsze, na imponującym, choć nieco nie uporządkowanym, zbiorze informacji etnograficznych, historycznych, hagiograficznych itp., mających wykazać istnienie ścisłej relacji symbolicznej pomiędzy konkretnymi świętymi, występującymi we wspomnianym ludowym kalendarzu obrzędowym, a kwestią podziału czasu, wiedzą o ciałach niebieskich, długością dnia itd. (Stomma 1976, rozdz. II, III, V; 1981: 45n). - po drugie, na obszernym zespole argumentów z zakresu astronomii, mających wykazać, że daty tychże świąt (wg kalendarza gregoriańskiego) odpowiadają rzeczy­ wiście pewnym szczególnym momentom w rocznej drodze punktów wschodów i zachodów Słońca po horyzoncie i odpowiednim zmianom długości dnia i nocy. Ponieważ wszyscy trzej interesujemy się szczególnie stroną praktyczną dawnych metod obserwacji ciał niebieskich, przeto zwróciliśmy się najpierw ku wspomnianej astronomicznej części wywodu L . Stommy. W dyscyplinie tej porusza się on z dużą swobodą i jeśli nawet niektóre z jego wstępnych konstatacji (np. ta, dotycząca zasad funkcjonowania gnomonu ) wzbudziły w nas niejaką konsternację, to uznaliśmy je za nieistotne dla całości wywodu drobne przejęzyczenia czy potknięcia Autora, wyraźnie zniecierpli­ wionego koniecznością tłumaczenia tak elementarnych, wstępnych zagadnień laikom i pragnącego jak najszybciej przejść do prezentacji swych koronnych argumentów. Te zaś opierają się na niezwykle interesujących aspektach pozor­ nego ruchu Słońca, wykrytych przez L.Stommę: "Za wschód lub zachód Słońca uważamy zjawisko zetknięcia się górnego brzegu jego tarczy z linią horyzontu. Wyznaczanie wschodu i zachodu Słońca 2 3 1 ; 4 w- Ш �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ О SŁOŃCU. SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 195 polega zaś na podaniu momentu czasu - kiedy; oraz azymutu, czyli punktu na horyzoncie - gdzie zjawisko to ma miejsce; czas (t) pojawienia się lub zniknięcia ciała niebieskiego obliczyć możemy na podstawie wzoru: cost = -tgVx tgY zaś azymut (m): cosm = -sin Y: cosV Z zestawienia tych dwóch wzorów wynika jasno, iż zarówno czas, jak i azymut wschodu lub zachodu Słońca, sq dla stałego punktu obserwacyjnego funkcją deklinacji (Y) i pozostają jednocześnie wprost proporcjonalne do siebie. Ten bardzo skomplikowany wywód w przekładzie na język praktyki oznacza po prostu, iż można empirycznie wyznaczyć dni przesileń słonecznych, posługując się bardzo prosta zasadą: im blLj kierunku południowego znajdują się miejsca wschodu i zachodu Słońca, tym - odpowiednio-późniejszy wschód i wcześniej¬ szy zachód. I na odwrót: im bliżej kierunku północnego pojawia się wschodzące i zachodzące Słońce tym wschód wcześniejszy, a zachód późniejszy Nie warto zaś chyba przypominać że wcześniejszy wschód i późniejszy zachód równają się dłuższemu dniu- późniejszy wschód i wcześniejszy zachód - dniu krótszemu Im bliżej więc geograficznego punktu południa na horyzoncie wschodzi i zachodzi Słońce tym krótszy dzień a co za tym idzie najdalsze na południe zasiezi wschodu i zachodu SłoLwyzZzTa dzień Zrószy dZńZesilelda V f í a z v w ^ ^ s i e w n a metody o b s ^ TszeilZnc^^^^ i a c a Z e Z ^ pZVwidze7^^^ Pożądane, acz niekonieczne - można je wszakże tworzyć sztucznie - jest występowanie na linii horyzontu trwałych i wyraźnych punktów orientacyjnych, do których można odnosić wyniki obserwacji. Takie punkty orientacyjne, które w gwarze artyleryjskiej określa się mianem dozorów, umożliwiają zapamiętywa­ nie uzyskanych namiarów i prowadzenie wieloletnich obserwacji, co w znacznej mierze uniezależnia ich wyniki od sytuacji meteorologicznych. Jeśli chodzi 0 ostrość wzroku, to wymagania nie są tu nazbyt wygórowane. Każdy z nas zetknął się w gabinecie okulisty z planszą, na której znajdujące się u góry wielkie, drukowane litery przechodzą, w miarę spuszczania wzroku ku dołowi, w coraz mniejsze i trudniej czytelne. Owe tablice Snellena - bo tak się właśnie od nazwiska ich twórcy nazywają - służą do badania refrakcji naszych oczu, czyli - potocznie mówiąc - ostrości wzroku. Otóż, wykorzystując znajomość zasad, na podstawie których tablice te zostały opracowane, możemy ustalić, iż przeciętnym wzrokiem obdarzony obserwator może bez trudu postrzegać zmiany azymutu wschodów i zachodów Słońca od rzędu 20-30, począwszy [tak w książ­ ce, chodzi chyba o sekundy kątowe -Autorzy]; co odpowiada mniej więcej 1 minucie różnic terminów tych wschodów i zachodów. �196 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI т Podsumowując: metoda wyznaczania terminów solstycjów drogą obserwa­ cji miejsc wschodów i zachodów Słońca opiera się na niezwykle prostym rozu­ mowaniu, nie wymaga żadnych specjalnych przyrządów i dostępna jest bardzo szerokiemu gronu ludzi, znajdujących się w nader nawet różnych warunkach topograficznych. Przyjąć więc wolno, iż mogła być szeroko i powszechnie sto­ sowana. Szeroko ipowszechnie...czemuż więc i my nie mielibyśmy spróbować? Niestety - nie mamy możliwości zaproszenia Cię, czytelniku, do wspólnej obser­ wacji w terenie. Spróbujmy więc odtworzyć wyniki, jakie taka obserwacja mu­ siałaby przynieść, analizując tabele zmian terminów wschodów i zachodów Słońca. Oto np. dane dla miasta stołecznego Warszawy z przełomu grudnia 1927 roku i stycznia 1928 roku, opracowane przez Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego: dzień 1X11 2X11 3X11 4 XII 5 XII 6 XII 7 XII 8 XII 9 XII 10X11 11X11 12X11 13X11 14 XII 15X11 16X11 17X11 18X11 19X11 20X11 21X11 22X11 23X11 24X11 25X11 26X11 27X11 28X11 29X11 Uli wsch. zach. wsch. zach. łącznie (godz.) (godz.) (różnica) (różnica) (różnica) 7.21 7.23 7.24 7.25 7.27 7.28 7.29 7.31 7.32 7.33 7.34 7.35 7.36 7.37 7.38 7.39 7.40 7.41 7.41 7.42 7.43 7.43 7.44 7.44 7.44 7.45 7.45 7.45 7.45 15.28 • -1 -2 15.27 15.26 -1 -1 15.25 -2 15.25 15.24 -1 15.24 -1 -2 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 15.24 -1 15.24 -1 0 15.24 -1 15.25 15.25 -1 15.25 0 15.26 -1 15.27 0 0 15.27 15.28 -1 15.29 0 15.29 0 15.30 0 -1 -1 -1 -1 0 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 +1 0 0 +1 +1 0 +1 +1 0 +1 -2 -3 -2 -2 -2 -2 -1 -2 -1 -1 -1 -1 -1 •1 -1 -1 -1 -1 0 0 -1 0 0 +/ 0 0 +7 0 +1 �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 30X11 31X11 11 21 31 41 51 61 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.44 15.32 15.31 15.33 15.34 15.35 15.37 15.38 15.39 0 0 0 0 0 0 0 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 197 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +2 [Tabela 1, wg Stomma 1981: 70-71] / chociaż podobne dane znaleźć można w większości kieszonkowych kalen­ darzyków, choć figurują one w każdym "Roczniku Astronomicznym", trudno oprzeć się w pierwszej chwili głębokiemu zdumieniu. Oto "historia" wschodów Słońca, coroczna historia przebiegu zjawisk, które każdy z nas może obserwo­ wać na horyzoncie różni się zasadniczo od odpowiedniej "historii" zachodów. Punkt zachodu Słońca przemieszcza się szybko i wyraźnie w stronę południa do około 5-7 grudnia, następnie zwalnia, omal zamiera -jak się to wydaje obser­ watorowi o przeciętnie ostrym wzroku; jeszcze jakby prawem rozpędu przesuwa się nieco na południe, by okolo 12-13 grudnia ruszyć - zrazu wolniutenko, potem coraz szybciej w drogę powrotną, na północ. W tym czasie i aż do około 20-24 grudnia, punkt wschodu podąża wciąż, konsekwentnie i zdecydowanie, na po­ łudnie, 24-26 grudnia "hamuje" i dopiero od 31 grudnia -1 stycznia powolut­ ku, a od około 6 stycznia pewnie i prędko zawraca na północ. CZY TO MOŻLIWE ?ТАК, I CO WIĘCEJ - ZROZUMIAŁE DLA ASTRONO­ MÓW, I ZNANE." (Stomma 1981: 68-72 - podkreślenie w ostatnim zdaniu pochodzi od Autorów). Podobną "asymetrię" wykrywa Autor w okresie przesilenia czerwcowego, opierając się, oczywiście, na takiej samej tabeli wschodów i zachodów (Stomma 1976: 104-107). Ten "asymetryczny" ruch Słońca i daty "punktów zwrotnych" stanowiły osnowę "dramatu niebieskiego" - walki dnia z nocą, który zdecydował o dobo­ rze świętych ludowego roku obrzędowego: "/ tak oto wyjaśnia nam się zagadka Dies Natalis Solis Invicti, dowiadujemy się o przypuszczalnej genezie natrętne­ go terminu 25 grudnia w obrzędowości społeczeństw plemiennych i ludowych. Na tym jednak nie koniec. Jak łatwo zauważyć, również i pozostałe daty kluczo­ we zimowych zmagań nocy z dniem są jednocześnie datami ludowych obrzędów przejścia! Dzień 6 grudnia to wszakże święto św.Mikołaja; 13 grudnia - św.Łucji; 31 grudnia/1 stycznia - św.Sylwestra i Nowego Roku (Obrzezania); 6 stycz­ nia - Epifanii. Nie wchodząc w nużące szczegóły astronomiczne i nie pokrywa­ jąc kolejnych stron książki tabelami terminów wschodów i zachodów Słońca, powiedzmy od razu, że również pozostałe dwanaście świąt, którym kultura ludowa nadała walor obrzędów przejścia, wyznacza charakterystyczne punkty kalendarza opartego na obserwacji miejsc wschodów i zachodów Słońca na horyzoncie. I tak, na przykład dzień 15 czerwca - św. Wita - odpowiada w "dra- �198 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI macie przesilenia letniego" momentowi A cyklu zimowego [wg wcześniejszych, na str.76 ustaleń Stommy: 6 grudnia - przyp.Autorzy], 24 czerwca - śwJana Chrzciciela - zimowym momentom В i D [12/13 grudnia oraz 25/26 grudnia. - przyp. j.w.], jednocześnie zaś 29 czerwca - momentowi F [6 stycznia - przyp. j.w.] (moment E [31 grudnia/l stycznia - przyp.j.w.], "wprasowany" między bliskie sobie D i F, traci oczywiście na znaczeniu)" (Stomma 1981: 77). Aby lepiej unaocznić te zdumiewające zaiste ustalenia, niestety, wbrew sugestiom ich Autora, zupełnie nieznane astronomom, sporządziliśmy odpo­ wiedni schemat rysunkowy (rys.l). Wnioski z lektury tego fragmentu ( i reszty wywodu, czyli np. całego I V rodziału rozprawy doktorskiej - Stomma 1976: 92 - 117) narzucają się same: - po pierwsze, jest absolutnie ewidentne, że, prawdopodobnie z powodu innych pilniejszych zajęć, p. dr. hab. L. Stommie nie było nigdy dane obserwo­ wanie wschodów i zachodów Słońca (zwłaszcza tych pierwszych) w okresie solstycyjnym. Trudno może wymagać tego w grudniu, ale przecież można przeprowadzić to interesujące, doświadczenie w czerwcu, chociaż faktem jest, że należałoby wówczas wstawać o absolutnie "niechrześcijańskich" godzinach. Trudniej nam natomiast zrozumieć, dlaczego umknęły również uwadze Autora zachody Słońca. W każdym razie dość prostym wyjściem byłoby np. odwiedze­ nie któregokolwiek planetarium udzie w ciągu kilku chwil można obejrzeć bardzo przejrzystą i zrozumiałą rekonstrukcję rocznej drogi Słońca np po ho­ ryzoncie Warszawy; ' : - po drugie, stwierdzamy zc smutkiem, że uwadze L.Stommy musiały także umknąć pewne istotne komentarze do wzorów i tabel, tak przekonywująco i przystępnie referowanych przez niego na użytek mniej zorientowanych czy­ telników. Wnioski te wynikają z faktu, że cały tak szczegółowy i sugestywny opis "asymetrycznego" ruchu grudniowego Słońca po horyzoncie nie odpowiada ani postrzeganej zmysłami rzeczywistości, ani żadnej znanej dotychczas teorii astronomicznej. Wyjaśnijmy rzecz pokrótce: Ponieważ główną tezą L.Stommy nic jest chyba założenie o powszechności użycia zegarków w XVI-wieczncj kulturze Słowian. Zachodnich tylko to, że ówcześni wieśniacy byli w stanic określić momenty krytyczne w rocznej wę­ drówce Słońca po horyzoncie, więc zostawmy na razie tajemniczą tabelę z go­ dzinami i minutami, a zajmijmy się "ruchem Słońca", takim jaki obserwują i dziś mieszkańcy wsi, wstający zazwyczaj nieco wcześniej od badających ich kulturę i obyczaje Uczonych Mężów. Otóż, jak wspomina sam Autor, azymut pozycji Słońca o wschodzie i o za­ chodzie jest związany z jego deklinacją dla miejsca obserwacji na danej szero­ kości geograficznej, co wyraźnie podaje cytowany przez L.Stommę przybliżony wzór. W okolicy solstycjum grudniowego deklinacja maleje zarówno rankiem, jak i wieczorem. W związku z tym azymut Słońca tak wschodzącego, jak i za­ chodzącego stopniowo się zmienia, aż Słońce osiągnie swą ekstremalną pozycję, na której zatrzyma się i z której to pozycji po przesileniu będzie stopniowo �г I 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 199 wracało w kierunku północnym. Tak więc twierdzić, że azymut Słońca o wscho­ dzie może się zmieniać w jednym kierunku, a o zachodzie w drugim, to nic innego jak sugerować, że ekiiptyka ma kształt sinusoidalny, po którym Słońce wykonuje rodzaj slalomu. Tymczasem prawdziwy ruch grudniowego Słońca po horyzoncie jest syme­ tryczny i przebiega w tym samym kierunku, tak o wschodzie, jak i o zachodzie, co przedstawiamy na rysunkowym schemacie (rys. 1). Jak widać, rzeczywistość różni się dość zasadniczo od postulowanej przez L . Stommę sytuacji (rys. 1); przede wszystkim 13 grudnia nie jest żadnym "momentem zwrotu" ruchu zachody 22.XII. 13.XII. Rys. 1. Położenie Słońca na horyzoncie w okresie 10 dni przed i 10 dni po solstycjum grudniowym na szerokości geograficznej Skordiowa (51° 05,9' szer. geogr. północnej) wg przybliżonego wzoru (cytowanego przez Stommę), tzn. bez uwzględnienia efektu refrakcji horyzontalnej (efekt ten powoduje niewielkie przesunięcie wszystkich pozycji Słońca, bez zmia­ ny ich położeń względnych). Dolne daty podają sytuację prawdziwą, górne - wg hipotezy Stommy. Liczby na osi oznaczają azymut liczony od północy. �200 ARNOLD LCBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI zachodzącego Słońca ku Północy, a najdalszy południowy zasięg pozycji Słońca wypada, tak dla wschodu jak i dla zachodu, tego samego dnia, 22 grudnia. Co zatem podaje tabela 1, na której oparty jest cały wywód Stommy ? Otóż wszystko wynikło, jak się wydaje, z tego, że zamiast bezpośrednio obserwować Słońce, lub obliczać pracowicie azymuty wschodów i zachodów w kolejnych dniach (z wzoru, który sam podaje), Autor postanowił ułatwić sobie pracę gabinetową, wykorzystując gotową tabelę czasu wschodów i zachodów dla odtworzenia ruchu azymutalnego Słońca, wg zasady, którą szczegółowo opisuje (patrz wyżej). Metoda ta jest nieco zawiła, ponieważ zupełnie niepo­ trzebnie wprowadza dodatkowe obciążenie matematyczne polegające na konie­ czności przeliczania zmian czasu na zmiany azymutu, ale ostatecznie można ją zastosować pod jednym warunkiem: trzeba się posłużyć właściwą tabelą, to jest taką z tzw. "prawdziwym czasem słonecznym". Natomiast to, co prezentuje nam L.Stomma to zupełnie inna tabela tzw. "średniego czasu słonecznego" (odpowiadającego w przybliżeniu czasowi stre­ fowemu), który jest pewną wielkością umowną, akurat niezbyt pomocną dla określenia pozycji Słońca z postulowaną w tym przypadku dokładnością, a już na pewno nie w okresach solstycyjnych. Po to aby przejść do prawdziwego czasu słonecznego (nic jest to ten, który podają nasze zegarki), należy do czasu średniego dodać lub odjąć tzw. "poprawkę równania czasu", która w ciągu roku zmienia się w przedziale około 30 minut i jest różna na każdy dzień. I tak w interesującym nas okresie grudzień/styczeń wynosi ona odpowie­ dnio: na Świętego Mikołaja (6 XII) = + 9 minut 55",na Świętą Łucję = + 6 minut 25", na 22 XII=+ 1 minutę 51", i na Nowy Rok (1.1.)= - 3 minuty 3", czyli zmienia się w zakresie 12 minut 58" (Rocznik Astronomiczny na rok 1991, Tabela Słońce: 10-17). liwschód i - Ó Г?Г potadme Rys. 2. Diagram momentów wschodu i zachodu Słońca (z przybliżeniem do pełnych minut) w okresie wokół solstycjum grudniowego wyrażonych w czasie średnim, czyli strefowym (punkty) oraz w czasie słonecznym prawdziwym (krzyżyki). Różnica momentów południa w obu czasach jest tzw. „równaniem czasu". �201 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDtOWIE I LUDWIKU STOMMIE Gdyby L . Stomma ją wprowadził (a przecież "figurują one w każdym "Ro­ czniku Astronomicznym"...), tak jak to my zrobiliśmy w oparciu o jego własne dane (patrz poniżej Tabela 2 i rys. 2), zauważyłby równie zasadniczą zmianę jak ta, którą pokazaliśmy na rysunkowym schemacie azymutów (rys. 1): cała postulowana przez niego asymetria, polegająca na tym że Słońce o wschodzie ma się przesuwać w jedną stronę (na Południe) a o zachodzie w drugą (na Północ) stronę i tak przez 18 dni, od 13 XII do 31 XII/1.I., po prostu nie istnieje. Tabela 2 czas strefowy wsch zach 1927 XII 1 7 21 2 23 3 24 4 25 27 5 6 28 7 29 8 31 9 32 33 10 34 11 12 35 13 36 14 37 15 38 16 39 17 40 18 41 19 41 20 42 43 21 22 43 23 44 24 44 25 44 26 45 27 45 28 45 45 29 30 45 31 45* 15 •28 .27 :26 :25 :25 :24 :24 •24 •24 .24 :24 :24 :24* :24 :24 .24 :24 :24 :24 :25 :25 :25 :26 :27 :27 :28 :29 :29 :30 :32 :31 czas prawdziwy wsch zach 1927X11 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 7 32 33 35 35 36 37 38 39 40 40 41 41 42 43 43 44 44 45 45 45 45 45* 45 45 45 45 44 44 43 43 42 15 39 37 36 35 34 33 33 32 32 31 31 30 30 30 29 29 28 28 27 27 27 27* 27 27 27 28 28 28 28 29 29 Czasy podane w zaokrągleniu do pełnych minut, obliczone dla Warszawy. Dla porównania i odpowiadającymi im pozycjami azymutalnymi Słońca patrz rys.l. Gwia2db (<) oznaci, momenty, kiedy godziny wschodu i actodu Słońca osi^jąekstremum: z lewej strony, vg koncepcji LStommy na podstawie Ubeli czisu średniego słonecznego, z prawej wg prawdziwego czasu łoWczneg^czyli tego,,....] który naprawdę odpowiada pozycjom azymutalnym Słońca na ta)7onde." Ь �202 A R N O L D L E B E U F , MAKI USZ S. ZIÓŁKOWSKI, R O B E R T M. SADOWSKI Stąd oczywiście upada cała argumentacja, że te właśnie momenty "zmiany kierunków" ruchu Słońca, a szczególnie kluczowa dla wywodu data 13 XII (patrz tytuł książki...), "zorganizowały" cykl świąt ludowych; ewentualnego astronomicznego znaczenia tych dat szukać trzeba gdzie indziej. Rzecz jasna, z tych samych powodów nie istnieje również podobna "asymetria" w okresie przesilenia czerwcowego,która miałaby stanowić uzasadnienie "letniego" zesta­ wu świąt (Stomma, 1976: 104 -107). Konsekwencje tego są niestety smutne, bowiem cały IV i znaczna część V rozdziału rozprawy doktorskiej L . Stommy, czyli około 1/4 całości, w tym cała "podstawa astronomiczna" jego wywodu, zawalają się tym samym, jak przysłowiowy domek z kart. No cóż, po raz kolejny sprawdza się, tym razem na przykładzie negatywnym, słuszność ludowego porzekadła, że "Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje". Wszystkie te kardynalne błędy w astronomicznej części wywodu nie mogą rzecz jasna umknąć uwadze żadnego astronoma, można więc zadać sobie pyta­ nie, jak to się stało, że osoby oceniające pracę nie odesłały jej do oceny specjalisty, a następnie Autorowi do dość zasadniczych przeróbek. Otóż, ów­ czesny Doktorant usilnie zapewniał wszystkich, że część astronomiczna jego pracy konsultowana była przez wybitnego astronoma, Profesora Włodzimierza Zonna, któremu zresztą wylewnie dziękuje, m.in. dedykując Jego pamięci rozdział IV (astronomiczny ) swej rozprawy. Autorytet lego znakomitego uczo­ nego, na którego z naciskiem powoływał się L.Stomma, okazał się dla wymie­ nionych Osób wystarczającą gwarancją merytorycznej poprawności astronomi­ cznej argumentacji Doktoranta. Warto tu jednak może przypomnieć, że Profesor W. Zonn zmarł 28 lutego 1975 r. czyli około 16 miesięcy przed obroną rozprawy doktorskiej L . Stommy (19 czerwca 1976); co więcej, śmierć Profesora nastąpiła po wielomiesięcznej ciężkiej chorobie. Jest więc rzeczą wysoce mało prawdopodobną, aby mógł on widzieć i zaakceptować ostateczną wersję tekstu, która powstać musiała po kluczowych dla całego wywodu badaniach terenowych z maja 1975 (patrz dalej). Zresztą sam Autor we wspomnianej dedykacji mówi o konsultacji przez profesora Zonna "wstępnego szkicu" rozdziału astronomicznego (Stomma 1976: 92). Swoją drogą ciekawą, dość subtelną ewolucję przechodzi we wzmiankowa­ nych formułach podziękowań zakres wkładu znakomitego astronoma do pracy L.Stommy; w tekście rozprawy czytamy bowiem: "Chciałbym w tym miejscu złożyć najgłębszy hold pamięci ś.p. prof. Włodzimierza Zonna, który byl łaskaw służyć mi Swoją pomocą konsultując wstępny szkic niniejszego rozdziału." (loc.cit.). Ale już w kilka lat później udział Profesora Zonna znacząco wzrasta: "Chciałbym w tym miejscu dożyć najgłębszy hołd pamięci prof. Zonna, który był łaskaw służyć mi swoją pomocą, konsultując astronomiczne partie niniejszej 1 1 �13 GRUDNIA, C Z Y L I R Z E C Z O SŁOŃCU. S K O R D I O W I E I L U D W I K U STOMMIE 203 pracy. " (Stomma,1981: 64). To chyba dlatego że, jak powiada sam Autor, "lata pamięć mącą"... Spójrzmy teraz na stronę etnograficzno-historyczną wywodu. Jak już wspo­ mnieliśmy, oryginalność koncepcji Stommy, w stosunku do wielu jego poprze­ dników i współczesnych, zasadza się na twierdzeniu, że dobór świąt pod kątem ich zgodności z istotnymi dla kalendarza słonecznego datami nastąpił po refor­ mie gregoriańskiej, na przełomie XVI i XVII wieku, czyli co najmniej dwa - trzy wieki później niż to dotychczas przyjmowano. Koronnym argumentem, który znakomicie podbudowałby tezę wysuniętą przez L.Stommę, a nawet częściowo osłabiłby krytykę wynikającą z wykazanej powyżej błędności astronomicznych założeń jego rozprawy, byłoby odkrycie funkcjonującego jeszcze współcześnie na wsi polskiej systemu obserwacji azymutalnych Słońca, w którym odnotowywano by przynajmniej niektóre z postu­ lowanych przez Autora dat (oczywiście ze względu na inne astronomiczne przyczyny niż te, które on sam podaje, ale zawsze...). Teoretycznie odkrycie takie nie było całkiem niemożliwe, jako że podobny co do zasad system obserwacyjny opisany został (co prawda na podstawie informacji "z drugiej ręki" i bez podania żadnych dokładnych dat) przez Kazimierza Moszyń­ skiego jako funkcjonujący jeszcze w końcu XIX wieku "na halach pod Nowoszynem w Karpatach ruskich" (Moszyński ]967,t.II, cz.l: 161). "Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Po odnalezieniu tak licznych przysłów, wierzeń, wypowiedzi itd., które mogą być interpretowane jako związane z kalen­ darzem "azy matowym",łatwo było zamarzyć o czymś więcej, o czymś namacal­ nie dosłownym, o kropce nad i. A gdyby tak udalo się odnaleźć kogoś, kto prowadzi jeszcze obserwacje miejsc zachodów i wschodów lub choćby o kimś takim bezpośrednią i wiarygodną relację..." (Stomma 1981: 93). Chodzi więc, jak widać, o ostateczną podbudowę tezy, przeciw której istnieją jednak istotne kontrargumenty: " Nie czas jednak na obalanie genetycznych konstrukcji Autora Kultury ludowej Słowian (prosimy czytelników o uwierzenie na słowo, że są one bezpodstawne) gdy zazdrość zżera, gdy inna perspektywa przed nami. Mogła J. Cieszyńska [informátorka K.Moszyńskigo - przyp. Autorów] odnaleźć "kalen­ darz z kijów ", (i ffiy — czyż mamy być gorsi! "(ibid: 96). Nic zrażając się tedy przeciwnościami losu, L.Stomma podjął wyzwanie i kontynuował poszukiwania w "najbardziej zapoznanych zakątkach kraju" (ibid: 97), uwieńczone w końcu zasłużonym sukcesem: Szczęście uśmiechnęło się wreszcie w Skordjowie - małej wiosce nad bag­ nistą rzeczką Udal. Mieszkający na skraju lej wsi gospodarz potrafił nie tylko poprawnie zreferować zasady obserwacji wschodów i zachodów, lecz - naresz­ cie! - odszukał wśród wybujałego zielska cztery wbite "jeszczeprzed wojną" paliki: trzy służące ongiś do pomocy w obserwacji (z okna sypialni) wschodów Słońca, a jeden (z okna kuchni) zachodów. (Stomma 1981: 98). W rozprawie doktorskiej znajdujemy nazwisko tego lak istotnego informatora: "[...] w chełmskim posiłkowano się często wbijanymi w ziemię palikami (informatorzy Bolesław Lałik z Andrzejewa, Stefan Kostrzanowski ze Skordiowa i Wojciech Uchymianz Uchańki).... Szczególną uwagę chcielibyśmy tu po11 �204 ARNOLD LEBEUF, MARI USZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI święcić "kalendarzowi" S.Kostrzanowskiego, z którego pozostały 4 "przed woj­ ną" jeszcze wbite paliki, w czym 3 służące ongiś do pomocy w obserwacji wschodów a 1 - zachodu Słońca. Paliki "wschodnie" wbite są na jednej prostej prostopadłej do osi: punkt obserwacyjny (O) - kierunek wschodni (E). Odcinek O -punkt (Z) przecięcia osi OE z prostą palików, ma ok.41,10 m długości. Dwa paliki (B i C) wbite są po północnej stronie punktu Z, jeden zaś (A) po stronie południowej. Odcinek AZ wynosi ok. 46,70 m, BZ ok.1,65 m. zaś CZ ok.14,60 m (dokładność pomiarów do ok. 5 cm). Takie usytuowanie palików oznacza, iż przy stałym punkcie obserwacyjnym O wskazują one miejsca wschodów Słońca w dniach: palik A - 28X11 -21, B- 24 - 26 III, zaś С-23 -26IV (uwzględniono zmienność refrakcji promieni słonecznych), co zgodne jest w pełni z wypowie­ dziąS. Kostrzanowskiego, opatrującego odpowiednie paliki imionami: "nowo- "' ' : Rys. 3. Usytuowanie Skordiowa (<p = 51°05,9' szer. geogr. północne, X = 23°45,8' dług. geogr. wschodniej) na tle Polski. rocny", "wiesienny" i "jurski". Informator twierdzi, że "ongiś" palików było j więcej, nie potrafił jednak określić jakim miałyby odpowiadać świętom." (Stom­ ma 1976: 136-137). Na szczęście: "Brak ten uzupełnili jednak w pewnej mierze inni informatorzy z Ksawerowa, Turki i Siedliszcz, dzięki którym ustalić można było z pewnością ustawienie jeszcze co najmniej oznaczeń: "michałowych" (około 29 września), "kupalnocnych " (24 czerwca) i "uspennych " (od: Uspenie Bohorodyci - Wnie* bowzięcie NMP 15 sierpnia). Jak to się jednak stało - ma czytelnik prawo zapytać - iż po długich bezowocnych poszukiwaniach powołujemy się na­ gle, obok przypadku skordjowskiego, na uzupełniające informacje z trzech dat- �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 205 szych wsi? Czyżby po "odkryciu" [tak w tekście - Autorzy] w Skordjowię rozwiązał się nagle worek obfitości ?" (Stomma 1981: 99). Zostawiając na razie kwestię odpowiedzi na to celne pytanie Autora, zwró­ ciliśmy uwagę na fascynujące odkrycie terenowe, żałując tylko, że L.Stomma nie przedstawił ani w swej rozprawie doktorskiej, ani w książce, choćby szki­ cowego planu lub fotografii tak istotnego znaleziska, stanowiącego, wg jego słów, relikt ludowej tradycji obserwacyjnej o wielowiekowym rodowodzie (patrz pogańscy Słowianie) i będącego tym samym tak oczekiwaną i poszuki­ waną "kropką nad i" jego wywodu. Przy dokładniejszej lekturze cytowanego opisu zastanowiły nas pewne nie­ jasności dotyczące samego usytuowania tego wyjątkowego obiektu oraz prze­ prowadzonych przez Autora weryfikacji obliczeniowych i analizy krytycznej. Wymieńmy w punktach te drobne, ale chyba istotne wątpliwości: 1 - Autor podaje, że obserwatorium złożone było z szeregu palików wbitych "przed wojną" na łące, z których pozostały w momencie prowadzenia badań (maj 1975) cztery: 3 na wschodzie i 1 na zachodzie domu Informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego ze Skordiowa; o zachodnim paliku więcej nie wspo­ mina ani go nie dokumentuje pomiarowo (dlaczego ?)*. Nie wspomina też nic 0 wysokości, średnicy, ani o stanie zachowania wbitych przed przeszło 35 laty ("przed wojną") palików. Ze sformułowania "odszukał wśród wybujałego ziel­ ska" (Stomma,1981: 98) wynikałoby, że chodzi raczej o resztki (ułamane?), inaczej powinny chyba wystawać ponad łąkowe "zielsko" (nawet wybujałe), jeżeli rzeczywiście służyły niegdyś do śledzenia ruchu Słońca na horyzoncie, a obserwacja prowadzona była z okna domu, położonego w odległości ponad 40 metrów. Szczególnie palik A był chyba pierwotnie dość znacznych rozmia­ rów, albowiem jeśli, jak twierdzi Informator (i co potwierdzają obliczenia L . Stommy - patrz p. 5), określał on pozycję Słońca na przełomie grudnia i stycznia 1 był wbity na łące, to musiał jeszcze sporo wystawać ponad dość grubą zazwy­ czaj na tych terenach pokrywę śniegu... 2 - Jako formę dokumentacji Autor przyjął dość szczególną i niezbyt pre­ cyzyjną w praktyce terenowej metodę: najpierw wyznaczył z punktu obserwa­ cyjnego O (dopiero z książki dowiadujemy się, że chodzi o okno sypialni infor­ matora) kierunek wschodni (jak i o jaki wschód tu chodzi ? - patrz dalej p. 3), po czym ustalił, że ta oś wschód-zachód przecina się z prostą, na której leżą paliki, dokładnie pod kątem prostym (tak na marginesie, nie jest to takie łatwe do stwierdzenia zwłaszcza wśród "wybujałego zielska") a następnie pomierzył odległości (taśmą ?) od punktu Z (przecięcia się obu osi - arbitralnego, ponie­ waż nie wyznacza go żaden z trwałych punktów obiektu) do palików i punktu obserwacyjnego. Ponieważ brak jakiejkolwiek triangulacji, nie możemy przyjąć z całą pew­ nością, że istotnie był to dokładnie kąt prosty, co jest bardzo ważne dla dalej rozważanego problemu i co może być źródłem dodatkowych błędów oblicze­ niowych. Gdyby badacz ten podał nam również pomiary odległości ОС, OB i OA (a czemu by również nie CB, BA i AC dla sprawdzenia?), dawałoby to �206 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI podstawę do oceny dokładnej wartości tego kąta oraz wzajemnej relacji prze­ strzennej palików; 3 - W jaki sposób wyznaczony został tak istotny "kierunek wschodni" i о ja­ ki wschód, geograficzny czy magnetyczny, tu chodzi? Pamiętajmy, że do nie­ zbędnych w takim przypadku obliczeń weryfikacyjnych (na które zresztą powo­ łuje się Autor - patrz p. 5) konieczne jest ustalenie dokładnej orientacji obiektu wg współrzędnych geograficznych; busola jest w tym przypadku stanowczo zbyt mało dokładna. W opisanej konkretnej sytuacji, przy podanych z dokład­ nością do 2 dni datach (obliczonych chyba przez Autora? -patrz p.4 i 5), konie­ czne byłoby zastosowanie teodolitu, dla zorientowania linii OZ (lub dowolnej innej) albo względem pozycji Słońca w dokładnie podanych momentach dnia, jak to zrobiliśmy sami 15 marca 1991 (patrz dalej), albo przez wykonanie triangulacji w nawiązaniu do punktów osnowy geodezyjnej o znanych współ­ rzędnych. O żadnej z tych dość pracochłonnych procedur L.Stomma nie wspo­ mina ani w swej rozprawie, ani w książce. 4 - Autor nie podaje kątowej wysokości horyzontu w kierunkach obserwa­ cyjnych, choć wymienia daty, do których obliczenia ta informacja jest niezbęd­ na. Przyjęliśmy więc, do naszej rekonstrukcji (patrz rys. 4), horyzont matema­ tyczny (płaski), co zresztą okazało się dość bliskie rzeczywistej sytuacji tereno­ wej; i 5 - Odnośnie dat, L . Stomma pisze: "Takie usytuowanie palików oznacza, iż przy stałym punkcie obserwacyjnym O wskazują one miejsca wschodów Słońca w dniach: palik A-28X11-21, B-24 -26 III, zaś С-23 -26IV. (uwzględniono zmienność refrakcji promieni słonecznych), co zgodne jest w pełni z wypowie­ dzią S. Kostrzanowskiego, opatrującego odpowiednie paliki imionami: "nowo­ roczny"," wiesienny" i "jurski"."(Stomma 1976: 137). Nie jest całkiem jasne, czy wymienione daty podał mu, wraz z nazwami palików, sam Informator, czy też ograniczył się on do podania samych nazw, a daty obliczył Autor na podsta­ wie cytowanych pomiarów. Na tę ostatnią możliwość zdaje się wskazywać odwołanie się do refrakcji oraz sformułowanie użyte w odpowiednim fragmen­ cie wersji książkowej: " Można łatwo obliczyć..." (Stomma 1981: 98). Wobec tylu problemów i niepewności zdecydowaliśmy się obliczyć raz jeszcze wszystkie możliwe daty słoneczne oraz deklinacje wyznaczane przez wspomniany system palików, opierając się na obliczeniach i informacjach etnograficznych z terenu, podanych przez Stommę w jego pracy i oczywiście biorąc ; poprawki na wszelkie zastrzeżenia i wątpliwości podane powyżej (rys. 4). { 1 Otóż, o ile jeszcze kierunki wskazywane przez paliki В i С (przyjmując założenia L.Stommy, tj. dokładny Wschód geograficzny wyznaczony przez linię O-E i kąt prostý z linią palików) leżą w granicy możliwych do przyjęcia błędów terenowych, to całkowita sprzeczność między naszą weryfikacją a danymi Stommy występuje w odniesieniu do linii OA. Jej kierunek wyznacza azymut odległy o ponad 1 Г na południe od pozycji wschodu Słońca w przesileniu grudniowym (ta różnica azymutów odpowiada tu różnicy deklinacji rzędu 5°). Aby lepiej zobrazować skalę tej różnicy, przeliczyliśmy ją z azymutów na odległości, tj. na wielkość ewentualnego błędu w pomiarach odległości między j j j j • i ! i j �207 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE palikami i punktem obserwacyjnym, jaki musiałby popełnić L . Stomma i jego grupa badawcza. Wyniki podaje poniższa tablica: Tabela 3. Odległości "idealne" dla dat Stommy [m] AZ BZ CZ 31.58 2.07 15.83 Odległości rzeczywiste Różnice wg pomiarów Stommyfm] [m] 46.70 1.65 14.60 15.12 0.42 1.23 Widać tu, że o ile różnice w odniesieniu do CZ i BZ są jeszcze do przyjęcia jako ewentualne błędy pomiaru taśmą mierniczą, o tyle w wypadku AZ różnica wynosi ponad 15 metrów! A zatem albo daty podane przez informatorów są prawdziwe, ale wtedy nie bardzo wiadomo, dlaczego palik A jest o około 15 metrów dalej na południe niż powinien (z czego wynikałoby, że Stomma popełnił kolosalny błąd w pomiarze odległości ), albo też Stomma się nie pomylił w pomiarze i paliki są rzeczywi­ ście w podanych przez niego odległościach, ale zą to miejscowi informatorzy zapomnieli o właściwej funkcji palika A, a Stomma, zasugerowany tym, że powinien on odpowiadać pozycji wschodu Słońca w okolicach Nowego Roku, popełnia "błąd" (?) w obliczeniach tak, że wychodzi mu "właściwa", okołonoworoczna deklinacja Słońca, mimo że jest to absolutnie niemożliwe przy poda­ nych przez niego samego wartościach odległości. Zakładając, że prawdopodobieństwo popełnienia tak znacznego błędu przy pomiarze taśmą mierniczą jest jednak mniejsze niż w wypadku operowania niezbyt dobrze zrozumianymi wzorami matematyczno-astronomicznymi (i przy wszelkich zastrzeżeniach podanych powyżej, a odnoszących się do orientacji planu Stommy oraz kwestii kąta między liniami OZ i AC) stwierdzamy, że patrząc z punktu O palik A wskazuje deklinację równą około -28.64°, która jako się rzekło nie może odpowiadać żadnej pozycji Słońca na horyzoncie. Gdyby wynik ten był z punktu widzenia astronomii nieistotny, prawdopo­ dobnie na tym zakończylibyśmy naszą weryfikację, uznając po prostu, że niedokładności w opisie terenowym Autora są zbyt wielkie, aby można było wyrokować o prawdziwości lub błędności twierdzeń jego informatorów . Na szczęście (lub niestety, to zależy od której strony na to spojrzeć...) uzyskany wynik (deklinacja -28.64°), choć przybliżony, z dość dobrą dokładno­ ścią wskazuje wschód Księżyca w tzw. dużym lunistycjum, czyli maksymalnie południowy punkt wschodu Księżyca w 19-letnim cyklu lunarnym. Jeśli tak było w rzeczywistości, to informacja ta miałaby zupełnie kapitalne znaczenie dla badania ludowej wiedzy astronomicznej nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Znaczyłoby to bowiem, że znaleziony przez L . Stommę w Skordiowie system pali jest świadectwem istnienia procedury (częściowo zapomnianej, 5 7 �208 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI o czym świadczyłyby nieprecyzyjne informacje na temal funkcji palika A), służącej nie tylko do obliczeń kalendarzowych w ramach roku słonecznego, ale również (a może przede wszystkim) do śledzenia przesuwania się węzła wstę­ pującego orbity Księżyca po ekliptyce w wieloletnim cyklu . Stanęliśmy przed fascynującą możliwością: czyżby L . Stomma znalazł, nie zdając sobie z lego sprawy, coś znacznie ważniejszego niż zwykły "kalendarz z kijków", a mianowicie relikt skomplikowanej tradycji obserwacyjnej, której korzenie sięgałyby, być może, kilku tysiącleci, kto wie,czy nie do praktyk kultowo-astronomicznych kultur megalitycznych Europy Zachodniej i Północ­ nej ? Wobec takiej ewentualności, o rewolucyjnych wprost konsekwencjach dla naszej dyscypliny (oraz paru innych), postanowiliśmy pojechać do Skordiowa (gmina Dorohusk, woj. chełmskie), mając nadzieję że pozostały jeszcze choćby ślady po "wbitych przed wojną" palikach i że przy pomocy informatorów cytowanych przez L.Stommę uda nam się wyjaśnić sprawę i ustalić: czy chodzi tu naprawdę o czcigodny relikt dawnej wiedzy astronomicznej, czy też np. 0 efekt działalności lokalnego astronoma-amatora; tej ostatniej możliwości Au­ tor zdawał się nie brać pod uwagę. Pierwszy rekonesans terenowy odbył się 25 lutego 1989 r. ( A . L . ) . Skon­ taktowaliśmy się z ówczesnym sołtysem Skordiowa, p. Józefem Zorukiem (ur. w Skordiowie LVI.1918), który doskonale pamiętał badania etnograficzne pro­ wadzone na terenie wsi w 1975 r. (część grupy etnografów kwaterowała w jego gospodarstwie) oraz samego L.Slommę. Pokazał nam też parcelę (nr 253 wg planu katastracyjncgo Skordiowa), i resztki domu należącego niegdyś do p. Stefana Kostrzanowskicgo. Niestety, ten ostatni sprzedał swe gospodarstwo 1 wyjechał ze wsi, a dom został rozebrany na budulec. Fundamenty były jednak dobrze widoczne, a p. Zoruk potrafił nawet dokładnie odtworzyć dawny rozkład wnętrza domu. Sytuacja budynku i układ parceli, poza jednym faktem, że jest to krańcowa parcela we wsi Skordiów (patrz wyżej: "mieszkający na skraju lej wsi gospodarz " - Stomma 1981: 98) absolutnie nie pasowały do opisu podanego przez L . Stommę, nawet przy wzięciu znacznej poprawki na stopień zniszczenia domostwa, z którego okien miałyby być prowadzone obserwacje: paliki wschodnie musiałyby bowiem znajdować się na ornym polu sąsiada, za rowem granicznym oddzielającym grunta Skordiowa od Michałówki. P. J.Zoruk, daw­ niej bliski sąsiad p. S.Kostrzanowskiego, absolutnie nie przypominał sobie istnienia takich palików, ani wzmianek o nich, ani tym bardziej ich odkrycia przez L.Stommę* . Choć przez 14 lat wiele się mogło zmienić, a w badaniach weryfikacyjnych ostrożność w formułowaniu wniosków jest wskazana, to jednak pierwsza konfrontacja z sytuacją w Skordiowie mocno nas zaniepokoiła: czyżby nie tylko strona astronomiczna wywodu Autora ale nawet ustalenia z badań terenowych miały się okazać nieporozumieniem ? Po powrocie do Warszawy przystąpiliśmy więc do poszukiwania w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego raportów z badań terenowych L.Stommy ze Skordiowa. Nic nie znaleźliśmy, 8 9 10 1 ] j 1 j ] j j j j : j �13 GRUDNIA, C Z Y L I R Z E C Z O SŁOŃCU. S K O R D I O W I E I L U D W I K U S T O M M I E 209 poinformowano nas zresztą, że nigdy ich tam nie było, jako że stanowiły one część prywatnego archiwum Autora; potwierdzają to jego własne adnotacje w rozprawie doktorskiej Jeden z nas (M.Z.), w czasie swego dłuższego pobytu we Francji w 1989/90 roku, zwrócił się więc osobiście do L.Stommy informując go o naszych bada­ niach i wątpliwościach: czy moglibyśmy uzyskać dostęp do dokumentacji z ba­ dań terenowych? Nasz Kolega oświadczył, że powinny się one znajdować w archiwum Katedry Etnologii UW w Warszawie! No cóż, wszystko się zdarza, mogły przecież zaginąć np. w czasie przeprowadzki, zaproponowaliśmy tedy L . Stommie napisanie wraz z nim wspólneeo artykułu prostuiacceo przynajmniej niektóre błędy zawarte w książce bedacci wszak jako sic rzekło do niedawna lekturą obowiązkową dla studentów L Stomma przekazał nam wiadomość, że możemy sobie pisać, co nam się żywnie podoba. 12 W tej nieco patowej sytuacji, albowiem pamiętamy, że "brak dowodu nie jest dowodem braku", pozostawiliśmy na czas jakiś dalsze roztrząsanie sprawy "skordiowskiego obserwatorium" poprzestając na sporządzeniu, na życzenie Kolegów z Katedry Etnologii UW, korekty astronomicznej części wywodu L.Stommy. Jednakże, wobec ponawiających się pytań i wątpliwości, tak studentów, jak i wykładowców odnośnie tej sprawy, zdecydowaliśmy się ostatecznie wyjaśnić zagadkę "obserwatorium z palików". Tak tedy, 15 marca 1991 r. udaliśmy się (A.L. i M.Z.) ponownie do Skordiowa, tym razem wyposażeni w teodolit, apa­ raty fotograficzne, szczegółowe mapy okolic oraz plan kataslracyjny wsi, aby sporządzić dokładnie zorientowany szkic terenowy z zaznaczeniem postulowa­ nej przez L.Stommę sytuacji i raz jeszcze przepytać w tej sprawie innych mie­ szkańców wsi \ Niestety, potwierdziły się wszystkie wątpliwości z pierwszej wizyty rekone­ sansowej: opisany przez Autora system palików musiałby się znajdować po drugiej stronic rowu granicznego między wsiami Skordiów i Michałówką, na ornym polu innego gospodarza (patrz rys. 4), czego żaden z sąsiadów sobie nic przypominał. W tej sytuacji dla ostatecznego wyświetlenia sprawy nie pozostawało nam nic innego, jak spróbować odnaleźć p. Stefana Kostrzanowskiego, głównego informatora cytowanego przez Autora w kwestii Obserwatorium. Ustaliliśmy, że p. Stefan Kostrzanowski, syn Wojciecha, urodzony 25 grud­ nia 1909 r. w Skordiowie, sprzedał swe gospodarstwo i wyjechał do swego syna Mieczysława na Pomorze Zachodnie w lipcu 1975 г., czyli w około półtora miesiąca po badaniach terenowych L.Stommy Po uzyskaniu jego nowego adresu i wstępnym kontakcie listowym udaliśmy się 21 czerwca 1991 do miej­ scowości Bieniczki (gmina Nowogard, woj. szczecińskie) gdzie spotkaliśmy znakomicie się mającego, mimo swych 82 lat, p. Stefana Kostrzanowskiego. Ustaliliśmy najpierw, że pamięta on p. L.Slommę i prowadzone przez jego grupę badania w Skordiowie, że we wsi lej nie było innej rodziny o nazwisku Kostrzanowski, że jego dom to ten, którego ruiny mierzyliśmy na parceli 253 i że nie bylo innego w innym miejscu, ild.. P. S. Kostrzanowski oraz obecny przy L 1 4 �210 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI rozmowie jego syn Mieczysław potwierdzili te dane oraz lokalizację swego dawnego domu w Skordiowie na podstawie przedstawionych przez nas fotogra­ fii i planu katastracyjnego. 1 grunty wsi Mkhtlówka Ci SKORDIÓW 1-400 sytuacja 1-10000 8.- A,/ Rys. 4 Plan sytuacyjny hipotetycznego, „obserwatorium" w Skordiowie na podstawie danych Stommy i własnych pomiarów terenowych. Oznaczenia: 1,0,2 - naroża fundamentów obecnie iego. Obserwacje mogły być prowadzone jedynie z nie istniejącego domu p. S. okien na ścianach 1-0, 0-2, co determinuje odpowiednio graniczne położenia palików Л, В i C. oznaczone tymi samymi indeksami. �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 211 Następnie odczytaliśmy p. S.Kostrzanowskiemu cytowany wyżej opis "ob­ serwatorium z palików", które miał pokazać i objaśnić p. L . Stommie. Odpowiedź Pana Stefana, potwierdzona przez innych członków jego Rodziny (patrz Aneks 1), była jasna, prosta i nie pozostawiająca żadnych niedomówień: "Pierwszy raz w życiu słyszę o czymś takim.". Cała rozmowa z p. S. Kostrzanowskim została, za jego zgodą, nagrana na taśmę magnetofonową, oryginał nagrania znajduje się w Zakładzie Antropologii Historycznej IA UW (sygn. 1/2 -67), kopia została przekazana do archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (sygn.M-22); w Aneksie 1 prezentujemy transkrypcję obszer­ nych fragmentów tego wywiadu . Oczywiście, w duchu dobrze pojętej etyki zawodowej, stanowczo odrzuca­ my możliwość popełnienia przez L.Stommę tego, co można oględnie określić jako "intencjonalne przeinaczenie danych terenowych celem stworzenia pozo­ rów dowodu naukowego" (są na to zresztą inne, nieco bardziej dosadne okre­ ślenia...). Pozostaje nam więc tylko jedno możliwe do przyjęcia wyjaśnienie: musie­ liśmy wszyscy paść ofiarą zbiorowej halucynacji. Bylibyśmy więc niezwykle zobowiązani naszemu Wybitnemu Koledze za udzielenie nam pomocy w prze­ zwyciężeniu tego niepokojąco podobnego do jawy stanu, pomocy polegającej na udostępnieniu dokumentacji terenowej z badań w 1975 w Skordiowie oraz wyjaśnieniu, na jakich to właściwie soiidnych podstawach merytorycznych opiera się Jego rozprawa, za którą uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim tytuł doktora nauk. Wierzymy, żc to dla niego drobiazg i czcza formalność, albowiem, iak sam pisze w swei ostatniej książce- "1 1 co wvmvšla Profesorowie Sorbonv słusznym jest". 1 5 PRZYPISY: 1 - Patrz Bibliografii): Slomma 1976.1981. 2 - Patra choćby Saintyves 1907; Gaignebct 1972; Lebeuf 1987, Mac Cluskcy 1989.1991. 3 - Sama teza jest bardzo interesująca, wypada tylko wyrazić żal, że Autor wybrał laka a nie inną drogc jej dowodzenia (patrz I dalejj. I \ - L.Stomma zdaje sie twierdzić, żc cień gnomonu skraca sie wraz z przesuwaniem jego lokalizacji w kierunku kól podbiegunowych (Slomma 1981: (,7). Oczywiście jcsl dokładnie na odwrót; Sionce góruje coraz niżej nad horyzontem, wiec cień jest coraz dłuższy. 4 5 - Wobec braku szczegółowych danych nie można nic dokładnego na lemal tego palika powiedzieć, warto jednak wspomnieć, że horyzoni zachodni (patrząc od strony domu p. Koslrzanowskiego) zasłonięty jest zabudowaniami sąsiadów.lj. rodziny Hajduków. 6 - patrz następny przypis. 7 ' , .' • « i - Zastanawialiśmy sic; poważnie nad możliwym źródłem tej 15-metrowej pomyłki (?), której konsekwencje okazały sic tak brzemienne w skutkach. Wyjaśnienie może być dość proste: w swych pracach rysunkowych, L.Stomma chyba pomylił sie o jedną literę i zamiast "odcinek.AC", napisał "odcinck.-lZ". Istotnie, w jego danych AZ mierzy 46,70 m, a po to, by ра11Ы wskazywał proponowane przez niego daty okołonoworoczne, odległość la musiałaby wynosić ok. 31.50 m, czyli 15 m mniej, prawie tyle, ile wynosi podana przez niego odległość CZ (14.6 mj.Gdyby nie to. wszystko by sie (w obliczeniach! mniej więcej zgadzało, a my nie mielibyśmy powodów do wyjazdu do Skordiowa: wszak przekonanie o rzetelności danych terenowych podawanych przez kolegów po fachu jest podstawa wszelkiej działalności naukowej w naszych (i nie tylko naszych) dyscyplinach... 8 - О znaczeniu lej obserwacji do przewidywania przypuszczalnych dal zaćmień Księżyca patrz np. Lebeuf 1989. 9 1 0 1 1 • i - palrz np prace A.Thoma i C. Rugglcs'a (Bibliografia). - A.L., w towarzystwie p. Anny Dąbrowskiej, studentki etnografii na Uniwersytecie Warszawskim. - Ciekawe, że L. Stomma nic cytuje żadnego innego informatora ze samego Skordiowa. który wiedziałby coś o "palikach Kostrzanowskiego-. nawet mieszkającej z Koslrzanowskimi "płot w plol" p. Anny Hajduk (1911 - 1985). która w czasie badań �212 A R N O L D L E B E U F . MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. R O B E R T M. SADOWSKI terenowych w 1975 r. liczyła sobic 64 lata. byla więc prawic rówieśniczka p. Kostrzanowskiego. Jest to tym dziwniejsze że, jak wspomnieliśmy, palik A musiałby być dość znacznych rozmiarów aby móc służyć do obserwacji zimowych ponad pokrywa, śniegu, trudno wiec zrozumieć jak mogło to umknąć uwadze sąsiadów... (patrz przypis 14; 1 2 - Wywiady terenowe dotyczące kwestii "skordiowskiego obserwatorium" nie są załączone do rozprawy, a jedyną referencją archiwalną jest adnotacja "MW" oznaczająca "Materiały Własne" L.Slommy (Stomma 1976: 148, przypisy 82-90, 93; 142, przypis 2). 1 3 - Chcielibyśmy w tym miejscu serdecznie podziękować wszystkim osobom i instytucjom, które pomogły nam w czasie naszych badań terenowych. Szczególne podziękowania należą się p.mgr Stanisławowi Golubowi. Kierownikowi Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Chełmie, wójtowi gminy Dorohusk, p. mgr Zbigniewowi Goldzie, pracownikom Urzędu Gminnego w Dorohusku, oraz mieszkańcom Skordiowa.a zwłaszcza odzinie Zoruków, za ich życzliwość i cierpliwość. 1 4 - Jak wiadomo, sprzedaż gospodarstwa i przeprowadzka na drugi kraniec Polski są zamierzeniami planowanymi z niejakim wyprzedzeniem, można więc zasadnie przypuszczać, że LSlomma powinien być poinformowany o tak zasadniczych planach życiowych swego informatora, jeśli przebywał u niego okolo półtora miesiąca przed faktem. Tym większe zdumienie wzbudza brak dokładnej dokumentacji tego w yjąlkowego odkrycia, jakie dzięki p. Koslrzanowskiemu miał poczynić; z faktu, że główny informator, już podeszły wiekiem, wyjeżdża na drugi kraniec kra ju.a jego gospodarstw o zostaje sprzedane, jasno wynikało, że w krótkim czasie wszelkie rzeczowe dowody istnienia "obserwatorium" mogą zniknąć i wówczas pozostanie, jako jedyny material źródłowy, relacja Autora na ten temat... 1 5 - Chcielibyśmy jak najserdeczniej podziękować rodzinie Kostrzanowskich, a zwłaszcza Panu Stefanowi, za życzliwe przyjęcie w Bieniczkach oraz za czas jaki nam poświęcili. LITERATURA A v e n i Anthony 1981 Archaeoastronomy, in: Advances in Archaeological Method and Theo­ ry, vol. 4, (M.B.Schiller, ed.), Academic Press, New York G a i g n с b e t Claude 1972 he combat de Carnaval et Cúreme. Annales E.S.C. Nr 2, Paris 1974 Le Carnaval, Payol, Paris. 198.5 Art profane et religion populaire an moyen - age, PUF, Paris. G i с у s z t o r Aleksander 1962 Mythologie slave, in: Mythologie des peuples lointains ou barbares, Paris, pp.82-97. L a u r e n t Donalien s.d. Le juste milieu .reflexion sur un riluel de circumambulaion, „ la Troménie de Locronan" (maszynopis) L c b e u f Arnold 1987 Des éveques et des ourses, Etimología Polona,Nrl3, Ossolineum, Poznań, 1989 L'observatoire asironomique de la calhédrale Saint-Lizier de Couserans. Publications de l'Obscrvaloirc Aslronomiquc de Strasbourg, Série Astro­ nomic et Sciences Humaines, Nr 3 L o w m i a ń s k i Henryk 1979 Religia Słowian i jej upadek, PWN, Warszawa �S 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE j I j' i 213 M а с С 1 u s к e у Stephen C. 1989 The Mid-Quarter Days and the historical survival of british folk astronomy. Archaeoaslronomy Nr 13, Supplement to the Journal for the History of Astronomy,Cambridge 1991 Astronomy and ritual in latin Christendom (AD 400-1100)(manuscrit.preprinl) i 1 M o s z y ń s k i Kazimierz 1967 řCultuKct lądowa iS'/ow¿íí/2,Ossolincurti Wtlгszíl^vз. í R u g g 1 e s Clive 1984 Recumbent stone circles, Archaeoastronomy,J.H.A., vol.8, Cambridge, R u g g 1 e s Clive and Aubrey B U R L 1985 Recumbent stone circles. Archaeoaslronomy, J.H.A., vol.9, Cambridge pp.25-60 S a d o w s k i , Robert, Mariusz Z i ó ł k o w s k i and Karol P i a s e c k i 1982 Stone circles of Northern Poland, in: Archaeoaslronomy in the Old World, D.C.Heggic (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, pp. 215-224 S a i n t y v e s Pierre: 1923 Les comes de Perrault et les récits par alleles (leurs origines), lére édition,Nourry 1930 En marge de la Legendě Dorée, Songes, Miracles et Survivances, lére edition, Nourry 1912 Les religues et les images légendaires, lére edition, Mercure de France 1987 (rćed.)R.Laffont, Paris 1907 Essais de mythologie chrétienne, Les Saints succésseurs des dieux, Nourry, Paris. S e b i l l o ! Paul 1.9ťS8 Le jollclo/с dc Fiance ^^ídisonncuvc, Pons S t o m m a Ludwik 1976 Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego rozprawa doktorska Ka­ tedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (maszynopis) 1981 Słońce rodzi sie 13 grudnia, LSW, Warszawa T h o r n Alexander 1967 Megalithic sites in Britain and Brittany. Clarendon Press.Oxford. 1971 Megalithic lunar observalories,Umvershy Press, Oxford. �214 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. ROBERT M. SADOWSKI V a n G c n n e p Arnold: 1946-1988 Manuel de folklore frangais coniemporain, Paris 1 Z i ó ł k o w s k i Mariusz: 1989 El calendario metropolitano Inca, in: Time and calendars in the Inca Empire, M.S.Ziółkowski et R.M.Sadowski (ed.), B.A.R. International Series 479, Oxford, pp.129 -166. ANEKS 1 Fragmenty wywiadu przeprowadzonego ze Stefanem Kostrzanowskim, za­ mieszkałym do 1975 r. w Skordiowie, gmina Dorohusk, woj. chełmskie i wy­ mienionym w pracach dr hab. Ludwika Stommy (Stomma 1976,1981) jako główny informator w kwestii tzw "obserwatorium ze Skordiowa". Wywiad zarejestrowany w całości na taśmie magnetofonowej, kopie nagrania zdeponowane w Zakładzie Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii U W (sygnatura 1/2-67) oraz Katedrze Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (sygnatura M-22). Osoby uczestniczące w wywiadzie: S - Stefan Koslrziínowski, syn Wojciecha, ur. 25 XII 1909 w Skordiowie. M - Mieczysław Kostrzanowski, syn Stefana, ur. 27 VIII 1952 w Skordiowie. G - Grażyna Kostrzanowska z domu Denis, żona Mieczysława, ur. 20 X 1955 w Ostrówki, gm. Dorohusk, woj. chełmskie. A - Autorzy wywiadu. Mariusz Ziółkowski i Arnold Lebeuf, pracownicy naukowi Zakładu Antropologii Historycznej 1Л UW. Miejsce: dom p. Kostrzanowskich, Hieniczki 7, gmina Nowogard, woj. szczecińskie, czas: 21 czerwca 1991. Tekst spisany z taśmy, bez poprawek stylistycznych, skróty zaznaczone sa ( ). Całość nagrania liczy około półtorej godziny. (Transktypcja z taśmy: Anna Dąbrowska). (....) A - Zaraz Panu wyjaśnię dlaczego my tak Pana przepytujemy i dlaczego tak nas ciekawi ta kuchnia. S - O właśnie, komu na tym zależy ? A - To jest do pracy naukowej, którą robimy porównawczo. Zaraz Panu prze­ czytam fragment z pracy i wyjaśnię Panu. dlaczego lak bardzo nam zależy na informacji, gdzie była ta kuchnia i gdzie byly do niej okna (...) Czyli kuchnia byla w rogu południowo-wschodnim. A okna do tej kuchni byly tylko od strony południowej czy byly dwa od południa i od wschodu ? S - Na wschód i południe. A - A zabudowania byly tyłko od strony północnej czy jeszcze od południa? S - I od południa. Tu jest podwórze, od lego rogu tutaj byla stodola(...) A - Czyli zasłaniała całą część od południa (...) A z tej strony strony był zarośnięty rów (...) Ten rów byl był taki sam czy mniejszy (A pokazują zdjęcia wykonane w Skordiowie w marcu 1991) ? S - Rów był duży (...) jakieś trzy, cztery metry. A - Ależ Pan znakomicie pamięta, myśmy nawet mierzyli taśmą... S - I głębokości jakieś dwa metry... (...) A - To jest właśnie la książka, o której Państwu mówiłem. Chodzi o wyzna­ czanie pór roku przez obserwowanie Słońca za pomocą wbitych patyków, które się ogląda z danego miejsca. Jak Słońce zaczyna wschodzić za jakimś 1 j j | �13 GRUDNIA CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 215 patykiem, to się wie, że jest jakieś święto. Tak to przynajmniej pisze dr Stomma i może dalej: „W Chełmskiem posiłkowano się często palikami (...) do obserwacji wschodu i zachodu Słońca." I dalej jest podane (cytat z doktoratu, Stomma 1976:136-137) S - Ja o tych palikach, to ja nic nie pamiętam i takich palików to ja nic spotykałem. Czy to chodzi o miedzę? A - Ale na pewno? Bo tu jest nawet taki opis, że jeden z tych palików nazywał się noworoczny, drugi wiesienny, a trzeci jurski. Coś Państwo wiedzą 0 tym? G - My to nie (...) Może to było dawno. S - To jeszcze może przed moją pamięcią. Л - Ale czy nie zostało coś z tego? Nie wiemy, skąd ten opis jest. Bo tu jest podane Pańskie nazwisko. S - Ja pierwsze słyszę. Ale cokolwiek w mojej wiadomości jest, toja takie coś pod taką to nazwą, to ja o tym nie słyszałem(...) Juzem tyle lat przeżył 1 ojciec też przeżył 86 lat, ale o takich rzeczach nie opowiadał. Ja o tych palikach - wcale nie rozumiem - pierwsze słyszę. (...) S - O takich rzeczach to ja pierwsze słyszę (...) Żadnych palów nie było (...) Skąd oni znaleźli takie coś, chyba gdzieś z planu (...) A - Z tej mapy? Ależ nic, oni tu pisza., że właśnie Pan im powiedział (...) Zaraz przeczytam Panu fragment z książki (...) Tu jest o Panu mowa dalej, o panu Kostrzanowskim:"Szczęścic uśmiechnęło się w Skordiowie, wiosce nad bagnistą rzeczką Udal. Mieszkający na skraju tej wsi gospodarz" - chodzi 0 Pana - "potrafił nie tylko poprawnie zreferować zasady obserwacji wschodów i zachodów, lecz odszukał wśród wybujałego zielska cztery wbite" - tutaj cytuje Pana, że Pan to powiedział - "...'jeszcze przed wojną' paliki. Trzy służące niegdyś do obserwacji z okna sypialni - wschodów, a jeden z okna kuchni - zachodów Słońca. Paliki ułatwiające obserwację azymutów wschodu Słońca są wbite najednej prostej linii, prostopadłej do osi...". I dalej opisuje w jakiej odległości stały te paliki; jeden w odległości 46 metrów, drugi 14 i podaje odległości i wreszcie pisze: "jak się patrzyło z lewej strony okna sypialni, kijek A wskazywał miejsce zetknięcia siębrzegu tarczy wschodzącego Słońca między 28 grudnia a 2 stycznia, palik В od 24 do 26 marca, natomiast ostatni, trzeci palik od 23 do 25 kwietnia 1 nazywano je: ten pierwszy noworoczny, drugi wiesienny, a trzeci jurski". S - Ja pierwszy raz takie coś słyszę. Może tam kto inny tłumaczył (...)? A - Tu jest napisane, że to Pan. S - Że ja to opowiadałem? A - Stefan Kostrzanowski. S - Tam innych Kostrzanowskich nie było. A - Na pewno nie było? S - No, ojciec... A - "Szczególną uwagę chcieliśmy poświęcić kalendarzowi S. Kostrzano­ wskiego, z którego zostały jeszcze 4, przed wojną wbite paliki...". I tutaj dalej opis, który już czytałem. S - Ale nie wiem, w którym miejscu. A - Czyli Pan nie pamięta lego? S - Ja takie coś to dopiero pierwsze słyszę o tych palikach. No, pale byli... A - Ale te graniczne. S - Te graniczne tylko. Ale co chodzi jako wskaźne północ, południe, czy wschód, czy zachód, toja o tym nie pamiętam. �216 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. ROBERT M. SADOWSKI Л - Л panowie też nic nie wiedzą? Bo specjalnie byliśmy w Skordiowie dwa razy. S - Ja też ciekawie to słucham (...). A - A Pan nigdy nie miał tej książki w ręku? Nigdy Panu Stomma tej książki nie przysłał, którą wydał... S - Nie. A - 1 to był główny powód naszej wizyty u Państwa (...) W każdym razie Pan pamięta te badania? Chodzili... S - Tak. Wiem, że chodzili i coś spisywali. Ale co oni spisywali, to ja tego się ich nie pytałem i oni mi nic nie powiedzieli. (...) ii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d50364dccde1059a2a756a5120c45d.pdf 92097146f2188248b9b4c420d6db7dd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1571 Title A name given to the resource Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Organizacja. Metody badań. Problematyka. Uczestnicy / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.23-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelking, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA E N G E L K I N G Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku POLESKA EKSPEDYCJA ETNOSOCJOLOGICZNA J Ó Z E F A O B R Ę B S K I E G O W L A T A C H 1934-1937. O R G A N I Z A C J A . M E T O D Y BADAŃ. PROBLEMATYKA. UCZESTNICY Pamięci Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej, która skłoniła mnie do zajęcia się materiałami archiwalnymi Józefa Obrębskiego i przekazała mi swoją troskę o jego dziedzictwo, Profesor Antoniny Obrębskiej-Jabłońskiej, która opowiadała mi o swoim bracie i przekazała część jego spuścizny z nadzieją na publikację, i Pani Wandy Szuszkiewicz-Ferens, uczestniczki wypraw badawczych na Polesie w latach 30., od której usłyszałam niejedno piękne wspomnienie. 1. WPROWADZENIE Józef O b r ę b s k i (1905-1967), etnograf, etnolog i socjolog, uczeń Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Kazimierza Nitscha, uczeń i przyjaciel B r o n i s ł a w a M a l i n o w ­ skiego i F l o r i a n a Znanieckiego, był m i ę d z y innymi badaczem zachodniego Polesia, gdzie p r o w a d z i ł w latach 1934-1937 terenowe badania etnosocjologiczne. D z i ę k i n i m stał się znany j a k o autor prac, d o t y c z ą c y c h teorii grup etnicznych i k s z t a ł t o w a n i a się narodu - prac, k t ó r e do dzisiaj nie straciły a k t u a l n o ś c i i zdolności inspirowania kolejnych p o k o l e ń badaczy problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , czy to s p o ś r ó d e t n o l o g ó w , czy socjologów. W y n i k ó w swoich czteroletnich b a d a ń na Polesiu Obrębski ani nie opubliko­ w a ł , ani nawet nie o p r a c o w a ł w całości. O p r ó c z najbardziej znanych czterech a r t y k u ł ó w z r o k u 1936 (Obrębski 1936a-d), drukowanych w czasopismach Przegląd Socjologiczny i Sprawy Narodowościowe, do b a d a ń poleskich nawiązują dwie jego powojenne prace angielskojęzyczne: The Sociology of Rising Nations (1951, p r z e k ł a d polski 1968) i wydana p o ś m i e r t n i e The Changing Peasantry of Eastern Europe (1976). M o ż n a także dotrzeć do dwóch maszynopisów, złożonych w archiwum Uniwersytetu Warszawskiego: są to książki Polesie archaiczne (1944), na podstawie której uzyskał habilitację na U W w r o k u 1945, i Szkoła na Polesiu (1945), przygotowane do d r u k u w czasie okupacji niemieckiej. Znaczna część m a t e r i a ł ó w poleskich O b r ę b s k i e g o p o z o s t a ł a w r ę k o p i s a c h i maszynopisach. Są to notatki terenowe i mapki, fragmenty przygotowywanej �24 ANNA E N G E L K I N G monografii etnosocjologicznej współczesnego Polesia i o k o ł o tysiąca n e g a t y w ó w fotograficznych - największa zachowana kolekcja fotografii przedwojennego Polesia. A także garść korespondencji, programy b a d a ń , sprawozdania, kwestio­ nariusze. Przeważająca większość tej spuścizny znajduje się w archiwum Universi­ ty o f Massachusetts w Amherst w Stanach Zjednoczonych , d o k ą d zostały przekazane po śmierci O b r ę b s k i e g o w N o w y m J o r k u w r o k u 1967. N i e ­ wielka część z a c h o w a ł a się w Warszawie u jego siostry, A n t o n i n y O b r ę b s k i e j -Jabłońskiej, profesor slawistyki , po której śmierci (1994) trafiła do m o i c h r ą k . 1 2 A r c h i w a l i a O b r ę b s k i e g o p r z y n o s z ą d u ż o cennych informacji o w y n i k a c h jego b a d a ń , nie objętych opublikowanymi pracami. A l e nie t y l k o . Znajdujemy tam r ó w n i e ż m a t e r i a ł y , dające w g l ą d w organizację i przebieg pracy w terenie, j a k ą w y k o n a ł O b r ę b s k i z zespołem w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , w programowe i teo­ retyczne założenia b a d a ń , stosowane metody, a t a k ż e n i e k t ó r e wydarzenia czy przeżycia z okresu ekspedycji poleskiej. Ekspedycja ta była przedsięwzięciem ogromnym i a m b i t n y m . Jak to się stało, że podjął je właśnie Józef O b r ę b s k i ? I dlaczego zajął się wtedy właśnie Polesiem, a nie j a k i m ś innym terenem? A b y - c h o c i a ż częściowo - odpowiedzieć na te pytania, trzeba o d w o ł a ć się do biografii O b r ę b s k i e g o . M ł o d y O b r ę b s k i , studiujący w latach 1926-1930 etnografię i filologię sło­ w i a ń s k ą w słynnym Studium Słowiańskim na Uniwersytecie Jagiellońskim, był u w a ż a n y za najzdolniejszego ucznia Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . Jeszcze j a k o student, w 1928 r o k u , został asystentem Katedry Etnografii Słowian. Uczest­ niczył w pracach redakcyjnych w p o w o ł a n y m do życia w 1929 r. przez Nitscha i M o s z y ń s k i e g o Ludzie Słowiańskim - pierwszym m i ę d z y n a r o d o w y m piśmie, p o ś w i ę c o n y m dialektologii i etnografii Słowian. Brał również udział w pracach naukowych katedry: profesor M o s z y ń s k i wysłał go na prowadzone przez k r a ­ kowskiego geografa, prof. L u d o m i r a Sawickiego, dwie wyprawy na B a ł k a n y (1927, 1928), odbywane specjalnym samochodem „ O r b i s " (Książkiewicz 1929; Wiśniewski 1930). Dokumentacja z zakresu kultury materialnej, zebrana przez O b r ę b s k i e g o w Bułgarii, weszła w k r ó t c e potem w skład 1 t o m u Kultury ludowej Słowian, M o s z y ń s k i e g o ( M o s z y ń s k i 1929), a Lud Słowiański opubli­ k o w a ł p r a c ę m a g i s t e r s k ą m ł o d e g o badacza - d o k u m e n t a c j ę ludowego rolnic­ twa wschodniej części P ó ł w y s p u B a ł k a ń s k i e g o (Obrębski 1929, 1930, 193la, 193lb). W r o k u 1931, zdobywszy stypendium fundacji Rockefellera, O b r ę b s k i wyrusza na studia doktoranckie do B r o n i s ł a w a Malinowskiego, do L o n d o n School o f Economics (1931-1933). W ramach s t u d i ó w prowadzi w latach 1932 i 1933 badania terenowe w Macedonii, na Poreczu, k t ó r e owocują doktora­ tem Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, u k o ń c z o n y m w grudniu 1933 r o k u . W p o c z ą t k a c h 1934 wraca do kraju j a k o świetnie wyszkolony teoretycznie i praktycznie etnosocjolog (jak zaczął sam 1 „Obrębski CoUection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, Uni­ versity of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA. Por. A. Engelking (2001). 2 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 25 3 siebie w ó w c z a s o k r e ś l a ć ) . M a za s o b ą doświadczenie wielomiesięcznych ba­ d a ń terenowych w ś r ó d p r a w o s ł a w n y c h społeczności chłopskich w Macedonii i innych rejonach B a ł k a n ó w i jest znawcą, zwolennikiem i praktykiem metody funkcjonalnej Malinowskiego. T o wszystko sprawia, że jest znakomicie przy­ gotowany do etnograficzej pracy terenowej w krajach słowiańskich. A zatem nic dziwnego, że kolejnym terenem jego b a d a ń staje się Polesie. A l e k w a ­ lifikacje badacza Słowiańszczyzny to jeszcze nie wszystko; wydaje się, że w przypadku O b r ę b s k i e g o m o ż n a m ó w i ć o dodatkowych, indywidualnych predyspozycjach do zajęcia się właśnie Polesiem. Józef O b r ę b s k i u r o d z i ł się na Ukrainie (w Tepliku na Podolu), a w y c h o w a ł na Białorusi (w Plancie pod Słonimem) i Ukrainie (w pow. berdyczowskim, a później w K i j o w i e ) . O d dzieciństwa znał u k r a i ń s k i , białoruski i rosyjski. W otoczeniu w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m czuł się więc swojsko i kompetentnie. Z kolei j a k o w y c h o w a n k o w i Studium Słowiańskiego m u s i a ł o m u być bliskie powszechne w ś r o d o w i s k u przeświadczenie o szczególnej w a r t o ś c i Polesia dla b a d a ń nad dziejami i k u l t u r ą Słowian. N a pewno nie bez znaczenia był tutaj w p ł y w Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y zajmował się etnografią Polesia o d r o k u 1912 i , j a k wiadomo, g ł ę b o k o się n i m i n t e r e s o w a ł . Zainteresowania te bez w ą t p i e n i a były w j a k i m ś zakresie przekazywane studentom, a zwłaszcza najzdolniejszemu uczniowi. Józef O b r ę b s k i pisał później: „dzięki swoim szcze­ g ó l n y m , czasami niemal w y ł ą c z n y m cechom i w a r u n k o m naturalnym, histo­ rycznym i kulturalnym Polesie dla niejednej nauki stanowi teren godny stu­ d i ó w i dla niejednego naukowca czy laika jest przedmiotem pasjonujących z a i n t e r e s o w a ń intelektualnych" (1936a, s. 414). Inspirację swojego nauczyciela doceniał, ale jego z a i n t e r e s o w a ń nie powielał - Polesie interesowało go j u ż nie j a k o „ s k a n s e n starożytności s ł o w i a ń s k i c h " , ale „ l a b o r a t o r i u m etnosocjologiczne". P o z o s t a w i ł też O b r ę b s k i jedno, bardzo osobiste - j a k na badacza- f u n k c j o n a l i s t ę p r z y s t a ł o - świadectwo. We wstępie do rozprawy doktorskiej tak p r z e d s t a w i a ł angielskiemu czytelnikowi swoje kompetencje j a k o badacza społeczności wiejskich Europy Wschodniej: „Jestem, było nie było, Słowiani­ nem, urodzonym i wychowanym w najbardziej archaicznych i pierwotnych rejonach Europy. M a m więc w r o d z o n ą z n a j o m o ś ć moich stron rodzin­ nych. M a m , co więcej, osobiste doświadczenie obcowania z m o i m i chłopskimi 4 3 Józef Chałasiński pisał później o nim: „Józef Obrębski (za swoim mistrzem Bronisławem Malinowskim) reprezentuje kierunek etnologii socjologicznej, zmierzający do socjologicznego pogłębienia problematyki etnologii i etnografii" (Chałasiński 1946, s. 24). Od roku 1912 Kazimierz Moszyński utrzymywał kontakt z Czesławem Pietkiewiczem, do­ skonałym znawcą Polesia i jego kultury; w roku 1914 prowadził badania stacjonarne w rejonie Dereszewicz w pow. mozyrskim. Z kolei w okresie międzywojennym brał m.in. udział w wyprawie „Orbisu" na Polesie (1926). Prowadził tam wpólne badania z ukraińskim etnomuzykologiem F . Kołessą (1932), wspierał Cz. Pietkiewicza w pracach nad publikacją jego materiałów poleskich (1924-1936). Sam Moszyński opublikował 9 prac, dotyczących Polesia, nie licząc obfitego mate­ riału poleskiego, uwzględnionego w Kulturze ludowej Słowian. Zob. Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego, w: Klimaszewska (red.) 1976, s. 154-163. 4 �ANNA ENGELKING 26 z i o m k a m i - d o ś w i a d c z e n i e , k t ó r e z d o b y ł e m nie t y l k o dzięki etnologicznym badaniom terenowym w Polsce, na Białorusi, Ukrainie i w krajach b a ł k a ń s k i c h , lecz przede wszystkim dzięki bliskim p r z y j a ź n i o m z wieloma m i e s z k a ń c a m i t y c h k r a j ó w . O ile p a m i ę t a m , to nawet byłem piastowany przez w i e ś n i a c z k ę z B i a ł o r u s i , kraju s ł y n ą c e g o w literaturze etnograficznej ze swoich p r z e s ą d ó w , p i e r w o t n y c h w i e r z e ń , starodawnych o b r z ę d ó w . . . " (1933, s. 5, t ł u m . A E ) . 2. P I E R W S Z Y E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : P R O B L E M E T N I C Z N Y POLESIA (1934-1936) 5 Dla etnosocjologii, a przez nią rozumiem socjologię społeczeństw ludowych, ważność Polesia wypływa nie tyle z jego częstokroć źle rozumianej egzotyki czy specyficzności, ile stąd, że [...] dostarczyć może nam ono, a właściwie nie tyle samo Polesie, co jego ludzie, ważnych i cennych wskazówek dla rozwikła­ nia pewnych spornych lub niedość jeszcze zaawansowanych ogólnych proble­ mów socjologii; w szczególności zaś zagadnień, dotyczących socjologii narodu. Józef Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego przebiegała w d w ó c h etapach i w ramach w s p ó ł p r a c y z r ó ż n y m i instytucjami. K i e d y w 1934 r o k u O b r ę b s k i w r ó c i ł do kraju, związał się z d z i a ł a j ą c y m w Warszawie p o d kierownictwem Leona Wasilewskiego Instytutem B a d a ń Spraw 6 N a r o d o w o ś c i o w y c h . Instytut w s p ó ł p r a c o w a ł z kolei z r z ą d o w ą K o m i s j ą N a u k o ­ 7 wych B a d a ń Ziem Wschodnich , której zadaniem była organizaqa i koordynacja interdyscyplinarnych b a d a ń naukowych we wschodnich w o j e w ó d z t w a c h Polski. K o m i s j ę p o w o ł a n o do życia w t y m ż e 1934 r o k u , i to b y ł a b y ć m o ż e kolejna z przyczyn, dla k t ó r y c h O b r ę b s k i zajął się Polesiem. K N B Z W wystąpiła bowiem z bogatym programem b a d a ń na Polesiu. M u s i a n o p o s z u k i w a ć w y k o n a w c ó w tego p r o g r a m u . W jednym ze s p r a w o z d a ń pisano p ó ź n i e j : Obszar Polesia, mało zbadany przed wojną, został z inicjatywy Komisji NBZW poddany po raz pierwszy systematycznym badaniom naukowym, zmierzającym do poznania zachodzących na tym terenie procesów. Metoda pracy obrana przez Komisję NBZW była słuszna. Polegała ona na bezpośrednim kontakcie z terenem, co osiągano przez wysyłanie na teren Polesia szeregu zespołów badających oraz poszczególnych jednostek. Badania te [...] wskutek starannego do- 5 Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etno­ socjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część pierwsza: 1934-1936, ,,Zaharoddzie", nr 2, Materyjaly nawukowa - krajaznauczaj kanfierencyi „Palessie - skryzavannie kultur i czasu" (Pińsk, 25-27 wierasnia 1999), Minsk 2000, s. 36-44. IBSN powołano do życia w 1921 roku; Józef Obrębski został jego członkiem rzeczywistym w roku 1936. Komisji przewodniczył minister spraw wojskowych, gen. Tadeusz Kasprzycki. Zadaniem Komisji „miało być zorientowanie się w dotychczasowym dorobku naukowym wiedzy o Ziemiach Wschodnich, skoordynowanie badań w tej dziedzinie, opracowanie ich programu oraz zdobycie na ich przeprowadzenie odpowiednich środków finansowych" (Sprawy Narodowościowe 1936, s. 480). 6 7 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 27 boru tematu pozwalają [...] na otrzymanie syntetycznego obrazu tej części Polski (Sprawy Naro­ dowościowe 1936b, s. 483). Program b a d a ń , prowadzonych przez Instytut B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś ­ ciowych przy w s p ó ł p r a c y K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, był bogaty. N a Polesiu o b e j m o w a ł prace j ę z y k o z n a w c z e ( W i t o l d Doroszewski, H e n r y k Friedrich, Leszek Ossowski, Józef Tarnacki), demograficzne (Samuel Fogelson) i etnosocjologiczne (Józef O b r ę b s k i z zespołem). Przedmiotem za­ interesowania w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z Instytutem i K o m i s j ą n a u k o w c ó w m i a ł o być „ n i e t o , co « w i n n o być» zdaniem naszem, ale to, «со jest», co istnieje niezależnie od naszych sympatyj i antypatyj" (Sprawy Narodowościowe 1935a, s. 349). Badania prowadzono nie t y l k o z obiektywistycznego ( „ o b i e k t y w n o -kulturalnego", j a k to nazywano) p u n k t u widzenia - „gdzie n a r o d o w o ś ć i do­ k o n u j ą c e się w niej procesy zostają badane ze stanowiska historii, filologii, ekonomii, sztuki, prawa i t p . " , lecz t a k ż e z perspektywy humanistycznej, uwzględniającej p u n k t widzenia badanych grup społecznych, „gdzie chodzi o elementy i procesy, ujmowane tak, j a k czynią to same owe n a r o d o w o ś c i i ich otoczenie s p o ł e c z n e " (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543). Takie stanowisko metodologiczne m u s i a ł o o d p o w i a d a ć O b r ę b s k i e m u , k t ó r y j a k n i k t chyba przed n i m w polskiej etnologii brał w swoich pracach p o d u w a g ę p e r s p e k t y w ę p o d m i o t ó w b a d a ń (Wyka 1993) . Dostrzegając w członkach bada­ nych społeczności wiejskich nie tyle obiekty, służące gromadzeniu danych etnograficznych lub r o z t r z ą s a n i o m teoretycznym, ile żywych ludzi, p o s z u k i w a ł w nauce wyjaśnień p r o b l e m ó w społecznych współczesności. Podejście to było zgodne z założeniami I n s t y t u t u B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h i K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, zgodnie z k t ó r y m i lepsze zrozumie­ nie p r o c e s ó w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h , z a c h o d z ą c y c h na badanych terytoriach, m i a ł o p r o w a d z i ć do r o z w i ą z a ń praktycznych w dziedzinie gospodarki, admi­ nistracji i p o l i t y k i społecznej. W jednym z k o n s p e k t ó w , zarysowującym cel b a d a ń , O b r ę b s k i z a n o t o w a ł m.in.: „ C i ę ż k a i trudna sytuacja wsi kresowej. A b y przyjść jej tak czy inaczej z p o m o c ą , konieczna obiekt[ywna] znajom[ość] s t o s u n k ó w wiejskich na kresach" (Cel i metoda badania, konspekt rękopiśmienny w archiwum rodzinnym). 8 [Dotychczasowe] badania etnologiczne [...] zorientowane były głównie w kierunku zagadnień antycznych filiacyj kulturalnych i spekulacyj historyczno-rekonstrukcyjnych - pisał Obrębski w Programie swoich badań - pomijały natomiast żywą, konkretną treść współczesnej kultury wiejskiej. Rezultatem tego jest m.in. uderzająca rozpiętość między obfitością skolekcjonowanego materiału etnograficznego a szczupłością orientacji co do aktualnego układu stosunków społeczno-kulturalnych w danym obszarze, prowincji lub regionie. [...] Toteż w obecnym mo­ mencie badania etnologiczne winny skoncentrować się w pierwszym rzędzie na tych zagad­ nieniach, których aktualność dyktowana jest względami praktycznemi. Tylko wówczas dystans, który dzieli zbyt czasem chimeryczny świat nauki od konkretnej sfery praktyki społecznej, 8 Terminu „podmiot badań" używam w rozumieniu Anny Wyki, która pisze m.in.: „Pod­ miotowość relacji badawczej [...] zakłada nie dystans i «obiektywna» obserwację przedmiotu badań, lecz przeciwnie - intencjonalne zbliżenie się doń na wiele różnych sposobów" (1993, s. 51). �28 ANNA E N G E L K I N G zostanie zmniejszony do właściwego minimum - z największą korzyścią przede wszystkim dla nauki samej (Program badań etnologicznych w zakresie spraw narodowościowych w województwach wschodnich, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2). Ekspedycja etnosocjologiczna O b r ę b s k i e g o , prowadzona w w o j e w ó d z t w i e poleskim i p ó ł n o c n y c h powiatach w o ł y ń s k i e g o (zgodnie z p r z y j ę t ą przez bada­ czy g r a n i c ą woj. fizjograficzną białostockiego Polesia objęła też p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e i nowogródzkiego), współfinansowana przez gminy Fundusz K u l t u r y Narodowej ( O b r ę b s k i o t r z y m y w a ł stypendium Funduszu w latach 9 1934-1936 ), r o z p o c z ę ł a się w p o ł o w i e kwietnia 1934 r o k u od przygotowaw­ czych prac teoretycznych. M i e s i ą c później badacze wyruszyli w teren. Z a jej formalne z a k o ń c z e n i e należy u z n a ć Pierwszy Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy P o ś w i ę c o n y Z i e m i o m Wschodnim RP, k t ó r y o d b y ł się w Warszawie w dniach 20-21 w r z e ś n i a 1936 r o k u . N a zjeździe t y m O b r ę b s k i , w referacie Dzisiejsi ludzie Polesia, p r z e d s t a w i ł najważniejsze w y n i k i swoich b a d a ń . I c h podstawo­ w y m celem b y ł o poznawanie procesu nacjonalizacji wsi p o l e s k i e j ^ a tle za­ c h o d z ą c y c h w niej zmian k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j a k i e n a s t ę p o w a ł y wraz ze zmniejszaniem się izolacji wsi. F o r m u ł u j ą c założenia programowe b a d a ń , O b r ę b s k i pisał: Etnolog winien zdać sprawę z tego, czem jest współczesna rzeczywistość wsi wschodniej w dziedzi­ nie problemów narodowościowych, jakie jest obecne oblicze narodowe ludu, jakie czynniki leżą u podstaw dokonywującej się nacjonalizacji wsi, na czem ten proces polega i w jakim kierunku zdąża. W dziedzinie tych problemów zadanie etnologa komplikuje się oczywiście tą okolicz­ nością, że oblicze narodowościowe włościaństwa wschodnio-polskiego nie jest jeszcze definitywnie skrystalizowane. Proces nacjonalizacji, to znaczy dojrzewanie świadomości odrębności narodowo-kulturalnej i integracja różnych grup etnicznych w zsolidaryzowane ugrupowania narodowe i narodowościowe, jest w trakcie dokonywania się. W różnych okolicach osiągnął on różne fazy rozwojowe. [...] W ten sposób całe terytorium województw wschodnich rozpada się na szereg obszarów, zróżniczkowanych natężeniem świadomości narodowej oraz zwartości grupy narodowoś­ ciowej. [...] Zadaniem badań etnologicznych jest więc w pierwszym rzędzie zdanie sprawy z istnieją­ cych zróżniczkowań na podstawie dokładnej analizy charakteru, treści i form życia narodowego różnych grup etnicznych na obszarze województw wschodnich (Program..., s. 2, archiwum rodzinne). Analizie p r o b l e m u n a r o d o w o ś c i o w e g o Polesia m i a ł o służyć badanie sze­ regu kwestii szczegółowych, k t ó r e O b r ę b s k i f o r m u ł o w a ł m . i n . w pytaniach: 1. Czym jest tradycyjna kultura ludowa Polesia? 2. Na czym polega jej kontakt z kulturą innych społeczeństw? 3. Jakie są zasadnicze rysy rozkładu kultury ludowej i jaki charakter przybiera towarzysząca temu procesowi dezorganizacja kulturalno-społeczna? 4. Jakie działają ruchy i procesy społeczne o charakterze reorganizacyjnym i w jakim stopniu spełniają one swoją rolę mechanizmu dopasowywania się do zmienionych form bytu? 5. Jaka jest rola w tym względzie miejscowego ruchu narodowościowego? 6. Jak dokonywujące się przeobrażenia zaważyły na ustosunkowaniu się społeczeństwa wiejskiego do konieczności, zadań i form życia państwowego? (Badania etnosocjologiczne w r. 1934. Sprawozdanie, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2). 9 W sprawozdaniu Funduszu Kultury Narodowej, wśród badań subwencjonowanych przezeń „na obszarze wschodnich województw kresowych wymienione są badania etnograficzne, prowa­ dzone przez J. Obrębskiego na Polesiu" (Fundusz..., 1937, s. 30). �P O L E S K A E K S P E D Y C J A JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 29 T a k szeroki obszar zainteresowań badawczych w y m a g a ł o d w o ł y w a n i a się do rozmaitych ujęć teoretycznych: etnologicznych i socjologicznych. Ó w eklektyzm teoretyczny (według określenia O b r ę b s k i e g o ) był uwarunkowany specyfiką zadania, jakie stawiał sobie badacz: chodziło m u wszak „nie o systematyczne badanie pewnego izolowanego systemu k u l t u r y " , lecz „ o dzisiejszą k o n k r e t n ą treść Polesia" (Sprawozdanie, 21II1935, konspekt rękopiśmienny, s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79). Teoretycznym zapleczem Obrębskiego (przystoso­ wanym, rzecz jasna, do „specyficzności terenu badanego" (Ibid.), j a k to formuło­ wał) były zatem: p o pierwsze, socjologia humanistyczna Floriana Znanieckiego, w t y m zwłaszcza jego analiza społeczności chłopskich, znana z klasycznej monografii Chłop polski w Europie i Ameryce (1918-1920), k t ó r ą O b r ę b s k i u z n a w a ł za podstawowy w z ó r w badaniach etnosocjologicznych; po drugie, szkoła funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, z której czerpał sposoby analizy tradycyjnej kultury ludowej Polesia i metody pracy terenowej; i - po trzecie, prace Stanisława Orsiniego-Rosenberga , który w Instytucie B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś ­ ciowych z a j m o w a ł się procesami dezintegracji i reintegracji kultury wsi oraz zagadnieniami ś w i a d o m o ś c i narodowej i r u c h ó w narodowych i f o r m u ł o w a ł założenia prowadzonych przez Instytut b a d a ń (Orsini-Rosenberg 1929, 1930). 10 W i e d z ę o metodach badawczych O b r ę b s k i e g o m o ż e m y b u d o w a ć przede wszystkim na podstawie przytaczanych w a r t y k u ł a c h i k s i ą ż k a c h f r a g m e n t ó w m a t e r i a ł ó w terenowych oraz zachowanych w ś r ó d archiwaliów w y w i a d ó w , no­ tatek z obserwacji, k o n s p e k t ó w , instrukcji badawczych, ankiet, kwestionariu­ szy. Jeżeli chodzi o te ostatnie, to znajdują się w ś r ó d nich: Kwestionariusz etnosocjologiczny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78) i Kwestionariusz narodowościowy (archiwum rodzinne) oraz fragmentaryczne n o t a t k i - b r u d nopisy kwestionariuszy. W j e d n y m z p r o j e k t ó w badawczych O b r ę b s k i wspo­ m i n a t a k ż e o ankiecie etnograficznej, przeprowadzanej za p o ś r e d n i c t w e m nau­ czycieli poleskich - w y n i k ó w tej ankiety nie ma jednak w m a t e r i a ł a c h archi­ walnych; b y ć m o ż e była ona tylko planowana. Z a c h o w a ł się natomiast Kwe­ stionariusz etnograficzny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78). Co wiemy o organizacji b a d a ń ? O d b y w a ł y się one w trzech, częściowo przebiegających równolegle, etapach. Pierwszym z nich była analiza etnogeograficzna z r ó ż n i c z k o w a ń etniczno-kulturalnych, w ramach której O b r ę b s k i przewidywał wyznaczenie zasięgów szeregu cech, elementów i wzorów kulturalnych, rozbijających terytorium [...] na określone prowincje i regiony kulturalne i zbadanie, do jakiego stopnia zróżniczkowanie kulturalne pokrywa się ze zróżniczkowaniem cech językowych i samookreśleniem narodowościowem ludności. Materiał etnogeograficzny może być zebrany przez grupę terenowców, etno­ grafów i innych, posługujących się specjalnie w tym celu opracowanemi kwestionariuszami (Program..., s. 9, archiwum rodzinne). 1 0 Stanisław Orsini-Rosenberg (1892-1970), ekonomista i socjolog, uczeń Znanieckiego, był w okresie międzywojennym związany z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych i Instytutem Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. �ANNA ENGELKING 30 W r ę k o p i ś m i e n n y m konspekcie Organizacja badań znajdujemy d o k ł a d n i e j ­ sze dane o metodzie pracy: zebranie materiału cech i elementów kulturalnych wg normalnie przyjętego podziału na kulturę materialną, duchową i społeczną, może być dokonane przez terenowców, pracujących współrzęd­ nie na terenie obszaru całego województwa za pomocą metody kwestionariuszowej. Małe gminy = 1 punkt, duże gminy: 2 punkty lub więcej (archiwum rodzinne). 0 etapie d r u g i m - analizie stopnia i charakteru nacjonalizacji l u d u - pisał: badania te winny scentralizować się w różnych jednostkach etniczno-kulturalno-narodowościowych, wyodrębnionych na podstawie wyników analizy etnogeograficznej, skombinowanych z danemi lingwistyki i statystyki narodowościowej. W obrębie tych jednostek praca winna być specjalnie intensywna w jednym wybranym punkcie (wieś, gmina, okolica), reprezentatywnym dla danego regionu. W tym punkcie badania winny być dokonane przez etnologa-fachowca, zaangażowanego w tern samem miejscu w analizę procesu nacjonalizacji na tle miejscowej struktury społeczno-kulturalnej. Zadaniem badań jest wykrycie, na jakie strefy i regiony rozpada się obszar [...] pod względem natężenia i zwartości nacjonalizmu wiejskiego (Program..., s. 9-10, archiwum rodzinne). 1 wreszcie etap trzeci, analiza procesu nacjonalizacji: Wybór regionów badań jest tutaj ten sam, co dla statycznej analizy nacjonalizmu wiejskiego. Bada­ nia te mogą przynieść pozytywne rezultaty tylko wówczas, o ile będą prowadzone przez etnologów fachowców i oprą się na obserwacji, wnikającej dokładnie w stosunki miejscowe. Stąd minimalnym terminem pracy w poszczególnej jednostce badań winien być okres conajmniej sześciotygodniowy. Zadaniem badania w danej jednostce terenowej jest analiza struktury społeczno-kulturalnej grupy wiejskiej, zmierzająca do wykrycia czynników i dynamiki procesu nacjonalizacji (Program..., s. 10-11, archiwum rodzinne). M a m y zatem do czynienia z badaniami, zamierzonymi na t r w a ł y trzy lata, o b e j m o w a ł y t e r y t o r i u m d w ó c h w o j e w ó d z t w . dużą skalę: „Im większy teren p o k r y t y t ą p r a c ą , tern pewniejsza o b i e k t y w n o ś ć r e z u l t a t ó w " - notował Obrębski w jednym z k o n s p e k t ó w (archiwum rodzinne). Czy rzeczywiście u d a ł o się z r e a l i z o w a ć zamiar pracowania w p o s z c z e g ó l n y c h „ j e d n o s t k a c h ba­ d a ń " przez co najmniej sześć tygodni, nie wiemy. M o ż e m y jednak założyć, że tak - zachował się bowiem d o w ó d o b e c n o ś c i badaczy w jednej z t a k i c h jednostek. Jest to m a p a p o w i a t u ł u n i n i e c k i e g o z naniesionymi informacjami o marszrucie, j a k ą odbyli tam J ó z e f O b r ę b s k i i R o m a n C h r o m i ń s k i w okresie 11 10 lipca - 30 sierpnia 1934 r o k u ( „ O b r ę b s k i Collection", box 38, folder 4 5 ) . O b r ę b s k i s t o s o w a ł w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w metody terenowej, wypracowa­ nej przez M a l i n o w s k i e g o : obserwację, obserwację u c z e s t n i c z ą c ą oraz w y w i a d o r ó ż n y m stopniu formalizacji 1 1 (od ankiety do nieformalnej r o z m o w y ) . N i e Marszruta przebiegała przez następujące miejscowości: Hancewicze - Borski - Nowosiółki - Swiecica - Wyhonoszcza - Hutka - Reczki - Płoskinia - Zadubie - Małkowicze - Nowosiółki - Borowiki - Zareczje - Chorostów - Bereźniaki - Tymoszewicze - Stablewicze - Jelno - Hryczynowicze - Florowo - Redygierowo - Perynowo - Krasna Wola Zaścianek - Wólka Kołtunowata - Brodnica - Jeziernica - Lubaczyn - Łachwa. �POLESKA. EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 31 wiem, na ile p o s ł u g i w a ł się czynnie gwarami poleskimi - d o ś ć powiedzieć, że n o t o w a ł je na bieżąco (w trakcie rozmowy czy wywiadu) w zapisie fonetycz­ n y m lub p ó ł f o n e t y c z n y m . K o r z y s t a ł również ze źródeł zastanych: analizo­ w a ł dane statystyczne, dokumenty u r z ę d o w e i osobiste (wspomnienia, listy). W archiwaliach m o ż n a znaleźć k i l k a s k r ó t o w y c h r ę k o p i ś m i e n n y c h notatek, m ó w i ą c y c h explicite o stosowanych metodach. W konspekcie sprawozdania z pierwszego r o k u b a d a ń czytamy: metodycznie: badania terenowe; intymny kontakt; orientacja w problemie; brak formalności w badaniach; obserwacja - nie zeznania. I dalej: trudności: tempo pracy - przy b. obszernym terytorium; brak przygotowanych pracowników (metodycznie i teoretycznie). Stąd konieczność zrezygnowania z pewnych postulatów metod [ycznych] - posługiwanie się kwestionariuszami i an­ kietami (pomocnicze) (Sprawozdanie..., s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79). N a marginesie notatek z pracy E.T. Hulera, Rural Community Types (1928), w k t ó r y c h zapisał najwyraźniej w a ż n ą dla siebie w s k a z ó w k ę m e t o d y c z n ą : Pozycja badacza: pośrednia między „obcym" i „swoim": współdziałający obserwator, zanotował: Trudność badań na Polesiu: brak oświadczeń pisemnych, wypowiedzi obszernych etc. Przedewszystkiem obserwacja (Notatki rękopiśmienne w archiwum rodzinnym). M o ż n a więc przyjąć, że p r a c u j ą c w terenie osobiście, O b r ę b s k i - przyj­ m u j ą c y p o s t a w ę b a d a w c z ą współdziałającego obserwatora - stosował m a ł o f o r m a l n o ś c i w badaniach. Z jego zapisów terenowych jasno wynika, że nie o g r a n i c z a ł się do klasycznych w y w i a d ó w , lecz głównie r o z m a w i a ł z ludźmi, oczywiście nie t y l k o na tematy ujęte w kwestionariuszach. W s p ó ł p r a c o w n i c y natomiast, nie m a j ą c y tak d u ż e g o doświadczenia terenowego j a k on, praco­ w a l i przede wszystkim m e t o d ą k w e s t i o n a r i u s z o w ą . Ciekawym ś w i a d e c t w e m relacji m i ę d z y badaczami a „ b a d a n y m i " są dwa listy do O b r ę b s k i e g o od c h ł o p c ó w ze Swięcicy (pow. łuniniecki), datowane 30 lipca i 30 sierpnia 1934 r o k u : Do Wielmożnych Panów! Posyłamy uszanowanie jako że W. Panowie niezapominają o nas, i my jesteśmy bardzo zadowoleni z tego. Ukłon od Stefana Strzelca i Włodzimierza Kuryłowicza muzykanta i od Mikołaja Bujkiewicza, ucznia który czytał pytania. Posyłamy Wam panowie wesołe pozdrowienie w pańskiem życiu. Przepraszamy Panów że tak długo nie pisali listu z po­ wodu że nie było nas w domu. I drugi list: Szanowne Państwo Przesyłamy panom pozdrowienie i prosimy panów o przysłanie nam książkie w kturej można bendze znalesc coś dobrego A mienowicie chcemi zrobić przedsawienia niestety niemamy gdze kupie książki Upraszam panów o przysłanie mi fatagrafek Upraszam jak najprzędzieć odpisać Swięcica A. Kuryłowicz („Obrębski Collection", box 37, folder 38). N a podstawie d o s t ę p n y c h źródeł (poza w s p o m n i a n ą wcześniej m a p ą ) nie m o ż n a precyzyjnie określić, ile czasu spędził O b r ę b s k i na Polesiu i kiedy był �ANNA ENGELKING 32 w jakich miejscowościach ( n o t a t k i terenowe nie są datowane, znamy t y l k o nazwy miejscowości i nazwiska r o z m ó w c ó w ) . T o samo dotyczy jego w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w . O przebiegu b a d a ń w i a d o m o w zasadzie t y l k o to, co podaje Instytut B a d a ń w dorocznych sprawozdaniach, d r u k o w a n y c h w organie I n s t y t u t u , d w u m i e s i ę c z n i k u Sprawy Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h Narodowościowe. W r o k u 1934 prace terenowe t r w a ł y od p o ł o w y maja do p o ł o w y grudnia. Objęły d u ż ą część p ó ł n o c n e g o Polesia: pow. k o b r y ń s k i , d r o h i c k i , część p r u żańskiego, kosowskiego i p i ń s k i e g o w terenie p r a c o w a ł y siły pomocnicze C h r o m i ń s k i (mgr (absolwent filozofii, filozofii, oraz łuniniecki. Oprócz Obrębskiego (jak się m ó w i w sprawozdaniu): R o m a n o d 1 lipca do 1 w r z e ś n i a ) , Z y g m u n t K o r y b u t i a k 1 2 o d 15 w r z e ś n i a ) i Jan Teodorowicz (student prawa, o d 1 p a ź d z i e r n i k a d o 1 grudnia). W y n i k i pierwszego r o k u b a d a ń o m a w i a ł O b r ę b ­ ski „ n a specjalnym zebraniu Z a r z ą d u I n s t y t u t u z u d z i a ł e m przedstawicieli w ł a d z i sfer n a u k o w y c h " , 21 lutego 1935 r o k u . W sprawozdaniu zanotowano: Z racji zjawisk, zaobserwowanych na Polesiu, przedmiotem tych badań stały się w pierwszym rzędzie procesy dezorganizacji i reorganizacji, pojawiające się na tym terenie w związku z roz­ kładem prymitywnej kultury ludowej. Wyniki badań doprowadziły do podziału Polesia na trzy regiony, różniące się stopniem dezorganizacji kulturalnej, charakterem prób reorganizacji, charak­ terem i stopniem uświadomienia narodowego, postawą ludności wobec państwowości polskiej i spraw polonizacji itd. Regiony te nie są ściśle geograficznie rozgraniczone, zachodzą na siebie, mieszczą też enklawy - mowa więc być może tylko o przeważającym typie. Specjalny nacisk stawiano też na strukturę i dynamikę życia narodowościowego. W tym związku przeprowadzono analizę podziału etnicznego Polesia, przyjmując za podstawę własne kryteria i pojęcia ludności, zamieszkującej ten obszar i jego pogranicza (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543). W r o k u n a s t ę p n y m , 1935, z O b r ę b s k i m w s p ó ł p r a c o w a l i nadal Z y g m u n t K o r y b u t i a k i Jan Teodorowicz. D o ekipy d o ł ą c z y ł S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i (etnograf, asystent prof. S t a n i s ł a w a Poniatowskiego w Z a k ł a d z i e Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego), k t ó r y działał przez cztery miesiące na 13 Polesiu W o ł y ń s k i m . Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne Polesia badano na terenie p o w i a t u brzeskiego, k o b r y ń s k i e g o , p r u ż a ń s k i e g o , kosowskiego, drohickiego, p i ń s k i e g o , 1 2 Zygmunt Jan Korybutiak brał udział w pracach Koła etnologów studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (zob. Zhamierowska-PruíTerowa 1937). Opublikował: Kowalstwo ludo­ we w województwie wileńskiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego, nr 23, Wilno 1936, s.. 39 oraz Hodowla zwierząt domowych i pasterstwo w Wileńskiem i Nowogródzkiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego, nr 24, Wilno 1936, s. 32. Począwszy od 1935 roku Dworakowski prowadził tam również własne badania, nie zwią­ zane z projektem Obrębskiego. Zajmował się przede wszystkim obrzędowością rodzinną i kulturą szlachty zagrodowej. Zebrane przez niego materiały, jak również przygotowywana do druku obszerna monografia, spłonęły w Warszawie we wrześniu 1939 roku; zachowała się jedynie niewielka część dokumentacji w archiwum Obrębskiego. Przed samą wojną Dworakowski zdążył opublikować trzy prace, oparte na ekspedycjach poleskich: Rubież polesko-wołyńska, Sprawy Narodowościowe nr 3: 1938, s. 3-25; Obrzędy weselne w Niemowiczach, Rocznik Wołyński, t. 8, Równe 1939; Szlachta zagrodowa we wschodnich powiatach Wołynia i Polesia. Relacje z terenu, Warszawa 1939. 1 3 �33 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO ł u n i n i e c k i e g o , s t o l i ń s k i e g o , s a r n e ń s k i e g o , k a m i e ń - k o s z y r s k i e g o , kowelskiego, kostopolskiego i r ó w i e ń s k i e g o . D o d a t k o w o w powiecie k a m i e ń - k o s z y r s k i m , kowelskim i łuninieckim zbierano materiały, dotyczące procesu r o z k ł a d u kultury ludowej. W i a d o m o , że te badania prowadził O b r ę b s k i osobiście (Sprawy Narodo­ wościowe 1936a, s. 148). Badacze pracowali d w ó j k a m i lub w pojedynkę, pozosta­ j ą c ze s o b ą w kontakcie korespondencyjnym (listy w y s y ł a n o na poste-restante). W i e m y , że przez pewien czas O b r ę b s k i i D w o r a k o w s k i p o d r ó ż o w a l i kajakiem, sypiając w namiocie i g o t u j ą c na prymusie. „ K t ó r e g o ś wieczoru następuje w y b u c h maszynki, dr O b r ę b s k i zostaje dotkliwie p o p a r z o n y " - opowiadał 40 lat później Stanisław D w o r a k o w s k i dziennikarzowi białostockich Kontrastów: Nie ma mowy o kontynuowaniu wspólnie podróży. Dworakowski zobowiązuje się sam dokończyć dzieła. Zbiera materiał dla siebie i dla dra Obrębskiego, do wspólnej pracy. Zmienia teraz tech­ nikę podróżowania. Zawarłszy znajomość z flisakami, spławiającymi drzewo z poleskich puszcz, pływa z nimi. Flisacy stają się pierwszymi informatorami młodego badacza. Wieczorami roz­ palano ogniska na tratwach i usadowiwszy się w ich kręgach, snuto opowieści, śpiewano pieśni (Sidorski 1974, s. 17). Zachowało się z tego r o k u k i l k a listów w s p ó ł p r a c o w n i k ó w do Obręb­ skiego, k t ó r e r z u c a j ą więcej światła na w a r u n k i i a t m o s f e r ę b a d a ń i relacje m i ę d z y ich uczestnikami. S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i pisał z P i ń s k a (7.10.1935): Zebrałem materiał językowy, zarówno obiektywny, jak podawany przez sąsiadów. Mając w pa­ mięci nasze długie rozmowy i praktykę 2-miesięczną (ja zresztą nic nie robiłem, tylko patrzyłem i słuchałem), od tej strony właśnie podchodziłem, o której Pan w swym liście wspomina, tj. od strony etnicznej. [...] Naprawdę, kochany z Pana człowiek. Strasznie kochany. Jak przyjadę do Warszawy, muszę Pana wyściskać (archiwum rodzinne). Z y g m u n t K o r y b u t i a k d o n o s i ł z Iwacewicz (17.08.1935): Zrobiłem pieszo 594 km w rozmaitych warunkach terenowych i atmosferycznych lepszych i gor­ szych, mimo to jestem jednak w formie dotychczas. [...] Miałem między innemi parę incydentów z policją [...]. [...] powiedziałem komendantowi, że pokazanie swego zaświadczenia uważam li tylko za czczą formalność, oczywista dyskutowaliśmy długo na ten temat, starałem się przekonać tego kacyka o słuszności swych wywodów... A później z Pińska (4.09.35): Przed paru dniami byłem w starostwie łuninieckim, gdyż tak wypadało po drodze i niestety odmówiono mi prawa badania do 9 bm. ze względu na jakieś tam operacje wojskowe w tym akurat terenie, gdzie musiałem przeciągnąć granicę Litwiny - Poleszuki, wzgl[ędnie] Polanie - Poleszuki. Dziś w nocy wyjeżdżam w brzeski... (archiwum rodzinne). Jan Teodorowicz z d a w a ł sprawozdanie (z P i ń s k a , 6.02.1935): Ankietę opracowałem w czterech gminach: pinkowickiej, żabczyckiej, porzeckiej i łohiszyńskiej. Kwestionariusz etnosocjologiczny i narodowościowy wypełniłem tylko dla jednej gminy żabczyc­ kiej. Różnice w porównaniu z innemi gminami Podhorodzia będą minimalne. Zasadniczo wschod­ nie Podhorodzie względnie Zahorodzie można zaliczyć do obrazu jednolitego pod względem narodowościowym. [...] Proszę być względnym przy ocenie pierwocin mej pracy w wypadku skonstatowania niedociągnięć (archiwum rodzinne). �34 ANNA E N G E L K I N G O przebiegu b a d a ń w r o k u 1936 wiadomo najmniej; w sprawozdaniu zamieszczonym w Sprawach Narodowościowych podano t y l k o , że zostały u k o ń ­ czone (Sprawy Narodowościowe 1937, s. 171). N i e wiemy, czy zachowane w archiwum w Amherst (ok. 1700 ss.) i w archiwum rodzinnym (ok. 500 ss.) materiały, zebrane przez grono badaczy podczas trzyletniej ekspedycji, s t a n o w i ą całość dokumentacji, j a k ą w jej trakcie s p o r z ą d z o n o . Niezależnie o d tego, p r z y n o s z ą one bardzo obszerne tło m a t e r i a ł o w e dla opublikowanych przez O b r ę b s k i e g o a r t y k u ł ó w i przygotowanych do d r u k u książek (Obrębski 1936a-d, 1944, 1945, 1951, 1976), rzucając ciekawe światło na s p o s ó b badania przez niego problemu etnicznego Polesia. Ponad dwa tysiące stron n o t a t n i k ó w tere­ nowych, w y p e ł n i o n y c h kwestionariuszy (Kwestionariusz narodowościowy i Kwe­ stionariusz etnosocjologiczny), mapek i szkiców oraz o p r a c o w a ń zbiorczych (w formie z a r ó w n o k o n s p e k t ó w , j a k i k r ó t k i c h tekstów, syntetyzujących po­ szczególne zagadnienia) przynosi obfite dane, d o t y c z ą c e z r ó ż n i c o w a n i a etnicz­ nego, problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , kultury ludowej i sytuacji gospodarczo-społecznej ówczesnego Polesia. Obejmują one m . i n . zagadnienia takie, j a k : obiektywne i subiektywne zróżnicowanie grup etnicznych, wzajemne stereotypy (polesko-litwińskie, polesko-wołyńskie etc), różnice wyznaniowe, „ r u c h sekciars k i " , ruch narodowy u k r a i ń s k i i białoruski, akcja polonizacyjna na kresach, stosunek do Rosji carskiej i k o m u n i z m u , p a m i ę ć historyczna, stosunek do p a ń s t w a polskiego i jego instytucji (szkoła, wojsko, administracja, policja, sądy), tradycyjna k u l t u r a ludowa (teksty folkloru, wierzenia, magia), wielka rodzina i jej rozpad, przemiany w obrębie w s p ó l n o t y wiejskiej (zanik dawnych więzi i w a r t o ś c i , nowe wzory), kryzys gospodarczy i sytuacja ekonomiczna wsi. Najważniejsze w y n i k i działalności ekspedycji poleskiej, o czym wspomnia­ ł a m wcześniej, O b r ę b s k i przedstawił we wrześniu 1936 r o k u na Pierwszym Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym P o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim RP. W a r t o p r z y t o c z y ć fragmenty k i l k u głosów w dyskusji po jego referacie: Wszyscy dotąd w labiryncie zagadnień etnicznych Polesia błądziliśmy jak w puszczy, toteż praca dra Obrębskiego jest pracą pionierską, rzucającą światła w tej puszczy i pozwalającą nam się w niej orientować (dyr. Józef Poniatowski); Referat jest wybitnej wartości, gdyż oparty na dobrej znajomości doktryn socjologicznych i po­ znaniu społeczeństwa. Obraz bardzo ciekawy i na ogół trafny (prof. Franciszek Bujak); Referat, jako syntetyczny, nie mogący zbyt wiele rzeczy ze względów jedynie technicznych pomieś­ cić, zasługuje na określenie: referat niesłychanie piękny. Polesie, dotąd bardzo mało znane, stopniowo zostaje odkryte. Należy podkreślić, że dr Obrębski chodził po Polesiu przez parę lat i wnioski swoje opiera na wartościowym materiale (prof. Stefan Czarnowski); Prof. Kazimierz Moszyński stwierdził, że o ile poznał Polesie, to bez zastrzeżeń zgadza się na spostrzeżenia prelegenta; Odnośnie referatu Rektor Witold Staniewicz wyraża się, że dr Obrębski ujął bardzo głęboko naukowo to, co my wiemy z praktyki; Dr Ludwik Grodzicki wyraża swą pochlebną opinię o referacie. Mówi, że rozmawiał z drem Obrębskim z kilkadziesiąt razy i widział stały postęp, stałe dążenie do doskonalenia swojej syntezy �35 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO Polesia. Było jednak w tym referacie to, że dr Obrębski bardzo generalizował i to wywołało taką dyskusję. Prelegent podnosił dane zjawisko, które w jednym rejonie jest bardzo istotne, znajdzie się wszakże inny rejon, w którym to zjawisko nie występuje, lub przynajmniej na dalszym planie. Toteż ci ze słuchaczy na sali, którzy znali dany teren, oponowali - podczas gdy inni potakiwali. Ci oponenci - bezwzględnie ludzie znający swój teren - wysuwali różne obiekcje. Tak też zbyt wielkie generalizowanie przez prelegenta było powodem tej dyskusji. A przyczyną jest bez wątpie­ nia to, że Polesie nie jest jednolitą jednostką, ale właśnie jest niesłychanie zróżnicowane, o tysią­ cach przejściowych momentów (Protokół z dyskusji po referacie dr Józefa Obrębskiego, maszyno­ pis w archiwum rodzinnym). A Kurier Wileński, k t ó r y w dniach 21-25 września 1936 r o k u zamieszczał szczegółowe sprawozdania ze Zjazdu, swoje o m ó w i e n i e w y s t ą p i e n i a O b r ę b ­ skiego z a k o ń c z y ł w s p o s ó b następujący: Wystarczy tego, cośmy tu powtórzyli za referentem i dyskutującymi na Zjeździe Poleskim, aby się przekonać, że etnosocjologia nie jest nauką oderwaną. Mówi ona w sposób naukowy i zrozumiały nawet dla napływowej elity to, co my ludzie miejscowi i bez tego dostatecznie rozumiemy. Wydobywa na powierzchnię tragiczne nieporozumienia, które co krok spotykamy, nieporozumie­ nia pomiędzy nami i tymi, którzy chcą nas uszczęśliwiać wbrew naszej woli i nie chcą nas przybrać sobie do pomocy, bo nie mają zaufania, bo obawiają się obdzielić nas nadmiarem władzy. Uczmy się wszyscy etnosocjologii - może to usunie nieporozumienia (Lemiesz 1936, s. 1). 3. D R U G I E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : B A D A N I A M O N O G R A F I C Z N E WSI O L M A N Y (1936-1937) 14 Wieś Olmany [...] jest [...] jedną z wsi miejscowego Polesia, [...] która przez mieszkańców sąsiednich wsi Poręcza [...] określana jest [...] jako „kutok propałyj" i wszystkie cechy, przypisywane przez ludność Poręcza wsiom Polesia, wszystkie koncepcje miejscowe „dzikości", zacofania, barbarzyństwa i pierwotności ludzi Polesia, odnoszone są do mieszkańców Olman w rów­ nym stopniu. [...] Na to jednak, aby umieścić te fakty we właściwej perspek­ tywie i we właściwym kontekście, aby zniekształcenia, którym podległy, poddać odpowiedniej weryfikacji, [...] musimy pominąć tych ludzi z zewnątrz [...] i zetknąć się blisko i bezpośrednio z interesującą nas wsią. Józef Obrębski, maszynopis bez tytułu („Obrębski Collection", box 48, folder 116) R o k 1936 p r z y n i ó s ł z m i a n ę sytuacji zawodowej Józefa O b r ę b s k i e g o - po­ zostając nadal z w i ą z a n y z Instytutem B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , gdzie p r o w a d z i ł w y k ł a d y w ramach Seminarium N a r o d o w o ś c i o w e g o , objął stano­ wisko wicedyrektora w nowo utworzonym P a ń s t w o w y m Instytucie K u l t u r y 15 1 4 Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część druga: Badania monograficzne wsi Olmany (1936-1937), Zaharoddzie, nr 3, Materyjały nawukowaj kanfierencyi „Palessie и XX stahodzdzi" (Bielastok, 1-4 czerwienia 2000), Minsk 2001. Był to wykład „Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych" w la­ tach: 1935/36, 1936/37, 1937/38 i 1938/39 oraz „Ludność litewska i białoruska na Ziemiach Północno-Wschodnich w roku 1938/39". 1 5 �36 ANNA E N G E L K I N G Wsi 1 6 (gdzie p r a c o w a ł do wybuchu wojny w 1939 г.). Z kolei ze z m i a n ą miejsca pracy w i ą ż e się d r u g i etap poleskiej ekspedycji etnosocjologicznej: badania monograficzne wsi Olmany w powiecie stolińskim. Badania wsi O l m a n y zaczęły się latem 1936 r o k u od wakacyjnej w y p r a ­ w y turystyczno-badawczej na Polesie, do z k o ł a naukowego s o c j o l o g ó w wie Floriana Znanieckiego: i Wanda Szuszkiewiczówna 19 p o w i a t u stolińskiego, Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Zbigniew 17 Zenkteler , W a n d a studentów B y l i to ucznio­ Stróżykówna 1 8 (absolwentka pedagogiki) oraz kolega gimna­ zjalny Z . Zenktelera, Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i (student prawa). W archiwum w Amherst z a c h o w a ł y się dwa listy Zenktelera: 5-stronicowy, pisany w Olmanach 15 lipca 1936 i 1-stronicowy, pisany w Poznaniu 7 w r z e ś ­ nia 1936 („Obrębski Collection", box 36, folder 26). Listy te, tytułowane „ W i e l c e Szanowny Panie Profesorze!", i n f o r m u j ą o przebiegu studenckiej eks­ pedycji. W d r u g i m z nich Zenkteler pisał: Uprzejmie donoszę, że byłem na Polesiu od dnia 8 lipca do 24 sierpnia. 27 lipca przyjechała kol. Stróżykówna z kol. Kapałczyńskim. W dniu 8 sierpnia przybyła kol. Szuszkiewiczówna. Byli oni na Polesiu do 19 sierpnia. Warunki pracy były bardzo trudne. Zdobyliśmy materiały do zagad­ nienia osadnictwa i monografii wsi poleskiej. Obecnie przepisuję wywiady - pisane przeważnie ołówkiem i staram się je ułożyć w pewną całość - mniej więcej opracować. Będę mógł przesłać materiały nie wcześniej jednak jak za tydzień - przepraszam bardzo, że z opóźnieniem. Niestety nie wiemy, do kogo odnosi się określenie „ P a n Profesor": czy do F l o r i a n a Znanieckiego ( k t ó r y jednak, w e d ł u g późniejszej relacji obu uczest­ 20 niczek w y p r a w y , nie i n t e r e s o w a ł Józefa Chałasińskiego się wtedy ich przedsięwzięciem), do ( k t ó r y nie był wtedy profesorem [był docentem socjo­ logii Uniwersytetu Warszawskiego], ale przyjeżdżał z w y k ł a d a m i do 1 6 czy poznań- Państwowy Instytut Kultury Wsi utworzono w 1936 r. Jego dyrektorem został Józef Cha­ łasiński, wicedyrektorem - Józef Obrębski (w archiwum rodzinnym zachowała się umowa o pracę z dnia 26.11.1936). PIKW, formalnie podlegający Ministerstwu Rolnictwa, merytorycznie i kad­ rowo związany z Polskim Instytutem Socjologicznym (którego członkiem Obrębski był od 1937 г.), zajmował się społeczną i kulturową problematyką wsi i warstwy chłopskiej. Obrębski prowadził tu i organizował badania nad emigracją wiejską, uniwersytetami ludowymi i pamięt­ nikami chłopskimi. Zbigniew Zenkteler, ur. 1915, studiował socjologię w Poznaniu i Warszawie. W 1939 r. znalazł się w ZSRR, opuścił go w a z z armią gen. Andersa; po wojnie osiadł w Kanadzie. Wanda Stróżykówna (później Lipińska-Mrozek), po wojnie profesor socjologii, twórca i długoletni kierownik Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Śląskim. Wanda Szuszkiewiczówna (później Górszczyk-Ferens), 1912-2000, pedagog i socjolog, związana z ruchem ludowym, działaczka ruchu spółdzielczego. W 1940 r. wywieziona do Kazach­ stanu, wyszła z ZSRR wraz z armią gen. Andersa. Po wojnie pracowała w Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego w Warszawie. Współpracowała z demokratyczną opozycją, działała społecznie na rzecz rolników i inwalidów. Rozmowa z Wandą Ferens, Warszawa, maj 2000 (nagranie w archiwum A E ) i z Wandą Mrozek, Warszawa, wrzesień 2000 (notatki w archiwum A E ) . Według relacji Wandy Mrozek, Znaniecki dowiedział się o badaniach w Olmanach już po zakończeniu studenckiej wyprawy waka­ cyjnej w 1936 г., kiedy poprosił W. Stróżykównę o zreferowanie jej wyników na swoim seminarium. 1 7 1 8 1 9 2 0 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 37 skich socjologów i część z nich inicjował do pracy terenowej), czy też do Józefa O b r ę b s k i e g o ( k t ó r y również nie był wtedy profesorem [miał tytuł dok­ tora], ale j a k o jedyny s p o ś r ó d wymienionych zajmował się aktywnie Polesiem i w k t ó r e g o archiwaliach znajdują się oba listy). Bez względu na t ę niejasność, nie m a wątpliwości, że Zbigniew Zenkteler - na t y m etapie najbardziej z całej c z w ó r k i z a a n g a ż o w a n y w badania - m u s i a ł wcześniej znaleźć opiekuna nauko­ wego ekspedycji, z k t ó r y m u t r z y m y w a ł k o n t a k t w jej trakcie. Pragnę podkreślić, że nie byłoby nigdy „Olman" - napisała do mnie 60 lat później Wanda Stróżykówna-Mrozek, profesor socjologii na Uniwersytecie Śląskim (list od Wandy Mrozek, 6.11.1995) - gdyby nie pewien student I I roku socjologii U[niwersytetu] P[oznańskiego], który je „wymyślił", tj. zaproponował naszej grupie studenckiej wakacyjną wyprawę krajoznawczą na Polesie, do tej właśnie wsi. W rezultacie pojechaliśmy - cztery osoby - do Olman bez żadnej koncepcji i celów badawczych (studenci I I roku!) i spędziliśmy tam trzy tygodnie głównie na wędrówkach po fascynujących bagnach i uroczyskach poleskich. 21 W rozmowach, przeprowadzonych ze m n ą p ó ź n i e j , profesor Wanda M r o z e k p o d k r e ś l a ł a , że Zbigniew Zenkteler był w ó w c z a s jedynym badawczo u m o t y w o w a n y m członkiem grupy; co więcej, był na tyle skryty, że nie dzielił się z p o z o s t a ł y m i uczestnikami informacjami o swojej koncepcji badawczej, o o d b y t y m wcześniej rekonesansie (o czym dalej), ani o kontakcie naukowym z „ P a n e m Profesorem". Zenkteler sam w y b r a ł teren do b a d a ń i później, w ich trakcie, narzucił p o z o s t a ł y m swoją wizję, a t a k ż e sugerował Wandzie Stróżyk ó w n i e temat pracy magisterskiej. O p r ó c z Zbigniewa Zenktelera, j e d y n ą oso­ b ą w grupie p r z e s z k o l o n ą terenowo była Wanda Szuszkiewiczówna (oboje mieli za s o b ą udział w badaniach terenowych pod kierownictwem Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o na R z e s z o w s z c z y ź n i e ) . D l a W a n d y S t r ó ż y k ó w n y wyprawa do O l m a n była pierwszym kontaktem z badaniami terenowymi; j e c h a ł a tam przede wszystkim na p r z y g o d ę wakacyjną. Zresztą u r o k egzotycznej pole­ skiej przyrody p o z o s t a ł na długie lata jej g ł ó w n y m wspomnieniem s t a m t ą d . Czwarty z u c z e s t n i k ó w , Zygmunt K a p a ł c z y ń s k i , był zaopatrzeniowcem i orga­ nizatorem ekspedycji; nie wliczano go do ekipy badawczej. 22 N a podstawie m a t e r i a ł ó w , opracowanych wówczas przez Zbigniewa Zenkte­ lera, j a k r ó w n i e ż o r y g i n a ł ó w w y w i a d ó w , przeprowadzonych przez p o z o s t a ł y c h s t u d e n t ó w , przechowywanych w archiwum w Amherst, m o ż n a d o ś ć wiernie o d t w o r z y ć organizacyjną i m e r y t o r y c z n ą stronę ekspedycji. Przez pierwsze 19 d n i ekspedycji p r z e b y w a ł w powiecie stolińskim Z b i g ­ niew Zenkteler, p r o w a d z ą c samodzielnie badania rekonesansowe. Z zachowa­ nych w archwium 32 w y w i a d ó w (91 stron rękopisu, „ O b r ę b s k i Collection", 2 1 Rozmowa z Wandą Mrozek, Katowice, sierpień 2000 i Warszawa, wrzesień 2000. Ich nazwiska wymienione są w sprawozdaniu z tych badań: Badania nad wsią małopol­ ską, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 1, 1936, ss. 241. Więcej o samych badaniach zob. Przegląd Socjologiczny, t. 4: 1936, z. 3-4. Ów udział w badaniach pod kierunkiem Chałasiń­ skiego mógłby przemawiać za tym, że to właśnie do niego kierował Zenkteler swoje listy z Polesia, które później zostały przekazane Obrębskiemu wraz z całym archiwum olmańskim. 2 2 �38 ANNA E N G E L K I N G box 36, folder 27) wynika, że jego r o z m ó w c a m i byli przede wszystkim przed­ stawiciele k r ę g ó w administracji i inteligencji: policjanci i nauczyciele, starosta H i n t o p f w Stolinie, instruktor rolniczy o s a d n i k ó w w P i ń s k u , p. Skirmunt z M o ł o d o w a , k s i ą d z unicki w Olpieniu (Zenkteler nie notuje nazwiska, ale m u s i a ł to b y ć ks. W a c ł a w Onoszko) oraz osadnicy (10 o s ó b ) . Z poleskimi c h ł o p a m i p r z e p r o w a d z i ł Zenkteler 5 w y w i a d ó w . Trasa jego rekonesansu daje się o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o : Wysokie - D a w i d g r ó d e k - Olpień - Stolin - W o ronie - T e r e b e ż o w a - Chylin - Biała - Szachy. Jego m a t e r i a ł przynosi przede wszystkim dane do zagadnienia s t o s u n k ó w m i ę d z y Poleszukami a l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą (głównie osadnikami i administracją). D r u g a grupa m a t e r i a ł ó w wyprawy studenckiej z lata 1936 r o k u (30 V I I - 1 9 V I I I ) to 33 wywiady z Olman i okolic (141 stron r ę k o p i s u , „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 28). Znajdujemy w ś r ó d nich 4 wywiady W a n d y Stróżykówny (Olmany), 12 w y w i a d ó w wspólnych Wandy Stróżykówny i Wandy Szuszkiewiczówny (Olmany, Struga, Białohusza Stolin), 13 wywiadów Zbigniewa Zenktelera (Olmany) i 4 Zygmunta K a p a ł c z y ń s k i e g o (Perebrody, Stare Sioło, Stolin). R o z m ó w c a m i byli w znacznej większości w y p a d k ó w mieszkańcy Olman: m . i n . sołtys Krywalewicz, Prokop Denisowicz, reemigrant, 70-letni M a k s y m , m u z y k bez ziemi, ok. 100-letnia Chwesia Bujanowa, najstarsza osoba we wsi, 12-letnia Olga Pawłowicz, c ó r k a stróża szkolnego, M i k o ł a j M i g a j , pop prawo­ sławny, Eugenia R e b e s z k ó w n a , nauczycielka, Ż y d - s k l e p i k a r z . Poza t y m d w ó c h policjantów, osadnik ze Strugi, kierownik szkoły w Białohuszy, naczelnik poczty w Stolinie i wójt gminy Stolin, K u c z y ń s k i . W tej grupie m a t e r i a ł ó w znajdujemy dane, dotyczące życia gospodarczego, społecznego i rodzinnego m i e s z k a ń c ó w Olman: informacje o życiu wsi przed w o j n ą (w t y m wspomnienia pańszczyzny) i o powojennych przemianach gos­ podarczych i kulturowych, o komasacji, zagadnieniach oświaty i ś w i a d o m o ś c i politycznej, pozycji kobiety w społeczności wiejskiej, życiu seksualnym i m a ł ­ żeńskim, wychowaniu dzieci, lecznictwie, magii, wierzeniach, o b r z ę d o w o ś c i , życiu religijnym, i wreszcie szereg danych biograficznych. W y w i a d y s t u d e n t ó w są notatkami z r o z m ó w , zapisanymi w ł a s n y m i słowa­ m i , po polsku. P r z y p a d k ó w cytowania słów r o z m ó w c y jest bardzo niewiele. O warsztacie pracy terenowej, stosowanym przez s t u d e n t ó w , o p o w i a d a ł a m i później prof. W a n d a M r o z e k : wywiady nie były notowane w trakcie rozmowy (żeby nie w z b u d z i ć podejrzeń, kojarzących z d z i a ł a n i a m i u r z ę d o w y m i , k o m o r ­ nikiem, podatkami etc). Zaraz po rozmowie badacz szukał możliwości jej zapisania i robił to, o d t w a r z a j ą c z pamięci. Rozmowy były p r z e w a ż n i e k r ó t k i e , urywane; na interesujące problemy badacz natrafiał często przypadkiem - ale też czasem ś w i a d o m i e k i e r o w a ł r o z m o w ą , zadając pytania. J e d n a k ż e w nie­ k t ó r y c h wypadkach rozmowy były notowane na bieżąco (przy k i l k u w y w i a ­ dach pojawia się adnotacja: częściowo notowane) - robiła to Wanda Szusz­ kiewiczówna, k t ó r a znała u k r a i ń s k i i nie sprawiało jej k ł o p o t u d o s ł o w n e 2 3 W. Szuszkiewiczówna pochodziła z okolic Stanisławowa, z rodziny ukraińsko-polskiej. �39 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO notowanie o l m a ń s k i e j gwary. Czasami też n o t o w a ł bardziej doświadczony Zbigniew Zenkteler (rozmowa z W a n d ą M r o z e k , wrzesień 2000). W e wspomnieniach W a n d y Szuszkiewiczówny, p ó ź n i e j G ó r s z c z y k - F e r e n s , wakacyjna w y p r a w a na Polesie rysuje się n a s t ę p u j ą c o : Pojechaliśmy tam, zapaleni do badań przez Znanieckiego i Chałasińskiego. Bo przedtem braliśmy udział w badaniach we wsi Babica, w Rzeszowskiem. I pamiętam, po tych badaniach z Chałasińskim - na które nas wysłał Znaniecki - wróciliśmy do Poznania, byliśmy zachwyceni... I myśmy postanowili - mała grupa - [pojechać na Polesie]. Chałasiński nie miał pieniędzy, socjologia nie miała, a myśmy też nie byli bogaci. Ale wykombinowaliśmy, że musimy zdobyć pieniądze na podróż i utrzymanie. To by wystarczyło. Ale to było tylko na własny koszt .1 całkiem prywatna nasza inicjatywa. Na podstawie zachwytu nad tymi badaniami, których nas nauczył Chałasiński, bo on to robił świetnie. Tak że myśmy w tym kierunku i na tej podstawie sobie tam te badania zrobili; sami. Już nie pamiętam, dlaczego wybraliśmy Polesie, może dlatego, że bardziej zacofane... I rzeczywiście, od powiato­ wego miasta Stolin dwadzieścia kilometrów, wieś zapadła, więc pełno zabobonów, przesądów... [Przygotował nas] Znaniecki. To był niezwykłej klasy uczony. Pełen wiedzy, metody naukowej, i takiej postawy demokratycznej... Nadzwyczajny uczony. I Wanda Mrozek była jego na pewno najlepszą uczennicą. Zbigniew Zenkteler to był nasz kolega najmłodszy, socjolog, filozof... Był na roku razem z Wandą. Też bardzo zdolny socjolog, bardzo inteligentny. Ciekawy, bardzo mądry człowiek, urodzony uczony. Myśmy mieszkały w szkole - to były wakacje szkolne - w budynku szkolnym, a koledzy gdzieś tam na wsi . Ale na wsi były strasznie prymitywne warunki, i brak zupełny higieny. Bałyśmy się wchodzić do poszczególnych gospodarzy, bo jak się weszło do izby, to pchły obsiadały człowieka... No i tyle, co przychodzili do nas, do tej szkoły, na rozmowy. Albo tak gdzie spotykaliśmy się... I notowałyśmy to, miałyśmy [notesy]. I potem chcieliśmy... - Chałasiński by na pewno pomógł opublikować, coś by z tego na pewno [było] (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). 24 25 W a n d a S t r ó ż y k ó w n a - M r o z e k znacznie uszczegółowiła wspomnienia przy­ j a c i ó ł k i . Jej w r a ż e n i a z O l m a n to obraz fascynującej, egzotycznej przyrody (jezioro Zasuminy, p o k r y t e nenufarami, nocny p o ł ó w ryb na rzece L w i e , zwanej „ p o l s k ą A m a z o n k ą " ) , m a r n y c h poletek z niskim j a k trawa z b o ż e m , zadbanej wsi z obszernymi, drewnianymi chatami i k w i a t a m i w o g r ó d k a c h (w k t ó r e j nie w i d a ć biedy), mieszaniny ciekawości i nieufności wobec przyby­ s z ó w ze strony m i e s z k a ń c ó w , m ł o d z i e ż y o l m a ń s k i e j , p r z y c h o d z ą c e j wieczorami ś p i e w a ć na szkolny ganek, uczestnictwa badaczy w weselu i pogrzebie, t r u d ­ n o ś c i aprowizacyjnych (we wsi m o ż n a b y ł o d o s t a ć , i to z trudem, t y l k o jajka; ż y w n o ś ć p r z y w o z i ł ze Stolina Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i ) , r o z m ó w ze s t r ó ż e m szkolnym, s t u l e t n i ą b a b c i ą , k s i ę d z e m p r a w o s ł a w n y m i jego s y n o w ą , a r t y s t k ą haftu poleskiego (rozmowy z W a n d ą M r o z e k , sierpień i wrzesień 2000). Ekspedycja o l m a ń s k a m ł o d y c h p o z n a ń s k i c h socjologów prawdopodobnie p o z o s t a ł a b y w a k a c y j n ą p r z y g o d ą , gdyby nie zainteresowanie jej w y n i k a m i ze 2 4 Uściślenie Wandy Mrozek: ekspedycję olmańska sfinansował (dając na ten cel 200 zł) ks. kanonik Walerian Adamski, socjolog, autor m.in. pracy Zarys socjologii stosowanej (1928), uczeń i przyjaciel Floriana Znanieckiego, który starał się opiekować jego poznańskimi studen­ tami, m.in. wspierał materialnie Wandę Stróżykównę (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000). Uściślenie Wandy Mrozek: wszyscy czworo mieszkali w szkole; dziewczęta w izbie nau­ czyciela, chłopcy w klasie szkolnej, gdzie spali na rozłożonej na podłodze słomie (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000). 2 5 �ANNA ENGELKING 40 strony Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o i Józefa O b r ę b s k i e g o , p o s z u k u j ą c y c h w s p ó ł p r a ­ c o w n i k ó w dla P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u K u l t u r y W s i . , , L u ź n e obserwacje i spostrzeżenia dotyczące m i e s z k a ń c ó w wsi spisałam n a s t ę p n i e na życzenie p r o f Józefa Chałasińskiego, ówczesnego dyrektora P a ń ­ stwowego I n s t y t u t u K u l t u r y W s i , w k t ó r y m przez blisko r o k n a s t ę p n y pra­ c o w a ł a m . M o j e relacje zainteresowały dr. O b r ę b s k i e g o , wicedyrektora Insty­ t u t u , a rezultaty tego zainteresowania są Pani znane" - n a p i s a ł a do mnie prof. W a n d a M r o z e k (list o d W a n d y M r o z e k , 6.11.1995). W rozmowie uści­ śliła, że sprawozdanie dla Chałasińskiego (20 kartek p ó ł a r k u s z o w y c h ) po­ w s t a ł o jesienią/zimą 1936 r o k u na jego p r o ś b ę i dzięki z a c h ę t o m W a n d y Szuszkiewiczówny, przełamującej opory i nieśmiałość przyjaciółki (Szuszkiewi­ c z ó w n a p r z e b y w a ł a w ó w c z a s w Warszawie, gdzie była w kontakcie z C h a ł a s i ń skim). W efekcie C h a ł a s i ń s k i , wysoko oceniwszy sprawozdanie, z a p r o p o n o w a ł Wandzie S t r ó ż y k ó w n i e p r a c ę w P I K W . Podjęła j ą od września 1937 r o k u , k o ń c z ą c j e d n o c z e ś n i e studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim p o d kierunkiem Jana Stanisława Bystronia, k t ó r y był promotorem jej późniejszej pracy magisterskiej, poświęconej Olmanom (Lipińska 1939 ). O konsekwen­ cjach wakacyjnej przygody tak pisała we wstępie do pracy: 26 Podkreślić muszę, że badanie środowiska poleskiego przesięwzięte zostało nie na podstawie opra­ cowanego z góry planu, lecz przystąpiono do niego po przypadkowym „odkryciu" wsi podczas wycieczki wakacyjnej. Procesy i zagadnienia społeczne, występujące w Olmanach, są tak uderza­ jące i plastyczne, że zmusiły do dokładniejszego zajęcia się wsią z punktu [widzenia] badań socjologicznych (Lipińska 1939, s. 6). Dokładniejsze zajęcie się wsią przedsięwziął również Józef O b r ę b s k i . Pytana przeze mnie o k o n t y n u a c j ę ekspedycji olmańskiej przez O b r ę b s k i e g o , W a n d a Szuszkiewicz-Ferens m ó w i ł a : Wie pani, to tylko była sprawa funduszy. Jak gdzieś tam zdobył niewielkie pieniądze, to zaraz organizował badania. To rzeczywiście taka była moda wtenczas. Iść w teren. Więc widocznie on, jeżeli on to organizował, to on musiał gdzieś wydobyć pieniędzy. Trochę. Niewiele, ale wydobył. I pewnie organizował dalej te badania... (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). N a s t ę p n y etap b a d a ń monograficznych w Olmanach daje się, na p o d ­ stawie zachowanych m a t e r i a ł ó w archiwalnych, o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o . Z i m ą 1937 r o k u (w m a t e r i a ł a c h archiwalnych znajdujemy p o ś w i a d c z e n i e dla okresu od 27 stycznia do 18 marca) p r z e b y w a ł a w Olmanach stacjonarna ekspedycja badawcza, kierowana osobiście przez O b r ę b s k i e g o . Czy w międzyczasie - m i ę ­ dzy wrześniem 1936 r o k u . kiedy o t r z y m a ł m a t e r i a ł y od s t u d e n t ó w Znaniec­ kiego, a styczniem 1937 - był on w Olmanach, nie wiadomo. W i a d o m o natomiast, że przygotowane przez niego merytoryczne instrukcje do b a d a ń 2 6 Dokumentacja fotograficzna Olman, autorstwa W. Stróżykówny-Lipińskiej, spłonęła w po­ wstaniu warszawskim. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 41 (rodzaj kwestionariuszy do r o z m ó w kierowanych, adresowanych do zaawan­ sowanych badaczy), ś w i a d c z ą nie t y l k o o z n a j o m o ś c i m a t e r i a ł ó w rekonesansu studenckiego z lata 1936, lecz t a k ż e o własnej dobrej orientacji w przeszłości i w s p ó ł c z e s n o ś c i O l m a n . Owe instrukcje, zachowane w archiwum w Amherst, to: „ K w e s t i e , o k t ó r y c h należy p a m i ę t a ć w badaniach i w y k o r z y s t y w a ć dla nich przeprowadzane w y w i a d y " (3 ss.), „ I n s t r u k c j a co do ankiety ś r ó d m ł o ­ d z i e ż y " (5 ss.), „ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad m ł o d z i e ż ą " (6 ss.) i „ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad absolwentem szkoły powszechnej" (2 ss.) oraz „ B a d a n i a biograficzne nad rodzinami w O l m a n a c h " (3 ss.) i „ W z ó r dla bio­ grafii r o d z i n y " (4 ss.) ( „ O b r ę b s k i Colection", box 36, folder 23). W jednej z tych instrukcji, z a t y t u ł o w a n e j „ B a d a n i a biograficzne nad rodzi­ n a m i w O l m a n a c h " , O b r ę b s k i pisał: Badania te mają na celu wyświetlenie czynników dezorganizacji rodzinnej we wsi poleskiej na tle zmieniających się warunków gospodarczych i społeczno-kulturalnych, w związku z nowymi kon­ taktami społecznymi i nowo formującymi się postawami i dążeniami społecznymi mieszkańców wsi. Punktem wyjścia dla badań są rodziny patriarchálně, to znaczy rodziny, złożone z rodziców, żonatych synów, ich żon i dzieci oraz niezamężnych córek. Takie rodziny powszechne były na Polesiu jeszcze przed wojną, choć już wówczas rozpoczął się ich rozpad i formowanie się nowego ustroju rodzinnego, opartego na rodzinie indywidualnej. Proces ten w jego końcowych fazach oglądać możemy dziś na Polesiu. Badania w zasadzie powinny objąć wszystkie rodziny olmańskie i w stosunku do wszystkich powinien być zebrany minimalny materiał informacyjny. Szczegółowe badania biograficzne winny być przeprowadzone na szeregu rodzin, wybranych z różnych grup wsi, a mianowicie: bogaczy, średniaków, biednych, nędzarzy; grupy „poreckiej" i „poleskiej", przybyszy z innych wsi, przybyszy z innych okolic lub krajów; gajowych; wiejskich przestępców; wdów i t. p. [...] W badaniach tych punkt ciężkości powinien być położony na dzieje emancypacji młodych spod władzy rodzicielskiej, dzieje ich małżeństwa i wyjścia ze wspólnoty domowej, dzieje stosunków rodzicielskich i małżeńskich (przedmałżeńskich), kontakty i stosunki z innymi ludźmi we wsi i poza wsią, które mogły wpłynąć na kształtowanie się stosunków rodzinnych, okolicz­ ności, w których powstawał konflikt między rodzicami a dziećmi; małżonkami. M a t e r i a ł y ekspedycyjne z zimy 1937 r o k u były gromadzone w e d ł u g p o w y ż ­ szych instrukcji - w y r a s t a j ą c y c h z inspiracji soqologii humanistycznej Floriana Znanieckiego, zwłaszcza z a p o c z ą t k o w a n e j przez niego metody biograficznej. Z kolei metody pracy ekspedycji odwołują się, zwyczajem Obrębskiego, do zasad szkoły funkcjonalnej B r o n i s ł a w a Malinowskiego (badania stacjonarne, wieloty­ godniowe, kilkakrotne powroty do tej samej miejscowości, przywiązywanie dużej wagi do obserwacji badanej społeczności, stosowanie r ó ż n y c h f o r m zbierania informacji: od formalnego wywiadu do luźnej rozmowy). Badaniom p a t r o n o w a ł 2 7 P a ń s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y W s i . O p r ó c z O b r ę b s k i e g o w ekspedycji zimowej 2 7 W sprawozdaniu z działalności PIKW jest mowa o pracach Instytutu nad poszczególnymi wsiami: „Przeobrażenia warstwy chłopskiej są tu ujęte od strony podstawowej grupy rolniczej w Polsce, jaką jest wieś drobnorolnicza z całokształtem zachodzących w niej współcześnie prze­ mian. W każdej z badanych miejscowości nacisk położony został na analizę tych procesów, które w danej wsi wysuwają się na czoło, a więc takich, jak rozpad organizacji rodzinno-sąsiedzkiej, proces urbanizacji [...] itp." Wśród powiatów, w których wybrane miejscowości objęto badaniami tego typu, wymieniony jest pow. stoliński (Państwowy..., s. 257). �42 ANNA ENGELKING 28 uczestniczyli W ł a d y s ł a w Kurkiewicz, w s p ó ł p r a c o w n i k P I K W , działacz l u d o w y , oraz p. C z e c h ó w n a (o k t ó r e j , niestety, nic m i bliżej nie wiadomo). M a t e r i a ł y tego etapu ekspedycji, zachowane w archiwum w Amherst ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 29, 30, 31, 32, 33) to: 27 w y w i a d ó w Kurkiewicza (182 strony r ę k o p i s u ) , 42 wywiady C z e c h ó w n y (129 stron r ę k o ­ pisu) i jej dziennik obserwacji z okresu 17-23.02.1937, głównie z p o p ó w k i , gdzie m i e s z k a ł a (22 strony r ę k o p i s u ) oraz notes O b r ę b s k i e g o , zawierający obserwacje i n o t a t k i z r o z m ó w (188 stron r ę k o p i s u ) . Są t u t a k ż e cztery m a ł e notatniki terenowe, „ r o b o c z e " (formatu octavo) ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l ­ der 24): O b r ę b s k i e g o (184 ss.), Kurkiewicza (66 ss.) i C z e c h ó w n y (85 i 35 ss.), zawierające notowane na gorąco obserwacje i rozmowy (brudnopisy opracowy­ wanych później w y w i a d ó w ) . Kurkiewicz s p o r z ą d z a ł swoje notatki po polsku, zapisując treść w y w i a d u w ł a s n y m i słowami, tylko czasami cytując wypowiedzi r o z m ó w c ó w . Natomiast O b r ę b s k i i C z e c h ó w n a znaczne partie w y w i a d ó w notowali w brzmieniu d o s ł o w n y m : w miejscowym dialekcie, po rosyjsku lub po polsku, zależnie od języka rozmowy. Nie koncentrowali się też wyłącznie na badaniach biograficznych rodzin o l m a ń s k i c h i młodzieży (co robił Kurkiewicz); notowali t a k ż e wierzenia, o b r z ę d y , teksty pieśni. W ś r ó d tej grupy w y w i a d ó w tylko trzy przeprowadzone są z osobami spoza społeczności olmańskiej (wywia­ dy Kurkiewicza z wójtem gminy Stolin, z nadleśniczym i kierownikiem szkoły). Ostatni, trzeci etap b a d a ń monograficznych wsi Olmany to badania W a n d y S t r ó ż y k ó w n y , odbyte w lipcu 1937 r o k u . I c h wynikiem jest 12 zachowanych w m a t e r i a ł a c h archiwalnych w y w i a d ó w (w t y m 3 z P e r e b r o d ó w ) , przede wszystkim biograficznych, a t a k ż e notatki, dotyczące głównie informacji genea­ logicznych o k i l k u wybranych rodzinach ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l ­ der 34). Te wywiady i notatki, j a k r ó w n i e ż m a t e r i a ł y obu poprzednich ekspe­ dycji o l m a ń s k i c h (letniej z 1936 r. i zimowej z 1937 r.) stały się p o d s t a w ą pracy magisterskiej Wandy Stróżykówny-Lipińskiej, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, obronionej na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 roku. W archiwum w Amherst znajduje się obszerniejszy wariant tej pracy, z a t y t u ł o w a n y Olmany ( „ O b r ę b s k i Collection", box 48, folder 116-122, 192 ss. r ę k o p i s u , częściowo maszynopisu) - jest to, j a k m o ż n a sądzić, najprawdopodobniej brudnopis „ s t u d i u m o wsi poleskiej, p.t. «Procesy dezorganizacyjne we wsi», wykonanego dla P a ń s t w o w e g o Instytutu K u l t u r y Wsi, o k t ó r y m autorka informuje we wstępie do pracy magisterskiej" ( L i p i ń s k a 1939, s. 6). Osobne miejsce w ś r ó d m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h zajmują m a p k i i diagramy topograficzne, tablice genealogiczne, dane o rodach o l m a ń s k i c h , spisy miesz­ k a ń c ó w . O p r ó c z tego, w ś r ó d archiwalnych m a t e r i a ł ó w terenowych z Olman, poza ź r ó d ł a m i w y w o ł a n y m i przez badaczy, znajdują się też ź r ó d ł a zastane. Są to m . i n . : odpisy d o k u m e n t ó w archiwalnych (np. Spis imienny gospodarstw włościańskich wykupionych na podstawie Najwyższego Ukazu z dnia 1 marca 2 8 Informacja od Wandy Mrozek, 1995. Po wojnie W. Kurkiewicz pracował w LSW, zmarł w 1997 roku. Zob. nekrolog, Gazeta Wyborcza, 22.04.1997, nr 94. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 43 1863 г.), szczegółowe dane spisowe z 1931 r o k u i opracowania statystyczne, p r o t o k o ł y Rady Gromadzkiej, k r o n i k a szkoły powszechnej w Olmanach, w y ­ kaz n i e o b e c n o ś c i dzieci w szkole, odpisy korespondecji k i e r o w n i k a szkoły z inspektoratem, rysunki i zeszyty dzieci. M a t e r i a ł y zebrane w Olmanach, z a r ó w n o własne, j a k i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w , w y k o r z y s t a ł O b r ę b s k i w d o ś ć obszernym zakresie w d w ó c h m o ­ nografiach, jakie n a p i s a ł w czasie okupacji niemieckiej: Polesie archaiczne i Szkoła na Polesiu. Część danych z m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h m o ż n a też znaleźć we fragmentach n i e u k o ń c z o n e g o a r t y k u ł u Legenda leśnych ludzi, w k t ó r y m a n a l i z o w a ł „ m i t Poleszuka, taki j a k i żyje, t r w a i b y ć m o ż e krystalizuje się w ś r ó d inteligencji polskiej" (archiwum rodzinne). Obie wymienione monografie - owoc pierwszych na Polesiu b a d a ń etnosocjologicznych i pierwszych tak świadomie i konsekwetnie ukierunkowanych p o d m i o t o w o - p r z e d s t a w i a j ą obraz Polesia, k s z t a ł t o w a n y z d w ó c h per­ spektyw: obiektywizującej, syntetyzującej perspektywy badacza i subiektywnej m i e s z k a ń c ó w badanego kraju. N i k t przed O b r ę b s k i m i chyba n i k t po n i m nie p r z y w o ł y w a ł i nie e k s p o n o w a ł w takim stopniu głosu c h ł o p a poleskiego, p r z e d s t a w i a j ą c t y m samym p u n k t widzenia i racje człowieka, k t ó r y sam ich p r z e d s t a w i ć nie m ó g ł . Był w t y m wierny swoim założeniom teoretycznym i metodologicznym, f o r m u ł o w a n y c h m . i n . w artykule Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, k t ó r y m o ż n a określić j a k o w y k ł a d jego naukowego credo. Pisał w n i m : 2 9 Punktem centralnym w tak pojętych badaniach nie jest oczywiście narodowość en bloc, ale człowiek etnicznie odrębnej w stosunku do narodu państwowego wsi w całym [...] kompleksie jego postaw, dążeń i aspiracji społecznych... (Obrębski 1936d, s. 599; podkr. AE). LITERATURA C h a ł a s i ń s k i J . 1946, Zasadnicze stanowiska we współczesnej socjologii polskiej, Przegląd Socjologiczny, t. 8 s. 4-39. E n g e 1 к i n g, A. 2001, Siostra i brat. Wspólne zainteresowania naukowe Antoniny i Józefa Obrębskich, [w:] Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami, E . Smułkowa, A. Engelking (red.), Warszawa, Wydział Polonistyki UW, s. 23-32. Fundusz... 1937, Fundusz Kultury Narodowej (1928-1937). Zarys działalności, Warszawa. K l i m a s z e w s k a J. (red.) 1976, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, Wrocław - War­ szawa. K s i ą ż k i e w i c z M . 1929, Ostatnia podróż prof. Ludomira Sawickiego (wyprawa bałkańska 1928), Kraków. 2 9 Na podmiotowe ukierunkowanie ówczesnych badań socjologicznych zwracała również uwagę w rozmowie ze mną Wanda Ferens, mówiąc o świadomym dążeniu badaczy z kręgu Znanieckiego do poznawania podmiotu i o ich „odwrocie od sprowadzania człowieka do roli przedmiotu" (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). �44 ANNA E N G E L K I N G L e m i e s z P. 1936, Elita napływowa czyli uczmy się etnosocjologii, Kurier Wileński, nr 263, 25. 09. L i p i ń s k a W. 1939, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, Warszawa, praca magisterska w Archi­ wum Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 129. M o s z y ń s k i K . 1929, Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków. O b r ę b s k i J . 1929, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 1], Lud Słowiański, t. 1, z. 1, s. B10-B54. - 1930, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 2], Lud Słowiań­ ski, t. 1, z. 2, S.B147-B187. - 193la, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 3], Lud Sło­ wiański, t. 2, z. 1, s. B9-B27. - 193 lb, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 4], Lud Sło­ wiański, t. 2, z. 2, s. B133-B148. - 1933, Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, London, maszynopis w „Obrębski Collection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, University of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA, ss. 147. - 1936a, Dzisiejsi ludzie Polesia, Przegląd Socjologiczny, t. 4, nr 3-4, s. 414-446. - 1936b, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-21. - 1936c, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, Przegląd Socjo­ logiczny, nr 1-2, s. 177-195. - 1936d, Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, Sprawy Naro­ dowościowe, t. 10, nr 6, s. 585-600. - 1944, Polesie archaiczne, Warszawa, maszynopis w Archiwum Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ss. 198. - 1945, Szkoła na Polesiu, Warszawa, maszynopis w archiwum Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ss. 104. - 1951, The Sociology of Rising Nations, Unesco International Social Science Bulletin, vol. 3, no 2, s. 237-243; przekład polski: Socjologia powstających narodów, Przegląd Socjologiczny, 1968, t. 22, z. 2, s. 16-25. - 1976, The Changing Peasantry of Eastern Europe, Ed. by Joel & Barbara Halpern, Schenkman Publishing Company, Cambridge, Massachussets. O r s i n i - R o s e n b e r g S. 1929, Program badań socjologicznych w zakresie społecznego podłoża życia gospodarczego w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań. - 1930, Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych - w woje­ wództwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa. Państwowy... 1937, Państwowy Instytut Kultury Wsi, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 2, s. 255-260. S i d o r s k i D. 1974, W Nowym Jorku go nie znają, Kontrasty, nr 11; przedruk w: tegoż, Niepokonani? Portrety ludzi z ziem zachodnich i wschodnich, Wrocław 1981, s. 105-118. Sprawy Narodowościowe 1935a Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 3-4. 1935b Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 5. 1936a Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2. 1936b Sprawy Narodowościowe, 1.10, nr 4-5. 1937 Sprawy Narodowościowe, t. 11, nr 1-2. T h o m a s W . I . , Z n a n i e c k i F . 1918-1920, The Polish Peasant in Europe and America, 1.1-5, Boston. W i ś n i e w s k i Т. 1930, Akcja ekspedycyjna L . Sawickiego, Wszechświat, nr 8, s. 233-240. W y k a A. 1993, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M . 1937, Przedmowa, w: Ethnographica. Prace Koła etnologów studentów USB, zesz. 1, Wilno. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 45 ANNA E N G E L K I N G E T H N O - S O C I O L O G I C A L E X P E D I T I O N O F JÓZEF OBRĘBSKI TO P O L E S I E I N T H E Y E A R S 1934-1937. O R G A N I Z A T I O N . R E S E A R C H METHODS. PROBLEMS. PARTICIPANTS Summary In the years 1934-37 one of the most outstanding Polish ethnologists Józef Obrębski carried out field research in Polesie (in those years eastern Polish region, now Belarus). Those studies brought him his fame of the author of very valuable studies contributing to the theory of ethnic groups and nation building. The majority of the material collected then have not been published. Great part of them is kept in the archives of University of Massachusets in Amherst, USA. They are a good source of knowledge about the expedition - its organization, research methods and problems. The first stage of the fieldwork (1934-36) took place under the protectorate of the Research Institute for National Affairs and the Scientific Commision for the Studies of Eastern Territories. In his studies Obrębski emphasized "humanistic" perspective taking into account the point of view of the groups he studied. He was inspired by the "humanistic sociology" of Florian Znaniecki and functional method of Bronisław Malinowski. The main objective of the expedition was to study the process of the "nationalization" (i.e. acquiring natonal identity) of the peasants of Polesie which followed the socio-cultural changes and breaking of isolation of its rural areas. The field materials preserved in the archives concern the ethnic differentiation of Polesie, problems of national identity of its inhabitants, folk culture and the socio-economic situation of the peasantry. The second stage of the expedition (1936-37), in cooperation with the State Institute of Peasant Culture aimed at monographic study of one rural community - the village of Olmany. Obrębski, together with the research team collected data concerning economy, social and family life of the inhabitants of the village. Two works were based on that material, neither of them published as yet, The archaic Polesie and School in Polesie. They present the view on the peasant life from two perspectives: the objective perspective of the ethnographer and the subjective view of the inhabitants themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0493dbd9a394a5f03f15be3170fb50f8.pdf decfa4f24097521d90d9aa5dd9b900f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3328 Title A name given to the resource Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.63-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Trzciński, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Trzciński POLICHROMIA NAGROBKÓW NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ I W świadomości powszechnej obraz żydowskiego cmentarza nie kojarzy się z barwnością, a przecież większość nagrobków, zwłasz­ cza na cmentarzach w małych miasteczkach (od Niemiec aż po Ukrainę) była polichromowana. Świadczą o tym stare fotografie oraz zachwyty w książkach i publikowanych wspomnieniach. Nie­ stety są to przekazy bardzo ogólnikowe i zbliżone do siebie. Przytoczę jeden: „Nagrobki niejednokrotnie bywają malowane. Zazwyczaj występują takie kolory jak: czerwień, błękit, złoto, srebro" . Niemożliwe jest już uchwycenie początków tego zwyczaju i prześledzenie jego rozwoju, możemy jedynie, badając zachowane nagrobki zwłaszcza te, na których zachowały się ślady farby, odtworzyć ich kolorystykę w okresie poprzedzającym Holocaust. Prezentowana próba opracowana została na podstawie badań prowadzonych na 18 cmentarzach z obszaru połd.-wsch. Polski. Na niektórych zachowało się sporo nagrobków, pozwalających na rekonstrukcję kolorystyki, a co za tym idzie uchwycenie pewnych lokalnych tendencji (Biłgoraj, Józefów Biłgorajski, Tarnogród, Szczebrzeszyn, Sieniawa, Sokołów Małopolski). Na innych cmenta­ rzach przetrwały ślady farby tylko na pojedynczych macewach bądź jedynie na pewnych partiach kamienia (Lublin, Lubartów, Kock, Kazimierz Dolny, Frampol, Błażowa, Bircza, Twierdza, Lesko, Baligród, Ustrzyki Dolne, Lutowiska). Większość informacji odnosi się do pierwszych czterech dekad X X w. Wyjątek stanowi stary kirkut w Lublinie, na którym nagrobki są niewątpliwie najstarsze jakie znamy z zachowanymi śladami polichromii. Pochodzą one z poł. XVI w. Farba na nich przetrwała głównie w zagłębieniach i liniach rytu. Nie wykluczone, że jest to pierwotna warstwa farby, z czasu wykonania nagrobków. Te najstarsze nagrobki są prostokątnymi płytami kamiennymi, bez ozdób, z wyżłobionym na całej powierzchni tekstem. Płyta z roku 1543 ma tło napisu czarne a tekst w kolorze karminowym. Na płycie z roku 1558 cały tekst jest w kolorze czarnym. Na macewie z 1617 roku górna partia tekstu jest w kolorze białym, a dolne wersy, w których umieszczono tytuły i personalia zmarłego oraz datowanie, są w kolorze cynobru. Podobnie jest na nagrobku z 1815 roku. Kilka płyt z 2 poł. X V I I w. oraz z X V I I I w. ma białe tła, teksty czarne a znaczące partie napisu cynobrowe. Stary kirkut lubelski ze względu na swój stan zachowania daje jedynie wyrywkowe informacje o polichromii macew. Informacji pełniejszych, obejmujących przedział czasowy od poł. X I X w. do 1939 roku i dotyczących środowiska małomiasteczkowego, dostarczają pozostałe cmentarze. Nagrobki na nich są na ogół identyczne w swej zasadniczej formie i kompozycji. Wzorują się one na motywie portalu a ich pełny układ kompozycyjny zawiera: płaszczyznę z tekstem epitafijnym, ujętą po bokach półkolumienkami bądź pilastrami czy bordiurą, ponad tym jest zwieńczenie, w którego polu wykute są przedstawienia symboliczne. Układ ten bywa rozbudowany poprzez różne motywy ornamentalne lub zredukowany. Konsekwencją tego jest ilość stosowanych kolorów. Tak np. nagrobki z X I X w. aż do okresu I wojny światowej mają większy zestaw elementów kompozycyjnych niż późniejsze a przez to bogatszą polichromię. Nie jest to jednak regułą, np. w Szczebrzeszynie na kobiecych nagrobkach z przełomu XIX i XX w. na płaskich polach zwieńczenia i pilastrów, na których nie ma dodatkowych podziałów, namalowane są różnobarwne ornamenty. W Lubartowie, na nagrobkach z okresu międzywojennego liczba elementów kompozycyjnych podziału lica płyt jest bardzo duża, przy jednoczesnym zastosowaniu wielu kolorów — do dziesięciu na jednym nagrobku. W innych częściach Polski zachowały się pojedyncze nagrobki z nie obrobionych głazów narzutowych, na których napis i proste ornamenty namalowane są na gładkiej powierzchni kamienia. 1 Zestawienie statystyczne kolorystyki poszczególnych elementów macew, dokonane na podstawie około 180 nagrobków, ujawnia ogólne prawidłowości a także tendencje specyficzne dla poszczegól­ nych rejonów. Stwierdzić wiec można, że stosowano w jednakim stopniu czarne litery tekstu epitafijnego na białym tle jak i białe litery na czarnym tle, bez różnicy u kobiet i mężczyzn. Niekiedy zamiast białych liter występują srebrne (szczególnie Sokołów Małopolski, Kazimierz Dolny), sporadycznie złote lub w kolorze ultramaryny. Na tło epitafium stosowano czasem ultramarynę (głównie Lutowis­ ka, także Sieniawa, Szczebrzeszyn). Litery personaliów, tytułów, datowania i inne znaczące partie tekstu wyodrębniano innym kolorem, niekiedy kilkoma. Występują tu różne wartości czerwieni, żółci, także ugry, błękity, złoto i srebro. Półkolumny czy pilastry najczęściej malowano ugrami, brązami, żółciami, rzadziej błękitami czy czerwieniami, ich bazy i głowice często zestawem kolorów występujących na całym nagrobku. Jeśli napis epitafijny ujęty był w bordiurę z motywami roślinnymi i zwierzęcymi, występował też rozszerzony zestaw barw. Zredukowaną formą bordiury było obwiedzenie tekstu płytkim rowkiem. Utworzony przez to pas na zewnątrz tekstu malowano w kolorze różnym od tła bądź w takim samym. Centralną częścią zwieńczenia macewy jest pole, najczęściej półkoliste, w którym umiejscowione są przedstawienia symboliczne. Obramowanie jego nawiązuje w swej kolorystyce do obramowania tekstu epitafijnego. Powszechnie stosowanym kolorem tła tego pola była ultramaryna. Rzadko spotyka się tło białe lub czarne, sporady­ cznie zielone lub srebrne. Kolory symbolicznych wizerunków przed­ miotów, roślin, zwierząt, przedstawianych w tym polu, najczęściej nawiązują do ich barw lokalnych. Toteż świeczniki na nagrobkach kobiet były przeważnie malowane farbą srebrną, złotą, złotym ugrem lub żółcią (ale są także czerwone, a nawet zielone i czarne). Świece są w zasadzie białe. Dzbany i misy lewitów, wazy przy stylizowanym drzewie życia oraz korony są żółte, złote, srebrne lub w kolorze złotego ugru. Szafy z książkami mają kolor nawiązujący do drewna — brąz, ugier, bordo. Księgi natomiast przedstawiane były w szerokim zestawie barw. Dłonie kohenów, lewitów czy kobiet najczęściej bywają białe, rzadziej czarne, żółte, czerwone. Widoczne rękawy ubrania najczęściej bywają czarne lub białe. Stylizowane ' drzewo życia w wazie bywa w zasadzie zielone. Podobnie złamane drzewo — całe zielone lub z brązowym czy czarnym pniem. Kolory lwów i jeleni nawiązują do ich naturalnej maści barwy złotego ugru lub ciepłej żółci. Ale spotyka się też na nagrobkach błękitne lub srebrne jelenie i złote lwy. Większość tych wizerunków to uproszczone, schematyczne przedstawienia jednostajnie zamalowa­ ne farbą, natrafić jednak można na dobrze wypracowany detal zróżnicowany kolorystycznie. Wtedy np. wsparty na tylnych ła­ pach lew o maści ciemnożółtego kadmium ma złotą grzywę, dwa rzędy srebrnych zębów w czerwonych dziąsłach, wywalony czerwo­ ny jęzor, a oprawę oczu i pazury zrobione tak, jakby dopiero wyszedł od kosmetyczki. Począwszy od przełomu X I X i X X w. obok nagrobków, na których występują szersze zestawy kolorów, dają się zauważyć macewy malowane jednostajnie na czarno z literami białymi, srebrnymi lub złotymi. Było to być może spowodowane chęcią upodobnienia macew z betonu i kamienia mniej szlachetnego do płyt i obelisków z polerowanego czarnego granitu, z malowanymi na srebrno i złoto napisami. Miały one posmak wystawności i nowocze­ sności. Niewiele ich przetrwało na omawianych tu cmentarzach. Częściej spotkać można macewy betonowe z wmontowanymi płyta­ mi z czarnego granitu. 63 �Badanie kolorystyki nagrobków ujawniło pewne zasady techno­ logiczne polichromii. W wykonanej przez kamieniarza płycie drobne ubytki i natłuczenia uzupełniano gipsem lub cementem. Następnie na całość lica płyty nakładano jako grunt grubą warstwę białej farby. Pozostawała ona jako kolor tła na tych polach, które miały pozostać białe. Z kolei nakładano na większe partie lica kolory pośrednie, które stanowiły tło dla mniejszych elementów. Wreszcie kładziono warstwy wykończeniowe, wyróżniające mniejsze elementy — litery napisu, wizerunki symboliczne, ornamenty. Pod farbę złotą i srebrną kładziono podkład z minii. Czasem zauważyć można, że fragmenty napisu zawierające personalia zmarłego, pomalowane wcześniej np. na żółto, przemalowywano później na modniejsze i bardziej reprezentacyjne srebro lub złoto. Odnawianie polichromii na nagrobkach musiało zapewne istnieć w tradycji rodziny zmarłego, a także być w zwyczaju gminy w stosunku do nagrobków jej dawnych koryfeuszy. Świadczą o tym chociażby kilkakrotne warstwy farby (niekiedy prawie zrównujące reliefy) na macewach z pocz. X I X w. ale i ślady farby na płytach z poł. X V I w. (np. w Lublinie). Warto tu przy okazji wspomnieć, że taryfy opłat pogrzebowych wymieniają „nagrobki malowane" jako najdroższe w podawanych cennikach nagrobków. Interesujące byłoby zinterpretowanie znaczenia barw, nie ma jednak na ten temat jakichkolwiek przekazów. Konsekwente stoso­ wanie na poszczególnych elementach nagrobków takich samych kolorów wskazuje, że za przekazanym tu zwyczajem kryją się jakieś dawne treści znaczeniowe. Znaczenia te może przybliżyłoby, z ko­ nieczności jedynie fragmentaryczne, spojrzenie na inne sfery i eleme­ nty kultury żydowskiej, która poza swym rdzeniem religijnym była kompilacją wpływów wielu epok i środowisk. Przedstawiony tu materiał dotyczący kolorystyki nagrobków w południowo-wschodniej Polsce nie może być traktowany jako reprezentatywny dla całej grupy Żydów aszkenazyjskich. Jednak pojedyncze przykłady z innych obszarów Polski a także z Ukrainy, Słowacji, Czech, Bawarii pozwalają na traktowanie tej małej próbki jako pars pro toto. W środkowym polu macewy, na którym jest napis, występują zazwyczaj dwa kolory — biel i czerń. Są to jakby znaki światła i ciemności, często znaki życia i śmierci (nie tylko w sensie biologicznym). Biel według tradycji biblijnej była „symbolem cieles­ nej i duchowej czystości jak też światła, była kolorem kapłanów. Żydostwo diaspory nie wykształciło specjalnych barw liturgicznych, lecz podczas wielkich świąt, na Rosz Haszana i Jom Kippur, w niektórych gminach zawieszany był przy Aron Hakodesz biały parochet. Biała była śmiertelna koszula, w której chowano zmarłe­ go, także tallit był biały (lecz pierwotnie błękitny) z czarnymi lub błękitnymi prążkami. Czerń, przynajmniej w ostatnich wiekach, była w kulturze żydowskiej kolorem dominującym, powszechnym w ubiorze. W dzień rocznicy zburzenia Świątyni Jerozolimskiej 2 3 4 stosowano czarny parochet. Czerń była też kolorem żałoby po I utracie Syjonu. Wiąże się z tym przeświadczenie, iż „na progu < każdego mieszkania zamożnego kupca lub nędzarza proletariusza czarna plama na suficie świadczyła, iż mieszkańcy tego domu spowici są żałobą po utracie Syjonu." Czarnym ca­ łunem nakrywano zwłoki zmarłego przed pogrzebem, przed odej­ ściem „do krainy cienia, gdzie wszystko jest czarne jak ciemna noc" (Job 10,22). Półkolumny lub pilastry flankujące tekst epitafijny (będące nieodłącznym elementem kompozycyjnym wielu innych wytworów żydowskiego rzemiosła) kojarzone były z odlanymi ze spiżu kolum­ nami z przedsionka świątyni Salomona. Ich kolory na nagrobkach —głównie ugry, brązy, żółcie — nawiązują do barwy lokalnej spiżu, który w symbolice metali oznaczał moc i męstwo. Kolejnym ważnym elementem macewy jest pole pod łukiem zwieńczenia. Powszechnie malowane było na kolor ultramaryny. Błękit był bowiem „kolorem Boga i kolorem przykrycia Namiotu Zgromadzenia" . Według żydowskich autorów — Filona z Aleksan­ drii i Józefa Flawiusza — był symbolem powietrza, jednego z czterech podstawowych elementów świata. Cztery żydowskie barwy kultowe, z jakich zestawione były szaty kapłanów i zasłony Namiotu Zgromadzenia, zostały później zinterpretowane przez ' Filona właśnie jako symbolizujące elementy materii: biel — ziemia, purpura — woda, hiacynt — powietrze, szkarłat — ogień. Do dalszych szczegółów polichromii macew należą wyodębnione z całości napisu nagrobkowego personalia zmarłego, data śmierci i ewentualnie tytuły. Najczęściej używano różne rodzaje czerwieni i żółci obok późniejszych — złota i srebra. Nie jest wykluczone, że barwa żółta ujmowana była w tym samym znaczeniu co złota. Według Biblii purpura była kolorem królów i dostojników, symboli­ zowała najwyższe zaszczyty, poważanie, godność lecz także prze­ pych. Również złotu i srebru w symbolice metali przypisywane były najwyższe cechy: „złoto symbolizuje niebiańskie światło i chwałę Boga; (...) srebro — niewinność i uświęcenie" . Poza tym były one oznakami wspaniałości i bogactwa. Malowane nagrobki miały nie tylko pod względem kompozycji, : ale i kolorystyki te same cechy, co polichromia bóżnic drewnianych, co kolorystyka szaf na rodały, zasłon na Aron Hakodesz, płaszczy na Torę, tablic—mizrachów, wycinanek itp. Stanowiły immanentną część całej żydowskiej kultury plastycznej, która dzięki pielęgnowa­ niu tradycji zachowała znaczną część cech swego pierwotnego, orientalnego środowiska kulturowego. Będąc wyrazem dbałości 0 groby przodków zaspokajały jednocześnie potrzeby estetyczne jak 1 potrzebę reprezentacji. Polichromia ożywiała surowość i monotonność płaszczyzny kamienia. Poszczególne kolory różnicowały i uwy­ datniały motywy zdobnicze. Powodowały wzmocnienie czytelności I tekstu epitafijnego, a także rozgraniczenie jego poszczególnych I partii. I 5 6 7 8 : i 9 PRZYPISY 1 5 2 6 M . Diamant, Jüdische Volkskunst, „Kunst und Stein", Bern, H.J. Freid, Żydzi polscy a Palestyna, [w:] Ziemia Izraela, No 1, Januar 1962, vol. 7, s. 15 księga zbiorowa, Warszawa 1919, s. 83 M . Schlesinger, op. cit„ s. 229 Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie, RGL, syg. A I V 1878: 12, karta 26—27 v. Tamże, (Według Ex. 26, 14; 36,19; 39,34 nakrycie na Namiot M . Diamant, op. cit., passim; A. Calavas, Hebraica. Fresques Zgromadzenia było '„ze skór baranich barwionych na czerwono", votives, PL. X L V I I I , Paris (b. r.); H . Frauberger, Über alte Kultusgegen­ natomiast na Skrzynię Świadectwa „sukno z błękitnej purpury" stande in Synagoge und Haus, Frankfurt am Main 1903, s. 103 — Num. 4,6). M . Schlesinger, Geschichte des Symbols. Ein Versuch, Berlin Tamże; s. 308 i 310 1912, s. 229 Tamże, s. 229 , . • - •••> 7 3 4 8 9 �l w i nn »?mł d^h T>*n i^m :' BrawinknTiwnTin ' m NTpnpraniHm irnOT j ,' mu H Ź m ^r/n rwns nas ' 'w» nabawi fttp i l f łN r m "TO «10V 13 sn; '—ik na-w ji3B - 'sj Tl ii s j n Kolorystyka macew, rekonstruowana na podstawie zachowanych śladów polichromii. II. 1. Biłgoraj, 1921: il. 2. Szczebrzeszyn 1930- i l 3 Kazimierz Dolny, ok. 1880; il. 4. Sieniawa, 1848; il. 5. Szczebrzeszyn 1895; il. 6. Sokołów Małopolski, 1933; il. 7. Franpol 1886 il" 8' Sieniawa, 1886; il. 9. Biłgoraj 1927. Rys. Andrzej Trzciński ' �Badanie kolorystyki nagrobków ujawniło pewne zasady techno­ logiczne polichromii. W wykonanej przez kamieniarza płycie drobne ubytki i natłuczenia uzupełniano gipsem lub cementem. Następnie na całość lica płyty nakładano jako grunt grubą warstwę białej farby. Pozostawała ona jako kolor tła na tych polach, które miały pozostać białe. Z kolei nakładano na większe partie lica kolory pośrednie, które stanowiły tło dla mniejszych elementów. Wreszcie kładziono warstwy wykończeniowe, wyróżniające mniejsze elementy — litery napisu, wizerunki symboliczne, ornamenty. Pod farbę złotą i srebrną kładziono podkład z minii. Czasem zauważyć można, że fragmenty napisu zawierające personalia zmarłego, pomalowane wcześniej np. na żółto, przemalowywano później na modniejsze i bardziej reprezentacyjne srebro lub złoto. Odnawianie polichromii na nagrobkach musiało zapewne istnieć w tradycji rodziny zmarłego, a także być w zwyczaju gminy w stosunku do nagrobków jej dawnych koryfeuszy. Świadczą o tym chociażby kilkakrotne warstwy farby (niekiedy prawie zrównujące reliefy) na macewach z pocz. X I X w. ale i ślady farby na płytach z poł. X V I w. (np. w Lublinie). Warto tu przy okazji wspomnieć, że taryfy opłat pogrzebowych wymieniają „nagrobki malowane" jako najdroższe w podawanych cennikach nagrobków. Interesujące byłoby zinterpretowanie znaczenia barw, nie ma jednak na ten temat jakichkolwiek przekazów. Konsekwente stoso­ wanie na poszczególnych elementach nagrobków takich samych kolorów wskazuje, że za przekazanym tu zwyczajem kryją się jakieś dawne treści znaczeniowe. Znaczenia te może przybliżyłoby, z ko­ nieczności jedynie fragmentaryczne, spojrzenie na inne sfery i eleme­ nty kultury żydowskiej, która poza swym rdzeniem religijnym była kompilacją wpływów wielu epok i środowisk. Przedstawiony tu materiał dotyczący kolorystyki nagrobków w południowo-wschodniej Polsce nie może być traktowany jako reprezentatywny dla całej grupy Żydów aszkenazyjskich. Jednak pojedyncze przykłady z innych obszarów Polski a także z Ukrainy, Słowacji, Czech, Bawarii pozwalają na traktowanie tej małej próbki jako pars pro toto. W środkowym polu macewy, na którym jest napis, występują zazwyczaj dwa kolory — biel i czerń. Są to jakby znaki światła i ciemności, często znaki życia i śmierci (nie tylko w sensie biologicznym). Biel według tradycji biblijnej była „symbolem cieles­ nej i duchowej czystości jak też światła, była kolorem kapłanów. Żydostwo diaspory nie wykształciło specjalnych barw liturgicznych, lecz podczas wielkich świąt, na Rosz Haszana i Jom Kippur, w niektórych gminach zawieszany był przy Aron Hakodesz biały parochet. Biała była śmiertelna koszula, w której chowano zmarłe­ go, także tallit był biały (lecz pierwotnie błękitny) z czarnymi lub błękitnymi prążkami. Czerń, przynajmniej w ostatnich wiekach, była w kulturze żydowskiej kolorem dominującym, powszechnym w ubiorze. W dzień rocznicy zburzenia Świątyni Jerozolimskiej 2 3 4 stosowano czarny parochet. Czerń była też kolorem żałoby po utracie Syjonu. Wiąże się z tym przeświadczenie, iż „na progu każdego mieszkania zamożnego kupca lub nędzarza proletariusza czarna plama na suficie świadczyła, iż mieszkańcy tego domu spowici są żałobą po utracie Syjonu." Czarnym ca­ łunem nakrywano zwłoki zmarłego przed pogrzebem, przed odej­ ściem „do krainy cienia, gdzie wszystko jest czarne jak ciemna noc" (Job 10,22). Półkolumny lub pilastry flankujące tekst epitafijny (będące nieodłącznym elementem kompozycyjnym wielu innych wytworów żydowskiego rzemiosła) kojarzone były z odlanymi ze spiżu kolumnami z przedsionka świątyni Salomona. Ich kolory na nagrobkach — głównie ugry, brązy, żółcie — nawiązują do barwy lokalnej spiżu, który w symbolice metali oznaczał moc i męstwo. Kolejnym ważnym elementem macewy jest pole pod łukiem zwieńczenia. Powszechnie malowane było na kolor ultramaryny. Błękit był bowiem „kolorem Boga i kolorem przykrycia Namiotu Zgromadzenia" . Według żydowskich autorów — Filona z Aleksan­ drii i Józefa Flawiusza — był symbolem powietrza, jednego z czterech podstawowych elementów świata. Cztery żydowskie barwy kultowe, z jakich zestawione były szaty kapłanów i zasłony Namiotu Zgromadzenia, zostały później zinterpretowane przez Filona właśnie jako symbolizujące elementy materii: biel — ziemia, purpura — woda, hiacynt — powietrze, szkarłat — ogień. Do dalszych szczegółów polichromii macew należą wyodębnione z całości napisu nagrobkowego personalia zmarłego, data śmierci i ewentualnie tytuły. Najczęściej używano różne rodzaje czerwieni i żółci obok późniejszych — złota i srebra. Nie jest wykluczone, że barwa żółta ujmowana była w tym samym znaczeniu co złota. Według Biblii purpura była kolorem królów i dostojników, symboli­ zowała najwyższe zaszczyty, poważanie, godność lecz także prze­ pych. Również złotu i srebru w symbolice metali przypisywane były najwyższe cechy: „złoto symbolizuje niebiańskie światło i chwałę Boga; (...) srebro — niewinność i uświęcenie'". Poza tym były one oznakami wspaniałości i bogactwa. Malowane nagrobki miały nie tylko pod względem kompozycji, ale i kolorystyki te same cechy, co polichromia bóżnic drewnianych, co kolorystyka szaf na rodały, zasłon na Aron Hakodesz, płaszczy na Torę, tablic—mizrachów, wycinanek itp. Stanowiły immanentną część całej żydowskiej kultury plastycznej, która dzięki pielęgnowa­ niu tradycji zachowała znaczną część cech swego pierwotnego, orientalnego środowiska kulturowego. Będąc wyrazem dbałości 0 groby przodków zaspokajały jednocześnie potrzeby estetyczne jak 1 potrzebę reprezentacji. Polichromia ożywiała surowość i monotonność płaszczyzny kamienia. Poszczególne kolory różnicowały i uwy­ datniały motywy zdobnicze. Powodowały wzmocnienie czytelności tekstu epitafijnego, a także rozgraniczenie jego poszczególnych partii. 1 5 6 i j ] | ] j 1 1 ' 7 ' 8 PISY 1 5 2 6 M . Diamant, Jüdische Volkskunst, „Kunst und Stein", Bern, H.J. Freid, Żydzi polscy a Palestyna, [w:] Ziemia Izraela, No 1, Januar 1962, vol. 7, s. 15 księga zbiorowa, Warszawa 1919, s. 83 M . Schlesinger, op. cit., s. 229 Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie, RGL, syg. Tamże, (Według Ex. 26,14; 36,19 ; 39,34 nakrycie na Namiot A I V 1878: 12, karta 26—27 v. M . Diamant, op. cit., passim; A. Calavas, Hebraica. Fresques Zgromadzenia było '„ze skór baranich barwionych na czerwono", votives, PL. X L V I I I , Paris (b. r.); H . Frauberger, Über alte Kultusgegen­ natomiast na Skrzynię Świadectwa „sukno z błękitnej purpury" — Num. 4,6). stande in Synagoge und Haus, Frankfurt am Main 1903, s. 103 Tamże; s. 308 i 310 M . Schlesinger, Geschichte des Symbols. Ein Versuch, Berlin 1912, s. 229 Tamże, s. 229 7 3 4 J 1 8 9 - �tlSffl 13 r,m ¡»1 -TO o^r Tną i^m r>sa vjws .niJU twiaawa^trrWja '3 TK?S i ^ti >V łnmnjranroji im»wn: . "moa csn;ni nionar ł 'Galion i ^ a >y>>f Kolorystyka macew, rekonstruowana na podstawie zachowanych śladów polichromii. II. 1. Biłgoraj, 1921; il. 2. Szczebrzeszyn, 1930; il. 3. Kazimierz Dolny, ok. 1880; il. 4. Sieniawa, 1848; il. 5. Szczebrzeszyn 1895; il. 6. Sokołów Małopolski, 1933; i l . 7. Franpol, 1886; il. 8. Sieniawa, 1886; il. 9. Biłgoraj 1927. Rys. Andrzej Trzciński ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/accc0389fd76e9e53ee15ce9f818385c.pdf 149a30e24698dfadbaa66d9148c1986f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5543 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5154 Title A name given to the resource Polscy muzycy w Finlandii / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/3 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasoń, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Rafat Krasoń 4 G: dyby któryś z czytelników wyjechał do Finlandii i spędził tam dłuższy czas, ob­ cując z członkami mniejszości polskiej, pewnie zaskoczyłyby go proporcje w strukturze zawodowej Polonii fińskiej. We współczesnej Po­ lonii rzuca się w oczy obecność znacznej liczby muzyków i chociaż brak jakichkolwiek danych ujmujących owe proporcje, to jednak sami mu­ zycy szacują swą liczbę na około 150-200 osób. Według oficjalnych statystyk w całej Finlandii mieszka obecnie ponad 1200 polskich imigran­ tów, co znaczy, że muzycy stanowią tu 12-17% wszystkich Polaków. Aby uświadomić sobie te dysproporcje, nie potrzeba wcale sokolego oka i ucha antropologa, zobaczy je każdy, kto nawiąże jakikolwiek kontakt z Polakami tam mieszkającymi. Muzycy polscy są widoczni w szkołach i instytucjach muzycz­ nych, w lokalach rozrywkowych, na promach pasażerskich. Wykonują oprawę muzyczną mszy w kościołach katolickich, najczęściej kierowanych przez polskich misjonarzy, aktywnie uczestniczą w propagowaniu kultury polskiej, świadcząc swe usługi na organizowanych corocznie koncertach, zlotach Polonii i innych imprezach okolicznoś­ ciowych. Dzisiaj muzycy są nieodłącznym skład­ nikiem owej mniejszości, w środowisku polskim muzyka odgrywa ważną rolę, a jej wykonawcy spełniają istotną funkcję towarzyską. W tym miejscu należałoby zadać pytania o to, jak doszło do ukształtowania się takiej sytuacji, czy jest to tylko zwykły zbieg okoliczności, czy też musiały zaistnieć dogodne ku temu warunki. W niniejszym artykule postaram się wyjaśnić ge­ nezę tego fenomenu, jego rozwój i przebieg oraz określić warunki, jakie doprowadziły do upadku tej formy współpracy. Początków zjawiska można się doszukiwać w sytuacji społecznej, gospodarczej oraz poli­ tycznej zaistniałej w obu państwach j u ż pod ko­ niec lat 40. Pierwsze lata powojenne wyznaczyły bowiem ścieżki, po których oba państwa podąża­ ły przez następne półwiecze. Ścieżki te prowa­ dziły w przeciwnych kierunkach, a widocznym tego efektem był wzrost dysproporcji między poziomem życia w Polsce i w Finlandii. Finlandia w pierwszych latach po zakończe­ niu wojny borykała się z ogromnymi problema­ mi natury ekonomicznej i społecznej. Uznana oficjalnie za państwo wspierające faszyzm, zmu­ szona została do spłacenia reparacji wojennych Związkowi Radzieckiemu. Kolejnym istotnym problemem była zmiana granic: Finlandia utra­ ciła dostęp do Morza Białego oraz znaczną część Karelii, z drugim co do wielkości ówczesnym miastem - Wyborgiem. To z kolei wywołało duże fale migracji ludności karelskiej z zaanektowa­ nych obszarów, Finlandia przyjęła ponad 400 ty­ sięcy Karelów. Te problemy wymusiły przemiany gospodarcze, których efektem były szybko po­ stępująca urbanizacja kraju oraz zmiany w pro­ porcjach między sektorami: rolniczym, prze­ mysłowym i usług. Szczególny rozwój przeżyła ta trzecia sfera - usług, co w praktyce znaczyło powstanie w całej Finlandii szeregu klubów, ho­ teli i lokali gastronomicznych. Muzyka w lokalach, według ówcześnie obo­ wiązujących standardów i przy braku możliwo­ ści technicznych, była wykonywana na żywo. Właściciele restauracji współpracowali z agen­ cjami muzycznymi pośredniczącymi między grupami muzycznymi a lokalami. W latach 80. na rynku fińskim działało ponad sto agencji. Zdecydowana większość z nich funkcjonowała tylko na rynku fińskim i kooperowała z fińskimi muzykami. Było jednak kilka wyjątków. Nie­ które agencje sprowadzały artystów z zagranicy. Działały tutaj prawa wolego rynku: zagranicz­ ni muzycy byli z reguły dużo tańsi, a przy tym mniej wymagający. Początkowo pochodzili oni z Europy Południowej, zwłaszcza z Włoch, wkrótce jednak zostali oni wyparci przez jeszcze tańszych przybyszów z Europy komunistycznej. Wśród muzyków z Europy Środkowej i Wschod- BJULBAHZMCIL 1(111 ? 0 D 6 �Polscy muzycy w Finlandii niej dominowali Polacy, choć obecni byli także artyści z Węgier, Czechosłowacji, Bułgarii, Ru­ munii i innych krajów zza „żelaznej kurtyny". Podczas gdy w Finlandii przemysł rozryw­ kowy rozwijał się w sposób nieskrępowany, nie­ zależnie od kierunku politycznego przyjętego przez rząd, w Polsce ta dziedzina została objęta kontrolą państwa. Polska, funkcjonując w sy­ stemie komunistycznym, odcięta od świata za­ chodniego, przeszła na tory gospodarki central­ nie sterowanej o dominującej formie własności państwowej. W praktyce centralnie sterowana gospodarka okazała się nieefektywna, a bezpo­ średnim tego skutkiem było spowolnienie tempa rozwoju gospodarczego kraju. Zestawienie sytuacji po obu stronach Bałtyku wyraźnie wyznaczało tendencje migracyjne, do jakich mogło dochodzić w drugiej połowie X X wieku. Dla wielu Polaków wyjazd za granicę, nie tylko zresztą do państw skandynawskich, był jedną z niewielu dróg szybkiego ekonomicznego awansu. Polacy wyjeżdżali do bogatych, roz­ winiętych bądź dynamicznie się rozwijających państw, oferując swe usługi w gałęziach gospo­ darki, które nie były atrakcyjne dla miejscowych pracowników, bądź tam, gdzie pracowników zwyczajnie brakowało. Często były to prace naj­ prostsze i niskopłatne, na przykład w rolnictwie na farmach, na budowach oraz w restauracjach. Nierzadko też Polacy w y j e ż d ż a l i za granicę z myślą o handlu ulicznym. W większości wy­ padków praca Polaków była nielegalna, nieob­ jęta kontrolą (i ubezpieczeniem) państw przyj­ mujących, dzisiaj więc trudno szukać danych na temat tego zjawiska w oficjalnych statystykach. Z kolei wyjazd do krajów kapitalistycznych połączony z legalną pracą był dostępny tylko dla nielicznych. Jeśli robotnik decydował się na legalną pracę, musiał przejść przez wiele proce­ dur j eszcze w Polsce. Podobny tok postępowania 1 www.pagart.com.pl (17.09.2003) ljll) ?DDu BARBARZYŃCA 5 przechodził pracodawca, który musiał wystę­ pować do organów administracji państwowej z prośbą o zatrudnienie polskiego robotnika. Taka właśnie sytuacja miała miejsce między in­ nymi w przypadku muzyków. Instytucją powołaną do kooperacji z kontra­ hentami zagranicznymi na polu artystycznym była Polska Agencja Artystyczna „Pagart", która powstała 1 stycznia 1957 roku na fali popaździernikowej odwilży. Wydarzenia w Zakładach Hipolita Cegielskiego w Poznaniu (w latach 1949-1956 były to Zakłady im. Józefa Stalina) doprowadziły do upadku rządu Józefa Cyran­ kiewicza i powołania w to miejsce gabinetu Władysława Gomułki. Nowy rząd przyznał się do wielu „błędów i wypaczeń" i zobowiązał się do przeprowadzenia szeregu reform. Rozpoczęty został proces liberalizacji w dziedzinie polityki międzynarodowej (szczególnie relacji między Polską z Związkiem Radzieckim), a także polity­ ki wewnętrznej - religii, wojskowości, rolnictwa itp. Oprócz tych najważniejszych dla funkcjono­ wania państwa reform zmiany nastąpiły również w sferze kultury. Wyrazem owych przeobrażeń było powołanie Polskiej Agencji Artystycznej „Pagart", która miała aktywnie uczestniczyć w promocji polskiej kultury za granicą, a także ułatwiać kontakty z zagranicznymi artystami planującymi występy w Polsce. Na zaproszenie Pagartu przyjeżdżało do Polski wielu światowej klasy wykonawców, na przykład Leonard Bern­ stein, Artur Rubinstein, Jessie Norman, Joan Sutherland, New York Philharmonic Orchestra, The Royal Shakespeare Company, Martha Gra­ ham Dance Theatre, Teatr Bolshoi. Ponadto Pagart współorganizował prestiżowe festiwale: Warszawska Jesień, Wratislavia Cantans, Jazz Jamboree, Tatrzańska Jesień i inne . Obokswej głównej działalności, czyli promowa­ nia najbardziej znanych polskich artystów, Pagart 1 �Rafał Krasoń 6 rozwijał także działalność komercyjną nastawioną na współpracę z kontrahentami potrzebującymi muzyków restauracyjnych. W praktyce Pagart ograniczał się w tym wypadku do pośredniczenia między agentami chcącymi zatrudniać polskich artystów a muzykami, nie oferując jednak żad­ nych świadczeń tym ostatnim. Dzisiaj wśród samych muzyków opinie o Pol­ skiej Agencji Artystycznej są zdecydowanie ne­ gatywne. Muzycy kładą nacisk na nadużycia, do jakich dochodziło przy zawieraniu kontraktów, nieprofesjonalność muzycznych przesłuchań, problemy z otrzymaniem paszportu. Ponieważ oficjalnie instytucją wysyłającą zespoły za gra­ nicę była Polska Agencja Artystyczna, pobierała ona prowizję od kontraktów w wysokości 10% ich wartości. Tej niewygodnej opłaty nie można było uniknąć. Nawet muzycy, którzy wyjeżdżali z myślą, aby j u ż nigdy nie wrócić do Polski, byli zmuszani do płacenia prowizji, ponieważ pod­ stawowym warunkiem uzyskania prawa stałego pobytu w Finlandii było otrzymanie paszportu konsularnego, a artysta mógł go dostać tylko wte­ dy, gdy miał potwierdzenie zapłacenia wszelkich należności w Pagarcie. Ubiegając się o kontrakt, muzyk profesjo­ nalista musiał przedstawić dyplom ukończenia szkoły muzycznej, natomiast artysta amator okazywał tzw. weryfikacje, czyli uprawnienia państwowe do wykonywania zawodu muzyka. Artyści mający wymagane dokumenty mogli uczestniczyć w przesłuchaniach, które miały wy­ typować najlepszych artystów do „reprezentacji Polski na deskach scen zagranicznych". W prze- B m M Z M C A 1(111 ? 0 D B �Polscy muzycy w Finlandii słuchaniach zawsze brali udział przedstawiciele Pagartu, członkowie Z w i ą z k u Zawodowego Muzyków oraz agenci zagraniczni. Muzycy, którzy pozytywnie przeszli przesłu­ chania, kontaktowali się z agencjami. W Finlan­ dii polskich muzyków zatrudniały takie agencje jak: Ohjelma Apu, Tom Hertell Booking Office, Scan Show, Inter Show, Mensky Show, Pori Production (Pori Ravintolaohjelmat), Leo Bass (Blue Bass). Niewątpliwie najbardziej znacząca była Ohjelma Apu, która do końca lat 70. mia­ ła niemal monopolistyczną pozycję na rynku. Prowadzona była przez legendarnego j u ż Janne Hakulinena, który był biznesmenem i polity­ kiem aktywnie działającym w Fińskiej Partii Socjaldemokratycznej (Suomen Sosialidemokraattisen Puolueen), a także autorem ponad dwudziestu publikacji z dziedziny polityki. Jego dodatkowym atutem była znajomość języka ro­ syjskiego umożliwiająca bezpośrednie kontakty z przedstawicielami odpowiedzialnymi za wysy­ łanie muzyków za granicę. Postać Hakulinena obrosła wieloma anegdotami uwypuklającymi jego nieprzeciętną osobowość. Oprócz Ohjelma A p u działały na rynku mniejsze agencje, które zresztą rozwinęły się dopiero po śmierci Hakulinena w 1979 roku. Sami muzycy różnie je oceniali. W zależności od czynników takich jak liczba i jakość miejsc, zarobki, opłacanie świadczeń socjalnych, ustalił się pewien ranking pracodawców. Niewątpliwie za najlepsze agencje były uznane Tom Hertell Booking Office, popularny skądinąd w Finlandii organizator wielkich koncertów z udziałem naj­ bardziej znanych gwiazd muzyki rockowej, oraz Scan Show, będąca częścią holdingu znanej fiń­ skiej firmy Sokos. Na końcu rankingu znalazły się Inter Show i Mensky Show. Dzisiaj muzycy oskarżają właścicieli tych ostatnich agencji o za­ niżanie zarobków, zmuszanie do pracy ponad przewidziany prawem wymiar godzin, niedo­ pełnianie formalności związanych z płaceniem 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 7 składek ubezpieczeniowych (w tym emerytal­ nych), szantaż czy grożenie deportacją. Muzycy, którzy pomyślnie przeszli procedury w Pagarcie, uzyskiwali pozwolenie na opusz­ czenie Polski i wyjeżdżali na upragniony kon­ trakt. W pierwszych latach wyjazdów do Fin­ landii artyści mieli nakaz podróżowania koleją przez Moskwę, Leningrad, Vainikkalę do Hel­ sinek. Trasa była długa i uciążliwa, ale sytuacja zmieniła się dopiero po wprowadzeniu regular­ nych połączeń promowych między Gdańskiem a Helsinkami. Najpierw pływał maleńki „Gryf", następnie, wskutek wzrostu zapotrzebowania, większy prom „Pomerania". Muzycy z reguły jeszcze przed wyjazdem znali przebieg trasy koncertowej. Kontrakty były ustalane z agentem lub właścicielem danej re­ stauracji. Kontrakt w jednym lokalu trwał z re­ guły dwa tygodnie lub miesiąc. Opinie na temat grania w różnych częściach Finlandii są podzie­ lone. Generalnie muzycy wyróżniali jako miejsca najbardziej specyficzne Laponię, Helsinki oraz statki pasażerskie. Najbardziej pożądane były oczywiście miejsca najlepiej płatne, a do takich należały tereny położone na południu Finlandii oraz promy. O celu wyjazdu tylko w pewnym stopniu decydował sam muzyk, decyzje były bowiem podejmowane w rozmowach między agentem a właścicielem restauracji. Najmniejsze agencje zawierały mniej niż dziesięć kontraktów i w tych przypadkach muzycy z góry wiedzieli, że prawdopodobnie będą grać we wszystkich zakontraktowanych miejscach. Największe, te giganty, do których należała Ohjelma Apu, miały podpisane kontrakty z około dwustu lokalami i w tych wypadkach konkurencja przenosiła się między muzyków. Starsi mieli możliwość pew­ nego wpływu na grafik, wybierania miejsc najle­ piej płatnych, położonych z reguły na południu Finlandii, dodatkowo niesprawiających trudno­ ści komunikacyjnych (chodziło o obszar położo­ ny w trójkącie Helsinki - Tampere - Turku). �Rafał Krasoń 8 Kategoria miejsca, jego wielkość i lokalizacja wpływała bezpośrednio na wielkość zespołu. Cena usługi zależała od liczby jego członków. Zespoły większe z konieczności grały w du­ żych hotelach czy uzdrowiskach, ale liczba tego typu lokali była ograniczona. W praktyce więc najczęściej były zatrudniane grupy małe lub średnie - duety, tria lub kwartety. Wielokrotnie duże zespoły ze względu na niski popyt musiały ograniczać liczbę członków. Zwolnieni muzycy musieli, niestety, pożegnać się z pracą i wracać do Polski lub szukać możliwości dołączenia do innych grup. Bezrobotni muzycy spotykali się w kawiarni Kolme Kruunua (Trzy Korony), położonej w centrum Helsinek. To miejsce było różnie nazywane przez Polaków: „restauracja polska", „giełda", „śmietniczka". Nazwy te wiele mówią: Polacy spotykali się tutaj, by porozma­ wiać z innymi muzykami, często były to osoby kończące kontrakt i szukające nowej pracy. Zakontraktowani muzycy pracowali w re­ stauracjach w zwyczajowo ustalonym systemie 45 minut gry i 15 minut przerwy. Dziś artyści zwracają uwagę na pewien konserwatyzm Fi­ nów - najlepiej przyjmowana tam była muzyka tradycyjna, a nawet typowo ludowa. Muzycy musieli się więc dopasować do wymogów, uczy­ li się grać fińskie tańce ludowe, a więc jenkkę i humppę. Na dansingach szczególnie popular­ ne było tango. Taka sytuacja miała miejsce nie tylko w małych miejscowościach, ale też i w naj­ większych ośrodkach miejskich, nie wyłączając Helsinek. Kooperacja na tym polu ciągle się rozwijała, w szczytowym okresie, w latach 80., jednora­ zowo mogło przebywać na terenie Finlandii do 1500 muzyków. Warunki pracy, doskonałe dla Polaków zarobki, przekraczające nawet dwu­ dziestokrotnie zarobki robotnika pracującego w Polsce, wywołały dalekosiężne skutki. Muzycy po zrealizowaniu kontraktu wracali do Polski i od razu starali się o ponowny wyjazd. Stworzył FOT. DARIUSZ ŻUKOWSKI B A AB A R Ż Y K O 1(111 P O D B �Polscy muzycy w Finlandii się pewien styl życia: z reguły ponadpółroczny pobyt za granicą, krótki okres dostatniego życia w Polsce i ponowny kontrakt. Rekordziści prze­ bywali na kontraktach w sumie do 20 lat. Sytuacja koegzystencji muzyków fińskich i za­ granicznych była spokojna aż do pojawienia się pierwszych symptomów bezrobocia wśród arty­ stów. Masowy napływ muzyków obcokrajowców spowodował spadek cen usług muzycznych, co wywołało ostry sprzeciw fińskich związków za­ wodowych muzyków, to jest Związku Muzyków Fińskich (Suomen Muusikkojen Liitto), Związku Właścicieli Hoteli i Restauracji, Oddział Muzy­ ków (Hotelli- ja Ravintolahenkil6kunnan Liitto H R H L r.y. Ravintolamuusikko) oraz Związku Marynarzy Fińskich Oddział Muzyków (Suo men Merimies-Umońi r.y. Laiyamuusikko) - ten ostatni bvł istotny tylko dla muzyków zatrudnio­ nych na promach wycieczkowych. Związki zawodowe odpowiedzialne były za ustalanie cen minimalnych za usługi, ponadto ukróciły wolne zatrudnianie muzyków z zagra­ nicy poprzez stworzenie procedury, według któ­ rej każda decyzja o zatrudnieniu obcokrajowca musiała być akceptowana przez przedstawicieli związków zawodowych. Jeśli wśród Finów istnia­ ło bezrobocie, takie decyzje były wstrzymywane. Działania związków (jakkolwiek omijane przez agencje poprzez organizowanie tak zwa­ nych dni polskich czy zawyżanie wymogów, które nie mogły być spełnione przez żaden ro­ dzimy zespół), doprowadziły do spadku liczby obcokrajowców na rynku. W Finlandii zostali głównie ci, którzy wcześniej otrzymali j u ż stałego pobytu lub fiński paszport. O tak kur¬ czowym trzymaniu się agencji zatrudniających obcokrajowców decydowały oczywiście względy ekonomiczne. O skali różnic w zarobkach świadczyć relacje muzyków. Obecnie zwracają oni uwagę, ze wraz ze zmianą obywatelstwa lub dołączeniem do fińskich grup ich zarobki wzra stały n ciwet dwu— czv trzykrotnie. Okres swoistei 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 9 walki między muzykami fińskimi a niefińskimi trwał właściwie aż do końca opisywanego zjawi­ ska, czyli do lat 90. Dzisiaj okres ten należy j u ż do przeszłości. Sami muzycy za główną przyczynę upadku tej branży uważają zmiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej, rozwój przemysłu fo­ nograficznego, upowszechnienie się dyskotek, w końcu też modę na karaoke. Symptomami zmian były: skrócenie czasu trwania koncertów do mniej niż dwóch tygodni w jednym lokalu, długie, niepłatne przestoje czy wręcz upadek agencji artystycznych. Muzycy, postawieni przed szybko postępują­ cymi zmianami, musieli podjąć ostateczną de­ cyzję - powrócić do Polski lub wyemigrować do Finlandii. Większość powróciła ostatecznie do kraju. Wskutek drastycznego spadku cen walut zachodnich muzycy zostali zmuszeni do zaku­ pienia nieruchomości lub założenia własnego interesu. Dzisiaj zajmują się oni rozmaitą dzia­ łalnością, tylko nieliczni traktują muzykę jako zawód, natomiast większość z nich wykorzystuje praktykę zdobytą w Finlandii do rozwoju włas­ nego biznesu. Dla wielu kooperacja z fińskimi przedsiębiorstwami do dziś pozostała głównym źródłem utrzymania. I chociaż muzykowanie pozostało j u ż jedynie w ich pamięci, to jednak fińskie doświadczenia stanowią kapitał, do któ­ rego chętnie się odwołują. Inaczej toczą się losy muzyków, którzy zde­ cydowali się na emigrację. Pomimo znacznego spadku popytu na granie muzyki na żywo, lokale, w których muzyka taka jest wykonywana, nadal istnieją. Do takich miejsc należą ekskluzywne re­ stauracje, hotele oraz promy kursujące po Morzu Bałtyckim, zwłaszcza między Finlandią a Szwe­ cją oraz między Finlandią a Estonią. Właśnie pasażerowie tych statków do dziś mogą spotkać polskiego muzyka, ponieważ ci artyści, którzy zo­ stali, najczęściej wciąż pracują w swoim zawodzie albo w zawodach pokrewnych. �Rafat Krasoń 10 Pozostałością tego okresu jest więc wciąż ogromna liczba polskich muzyków rozsianych po całej Finlandii, często przybyłych z całymi ro­ dzinami. Wspominają oni o trudnościach zwią­ zanych z pozostaniem w tym kraju, który - w po­ równaniu z innymi państwami skandynawskimi - miał najostrzejsze procedury związane z przyj­ mowaniem obcokrajowców. W praktyce możli­ wość zostania w Finlandii zarezerwowana była dla osób pozostających w związku małżeńskim lub mających stałe zatrudnienie. Obok Polaków w Finlandii można spotkać muzyków różnych narodowości: Węgrów, Bułgarów, Czechów, Słowaków, Rumunów. Geneza ich obecności i struktura zawodowa też są bardzo podobne, jednak spośród nich wszystkich Polacy stanowią zdecydowanie najliczniejszą grupę. Dzisiaj przeważającą ich część stanowią l u ­ dzie w wieku przedemerytalnym lub emeryci. Większość z nich - niezależnie od tego, czy mieszkają na stałe w Polsce, czy w Finlandii - otrzymuje fińskie emerytury, ale nie wszyscy. Uzależnione jest to od tego, czy pracodawca odprowadzał składki emerytalne za swoich pracowników. Jeżeli muzyk, jeszcze jako mło­ dy człowiek, decydował się na emigrację, te niedopatrzenia czy celowe działania agencji siłą rzeczy szybko wychodziły na jaw. W tym czasie odbywały się sprawy sądowe o zapłacenie zaległych należności, zawsze wygrywane przez muzyków. Inaczej jest w przypadku artystów powracających do kraju. Z punktu widzenia polskiego prawa czas ich pobytu za granicą l i ­ czony jest jako nieskładkowy (Pagart nie gwa­ rantował żadnych ubezpieczeń), ewentualnych roszczeń mogą więc oni dochodzić przed sądem fińskim. Ranga miejsc i lokali, w jakich występowali polscy muzycy, często była zdecydowanie niż­ sza n i ż poziom, jaki reprezentowali artyści. W Skandynawii grała niemal cała śmietanka polskiego jazzu, grali czołowi muzycy bigbitowi, dixielandowi, ci najbardziej popularni w latach 70., 80. i 90. Większość z nich wyjeżdżała z myślą o zarobieniu pieniędzy niemożliwych do zaro­ bienia w ówczesnej Polsce, a także zakupieniu instrumentów. Warto na koniec nadmienić, że Finlandia nie jest bynajmniej wyjątkiem. Podobna sytua­ cja była w innych krajach wysoko rozwiniętych. Polacy wyjeżdżali do wielu miejsc, takich jak wszystkie państwa skandynawskie, Niemcy, Bel­ gia, Holandia, Hiszpania, a także poza Europę - do Stanów Zjednoczonych, państw arabskich czy na Karaiby. Właśnie ta grupa zawodowa w okresie komunizmu miała stosunkowo naj­ lepsze możliwości podjęcia legalnej pracy zarob­ kowej poza ojczyzną. Wpłynęło to na dzisiejszy kształt Polonii na świecie. Każdy, kto chciałby się profesjonalnie zająć studiami polonijnymi, powinien pamiętać o tych kilku kartach z naj­ nowszej historii Polski. BARBARZYŃCA l(III ? 0 D e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a5ef06d4d4104ec52939f1f333703c0.pdf f0fe064bfd1d9b4c60d12a774aa07bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1116 Title A name given to the resource Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości, perspektywy / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I P L I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ( I H K M PAN, Poznań) POLSKA A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGICZNA. JEJ DOŚWIADCZENIA, MOŻLIWOŚCI I PERSPEKTYWY Zamiarem moim jako etnologa uprawiającego dość wąską specjaliza­ cję, zwaną amerykanistyką, jest zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa ważne — jak mniemam — zagadnienia Po pierwsze na miejsce amerykanistycznie zorientowanych studiów etnologicznych w kraju od­ ległym od Nowego Świata i nie połączonym z nim silniejszymi więzami kulturalnych i gospodarczych interesów, i po drugie na „praktyczne", w szerokim sensie tego słowa, znaczenie tej dziedziny wiedzy kulturoznawczej o amerykańskim kontynencie. Bardziej konkretne refleksje chciałbym poprzedzić konstatacją h i ­ storyczną. Otóż gdy śledzimy dzieje kształtowania się etnografii jakosamodzielnej dyscypliny naukowej w krajach europejskich, w tym także i w Polsce, wówczas dostrzec możemy dwa podstawowe źródła inspiracji wspierającej zainteresowania kulturą. Jednym z nich był nurt badań koncentrujących swą uwagę na mieszkańcach odległych „egzotycznych"' lądów i na kulturach ludów zwanych jeszcze niemal do dziś „prymi­ tywnymi". Drugim był nurt studiów narodowych ograniczających swepole obserwacji do zjawisk klasyfikowanych tradycyjnie jako folklor czy kultura ludowa. Pierwszy silniejszy był — ze względów oczywistych w krajach o tradycjach i ambicjach kolonialnych, drugi dominował zde­ cydowanie na tych obszarach, których mieszkańcy w poznaniu i zacho­ waniu własnej kultury widzieli ważny czynnik kształtowania świado­ mości narodowej. Najlepiej tę dwoistość charakteru wczesnych faz rozwoju współczesnej etnologii europejskiej oddają niemieckie terminy Volkerkunde i Volkskunde. Choć dość znacznie odseparowane od siebie w sensie przedmio­ towym, kadrowym i nawet instytucjonalnym, wnosiły one — każdy z osobna — znaczny wkład do nauk antropologicznych i ogólnej teorii kultury. Pierwszy z tych nurtów uczył patrzeć na rzeczywistość kulturo­ wą na sposób uniwersalistyczny, wydobywając na plan pierwszy przede wszystkim to co wspólne, posługując się podejściem ewolucyjnym, po- �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKl tem dyfuzjonalnym, funkcjonalnym czy strukturalnym. Drugi nurt pre­ ferował wyraźnie odmienne cele — poszukując głównie źródeł i istoty specyfiki kulturowej własnego kręgu etnicznego, 'posiłkując się w tej mierze interpretacją etnogenetyczną i historyczną. Wiek X X , a głównie lata drugiej jego połowy, w znacznej mierze zatarły te różnice umożliwiając ożywcze przeniesienie metod i analiz stosowanych dotąd w trzecim świecie do warsztatu europejskiego l u ­ doznawcy, a doświadczeń wyniesionych z badań nad kulturą chłopską do studiów prowadzonych w krajach Azji, A f r y k i czy Ameryki. Innym aspektem tego samego zjawiska jest rosnące zainteresowanie niektórych kręgów anglosaskiej antropologii kulturowej badaniami różnorakich zja­ wisk kulturowych własnego społeczeństwa i narodów kontynentalnej Europy. Wyrazem tej reorientacji zainteresowań mogą być dość para­ doksalnie dla nas brzmiące stwierdzenia o doniosłości odkrycia przez antropologię tego nowego pola badawczego, tak jakby nie istniał dorobek etnologii poszczególnych krajów europejskich. Z drugiej strony potrzeba większej wiedzy o- świecie i o mecha­ nizmach rządzących kulturą w różnych układach społeczno-ekonomicznych i historyczno-geograficznych sprzyjała narodzinom zainteresowań badawczych krajami pozaeuropejskimi w tych środowiskach etnologicznych które niewielki dotąd miały udział w penetracji odległych konty­ nentów. Taki jest mniej więcej kontekst ogólny polskich studiów amerykanistycznych, których powstanie stało się możliwe dzięki pasji ba­ dawczej i inicjatywom organizatorskim trzech zaledwie osób: śp prof. Tadeusza Milewskiego — językoznawcy z Krakowa, prof. Marii Fran­ kowskiej — etnologa z Poznania i prof. Tadeusza Łepkowskiego — h i ­ storyka z Warszawy. Abstrahując w t y m miejscu od oceny indywidual­ nego wkładu tych badaczy w rozwój polskiej humanistyki, a amerykanistyki w szczególności, rzec można, iż ich szczególną zasługą było prze­ łamanie pewnej psychicznej bariery, której istnienie jest nadal tu i ów­ dzie zauważalne, niechęci rodzimej humanistyki do podejmowania prac odległych tematycznie od spraw środkowoeuropejskiego obszaru. Wielu już badaczy polskich zwracało uwagę, iż tak pojęta dbałość o koncen­ trację wszystkich wysiłków na sprawach narodowych dziejów i kultu­ ry sprzeczna jest z rzeczywistym interesem nauk humanistycznych, wtła­ cza je bowiem w wąskie ramy partykularnego zaścianka, odcina w spo­ sób sztuczny od wielu nurtów nauki światowej i pozbawia własne spo­ łeczeństwo możliwości poszerzenia wiedzy o świecie za pośrednictwem rodzimych naukowców. Rzecz nie w tym, by eliminować możliwości prowadzenia studiów nad pozaeuropejskimi kulturami, ale w tym, by godzić niewątpliwe priorytety z wąskimi specjalizacjami, których istnie­ nie nie może zagrażać interesom większości. Polskie studia amerykanistyczne z prawdziwego zdarzenia rozpoczęły się dopiero w latach po I I wojnie światowej. Wprawdzie i wcześniej �POLSKA AMERYKANISTYKA 145 ETNOLOGICZA można odnotować pewne próby prowadzenia tego rodzaju badań lub — co zdarzało się częściej — wzrost zainteresowań polskich podróżników obserwacją etnograficzną. Niektóre z powstałych w ten sposób relacji posiadają dziś pewną wartość naukową, są bowiem nie tylko świade­ ctwem epoki, ale i obrazem ukazującym rzeczywistość obecnie już nie istniejącą. Dla przykładu wymieńmy tu kilka najbardziej znanych naz­ wisk — jak choćby Ignacego Domeykę — jednego z pierwszych badaczy chilijskich Araukanów (Mapuchów), Jana Sztolcmana wnikliwie opisu­ jącego życie i kulturę mieszkańców Peru w drugiej połowie X I X stule­ cia, Władysława Klugera — prekursora polskich badań archeologicznych w Nowym Świecie, którego zbiory peruwiańskich „starożytności" wydo­ byte z ziemi w latach 70-tych ubiegłego" wieku staly się pierwszą amerykanistyczną kolekcją muzealną w Polsce i wreszcie wspomnijmy J. Sie­ miradzkiego, którego trzykrotne penetracje znacznych obszarów Ameryki Południowej w latach 80- i 90-tych X I X w. zaowocowały szeregiem inte­ resujących naukowych i popularnych publikacji . J Obiektywnie rzecz ujmując trzeba stwierdzić, iż te pierwociny pol­ skiej amerykanistyki były nader skromne — jeśli porównamy je z do­ robkiem XIX-wiecznych polskich badań ludów Syberii, Azji Środkowej czy Bliskiego Wschodu. Także i pierwsza połowa naszego stulecia nie przyniosła w tym względzie istotniejszych zmian, choć przecież zain­ teresowania badaniami odległych kontynentów wśród polskich huma­ nistów zaowocowały doskonałymi pracami Bronisława Malinowskiego, Wandy Czaplickiej i Aleksandra Czekanowskiego. Nie miejsce tu, by rozważać przyczyny tej sytuacji. Faktem natomiast pozostaje, iż udział „pra-amerykanistyki" w kształtowaniu się polskiej etnografii, a etnologii powszechnej w szczególności, był bardzo mały. Nie oznacza to bynajmniej, by wielcy twórcy polskich studiów ludoznaw­ czych ignorowali znaczenie materiałów o charakterze amerykanistycznym. Zdawali sobie bowiem sprawę z ich wagi poznawczej, porównaw­ czej i ilustracyjnej w rozważaniach nad pierwocinami cywilizacji i re­ gułami funkcjonowania kultury. Takie odwoływania się do danych etno­ graficznych z terenów Nowego Świata spotkać można zarówno u Lud­ wika Krzywickiego jak i Kazimierza Moszyńskiego . Co ciekawe — także w piśmiennictwie Oskara Kolberga znaleźć można drobne przyczynki o wyraźnie amerykanistycznej t r e ś c i . Przytaczam tutaj te dane, nie po 2 3 1 Zob. M . P a r a d o w s k a , 1968; t e j ż e , Polacy w Ameryce Polscy badacze Ameryki Łacińskiej, Południowej, W r o c ł a w 1977. 2 Zob. H . H o ł d a - R ó z i e w i c z , Ludwik Krzywicki jako czeństw pierwotnych, W r o c ł a w 1976; K . M o s z y ń s k i , Człowiek. {¡rajii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958; t e n ż e , Ludy K r a k ó w 1951. * Zob. O. K o l b e r g , W r o c ł a w — P o z n a ń 1971. Dzieła 10 — Etnografia Polska, t. 29 z. t Wszystkie, t. 63, Studia, „Lud", t. 52: teoretyk społe­ Wstęp do etnozbieracko-łowieckie, rozprawy i urtykuły, �146 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI to, by snuć rozważania nad znaczeniem tych skromnych tradycji badaw­ czych, ale przede wszystkim dlatego, by wskazać, iż nurt tych zainte­ resowań stale był obecny w polskiej etnografii oraz aby w nalezvtvch proporcjach móc ocenić dzisiejszą sytuację amerykanistyki stkimi jej zaletami i mankamentami. Od tych uwag natury ogólnej i refleksyjno-historycznej prze; raz do przedstawienia głównych kierunków zainteresowań polsk rykanistów o orientacji etnologicznej. Zanim jednak to uczynim -V>. gwoli przypomnienia zwrócić uwagę na fakt, iż liczba osób jących tę specjalizację, łącznie z tymi, które formalnie rzecz t ,< , krutują się z pokrewnych dyscyplin, oscyluje wokół 1 5 badać? i jących w naukowych placówkach Poznania, Krakowa i WE. -;. .. Ponadto część z nich poświęca się amerykanistyce w niepełr. n miarze czasu, uczestnicząc równocześnie w realizacji innych jes -к i projektów. Pod względem kulturowo-geograficznym większość prowadzo • не tąd studiów koncentrowała się na Ameryce Łacińskiej, a w je, przede wszystkim na dwóch obszarach, a mianowicie na Meksy * ru, a więc na terenach już tradycyjnie przyciągających wielu ' r\ europejskich z racji dostępności, atrakcyjności pola badawczej ności problemów czekających tam na rozwiązanie i możliwość zania współpracy z miejscowymi specjalistami, W niewielkim dotąd zakresie interesowano się innymi tere i . przy szczupłości kadry trudno uważać za mankament. Gwoli 1< or­ skiej dokładności wspomnijmy tu jednak o muzeologicznych pen< ..¡'-'4 leśnych obszarów Ekwadoru, Kolumbii i- Brazylii oraz o studenc j prawie etnograficznej do Amazonii wenezuelskiej. W środowi; •... skich amerykanistów są również osoby studiujące dzieje kultur; kańców Ameryki Północnej — głównie Stanów Zjednoczony' > w istocie ten kierunek badań zdominowany jest przez inne spec . takie jak historia, prawo, socjologia, politologia i literaturozr .-• Sytuacja amerykanisty europejskiego, a polskiego w szcze .: . jest bardzo trudna, przede wszystkim z tego względu, iż obszar tencjalnych badań znajduje się w znacznej odległości ograniczają ; : ; A i 4 W W a r s z a w i e p r a c u j ą oni w t a k i c h i n s t y t u c j a c h j a k : Zaklad I H K M P A N , Z a k ł a d Antropologii Historycznej U W , Katedra Iberystyki U \ byłej Pracowni Ameryki Łacińskiej I H P A N . W Krakowie skupieni są v misji Andyjskiej Polskiego T o w a r z y s t w a S t u d i ó w Latynoamerykanistycz t o m i a s t w P o z n a n i u w P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N , k t ó r a od w i e l u 1 lizuje się w prowadzeniu s t u d i ó w amerykanistycznych. Bardziej szczegół w i e n i e d o r o b k u s t u d i ó w a m e r y k a n i s t y c z n y c h w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m zot s e r n - Z i e l i ń s k i , Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico с „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , vol. 4: 1978; M . F r a n k o w s k a , Americ by contemporary Polish anthropologists, fw:] Poland at 8th Internationa of Anthropological and Ethnological Sciences, W r o c ł a w 1968. •. •[''•• ; ••> ;¡ • �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 147 liwości stałych systematycznych badań terenowych. W grę wchodzą co­ raz wyższe koszty transportu i pobytu, miejscowe władze piętrzą prze­ szkody natury formalnej utrudniające zdobycie licencji upoważniającej do podjęcia pracy badawczej, a organizacja i samo prowadzenie prac tere­ nowych wymaga od ich uczestników sporej sprawności organizacyjnej, kr lycji fizycznej i odporności psychicznej. Mimo to w ostatnim dziesi; cieciu polska amerykanistyka przełamała barierę izolacji z powo­ dzeniem rozpoczynając indywidualne i zespołowe badania terenowe ¡ítórych plonem stały się nowe kolekcje zbiorów etnograficznych, cenne źródła do badań etnohistorycznych oraz problemowo-monograficzne opra­ cowania wyników. Najbliższe jednak lata nie wróżą zbyt pomyślnej perspektywy dla polskich studiów w krajach trzeciego świata, jednako­ woż sądzę, iż indywidualna przedsiębiorczość amerykanistów umożliwi choć w części kontynuowanie niektórych rozpoczętych już kierunków badań. s r 1 Ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia regularnych ba­ ilan terenowych znaczna liczba dotychczasowych studiów amerykanistycznych posiada charakter etnohistoryczny, porównawczy, muzeologicz­ ny i krytyczno-analityczny, wspierając się na takich źródłach, jak kro­ niki, archiwalia, relacje podróżników i misjonarzy, zbiory mitów i i n ­ nych materiałów folklorystycznych, uzupełnianych bogatą literaturą przedmiotu. Dotkliwe braki w dostępie do ważnych bieżących publikacji zagranicznych — odczuwalne naturalnie przez ogół polskich naukow­ ców likwidowane są częściowo przez bezpośrednie kontakty ze specja­ listami z innych krajów. W istocie element nieformalnej więzi i indy­ widualnej inicjatywy w badaniach tych odgrywa znacznie większą rolę aniżeli formalna opieka instytucjonalna macierzystych placówek amery­ kanistów. Obecnie przyjrzyjmy się głównym nurtom zainteresowań polskich amerykanistów, co da nam pewien skrótowy, acz wystarczająco ogólny obraz dotychczasowych osiągnięć i realizowanych obecnie projektów _ 6 5 Zob. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnological fieldwork in the Pe~ •• -vían Andes, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 7: 1981 (1982); I . S t o i n s k a , M . K a i r s k i , Informe preliminar sobre el reconocimiento de la cultura panare de Amazonia • r ezolana, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 10 [w d r u k u ] . 5 Zob. s z c z e g ó l o w s z e o m ó w i e n i a w a ż n i e j s z y c h p r a c z tego z a k r e s u u M . F r a n w s к i e j , The Place of American studies in present-day Polish anthropology, !-к ] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological •sciences, W r o c l a w 1973; t e j ż e , The studies on religion in modern Polish etno7 uphy, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and ...hnological Sciences, W r o c l a w 1978. D o b r y m p r z e w o d n i k i e m b i b l i o g r a f i c z n y m p o p o i s k i c h p u b l i k a c j a c h a m e r y k a n i s t y c z n y c h , i to nie t y l k o o c h a r a k t e r z e e t n o g r a l i c z n y m , jest R . S c h n e p f a i K . S m o l a n a , Bibliografia polskiej literatury latynoamerykanistycznej 1945-1977, W a r s z a w a 1978. D a l s z e w s k a z ó w k i z a w a r t e są j u ż w b i b l i o g r a f i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . W n i n i e j s z y c h p r z y p i s a c h nie o d s y ł a m do. 1 �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Tematykę prowadzonych w Polsce dociekań amerykanistycznych podzielić można zasadniczo na cztery podstawowe grupy — a mianowicie: 1) etnoreligioznawstwo; 2) indiańska i chłopska kultura ludowa Ameryki Ła­ cińskiej; 3) studia etniczne i .4) historia wiedzy i nauki. Jest rzeczą oczywistą, iż nie wszystkie z wymienionych tu specja­ lizacji cieszą się jednolitym powodzeniem i podobnym dorobkiem. Zde­ cydowanie największe zainteresowanie obejmuje studia amerykanistyczne o profilu etnoreligioznawczym, tym bowiem zagadnieniom poświęciła swą uwagę większość badaczy. Stąd też od spraw religioznawstwa roz­ poczniemy nasz przegląd. Problematyka ta rozpatrywana jest jakby w dwóch odrębnych zespo­ łach zagadnień, których granicą jest chronologiczna cezura oddziela­ jąca epokę prekolonialną od stuleci dominacji kultury europejskiej. Dla­ tego też pierwszy zespół można by określić — zgodnie zresztą z nomen­ klaturą latynoamerykanistyczną — mianem etnologii prekolumbijskiej, drugi natomiast poświęcony jest e'tnologii problemów akulturacyjnych. W tym drugim zespole zagadnień kładzie się większy nacisk na rekon­ strukcję procesów zmian, w pierwszym natomiast na rekonstrukcję re­ ligijnych i światopoglądowych idei, ich lokalnego i uniwersalnego sensu oraz strukturalno-funkcjonalnych uwikłań. W zakresie etnoreligioznawstwa prekolumbijskiego prowadzone są stu­ dia w trzech zasadniczych kierunkach. Pierwszy z ich to etnohistoryczne i mitoznawcze próby rekonstrukcji przedkolonialnych systemów ideolo­ gicznych, w tym głównie wizji świata. W ramach drugiego — rozpatry­ wane są problemy związków religii z innymi sferami ludzkiej kultury — a więc strukturą społeczną, gospodarką, środowiskiem naturalnym, sztu­ ką, architekturą i językiem. Trzecim kierunkiem są studia archeoastronomiczne zmierzające do rekonstrukcji wiedzy o ciałach astralnych, ich roli w wierzeniach, światopoglądzie i innych sferach kultury, w tym sy­ stemach kalendarzowych, przy zastosowaniu nowego spojrzenia na takie źródła, jak kroniki, kodeksy, mity, konstrukcje architektoniczne o cha­ rakterze kultowym itp. Z zakresu wymienionych t u tematów opubliko­ wanych już zostało szereg artykułów, większe zaś opracowania mono­ graficzne znajdują się w toku realizacji . 7 c a ł e j l i t e r a t u r y a m e r y k a n i s t y k i c t n o l o g i c z n e j , nie jest b o w i e m m o j ą i n t e n c j ą p u ­ b l i k o w a n i e bibliografii, a j e d y n i e d a n i e w y o b r a ż e n i a o k i e r u n k a c h b a d a ń i w a ż ­ niejszych publikacjach, w k t ó r y c h m o ż n a b ę d z i e z n a l e ź ć dalsze w s k a z ó w k i biblio­ graficzne. 7 . Zob. np. A . W i e r c i ń s k i , Time and space in the Sun Pyramid from Teotihuacan, o r a z t e n ż e , Dark and light side of the Aztec stone calendar and their symbolical significance, oba [w:] Polish contribution in New World archaeology, P r a c e K o m i s j i A r c h e o l o g i c z n e j , O d d z i a ł P A N w K r a k o w i e n r 16, W r o c ł a w 1977; M . i A . P o s e г n - Z ie 1 i ń s с у , Indiańskie wierzenia i rytuały, Wrocław 1977; J . S z e m i ń s k i , [tłum. z k e c z u a ] T o m a s , Bogowie i ludzie z Huarochiri, [w d r u ­ k u — P I W ] ; E . S i a r k i e w i c z , Słowo wstępne, Po pol V u h. Księga Rady Na- �P O L S K A A M E R Y K ANIS T Y K A E T N O L O G I C Z A Nieco starszą tradycją, a więc i dorobkiem większym, cechują się etnoreligioznawcze studia amerykanistyczne problemów akulturacyjnych. Koncentrują one uwagę na przebiegu i skutkach ścierania się religii tubylczych i chrześcijaństwa rozpatrując to zjawisko w różnorakich jego uwarunkowaniach (społecznych, historycznych, etnicznych, kulturowych). Główne wątki problemowe, z których większość nadal jest kontynuowa­ na, choć już nie tak intensywnie jak w latach 70-tych, to procesy synkretyzacji wierzeń, kulturowe skutki ewangelizacji, społeczne aspekty ruchów religijnego protestu i ideologii millenarystycznych, funkcjono­ wanie autochtonicznych sekt i rosnące znaczenie wpływów protestan­ tyzmu, wreszcie rola odrębności religijnych w kształtowaniu się nowej świadomości etnicznej . Jeśli studia etnoreligioznawcze przybrały głównie charakter rozwa­ żań etnohistorycznych, to badania współczesnej indiańskiej czy chłop­ skiej kultury Ameryki Łacińskiej wiążą się już znacznie wyraźniej z ba­ daniami terenowymi. I tu widać w nich wyraźnie dwa nurty. Pierwszy łączy się z poznawaniem i analizą funkcjonowania lokalnych społecz­ ności, których życie ukazywane jest głównie przez pryzmat kultury techniczno-użytkowej i organizacji wewnątrzgrupowej, a więc zjawisk sto­ sunkowo łatwych do rejestracji i zobiektywizowanej analizy. Takie ogra­ niczenie pola obserwacji wynika z sondażowego charakteru dotychcza­ sowych badań, uniemożliwiającego głębszą interpretację obserwowanej rzeczywistości niejako „od jej wnętrza". Dlatego też punkt ciężkości spoczął na takich aspektach, jak trwałość tradycji i jej związek ze spe­ cyfiką historycznego kontekstu, środowiskowe uwarunkowania kultury czy lokalne procesy modernizacji życia na tle współczesnych zmian makrostrukturalnych. W drugim nurcie tych studiów nad indiańską i chłopską kulturą Ameryki Łacińskiej mieszczą się rozważania o charakterze bardziej ogól­ nym, poświęcone wybranym problemom współczesnych zmian. Są to np. dociekania nad istotą sztuki ludowej Maksyku czy Peru i jej metamorfo8 rodu Quiche, Warszawa 1980; R. T o m i c k i , W kręgu mitów peruwiańskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 1; T . M i l e w s k i , [tłum. z nahualt] Aztek Anonim, Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w 1959; tenże, Elementy panteistyczne religii Azteków, „ R o c z n i k i F i l o z o f i c z n e ^ T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o K U L " , t. 5: 1957, z. 3 oraz a r t y k u ł y M . Z i ó ł k o w s k i e g o . 8 Zob. np. M . F r a n k o w s k a , Z badań nad ludowym synkretyzmem religij­ nym w Meksyku. Tradycyjne obrzędy zaduszkowe, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1; t e j ż e , Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 2; A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i. Ruchy społeczne i religij­ ne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej XVI-XX w., W r o c ł a w 1974; M . P os e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, W r o c ł a w 1972; B . W a l e n d o w s k a , Afrochrześcijańskie religie Antyli, P o z n a ń 1978; E . N o w i e k a, Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, W a r s z a w a 1972; M . S t e n, Teatr, którego nie było. Szkice o teatrze Náhuatl, K r a k ó w 1982. �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zami lub też refleksje na temat treści i formy ludowych tradycji ukształ­ towanych pod wpływem odmiennych uwarunkowań etnicznych . Kolejną grupę studiów o charakterze amerykanistycznym tworzą pra­ ce poświęcone wybranym problemom etnicznym społeczeństwa Ameryki, dotychczas głównie ograniczone do badań pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. W ramach tych zainteresowań z perspektywy antropologicznej zajęto się związkiem etniczności i tradycji w procesie kształtowania się subkultur etnicznych wyrosłych na podłożu emigra­ cyjnym — na przykładzie amerykańskiej Polonii. Przy czym problem ten rozpatrywano w kontekście integralności dwóch podstawowych' zjawisk, a mianowicie tendencji ku utrzymywaniu się cech odrębności kulturowo-etnicznej i tendencji przeciwnej dążącej do zacierania istotnych róż­ nic drogą asymilacji i akulturacji. Ważnym uzupełnieniem tej proble­ matyki są rozważania dotyczące głównych nurtów kierowanej akulturacji, i to zarówno w aspekcie ich społeczno-politycznych uwarunkowań i teo­ retycznych podstaw, jak i praktycznych konsekwencji. Zajmowano się także problematyką murzyńską analizując ruchy „czar­ nego" odrodzenia etnicznego, murzyńskie sekty i kościoły oraz narodziny panafrykańskiej świadomości. Nieco uwagi poświęcono także zagadnie­ niom indiańskim — ukazując rolę religijnych treści w kształtowaniu się nowej panindiańskiej tożsamości. Zainteresowano się także współczesną sytuacją "Eskimosów i mieszkańców Grenlandii analizując ich dążenia emancypacyjne i kontekst interetnicznych uwikłań. Jeśli chodzi o problematykę etniczną Ameryki Łacińskiej, to sporo miejsca poświęcono na ukazanie kształtowania się kultury i państwa Inków oraz etnicznych dziejów ziem wicekrólestwa Peru, w tym także zwracając uwagę na sposoby krzyżowania się podziałów etnicznych, ra­ sowych i społecznych. Powoli uzyskują znaczenie kwestie polonijne, choć 9 •A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , W W r o c ł a w [w d r u k u ] ; R . H . N o c o ń , Katowice w 1964; ostatnim] XVI i pierwsza nowski, 1976, z. la base chard, skich roba nativa de Indianie i pierwszym XVII w., ludowe w Poznań dolinie católica z peryferii, W a r s z a w a 1979; Wrocław en Indian gospodarki Alto los Andes de la ąuerrilla, Szkice Caracas z dziejów [w:] A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Mieszkańcy centrales Shipibo, w Wiek i A. Krza­ observaciones de sobre P. u los panamde M. So­ 1971; . Z . M . K o w a l e w s k i , W r o c ł a w 1969. „Wari" walk — środowisko, Bur­ Indios Z. M. K o w a l e w s k i , i ich Peru konkwiście. [w d r u k u ] ; Aculturacion rewolucyjnych Andów Peru, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: Algunas 1978; Z . R y n , R . K r z a n o w s k a , andyjskich, po A . M у г с h a, Z wizytą 1: 1972; o Południowej, wiejskiej stuleciu Chicama, M. F r a n k o w s k a , t. etnologiczne Ameryki 1967; R . K r z a n o w s k a W a r s z a w a 1973; Latinoamericanos", Antropologia Indian Podstawy la música latynoamerykańska. w., Frankowska, Inków Szkice życiu G r u s z c z y ń s k a - Z i ó ł k o w s k a , „Estudios brado, XX A. Inkarri. w panowania połowa Garncarstwo 1; Indian, Mexico, rilla M. < okresie krainie Kobieta Guer­ partyzanckich zagadkowa Kraków cho­ 1981; �POLSKA AMERYKANISTYKA 151 ETNOLOGICZA nacbl utrudniony jest dostęp do krajów zamieszkiwania większych sku­ pisk polskiej emigracji w Ameryce Południowej . W ramach grupy zagadnień poświęconych historii kształtowania się wiedzy o amerykańskim kontynencie i dziejom amerykanistyki od dłuż­ szego czasu prowadzone są studia nad przebiegiem peregrynacji i wkła­ dem polskich podróżników, badaczy i emigrantów w poznanie Nowego Świata, co czyni się głównie przez pryzmat różnego rodzaju relacji od X V I I w. poczynając, a na czasach współczesnych kończąc, ze szczegól­ nym jednak uwzględnieniem źródeł XIX-wiecznych. Pewnego rodzaju logicznym rozszerzeniem tych dociekań są studia nad kształtowaniem się wizji rzeczywistości amerykańskiej w naszym kraju oraz nad funkcjo­ nowaniem stereotypów o tubylczej ludności Nowego Świata w polskim społeczeństwie . Temat to bardzo intrygujący i aktualny, o czym świad­ czy międzynarodowe zainteresowanie tymi właśnie zagadnieniami, czego dowodem mogła być europejska konferencja amerykanistyczna w To­ runiu w 1978 r. poświęcona całkowicie „obrazowi Ameryki Łacińskiej ukształtowanemu w Europie" . Wypada tu również wspomnieć, iż na marginesie różnego rodzaju studiów amerykanistycznych i innych powstają krytyczino-analityczne i i n ­ formacyjne omówienia kierunków, szkół i orientacji etnologicznych w Sta­ nach Zjednoczonych i krajach Ameryki Łacińskiej. Przybliżają one pol10 11 12 1 0 A. P o s e r n-Z i e l i ń s k i , amerykańskiej, domości Murzynów cińskiej, pod red. M . K u l i , dek Inków, city of ers, amerykańskich, Wrocław American miński, Tradycja a etniczność. Przemiany W r o c ł a w 1982; E . N o w i c k a , Afrykanie in the as majority. ,,Etimología Changes in status. Las Wrocław Inkowie, wania nym concepciones 1982; A. los revolucionarios Macierewicz, „Etnografia P o l s k a " , t. encyklopedyczne Ameryki de The zob. hasła hasła opracowała M. F r a n k o w s k a , ryki Łacińskiej, skiego, Warszawa poświęcone Encyklopedia 1979, w A. M a l i n o w s k i e g o i sztuki of Ła­ i and upa­ ethni­ Kalatdlit-Creeland- objetivos de M. S k o c z e k , anos czyli także i tupama1780-1783, z czego wskazać kulturze terminów A. de los los starożytnej, oraz Słownik opracowaniu kultura religions Tawantinsuyu, 18: 1974, z. 2. N a l e ż y zawierające Łacińskiej case Los peruanos Upadek świa­ Polona", t. 5: 1979; I . M . K a ­ „ E t h n o l o g i a Polona", t. 5; 1979; J . S z e m i ń s k i , ristas. w w Ameryce 1983, R . H . N о с o ń, Dzieje, U.S., Polonii Afryka Polonii 1958; M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Native Indians Minority W a r s z a w a 1979; Dzieje Wrocław kultury z wyboru. opraco­ grupom etnicz­ Warszawa 1974, geograficznych D e m b i с z a, zawierające żyli na Ame­ J. M a k o w- hasła z zakresu k u l t u r y ludowej, struktury rasowej, grup etnicznych i j ę z y k o w y c h . 1 1 J. T a z b i r , Ameryki w Polsce Południowej, przez okresu Szlachta Hiszpanię, Odrodzenia, ...; M . lacji o Indianach ryki Południowej a konkwistadorzy. w Polsce [red.] Siadami Południowej, XIX w., Indian. wobec Znajomość Antologia W r o c ł a w 1979; t e j ż e , „Etnografia 1982, z. 1. 1 2 staropolska W a r s z a w a 1977, P a r a d o w s k a , Polacy P a r a d o w s k a Ameryki Opinia W a r s z a w a 1969; R . W r ó b l e w s k i , Zob. „ E s t u d i o s Latinoamericanos". Obraz podboju Ameryki w Ameryce polskich Indian P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 1, t. re­ Ame­ 26: �152 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI skiej nauce osiągnięcia antropologicznych ośrodków tamtego kontynen­ tu, zapoznają ze specyfiką badawczą i ukazują stosowane w nich podejś­ cia metodologiczno-interpretacyjne. Omówienia takie nie są bez znacze­ nia, szybki bowiem rozwój nauki, w t y m antropologii kulturowej, w kra­ jach zachodniej hemisfery predystynuje nas do uważnego śledzenia w y ­ stępujących tam reorientacji . Ten przegląd aktualnych problemów amerykanistycznych studiów etnologicznych wypada uzupełnić refleksją na temat preferowanych w ra­ mach tej specjalizacji orientacji metodologicznych i ujęć interpreta­ cyjnych. Bez wdawania się w szczegóły, na które nie ma tu po prostu miejsca, można stwierdzić obecność co najmniej czterech podejść w częś­ ci jednak nawzajem komplementarnych. Ta różnorodność ujęć nie po­ winna nas jednak dziwić, wynika ona bowiem po pierwsze z dopasowa­ nia interpretacji względem charakteru analizowanej rzeczywistości i po drugie odzwierciedla w małej skali sytuację pluralizmu panującego w et­ nologii i całej polskiej humanistyce. Szczególnie wyraziste jest podejście etnohistoryczne, które dominuje zresztą w całej amerykanistyce europejskiej, a także jest znaczące w kra­ jach amerykańskiego kontynentu. Aby być ścisłym, należy tu wyjaśnić, iż pod pojęciem etnohistorii kryć się mogą dwa typy działań. Pierwszym z nich — o bardziej heurystycznym profilu — są studia wykorzystujące jako podstawowy materiał źródłowy dane historyczne (np. archiwalne lub publikowane kroniki) i wydobywające z niego informacje przetwa­ rzane następnie w różnorodny sposób. Ważnym polem aktywności w t y m zakresie są także poszukiwania nowych cennych dokumentów etnohistorycznych, a następnie ich publikowanie po uprzednim starannym opra­ cowaniu paleo^raficznym. Jest to jakby „archeologia etnohistoryczna" rozszerzająca bazę źródłową do dalszych studiów. Również i w .środo­ wisku polskich amerykanistów trwają prace tego typu zmierzające do stopniowego udostępniania zespołu dokumentów kolonialnych z Peru uka­ zujących przebieg chrystianizacji, walkę z idolatrią i charakter dawnych andyjskich wierzeń. Drugi typ etnohistorii wywodzący się z poprzedniego to po prostu studia dążące do możliwie wszechstronnej rekonstrukcji etnicznych i k u l 13 1 S A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Amerykańska antropologia kulturowa i jej współ­ czesne problemy, „ L u d " , t. 61: 1977; t e n ż e , Koncepcje etniczności w amerykań­ skich studiach etnicznych, „ L u d " , t. 63: 1979; M . F r a n k o w s k a , Problemy i kie­ runki etnologii meksykańskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970, z. 2; K . M a ł ­ k o w s k a , Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej, „Etnografia Polska", t. 10: 1966; A . K ł o s k o w s k a , Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykańskiej, „ P r z e g l ą d N a u k H i s t o r y c z n y c h i S p o ł e c z n y c h " , t. 1: 1950; B. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka. Refleksje nad antropologią kul­ tury, W a r s z a w a 1966. W p r z y g o t o w a n i u z n a j d u j e s i ę t a k ż e e n c y k l o p e d i a p o j ę ć etnol o g i c z n y c h p r z y g o t o w a n a p r z e z p o z n a ń s k i o ś r o d e k etnograficzny, w k t ó r e j z n a j d z i e s i ę sporo h a s e ł z tego z a k r e s u . �POLSKA AMERYKANISTYKA 153 ETNOLOGICZA turowych dziejów konkretnej jednostki terytorialnej, wspólnotowej czy też wybranego aspektu kultury (np. sztuki, instytucji ekonomicznych itp.) posiłkujące się przy tym wszelkimi możliwymi materiałami — w tym także archeologicznymi, demograficznymi, ekonomicznymi itp. Podejście takie ma dwa cele — wykrycie regionalnej specyfiki rozwojowej oraz ukazanie na tym tle bardziej generalnych reguł transformacji systemów kulturowych. Z interpretacją etnohistoryczną wiąże się ściśle strategia wyjaśniania badanych zjawisk, którą by tu można nazwać materializmem kulturo­ wym. W tym wypadku użycie tego określenia jest w części uzasadnio­ ne odwołaniem się do niektórych dyrektyw amerykańskiego materia­ lizmu kulturowego — jako nurtu wywodzącego się z antropologicznego neoewolucjonizmu . Z drugiej zaś strony wynika ono ze związku tej orientacji z tradycją interpretacyjną materializmu historycznego i tych nurtów metodologicznych, które czerpią z niej twórczo-krytyczną i n ­ spirację. Cechą tak rozumianego materializmu kulturowego jest zasto­ sowanie strategii wyjaśniania racjonalnego, t j . tzw. interpretacji hu­ manistycznej analizującej ludzkie działania pod kątem ich celów, moty­ wów i skutków. To spojrzenie uzupełnione jest wyjaśnieniem typu funkcjonalno-genetycznego odwołującego się do zespołu historycznych i aktu­ alnych uwarunkowań decydujących o kształcie analizowanego' zjawiska i jego miejscu w holistycznie ujmowanym systemie kulturowym. W ten sposób w toku interpretacji bierze się pod uwagę zarówno czynniki su­ biektywne, jak i obiektywne, rekonstruując dynamiczny obraz zależ­ ności i zmian kulturowych. Dyrektywy te wywodzą się z nurtu poznań­ skiej szkoły filozofii i metodologii n a u k i i — jak sądzę — rnogą być w dalszych badaniach amerykanistycznych bardzo przydatne. u 15 Z porównywaniem zjawisk mamy do czynienia we wszystkich ro­ dzajach studiów antropologicznych, a więc także i w amerykanistycznie zorientowanej etnologii. Analiza komparatystyczna to dość tradycyjny, tym niemniej pożyteczny instrument wnioskowania, bez którego trudno się obejść. Przedmiotem takich badań może być porównywanie treści kulturowych, ich zespołów lub całych systemów, ale również i innego typu zjawisk — jak korelacji zachodzących między elementami systemu, struktury i funkcji poszczególnych zjawisk, typów i wzorów kultury, uwarunkowań, związków przyczynowo-skutkowych, a nawet i całych procesów zmian. We współczesnej antropologii stosowane są przede wszystkim dwa ro­ dzaje wyjaśniania na drodze komparatystycznych dociekań. Są to właś1 4 Zob. of culture, 1 5 M. H a r r i s , New Zob. todologicznych wak, Wstęp The Rise of anthropological theory. A history of theories Y o r k 1968, s. 643. J. K m i t a , O problemów do idealizacyjnej kulturze symbolicznej, Warszawa interpretacji humanistycznej, teorii Warszawa nauki, 1982, Warszawa 1977. tenże, 1971; Z me­ L. No­ �ALEKSANDER 154 POSERN-ZIELIÑSKI ciwe badania porównawcze o charakterze międzykulturowym oraz studia porównawcze typu etnohistoryczno-monograficznego. W pierwszym przy­ padku zestawia się ze sobą interesujące ze względu na cel badań fakty, zjawiska i procesy w taki sposób, aby pochodziły one lub reprezento­ w a ł y systemy kulturowe pod pewnym względem podobne, a zatem i po­ równywalne. Najczęściej bierze się pod uwagę takie kryteria, jak zbliżony stopień rozwoju, podobny typ ekologicznych uwarunkowań czy analogicz­ ną sytuację społeczną lub interetniczną. Na drodze takiego zestawiania zjawisk można zarówno weryfikować hipotezy, jak i też formułować ich nowe wersje na temat różnego typu prawidłowości kulturowych o mniej lub bardziej uniwersalnych walorach. W drugim przypadku analiza porównawcza nie obejmuje zjawisk po­ chodzących z innych systemów kulturowych, lecz ogranicza się do ze­ stawiania kolejnych faz rozwojowych jednej kultury w taki sposób, by można było stwierdzić, w jakim stopniu analizowane zjawisko ulega zmianie, w jakim zaś opiera się przemianom. Ten typ wnioskowania dostarcza nam nie tylko eksplikacji procesu dziejowego w ramach jed­ nego systemu kulturowego, lecz pozwala również na formułowanie ro­ boczych hipotez na temat regularności rozwojowych, których sprawdze­ nie jest możliwe przy odwołaniu się już do międzykulturowych porów­ nań. Podobnie jak w całej etnologii polskiej również i w amerykanistycz­ nych studiach zyskują powoli uznanie metody analizy semiotycznej . Znalazły one zastosowanie przede wszystkim w interpretacjach nad m i ­ tami, traktowanymi jako dobre źródło umożliwiające nie tylko rekon­ strukcję wierzeń np. ludów prekolumbijskich, ale pozwalające na częś­ ciowe poznanie tubylczej wizji świata, logiki myślenia przedstawicieli odległych w czasie i przestrzeni kultur, sposobów odzwierciedlania się tych systemów poznawczych w sztuce czy architekturze. W badaniach tych zauważyć można silną tendencję do historyzacji semantycznych i n ­ terpretacji, co jest w pełni zrozumiałe i uzasadnione w świetle podsta­ wowych celów prowadzonych dotąd studiów. Chodzi w nich nie tyle o szukanie uniwersalnych zasad semiotycznych asocjacji, ile o wyko­ rzystanie tych zasad w celu odkrycia ukrytego sensu symboliki indiań­ skiej, a przez to umożliwienie lepszego i głębszego zrozumienia specy­ fiki kulturowej prekolumbijskich cywilizacji. Z drugiej strony przy znacznej szczupłości źródeł pisanych i wystę­ pujących w nich dużych rozbieżnościach czy nawet sprzecznościach w przedstawianiu niektórych aspektów kultury symbolicznej, analiza semiotyczna pozwala na odrzucenie europocentrycznych uproszczeń kro­ nikarzy w stopniu umożliwiającym odtworzenie prekolumbijskich syste­ m ó w poznawczych, w tym także mitologii. Historyczny aspekt takich 1S 1 6 tody J . S. W a s i l e w s k i , etnologii, cz. I , W a r s z a w a Semiotyczne 1981. badania symboliki w etnologii, [w:] Me­ �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA 155 analiz wyraża się w dociekaniach nad fazami kształtowania się treści re­ ligijnych drogą interetnicznej kontaminacji symboli i synkretyzacji idei, zarówno w odniesieniu do czasów przedkolumbijskich, jak i kolonial­ nych. Ma także zastosowanie w studiach wykorzystujących dyrektywy pragmatyki semiotycznej, t j . w badaniach nad problematyką społecznej funkcji treści mitologicznych w sytuacjach kryzysów i interetnicznych konfliktów, np. konkwisty. Podejście takie pozwala na taką relatywizację interpretacji historycz­ nej, która daje wgląd w sposób widzenia, wnioskowania i reagowania strony tubylczej na europejski podbój, na chrystianizację i na upow­ szechnienie się iberyjskich wzorów kulturowych. W ten sposób nasza wizja dziejów dalszych i bliższych Nowego Świata zostaje bardzo wzbo­ gacona i to nie tyle ilościowo, ale przede wszystkim jakościowo — z ob­ razu bowiem ukształtowanego europejskim punktem widzenia przekształ­ ca się w wizerunek ukazujący również i perspektywę „tubylczą". Umie­ jętne łączenie tych dwóch aspektów — i to nie tylko w studiach semiotycznych — to bardzo ważne zadanie na przyszłość. Przedstawione wyżej metody analizy stosowane są najczęściej na spo­ sób krzyżowy dając w efekcie np. studia etnohistoryczno-semiotyczne, etnohistoryczno-porównawcze czy funkcjonalno-genetyczne w ujęciu etnohistorycznym. Dobór odpowiedniej metody uzależniony jest przede wszystkim od charakteru stawianych pytań badawczych i specyfiki rze­ czywistości, która poddaje się analizie. Jest rzeczą oczywistą, że również nie bez znaczenia są indywidualne idiosynkrazje oraz tradycje warszta­ towe ośrodków badawczych, z którymi związani są polscy amerykaniści. W studiach amerykanistycznych nie bez znaczenia są więzi inter­ dyscyplinarnej współpracy między badaczami różnych specjalności skon­ centrowanymi jednak na dziejach, kulturze i społeczeństwie Nowego Świata. Dobre efekty badawcze w tak ukierunkowanych geograficznie studiach — to nie tylko kwestia rygoryzmu metodologicznego, zastoso­ wania właściwych narzędzi interpretacji, postawienia w sposób zasadny istotnych pytań i zebrania odpowiedniego materiału. Bardzo ważnym czynnikiem jest tu ogólna wiedza pozaźródłowa o amerykańskim konty­ nencie, jego specyfice kulturowej, rozwoju historycznym, procesach et­ nicznych, sytuacji współczesnej, stanie badań i dyskusji w różnych dzie­ dzinach studiów. Dlatego też amerykanistyki nie można uprawiać z przy­ padku, doraźnie zajmując się jakimś problemem, by później zmienić kierunek zainteresowań. Specjalizacja ta wymaga stopniowego wchodze­ nia w problematykę, a gromadzone doświadczenia pozwalają na coraz wnikliwszą i wszechstronniej szą analizę. W zdobywaniu tych doświadczeń ważną rolę odgrywają kontakty i n ­ terdyscyplinarne z amerykanistami reprezentującymi takie specjalności, jak archeologia, historia, a także socjologia, geografia i językoznawstwo. W ramach każdej z tych dyscyplin rozpatruje się problemy amerykani- �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI styczne z odmiennych punktów widzenia i przy wykorzystaniu innych metod — tym niemniej pola badawcze bardzo często pozostają 1,e sa­ me — np. ruchy społeczne i religijne czy procesy etniczne (etnologia, historia i socjologia), etapy rozwojowe mikroregionów (etnologia, histo­ ria, archeologia i geografia) czy studia nad wizją świata tubylczych spo­ łeczności (etnologia, historia, językoznawstwo). Wspólnota zainteresowań podobnymi problemami to nie jedyna pła­ szczyzna interdyscyplinarnej kooperacji amerykanistów. Ważną rolę ode­ grać tu mogą wspólne projekty badawcze, których istotą byłaby świado­ mie sterowana działalność przedstawicieli kilku dyscyplin rozwiązują­ cych razem jeden wspólny problem. Nie jest to zadanie łatwe, tym niemniej możliwe do realizacji. Świadczy o tym dobitnie program ba­ dawczy i jego rezultaty Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy w 1978 r. Już na etapie przygotowań miał on charakter interdyscyplinarny ukie­ runkowując zainteresowania uczestników ekspedycji w stronę badań nad dziejami kultury jednej andyjskiej doliny od czasów prahistorycznych aż do lat współczesnych. Jego realizacja wymagała więc współpracy etnografów, archeologów, historyków i geografów. Także w trakcie ba­ dań terenowych — również prowadzonych wspólnie — dawały się od­ czuć pozytywne aspekty tak zaprojektowanych prac. Wstępne ustale­ nia etnografów rzucały nowe światło na interpretację archeologiczną, a rezultaty poszukiwań etnohistorycznych zespalały w całość obraz współczesnej kultury andyjskiej wsi z prekolumbijską wizją peruwiań­ skich osad wysokogórskich. Również w trakcie opracowywania zebra­ nych danych stała konfrontacja wyników badań etnohistorycznych, ar­ cheologicznych i etnograficznych okazała się niezbędna, wzbogacając zarówno indywidualne opracowania jak i ogólną rekonstrukcję dziejów badanej społeczności regionalnej . Istotną płaszczyzną interdyscyplinarnej współpracy polskich amery­ kanistów oraz formą integracji i koordynacji wysiłków badawczych są różnego rodzaju przedsięwzięcia organizacyjne. Nie od rzeczy będzie t u przypomnieć, iż w latach 1963-1974 spotykano się na pięciu Etnograficz­ nych Seminariach Amerykanistycznych (pierwsze w Krakowie, następne w Poznaniu), których inicjatorami byli członkowie nie istniejącej już dziś Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Każde z tych seminariów poświęcone było jednemu wybranemu proble­ mowi, który naświetlany był z różnorodnych punktów widzenia dzięki aktywnemu uczestnictwu archeologów, historyków, socjologów i religio­ znawców. W ten sposób konferencje te stały się płaszczyzną integrują17 1 7 A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i , Kultura i zbiorów etnograficznych, >[w:] Kultura 1980, s. 16-22. ludowa ludowa Peru Peru. w świetle polskich Katalog wystawy, badań Poznań �P O L S K A A M E R V K A N 1 S T V K A E T N O L O G 1С Z A 157 cą środowisko polskich amerykanistów, sprzyjając jednocześnie wzajemj wymianie doświadczeń . Również w ostatniem dziesięcioleciu nie zaniechano organizowania podobnego typu spotkań. Jedne z nich zwoływano z okazji inauguracji etnograficznych i archeologicznych wystaw poświęconych kulturze indiań­ skiej ludności Ameryki Łacińskiej, inne odbywały się z inicjatywy po­ szczególnych zespołów i placówek zajmujących się problematyką amerykanistyczną. Największym jednak osiągnięciem w t y m zakresie było zwołanie międzynarodowej sesji „Andy 77" w Warszawie, na którą przy­ byli czołowi latynoamerykaniści zajmujący się problematyką regionu andyjskiego z krajów Europy Zachodniej, Wschodniej, USA i Peru. Kon­ ferencja ta dała asumpt do zadzierzgnięcia bliższych więzów z zagranicz­ nymi oś-rcdkami badań amerykanistycznych. Materiały z tych konferencji tudzież rezultaty innych studiów ame­ rykanistycznych z zakresu etnologii ukazywały się drukiem na łamach takich periodyków, jak „Etnografia Polska", „Ethnologia Polona" (tam tylko w językach obcych), w mniejszym zakresie w „Ludzie". Publiko­ wano także artykuły w jedynym polskim roczniku latynoamerykanistycznym wydawanym przez warszawską grupę historyków — „Estudios La­ tinoamericanos". Większe opracowania monograficzne ukazują się głów­ nie w Ossolineum, w tym przede wszystkim w ramach serii wydawni­ czej Biblioteki Etnografii Polskiej. W przygotowaniu znajduje się tam właśnie kolejny tom zawierający zespół studiów religioznawczych po­ święcony w całości dziejom wierzeń indiańskich w Peru i Meksyku, który opublikowany zostanie w języku hiszpańskim. Będzie on prezen­ tował najnowsze osiągnięcia badawcze polskich amerykanistów w tym zakresie. Należy tu również wspomnieć, iż w wielu innych wydawni­ ctwach, periodykach i pracach zbiorowych ukazują się okazjonalnie pra­ ce etnologiczno-amerykanistyczne prezentujące dorobek badawczy i za­ poznające czytelników ze specyfiką kulturową Nowego Świata. Pewnego rodzaju instytucjonalnym wsparciem dla różnego rodzaju poczynań badawczych nie mieszczących się w programach studiów po­ szczególnych placówek naukowych zatrudniających amerykanistów są towarzystwa specjalistyczne. W ramach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, będącego najwyższym organem koordynującym działalność nau­ kową etnografów, funkcjonuje Komisja Amerykanistyczna patronująca poczynaniom dokumentacyjnym i wydawniczym. Natomiast forum i n ­ tegracji interdyscyplinarnej polskich latynoamerykanistów jest bezsprze­ cznie Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych, które n e 18 1 8 M . P a r a d o w s k a , Ethnographic subject matter at Americanistic confe­ rences in Poland 1971-1973,' „ E t h n o l o g i a Polona", t. 1: 1975; A . M a c i e r e w i c z , I V Seminario etnográfico de Americanistas, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 2: 1974; P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico »de Poznań... �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI zainicjowało swą działalność zaledwie kilka lat temu. W obrębie tej aso­ cjacji powstały również specjalistyczne sekcje — w t y m andyjska — rozwijająca ożywioną aktywność w sferze archeologii i etnohistorii. We wszystkich tych poczynaniach amerykanistycznych etnologowie i etnohistorycy są zauważalni i ich wkład jest nie bez znaczenia. Najsil­ niejsze więzy współpracy łączą ich z archeologami i historykami, nato­ miast mniejsze kontakty mają ze środowiskiem geograficznym, ekono­ micznym i filologicznym. Mimo że rozkład tych akcentów jest natural­ ny, to jednak wydaje się, że korzystnym byłoby zacieśnić również ko­ operację z tymi ostatnimi dyscyplinami, szczególnie ważną w toku prac 0 charakterze źródłoznawczym, z zakresu ekologii kulturowej i antro­ pologii ekonomicznej. Zwróćmy teraz uwagę na miejsce polskiej amerykanistyki w nauce światowej. Zagadnienie to warte jest podjęcia, kontakty międzynarodo­ we bowiem w takiej specjalności to istotny czynnik postępu b a d a ń 1 umocnienia pozycji. Jeśli chodzi o kraje Europy Wschodniej — to stu­ dia amerykanistyczne w zakresie etnologii prowadzone są w NRD, na Węgrzech, w Czechosłowacji i przede wszystkim w ZSRR. Tam też znaj­ dują się największe ośrodki naukowe koordynujące działalność radziec­ kich amerykanistów (Instytut Ameryki Łacińskiej A N , Instytut Etno­ grafii A N , Muzeum Antropologii i Etnografii). Rozwój tego kierunku, studiów w ZSRR wiąże się nie tylko z tradycjami amerykanistycznych. badań rosyjskich na Alasce i w Ameryce Południowej, lecz jest również; efektem zagranicznej polityki Związku Radzieckiego, państwa zacieśnia­ jącego swe gospodarcze, kulturalne i polityczne kontakty z krajami trze­ ciego świata. Na tym tle trudno dokonywać porównań między polską a radziecką amerykanistyką, której międzynarodowa pozycja — niezależ­ nie od k r y t y k i jej ujęć teoretycznych — jest od lat ugruntowana. Inaczejj się rzecz przedstawia na Węgrzech, w NRD i Czechosłowacji — gdzie studia amerykanistyczne nie posiadają wsparcia instytucjonalnego i są uprawiane przez indywidualnych badaczy przede wszystkim związanych z muzealnictwem etnograficznym. Jednakowoż mają oni na swym koncie cenne prace etnohistoryczne, jak i wartościowe raporty z b a d a ń terenowych (Chile, Wenezuela, Boliwia, Peru). Na t y m tle sytuacja amerykanistyki polskiej nie wygląda najgorzej, choć ustępujemy nadal naszym sąsiadom pod względem długości pobytu ekip badawczych w terenie, co musi rzutować również i na jakość rezul­ tatów. Istotnym mankamentem jest brak płaszczyzny współdziałania między amerykanistami z krajów RWPG. Wzajemne wizyty mają cha­ rakter okazjonalny, a wymiana informacji i publikacji nie jest sprawna. Próbę przełamania izolacji podjęli amerykaniści czechosłowaccy organi­ zując w latach 70-tych w Pradze specjalistyczne konferencje. Jednako­ woż w niewielkim zakresie wpłynęły one na zmianę sytuacji. Sądzę, iż należałoby się wspólnie zastanowić, jakie kroki można by było podjąć,. �159 P O L S K A A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGIO Z A by móc zacieśnić więzy z amerykanistami z sąsiednich krajów, pracują­ cymi przecież w podobnych warunkach, a więc mającymi zbliżone proble­ my i kłopoty natury warsztatowej. Do najbardziej rozwiniętych ośrodków amerykanistycznych w zakre­ sie etnologii należą centra badawcze Hiszpanii, Francji i RFN. W kra­ jach tych studia amerykanistyczne prowadzone są od wielu lat, a znaj­ dujące się tam materiały źródłowe (archiwalia w Hiszpanii i zbiory mu­ zealne w pozostałych krajach) stwarzają bardzo dobre pozycje wyjścio­ we do badań prowadzonych współcześnie. Również sytuacja polityczno-gospodarcza jest tam sprzyjająca penetracjom Nowego Świata, choćby ze względu na hiszpańską politykę zjednywania sobie byłych kolonii, czy też franeusko-niemiecką ekspansję gospodarczą. Jakie jednak z tego wypływają wnioski dla polskiej amerykanistyki? Otóż przede wszystkim korzystne dla rozwoju studiów w omawianej tu specjalności byłoby nawiązanie znacznie ściślejszych kontaktów z czo­ łowymi europejskimi ośrodkami. Dotychczasowe kontakty — choć już sporo w tym względzie uczyniono — nie są satysfakcjonujące, i to w uk­ ładzie obustronnym. Dorobek polskiej amerykanistyki niezbyt dobrze jest znany na Zachodzie Europy, w kraju zaś dopływ bieżących informa­ cji i publikacji (poza kanałami, prywatnymi) o poczynaniach naszych niemieckich czy hiszpańskich kolegów nie jest zadowalający. O tym, iż pilna jest potrzeba ułatwienia międzynarodowej wymiany informacji naukowej świadczyć mogą dwie cenne i pożyteczne inicjatywy wydaw­ nicze. Jedna Uniwersytetu w Pittsburgu (USA), której efektem stał się przewodnik po ważniejszych ośrodkach studiów latynoamerykanistycznych w Europie , w tym także w Polsce, i druga holenderska polega­ jąca na publikowaniu co kilka lat słownika bio-bibliograficznego zawie­ rającego większość europejskich nazwisk amerykanistów w zakresie nauk społecznych . Oba te wydawnictwa informują międzynarodową spo­ łeczność naukową o projektach badawczych prowadzonych w Polsce, a polskich amerykanistów o pracach realizowanych w zagranicznych ośrodkach. 19 20 Dalszym krokiem winna być intensyfikacja wymiany wydawnictw, gdyż przy braku środków dewizowych i stałej zwyżce cen na rynkach księgarskich jest to jedyna i najszybsza droga uzyskiwania dostępu dr> bieżącej literatury. Ośrodki zagraniczne gotowe są taką wymianę na­ wiązać, ale chcą mieć gwarancję, że publikacje — jakie do nich dotrą — będą dostępne w językach powszechnie znanych. Stąd też publikowanie l e C. M e s a - L ago, nograph and Polsce Latin American D o c u m e n t Series", nr znalazło się bardzo dużo Studies in Europe, 1, P i t t s b u r g h b.r.w. W błędów, co również „Latin American rozdziale świadczy o Mo­ poświęconym niedobrym roz­ poznaniu polskiej a m e r y k a n i s t y k i na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . i 0 J . L . S u a r e z, E . S a n c h e z „ C e n t r o de Estudios y D o c u m e n t a c i ó n [eds] Latinoamericanistas en Europa Latinoamericanos", Amsterdam — 1981. 1981,, �160 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI efektów studiów amerykanistycznych konieczne jest po angielsku, hisz­ pańsku czy ewentualnie francusku — w innym bowiem przypadku na­ szego dorobku naukowego nie będzie można szerzej upowszechnić. Z tym zagadnieniem wiąże się poważny dylemat natury praktycznej. Chodzi mianowicie o to, że jeśli polscy amerykaniści publikować będą wyłącznie dla zagranicznego odbiorcy, wówczas w niebezpieczny spo­ sób izolować się będą od nauki krajowej, nie wnosząc w jej nurt włas­ nych propozycji i osiągnięć. Dlatego też bardzo w a ż n e . w y d a j e m i się właściwe rozłożenie akcentów między t y m i dwoma sferami odniesień. Publikacje posiadające walory poznawcze, teoretyczne czy metodologicz­ ne nie tylko dla studiów amerykanistycznych powinny ukazywać się także w polskiej literaturze fachowej, by w gronie specjalistów od i n ­ nych problemów i terytoriów mogły zostać poddane analizie i krytyce. Tylko tą drogą, moim zdaniem, można wnosić wkład w rozwój współ­ czesnej polskiej etnologu i europejskiej amerykanistyki. Izolacja od międzynarodowej społeczności specjalistów, jak i od krajowego nurtu własnej dyscypliny, posiadałaby skutki negatywne, wtłaczając z jednej strony w ciasny prowincjonalizm, z drugiej zaś w szkodliwy pod wzglę­ dem teoriopoznawczym separatyzm regionalnych zainteresowań. Ważnym czynnikiem intensyfikacji kontaktów międzynarodowych są i mogą być wspólne przedsięwzięcia wydawnicze, polegające na przygoto­ wywaniu tomów będących zespołami artykułów napisanych przez spe­ cjalistów z różnych krajów. Dobrym przykładem takiej właśnie inicjaty­ wy jest opublikowany w RFN tom prezentujący dorobek europejskich badaczy kultur indiańskich Ameryki Północnej, w którym nie zabrakło również przedstawiciela polskiej etnologii . Należałoby także zwrócić większą uwagę na niektóre najważniejsze wydawnictwa zagraniczne wyspecjalizowane w amerykanistyce, szczegól­ nie hiszpańskie i francuskie, i na ich łamach zamieszczać rezultaty ory­ ginalnych studiów prowadzonych w Polsce. Zasięg tych czasopism i ich ranga gwarantują znacznie efektywniejsze wprowadzanie osiągnięć pol­ skiej amerykanistyki do światowego obiegu, aniżeli publikacje obcoję­ zyczne w periodykach krajowych. Zaobserwować przecież nie od dziś można, iż niektóre artykuły niezbyt wysokiego lotu stają się szeroko znane i cytowane, podczas gdy wartościowe studia, tylko z racji niezbyt fortunnego ich opublikowania w wydawnictwie znacznie trudniej do­ stępnym, przechodzą niemal niezauważenie. Znaczne możliwości wymiany bieżących informacji i prezentacji włas­ nych osiągnięć, na forum międzynarodowym dostarczają różnego rodzaju zjazdy i sympozja, przede wszystkim Międzynarodowe Kongresy Amery­ kanistyczne. Jednakowoż udział w tych kongresach, często odbywają21 s l North American „Forum", nr gions ethnic and 1, Indian Gottingen identity 1981, of the Studies. a w European nim American Contributions, [ed.] M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Indians, s. 183-199. H e r o d o t, Native reli­ �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 161 cych się po drugiej stronie Atlantyku, jest bardzo kosztowny i z tej racji eliminuje amerykanistów z krajów i ośrodków nie posiadających odpowiednich funduszy. Jednakże — nawet w przypadku niemoż­ ności osobistego uczestnictwa — istnieje zawsze możliwość zgłoszenia referatów, których teksty jako oficjalne materiały zostają włączone do wydawnictw kongresowych posiadających utrwaloną renomę. Jest rzeczą oczywistą, iż pozycji amerykanistyki polskiej na szerszym forum nie można umocnić bez rozszerzenia bezpośrednich kontaktów między ośrodkami i między poszczególnymi specjalistami. Sprzyjają im wyjazdy studyjne do krajów o utrwalonych tradycjach badań ameryka­ nistycznych. W niektórych z nich spotkać się można ze sporym zainte­ resowaniem poczynaniami badawczymi realizowanymi w Polsce. Sądzę także, iż istnieją pewne przesłanki do podjęcia wspólnych projektów ba­ dawczych, dzięki którym można by było rozszerzyć i pogłębić zakres studiów amerykanistycznych prowadzonych w kraju oraz pokonać pew­ ne przeszkody natury formalnej (głównie finansowe) utrudniające lub wręcz uniemożliwiające kontynuację badań terenowych. Przykład ar­ cheologów od lat pomyślnie współpracujących z wieloma ośrodkami za­ granicznymi, w t y m również amerykańskimi, zdaje się świadczyć, iż tego rodzaju kooperacja byłaby również możliwa w dziedzinie amerykani­ styki. Z kolei można zastanowić się nad miejscem i znaczeniem ameryka­ nistyki w polskiej etnologii. W związku z t y m zagadnieniem pojawiają się następujące pytania jak np. to, czy specjalizacja ta jest w ogóle potrzebna, czy należy ją kontynuować, czy też lepiej zastąpić ją po prostu kolejnymi studiami nad kulturą ludową polskiej wsi. Zdaję so­ bie sprawę, że głosy takie nie należą do odosobnionych, a ich wyrazi­ ciele podpierają je konkretnymi argumentami. Wymieńmy choćby naj­ ważniejsze, czy najczęstsze z tych antyamerykanistycznych tez, które są w istocie tezami wymierzonymi przeciwko wszelkiego rodzaju bada­ niom nad kulturami „trzeciego świata". Argumenty te można podzielić na trzy zasadnicze kategorie. A więc po pierwsze głosi się, że nie ma w naszym kraju obiektywnych warun­ ków (finansowych, naukowych itp.), by prowadzić badania nad odległy­ mi kontynentami i ich mieszkańcami. Po drugie twierdzi się, że nie ma zasadniczo potrzeby do prowadzenia takich studiów, gdyż pożytek z nich niewielki, a podział zadań w świecie nauki sprawia, iż inni zadanie to wykonają lepiej i efektywniej wykorzystają dla rozwoju własnych dys­ cyplin. Wreszcie głosi się także, iż nie ma logicznego uzasadnienia dla prowadzenia takich badań, likwidację bowiem białych plarn w poznawa­ niu kultury światowej rozpocząć należy od własnego podwórka, miast sięgać w dalekie kraje. Na t y m tle etnologowie zajmujący się kulturami Azji, A f r y k i czy Ameryki wydawać się mogą niepoprawnymi romanty­ kami zaspokajającymi własne „egzotyczne" zainteresowania lub też oder11 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wanymi od „krajowej" problematyki osobliwymi specjalistami t r a k t u j ą ­ cymi swą działalność jako formę ucieczki w „barwny" świat podróżni­ czych namiętności. Jest rzeczą oczywistą, iż tego rodzaju poglądy mają swoje konkretne źródła, które zdają się tkwić w tradycjach polskiej etnologii wyrosłych, przede wszystkim z badań nad ludową tradycją wiejską nie zaś ze stu­ diów poświęconych Pigmejom, Triobrandczykom czy Majom. Wśród nych przyczyn wskazać można na utrzymujący się dość mocno zaśc >• kowy model uprawiania etnologii, w myśl którego realne granice ^ej dyscypliny zbieżne są z granicami własnego etnosu. Wreszcie po 1rzecie wymienić można i zwykłą ignorancję, polegającą na nieśledze^ dorobku badaczy wyspecjalizowanych w pozapolskiej etnografii, progra­ mowym ograniczaniu się do kręgu lokalnych problemów i stąd niedo­ strzeganiu ani potrzeby, ani też walorów studiów nad nieeuropejski) " ludami. Przytoczone wyżej argumenty wymagają niezbędnego komenta- • . który przedstawiłby stanowisko obrońców pozapolskich badań, przy -.a noczesnym ukazaniu słabości wytaczanych zarzutów. Otóż jeśli ch i л o kwestię pierwszą — czyli o brak warunków do uprawiania ameryk -i , styki czy też innych studiów podobnego typu — to jest rzeczą całkowi • cie oczywistą, że polscy badacze znajdują się w sytuacji nieporównan gorszej aniżeli specjaliści z tych ośrodków, które dysponują odpowi-<inimi funduszami, niezbędnymi materiałami źródłowymi, a ponadto .wy­ rosły na tradycji takich zainteresowań sięgającej często ubiegłego ь'го. lecia. Stwierdzenie tych oczywistych dysproporcji trudno jednak tr> tować jako istotne przeciwskazanie, jak bowiem wykazały to dotychc sowe doświadczenia, przeszkody takie można przełamywać. Nie jest i. zadanie łatwe, ale dla osób prawdziwie zaangażowanych w swą specj-. ność możliwe do realizacji. ; 1 Jeśli chodzi o kwestię rzekomego zaniedbywania badań nad rodr mą kulturą kosztem pozaeuropejskich penetracji to wskazać można, ¡. teza ta mija się po prostu z faktami. Proporcje między etnografami z mującymi się polską kulturą ludową a tymi, którzy poświęcają svv. ; czas problemom pozaeuropejskim są tego rodzaju, iż ta ostatnia grup tworzy w istocie wąski margines. Pewne mankamenty studiów nad dzimą kulturą ludową tkwią w całkowicie innych sferach i nie spo nimi obciążać tych nielicznych, którzy uprawiają prawdziwe w naszych warunkach deficytowe kierunki badań. Poza tym warto w tym miejhi.u podkreślić i to, że specjaliści od zagadnień pozaeuropejskich w większosci nie zamykają się w swym własnym gronie, podejmując dość czę•:• •> także zagadnienia z zakresu etnografii polskiej, historii dyscypliny cv teorii kultury. Jest rzeczą oczywistą, że nie byłoby godne pochwa i v gdyby etnografowie zaniedbywali studia nad kulturą ludową właśni: narodu, ale nie byłoby także jakichkolwiek powodów do zadowoleń •., : �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA gdyby polscy etnografowie całkowicie ignorowali kulturową rzeczywis­ tość innych bliższych i dalszych obszarów. Pozostaje jeszcze kwestia rozważenia tezy o domniemanym braku potrzeby prowadzenia tego rodzaju studiów. Można ją zdyskredytować wieloma argumentami, do których jeszcze wypadnie nam się odwołać. Jeden z nich jest jednak najważniejszy. Otóż dla właściwego, harmonij­ nego rozwoju takiej dyscypliny, jak etnografia, ważne jest to, aby utrzy­ mać właściwe proporcje między wszystkimi najważniejszymi jej działa­ mi, do których zaliczyć można — teorię kultury, studia nad kulturą l u ­ dową własnego narodu i ' badania kultur obcych społeczeństw. Niedoce­ nianie spraw teoretycznych prowadzi do skostnienia, deskryptywizmu i utraty oryginalności, natomiast wyłączna koncentracja na sprawach własnego obszaru kulturowego wiedzie ku etnocentrycznym skrzywie­ niom zawężającym perspektywę badawczą i utrudniającym szerszą i n ­ terpretację. Konstatacja ta odnosi się nie tylko do etnografii, ale i do innych dys'-•-jlin humanistycznych — jak choćby i do historii. W tej ostatniej dzienie nikt już dzisiaj nie kwestionuje potrzeby studiowania dziejów iennych krajów europejskich i pozornie bardziej odległych kontytów — w tym Ameryki Ł a c i ń s k i e j , gdyż upowszechniła się już ś adomość, że proces dziejowy jednego narodu jest tylko wąskim fragmentem szerszego nurtu wydarzeń, przekształceń i prawidłowości, bez poznania których zubaża się tylko i zniekształca własną wizję prze­ szłości. To, że badania amerykanistyczne winny wnosić wkład do lepszego poznania dziejów i kultury Nowego Świata jest rzeczą oczywistą i nie wymagającą komentarzy. Można się jedynie zastanawiać, czy jest to ich jedyna funkcja. W świetle wyżej przedstawionych uwag wypada stwierdzić, że badania tego rodzaju obok swej podstawowej roli polega­ jącej na ukazy\«aniu bogactwa światowej kultury i reguł procesów zacho­ dzących na innych kontynentach spełniają również i inne funkcje, k t ó r e choć drugoplanowe są ważne i pożyteczne. Przede wszystkim chodzi tu o aspekt porównawczy, dzięki któremu można ukazywać pewne uniwersalne zjawiska, fakty i procesy w ich odmiennych kontekstach sytuacyjnych, raz wydobywając wspólne regu­ larności i prawidła, to znów bardziej podkreślając znaczenie konkretno-historycznych uwarunkowań w kształtowaniu się lokalnej specyfiki kulturowych przemian. Dotyczyć to może np. takich spraw, jak akulturacji, roli tradycji w życiu współczesnym, funkcjonowania społeczności lokalnej czy form synkretyzmu religijnego. Dzięki takiemu podejściu to, 22 8 2 naises. T . Ł e p к o w s к i, Societes Informations et problemes, et nations latino-americaines. „Conferences", a P a r i s . A c a d e m i e P o l o n a i s e des S c i e n c e s , W a r s z a w a fasc. 1972. 96, Recherches Centre polo­ Scientifique �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI co pozornie wydawać sią może nad Wisłą „egzotyczne", nabiera ko! kretnych kształtów i sensu, a dobrze rozpoznane zjawiska w obrąb europejskiej kultury ludowej ułatwiają interpretacją analizowanej prz< amerykanistów rzeczywistości. Należy tu wspomnieć i o tym fakcie, że amerykańskie realia kulti rowe służyć mogą w wielu wypadkach znacznie lepiej do analizy mod lowej niektórych doniosłych zagadnień aniżeli warunki, z jakimi styka s badací'spolecznosci europejskich. Wynika to ze specyfiki historyczno-e nicznej krajów Nowego Świata, w których obok niewielkich i dotąd jes. cze znacznie izolowanych grup tubylczych żyjących w symbiozie z ot: czającą ich przyrodą spotykamy pluralistyczne w swym etnicznym i rj sowym składzie narody, których kulturowe tradycje sięgają różnoro< nych źródeł. W tym sensie studia amerykanistyczne mogą być trakti wane jako cenny i bezpośredni wkład w poznanie teoretycznych aspel tów kultury rozpatrywanych z punktu widzenia jej transformacji, ja i funkcjonalno-strukturalnego kontekstu. Również w zakresie metodologii i metodyki badań wymiana doświac czeń między amerykanistami a badaczami polskiej kultury ludowej je; i może być owocna. W specyficznych podejściach badawczych stosowi nych w studiach nad społecznościami Nowego Świata, takich np. ja orientacja ekologiczna czy etnohistoryczna, znaleźć można inspirację d wzbogacenia warsztatu etnografii polskiej. Ta zaś z kolei dostarcza wiel : praktycznych wzorów postępowania badawczego, które po odpowiednie adaptacji mogą znaleźć zastosowanie w studiach amerykanistycznycł szczególnie tych, które obejmują analizę kultury materialnej, tradyc, czy społeczności lokalnej. Ważną funkcją poboczną amerykanistyki polskiej jest jej walor edukacyjno-popularyzacyjny . Ten pierwszy człon obejmuje przede wszyst­ kim zajęcia dydaktyczne na poziomie uniwersyteckim dla studentów* etnografii i pokrewnych kierunków, np. archeologii, toerystyki, histor: oraz działalność mużealniczo-wystawienniczą. Szczupłość kadry amery kanistycznej sprawia, iż nie wszystkie programy studiów etnograficznyci zawierają wykłady naświetlające dzieje i kulturą ludów Ameryki. Jed nakże trudno zaakceptować taką sytuację, w której absolwent etno­ grafii opuszcza mury uczelni nie dysponując nawet elementarną wiedz; na ten temat. Od kogo bowiem, jeśli nie od etnografa oczekuje społe czeństwo wyjaśnień czy sprostowań obiegowych, często bałamutnycl opinii. Natomiast zadaniem specjalisty w zakresie amerykanistyki jes dostarczenie zgodnej z rozwojem i stanem badań rzeczowej interpretacj na temat kultur, dziejów i zjawisk zachodzących w Nowym Świecie gdyż wymaga tego od nich szeroka publiczność coraz bardziej zaintere 23 2 8 S z e r z e j n a ten t e m a t zob. M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. polskie �POLSKA AMERYKANISTYKA 1G5 ETNOLOGICZA vana odległymi krajami i cywilizacjami. Niebagatelne znaczenie w tym ele ma walka ze stereotypami i ich rzeczowa dyskredytacja. O tym, nie jest to sprawa bez znaczenia, przekonują niektóre studia anali:zne ukazujące źródła stereotypów dotyczących Indian lub też obiające obszary ignorancji w znajomości dziejów i kultury krajów laloamerykańskich . Wykłady, prelekcje, odczyty, spotkania, dyskusje, artykuły popularkomentarze i konsultacje do książek i filmów o tematyce amerykatycznej stanowią ważny wkład polskich amerykanistów w formowanie społecznej wiedzy o Nowym Świecie. W tym dziele ważne zadanie iczywa także na muzealnikach, którzy wykorzystując polskie kolekcje erykanistyczne lub też sprowadzając gotowe ekspozycje z zagranicy ;anizują wystawy umożliwiające bezpośredni kontakt z zabytkami tury ludowej współczesnych Indian czy też dziełami rękodzieła i sztustarożytnych cywilizacji prekolumbijskich. Wypada jeszcze wspomnieć o może nie najważniejszej funkcji ame:anistyki, lecz istotnej w międzynarodowych kontaktach naukoch — a mianowicie jej roli prestiżowej. Jeśliby etnografia polt była dyscypliną ograniczoną wyłącznie do problematyki rodzimej [tury ludowej, wówczas traktowano by ją jako typową prowincjonalspecjalizację zamykającą się w świecie lokalnych tradycji. Inaczej igląda się na taką etnografię, która nie zatracając narodowych preencji badawczych nie stroni również przed studiami pozaeuropejskich Itur. Te szersze zainteresowania światem są jakby dowodem nobiliącym dyscyplinę i podnoszącym jej rangę, są świadectwem łączenia och dawniej rozdzielnych nurtów etnologicznych — ludoznawstwa i etrafii powszechnej — w jedną humanistyczną specjalność: antropolokulturową. Na prestiżowe znaczenie badań kultur pozaeuropejskich od dawna racał uwagę wybitny polski archeolog klasyczny, prof. Kazimierz M i iłowski, który zawsze z uporem powtarzał, iż o poziomie rozwoju hunistycznych studiów w danym kraju świadczy przede wszystkim to, ' jego naukowcy prowadzą bezpośrednie badania nad cywilizacjami rożytnego świata. Tą trafną i wynikającą z wieloletnich doświadczeń agę prof. Michałowskiego można rozszerzyć i na studia amerykaniczne. Zbliżając się k u końcowi rozważań na temat polskiej amerykanistyetnologicznej warto zadać sobie pytanie, jakie są możliwości dalszego rozwoju i w jakich kierunkach byłby on najbardziej uzasadniony punktu widzenia dotychczasowych doświadczeń i aktualnych potrzeb. 2 4 25 Ł 8 4 M . P a r a d o w s k a , Stereotypes of South American tury Polish society, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 6: 1980. e 5 B . K u b i a k , Historia y cultura de Mexico 5, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 5: 1979. a los ojos Indians de los in the polacos 19th 1945- �166 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to jest ona oczywiście integralnie zwią­ zana z ogólną sytuacją nauki polskiej lat 80-tych, w tym studiów huma­ nistycznych, a w ich ramach etnologii. Od ogólnych uwarunkowań pro­ rozwojowych, regresywnych czy wreszcie tylko zachowawczych zależeć będzie los wielu specjalizacji naukowych. Ale jak w .każdej sytuacji — obok obiektywnych, zewnętrznych niejako ograniczeń — istotne są rów­ nież czynniki wewnętrzne, subiektywne, sprowadzające się do kadry spe­ cjalistów, jej dorobku doświadczeń, inicjatywy i przedsiębiorczości. Jeśli pierwszy zespół czynników nie zachęca do zbytniego optymizmu — te drugi stwarza nadzieję na pomyślne przetrwanie trudnych lat i niezmarnowanie dotychczasowego dorobku. Gwarancją tego jest przede wszys k i m młoda kadra adeptów amerykanistyki w dziedzinie etnologii, etno historii, archeologii czy geografii. Co do kierunków studiów, które należałoby rozwijać, to zgrupo^, ,t je można w sześć zespołów. Po pierwsze — należy nadal kontynuov. ¡é dotychczasowe zainteresowania mdianistyczne, i to zarówno w aspeł dociekań etnohistorycznych, jak i badań związanych z pracami terer.. w y m i wśród tubylczych społeczności amerykańskich. Po drugie — na! prowadzić nadal studia nad współczesnymi przeobrażeniami kuli i społeczeństwa krajów obu Ameryk (sztuki, religii, wspólnoty loka - > etc.) w taki sposób, aby ukazywać, jak przeszłość ciąży na dzisiejs kształcie tamtejszej rzeczywistości. Po trzecie — wydaje się glebuzasadnione prowadzenie badań (w tym także terenowych) nad ws, ó' czesnymi procesami etnicznymi krajów Ameryki Łacińskiej i Pół J , w t y m nad wrastaniem imigracyjnych społeczności (przede ws: • k i m Polonii) w lokalny krajobraz kulturowy takich krajów, jak Br Ha, Argentyna, Kanada czy Stany Zjednoczone. Po czwarte — pow >> zwrócić się większą uwagę na badanie tych zjawisk, faktów i proce: > , które mogą mieć istotne znaczenie dla teorii kultury, w tym głównie d > teorii rozwoju społecznego. Chodziłoby tu o studia analityczno-por'' nawcze, które na podstawie materiału amerykańskiego ukazywałyby norodne aspekty życia religijnego, społecznego, ekonomicznego i p. tycznego prostych społeczności indiańskich czy też prekolumbijskich • ganizmów państwowych. W tej dziedzinie jest wiele do zrobienia, aj* potrzebowanie socjologów, historyków, archeologów czy kulturozna\, ców na tego rodzaju analizy stanowić winno dodatkową zachętę dla po tencjalnych badaczy. Po piąte — należy przystąpić do opracowania nau­ kowego istniejących w polskich muzeach kolekcji amerykanistycznych, gdyż w tym zakresie zaległości są bardzo duże. Ponadto winno się również zabiegać o ich powiększanie i uzupełnianie, co jest już oczywiście zada­ niem innej nieco natury — bo związanym z możliwościami finansowymi i wyjazdów na drugi kontynent. Punkt ostatni proponowanej tu listy za­ gadnień zajmują tematy z historii myśli etnologicznej w krajach Ame­ ryki Łacińskiej i w Stanach Zjednoczonych. W tej materii niewiele don e �POLSKA A M E R Y K A N 1 S T Y K A ETNOLOG1CZA 167 t ą d zrobiono, choć przecież znajomość teoretycznego wkładu przede wszystkim północnoamerykańskiej antropologii kulturowej jest ze wzglę­ du na jej rangę w nauce światowej wręcz nieodzowna. Warto również większą uwagę poświęcić dorobkowi etnologii w wybranych krajach la­ tynoamerykańskich, takich jak Meksyk, Peru czy Brazylia, ze względu na ich oryginalny sposób ujmowania wielu kwestii łączący orientacje północnoamerykańskie z europejskimi i dostosowujący ten stop do lo­ kalnej specyfiki . Czy w tym kierunku rozwijać się będą studia amerykanistyczne w Polsce, pokaże oczywiście przyszłość. Ich kontynuacja i dbałość o co­ raz wyższy poziom naukowych dociekań będzie jednak ewidentnym świa­ dectwem tego, iż wysiłki twórców powojennej amerykanistyki polskiej z lat 60-tych, prof. Т. Milewskiego i prof. Marii Frankowskiej, nie poszły na marne, a zrodzone przez nich inicjatywy znajdują coraz większe uz­ nanie i zrozumienie. 26 M W z b l i ż o n y s p o s ó b n i e k t ó r e z a g a d n i e n i a tu z a s y g n a l i z o w a n e u j m o w a ł a j u ż M. F r a n k o w s k a , zob. Zadania i potrzeby...; t e j ż e , Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej, „ L u d " , t. 53: 1969; t e j ż e , The place of American studies... i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6645937cee7cdc66623a721e7da37d94.pdf ed803ab208ea4b403f6d455d21dd2f36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3456 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3240 Title A name given to the resource Polska ceramika ludowa w zbiorach muzealnych Lwowa i Leningradu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.233-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś - Piełraszkowa POLSKA CERAMIKA L U D O W A W Z B I O R A C H MUZEALNYCH LWOWA I LENINGRADU Nasza w i e d z a o dawnej d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j i w c z e ś n i e j s z e j ceramice ludowej, ograniczona jest z a c h o w a n y m i p r z e k a z a m i , а przede w s z y s t k i m o b i e k t a m i , k t ó r o z n a j d u j ą s i ę w zbiorach muzealnych. N i e s t e t y p o z w a l a j ą one t y l k o na c z ę ś c i o w e zoriento­ to nazwisko b r z m i Welc) z B i d a c z o w a . D w a siwe g a r n k i o esow a t y m p r o f i l u zdobione s ą na. z e w n ę t r z n e j p o w i e r z c h n i ś c i a n e k szerokimi zygzakami wygładzania, dość niedbale położonymi ( i l . 1). Z a r ó w n o ich forma j a k i dekoracja są bardziej z b l i ż o n e naczyń wyrabianych w poszczególnych do stosowanej w s p ó ł c z e ś n i e w t y m o ś r o d k u . N a c z y n i a w y p a l o n e warsztatach i ośrodkach. Źródła pośrednie, np. ikonograficzne, na czerwono, zdobione r y t y m i p r ą ż k a m i i o d c i s k a m i stempelka, wanie się w formach nie rozszerzą w sposób istotny tego s t a n u w i a d o m o ś c i . Nie przyniesie t e ż p o w a ż n i c j s z y c h zmian eksploracja terenu, b o w i e m pokryte g l a z u r ą w odcieniu b r ą z o w y m z ciemniejszymi p u n k t a m i , m a j ą d o s y ć pretensjonalne f o r m y ( i l . 1(2—5)). naczynia g l i n i a n e ze w z g l ę d u na w ł a s n o ś c i surowca i u ż y t k o w y Ł ą ż e k O r d y n a c k i r e p r e z e n t u j ą dwa d u ż e naczynia P . Kuź­ c h a r a k t e r t y l k o w y j ą t k o w o m o g ł y d o c h o w a ć s i ę do naszych d n i n i a r a , c z y l i P i o t r a K u ź n i a r z a , z n a k o m i c i e w y k o n a n o , t y p o w e dla w gospodarstwie tego Ograniczoną wartość mają również próby od­ ośrodka, a mianowicie dzban z pionowym kołnierzem t w a r z a n i a d a w n y c h n a c z y ń ( i i c i i dekoracji) przez s t a r y c h garn­ i miska również z kołnierzem, pokryte bezbarwną glazurą carzy czy w i s t n i e j ą c y c h jeszcze w a r s z t a t a c h na p o d s t a w i e za­ p o d b i a ł k o w a n y m t l e , bez m a l a t u r . D z b a n m a p o k r y w k ę z u c h w y ­ c h o w a n y c h p r z e k a z ó w . Dzieje s i ę t a k na s k u t e k tego, iż k r y z y s t e m w k s z t a ł c i e ptaszka ( i l . 6). Są to jedyne w y r o b y o k t ó r y c h garncarstwa, j a k i z a r y s o w a ł w i a d o m o iż s ą d z i e ł e m tego s ł y n n e g o w Ł ą ż k u s i ę w drugiej p o ł o w i e X I X w., na garncarza — a w y r a ź n i e p o w i ę k s z y ł się w p o c z ą t k a c h naszego stulecia, spo­ o b i e ż y ś w i a t a . P o n a d t o , z w y r o b ó w o p o d a n y m w k s i ę d z e inwen­ w o d o w a ł znaczne z m i a n y w p r o d u k c j i t y c h n i e l i c z n y c h o ś r o d k ó w , t a r z o w e j n a z w i s k u a u t o r a z n a l a z ł s i ę glazurowany cedzak w y ­ k t ó r e u t r z y m a ł y s i ę do naszych c z a s ó w . Zarzucono w y r ó b w i e l u k o n a n y przez J . Ł a d y c k i e g o z P a w ł o w a . O m a w i a n a seria b y ł a d a w n y c h f o r m , z k t ó r y c h jedne nie z n a j d o w a ł y j u ż zastosowania prawdopodobnie w m o d e r n i z o w a n y m gospodarstwie d o m o w y m , inne zaś z a s t ą p i ł y z n a j d o w a ł y s i ę w n i e j p o n a d t o modele p i e c ó w garncarskich W a l c a , w y r o b y p r z e m y s ł o w e . Obecnie t y l k o nieliczne t r a d y c y j n e naczy­ Kuźniara n i a w y k o n y w a n e są od czasu do czasu na k o n k u r s y , czy i n d y w i ­ Biłgorajem. dualne z a m ó w i e n i a . N i e z m i e n n y m , a raczej w z r a s t a j ą c y m powoduje o b n i ż e n i e s p r a w n o ś c i manualnej nawet d o ś w i a d c z o n y c h garncarzy, k t ó r z y z a t r a c a j ą u m i e j ę t n o ś ć toczenia f o r m bardziej r o z w i n i ę t y c h . Sporadycznie w y k o n y w a n e przez nieh pojedj'ncze d o ś ć znacznie k s z t a ł t e m od tradycyjnych f o r m danego o ś r o d k a , m a j ą na ogół grubsze n i ż dawniej ś c i a n k i , z u b o ż o n ą i u p r o s z c z o n ą d e k o r a c j ę , s ą gorzej w y k o ń c z o n e . Z t y c h powodów niezmiernie t r u d n o jest i poziomie tradycyjnej produkcji p o d s t a w i e ich w s p ó ł c z e s n e j wnioskować o charakterze poszczególnych ośrodków na oraz L u k i Ł o z e w i c z a jakiejś wystawie, (Łosiewicza) bowiem z Lipowca pod po­ W p o z y s k a n y c h p ó ź n i e j kolekcjach z n a j d u j ą wodzeniem c i e s z ą się j e d y n i e d o n i c z k i , ale masowa ich p r o d u k c j a naczynia o d b i e g a j ą 3 prezentowana na naczynia niookreślonego d o b n i e od użytkowników. Na się już zakupywane uwagę zasługują tylko prawdopo­ tu naczynia z K u r p i ó w , c z ę ś ć z n i c h jest b o w i e m m a l o w a n a na b i a ł y m tle z różowym odcieniem ( p r a w d o p o d o b n i e polewa c y n o w a ) . J o s t t u t a j m i s k a z r o ś l i n n ą m a l a t u r ą w k o l o r a c h z i e l o n y m i fioleto­ wym (tlenek miedzi i manganu — doniczka, w y k o n a n e zapewno w B r o k u tym wyroby i miski), lub w podobnie nad czerwone, malowane p o b i a ł k ą tryczne (również działalności. autorstwa, zdobiona B u g i e m , a poza we w z o r y geome­ ogóle niezdobione (dwojaki, Z Ł o w i c k i e g o p o c h o d z i talerz p o b i a l k o w a n y , z niewielką d z b a n e k ) , t y l k o glazurowane. Tak więc podstawowym źródłem naszj'ch wiadomości 0 dawnej ceramice l u d o w e j , jej formach i z d o b i e n i u są muzealne, e k s p o n a t y oraz nieliczne fotografie zbiory obiektów już wzoru, z pracowni K o n o p c z y ń s k i c h w Bolimowie, nieistniejących. Z kolekcji krajowych do najważniejszych należy zespól n a c z y ń p o c h o d z ą c y c h z Polski P o ł u d n i o w e j , z drugiej połowy ubiegłego wieku, w Krakowie, w zbiorach b y ł e g o Muzeum Przemysłowego p r z e j ę t y przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Zachowało się trochę obiektów również w krakowskim Etnograficznym, natomiast stare zbiory 1 Muzeum warszawskie uległy c a ł k o w i t e m u zniszczeniu podczas ostatniej w o j n y . Spore z e s p o ł y s t a r y c h n a c z y ń z p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w z n a j d u j ą s i ę iv nie­ licznych muzeach r e g i o n a l n y c h , m . i n . w Rabce. Niezmiernie w a ż n y m a t e r i a ł poznawczy z a w i e r a j ą kolekcje polskiej c e r a m i k i ludowej w muzeach radzieckich, a m i a n o w i c i e w L e n i n g r a d z i e 1 Lwowie. 2 W zbiorach M u z e u m E t n o g r a f i i gradzie znajduje ludowej. się dużo ważnych Narodów ZSRR w Lenin­ obiektów O b o k pokazanej p r z ó d k i l k o m a p i s a n k i , z a b a w k i i szereg i n n y c h r ą c z k ą ( i l . 1(16)). K i l k a naczj'ri zakupiono w p o ł u d n i o w e j części dawnej g u b e r n i kieleckiej, są t o m . i n . 3 m a ł e miseczki z czerwonoj gliny, malowane pobiałką, „używane podczas wesela" zaznaczono w i n w e n t a r z u ) czwa,rta, nieco w i ę k s z a — polewą cynową oraz pękaty garnek o brzuścu (jak pokryta przypomi­ n a j ą c y m wycinek k u l i , glazurowany t y l k o w e w n ą t r z — w s z y s t k i e z p o w i a t u miechowskiego, a p o n a d t o s m u k ł y garnek m a l o w a n y pobiałką w dość bezładne zygzaki i glazurowany — z p o w i a t u p i ń c z o w s k i e g o ( i l . 1(7)) pozyskane w 1910 r. P r o d u k c j a garncarska w t y c h o k o l i c a c h nie jest n a m znana i dlatego t r u d n o b y ł o b y w y s u w a ć przypuszczenia z j a k i e g o o ś r o d k a one pochodzą. N i e zachowały się niestety dwojaki z Wielkopolski, według kultury Państwowym o r ł ó w , jedno i d w u g ł o w y c h w o b r a m o w a n i u z ł o ż o n y m z pasowo naszoj laty w oraz m a ł y , zielono g l a z u r o w a n y kaganek w p o s t a c i p u c h a r k a z t u l e j k o w a t ą zapisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j p o k r y t e r y s u n k a m i h e r b o w y c h M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawio k o l e k c j i s t r o j ó w są wycinanki, z i e l o n o - b r ą z o w ą r o z e t ą na d n i e , j a k m o ż n a s ą d z i ć po charakterze przedmiotów to u ł o ż o n y c h k r z y ż y k ó w i kresek. ze­ W zbiorach Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego b r a n y c h w l a t a c h 1902—1910, a w ś r ó d n i c h ok. 35 n a c z y ń g l i ­ wo L w o w i e , n a l e ż ą o y m do U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k , k t ó r e nianych z różnych najbardziej p r z e j ę ł o z b i o r y dawnego m u z e u m i m . D z i e d u s z y c k i c h , kolekcja i n t e r e s u j ą c y z e s p ó ł p o c h o d z i z Lubelszczyzny, z 1902 r. Jest t u okolic. Najstarszy, a zarazom c e r a m i k i l u d o w e j jest o g r o m n a , l i c z y k i l k a s e t (co n a j m n i e j o k o ł o seria s i w y c h i g l a z u r o w a n y c h w y r o b ó w P . W a l c a ( w s p ó ł c z e ś n i e 700) o b i e k t ó w , w t y m sporo ustalonego a u t o r s t w a i d o k ł a d n i e 233 1 �I I . 1. N a c z y n i a w Muzeach L w o w a i L e n i n g r a d u : 1—5 naczynia P. Walca z Bidaczowa, 1902 r . : 1 — siwak, 2—5 w y r o b y glazurowane zdobione r y t e m , s t e m p e l k i e m ; 6 — dzban g l a z u r o w a n y na b i a ł e j polewie, w y k . P i o t r K u ź n i a r , Ł ą ż e k ; 7 — garnek glazurowany, b i a ł a m a l a t u r a , P i ń c z o w s k i e , 1910; 8—10 w y r o b y W a w r z y ń c a D u d z i e w i c z a z Zalasu: 8 — dzban sygn., 1861, glazurowany, r y t , 9 — dzbanek sygnowany, 1960, g l a z u r o w a n y , szyjka a ż u r o w a n a , 10 — p o p i e l n i c z k a sygnowana, 1961—64; 11 — dzban, w y s . 58,5 c m , g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z , sygnowany M i k o ł a j S ę k , Zalas; 12 — dzban siwy, w y g ł a d z a n y , w y s . 30 c m , D e m b y w o j . T a r n o b r z e g ; 13 — d z b a n s i w y , w y g ł a d z a n y , w y k . J ó z e f O k t a w a , 1895 г., H u t a pow. T o m a s z ó w L u b e l s k i ; 14 — dzban glazurowany, w y s . 25 c m , r y t i b i a ł a mala­ t u r a na czarnej polewie, C z ę s t o c h o w a ; 15 — dzban s i w y , w y s . 33 c m , m a l a t u r a żółta.wa, M o s i n a ; 16 — kaganek!'?) zielono glazuro­ w a n y , w y s . 7 c m , Z d u b y kolo Ł o w i c z a ; 17 — kaganek zielono glazurowany, w y s . 11 c m , w y k . W i n c e n t y H u d z i a k , Stryszawa k o l o Suchej; 18 — waza w y s . 19 c m , p o k r y t a c i e m n ą g l a z u r ą , n a k l e j k i z f o r m y , p o b i a ł k o wane, M u s z y n a ; 19 — M i s a ś r e d n . 32 c m , malowana p o b i a ł k ą , glazurowana, w y k . A . Semik, Sucha; 20 — misa, zielono glazurowana, w y k . J ę d r z e j K a l i s z , S t a r y S ą c z ; 2 1 — m i s a ś r e d n . 25 c m , m a l a t u r a z i e l o n o - b r ą z o w a na r ó ż o w y m t l e , glazurowana, p o w . O s t r o ł ę k a , 1910 r . ; 22 — m o t y w z m i s k i , f l a m e r o w a n i e , W y s z k ó w , pocz. X X w . 234 �d a t o w a n y c h . Z a c z ą t e k tej k o l e k c j i s t a n o w i ł y prawdopodobnio w y k o n a n e z czerwonej g l i n y , podczas g d y jego s y n i w n u k u ż y w a l i eksponaty 1877 r. b o w i e m również z tego w y s t a w y rolniczo-przemyslowej w ozasu p o c h o d z i znaczna c z ę ś ć o b i e k t ó w . N i e k t ó r e ich i jasnej gliny. 6 Z południowo-zachodniej części Kra­ kowskiego p o c h o d z i soria w y r o b ó w z o ś r o d k a w A n d r y c h o w i e , serie b y ł y podzielone i ozęść t r a f i ł a r ó w n o c z e ś n i e do krakowskiego w k t ó r e j p r z e w a ż a j ą naczynia p o k r y t e c i e m n o b r u n a t n ą , p r a w i e Muzeum P r z e m y s ł o w e g o , jako dary W ł o d z i m i e r z a c z a r n ą g l a z u r ą , zabarwione t z w . b r a u n s z t y n e m . N i e k t ó r e g a r n k i Dzieduszyc- kiego* i dlatego w p e w n y c h p r z y p a d k a c h oba z b i o r y wzajemnie i m i s k i s ą skromnie malowane, p r z y c z y m w ś r ó d m o t y w ó w obok się l i n i i prostych i falistych pojawiają się t a k ż e r y b i a łuska i gałązka uzupełniają. W z b i o r a c h m u z e u m lwowskiego z n a j d u j ą s i ę n p . spora seria jedliny. N i e m a wśród nich charakterystycznych d z b a n ó w od­ dwóch p u s t o w y c h z d o b i o n y c h n a k l e j k a m i z foremek. D z b a n y ogromnie garncarzy, W a w r z y ń c a D u d z i e w i e z a i M i k o ł a j a S ę k a , w s p o s ó b podobne w k s z t a ł c i e do a u d r y c h o w s k i c h w y r a b i a n e b y ł y w t y m istotny czasie w w y r o b ó w z Zalasu p o d K r a k o w e m , w y k o n a n y c h przoz poszerzająca dotychczasową wiedzę o tym ośrodku. Żywcu (garncarz Scibór), w Wadowicach, a także W i ę k s z o ś ć w y r o b ó w Dudziewieza datowana jest przez a u t o r a n a w Straszowie koło Suchej ( i l . 1(17. W t y m o s t a t n i m , n i e z n a n y m l a t a 1860 i 1861, a w i ę c na p o c z ą t k o w y okres jego d z i a ł a l n o ś c i dotychczas o ś r o d k u w y k o n a n e z o s t a ł y p o n a d t o g a r n k i , t r ó j n o ż n y garncarskiej, jeden puchar — p o p i e l n i c z k a , z n a p i s e m : tygielek „tego n a c z y n i a u ż y t e k cenisz a b y ś p a m i ę t a ł że w p o p i ó ł s i ę zmienisz" datowany jost dosyć dziwnie — 1861—6:2—3—4, natomiast oraz ładny kaganek na w y s o k i e j stopce, wszystkie p o k r y t e c i e m n o b r ą z o w ą l u b z i e l o n ą g l a z u r ą , bez m a l a t u r . J a k o jch autorzy z a n o t o w a n i zostali d w a j , spokrewnieni zapewne, i m b r y k z p o k r y w ą —• na r o k 1877, z czego w y n i k a , że p r a c o w n i a garncarze Tomasz Chudzak i W i n c e n t y H u d z i a k . W ś r ó d D u d z i e w i e z a czynna b y ł a znacznie d ł u ż e j n i ż m o ż n a b y ł o p r z y ­ b ó w A . Sernika ze Suchej w y r ó ż n i a s i ę d u ż a m i s a p o k r y t a r o ż ­ wyro­ już k o w y m b i a ł y m o r n a m e n t e m , k t ó r y s t a n o w i d u ż a spirala na dnie, f o r m a m i , j a k w a l c o w a t a puszka na t y t o ń , d e d y k o w a n a t y m razem otoczona szlakiem splecionych ó s e m e k i k o n c e n t r y c z n y c h p a s k ó w 5 puszczać . Wśród wyrobów Dudziewieza poza znanymi J M P a n u J ó z e f o w i Magowskiemu, ozy dzbany, r ó w n i e ż z dedy­ (por. i l . 1(19), p r z y p o m i n a ona m i s y z R a b k i . O ś r o d e k r a b c z a ń s k i kacjami, znajdują r e p r e z e n t u j ą w y r o b y Ł u k a s z a Ł u b e r d y ze S ł o n n e g o , W o j c i e c h a s i ę toż inne, n p . mady dzbanek z ażurową opa­ Smolenia ze Skomielnej B i a ł e j oraz nieznanych a u t o r ó w z samej t r z o n y napisem „ p i j a n i o r o z l e j " , czy t e ż d u ż y j a j o w a t y d z b a n R a b k i . Z e s p ó ł t e n m a podobne cech}' co o b i e k t y zgromadzono zdobiony tylko i jodełką ( i l . w M u z e u m i m . W ł . O r k a n a w R a b c e i w zasadzie nie w n o s i n i c 1(8—10), glazurowane w c a ł o ś c i , wszystkie w y k o n a n e z jasnej, nowego do s t a n u b a d a ń nad t y m o ś r o d k i e m . O ś r o d e k w S t a r y m szyjką i słabo widocznym ustnikiem w k r a w ę d z i wlewu, r y t a m i poprzecznymi p r ą ż k a m i 7 prawie b i a ł e j g l i n y . D r u g i garncarz z Zalasu, M i k o ł a j S ę k , u ż y w a ł Sączu obok b i a ł e j r ó w n i e ż i ż e l a z i s t e j g l i n y , ciemnoczerwonej po w y p a ­ Jędrzeja jest o b f i c i e reprezentowany, l e n i u . S p e c j a l i z o w a ł się on w f o r m a c h d u ż y c h s ą t u b o w i e m jego pokryte bezpostaciową malatura r o b o t y ogromne dwuuszno g a r n k i , dzbany d o c h o d z ą c e do 60 c m m u r e k " ) . W ś r ó d i n n y c h — m a l o w a n y c h r o ż k i e m l u b t y l k o gla­ Kalisza. Przeważają zwłaszcza przez wyroby tutaj małe cienkościenne („mozajka" względnie s i ę na pierwszy p l a n w s p a n i a ł a kubki „mar- w y s o k o ś c i , m i s y o ś r e d n i c y 50 c m , alo s ą t a k ż e i n a c z y n i a m n i e j ­ z u r o w a n y c h —- w y b i j a sze, j a k n p . m i s k i i garnuszek na trzech n ó ż k a c h ( i l . 1(11). S ę k p o k r y t a c i e m n o z i e l o n ą , p o ł o ż o n ą na p o b i a ł c e g l a z u r ą , z nieskomp­ misa, prawdopodobnie p o d w p ł y w e m Dudziewieza s t o s o w a ł na n i e k t ó ­ l i k o w a n ą w f o r m i e d e k o r a c j ą k w i a t o w o - w o l u t o w ą ( i l . 1(20). Tech­ r y c h w y r o b a c h odcisk stempla „ W y r ó b w Zalasio", n i k a w y k o n a n i a w z o r u n i o jest n a m znana, s k ł a d a s i ę o n z ł a ń ­ dopisując czasem „ p o d K r a k o w e m N o D o m u 1 4 1 " , część z n i c l i p o d p i s y w a ł cuszków jaśniejszych imieniem i nazwiskiem, umieszczał Barbara także dłuższe inskrypcje, j a k n p . dwuwiersz na d z b a n k u : „ M u z y k a n c i e c h ł o p c z e zagraj od t ł a k r o p e k o n i e o s t r y c h B a z i e l i c h w s w y m obszernym konturach. opracowaniu s t a r o s ą d e c k i e g o w y m i e n i a t y l k o jednego garncarza ośrodka nazwiskiem K r a k o w i a c z k a A t y panno szelmo D a w a j ż e B u z i a c z k a " , p r z y ­ K a l i s z — W i n c e n t e g o , k t ó r y p o z o s t a ł w p a m i ę c i jej i n f o r m a t o r ó w p o m i n a j ą c y r ó w n i e ż repertuar jako w y b i t n y artysta w swoim zawodzie, Dudziewieza. Z p o b l i s k i e j A l w e r n i pochodzi k i l k a n a c z y ń , w y k o n a n y c h także z dwóch g a t u n k ó w gliny, pokrytych glazurą, m . i n . p ę k a t y garnek s y g n o w a n y : „ w y r ó b w A l w e r n i Franciszek B o b a k d n i a 15go maja 1877", z d o b i o n y r y t ą j o d e ł k ą i d r u g i — smuklejszy, g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z w c a ł o ś c i , podczas g d y z z e w n ą t r z gla­ z u r ą w y m a l o w a n o o p r ó c z k r a w ę d z i t y l k o zawijasy d o o k o ł a ucha. 8 j e d n a k do jego w y ­ r o b ó w n i e d o t a r ł a . B y ć m o ż e c h o d z i o tego samego garncarza, a jego i m i ę z o s t a ł o m y l n i e zanotowane. Z tego o ś r o d k a p o c h o d z ą r ó w n i e ż w y r o b y n i e o k r e ś l o n y c h a u t o r ó w , p o d o b n i e j a k z Nowego S ą c z a oraz z M u s z y n y , n a t o m i a s t z niedalekiego Podegrodzia — d w a glazurowane g a r n k i , w y k o n a n e przez J ó z e f a P e r e ł k ę . W ceramice rzeszowskiej na c z o ł o w y s u w a s i ę o g r o m n y , T e n s p o s ó b d e k o r a c j i , u w a ż a n y n i e g d y ś za t y p o w y d l a garn­ l i c z ą c y o k o ł o 160 o b i e k t ó w z e s p ó ł n a c z y ń z B r z o s t k a (garncarze: carstwa wyrobach Marcel M a t u s z e w s k i , R u c i ń s k i ) , z K o ł a c z y c ( W a l e n t y J a w o r s k i , reprezentują Tomasz C i c h o ń , Leon Lejpras, Franciszek Jarosz) i z N a w s i a bocheńskiego, występuje tutaj również ze Suchej i ze Straszymy. O ś r o d e k w Chrzanowie biskwitowe i glazurowano wyroby Andrzeja na Klimkiewicza, 9 K o ł a c z y c k i e g o . Jest on o g r o m n i e z r ó ż n i c o w a n y p o d względem �4 5 6 9 D z b a n k i z M u z . E t n o g r a f i i i P r z e m y ś l u A r t . we L w o w i e : i l . 4. dzban p o k r y t y c i e m n ą g l a z u r ą , w y s . 37 c m , Nawsie K o ł a c z y c k i e ; i l . 5. dzban m a i . p o b i a ł k ą , glazurowany, w y s . 37 c m , B o c h n i a . D z b a n k i z M u z . N a r o d ó w Z S R R w L e n i n g r a d z i e : i l . 6. dzban ciemno gla­ z u r o w a n y , wys. 36 c m , w y k . Tomasz H u d z i a k , Stryszawa; i l . 7, 8. D z b a n k i m a i . i g ł a z . , w y s . 33 i 35 c m , K o ł a c z y c e ; i l . 9. B a ń k a , m a i . i g ł a z . w y s . 38 c m , Brzostek form, technik zdobniczych, ornamentyki j wymaga monogra­ ł a n k i , P i l z n o , a jedyne d w a n a c z y n i a siwe, przecierano w r z a d k i e oczywiście z y g z a k i , p o c h o d z ą z D e m b y k o ł o Tarnobrzega (dzisiejsza D ę b a , rożkowe malatury o motywach roślinnych, kładzione wprost na l u b raczej P o r ę b y D ę b s k i e ) . Z d o b i o n y w t e n sani s p o s ó b , ale ficznego opracowania. W zdobnictwie przeważają c z e r w o n y m czerepie, b ą d ź t e ż na tle b i a ł y m , r ó ż o w y m l u b b r u ­ r ó ż n i ą c y s i ę f o r m ą , j a j o w a t y dzban, w y k o n a n y w 1895 r . jest n a t n y m , a t a k ż e fJadrowanie. Obok tego m o ż n a s p o t k a ć deko­ d z i e ł e m garncarza J ó z e f a O k t a w y ze w s i H u t a „ k l u c z racjo r y t e , w y k o n a n e r a d e l k i e m oraz n a k l e j k i o d c i ś n i ę t e z fo­ w a t k a , ролу. T o m a s z ó w L u b e l s k i , remek. z okolic, gdzie k i l k a n i e w i e l k i c h o ś r o d k ó w garncarskich c z y n n y c h Dzbanki z Nawsia Kołaczyckiego odróżniają pozostałych formą — zwłaszcza wydłużoną szyjką się od zakończoną k o ł n i e r z e m , a t a k ż e b r a k i e m m a l a t u r , s ą b o w i e m p o k r y t e w ca­ ł o ś c i b ł y s z c z ą c ą , bardzo c i e m n ą g l a z u r ą . N i e k t ó r o z n i c h bione s ą r y t e m w przydennej części brzuśca zdobienie W p o s t a c i p i o n o w y c h p r ą ż k ó w zdo­ ( i l . 4). Podobne ma również smukła b a ń k a z Frysztaka. jest do d z i s i a j . 10 S p o r y z e s p ó ł n a c z y ń oznaczonych sygnowanych, Tarna­ K r ó l e s t w o Polskie", a więc jako C z ę s t o c h o w a , nie- b u d z i pewne w ą t p l i w o ś c i . Niejednolity i charakter d e k o r a c j i , a t a k ż e w y k a ń c z a n i a w y r o b ó w na t o , że nie p o c h o d z ą one z jednego warsztatu, poziom wskazuje czy nawet o ś r o d k a . B y ć m o ż e z o s t a ł y zakupione w C z ę s t o c h o w i e , na t a r g u rzeszowskie czy o d p u ś c i e , d o k ą d d o w o ż o n o je z r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i . Jest o ś r o d k i garncarskie j a k t e n ż e F r y s z t a k i s ą s i a d u j ą c e z n i m P u - t u k i l k a m i s w y k o n a n y c h z czerwonej g l i n y , m a l o w a n y c h d o ś ć Znacznie 236 skromniej reprezentowane są inne �niedbale w k w i a t y na p o b i a t k o w y m tle, albo t e ż w geometryczne w z o r y w p r o s t na t e r r a k o t o w y m czorepie, n i e k t ó r e w y k o n a n o s ą z b i a ł e j g l i n y . G a r n k i pozbawione s ą w ogóle d e k o r a c j i , t y l k o c z ę ś c i o w o glazurowane, n a t o m i a s t i n t e r e s u j ą c ą d e k o r a c j ę posiada d u ż y dzban, na k t ó r e g o b r z u ś c u , o b l a n y m c z a r n ą a n g o b ą umiesz­ czono poziomo wianek z ł o ż o n y z m a l o w a n y c h k w i a t ó w i r y t y c h gałązek. Ł ą c z n i e w zbiorach lwowskiego m u z e u m r e p r e z e n t o w a n y c h jest o k o ł o 30 o ś r o d k ó w garncarskich, z k t ó r y c h dotychczas nie w y m i e n i o n o nawet t a k i c h j a k B o c h n i a (garncarz Niewodowski i l . 5), B r a t u c i c e k o ł o B o c h n i , Dobczyce (garncarz F i l i p o w s k i ) . Znajduje s i ę t u t a k ż e nieco w y r o b ó w k u p o w a n y c h od u ż y t k o w ­ ników, np. w okolicach K a z i m i e r z a nad Wisłą, w Muszynie. N i e k t ó r e n a z w y m i e j s c o w o ś c i b y w a j ą t r u d n e do z i d e n t y f i k o w a n i a jak Paczołowice szówka. (Paczóltowice koło Chrzanowa?), czy Pro- 1 2 J e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h z e s p o ł ó w w o m ó w i o n y m zbiorze jest seria 33 n a c z y ń z M u s i n y vel Mosiny, w p a r u p r z y p a d k a c h zaznaczono p r z y t y m — w o j . p o z n a ń s k i e , z czego m o ż n a w n i o s k o ­ w a ć , że s ą t o w y r o b y z ośrodka, garncarskiego w Mosinie k o ł o Poznania, niestety niewiadomego autorstwa. Jest to z r ó ż n i c o w a n y p o d w z g l ę d e m surowca, dekoracji, w y p a ł u , zespół znaj­ duje się w n i m b o w i e m k i l k a s i w a k ó w , naczynia zgrzebne o czer­ w o n y m l u b s z a r a w y m czerepie, a t a k ż e p i ę k n i e malowane i gla­ 11. 10. K u b e k m a i . i g ł a z . wys. 16 c m , Brzostek, w M u z . w Le­ n i n g r a d z i e ; i l . 11. N a c z y n i a z K o ł a c z y c w M u z . N a r o d ó w Z S R R zurowane. W ś r ó d s i w a k ó w jost k i l k a g a r n k ó w i garnuszków, m a k u t r a , b a ń k a i d u ż a owalna b r y t f a n n a bez ż a d n e j dekoracji 237 I �oraz d u ż y dzban, z d o b i o n y p o n i ż e j s z y j k i p r ą ż k a m i i w i s z ą c y m i tamtejszego garncarza. N a tej podstawie m o ż n a p o n a d t o prze­ ł u k a m i w ż ó ł t a w y m kolorze ( i l . 1(15). B i s k w i t o w e g a r n k i i d z b a n k i sunąć s ą p o d o b n i e malowane. W tej samej k o l o k c j i znajduje s i ę d w u - w ostatnim stuleciu. uszny garnek, p o k r y t y z a k u p u , w z g l ę d n i e w ł ą c z e n i a omawianego z e s p o ł u do z i e l o n ą g l a z u r ą oraz d w o j a k i szerokimi, j ę z y k o w a t y m i plamami białej polewy z „ p a j ą c z k a m i " na u g r o w y m ozdobione kolorowymi tle czerepu. Zielono i fioletowo pa­ dość znacznie 14 na zachód granicę produkcji siwaków N i e s t e t y nie u d a ł o m i s i ę o d n a l e ź ć d a t y lwowskiej k o l e k c j i , m o ż n a j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e p o c h o d z i o n z 1877 r. p o d o b n i e j a k w s p o m n i a n a w y ż e j m i s k a , k t ó r a z o s t a ł a podaro­ j ą c z k i p o w s t a ł y przez n a k r o p i e n i e t l e n k a m i m i e d z i i m a n g a n u wana przez W ł o d z i m i e r z a Dzieduszyckiego k r a k o w s k i e m u mokrego t ł a . P ł a s k i e m i s y , a raczej talerze o w y p u k ł y c h ś c i a n k a c l i zeum. i starannie p r o f i l o w a n y c h krawędziach, których zachowało się W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiory lwowskie wzbogaciła d z i e w i ę ć , m a j ą p r z e w a ż n i e dno podtoczone i w y b r a n e od spodu. seria W e w n ę t r z u talerzy p o k r y t y c h b i a ł ą p o l e w ą z n a j d u j ą s i ę w y k o ­ stemplem: „ F r . nane m o r z e " oraz pozyskane ze z b i o r ó w A l . Prusiewicza pędzelkiem kilkubarwne małatury z przewagą zieleni malowanych naczyń z Chmielna, mu­ opatrzona kolistym Necel c e r a m i k a kaszubska Chmielno — Po­ naczynia i b r ą z u , obok tego w y s t ę p u j e r ó w n i e ż ugier i c i e m n y b ł ę k i t . S ą z Bolimowa, to konane w 1931 г., a t a k ż e z I ł ż y , z tego samego okresu. R ó w n i e ż wyroby pojedyncze, na każdym gałązki z różnoksztaltnymi kwiatami, t a l e r z u znajdują, się inne pączkami i listkami (il. ze zbiorów niewątpliwie z warsztatu Konopczyńskiego, Prusiewicza p o c h o d z i p i ę k n a misa z wy­ Wyszkowa, 3), malowano z d u ż ą s w o b o d ą i w d z i ę k i e m . W d w ó c h p r z y p a d ­ d a t o w a n a na k a c h na g a ł ą z c e w i d n i e j e ptaszek. B r z e g i talerzy obwiedzione jest p t a k na g a ł ą z c e , w y k o n a n y t e c h n i k ą f l a m e r o w a n i a ( i l . 1(22). są koncentrycznymi p r ą ż k a m i i w ę ż y k a m i , lub t y l k o linią falistą, uzupełnione malowanymi trójlistkami i odciskami g ą b k i . Do­ tychczas p u b l i k o w a n a b y ł a t y l k o jedna misa z M o s i n y , ze zbio­ rów Muzeum Narodowego, 13 m a l o w a n a bardzo s k r o m n i e , wobec czego o m a w i a n y t u z e s p ó ł w y d a t n i e poszerza n a s z ą znajomość Wartość początek XX w., na poznawcza o m a w i a n e j dnie której kolekcji umieszczony jest —• j a k już p o d k r e ś l o n o na w s t ę p i e — o g r o m n a . Bez jej o p r a c o w a n i a t r u d n o jest p o d e j m o w a ć z a r ó w n o s t u d i a nad c a ł o k s z t a ł t e m zagadnienia ludowego g a r n c a r s t w a , j a k t e ż i prace monograficzne nad posz­ czególnymi ośrodkami, zwłaszcza z południowych terenów kraju. w y r o b ó w z tego o ś r o d k a , a t a k ż e d o w o d z i wysokiego k u n s z t u P R Z Y P I S Y 1 I r e n a B o j a r s k a , Krakowska ceramika ludowa, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3, 1949 n r 5, s. 140—149; t e j ż e , Naczynia gliniane z Brzostka, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 6, s. 171—176. Opracowanie oparte na m a t e r i a ł a c h , zebranych przez a u t o r k ę w t y c h ż e muzeach w 1979 r. Piec z Ł ą ż k a Ordynackiego, s ą d z ą c z opisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j , b y ł tego samego t y p u , j a k u ż y w a n e obecnie w Łążku. I . B o j a r s k a , Naczynia..., op. c i t . , s. 171. E w a F r y ś - P i e t i a s z k o w a , Wawrzyniec Dudziewicz, nauczy­ ciel i garncarz, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3 1 , 1977 n r 4, s. 231. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Konkurs i wystawa gariicarstwa ludowego województwa krakowskiego, ,,P'ol. Szt. L u d . " , R . 16, 1962 n r 2, s. 122. J a n B u j a k , Garncarstwo w Babce, R a b k a 1964. B a r b a r a B a z i e l i c h , Garncarstwu starosądeckie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 12, 1958 nr 2, s. 101—102. 2 3 4 5 6 7 8 9 р о г . : I . B o j a r s k a , Naczynia...; R o m a n Reinfuss, Brzostek — zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 3, s. 167—170. Teresa K a r w i c k a , Janusz O p t o ł o w i c z , Garncarstwo po­ łudniowo-wschodniej Lubelszczyzny, L u b l i n 1957. W y r o b y podobne, j a k w z b i o r a c h M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , p o r . : I . Bojarska, Krakowska ceramika..., op. c i t . , i l . 7. W g Spis miejscowości PRL, Warszawa 1967, j e d y n a m i e j s c o w o ś ć o podobnej nazwie — P r o s z ó w k i — znajduje się koło Bochni. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Z badań nad majoliką i pólmajoliką ludową w Polsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 24, 1970 n r 2, s. 72, i l . 10. R o m a n Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 77 i nast. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 "Fot. E . Frankowski. Rys. autorki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5eb1df4ebd632c45d7ce01349b0646a.pdf 9e740c4fdde67925c1deb974fe42ce4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1689 Title A name given to the resource Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef ; Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. ,ROZPRAWY Lud, t. 66, l.!132 JOZEJF BURiSZT,A, POLSKA ,BRJONISŁA WA ETNOGRAFIA KOBCZYŃ6IKiA-J1A\WOiRSKA PO II WOJNIE * (ETNOLOGIA) Polska etnografia (etnologia) pr:z;eszła po II lwojnie śwd.aibolwej kUka oIkr€lSuswego 1'0ZiWojlU.Bez na'W!iąiZa11.ia dQ tych dkresów nie rnorlna zro7JUimiećw~ółoz€'snego stanu na'szej lIlauki. Wyró:źmia się u nas nas:tEaplUjące oilcresy przełomowe: lata 1948 - Hł50, 1954 - .119,516 oll'az lata po 1,97:0 roku. PieI'rw'sze lata to Okres odbudowy ZJIri:szC'wnY'Ch ipiI"ZeZwojnę placówek o:raz ocgalIli'zaoja :nauki na bazi€ dorobku przedwojennego nd.wy'cn OŚ:rodkaw pracy. Rearkty:wowano ikatedryetnagraTii i etnologii w Krakolwie, Warszawiei Poznaniu. Zor.ga'llizowano nowe kat'e1dry w nowo pows'talych uniwersylteJt;aoh w wbhnie, TOI"urii!u,Łod~i i ;WrocłaJwiu. P.rzys,tą'Piono również do odbUidowy starY'Ch i oI"gani'zacji :n!owych muzeÓiw oraz działów etnograficznych iW lIll:u7)each cre:gi<maJny.ch. Rozwinęło. ~ą działalność * Czy_telnikJOIwi należy się wyjaśnienie c-o do genezy tego arrty.l{;U~u. W'iOlSiną 1001 r. cliw.aj pI"CYies1OO"ow,ie z Daparta:rnentu An1JropoJ ogii Społec2JIlej Urriwertsyteltu w SZito:kho-1mi-e,UH Hammenz i Toma's Gerho,l:rn, zwróci.lli sIę do wy:m'iem.iony'ch wyżej autorów o nadesłanie artykułu doty,czącego polskiej etnografii (etnologii, antropologi społecznej vel kulturowej). A'rtykuł ma wejść do specjalnego numeru ,,ElthnOls" - C;Z;ClCS,OIpilsma redag'QlW1aneg-oprZlez w/w pl'OfeSiOTaw i wych1odizą'c-eg,ow jęll.y'ku angiels.kim. P'od nac'zelny'ID tytułem "The Sh1al!)Lnigof Nart.,j,onaJ kruthmpOllogies" zamierzali oni dać przegląd charakterystyki tej nauki (nauk) w ograniczonej lliczbie krajów, w tym wł'aśnie P,olskli. Pmzysłanemu LJa.ITlÓ'wien·uuOlWaJrzymyła szczególowa instrukcja co do pI10filu opracowania oraz objętości (maksimum 25 -sUr-on).NClJsrzeotPralc.ow:a:nie,ie,;t Ziorien!bOlwane wg t)'lC'h Wiskalzówe:k. Uważąmy za potrzebne udostępnienie czytelnikom jego wersji pols~iej. Pomijamy tu wyselekcjo'nlOlwaną bibli1oiglralflę. ZeW7Jględiu na ogra:nilcizoną objętość i pr·oJil oprCllc'owClJnlia,treść jego nie oddaje wszystkich niuansów polskiej etnologii. Redakcja otwiera więc łamy "Ludu" dWadals-zych Opl1aJoowań na omaWiainy tu temat. 1 JO �4 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Polski'e Towarzystwo LuidOlZoolWC:ze (PTL) z jego Je:dynym wówiC'zaSogólnopolskim czasopismem "Lud". OdbudOlWa lIlie :była łatwa. Z1biory muzeall!ne jako dO'Woo.poł!skości w przeważającej mierze ZJastały całlroiwide z.ni!szc'lone przez OkUlpanta, wielu eituogTafów zginęło IW czasie działań ,wojennych, inn!i. w obozach hitlerOlWskiJCh,mektórzy pozosta:li na emiogracji, 'bądź zmalr'li w dkresie oiklUipacj'i.Z preedwojennychkJier1owników kat,ed,r tylko trzech wróciło na swe daJwn,e s,tanrowilSka, lpOws1;a'łeipięć kaltedr Qbję!l:iJ:udzi,e młodzi lecz kształceni na przedwojennych uni'weTlSyteitach, stąd też zarówno ich działalność nawwwa jak dydailctycZiIla ,przez kilka pi1e'l"lWszycihlat po wojnj'e nalWliązywała do lciel'lu'llikówme'todologicznych, zain.'tere?owań badalWczych i probilemait)l1ki chalra!k.t;erY'stycznej dila oścr:'OIdkówmacierzystych. Podoibnie jak prz.oo wojną, uniw,e;rsy:te1;ykształ:towały IDaJgiJstrów wzakres:ie eltnografii z e'tJI1JO\log.ią, pr;zy czym ,program stuk:h&v, obok p!fzedmiotu W!ioidąc,ego,przeiW,tdyiwał pr.zeIdm1ot "lpolboczny", którym mogła być bądź arciheolo1gia, bąldź antmpalo:gia fizyczna. W zalkres1e m~toidologii !okres powojenny ,oharakt&yzowała - jak przed wojną - znaczna rÓŻllord,d'ność stan~ilik metddo[ogicznych. KOllltynuoiWano trzy domd/nujące nUlrly: kry,ty,cznego eIWo1ucjonizmu, s'Woiste~ go historyzmu ora'z zW()llnana<rastającego oocjOllogi'mn'U.Na ogół hrak bylo rw POIlsce ortoddklSyjnych wy7JrLaiw'có!w i teoret)1lków jednego stanolWiska teoJ'eityclZJlo-mel.toldologiclznego.MOiŻna powiedrzieć, że domi'lllUjące były teooe'llcjeeikle!k.lyczne wykorzysltująe'e róime nurty; od historyzmu ,podejmującego prablematylkę 'etnOlgenety~zną, zm'ieT'zaijącelgorpoprzez badanrie .zas~ęgów 'k'U!ltur-owycl1i badania porównawcze do uchwycenia specyfiki ikultur narodowych czy regionalnych, poprzez psychologiz;m, do socjologizrrnru i'llJteresując.ego się prawte wyłącznie 'współzaaeżno&cią zjawilsiki ilCihspolecznJ1ffi luwa:Nl:llikQWaIl'ilem. Ce'chą dominującą powojennych poczynań nauikowych było (położenie od początku ogr{)(Illnego 'naciJskIUna r.ozwój badań terenowych. Wynikało to z potrzeiby udoikume'lllowaniazalUiikającej kul1JUry ,tradycyjnej zarówno w IWy':n:iik.u .zn:llszczeńwojennych, jak i za'choidzącyiohIpr:zeoblra'żeń spoleczno-eikQil1omicznych krajiU. BadalIiia tereno'we (pJ'oiwad:wJIlebyły jednak w roz'PTolszeniu, p:rzy C'zym ,ohdk katedr i muze&w zaczęły je również prowadzić i1rme, nowo pcxWistał,eiinisty1Jucje,jak 'irustyrt;utyregionalIlIe (MaZ'UX'Sdd, Śląski, Zachodni) czy specijalistyczne, jak Instytut Baidań Literackich proiwad.zący m. in. badania literatury ludowej, czy Państwowy Inst)l1tut Badania Sztuki LuJdo'Welj:pir:owadzący haida'l1'iapilasty/ki i mUZJ1ki luJdO'\lI,ej.Brak było lpoC'zynań ikoordynujący'Oh, poza dy.SkU\Sljamio'l1ganizowalIlymi przez Poiskie Towarrzy!S1:lwoLucioznalWcZJe,które, pomimo Ż€ ZT'Zeszało wó:wczas prawie 'WS'zyts.tikichzaWOdOIWO C'zyrrnych etnografów, �Pobka etnog.ra.jia ,po II woj11Ji.e 5 miało ogranliJczoI1lemożliiwości ;wyłwieralIliajakiegokolwi'eok nacisku w celU zrreaii'z,oIwania!p!ootJW'oIwalnyoo zami'e'rzeń. Pomimo trudności wyoowniczych pierfWiSZelata po wojnie pnzyniosły szereg iPUhlilkaoji. Oboik niehcz,nyeh wznowi'eń pmc prZleidwo'j€nnych, były to częściQW'Ooudem oca~ale praoe, kltóry'Ch wydaniu p<rneoS11lk1oidziła wOjlna, nieiiJczne stosun!kowo prace iPlI'zygotowane w trudnych wa{funlkach. oJrupacji z myśilą o powojennej o:dbudiowilekraju czy :p'oGlpies'Znie pub.likOlWanewyniki iPie:rrws'zychrpowojenn~ch badań plI'O'wadzonyohpoza celami ~YlSto po'znawczymi dla pa1inz€!boclhuidow:u:jącyc<h się mtrzle&w,bądz z myśilą o rpo!tr7Jeibacih powstającej w nowym }{Smakie rzeczYlWis!tości.Te ostaJtni'e zostały niejednO!kr,atnie polddallle w okresie następ!nym olS'trej krytyce. W miarę s'talbihzacjiżycia gorspoda:reze:gooraz kiI'zlelpnięciast['lukitur arganiJzacyjnych na3tępuje,w .nalUoepolskiej proces IPrzebu.do,wy metod'O'logicznejwi~ąoej się z nowymi potrzebami życia nauikolWelglO w tPJ."Zeobrażonych całJlwwicie warulllkach ustrojowych. Proc€1S Z[ll[an MI ,wilelu drz.iedzinach nauki, w tym rówll1ieiŻIW etnografii, .oIdlby:wałsię w znacznym stopniu pod 'WlpłYlwernoogór'nych,:m:nstyltucj'Otnahlwwanych naci''''Mw. W śroo'Owil'lllmetno:g{fafi'Cznymzaezynają się ipojawiać a{f!tylkułypl'ecyz.!Ująoestanowisko metoidOllogic'zne pOISw:oególnych badac,zy o;ra'Z ich stooun€lk do teorii ma1;'eTiali:zmu hilS1;oryc:znlegoi dialelktyczneg'O, jak rótWnież a!I'ltYlkułypisane pl"ze:zetnografów lub iplI'ZelCłstaiWicieh dyscyplin pokrewnych usiłiujące oikT'eślić generalny stosunek założeń dyscypliny do wslkazań maiTlksizmu. Pojawiają się również omó:wi'eniai tłumaczenia pTaC uczonych radzieckich. Zbieżność zain1ieroesowańtradycyjnej etnogrrafii izalec-eń iIlami marksistoJWskiej dOtStr'ZIBgahówcześni et:nografmvie w badaniu "bazy", stąd też obseT1Wowaćmożna WZT'OstzaiJIliter,esowańbadaniami tzw _ kultury materia1lnej i :zJwiązanymi!Znią stloounlkamiprddUlkcji. Brak wiodącego ośroidka koordynacyjneg,o ,pr'Zyczynil się niewątpliwie do tego, że śxodowi!sko etnograf1c zne nie docze!kalo się wyraźnego określenia swej :pozycji na brzemiennym w skutki I KOnJgT'esieNauki Połskiej, który miał ffi1ej'SC'ew 1;95.1 r. i który zaitnicj'OIwałutworzenie Polskiej Akademii Nauk. • Braik wyiraźni'e sprecyŻ>dwanelgopoglądu na miejsce etnografii w 'zespole naUik humanistyc~nych ora~z dominująca w latach pięćdziesiątych tendencja do unifikacji i c€II1tralWacjipoczynań iIla'Ulko.wychspowodowały, że w :zreiormo'wanym, nowym, jednolitym na iWS'zyl3tkichuniwersykitach pmgrami'e studiów obowią71Wjącym00. T. ak. 19150/19.511 połączOtno i �, JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografię z arohoologią Polski i powsZiechną oca'Z z archool'Ogią ŚTódziemnomo~siką w jedno studium Historii Kultury Materialnej. Studium to przewidywa'ło dużą ilość przedmiotów "kursowych" (obowiązkowych) o ściśle określonej zawartości oraz tzw. "przedmioty ideologiczne" zaznajamiające studenta z założeniami idreQwo-,p'Olitycznymiustroju socjalistycznego oraz z zasadami materializmu historycznego i dialektycznego. Studium to początkowo trwało trzy, a następnie cztery lata, przy czym na ostatnich latach przHwidywało specjailizację w zakresie jednego :ztrzech wiodącyćh przedmiotów (etnografii, archeologii powszechnej lub .ŚTód'ziemnomo!l'skiej).W tym miejscu zaznaczyć na.l'eży, że za przykład€lITlZSRR i innych krajów demokracji ludowej upowszechniono pogląd, że :na okr'eŚ'lenie naszej dyscypliny wystarczy posługiwać się jednym terminem "etnografia", przy czym nauka ta, :posługująca .się jedną metodologią :ma:rkŚistowską, obejmować miałaby swym zaikresem zarówno etnografię krajową i europejską (Vol.kskunde), jak pozaeurOlpejską (Volkerkunde), zarówno 'badania monograficzne, jak porównawcze oraz ;re:f.leksjętemetyczną. Równo1legJledo reformy studiów, które zresztąuruchamiJolJlo tylko na trz·ech uniwersy1tetach, ,przystąpiono w 195:3 T. w Polskiej Aikademii Nauk do zoogani7!owaiIriaInstytutu Historii Kultury Materialnej (IHKM) również z działami: aJ"Chealogii Polski, an:heologii ŚTódziemnomoT'Stkiej, kultury materialnej ~esu feudalnego i etnografii. Podobnie jak w innych kraijach soc.ja'listycznych, !również w Po.J.!Soe Akademia Na'uk i jej instytuty miały w załozeniu pełnić rolę głównegoośT1odka badawczego i koocdynacyjne,go, wytyczającego kie,ruIlIki nOlwych poszukiwań i czu,. wająoergo nad ich metodologią. Zało,żenia te w warunkach polskich a zwłaszcza na grunciee:t'llog:rafii, nie doczelkały się pełJnej realiza'cji. Okres wyraźmych dążeń centTalhstyc'znych oraz presji metodologicznej w dzj'edziJnieeitnolgraiii ,wytye'zają daty dwóch lwnferencji: pierwszej zw'Ołanej przez P.olskie Towarzy.stw,o Ludoznawcz,e w 19~1 r. w zwią'zku z przygotowywanym Kongresem Nauki Poilstkiej,.i drugiej zorganizowanej w 119516 r. przez IHKM PAN. Pierwsza kOlJlierencja dokonała s:t€ITeatYPowe'go rozrachunku z dorobkiem przedwojermej etnografii "z punktu widzelJlia postępowej myśli społecznej,'" OTaz etnografii p'a~ennej "w diaJ.e1ktyczny.m'procesie walki starych tendencji z .nowymi p-rezentowanymi iprzez dąż,enie do powiązania nauki 'Z życiem i oparcia jej o materiahzm hist'oryczny i dialektyczny" . Postanow;ienia tej konferencji (19,51) .postulowały podejuuOiwanieprac z zakresu etnografii historyc:lJIl€j, :tradycyjnej kultury "ludu pracująceg'D", reahwwanie tematów :pomijanych w dotychczasowym d-oTobkuet- �Polska etnografia 7 ;po II wojnie nOlgrafii polskiej, jak np. U'wY1pUlklającychZTó~nic()walIli,eklasOlw~ wsi, ZTy'Wająoez wyidea:hzowalllym olbrazlem kultury WISi itp., iWyldobycie z kultury ludOlwej talkich waiTiQśai,iktóre mOlgłyibybyć wprowadzone ~o kultury narodowej, czyli oT!gan:i'zowaniebadań przytda1Jnych dla prak.tyki społeezne j . DTuga konferencja (W5'6), której Iprogram naukowy :określił ,referat K. DOIbrowolskiego, !pomimo za'Sadnicz'e'go podtxzYmaJnia :wiooących idei poprzeidJniej, pQPif'zez poszerzenie 'i pogłębieni'e prespekitywy m'etodologicznej, otworzyła lll'OIWy okres TOZWOjU etnograf.i'i polEiki1e1j. Pomimo wieilu zalStrzeżeń, dOlrobku lat 119i5:l- 19516 ni,e mQl~na .nie docenić. Jakko1wi,ek były to lata trudne dla badań t·erenowyoo wobec nasilenia się od. 1948 r. itendencji prtzymusowej' kole1kitywi'zacji gOlspodamtw młnych, pol1tyki Iwyidawlllii.czejpreferującej określone 'Pu:blikacje, lataz:nalCznego ogra'n~czenia pracy dyidaiktycznej (etnografów :kiszrtakiły tylko ,trzy ośrodki akademickie w kraju i niektórzy pracownicy Z!ostali odsunięci od pracy dydaktycznej), to jednak studia ebnOlgrafi.ezne.ukończyło ok. 100 €!tnografów, p.owięiktszyły zmaC'zn1 eswe ~biiQTy,prężme pracujące muzea eltnograiiCtZne,dokumenta'cję 'z :za;k;resu fl()1ikloiI'umuzycznego i siZJtukilUldbiwejgromadz±ł Państwowy Instytut Sztuki, IHKM PAN rozwinął, zarpQlc:zątkoiwane 'przez PTL, badania nad P,OI1sikim M~asem Etnografic~nym ,i:td. OhOk alIiy:kułów "krytycznych" czy 'W1PT'owad'zającyohw pra1kJty'kę zasady 'W'u1gaTlnegomaTklsi'ZIDU(-lub wcielających w naiwny spOlSób ~sady maTiksizrnu) na łamach WyldaJwni:otwetThCJlgrafi:cZIl}'lch(glównie wydawanych przez Polski'e TowaTzystWiQLudoznalwc:ze) opub'li:kDłWaIThO S1Zereg cielkalWyehstudiów i przyczyn1ków o ni:eprz.emijająoej waTltości dotkumenta'cyjnej. Uka'zalo się S2JeT·eg-odlkrywC'zychprac zzaikresu hilStorii kultury mateT'ialinej. Podkreśhć lna:leży, iż szer'eg studiów o oharalkWrz,e pT'Zeglądowym z d:ziecłzimyhistJorii i teOT'iikultury, zwłaszcza w dOT01:)ku nauki anglosaskiej (1ll!p.prace oma1wiając€ 'kTytyeznie neoeiwOllucjonizm czy etnopsycholQgi'ZJm),opuhJi:kOlwailisocjologowie 'poZlbawi'eni w omawianym okresie możliwości S'zrelT'szej działa1ności badaw1c'zej. ani też pT!zys:t~pih do przygotowania tłurmaez,eń z 8!nglosa[gkiej literatury światowej, które zaczęto publilkować po 1956 r. Przełom lat C'ztero2Jiestych j pięćdziesiątyoh korzystnie 'zapisał się równi'eż w dzieldziJnie rozwoju S2'ieTooko poję'tej fOl1IkJ.ory.sty1ci. NielZibyt fortunne dla rozwoju sztuki 'założenia socr'eali~u przewidywaly szerokie 'nawiąza:nie do nurtów "ku1tuxy narodowej" identyfikowanych w znacznym stopniu z wartościami rodzimego folkloru, stąd też w okresie tym popieralllo !powstawanie zespołów folklorytstyc'Zinyoh, w tym także l �8 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSK,A-JA WORSKA zaJWIOdowych,r.eprez;enta'Cyjlnych. Praca tych IZe'S\POłów wymagała pO'SZiUkrwań i gr-omardizenia naigrań muzy1ki ludowej, qpil';óW archaic'Znych obrzędów czy dokwnenJtacji tradYC)ńj!negostroju. W 1-949 r. Z)OO'galni'zdwail1D C€'nt~aJę Prz'emyiSłu Ludowego i ATttySltycznego (CEPELIA). Imstylt'Ucja ta, ;poprzez pddtrzyirl1anie i J'iea.k,tywo!wanie wielu zan~kających dziedz~n wy<tiwór:czościludowej oraz olrgarniwwanie zbytu, odgrywa ido dziś lWieTkąrolę wzachowa'Iliiu umiejętności rękodziiedIlii.czychna wsi, a ponadto 'zatrudnia ,przy :pracach 'oTlgaJIlizacy";nych i badawczych (od 1>9,67 r. posiada bowiem właiSny Zakład Bada\wczy) ISpOrąrzeszę e.tlnogirafów. Zasadinicz,e ZllIliany, jalkie zaszły IWży.ciu spo1eC'zno.-,politycznym Maju po roku 19i56, okI"eślO1IliO ,1aJpidamie jako ksz;tałitoIWani'e"po1slk.iej drogi do oocjali'mlu". OId:biłY'siętOneszerdko w ŻYciuna:ukowym. Dla zai'I1lt€Tesowań badaw:c·zych etnografii S'ZCZ-egó1mie istotne było odejście od klOnoe:pojiipOWlS'zechlDej kolekiyiwizacji gospodarstiw ro:Jmych, wzrost zainter~oiwa[lia auteIlltyc:zmJńffiifo.rnnami aktywności wi€jsikiej, pmoesarmi integracyjnytrni ,na tzJw. Zi,emialCh OdzySkanych (Poilsika !pÓłnocno-wschodnia i zachodnia), gdzi!e spotkała się ludność au\tocht'Olnic:zma z ludnością naJPłyiWlową!pmybyłą z irunych stron PolSki, czy obserwacja narastających IWwYIIl,jjkiu podnoszenia się stopy żyC!ilo!Wej zmian w kulturze il:radYlcY'jne'j \WIsi. Całą ooukę poilislką, zwłaLSZ1C'za human:ilsty'kę, cecholwało odejście od ciasnego dogmaJty:mnu ora:z chęć twórczegozeSipdlenia zasad maiberia'lizmu historycznego i dia1leiktyczn€'goz 'pTZ€myśl1eniamicwłowych, pracujących jeszc-ze lub zmarlych hurman:istbw polskich okresu m'iędzy:wojennego. Zrnamienny i ważki dlla środowmka etnograficznego był !'iN tych lataah ogI'OOl1IIlY rozkwit socjologii polsldej. W tym czasie cówroeż etn!O"" gr.afia zbliżała się bardzo zalkresem swych zainte'resowań do anglos~iej antropolorgii ~oł;ec:znej. W zbli:lJeln;i'll eitnfOigrafiipdlsbej ,dlonauki ś;wia!towej w jej ang'losaSlkim wydani!u pewną !rOlę odegrały slpecyficzne kOlIlitaiktypersonalne pdLsiki'ego środowiska .naukowego .z LondyńlSką Szkołą EJkonarniczmą i jej repr'ezentantem, Bolakiem z pochomerria, wychawa1n\kiem wlwe:rsytetu krakowskiego, Bronisławem Malinowskim, twórcą kierunku funkcjonalnego, oraz z jego .nalS'tępcą,R. Firth'em. W środowisku socjoilogicZinym dominowali iW !Omawiarnych latach wycholWalI1kawri.:e uniw€lTlSybet'UpozmańSkiego, uC7JnL<JwieFloriana Znaniec'kiego, jednego z czoł,owych prOlpagJaltorówwykorzy.sta'nia w ,pracy badawczej ddk.umenJtÓ'WO'Sobistych. Młodsza generacja socjologów popularyzowała poglądy Ta[cotta Pa:rscmsa tOTa:zlicznych pa-alktykóiw i teoretyków armery:kańsikiej so.cjoLogii, etnosocjologii i etnopsychologii. iKOlIlltakty,personalne środowiSka etnografic:zmego z nauką światawą �Polska etThograj.fapo II wojnie 9 mia,ły ll1i'estelty SlPolraidyc:zny ohaTalk.ter. Do rzaid~oślci naieża'ły prrzyja~dy za'cho<ci(nioellWolPejsk'ioh Ulczonych. Również rSlporadyczni1e zapraszano etnografów po1sikirch zagcr-anicę ito głÓ'Wll1riJe do krajów słowiańsikich. Stosunkowo rui!eiJriJczne i za:1Jwyczaj k,rótJkJotmvałe były stariJe zagTaniczne pracownilków naukotwych. Wyjeżdżano naj1dzęściJej dio iFra1ncji, mniej do RFN i krajów aI11(gloSlasik.lch, wyjątlk.owo do krajów skanrdynawskich czy śródziemnom<mslk'ich. Wlres:zJcie na'leży s1JwieTdzić, ile młodsi p!racownicy nauki my studenci miieli znikome możliwości wyjalzd6w zaigran~cznych. Poznaniu nauki światowej w znacznie ,większym stoIpniu sprzyjało ożywienie [plo 195\6 T. wymiany wyidawnictw i prenumeiI"alty czasopism (ogmrniJc:zJonen.ieS1JetypOInowl'll'iie wkońou lat 60-tych). Po znllresireIliiuiI"óżmoralkilchograniic~eń zaczęto też pubMik.o'wać liczne przekłady IpT'zyswaja'jące, choć pT'zecię1mie z QPóźniernieffi dochodzącym do dziesięciu lat, kilasJ71C:zme :pozycje z lit,eratury śiwiatolW'€ij. W 19,57 T. wzno,wi'ono The Sexual Life of Savages B. Mailincxwskiego,w 1968 r. wydano pod wspólnym tyt:u:ł'em Szkice z teorii kultury sZ€iI"eg jego artykułów z lat 1£),26- 1,9.45, zaś w 1967 Argonauts of the Western Pacific (dopieTO ,Ord1e~0 T. zadzął ukazywać 'Się pel'llYZJbiór dzieł B. Ma[ilnowsikiego). W 19B5 r. wydano t<łumaczenie R. Firtha Human Types. An Introduction to Social Anthropology, mrS w 1'969 er. T. ParsonlSa Social Structure and Personality i w 197\2 tegoż Essayin Sociological Theory. W ralku 1966 ukalzało się też t'lumat'ZJenie R. Benedict Patterns of Culture oraz wybór z prac E. Fu:omma. Rok 1960 IzapoczątJkOlwał pTiZ1eikłardyprac C. Levi-Straussa (Smutek tropików iClzyesej z wy1dawlnlctwa vbiOiI"olW€goRasa i nauka). PireiI"WlSlzą jego pralcą śeiśle nau;kową, która ulkaza,ła się w tłuma'iCl~erniu,był Le totemisme aujourd'hui (1969), zaś tłumac'zenie Anthropologie structurale o:publilkowano dopie~o w 1970 r. D O'm i Inu j ą c e t e n d e 'n c j e b a d a w c z e i i c h z akr € 6. Cechą r02'JWO'jurpollskiej etnogra.fii aid po'łowy lat pięćdziesiątych i w latalcn s~eśćdiziesiąrtych b)"lo 'SZ!czlególne ipołączenó:e ni:elkltórych poiCllstalW'owych aspektów mart'eriai1i:zJmuhisitor)'lc'znergo i metody dia~erktYClznej z tendiencj,ami naiUlki śWialto:wrej, L'JwraszC'zafunlkcjonalliz'illu. Zgodnie z zało·żeniami teorri maerksistolwlstkiej, w ana1i:zie 'etnografiC'znej dużą wagę przywią,z)'lwalTho do Toli ZI111iiennychC'zynników społelciZno-goSlpoidaTlczych ksztalJtujących kUlrturę olk:reśl'OInyoh zhiorowo\'ŚiC'i.Jednrocześniie w baidaniarch dominowały mollliog:rafie ,wybranych śr'odowlilsk, których kultura traktowana była jako .system wza,jemnych ws:półlzależnych zjaiwisk. W schremaoie anallizy szerdko s1JO'aowalnodycrekityrwy klasycznego fUll1ikcjonaEzmu. Dodal1JkiOwąro[ę w sto:sulnikolwoSlzerokim upolWs:zec1miell1iu omalWia- �10 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKiA-JAWORSKA nej metody bai<lalWczej odegrały z jednej s1Jr{)llly przedwojenne trl3dycje po'1sikie'j:s~oły monografii gospodaT:Czo-h'iSitDir~mejmałych społeczności loikalnych (szkoła F. Bujarka) ,oraz txadycj'e szk!oły durlkheimowooej u:powszerchiniQll1.€ w pracach kultum[og.ic~ny:ch S. CzaTlno:wiSkiego, wT'<:'Szcie przede wszystkim, publikowane od 19,5:3 r. prace t:eor'etycz:rreK. Dobrow0 1S1kiego, okre1ślające podohne znloż,e:niabadawcze mianem "metody integralnej". W pracach tyoh Dobrowolski pre1cylzowałrównież chard.kte~ rysty~c:zmecechyora1z regulmmości kształtowania się i plfiOoesuzmian chłopslkiej kultury tradycyjnej. Na wspomnianej już komerencji metodologicznej w 1966 r. K. Dobrowo1slk:iprzedstawił szerOlkozaikrojony ,progmm badań etnografii, którego zadaniem pOIWi<n:na być z j-ed'I1:ejstronyr:eko'I1:s.hmkcja historyczna, a z drug,iej p.OiZIlanieaktualnej rzeczywistości, słowem badanie całokształJtu k!ultury chłopskiej w jej his'borycznym TOI~oju. Szczególną uwagę zwracał na to, że tego rodzaju bada·nia ;powinny obejmO'wać nie tyłko ei1ementy r:eliktowe, na kitóre dę.'wni'ej'2'Jwracanosz'e':aegó~nąuwagę, lecz talkże .głęb:okie przeahra'Żenia jakim ulega kultura wspóŁczesnej wsi pod wpłYIWemill;owego układu sltosunkóws\polec'2'Jnych i go'Spocia;rczych. POll1.adto,etnografowie n1e powi'nni ograni'c'zać ba/dań do kultury ludności wi'ejskile'j, lecz podjąć także ohse'I'Iwac'jękultury kłasy robotniczej w jej różnych środowiskowych odmianach. Dobrowolski po~;;tulował talkże zajęcie się dziejami kultury ludu pracującego w .poprzednich fo:rrrnacjach ora:z dalszy, obok vnnych dyscyplin, udział etnografó·w w badaniu społeoz'l1O'ści etni:cznych. Pomimo ogJ:'0!ffi:nego roz;woju badań w następnych lartach, tak s'ZJeroiki program ll1ie został w peł.ni zrealiZQIwa'ny,ZJwłaS'zczajeśli chodzi obadainie }{ułtury lI'oboimic:zJej. Na wie'lką skailę ro:awinięto natomiast n.ajróżnoI'odniejs:2leg.orodzaju badatni,a te;renowe dotyczące tradycyjnej kultury wybranych regionów, wsilU'b zjawisk. Bada,nia te prowadziły zaró'wno ośrodki 'll'lliweT'sytecikie,jak ;pracowlIlie etnogra:tiiCl:aneIHKM P AN, jak w["€'sz;óe muzea regionalne i central1ne. W ~niiki ·opracO'w~wane w formie artykułÓIW,prac dYlplorrnO'WY'ch (magisterski.ch), doktorskich czy hahiJli~acyj.nych, puhliJ~OIW<:lIne były w coraz liczniej wychodzących periodylkach i w~da'w!I1iictwachseryj'!1Ych, ta:bch jak "Etnografia Polska", "Bihliowka Etnografii Pal:skiej" (wydaWInidwa IHKM PAN), czy w rocznikach .prac mUZJealnY'ch.Jest crzeezą roamienną, ż,e na ok.. 300 prac dyplolITlowychprzygotowywanych w lata:ch 1956 - 1970, w~ększość (241) . ba'w:w.ała na ma,teriałach w,s,pólcześnie zehra!nych przez autorów, a z.aledwlie kiTka pOT'U'szaŁo p'I'toolemy ogólnometodO'lo.gicz;ne,zaś głównym :prrzedm:ioiemz'ailDteresowań był problem regiomlhzmu kulturowego. Znamienne, że były to zazwyczaj bad1łJniadługO!trwałe, :pJ'owadz'one metO!dycznie, bogato dokumentowane i uwzględniające różm'OfoidJny ma1 �Polska etnograjjfa ,po II wojnie 11 teriał źródłowy (arlChi:wa1i~,mate!l'iały statysty'C':zme,ohserwa:cj:e, IW)'iwiady itp.). COlrarzczęściej centralnym prohlemem ibaida1wlc'zym stawały się nLe tylko skutki proceisu, ale i Saim mechaniZlill zmiany ku1tur'Owej. W badall1iach tychetnJOigrafowie Ispotykali się często z coT!azaktywniej pracującymi socjologami wsi, przy czym graniJce międizy tymi dwoma dyscY'phnami niej.erclinoklrotnieza'cierały się. Baidania s'Olcjologire~necechowała większa tendencja dJOujęć maikrostruktUrraiLnyrch,wylkorzystywall1ia masowych darnych anali:z.OIwanyahprzy pomocy prarwideł statystycznych, etnografowie zaś przedkładali mikroanalizy oparte o badania 1;?Jw."metodą antropolD!giczną". Ponadto we iwnioskowaniJu częściej odwoływali się do tłumaczreń genetycznrO-'przyczynowych, a nie· jak to czynili socjologorwie - pralwie wyłąeznie strukturalno-funkcj,onalnych. Oba typy badań uzupeŁniały się haI1monijnie po'Zwailają!cna ,wzajemną weryfikację wniosków z tym jednak zastrzeżeniem, że IW badaniaeh etnograficznych do końoa nie został rozwiązany pr ob1em pełnego prlz'eidBtawłenia Sllwmphkowarnej rzeczywistoś,ci kulturolwej "s;połeczeń,stwa złożonego" (complex society). Uwaga badarwlcm zatrzylmylwa'ła się za:Ziwylczajna badaniu przyczyn tI1wania lub zanikania elementów archaicznych, ze szkodą dla śledzenia dróg powstawania i upowsz'e1chniania się innowacji kulturo'wych. NajC'zęściej stosorwarnąmetodą pokazania procesu pa:-zemianbyła ciągle metoda re:kornsbru~cji modelu "kUl1trury tradycyjnej" z oikresu nasycenia jej ar:chailzmami i nasrtępnie śrledzenie Zm!iHIll jakie w stosunku do niego zaszły w obsmwowanej społec:zllloŚICi. Szczególne miejslce wśród badań przeolbra~eń wlsi zajęły badania nad integracją kulturową mieszkańców ziem oci'zyskalllychorrarz stiwiimdzolllle tam regularności. Towarzys:ząoe badaniom etnog:rafic:onym dąŻleniredo budolwania ogólnej teorii zmiany kulturowej ora/z otwarcie się nowych moŻiliiwOlści poprzez zacieśnienie współpracy naukowej krajów sOlcjallistyeznych sipOrwodalwało podjęcie analogicznych badarl w spOrlec:z.nościa:cho ipodohnym ustroju lecz odmienrnej przeszłości (badarniia prlzemialll kuHuTlowYlch w Mong!Qliii Bułgarii). We współpracy międzyrnaroidorwej wa:-rgani:z.owano też badania porównawcze nad kulturą ziem górlsk'ich w Ka'rpa,tach. Jeśli chodzi o badania porÓrwlllaeze,to w dalszym ciągu, choć w mniej3'zym zespole badawC'zym, prlOlWadzonobadania nad Po!lskim A!tlas'em Etnograficzmym olI'az dokumentacyjne badania 'nad slztluką ludową i wytwórczością artysrtycz:ną. Znaezącym poeiąglllięciem orrganiza'cyjnym było utwo!l'zenie w IHKM PAN w 1962 r. Zakładu Etnografii Powszechnej z dW01;napmoOlWniami: warszawską zajmują,cą się kulturą Mongolii li poznańską podejmującą prace ame['ylkalllistyc::zme.J ednoczeŚinie z:1ikwidOlwanoosoibny Dział Etnogrrafi'i w IHKM, co os'łabiło pozycję tej naulk<i.w strukturlZie Aika1 �12 JOZEF BURSZTA, BRONISł,AWA KOPCZYŃSK!A-JAWORSKA demiJi. NastątpiŁo też 2)nac~e roz1uźni:eni€ więzi placówek IHKM i uniw'eI"SyIteckich. Już na począ1J~u ,()Iffiawianego olkTesu (w roiku 1956/W'5rT) przeprowad:wno kioi1eljną!['IOOlrgamtiJzację studiów etnog;rafic'2)nych. Tym razem zmierzała l()II1a do (pełnego wyodrębniiffi1ia i usamodziteJ.ni,enia dyscypliny. Uetalono sz.cZJergół<Jłwy program na'Uc:zaIf1li.'a, który obQlwiązywał w identycznym ks'Ztałici'e na trzech, a następnile c:ztetrech uniiwer'Sytert;ach, na których prowadWIl'D studia €bnograr£iczne. Program !ten miał k":mtałlCić,,'UJIliwersainego" ,eronograia mogąoego zajmować się zacrówno ,etno;gtrafią PolJ Siki, jak Europy ozy krajów pozaeulropejskich, mia'ł przygOltOlwywać zarÓiWinodo iPfl'acy badatWICzejw i1nsty;tucjach nalUkQIWych,jak do pracy w mu'Zeacth, placówkach ochmny zahy:tków, czy instytuc jach !popierania wyttIwÓTCzościllUldiowej.Stąd 'Zalw'ilerał,obok wykładów i Ćiwic:zeńo charaktlerze €ncykJ.opedycmym, 'Zajęcia z teorii kUiltUry i histociietil1Olgrafii, s€IDinaTlium meto'dolO'giczne ora'z diużą ilość prakJty\k. badalWt'Zych, zajęć i pTaikity'kmu~ooilmych, ponadto wylkłaidy na temat sz:tuki ludowej, e'1eme'llJtów :fiollikOOrystylki, QlchrOiIlyzalbyltkówczy poliity\k.iIkultu!I'a[nejkraju. Tak ws:ae<cihl9tronmie ustalony program ,kształrenia mie mógł być z wielu obi.ekltywtnych !przyczyn z roWiIlym pawrozerui:em reahz:OIwany we ws'zYSltkich om'Qld!kalch.W połdWite lat 7.0-ch pirzyjęła się praktyka realirowalIlia cZęlŚci,programu wedllU!gwłalSIlych usta[eń danego ośrodka uniwe!fisytiec'kli'ego.Dało to możliwość n:iiektórym ośrodlk.om (Wa:rszawa, Poznań, Łódź) poldż'enia więk:s'zego nalCiBlmna zRlznajamianie studentów ?Je wspókwsnymi kierunkami ;w hiuma;rlli:tyce i a:trop()logi~ ŚiWiatowej oraz na samą teorię k'l.l'1tury. Nada'I kształci się "uniwersa[nego" abooilwenta etilografii. W tych ramach jednak isitnieje d[a zidolmych studentów moi1ilWIOlŚć ~!jali:zac<ji IW obranym kieI'IUnku - teorii czy pralktyki. SpraiWa z a t r u ciilli € IIIi a a b s o l wen t ó w etmograIT1ii ciągle była kłOlpQthJWaz raoji m. in. periQldycznY'ch wahań poł1tyik:i naukowej i kulturr'a~I1Jej.Brzy dektla['()Iwanym przez cały c'zas istnieruia PRL pozytytwinym stosurnikIudo ochrony dJzj'edzictwa k:u.HmJTlaWnego, mvłaszcza kuJtUiry ludJolWiejornz cenłtrallnie stemwanej gospodaiI'lki pla'now:ej, występowały stałemnilany w ilości przyljmQIWanych na kierunek etnograficzny studentów (od 5 do 20 osób rocznie na jed€iIl U'niwel'sytelt), uruchamianie i zalW'ieszanie siui<liów etiIlO!graficmych na pOlS'zczelgólnychuni.Jwersyteltach (od sZ€ślCiu w okrr-esie największego ro~woju, do trzech w ciągu długich oIkIresólwczasu). Stąid t€lŻ w jednym roku w skali kraju końozyło et1:nograf:ię 5 osób, w inJnyimponad 7,Q(iSób. ZasadniJooo prr-ę:lm:ierozwijające się muz.ealnic,tlW/oetn!O!gu-aficznezgłaszało zapOltrzebwaniie na różne iJlości abso1wentów, przy czym w końcu 1.9:5;7 r. nastą!piła zmiana w sytuacji muzeów, gdyż ich większość, w ZlWiiązku z rozszelr'Zeniem UpM',WiIlieńterenowych ogn1w adminisxiracji, prze- �PoLska etnograji'a po II wojnie . 13 szła spod opireki MinJi.sterstwa Ku1tUJrY i Sm.uki. !pod :za,rząd ogniw l"'egionalny,ch tej alC1Jmi:nil'>tra cji. SpowoldiQwałoto z jeldnej strony :Mac:zJIlyrozwój muzea1niotiwa, gdyż poszcoogólJne regiony zaczęły d~żyć do S1lWOrZ€nia własnych muzeów regionalnych. Z drugiej jednak strony akcja gr<JmardZienia i OipTaCiOlWywaniaolffielktów ginąeej lmilJtu!l'Y ludowej nie sprzy jałapoglę'bianiu indy:wi:diua1nych zam tetl'eoowań nau:kOlwycll. Stąd też praca w mU'ZiealC'h straciła na a'traikcyjności. ~eJplmwaidzana alIlahza zatI1U1dJnieniawyika:zała, iż na oJwło 700 ahso1wentów etnografii z lat 19,45- 1'9175,zaledwie polowa pracuje w swoim zClJW'OIdzie, w większości w mU'ZJeachora'z w iJrrStyrtJuc'jachkulturalno""OO:Wialtowycih. WłJaŚlnie po 1'9,5\6r. zaczyna r()7lW~'jaćsię bUjnie społec2)ny ruch foJk1orysty.c:zmy. LicZJba imprez fdJ.lkllorysty.c'Z'I1ychw postaci fe:,"1;!i.IWaili, "D.ni foillk1oru", "Jarmall"ków foillclorystyc2'lnych" i róiJoogo roidlzau ikOlIlJku:rsów wyrtiwólJ.'c:z,oŚ!C,i 'LudOlwej didbiega IW la,taoh 70-'ch 400 .irrnJpr1ezrocmiJe! Prace organizacyjne wyrrnagały doradztwa fachOlwelgO i absiO'r1bOlWały 7IDaczne ilości etnogiI'afów. JedrnQlO.Z.eŚ:nie jednak na'leży stwieirdzić, że faikJtyczne ulCzesilmicmJwoetnograifów w kształl1;Qlwaniu poEtyki kulitu:ralnej k!fa!ju było skromne i ZiI1a!C'ZJThi'e częściej decydenoi korzysta:li zdocad7Jbwa socjologów, zwł:aszcza prę2mie ro7JW'ijaJjąaej się od połowy lat sZ€Ś&llziesiątych soc.jorlog,iikuilitulI"Y. StOSUinkOWOnie7Jnac'ZJny był rówrue1ż udzi'ał etnogralfÓiW w pubiliiJkacjach POIPWa:rrn:o-ma,UJkowych.Zmsa!drnik:zylPl'Zclom zarÓWlIlO w prnkJtyce s;połeczej jak i w zaiJnit'eiI"esdwalniach metoidologi'C'mlych miały przynieść dopiero lata si,ooemdlliesiąte. 1 LaJta 7()...,te w poilSkiJej etnografii wy!ka:zały z oałą O'S1:lrościąistotny problem prlled jakim stanęła ta dyscyplina wde:dzy - właooe samoorkreślenie się w oblrilCzu dolmnujących się pT'WillialIl SjpOłeczno-ikul1:Juralnych POllSki OTaz s:tOSUlnek etnogra!fii lill-ajowej do nauki europ.ejsikiej i świartowej. Wpra1wid:zie o sytuacji kryzysIowej w 'e't.nolgraiii dyslkutowano już od końca lat 50~tych, kiiedy to pI1zyś:pies:z:one przeobra0ooie się krajobrazu kiu'1tUlrowego !p()!1s1dejwsi "uśmi&lC'ito" wyod!rę!blIliający definicyjnie tę dys:cyphnę przedmiot badań - tradycyjną kulturę chłOlpską ('ozęiStoidemtyfiko'waną z kiulturę ludową); I~ZJez długi czas sybuaoja była jedm.alkże .pa{I'·addksalna: w teol"'eitycZJnyoh r:oZJwa1żalI1iachpisamo i mówWno o potr:zJeibii,eokreślenia na nowo ipcr"ZJedmiOltu baidań e'tnolgrafJ.i, wska.,.. zywano ma niemo'żność kOlntynuowania dotychczasowego pro!fill:u baidań iW. - W Ipraktyo€ badawczej ;niewiele się jednakzrnienialo, mimo iIż rozs:zerw.no badCłJnia o zjClIWislimkultury robotmiczej oraz wS'półc'ZJes.nej kultury arrt}'1styc:7Jnejo ludiOlw.o-.chłopsk~ejp.rIOlwenilE:mcji(np. folkloryzm). J,oonOcrLeŚI1iewyrr-aźnie OdeZllWClJDO brak kontarrciJu z pOMewtIlym:i dy- �14 JOZEF BURSZ~A, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA scyplinami .nllnmnilSltyki .zaifówno !kraljowej, jak j .ohcej. Na!stępujące po sobie ,,,prrełiOmy" toore,tyczme hurmallli:stylki eumpejsikiej i ś.wia1towej strotkrturnilfrstyclMy, he:rnnellleutyezmy, s€ffililOtyo:zmyodbijały się początkowo słaibym echem w krajOWejetnografiJi, ciągle sikupionej na 10ka1Jnej prol1>rrema,tyce, brak było ikiryitycznych. analiz dokonań współczesnej antn)(PQllogh kui1turowej i społecznej. Z c'zasem nastąpiła reOTientacja. Zanim jednak pa-zejdziemy dio scha.raiktelIyZlOtwa:nlianowych tendencji teore.tyczno-metoldiQ,lOl~c7lnych, na:leży {zarysować ogólLnte tło i UlwaruiIl·· 'lroiwania krajowe. W latach 70-4ych nastąpiło - mimo s:zJerelgu trudJności - wzmożenie poŚT€idtrri.chi be'z:poś.Tedinich kOlllltaktów z OII"ga'l1'i.'zacją i osiągnięciami '7JaTÓWTI(:> €lUifIOIPej:Sk!iej jak i śWlialtowej etnografii, €'tnolOlgii, antbropologii społ,ec7llI1€:jtikuJ:tUlrO'wej, a to Wieloma @ogami. W kQlI1taktacn 1ndytwiduaJinych ,i itnJSty:tucjOiIl'aillnychdociera1ją do .kJraju ZairÓIWiIlOważniejsze pozyej1e liiltemtruTy śiwiaiWwej i >informacje o nliej w takich periOldykach, jak np. "Current Anthropology", "Annual Review of Antmopo1ogy" Ii in. IIIlSipiro.jąciOdzia'ła :udział - aC71ko1Jwi.€Ik osób nielicznych - rw międzynarodlQiWY'ch i śwlial1Jowych k.QlI1lgreśach i sylmpoojac!h etill{)lgJraficznych i anltropiOil()lg'iczmych,z kongregelm łnter'll'aitionai UniOlll olf Athrwpoiloglcal and Ethnol'ogical Sciences na czele. O takich symipozJach ikongiresach iinfoJrmują kraJowe peTlio:dyik:i"Lud" i "Etnografia Połslka", tak jak o polslkiioh baidall'l:iaoh :i:nfOlI"IllUjeizagrr-alIlicę,wydaJWany od 191715 r. po angie1skiu roczl1lilk "Ethin()l!OIgia Pd1ona". Lic;zniejszy, choć zalpewne mniej in~iII'ujący rltO'WaitOirsiko, był i jest udzvał pol!skitch e1Jnograi'ów IW eUT'opejskich akcjach rbadawczych i wydawniczych ("Ethnologia Europaea", ,,!Demots", "Eltiłmoll.lOlgi'a Slav,iea", e'UTiOlpejskiat'las e1molgrafic:z.ny, mięctzY1narodlowe badania kultury l!udmvej Ka:rpat, etnOlg'rafia Słdwffin, prOlblemy I01'k!loryziffiIUilbd.). Na uwa'gę zasługują natomiast - w poprzednich oikr,esach ralClZej nile wyt5tępujące - !poza€!UlI"!opej:skJie e'1<S1peidycjeba:dalwcze praoownikÓiW niektórych ka1Jedr e1Jnngrafii i s:bUldenltówtZJw!łaszcza z Poznamńa) ma;z nliekJtórych muzeologów do tak'ich krajów jak: Azja Śr~owa (U~beikiiMatll), ŚT:o!dik.dwyWsC'hód (Afgal11iStan, Irak, Pakistan), Indie, Małaz:ja, Afryka rówtnlilkoiwa O'l"a:zAmecr-yka Poluidniowa {<Beru i Wenezuela). W ostatnich laltrach występują .dość lieZille1ndyiwiJdualne, dłJuższe luJb krótsze, Wytjazdy zaJgrallli'CZThestudentów i aibSlo1lwJeiI1tólw ,etno!grat~i. - Wszystkie tle faikty wywarły ni'ewątplrWlie swój beqJpOOredmii pOŚTOOI11i WlpłY1wlIla naszą lIla!Ukę. Całość zaś SlptraJWeinografiC'ZJnyc'h usiłuje korelo'wać pawl9tia'ły w 191715 lir. KJorrnitelt NalUk Etnol1ogic7lllY'ChPAN skupiający 30 przreid!stalWlilCicli ·tej nalUk,ii niektóryoh pokJr€Winydh. Na tak uikształfuwanym gtmlJncie narodziły się piraby orclmienm.ego OkJreśl€lllia zaJimJter€'SiOlwańi pola po:zmawczegl() etnograru. SpOira grupa. �Polska etnografia po II wojnie 15 zwłasze:za młodych adeptów tej nalUlki, s'kJUipiłaSlwoją Uiwagę na dwóch generalnych k}westiach: 1) przergilądzie dotyC'hc'zal'3lo~egodorobku te!oretycmego etnografiIi. krajowej oraz 2) wyJka'zaniu możliwości nOrwleg~jakościowo podej'ścia do zjaW'ilSkkUilttNy. Jeśli chodzi o ikIWe5tię1), to do dzisiaj nie osiąg!I1ięto zaidmva1a,jącychrezultatów - brok jeSit systemowego pr~ergłądrui kryityczmej anau.izy .dotychc:zal'i<~ych założeń tooll":eitycznych ·etnografiili..Wyka1zano jed)'lnie nieadekwatność dmnrinującego w praktyce, tlradycyjlnelglo sposobu alna'lizy kultury, kitóry nie móg1ł dorprowadzić do całośc'iolwego spojrzenia na 'zjalwiska kułturrolwe. w ich wzajemnym po~li.ązaniu d€'term:iJnacyjnytm (i{,wtura w tym ujęciu sprorwadza się do zJbiorruifóimych elementów 'n~'e powri.ą1zanyohze wbą, tll"aik:t.owa'Ilych w seusi'e ;wy.tworów już poMrtałych i "wbiektyw.i'WiWHnyc'h"). Zanegorwano również .zasadność podziału 'ca:ŁokształtlUkurlt'UJTyna jej sfery: roolteri'a1Jną,slPoł'eezmą,i duchową. Na kOlIriec wreszcie podikJreŚillOno ni€lprz)'ldartmolść dotychezasorwy,ch założeń ,oanośnue kultury do badań nad kultmą symiboil:ilcziną. Jeśli chodm o kwestię 2) - pozytyrwny prQlgram badań nad ikJu1'turą - tutaj zrobiono nieco więoej. Na początku lat 'i)O-tych "od!kr)'l1o" dla krajowej et,nografii C. 'Levi-Straussa i cały nmt strukturalistycznej re_ fleksji nad. kulturą. Mlorlzli adhere.ncistruktuTalizmu w po.}slkiej etnQgrafii zajmują się nie tyle fi[ozoficznymi impihkacjami struJMura:1iJZJmu (teza o wrodzoności Sltru!ktur, naltura strukturalliJstytc::;mi1ede:liillliowa1nego "śwata kuiltury"), ile możhwościami tej orientacji badawczej jaklo dogodnej i płOidJnej,po'ZJnawC'zoanali'zy poszczegó1nych dziedzin :ku~tury symrbolioonej. W OIparruiuo pro!pO!Il<OWaII1e na g:runc1e tej teorii schematy metooo'l ogti.crmemłodzi adepci opracowah przy kłaidOWIenilejalk:o analizy dotyczące zjalWtiskmalgii, sym:boElki obrzędowej i mi!tol1ogiiludowej. W o~tartnich ,lai1:achUiwl~da'Ozn:iają się tendencje wią'zania k[asyczneg'o stirnkJtuTalli'zmuw e1Jnologii (start)'l9tycznego, jalk nazwałby go J. Piaget) z dokonaniami francUSkiej szktoły historycznej, t'Z1W."La nouveli1!e histoire" (p. Aries, M. Bloch, B. Braude1, J. Le Gaff, Guy Bois i ·n.). To połąoZ€lni'ema w przeikonaniu 'Wyz;n~ców tłumaczyć "st:ru:kitUJrydłiug\iiegotrwania" ,w perspektywie histmYClZJnQ~s!Jruikltu<railinelj i dO\Prnwad:zić w efeikcie do porwstania antrOipolo'gii historyczmej, krt:óra za!wierać będzie w sobie ddtychtlzasolWy strulkt'UlralLzrrn i efektywnie połączy w sobie dwie perspektywy badarwcze - synchroniczną i diachronicz:ną. Na razi!e powstaje to jednak w sfe~e .deMamtylw:nej i nie podjęto jeszcze empiryc'Zn)'iCh!badań na tym gruncie. W ściSłym Zlwiązku ze strulk1JUralistyc:zmym odłamem tzw. "l1J()Iwej etnologii" IW Polsce są wyzna~cy 'ZalO'ż,eńt€O'T€ltyc'ZJnych w)'lpracowanych w ramach rad:ziec~iej s2'Jko~ysemiotycznej z TaTtu. lcł1zJdalniem, potraktowi3.rruiekultury j'ako zbioru t e k s t ów je.'>t szczegóftni:e liŻyt �16 JÓZEF BURSZTA, BRO ISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA teczne w badanriach przekazów kultury symbolicznej - miJtó'W, baśni, bajek, pTZYJPOiWi,eśCli. Analiza serrui.dtyczna zawa.era w sobie aspekt syntaiktyazmy, semantyc:m1Y oraz pra:grrnat)'ICzny. Z wYll1ilkówprz€ipTOIwadlZ'onych amali'z na piertWs:ZYlChdwóC'hpozioma'ch wnioSikruje się o a~pekcie pragiIWłity,c:zmymzjawiska, który odnosi się do stosunku naidalWców i 00bio~cÓ'Wznaków do ,tekstu (Inp. oikTteskmegoobrzędu). Nie!któ!rzy ZlWolelI1lIllilcy s<emi~ltycZlnejteoirii. zjaiWilSlkkJulltu!rdW)'IChpostulwją odrębność alIla,lrilzypra'grrnaltycznej i Sikwpi'ają się na tz:w. spolecznej sytuacji !komurniwwaiI1ia, tj. wychodzą pooa sam teikst (poza powiązarnia w€lwnątir'zteikst'owe znaków) i badają zac'hoiWania społeczne jednoobek w ~oc.esie S€'miotY'c~ego pT'zeka1zJ'lwalIlJia kOiffiuniJkaitówZIllaikowych. Równteż j€idnak. i too nurt badań etnogTa!ficzn)'ICh pooosta,je, jaJk dotąd, na wstępnym etarpi.le;precyziQIwania me1Jod i zalkreślwl1'iapłaszczyzny badaJWczej. Mając jednalk na u.iWa,clzeSlpoxe osiągnięcia semliotyików literatury 'IN Polsce, mO'żma spQidzielWaćsię ,w p'IiZJ'IS:z!łości eIf€\ktywnJ'ICh analiz iJlllllych d1.ied~n kultury dokonywany oh już prnez samych €ltnogirad:ó'IN. PojaiW'ia1jąsię już pi'eŁI'wSIZ€ tego typu prace. TI"Z1ocrian odłamem Iwreszcie młodej generacji pollS/kochetlllogTafów j€St odłam ZlWoll€1I11nilkÓIW fenomenOllogiozmego cha'ra!ktte:ryrowarnIiaśw:iaft.ak.ulturr-y. Braee te są na ra~e na etalPie pTzysiWajarnia polskiej etnogracfii trra- . dycj,i myśilowej E. Husserla, R. I:ngaroiena, R. otto" M. E1iade. Ambicją zaś jest zalSltOOOJWarn;ie metOIdy f€lIllQlIl1ernolog'icznej (niezbyt zresztą jasno preZlentQW'anej) do antiropolO1gIiJC':zmych badań nad "istotą sYrrnibOllu, ~eligiri i kultury". Na ef,e;k1y,'Podobnie jak. w rPTzJ'lpadkiusemioty1ki, tI"Zeba jednak jeszcze poczekać. DosłoiWIniew osta,tmich 2 - 3 latach pojawiła się najmłodsza generacja etnQgrafó1w poJis'k:ich,których amb:i:cją jest chal1'aiktery:zx)lwanieteoretyczno-rnetodologi'0Z1I1yc'hpodstaw etnografii jarko nalUikti.bez ściśle zakreślonych glrank i pT'Oiblema.tyki haidaiwczej. Talk cha<ra.kterYZ'O'lNanaetnogra;f,ja m'iała!by zbliżać się do ideału kulturologii - a więc badać kultwrę we wszy$tkJich jej przejawach i iW)TIDi:airach. Miałaby pr'zy tym wypracować model alnaJ:izy, który by~by w stanie uchwycić .ty!poW()antropolQ1giClZlne cechy kultury i wyikazać rchspecyfiilkę. Zamiel1'ZI€llIi,em tej gru;py etnografów j'est także (jUlŻ reaJizowaina) analiza p.O\S~zególnyC'h temiri antI"(~poJOig;fu świat~ej - głównie amerykańSkiej. Gdyby chciJeć pOid:sJUIIllolwać w kiJ.iku punktach ,pod!sitalwOiWe zamie!rzenia programowe wymi'OOiOlllychkilllm girup młodych po'lskicn etmogl1'afÓ'w, olka'Z'lijesię, że W\SIpómeim lWiSzy;S1lkim jest: 1) .dą'Żeni,e do :krytycznego przeZlwyoięż,ernlia dotylchicza'solwego stadi:umetlnOlgra£icZIllych badań nad kulturą; 2) skupienie się na symbolicznej sferze kultury, która 'Została wylI'aŹirliew prreszlo.ścli zalIli,edbana lub nie osiągnięto w niej waczących efektÓIW ba:da:wlc'zych.Stąd nacisk na takie dziedziny kultury, jak magia, �Polska etnografia 17 .po II wojnie religia, k05mologia, ('również IW wyrrnii'a!I"'Ze 'parówlIlawczyrrn), symbcillka (tutaj meco o:pracowań szamanizmu w MlQIJl:go'lii); 3) precyzja metod badaiWICzychw opalliCiu o ~espól spójnych 'za~O'ŻJeń metodologicznych (s1Jro!k'turahzan);4) wyznaczenie nowego pola badalW'Czego'dla etnografii, rezyiglIla1cjaz dotychczasowego pr:wdmli!otowego coo'raIMeryZOiWalIlia zasięgu rprawomocmości badań e1nograHcznych ora'z 5) SZN!S'zeko~zystanie z dOlro'1)kunallillti światowej i 1lwÓTiC ze jego pr:ue!klS'ztalłcalnie lIla potrzeby rodzimej ,etnograrfii. Nie od rzeczy będzie jedina!k wspomnieć, że iWiękl9zośćtych ambitnych zamierzeń pozJoistaje ciągIIe 'jeszcze tylko zamierzJerniami i dopiero najbliższe laJta 'Pokażą, co właścilwie "za1ofenuje" po1s1dej etnografii mŁode grono jej adeptów. obrzędów JOZEF BURSZTA, POLISH ETNOGRAPHY BRONISŁAWA (ETNOLOGY) KOPczYNSKA-JAWORSKA AFTER THE SECOND WORLD WAR (Summary) This is a Polish version of an article whlich was written for the Swedish magazine "Ethnos" published by Prof. Prof, U. Hannerz and T. Gerholm. The article will be published in a special issue of the "Ethnos" magazine devoted to characterization of ethnography (ethnology, social or cultural anthropology) in several countries throughout the world under the title "The Shaping 01' Nationa,l Anthropologies", Fm cO'mpaJrat'ive pUI'pOlses a fo.rma1l and suhstantial ffi()del a.ppOlinJted by the publishers was followed. Re-'organiza1'ion of ethno.graphic resear'ch in PO'lamd aUer 19'45: depa,rtment.s uf ethnogira,phy, thei,r staff, C,olll,ullluaUOInof va,r.ious met.holC!·olO1gi;ccl'1 aJp,pr,()I:.l;che'S, flcldwOłrk, allJd l'esealrch units. The per:iod of 1948 - 10950: a new resealrich trend uniiiic!at'i·on am cemltraHzarticm of s'Cientifi.c and didaiCti<: coctiviteis. The period nf -1951 - 1956: O1r'gu'n'ization of the Ins.t'iitute of the History (lf Ma.terial Culture, crudal mcthCldo,I'ogk:al c'OInierences and nm\' metho.d'Ololglical trends, new wo.r'ks on hiSltmy of maltcrial culture and theOlry ot culture, recoI'ds of musk folklore and fOl1kart, Essential Cha!Digc:swhich Clccuned after 1956: withdr,a,wal fmm a relSltrie:ted dtogma!ti3m, ju:ndion o,f M~rxism principles with the pl'e-rwail' aJC1h'iev·ements of Polish schohurs, d1:rect and indirect contacts with the worLd 9cienloe, tr.ansl'atioms of f[)rcign wlorkis, a proj.ect of !wide ethnogJ'aphic resea.l"Ch and '~t's (inc.omplete) reaJi.zatiOln, s'erial publi.cati1aD's, cloose rela.t'iOll1!Swith 901cioa'ogy a!nd a tendency to elabo'I'ate a theo,ry (lf cul:tural c:h<llll'ge,f'ieildworrk outsdide Pol:a;n'd (M.ongobia, Bulgaria), re-OIrga,nizalt'io,n of ethnogra'ph~,c cUI'1'Lculum, ethrJ!0'gralphic mu's,eology <lind f101:~J.ou·islt.ic movement. The period after 1970: increaJs.ed cuJtt:a,C:ts with worLd :sci'ence, co·-operation 2 "Lud" - tom 66 �18 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wi,th foreign departments, sc.ientific expediŁionsoutside Eu,rope. On such basis originated attempts to define interests and cognitive scope of ethnography. Quite a !)iig group of yQUJJg eit.hnQgra:phers have· focused ,their arttention on two general px1oblems: l) c.rirt,ical aI11Ia1ys.iJs od' h:ithe'l1t.o existJing theol'eti'ca1 aJchieve:nents of PQdish ethTho~aphy, 2) possibilities of new a'pp.roaiches towa.rds cultuooi pheno- mena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efc7c5c21f30d52505d28b516739340.pdf 513d5a7bd1896a8830d7ff417afbe1bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Związek Radziecki Syberia - literatura polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1556 Title A name given to the resource Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.131-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu d, t. 62. 1978 ANTONI KUCZYŃSKI POLSKA LITERATURA SYBERYJSKA DO XX WIEKU I PROBA OKREŚLENIA JEJ ROLI W STUDIACH ETNOGRAFICZNYCH NAD NARODAMI ZWIĄZKU RADZIECKIEGO "Na to są potrzebne kroniki, ażeby czyny pamięci god'1e z życia ludzkiego w zapominek nie poszły ..." S. Orzechowski, Kl'OJliki Zapoczątkowany jeszcze wojnami Stefana Batorego, a następnie ciągnący się przez trzy stulecia łańcuch zdarzeń społecznych i politycznych między Polską a jej wschodnim sąsiadem spowodował, że szlakiem niewoli wielu Polaków zawędrowało na rozległe obszary państwa rosyjskiego. W konsekwencji zaludniły się obszary Rosji jeńcami z Polski. Jest to zjawisko bardzo znamienne w naszej historii, wielu bowiem uczestników tej "migracji po niewoli" związało się na stałe z dziejami Rosji, jej kulturą, gospodarką i nauką. Kontakty te noszą mało jeszcze znane w dziejach naszej nauki znamiona wkładu Polaków w poznanie Syberii, rewolucyjnych związków między polskimi i rosyjskimi patriotami przebywającymi na zesłaniu oraz osiągnięć naukowych w dziedzinie etnografii tych ziem, cenionych współcześnie przez naukę radziecką 1. Na Syberii I Z opracowań poświęconych tej problematyce, które ukazały się ostatnio w Związku Radzieckim, przykładowo wymienić należy: L S. Wejsztejn, Antropologićeskije i etnografićeskije issledovanija Feliksa Jakowlewicza Kona, "Sovietskaja Etnografija", nr 4: 1965; tenże, Feliks Jakowlewicz Kan kak etnograf, "Oc erki lstorii Ruskoj Etnografii, Folkloristiki i Antropologii" t. 3: 1965; L S. Gurwicz, l. w. Puchow, E. K. Piekarskij, K stoletiju sa dnja rozdenija, "Sovietskaja Etnografija", nr 6: 1958; G. F. Szamow, Naućnaja diejatielnost O. M. Kovalevskago Ul kazanskom universitetie, "Ocerki po lstorii Russkogo Wostokoviedenija", t. 2: �132 ANTONI KUCZYNSKI bowiem uczestniczyli Polacy w odkryciach na polu geografii, zajmowali się badaniami etnograficznymi, archeologicznymi, antropologicznymi i językoznawczymi oraz zagospodarowywali ten kraj kładąc podwaliny pod nowe gałęzie rzemiosła, pod rolnictwo i przemysł. Zakładali biblioteki, sklepy oraz apteki i szkoły 2. Pobyt ten stworzył ponadto jakby dwunarodowe formacje psychiczno-społeczne, tj. rodziny, wśród których przez pokolenia dziedziczona była, podczas pobytu w Rosji świadomość polskości, kultura i język. Część z tych ludzi w różnych okresach wracała do kraju, inni natomiast, wrośnięci w nowe środowisko, pozostawali na ziemi wygnania, a ich potomkowie do dzisiaj żyją na Syberii. Dzieje tej tułaczki znane są z polskiej literatury syberyjskiej, zwłaszcza z dużej ilości pamiętników. "W dziejach naszego pamiętnikarstwa grupę osobną - pisze Jan Krzyżanowski - i to nie byle jaką, stanowią wspomnienia Sybiraków, turystów z musu, jeśli tak godzi się nazwać zesłańców, przeważnie «przestępców politycznych», skazanych na przymusowy pobyt w wyznaczonych miejscowościach, na więzienie, na wieloletnią służbę żołnierską, niejednokrotnie na katorgę, a więc ciężkie roboty w kopalniach rudy. Ci, którym udało się wrócić, spisali swe wspomnienia, które niekiedy okazywały się sensacjami 'i zdobywały poczytność europejską" 3. Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie jest czymś wyjątkowym w dziejach naszego piśmiennictwa 4. Brak mu również odpowiedników w literaturze światowej. W żadnym bowiem piśmiennictwie światowym dobrowolny czy przymusowy exodus nie pozostawił tak bogatej spuścizny. Nie posiadamy np. relacji wygnańców irlandzkich ze Stanów Zjednoczonych, nie pozostawili ich także Francuzi zsyłani do Gujany czy walczący o wolność Kubańczycy przebywający w więzienIach na Fernando Po. Również Anglicy zamieszkali w swoich koloniach okazali się bardzo wstrzemięźliwi i nie pozostawili za wiele wspomnień, tak aby można było mówić o odrębnym zjawisku literackim, jak w przypadku sybe,1965; G. S. Sapargaliew, W. A. Djakow, Obscestvienno-politiceskaja diejatelnos( Ałma-Ata 1971; B. S. Szostakowicz, Poljaki - politiceskije ssylnyje konca 70 - na cala 90 godov XIX vieka w Sibiri, [w:] Ssylnyje revolijucjonery w Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskije svjazi v oblasti nauk o ziemle, pod red. N. S. Czoczi, Moskva 1975. 2 M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; W. Pob6g-Malinowski, Syberia, [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata, pod red. W. Pobóg-Malinowskiego, t. 1. z. 3-4, Warszawa 1939; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972. 3J. Krzyżanowski, Pierwszy nasz pamiętnik jeńca Sybiraka, "Pamiętnikarstwo Polskie", nr 3-4: 1973, s. 214. 4 H. M. Małgowska, Sieroszewski i Suberia, Toruń 1973, s. 23. ssUlnych Poljakov v dorevoljucijonnom Kazachstanie, �Polska literatura syberyjska do XIX w. 133 ry jskiego pamiętnikarstwa polskiego. Rosjanie natomiast, których literatura syberyjska jest o wiele skromniejsza od polskiej, stworzyli bardziej zróżnicowane gatunkowo utwory np. Wspomnienia z domu umarłych znanego pisarza Fiodora Dostojewskiego, czy cykle opowiadań syberyjskich Władimira Kowalenki, z wybijającym się wyraźnie brakiem pamiętników z zesłania. Nie brakło jednak w literaturze rosyjskiej twórczości opartej na wątkach zaczerpniętych z polskich pamiętników syberyjskich. Wymieniając przykładowo, wspomnieć należy, że tworzą ją takie utwory, jak Za co, Lwa Tołstoja lub Byłoje w nie bywalam i niebywałoje w byłom, Władimira Dala - naj słynniejsze pozycje rosyjskiej literatury inspirowane polskim pamiętnikarstwem syberyjskim 5. Ponadto pamiętnikarstwo to budziło szerokie zainteresowanie nie tylko w kraju, ale i poza jego granicami, dlatego niektóre pamiętniki doczekały się obcojęzycznych wydań - np. rosyjskich, angielskich, francuskich i innych 6. Ten rodzaj pisarstwa należy rozpatrywać jako zjawisko kulturowe całkowicie oryginalne dla Polski, a jednocześnie mające europejską rangę. Niestety, nie posiada ono do dzisiaj historyczno-literackiej monografii. Także we współczesnej prozie radzieckiej spotkać można polskie tematy syberyjskie, biorąc chociażby pod uwagę twórczość Franca Taurina, autora utworów Katorżnyj zawod, Daleko w stranie irkutskoj, Partizanckaja bogurodzica i tłumaczonej u nas książki Strome brzegi Bajkalu. Tak jak w Stromych brzegach Bajkału, również w innych utworach przedstawia Taurin Syberię jako miejsce zesłania, kreśli towarzyskie i rewolucyjne związki między polskimi a rosyjskimi zesłańcami walczącymi z caratem 7. Podobne obrazy odnajdujemy również w książce Georgija Markowa zatytułowanej Sybir, za którą otrzymał on w roku 1976 Nagrodę Leninowską. Książka ta jest epickim freskiem obrazującym życie Zachodniej Syberii tuż przed Rewolucją Lutową. Jej główny bohater, zbiegły jeniec, styka się podczas swej ucieczki z przedstawicielami wszystkich warstw społecznych - zamieszkujących tajgę plemion koczowniczych, po rewolucyjną inteligencję syberyjskich miast. Dla czytelnika polskiego interesującym jest to, że w powieści Markowa znaleźć można, nakreślone z dużą sympatią, portrety Polaków - dzieci powMałgowska, Op. cit., s. 23-37. Zobacz np. K. Lach Szyrma, Revelations of Siberia, by banished Landy, London 1852; R. Piotrowski, Souvenirs d'un Siberien, Paris 1880 - następnie ukazał się przekład angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, duński i rosyjski; J. Gordon, Mes prisons en Russie, Leipzig 1861; A. Januszkiewicz, Dnievniki i pisma iz putiesestvija po kazachskim stiepjam, Ałma-Ata 1966. 7 H. M. Małgowska, Posłowie [w:] Franc Taurin, Strome brzegi Bajkału, Warszawa 1975, s. 342-347. 5 6 �13J ANTONI KUCZYŃSKI stańców Z 1863 roku. Ich losy wprzęgnięte są w książce w codzienne życie Syberii, którą zagospodarowywali i cywilizowali rozwijając różnorodną działalność społeczną i kulturalną. W porównaniu jednak z obfitą kroniką zesłania, jaką zawierają pamiętniki i wspomnienia, literatura książek Taurina i Markowa jest zapisem o wiele skromniejszym. Wchodząc w dłuższy kontakt z ziemią wygnania, polscy zesłańcy utrwalili w swych wspomnieniach ówczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą Syberii, panujące tu stosunki polityczne, osiągnięcia kulturalne, historię tej ziemi oraz zwyczaje i obyczaje tubylczych ludów. Ten sposób opowiadania o okresie niewoli powtarzał się u wielu autorów, jedynie proporcje ma- _ teriału faktograficznego były u nich bardzo różne, stąd też nie we wszystkich wspomnieniach znajdują się relacje o tematyce etnograficznej lub są one mniej lub bardziej rozbudowane. "Motywowane wychowaniem, uczuciowością, a wreszcie sytuacją polityczną, zainteresowanie pamiętnikarstwem syberyjskim, dające się zauważyć w dziewiętnastowiecznej Polsce - powodowało znaczną unifikację sposobów wypowiedzi. Czytelnik domagał się więc od autora syberyjskich wspomnień relacji wyraźnie ukierunkowanych uczuciowo, potęgujących niechęć do władzy carskiej. Najczęściej też jego zamówienie było realizowane. Nie zawsze jednak z powodu podporządkowania się pisarzy wymogom czytelnika. Pamiętajmy, że droga na Sybir była najczęściej rezultatem działalności spiskowej, podporządkowanej ideom patriotycznym lub społecznym, stąd też typ zachowań i sposobu reagowania na represje carskie bywał nie tak bardzo zróżnicowany" 8. Generalnie jednak obraz Rosji ukazany na kartkach pamiętników ma zróżnicowany charakter. Autorzy nie stawiali z reguły znaku równości między narodem rosyjskim, a przedstawicielami administracji carskiej. Zdawali sobie sprawę z tego, jakie są polityczne mechanizmy zesłań, które dostarczały na Syberię także licznych przedstawicieli narodu rosyjskiego walczącego z caratem. Jedni i drudzy cierpieli tak samo za umiłowanie wolności i nieraz w pamiętnikach przewija się echo tych walk, np. słynnej sprawy dekabrystów. O przyjaznym stosunku polskich zesłańców wobec ludności rosyjskiej decydowały nie tylko sprawy znajomości 'prowadzonej przez nią walki z caratem, czy też spotkania z rosyjskimi patriotami na katordze, lecz nie mały wpływ miały tutaj dowody serdeczności i opieki ze strony ludności rosyjskiej. Często podczas długich marszów miejscowa ludność starała się dostarczyć więźniom pożywienia, przyjmowała od nich korespondencję, która później docierała do kraju, lub w inny sposób sprzyjała zesłańcom. Pamiętnikarstwo syberyjskie, rozpowszechnione kontynuowane 8 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit., s. 106. �Polska ttteratura syberyjska do XIX w. 135 naszej tradycji literackiej przez trzy stulecia, ma jedną ogólną cechę dla badacza kultury, socjologa czy historyka. Wnosi ono bowiem wiele autentycznego materiału, faktów z danej epoki, do której się odnosi, gdyż autorzy pamiętników nie występują nigdy w oderwaniu od środov/iska społeczno-kulturalnego, w którym tkwią. Natomiast zawsze są \v jakiś sposób uwikłani w różne powiązania społeczne i kulturalne charakterystyczne dla historycznej epoki miejsca i czasu oraz określonej społeczności. Ponadto dziewiętnastowieczne wspomnienia z pobytu na Syberii charakteryzują się rozbudowanymi partiami dotyczącymi opisu katorgi, uwypuklają martyrologię zesłańców, charakteryzują życie w niewoli, bądź oskarżają carat i jego politykę znakomicie rejestrując postawy carskich urzędników wobec zesłańców. Ten zakres tematyczny sprawia, że są one doskonałym źródłem dla historyków stosunków społeczno-politycznych, historyków nauki, etnografów oraz innych specjalistów zajmujących się różnymi dziedzinami życia na Syberii. Każdy, kto jednak zetknął się z tekstami pamiętników syberyjskich, zdaje sobie sprawę, jak trudny stanowią one materiał do interpretacji. Zwłaszcza zaś niełatwa jest ocena zawartych tam zdarzeń społeczno-politycznych, które już same w sobie dowodzą, jak pełna dramatycznych napięć i rozterek była osobowość niektórych autorów. Literatura ta była też odbiciem wielkiego kryzysu społeczeństwa polskiego znajdującego się pod wpływem wstrząsów politycznych i społecznych spowodowanych zaborami. Poszukiwanie formuły niepodległościowego istnienia raz po raz wiązało postępowe warstwy społeczeństwa polskiego z konspiracyjną walką o wolność i sprawiedliwość społeczną. Stąd też nierzadko tematem rozważań pojawiających się w pamiętnikach są sprawy odzyskania wolności i carskiej niewoli, widziane nie tylko w aspekcie historii społeczno-politycznej, ale także historii duchowej naszego narodu. Pierwsze polskie publikacje wspomnieniowe, zawierające informacje etnograficzne o ludach Syberi, pojawiły się w XVII stuleciu. Powszechnie przyjmuje się, że najwcześniejszym jest Dyaryusz A. Kamieńskiego-Dłużyka, pochodzący z drugiej połowy XVII wieku, który przeleżał w rękopisie ponad dwieście lat zanim został opublikowany. Później pojawiły się kolejne pamiętniki, a listę tę rozpoczyna Dokument L. Sienickiego, autora, który w drugiej połowie XVIII wieku zawędrował do dalekiej Jakucji 9. Wiadomo też, że wiele fragmentarycznych przekazów z tego zakresu pozostawili Polacy w różnych raportach administracyjnych skła\V 9 A. Kuczyński, t. 12: 1968; tenże, lncji Ludwika Sibiri XVIII "Sowietskaja Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej re- Sienickiego, w. Materiały Etnografija", "Etnografia L. Senickogo nr 1: 1972. Polska", t. 14: 1970, z. 1; tenże, Opisanije o sibirskich aborigenach i ich kultura, �136 ANTONI KUCZYŃSKI danych w urzędach gubernialnych Syberii. Formułując jednak najogólniej, podkreślić trzeba, że geneza polskiego pamiętnikarstwa dotyczącego Rosji przebiega paralelnie z chronologią wypadków historycznych. Wyprawy Batorego "na Moskwę" przyniosły bowiem nieco relacji z krwawych walk i bitew, pochodów i szturmów. Pierwotnie relacje dotyczące tych zdarzeń są bardzo skąpe i sprowadzają się do suchych faktów, "by z kolei u późniejszych zaprawionych w żołnierskim rzemiośle pamiętnikarzy rozrosnąć się w całe bogactwo motywów (udział w walkach połączony z ciągłym niebezpieczeństwem śmierci, laury zdobyte na bitewnych polach, zaszczytna rola obrońcy ojczyzny, starożytne wzory Cezara i chwalebny przykład dla potomnych)" 10. Później natomiast lata dymitriady sprawiły, że na terenie Rosji zaroiło się od różnego rodzaju poszukiwaczy przygód, niespokojnych duchów i niebieskich ptaków 11. Dzięki temu wydarzeniu - które związało w pewnym okresie dzieje Rosji i Rzeczpospolitej szlacheckiej - powstało wiele różnych odmian diariuszy, relacji i raptularzy 12. Ich ilość była wprost proporcjonalna do wojen, potyczek granicznych, bitew i innych kontaktów ze wschodnim sąsiadem zrodzonych konfliktami politycznymi. W późniejszych okresach podobny zespół zjawisk społeczno-politycznych, aż do zaborów włącznie, związał nasz kraj z historią Rosji. Kreśląc w najogólniejszych zarysach przegląd tej literatury pod względem chronologicznym i tematycznym, należy wspomnieć, że ma ona wiele wspólnego z określeniem Sieroszewskiego, że "w więzieniu się dużo myśli, a na wygnaniu obserwuje, bo nowe otoczenie zaostrza ciekawość niezmiernie i daje pole do porównań" 13. Różnie jednak u poszczególnych autorów zaznacza się to zainteresowanie nowym otoczeniem 10 M. Kaczmarek, Wstęp, [w:] Antologia pamiętników polskich XVI wieku, pod red. R. Pollaka, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1966, s. LXIX. 11 A. Sajkowski, Wstęp, [w:] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów. Wiek XVII, pod red. W. Czaplińskiego Wrocław 1961, s. 21 i następne. 12 Przykładowo wymienić należy: S. Borsza, Wyprawa cara moskiewskiego Dymitra do Moskwy z Jerzym Mniszchem [w:] Russkaja Istoriczeskaja Bibliotieka, t. 1, S. Petersburg 1872; Diariusz poselstwa moskiewskiego [w:] Polska a Moskwa 10 pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunków polsko-rosyjskich za Zygmunta III, wyd. A. Hirschberg, Lwów 1901; Diariuszek moskiewski Lwowianina z roku 1906, wydał W. Łoziński, "Kwartalnik Historyczny", t. 8: 1894; (Dyamentowski Wacław): Diariusz 1605-1609, [w:] Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunk6w polsko-rosyjskich za Zygmunta II, wydał A. Hirschberg, Lwów 1901; .J. Krajewski, Chronologia woyny Moskiewskiey, Kraków 1615; S. Lifftel, Gody Moskiewskie tamże na Moskwi opisane, Kraków 1607; (S. Niemojewski) Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego 16061608, Wydał A. Hirschberg, Lwów 1899. 13 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Lublin 1916, s. 15. �Polska literatura syberyjska do XIX w. 137 i pod tym względem syberyjskich autorów wspomnieniowych podzielić można na dwie wyraźne grupy tematyczne. Do pierwszej należą wspomniane już naj wcześniejsze pamiętniki, których autorami są ci spośród licznego grona Sybiraków, którzy znaleźli się za Uralem w XVII i XVIII stuleciu. Nie zapominajmy też, że zetknięcie się wielu zesłańców wywodzących się częstokroć ze szlacheckiego zaścianka z kulturą ludów tubylczych i zderzenie różnych wzorów życia, stało się żródłem wielu ciekawych relacji a obserwowanej tu odmienności kulturowej. Pozostawione przez nich relacje o "dalekich krainach" charakteryzują się dużą ilością realiów etnograficznych mających, w myśl założeń autorów, rozszerzyć horyzonty myślowe tych, którzy sięgną po tę literaturę. Wiele w tych utworach jest informacji o odległych stronach, ich historii i gospodarce, mieszkańcach, miejscowych obyczajach i innych odmiennościach kulturowych nowego środowiska. Nie brak w nich również fantastycznych curiositateszniekształcających nieraz obraz tych "niecywilizowanych" ludów. Obok prezentacji konkretnych zjawisk kulturowych dotyczących wieloetnicznego żywiołu Syberii, występuje w tych relacjach nieco refleksji nad warunkami życia ludności, które ze względu na inną strefę klimatyczną, migracje i dyfuzje kulturowe tak bardzo przecież różniły się od życia w rodzinnych stronach autorów wspomnień. Opisy te połączone są często z rozbudowanymi partiami krajobrazowymi potężnych gór i rzek syberyjskich nastręczających wiele trudności w podróżowaniu, które dotkliwie dawały się autorom we znaki. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że autorzy wspomnień zdawali sobie sprawę z tego, że ich relacje są nieraz pierwszymi przekazami o coraz bliżej znanej naszemu społeczeństwu Syberii, dlatego każdy starał się - oprócz opisu własnych losów - przekazać nieco obserwacji oraz refleksji nad tym, co widział. Nietrudno też zauważyć, że refleksje te dotyczą stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów oraz własnych losów autorów, którym wypadło żyć wśród ludów o odmiennej kulturze. Ta forma zapisu własnych obserwacji, dyktowana egzotyką nowych ludów i krain, występowała w naszym 'pamiętnikarstwie syberyjskim szczególnie do początków XIX stulecia. Często też obraz ludów syberyjskich naszkicowany w nich został z pozycji europocentryzmu, tworząc pierwsze w dziejach naszej etnografii źródła, ukazujące kulturę ludów azjatyckich jako swoistą antytezę cywilizacji europejskiej. Korzystając więc z pamiętnikarskich relacji, należy zawsze badać wiarygodność przekazów, zestawiając je z współczesnymi im źródłami. Przy stosunkowo obfitej obecnie literaturze radzieckiej, dotyczącej etnografii Syberii, porównania takie są znacznie ułatwione. Pozwala to na dokonanie rekonstrukcji stanów i procesów kulturowych sięgających nawet okresu XVII stulecia. Oczywiście, wiele zapisów pamiętnikarskich za- �138 ANTONI KUCZYŃSKI wiera wyrwane z kontekstu ciekawostki, zestawiając je jednak obok siebie otrzymujemy nieraz interesujące obrazy katalogu faktów kulturowych w dynamicznym ujęciu. W żadnym ze znanych nam pamiętników syberyjskich nie posiadamy informacji umożliwiających zrekonstruowanie pełnego inwentarza kulturowego poszczególnych ludów. Również suma tych przekazów nie pozwala na realizację tego zadania. Mimo tego, omawiane relacje są niezwykle cennym materiałem uzupełniającym przekazy innych autorów. Często też źródła polskie są naj wcześniejszymi chronologicznie i w tym tkwi ich poważna wartość dla rekonstrukcji dawnych układów etnicznych na Syberii i kultury jej tubylców. Syberyjskie szlaki, aresztanckie roty i katorga wielu zesłańców pozostawiły trwały ślad w ich patrzeniu na Sybir i Rosję. Ciężkie realia zesłańczego życia odsuwały na plan dalszy syberyjską egzotykę i polscy przybysze tracili nieraz z oczu odmienność kulturową ludów, z którymi wypadło im żyć. Dostrzegali to, co najbardziej było widoczne, a więc przede wszystkim bogaty katalog kultury materialnej - transport i komunikację, łowiectwo i rybołówstwo, budownictwo itp. Natomiast problematyka dotycząca kultury społecznej i duchowej, którą, aby poznać, trzeba bardziej dokładnie śledzić, stanowi w pamiętnikarskich zapisach duży margines. Z całą pewnością jednak autorzy tych pamiętników zawarli w nich o wiele mniej informacji od tego, co widzieli. Gdy jednak mowa o obiektywnym odwzorowaniu w pamiętnikach syberyjskich przejawów kultury tubylczej, trzeba zawsze brać pod uwagę ingerencję tego, co w socjologii nazywa się "świadomością subiektywną". Materialno-obyczajowe zjawiska w pamiętnikach tych zawarte istnieją tam zarejestrowane przez pryzmat świadomości narratora. On zaś był z kolei zdeterminowany przez sposoby myślenia, kryteria i hierarchie wartości aktualne dla epoki, w której tworzył, dla życia zbiorowego charakterystycznego kręgowi społecznemu, z którego pochodził. Stąd też autorzy etnograficznych relacji z Syberii wybrali z życia zbiorowego obserwowanych ludów te przedmioty obserwacji, które były w centrum zainteresowania świadomości potocznej. Sprawy egzotyki syberyjskiej - jako trudniejsze do zarejestrowania - nie zajmują w relacjach dużo miejsca. Często też własne doświadczenia pozwalały im na wyraźniejsze dostrzeganie "dna życia", stąd w wielu relacjach spotykamy opis nędzy miejscowych ludów, nierzadko Z podkreśleniem destruktywnej roli "czynowników" carskich wobec tubylców. Mimo to warstwa realiów etnograficznych, obejmująca pokaźną ilość opisów z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej, czyni z tej literatury bogate źródło wiedzy o wieloetnicznym obszarze imperium rosyjskiego. Korzystając jednak z tych źródeł trzeba mieć na uwadze ową "świadomość subiektywną" oraz krytyczny dystans uzupełniony wiedzą etnograficzną o mozaice kulturowej �Polska literatura syberyjska do XIX 139 w. Syberii. Dystans ten chroni przed pochopnością sądów i daje lepszą możliwość zrozumienia opisywanych zjawisk kulturowych. Wraz ze wzrostem liczby wspomnień syberyjskich w pierwszej połowie XIX stulecia zaznacza się wyraziście tendencja autorów do ukazania w nich całokształtu życia na Syberii. Wyraża się to w formie szczególnego eksponowania problemów gospodarczych, politycznych i widać z nich wyraźnie, że materiały te stanowiły rezultat manipulacji kompilacyjnych przeprowadzonych na podstawie źródeł rosyjskich. Do takich np. utworów należą Wiadomości o Syberii autora ukrywającego się pod inicjałami J. K. 14 oraz Opisanie zabajkaLskiej krainy 15 Agatona Gillera. Wspomnienia te dostarczają również ciekawego materiału etnograficznego, a książka Wiadomości o Syberii jest pierwszą w 'polskiej literaturze małą monografią etnograficzną tego obszaru. Ponadto w miarę wzrostu liczby zesłańców zaznacza się wyraźnie dążenie autorów do ukazania społeczeństwu losu Polaków pozostających na wygnaniu. Wprawdzie w tych wspomnieniach występują także treści etnograficzne, wyraźnie jednak odbija sIę w nich przesunięcie ku problematyce społeczno-ekonomicznej. Są tam więc rozważania o czynnikach sprawczych powodujących zesłanie, postawach Polaków na zesłaniu i ich roli w cywilizowaniu tych krain. Z początków wieku XIX pochodzą też zwięzłe relacje etnograficzne Tadeusza Hreczyny 16 o Jakutach oraz ciekawe reportaże Józefa Kowalewskiego dotyczące Buriatów, drukowane w "Tygodniku Petersburskim" 17. Na mi!ano dobrego obserwatora realiów etnograficznych zasłużył też Adolf J anuszkiewicz, którego pierwsze listy ze stepów kirgiskich ukazały się w "Bibliotece Warszawskiej", natomiast nieco później fascynowały czytelników bogate w fabułę jego dzienniki, cenione współcześnie przez etnografów radzieckich jako wartościowe źródło dotyczące kultury Kirgizów 18. Wreszcie na wyróżnienie w grupie tej H J. Kobyłecki, Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834 przez J. K. Warszawa 1837; A. Kuczyński, Syberyjskie podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Swiat", nr 1: 1969. 15 A. Giller, Opisanie zabajkalskiej krainy w Syberii, t. 1-4, Lipsk 1867. 16 T. Hreczyna, Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana... doktora medycyny, pisanych z Hiżygi do przyjaciela w Wilnie mieszkającego, "Dziennik Wileński", t. 6: 1817, s. 152-177. 17 J. Kowalewski, Wyjątki z Listów, "Tygodnik Petersburski" nr 17-18: 1830; tenże, Igrzyska w stepach buriackich, tamże, nr 64: 1833, 30: 1834. 18 A. Januszkiewicz, Zywot Adolfa Januszkiewicza i jego Listy ze stepów kirgizkich, Berlin - Poznań 1861. Ukazało się rosyjskie tłumaczenie tej książki zob. przypis 6. Zob. też: J. Odrowąż Pieniążek, Dzieje Mickiewiczowskiego Adolfa, "Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego", 1: 1956; E. Simonowa, Polskije druzja kazachsko90 naroda, "Kazachskaja Prawda", Ałma-Ata nr 88: 1957; F. L Stiekłowa, Z życia Adolfa Januszkiewicza. Swiadectwa dokumentów archiwalnych [w:] Mis- �140 ANTONI KUCZYŃSKI twórczości pamiętnikarskiej zasługują Wspomnienia z podróży po Syberii Ewy Felińskiej, związane ściśle z przeżyciami samej autorki, nie pozbawione jednak ciekawych spostrzeżeń etnograficznych. Z jednakową swobodą opowiada ona o miastach mijanych na zesłańczym szlaku, jak i o życiu w Berezowie. Fabułę Wspomnień przeplata autorka barwną charakterystyką wierzeń i obyczajów tubylczych, włącza do tekstu informacje o stosunku ludności tubylczej do Rosjan, przytacza bajki Chantów, opisuje ich ubiór, mieszkania, sposób odżywiania się i inne elementy kultury. Pomijając bogatą grupę utworów wspomnieniowych z pierwszej połowy XIX stulecia, w których występują również treści etnograficzne, bardziej jednak skąpe od poprzednich, warto nieco miejsca poświęcić nurtowi pamiętnikarstwa syberyjskiego z drugiej połowy tego stulecia, rozpoczętego przez autorów wywodzących się z szeregów powstania styczniowego. Charakteryzując ten okres polskiego wkładu w poznanie Syberii i jej ludów trzeba wyraźnie podkreślić, że na lata te przypada najbardziej twórcza działalność Polaków. W odniesieniu do etnografii mało znaczące są skromne relacje etnograficzne zawarte w pamiętnikach, w porównaniu z wnikliwymi studiami etnograficznymi takich badaczy, jak F. Kon, E. Piekarski, W. Sieroszewski i inni. To oni właśnie wyznaczają naszą pozycję w dziejach etnografii pozaeuropejskiej. Obserwując dzisiaj pewne przesunięcie akcentów w polskim pamiętnikarstwie syberyjskim drugiej połowy XIX stulecia w kierunku spraw społecznych i politycznych, zawierających nieraz materiał obciążający carat rosyjski za despotyzm, martyrologię i syberyjskie "dno nędzy" zgotowane dla zesłańców, trzeba przywołać tutaj ową epokę, a motywacje autorów piszących swe wspomnienia umieścić w obrębie ewoluującego procesu historycznego. Była nim długoletnia niewola i ich myślenie oscylowało najczęściej wokół problemu walki o wolność. Była to kontynuacja myślenia postępowych środowisk naszego społeczeństwa z lat wcześniejszych - Filomatów i Filaretów, powstańców listopadowych, konarszczyków, uczestników spisku tzw. Związku Wołyńskiego i innych. Coś więc tę niewolę poprzedzało, coś stanowiło kontynuację, wreszcie carat był czynnikiem sprawczym niewoli. Treść wspomnień z zesłania była cellanea z lat 1800-1850, t. 2, Wrocław Warszawa - Kraków 1967, s. 480--486; tenże, Nowy je archiwTIyje materiały ob Adolfie Januszkiewicze, [w:] Russkaja i zarubieżnaja literatura, wyp. 1, Ałma-Ata 1969, s. 124-132; Sz. Saptajewa, Zapadno-europejskije ucenyje i pisatieli XIX wieka o Kazachstanie [w:] Mieznacjonalnyje svjazi Kazachskoj literatury, Ałma-Ata 1970, s. 175-194; J. Grzelak (A. F. Grabski), Kazachskie wątki literatury polskiej, "Odgłosy", rocznik 14, nr 6: 1971; Sapargaliew, Djakow, op. cit., s. 56-77; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit., s. 230-241. �Polska !!teratura syberyjska do XIX w. 141 więc odbiciem rozczarowań, wwrców zachowań, sposobów myślenia i manifestowała się różnie u poszczególnych autorów, najczęściej jednak w kontekście oskarżenia caratu. Myśl ich krążyła często wokół kwestii: dlaczego np. powstanie styczniowe poniosło klęskę? Kto zawinił? Nieraz też sprawy wyzwolenia narodowego stawiali oni w kontekście współpracy z postępowymi warstwami społeczeństwa rosyjskiego, która w latach późniejszych posiadała zorganizowaną formę. Podstaw do zrozumienia tej problematyki doszukiwać się należy - jak już wspomniano - w nabrzmiałym przez dziesiątki lat uczuciu nienawiści do zaborcy i jeszcze jednej niespełnionej nadziei na odzyskanie niepodległości, którą wiązano z powstaniem styczniowym. Po tym właśnie jeszcze jednym zrywie narodowym zapełniły się cele Cytadeli Warszawskiej i innych więzień, a przez etapy syberyjskie ciągnęły nowe fale zesłańców z "Przywiślańskiego Kraju". W ich wspomnieniach często przewijał się problem jak się wtedy mówiło - "wy jarzmienia narodu". W następnych latach przybyli na Syberię członkowie pierwszych warszawskich kółek socjalistycznych, wśród których był np. późniejszy badacz kultury Jakutów, autor wielu opracowań z tego zakresu - W. Sieroszewski. W latach osiemdziesiątych xrx wieku odbyło się wiele procesów członków różnych jednostek organizacyjnych Wielkiego Proletariatu. W wyniku zapadających wyroków sądowych znalazło się na Syberii wielu spośród wybitniejszych działaczy tej partii - np. Tadeusz Rechniewski, Feliks Kon. Później przybywali na zesłanie nowi Polacy uczestniczący w strajkach, manifestacjach lub związani z różnymi postępowymi ugrupowaniami spiskującymi przeciw caratowi. Do grona spiskujących na życie Aleksandra lIr należał Bronisław Piłsudski. Związany on był z grupą przygotowującą zamach na cara, w której działał także Aleksander Ulianow, brat Lenina, stracony po wykryciu spisku. Piłsudski natomiast skazany został na 15 lat ciężkich robót i po latach zasłynął jako jeden z najwybitniejszych znawców kultury i języka Ajnow. Problematyce ajnoskiej poświęcił B. Piłsudski wiele artykułów drukowanych w czasopismach polskich, rosyjskich, angielskich i niemieckich 19. Był on doskonałym znawcą ich kultury, jedynym wówczas w Eu19 B. Piłsudski, Nużdy i potrebnosti sachalinskich Giljakov, "Izviestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898; tenże, Poród, ciąża i poronienie u tubylców wyspy Sachalinu, "Głos Lekarzy", cz. I i II: 1908; tenże, Die Uhrbewohner von Sachalin, "Globus", nr 21: 1909; tenże, Na niedźwiedzim święcie u Ajnów z Wyspy Sachalin, "Sfinks", t. 7-8: 1909; tenże, Das Barenfest der Ainen auf Sachalin, "Globus", nr 3-4: 1909; tenże, Der Schamanismus bei den Ainu-Stammen von Sachalin, "Globus", nr 5; 1909; tenże, L'accouchement, la grossesse et l'avortement chez les indigenes de l'Ile Sachaline, "Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris", t. 10: �142 ANTONI KUCZYŃSKI ropie autorem wielu rozpraw naukowych poświęconych temu narodowi, którego resztki żyją dzisiaj na japońskiej wyspie Hokkaido. Zgromadził bogatą kolekcję etnograficzną charakteryzującą kulturę Niwchów, Oroczonów i Ajnów, która wzbogaciła przede wszystkim muzea rosyjskie. Wykonał wiele zdjęć etnograficznych obrazujących np. kult niedźwiedzia u ludów nadamurskich, ich budownictwo, tradycyjne stroje i inne elementy kultury. Podczas pobytu na Sachalinie eksplorował Piłsudski cmentarzyska tubylcze, gromadził znajdujący się w nich materiał kostny oraz różne przedmioty kultu tubylców. Spisywał pieśni ajnoskie, legendy i podania. Obok pracy naukowej starał się być potrzebnym dla tych "niecywilizowanych społeczności", które pozostają bez jakiejkolwiek opieki ze strony administracji rosyjskiej, dziesiątkowane były przez różne choroby epidemiczne. Zbliżony do ludów, wśród których mieszkał, uczył ich ogrodnictwa, solenia ryb, sadzenia ziemniaków, szczepił przeciw ospie. Był ich orędownikiem i gorącym przyjacielem, przez co pozyskał ich zaufanie. Te zbliżenia pozwoliły mu wniknąć w szereg obrzędów tubylczych, których zazdrośnie strzegli oni przed innymi badaczami. Dzięki temu literatura etnograficzna wzbogaciła się o unikatowe materiały dotyczące kultu niedźwiedzia, obrzędowości rodzinnej, bogatych zwyczajów i obyczajów dotyczących różnych dziedzin kultury Niwchów i Ajnów. Te bogate opracowania cytowane są współcześnie przez wszystkich badaczy zajmujących się kulturą ludów nadamurskich, którzy zgodnie, bez względu na polityczne uwarunkowania naukowe, uważają go za jednego z najwybitniejszych badaczy Ajnów i Niwchów. Nie wszystkie jednak materiały terenowe zgromadzone przez Piłsudskiego zostały opracowane. Część uległa rozproszeniu w latach kolejnych wojen, inne natomiast zalegają w zapomnieniu w archiwach Związku Radzieckiego. Do tragicznego życiorysu tego badacza dopisać więc należy jeszcze jedną smutną kartę jaką jest brak naukowej monografii poświęconej jego życiu i pracy na polu etnografii. Nie jest to bynajmniej odosobniona postać w dziejach naszej etnografii, której olbrzymie zasługi w badaniu ludów Azji znane 1909; tenże, Szamanizm Aborigeny u tubylców Schwangerschaft, ostrowa na Entbindung "Żiwaja Starina", zesz. 2-3: 1909; "Lud", t. 14: 1909, t. 16: 1910; tenże, Sachalina, Sachalinie, und Fehlgeburt bei den Bewohnern der Insel "Anthropos", 1910; tenże, Oświata na Dalekim IYschodzie. Szkoły w Chinach, "Nowe Tory", t. 1: 1910; tenże, Poezja Git jaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; tenże, Materiały do języka i folkloru Ajnów, "Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności", nr 3: 1911; tenże, Les singes de propriete des Ainu, "Revue d'Ethnographie et de Socio1ogie", Paris 1912; tenże, Ainu Folk-Lore, "The Journal of American Folk, Lore", t. 25: 1912; tenże, The Gylliaks and their langs, "Folk, Lore", t. 24: 1913; tenże, Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, Crakov 1912. Sachalin (Giljaken und Ainu), �Polska literatura syberyjska do XIX w. 143 są zaledwie z paru przyczynkarskich artykułów nie oddających całokształtu faktycznych zasług naukowych tych postaci. Odnosi się to również do tej miary badaczy, co F. Kon, E. Piekarski czy W. Sieroszewski. O badaniach etnograficznych Kona na Syberii nie posiadamy w naszej literaturze monograficznego opracowania. A warto przypomnieć, że jego studia z tego zakresu wysoko oceniane zostały przez współczesnych badaczy radzieckich 20. Oprócz opracowań etnograficznych poświęconych ludom Syberii, zgromadził on unikalną kolekcję zabytków kultury materialnej znajdującą się do dzisiaj w zbiorach Irkuckiego Muzeum Krajoznawczego. Wprawdzie nie był on tej miary badaczem co wymienieni powyżej Piekarski i Sieroszewski, warto jednak poświęcić mu oddzielne opracowanie mówiące o jego pracach etnograficznych. Do tej pory znany on jest bowiem w naszej historii przede wszystkim jako wybitny rewolucjonista i działacz partyjny Polski i Związku Radzieckiego. Podobnie przedstawia się sprawa z zasługami naukowymi znakomitego badacza kultury i języka Jakutów - Piekarskiego 21. Jego studia jakutologiczne odznaczają się wielokierunkowością zainteresowań i obejmują problemy dotyczące wszystkich trzech działów kultury. Stworzony przez niego monumentalny słownik języka jakuckiego stanowi do dzisiaj podstawę wszelkich studiów jakutologicznych. Zakres haseł tam podanych czyni z tego dzieła swoistą encyklopedię kulturową. Słownik zawiera bowiem nie tylko sprawy dotyczące języka Jakutów, ale także wiele uzupełniających wiadomości etnograficznych. Są to swoistego rodzaju małe monografie określonego hasła uwzględniające sprawy etnograficzne, językoznawcze i historyczne. Ten właśnie układ słownika zapewnia mu najwyższą rangę w światowej literaturze jakutologicznej, w której autorami wielu prac są Polacy. Pomijając mniej znane postacie, których Wejsztejn, op. cit. Zasługi naukowe Piekarskiego zostały bardzo wysoko ocenione jeszcze za c~asów Rosji carskiej. Wówczas bowiem odznaczono go złotym medalem Rosyjskiej Akademii Nauk (1907) i Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1911). Także w latach władzy radzieckiej wkład w jego dzieło etnografii jakuckiej spotkał !'ię z podobną oceną. W 1927 roku wybrano go członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a w 1931 roku członkiem honorowym. Bardzo uroczyście obchodzono też w Jakuckiej ASRR stuletnią rocznicę jego urodzin (1958), poświęcając mu specjalną książkę pamiątkową, a w miejscowości, w której przebywał na zesłaniu, nazwano szkołę jego imieniem. Nauka polska posiada jednak wobec Piekarskiego sporo długów. Wszystkie jego fundamentalne prace trzeba czytać w języku rosyjskim, a także brak jest w naszej literaturze solidnej monografii poświęconej jego życiu i pracy. To bowiem, co ukazało się do tej pory na jego temat w literaturze polskiej, stanowi zaledwie wątły obraz biografii naukowej tego znakomitego badacza. 20 ~t �144 ANTONI KUCZYNSKI dorobek z tego zakresu jest niezbyt duży, warto wymienić takich badaczy, jak Sergiusz Jastrzębski, Mikołaj Witaszewski, Adam Szymański i Wacław Sieroszewski. Wszyscy oni znaleźli się w Jakutii w wyniku carskich zesłań i związani tutaj z rosyjskimi kołami naukowymi przede wszystkim z Syberyjskim Oddziałem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego - podjęli się prac na polu etnografii. Ich badania dotyczyły wielu aspektów kultury jakuckiej, najpełniejszy jej obraz pozostawił jednak Sieroszewski w swym monumentalnym dziele Dwanaście lat 'lL' kraju Jakutów, wydanym początkowo w języku rosyjskim (1896), a następnie w języku polskim (1900). Ponadto pozostawił on parę artykułów etnograficznych poświęconych także Jakutom. Chociaż dorobek ten stawia Sieroszewskiego w rzędzie wybitnych jakutologów, polska literatura etnograficzna nie posiada oddzielnej monografii jemu poświęconej. Ostatnio ukazało się jedynie parę publikacji 22, które w naj ogólniejszych zarysach kreślą tę postać, nie wynika z nich jednak pełny obraz Sieroszewskiego jako etnografa. Można by tutaj przytaczać jeszcze wiele innych nazwisk zesłańców, którzy zajmowali się różnego rodzaju badaniami naukowymi na Syberii i przyczynili się do rozszerzenia wiedzy o tej krainie. Tak się bowiem złożyło, że podczas licznych represji carskich wobec powstańców styczniowych oraz późniejszych patriotów, znalazło się na zesłaniu wielu młodych ludzi wyrwanych z murów uczelni. Część z nich należała niewątpliwie do elity ideowej różnych klas społecznych. Tutaj, na Syberii, odsunięci od aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym i pozbawieni możliwości kontynuowania studiów lub wykonywania posiadanego zawodu, zajęli się samokształceniem i po latach zasłynęli jako wybitni badacze w dziedzinie geologii, geografii, etnografii czy archeologii. "Przyszły historyk zesłania - pisał po latach F. Kon - będzie musiał poświęcić dużo czasu, jeśli chce rozstrzygnąć problem, czym się tłumaczy fakt, że ze środowiska wygnańców politycznych wyszło tylu uczonych badaczy, pisarzy, publicystów itd. Wszak większość zesłańców jeszcze w latach sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy ruch rewolucyjny zaczynał przybierać charakter masowy - to studenci, którzy nie ukończyli studiów, seminarzyści, a nawet gimnazjaliści" 23. Istotnie. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem bardzo ciekawym. Ukształtowała je specyficzna sytuacja historyczna, w jakiej znalazł się naród polski pozbawiony przez półtora wieku własnego państwa, własnych ośrodków naukowych i możliwości pracy naukowej w zaborze rosyjskim. 22 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit.; J. Aulak, Dwanaście lat w kraju Jakutów Wacława Sieroszewskiego wersja polska i rosyjska, "Studia PolonoSlavica-Orientalis", t. 1: 1974; tenże, Rosyjska twórczość W. Sieroszewskiego Szkic problemu, tamże, t. 2: 1975; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki op. cit. 28 F. Kon, Narodziny wieku. Wspomnienia, Warszawa 1969, s. 447. �Polska literatura syberyjska do XIX w. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znależć podobny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, poczynając od upadku powstania listopadowego. Administracja Rosji carskiej ze szczególną siłą uderzała wówczas w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety - warszawski i wileński, zakazano działalności Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk; a ponadto w dwu pozostałych zaborach - austriackim i pruskim - sytuacja była równie ciężka. Nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami kraju, a jej reprezentanci często na obczyźnie szukali możliwości rozwinięcia swych pasji badawczych. Zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi i często dochodzili tam do najwyższych tytułów naukowych. W zaborze rosyj~kim nie było polskiej szkoły wyższej aż do zakończenia I wojny światowej, nie licząc wyjątku kilkuletniej działalności S2Jkoły Głównej w Warszawie (1862-1869), przekształconej później na Cesarski Uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym. Stąd też wielu Polaków studiowało w końcu XIX i w początkach XX wieku na uczelniach rosyjskich - w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Kazaniu i innych miastach. Mając w Polsce zamkniętą drogę do awansu i kariery - bowiem w kraju nie można było powierzać Polakom wyższych stanowisk - ludzie ci podejmowali dobrowolnie zatrudnienie w ró'żnych częściach Rosji. Lepsza szansa zdobycia pozycji zawodowej kierowała ich na Daleki Wschód, na Kaukaz i w inne rejony carskiego imperium. Wraz z rozwojem życia naukowego na Syberii, tj. tworzeniem placówek naukowo-badawczych - muzeów, gabinetów przyrodniczych, towarzystw naukowych i krajoznawczych - niektórzy Polacy łączyli swe losy z pracą w tych instytucjach. Brali oni udział w licznych ekspedycjach naukowych organizowanych przez te instytucje. Znana jest np. aktywna działalność Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Wschodniosyberyjskiego Oddziału w Irkucku prowadzona na rzecz włączania Polaków do ekspedycji przyrodniczych i etnograficznych. Z pomocy finansowej tego Towarzystwa korzystał np. W. Sieroszewski przygotowując swoją pracę o Jakutach, E. Piekarski, gdy pracował nad słownikiem jakuckim, A. Czekanowski i J. Czerski prowadzący badania geologiczne na Syberii i inni. Ludzie ci potrafili sobie stworzyć z Syberii znakomity teren badań naukowych. Wielki ten kraj z jego egzotyczną kulturą tubylców pociągał ciekawe umysły młodych zesłańców. Obok chęci do pracy badawczej, zesłańcy wnieśli jeszcze przyjazne nastawienie do krajowców, wypływające ze zrozumienia doli ciemiężnych przez "czynowników" tubylców. Znane są w historii polskich zainteresowań ludami Syberii dwa "memoriały" w sprawie poprawy warunków bytu tej ludności, która na skutek znacznego obciążenia przez admini10 - Lud LXII �146 ANTONI KUCZYŃSKI strację carską różnymi powinnościami i pozbawiona opieki, przechodziła proces depopulacji 24. Takie stanowisko Polaków zajmujących się badaniami etnograficznymi na Syberii umożliwiło im wejście w bardzo bliski kontakt z tubylcami i przyczyniło się do zarejestrowania szeregu zjawisk z zakresu etnografii, antropologii i socjologii. Krajowcy bowiem nie kryli się przed nimi ze swoimi zwyczajami, obyczajami, religią, życiem codziennym itp. Wielu naszych badaczy - Sybiraków - temu właśnie zawdzięcza swe powodzenie w pracy na polu etnografii. Wymagało to jednak wielkiego wysiłku i wielu wyrzeczeń, z drugiej jednak strony wielu zesłańców "ocalało jedynie dzięki temu, że udało im się zaczepić o życie, znaleźć bodaj surogat jego sensu w badaniu, studiowaniu otaczających go ludzi i w okazywaniu im choćby drobnej pomocy w ich twardej walce o byt" 25. Życie w odosobnieniu oraz przymusowa bezczynność na wygnaniu wyzwalały wśród zesłańców potrzebę jakiejkolwiek pracy i działalności. W niej bowiem można było znaleźć antidotum na stany depresji, jakie na Syberii trapiły wielu z tych, którym los porwał życiorysy, zepchnął ich na boczny tor życia wyznaczając drogę, która w świadomości tych aktywnych działaczy i społeczników wiodła donikąd. O marazmie i wewnętrznym niepokoju zesłańca pisał W. Sieroszewski w listach do swojej siostry Pauliny, żaląc się, że "życie tu ciężkie i przykre! ... Wy tam o tym wyobrażenia nie macie i sądZić nawet nie możecie, bo i opisać tego nie można w liście, nawet w całym szeregu listów... bo to trzeba odmalować w całym szeregu obrazów ... Tęsknota do kraju, żal za życiem utraconym marnie, uczucie niemocy wobec siły, która cię dusi, pragnienie i nie21 Ze zjawiskiem depopulacji zetknął się pod koniec XIX wieku na Kamczatce B. Dybowski. Na skutek napływu na Kamcz.atkę różnego rodzaju osadnikóv,; nierzadko kryminalistów uchodzących przed wyrokiem zawleczono tu szereg chorób, np. syfilis, który podobnie jak alkohol, stanowiący rezultat "cywilizacji", przyczynił się do zmniejszenia liczby ludności tubylczej półwyspu. Ponadto rosyjscy koloniści dysponujący bronią palną oraz kierowani chciwością wzbogacenia się na handlu skórami zwierząt futerkowych przyczynili się znacznie do wytrzebienia zwierzyny, podcinając w ten sposób jedną z podstaw gospodarczego bytu tubylców. Na tę destruktywną działalność kolonistów na Kamczatce zwracał wielokrotnie uwagę Dybowski, który był przez sześć lat okręgowym lekarzem na tym półwyspie. Z tego okresu znany jest jego "memoriał" do władz półwyspu w sprawie ochrony soboli i wprowadzenia okresu ochronnego na te zwierzęta. Ponadto z jego inicjatywy wybudowano tu szpital dla trędowatych i syfilityków. Podobną działalność wśród tubylców na Sachalinie rozwijał B. Piłsudski, a jego artykuł pt. Nużdy i potrebnosti sachalinskich GHjakow, opublikowany w czasopiśmie "Izwiestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898, jest swoistego rodzaju raportem do władz o zmianę stanowiska administracji wobec ludności tubylczej. 25 F. Kon, op. cit., s. 447. �Polska !!teraturll syberyjska do XIX W. 14'7 możebność jakiejś celowej, rozumnej działalności i to wieczne uczucie niepokoju, podobne zapewne tylko do uczucia wędrownego ptaka, nie posiadającego własnego gniazda... wiele, wiele innych rzeczy, które obległy się zewsząd i myśl, którą zabić tylko można upartą fizyczną lub umysłową pracą. Szczęśliwi, godni zazdrości ci, co pracować mogą i którym pracować dozwalają" 26. Aktywna walka zesłańców o byt narodowy zastąpiona została na zesłaniu myślą o poszukiwaniu nowej formuły przyszłego życia odpowiadającego życiowym pasjom, niezrealizowanym marzeniom - np. przerwanym studiom itp. Wielu bowiem więźniów po odbyciu przymusowej katorgi zmuszona była pozostać na Syberii, gdzie rozpoczynali pracę w różnych zawodach, zajmowali się rzemiosłem, handlem, gromadzeniem materiałów etnograficznych, prowadzili prace przyrodnicze lub w inny jeszcze sposób "wiązali się z życiem". Jednym z takich więźniów był np. F. Kon, który po wyjściu z więzienia karyjskiego w okolicach Nerczyńska w Kraju Zabajkalskim zajął się badaniami etnograficznymi wśród Jakutów. Wspominając o tym po latach pisał on, że "podczas pobytu w kraju Jakutów ja również zająłem się gorliwie studiami i badaniami naukowymi, imałem się publicystyki, nawet pisarstwa i pracowałem w wymienionych dziedzinach, łącząc tę pracę z bardzo małej wagi działalnością rewolucyjną, jeżeli była ona możliwa w zabitych deskami od świata, zapadłych kątach Sybiru" 27. Wiele z tych prac do chwili obecnej nie straciło swych wartości poznawczych i zaliczane są do pierwszoplanowych źródeł wiedzy a etnografii wielu rejonów Związku Radzieckiego 28. Poczynione tu uwagi wskazują na zasadnicze rodzaje naszej literatury ~yberyjskiej oraz orientują w dużym skrócie o czynnikach, które złożyły się na jej powstanie. Jest to zaledwie próba wstępnego rekonesansu po tej bogatej literaturze wymagającej wielostronnej interpretacji: historycznej, literackiej, językowej i socjologicznej, do dzisiaj jednak nie dokonanej. Taka synteza nie jest rzeczą łatwą ani prostą i musi być rezultatem pogłębionych studiów różnych jej aspektów, co może być wykonane tylko wspólnym wysiłkiem literaturoznawców, historyków i socjologów. Szkoda jednak, że zaniedbania w tej dziedzinie są jeszcze tak olbrzymie. Twórczość ta stanowi bowiem autentyczny dokument przeszłości narodowej i jest obrazem losów ludzi uczestniczących w pozna26 W. Siel"Oszewski, Listy z Syberii, opracowała B. Kocówna [w:] Miscellanea z pogranicza XIX i XX w., Wrocław - Warszawa - Kraków H/64, s. 404-405. l7 F. Kon, op. cit., s. 448. 28 O sprawach tych zobacz: A. Kuczyński, op. cit., s. 280-390; Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej do 1939 roku, [w:] Historia Etnografii. Polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, s. 172-178. �148 ANTONI KUCZYŃSK[ waniu Rosji i jej ludów, do którego zostali oni wciągnięci zbiegiem różnych okoliczności. ad kilku zaledwie lat wśród badaczy polskich i radzieckich notuje się zainteresowanie wkładem Polaków w poznanie Syberii i jej ludów. W piśmiennictwie polskim wymienić należy prace Z. Jasiewicza 29, S. Kałużyńskiego 30, A. Kuczyńskiego 31, J. Reychmana 32, H. Swienki 33, N. a. Szarakszynowej 34 i innych. W literaturze radzieckiej natomiast wiele nowego materiału z tej dziedziny wnoszą opracowania B. P. Polewoja 35, I. S. Wejsztejna 36, L. 1. Rownjakowej 37, 1. S. Gurwicza 38, G. F. SzamoZ. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii, "Poznaj Świat", nr 3: 1966. S. Kałużyński, Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, "Przegląd Religioznawczy - Euhemer", nr 3: 1964; tenże, Polskie badania nad Jakutamii ich kulturą, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966; tenże, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", nr 5: 1969. 13 A. Kuczyński, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", t. 51: 1968, cz. 2; tenże, Syberyjskie ... oraz inne prace autora. 32 J. Reychman, Ostatnie prace o polskim wkładzie w badania ludów Azji północno-wschodniej, "Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972; tenże, Albina Kohna 29 30 rękopiśmienny "Rocznik słowniczek wyrazów czuwaskich z lat sześćdziesiątych XIX wieku, Orientalistyczny", t. 35: 1973, z. 2; tenże, A. Kohna rękopiśmienny słowniczek polsko-udmursko-marijski z połowy XIX w., "Acta Philologica", t. 5: 1973. 33 H. Swienko, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 13: 1968, z. 1. Zob. też odpowiedź na ten artykuł: A. Kuczyński, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1. 34 N. O. Szarakszynowa, Józef Kowalewski na Syberii, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", nr 2: 1968. 35 B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik sviedenij po etnografii Sibiri XVII wieka. O socineniji Adama Kamieńskiego-Dlużika, "Sovietskaja Etnografija", nr 5: 1965; tenże, O prebyvanii v Rossii Adama Kamenskogo-Dłużika, svtora piervogo polskogo socinienija o Sibiri, "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 82: 1972, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972; tenże, Esce raz o KamienskomDłuzike, "Sovietskaja Etnografija", 4: 1974; tenże, Adam Kamienskij-Dlużik v vostocnoj Sibiri i istocniki ego etnograficeskich soobscenij. Rezultaty dalniej§ych archivnych izyskanij, grafii. Streszczenia Polacy w czątków historii XVIII odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich Warszawa ra.nnych [w:] Historia kontaktów Russko-polskie ostatnio soCinienija geograficeskich svjazi w obłasti literaturnyje polsko-rosyjskich A. Kuczyńskiego, we wschodniej ujawnionych w dziedzinie geologii XVII otkrytij w źródeł w dziedzinie svjazi, etno- Wrocław 1973; tenże, Syberii od XVII do po- archiwalnych [w:] Historia i geografii. Streszczenia referatów. w. o Sibiri i rol Poljakov w istorii Azii [w:] o ziemle, pod red. N. S. ezoczi, Moskva "Kamcatskaja Pravda", 4 ijulja: 1962. sieviernoj i vosiocnoj 1975; nauk tenże, Kozyrievskie na Kamcatkie, 36 Weisztejn, op. cit. 37 L. I. Rownjakowa, Wacław Polsko-rosskije red. geograficznych 1972; tenże, Polskie russkich kontaktów pod referatów, Sieroszewskij Moskva - 1970. issledovatiel Jakutii, Sbornik �Polska liteTatuTa syberyjska do XIX 149 w. wa 39, N. P. Szastina 40, F. 1. Stiekłowej 41, i A. Kul.ikowej 42. Ponadto w literaturze polskiej 43 jak i radzieckiej 44 ukazały się specjalne monografie poświęcone działalności politycznej, gospodarczej i naukowej Polaków w Rosji. Popularyzują one jednak w głównej mierze postacie ogólnie znane w historii badań Syberii - np. A. Czekanowskiego, J. Czerskiego, E. Piekarskiego. Wiele natomiast polskich relacji z XVII i XVIII stulecia pomijanych jest w monografiach etnograficznych poświęconych narodom Związku Radzieckiego 45. Są one po prostu nie znane autorom tych monografii, chociaż w wielu wypadkach zawierają dokładniejsze dane, aniżeli cytowane w tych pracach fragmentaryczne opisy autorów rosyjskich z XVII i XVIII stulecia. Opierając się na nich można jednak prześledzić nieraz kształtowanie się procesów zmianotwórczych - migracji l dyfuzji kulturowych spowodowanych impaktem kultury rosyjskiej decydujących o współczesnym obrazie stosunków etnicznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych na terenie Syberii. Mimo stosunkowo Gurwicz, op. cit. Szamow, op. cit. 40 N. P. Szastin, Ueenaja korrespondencija mongołovieda O. M. Kovalevskogo, "Sovietskoje Vostokoviedienie", nr 1: 1956. 41 F. L Stiekłowa, Albom Bronisława Za less kogo [w:] Ruskaja i zarubieznaja 38 39 literatura. Tematieeskij go sostava vysiiich nego obrazowanija po Kirgiz-Kajsackim posvjaseennoj Ałma-Ata sbornik nauenych materiałov professorsko-prepodavatielsko- ueebnych zaviedenij. Ministerstwo wyższego i średniego specjalKazachskoj SSR, Ałma-Ata 1971; tenże, Pisma iz putiesestvija 50-letiju stiepjam E. Ostro Kazachskoj loS SSR kogo [w:] Materiały i Komunistieeskoj nauenoj Partii konferencji, Kazachstana, 1971. Zob. też przypis 14. Kulikowa, Istoeniki k etnografie eskim issledovanijam Sibiri Poljakami. (Na materiałach fon do v Irkutskogo Muzieja Kraewiedenija) Iw:l Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Streszczenia referatów, pod red. A. Kuczyńskiego, Wrocław 1973. "3 Przykładowo wymienić należy publikacje: Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologii i geografii, pod red. A. Łaszkiewicza [w:l Monografie : Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, 1972; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit.; W. Jewsiewicki, Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959. 44 Sapargaliew, Djakow, op. cit.; Ssylnyje revoljucjonery v Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskie svjazi ..., op. cit.; Oeerki revoljucjonnych svjaziej narodov Rossii i Polsi 1815-1917, pod red. W. A. Djakowa i innych, Moskva 1976. 45 Ostatnio ukazało się w ZSRR szereg monografii kulturowo-historycznych poświęconych narodom Syberii, np. E. A. Aleksenko, Kety. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Leningrad 1967; W. W. Antropowa, Kultura i byt Koriakov, Leningrad 1971, B. O. Dołgich, Oeerki po etnieeskoj istorii Niencev i Encev, Moskva 1970; L. W. Chomicz, Niency. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Moskva - Leningrad 1966; A. S. Smoliak, Ulczi, Chozjajstvo, kultura i byt v prosłom i nastojaseom, Moskva 1966; Cz. M. Taksami, Niwchi. Sovriemiennoje chozjajstvo, kultura i byt, Leningrad 1967; G. M. Wasilewicz, Ewenki. Istoriko-etnografieeskije oeerki XVIII natało XX w., Leningrad 1969 i inne. 42 A. �130 ANTONI KUCZYŃSKI małej ilości źródeł z tego okresu, wartość relacji polskich jest niezmiernie ważna przy odtwarzaniu starego katalogu faktów kulturowych określonych grup etnicznych z terenu Rosji. Nierzadko też z relacji tych czytelnik nad Wisłą po raz pierwszy dowiadywał się o dalekiej Syberii, która coraz częściej stanowiła miejsce zesłańczych wędrówek z Polski. Trudy i niewygody zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i wnikliwych obserwacji, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spisanych wspomnieniach. Ponadto autorzy tych wspomnień nie byli przygotowani do prowadzenia tego rodzaju obserwacji. Zapisywali oni przede wszystkim fakty rzucające się w oczy lub zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i innych osobliwościach. Od czasu powstania tych relacji życie mieszkańców Syberii uległo gruntownym przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w nich obraz dotyczy faktów z okresu połowy XVII do końca XVIII wieku. Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury wsi i dworów szlacheckich, wyśmiewajqc np. tubylcze zwyczaje i obrzędy. Wspomnijmy jednak, że bh;du tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających kulturę egzotycznych plemion odległych kontynrentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie to wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych grup etnicznych. Sporo jednak jest jeszcze nazwisk, które do dnia dzisiejszego nie zostały odkryte dla historii etnografii Syberii. Jej początki rozpoczynają sh~przecież nie tylko skrótowymi raportami wypraw kozackich i podróżników rosyjskich, lecz także relacjami polskich zesłańców z epoki caratu. Dodajmy, że podczas, gdy inne narody europejskie szczycą się opisami licznych podróży i odkryć na lądach i morzach świata na przestrzeni XVII i XVIII stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada na opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych na Syberii. ANTONI KUCZYŃSKI POLISH SIBERIAN LITERATURE FROM ORIGINS TO THE 20TH CENTURY AND SOME ATTEMPTS TO DETERMINE ITS ROLE (S u m ma ry) Diaries have always raised a wide interest. But this interest is particularly high in the sociological and ethnographic literature. This is first of all due to the fact that, on the one hand, diaries as a literary genre are bestsellers and, on �Polska literatura syberyjska do XIX w. 151 the other hand, they are also considered to be a specific scientific source which might be useful in sociological and ethnographic studies. The interest of social sciences in diaries and in what is known as personal documents (autobiography, curriculum vitae, etc.) dates back to the eminent and outstanding Polish cultural anthropologist Florian Zaniecki whose work was continued by another excellent Pole, Ludwik Krzywicki. In the history of world ethnography the representatives of such trends as evolutionism, historical school and functionalism did not take into accont the usability of diaries in ethnographic studies. The reCll value of that type of literature has been recognized by the so-called Soviet School whose theoreticians consider diaries and memoirs to be very interesting materials supplementary to those achieved from field invcstigations. In the Soviet Union a series of monographs devoted to the historyand culture or the particular nations has been published. Most of them deal with Siberian peoples whose culture was undergoing a considerable transformation with time IJapsed from the first contact ""ith the Russians who came to settle the Trans-Ural area. Thus, the ethnographic data contained in the reports of the Administration, in tax collectors' books, as well as in the 17th- and 18th-century diaries and memoirs, become of grcat importanc:c to the Siberian studies. These are sometimes the one and only source of information about the culture of the Siberians from before the impact of the Ru~sian culture. The intercst in the Siberian culture did not appear immediately after Yermak had conquered (in 1582) the wide Trans-Ural territories with their colourful mosaic of population of various origin. In that epoch one was interested in conquering more and more land east of the Ural Mountains. In the 18th century the Peters·· burg Academy of Sciences made some efforts to get an insights into the sophisticated cultural problems of Siberia which was a part of the Russian Empire. Hence, between 1733 and 1743 the Great Northern Expedition was aimed to carry out joint investigations in Siberia. Owing to this e.xpedition the courses of the main rivers and streams and their tributaries were specified and mapped. Specification and mapping were also performed for the most important mountain chains. Ethnographic data were also collected. At the same time, similarly as in the 17th century, many interesting reports on the culture of the Siberian population were found in the diaries and memoirs cf Polish travelers and Russian settlers as, for example, in the famous Dyaryuąz by A. Kamieński-Dłużyk (the first Polish description of and report on Siberia) or in the Dokument by L. Sienicki' (concerned with Yakuts and their culture). In the Polish literature many other reports on Siberia are known, which appear to be helpful in present-day ethnographic studies carried out in the Soviet Union. Any information gathered three hundred years ago is of great value. Owing to those data the history of social and material culture of many ethnic groups settled in the Trans-Ural territories will be reconstituted. Nowadays, the representatives of these nations are not numerous and their culture is highly sophisticated so that the determination of the primitive elements in those cultures absorbs many Soviet ethnographers and cultural anthropologists. That is why the data and reports included in the diaries and memoirs of many Poles which have lived in Siberia due to various social and political relations between Poland and Russia starting with the 16th century, are very interesting and useful. With the increasing number of Polish deportees in the Trans-Ural area, �152 Polska literatura syberyjska do XIX w. especially in the 19th century, the number of intellectuals and educated people which were able to carry out geographic, archaeological, linguistic, anthropological and ethnographic studies also increased. Most of these studies, and particularly those accomplished by Benedykt Dybowski, Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Feliks Kon, Edward Piekarski, Wacław Sieroszewski and Adam Szymański, were of a high standard and are valued at a high rate also in present-day Soviet science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51baf3a85342b86d722c1ad76b6e1065.pdf 65b7193bc28057fc22fdc93c2bef6636 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource pogrzeb obrzędy pogrzebowe - Polska obrzędy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1798 Title A name given to the resource Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.215-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brencz, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANDRZEJ t. n, 1987 BRENCZ UAM Po'z.nań POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA Jednym z podstawowych pytań, na które próbowali znaleźć odpowiedź następcy Durkheima, antropolodzy społeczni, dotyczyło kwestii sposobu odzwierciedlania przez rytuał stosunków społecznych. Określano rytuał jako sposób ustanawiania, odnawiania, czy umacniania tradycyjnych więzi społecznych. Twierdzono, że poprzez rytuał wyrażane są konflikty, bądż odzwierciedlane role społeczne. Współczesna antropologia podkreśla komunikacyjną rolę rytuału. Pod pojęciem tym najczęściej rozumie tradycyjnie utwierdzone wzory zachowania, za pośrednictwem których przekazywane są nakazy społeczne. Każda rytualna aktywność, to szereg symboli, w postaci: przedmiotów, czynności, zdarzeń, które posiadają swój wizualny, werbalny, przestrzenny i czasowy wymiar i które się jednocześnie uzewnętrzniają i kondensują w jedno przeżycie. Celem obrzędów religijnych jest ukazanie relacji między fizycznym doświadczeniem, normami społecznymi, zasadami i systemem wartości społecznych, na których opiera się struktura społeczna, a światem nadzmysłowym, irracjonalnym z drugiej strony (E. Leach, 14 - tll). Jeżeli przyjmiemy, że każdy system społeczno-kulturowy stanowi koherentny zespół zintegrowanych zjawisk, między którymi istnieją określone relacje tworząc w ten sposób funkcjonalną całość, to dla zachowania trwałości tego systemu niezmiernie ważna jest stabilność zjawisk i zachowań. Człowiek wnosi do pozornie niezrozumiałego świata odpowiedni konceptualny system, porządek logiczny systematyzujący wszystkie elementy. Otaczające go zjawiska, istoty, przedmioty i zdarzenia należy odpowiednio zakl<lsyfikować i określić wyraźnie nieprzekraczalne granice między nimi. Zdaniem E. Leacha, poprzez stworzenie takiego systemu człowiek redukuje swoją bezradność i niepewność wynikającą z niewiadomej i równocześnie tworzy podstawy funkcjonowania systemu społeczno-kulturowego, do którego przynależy (E. Leach, 30 - 45). Życie społeczne podlega nieustannym zmianom, charakteryzaje je pewna dynamika. Zmiany te mogą się dokonywać w makroskali, w toku dziejów historycznych, i w mikroskali, w określonym wycinku czaso- �-.' 216 Andrzej Brencz wym. Dotyczyć może tylko wycinka danej struktury, bądż znacznego jej fragmentu. Każda taka zmiana to przejście przez ustalone i jasno sprecyzowane granice, pociągające za sobą jednak naruszenie istniejącego porządku i może doprowadzić w konsekwencji do zachwiania stabilnego układu. Należy ją w związku z tym przeprowadzić w taki sposób, by powrócić do punktu wyjścia, przywrócić stan pierwotny. W celu uniknięcia potencjalnego zagrożenia, jakie może ona wywołać, sposób jej przeprowadzenia musi być bardzo dokładnie określony i kontrolowany. Warunki te spełniają rytuały, stanowiące jednocześnie elementy strukturyzujące procesy kulturowo-historyczne. Rytuały stanowią " ... szczególnie dramatyczną próbę, by pojedynczą część składową życia w pełni twardo kontrolować i wprowadzać w określony porządek ... " (S. F. Moore B. G. Myerhoff, 117). Na grupę rytuałów, które towarzyszą i regulują zmiany społeczne, zwrócił uwagę na początku naszego wieku A. Van Gennep, tworząc koncepcję rites de passage. Liczne późniejsze prace wykazały, że koncepcja ta, a raczej jej schemat, jest niezwykle przydatny w badaniach rytuałów, jednakże model stworzony przez jej autora należy traktować tylko jako pewną propozycję stanowiącą punkt wyjścia. We współczesne] antropologii, zwłaszcza brytyjskiej, została poddana wielu zmianom i modyfikacjom. Szczególny wkład wniosły prace Edmunda Leacha, Victora Turnera i Terensa Turnera. Niektóre z założeń tych autorów okazały się w badaniach obrzędów pogrzebowych szczególnie przydatne. E. Leach wskazał na znaczenie granic czasowych i przestrzennych, spełniających ważną funkcję w symbolicznej organizacji świata. Ludzie, tworząc określone klasyfikacje, systemy czy kategorie porządkujące, wyznaczają jednocześnie pewne granice w czasie i przestrzeni. Człowiek dzieli tok życia na pewne odcinki czasowe. Między nimi występują interwały, odcinki nie posiadające wymiaru czasowego. Zmia~y społeczne przebiegają w tych interwałach, a więc odbywają się poza czasem. Granice, które czasowo oraz przestrzennie rozdzielają zjawisko, są z natury rzeczy niejasne, dwuznaczne i niebezpieczne. Wyznaczają one i stymulują aktywność rytualną, stanowiąc jednocześnie punkt określający początek i koniec każdego z okresów. Różnice jakie istnieją między dokładnie określoną przestrzenią społeczną i czasem, a granicą która je dzieli, Leach wyraził w szeregu metafor: czas normalny-czas menormainy, kategorie wyraźne-kategorie niewyraźne, profanum-sacrum, w środku skraju (E. Leach, 30 - 45). Uzupełniając teorię rites de passage T. Turner doszukiwał się odpowiedzi i wyjaśnienia problemu, dlaczego przejście odbywa się w trzech fazach i z czym należy wiązać odmienną charakterystykę fazy granicznej. Interesował go szczególnie problem relacji między strukturą rytuału �';I~ POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 217 j '.. ~ " ~ \, a przejściem społecznym. W swych dociekaniach jako punkt wyjścia obiera charakter, naturę społecznej struktury. Tworząc model obrzędów przejścia zwrócił uwagę na fakt, że strukturę społeczną należy rozumieć jako dynamiczne, hierarchiczne relacje zachodzące między różnymi płaszczyznami (poziomami) struktury. Normatywny porządek społeczny, składający się z kontrastujących, wzajemnie wykluczających się kategorii, tworzy niższy poziom struktury. Poziom wyższy stanowi wspólna podstawa jednocząca kategorie niższego poziomu, sposoby zmian j zasady na jakich się opierają. Między tymi poziomami istnieje wzajemna zctlcżność. Rytuał musi się opierać na tych samych strukturalnych i dynamicznych właściwościach społeczności, musi uosabiać procesy społeczne. Klucz pozwalający na rozumienie rytuału jako formy akcji społecznej i symbolicznej struktury tkwi w rozumieniu społecznych potrzeb. Symbole, z których się korzysta, obrazują równocześnie sytuację wyjściową i wejściową, dalej, różnice między nimi, przyczynę powstania granic, jak i przejście z jednej sytuacji do drugiej. Te symbole umożliwiają ludziom, którzy podlegają obrzędowi przejścia, jak i społeczności, do której powracają ze zmienionym statusem, przystosować się do zachodzących zmian stanowiących cel rytuału. Rytuał obejmuje stan wyjściowy, stan końcowy oraz fazę przejścia, stanowiącą bezpośredni wyraz zasad transformacyjnych, stanowiących podstawę i mechanizm przejŚcia społecznego (T. Turner, 53 -'70). Należy jeszcze dodać, że zdaniem T. Turnera: treść fazy granicznej jest z reguły bardzo różnorodna i zależy od konkreh.ej sytuacji społecznej, to znaczy od rodzaju przejścia, z którym związany jest rytuał i od specyfiki społeczno-kulturowego kontekstu. Natomiast V. Turner wychodzi od założenia, że wszystkie społeczności posiadają podobną strukturę, opierającą się na funkcjonowaniu dwóch przeciwstawnych modeli zachowania. Z jednej strony występuje struktura społeczne, której wszystkie elementy (miejsce, rola itd.) są jasno określone przez wartości, normy, interesy społeczne, z drugiej zaś występuje communitas, stan egalitarny, w którym jednostka jest okresowo uwolniona od przypisanej pozycji. Według V. Turnera życie społeczne, to dialektyczny proces stale zmieniającej się fazy struktury i fazy communitas, dyferencjacji i homogeniczności. Obrzędy przejścia umożliwiają osobnikowi okresowo wyjść ze stanu podlegającego prawom struktury i wejść w stan ,communitas. Ta możliwość rytualnej wymiany wpływa na umacnianie się wartości stanowiących podstawę społeczną i ponowne przywracanie zasady hierarchii (V. Turner, 95 - 97, 164 - 168, 177 - 179). W oparciu powyższe stwierdzenia należy dokonać próby charakterystyki zjawiska kulturowego określanego w literaturze jako obrzęd pogrzebowy. Jednym z krytycznych momentów w życiu społecznym, to śmierć - �218 Andrzej Brencz członka grupy. Strach przed zmarłym, zjawisko śmierci, dusza, instynkt samozachowawczy, rozmaite konflikty pojawiające się w tym momencie, to czynniki zagrażające istnieniu podstawowych wartości i egzystencji grupy {B. Malinowski, 422 - 428; E. Durkheim, 571). Ten moment musi być przezwyciężony poprzez odpowiedni obrzęd. Poprzez obrzęd pogrzebowy można rozumieć kompleks obowiązujących, ustanowionych tradycyjnie i przyjętych przez społeczność form zachowania symbolicznego (por. M. Prosić Dvornić, 41). Przedstawia on system różnorodnych form czynności stanowiących odpowiedź na różnorodne problemy i potrzeby związane ze śmiercią, jakich wymaga społeczność. Z każdym systemem społeczno-kulturowym związana jest specyficzna forma obrzędu, która jednocześnie odzwierciedla wierzenia stanowiące podstawę obrzędu, jak i motywy i wartości, na których opiera się ten system. Śmierć jako zjawisko i obrzęd jako ogólnoludzka odpowiedź na stan zagrożenia (mimo iż niektóre formy zachowania i czynności są zróżnicowane), doprowadziły do tego, że obrzędy te w swych zasadniczych rysach, motywach i celach wykazują na całym świecie zdumiewające podobieństwo (B. Malinowski, 423). U podstaw obrzędów pogrzebowych wszystkich ludów leżą dwa przeciwstawne dążenia; chęć zatrzymania zmarłego, i dążenie do uwolnienia się od niego (S. A. Tokariev, 1'52). Jawią się one z jednej strony w postaci uczucia żalu, z drugiej zaś w formie instynktownego uczucia strachu. Stąd wynika dwojaki stosunek żywych wobec zmarłego: równolegle występuje próba zerwania wszystkich więzi oraz tendencja do utrzymania tych więzi w zmienionej formie. Śmierć człowieka, będąca sama w sobie sprawą jednostki, przekształca się w wydarzenie, w którym uczestniczy grupa społeczna. Obrzqdy związane ze śmiercią posiadają więc znaczenie i konsekwencje społeczne. Poprzez aktywność rytualną przeprowadzoną według wyraźnie określonego wzoru, zachowanie ludzi będących pod wpływem strachu, osamotnionych, zdezorientowanych, zostaje uregulowane i poddane kontroli, by nie kolidowało z interesem i potrzebami grupy. W obrzędzie pogrzebowym dominują dwie zasady: obowiązek uwolnienia grupy od ciała zmarłego, dła którego nie ma już miejsca między żywymi i udzielenie ludziom, których łączyły ze zmarłym określone więzi, pomocy, mającej załagodzić następstwa nieszczęścia, które ich spotkało. Jednocześnie, poprzez odpowiednie postępowanie, następuje przystosowanie całej grupy społecznej do nowej sytuacji. Wiele sposobów realizacji ma charakter uniwersalny. W obrzędach pogrzebowych tło wierzeniowe odgrywa istotną rolę. Niezależnie od denominacji konfesyjnej, europejskie obrzędy pogrzebowe, w tym i polskie, opierają się z jednej strony o zasady obowiązującej religii, standaryzowane przez przepisy liturgiczne, z drugiej zaś opierają się na �POLSKA OBRZF,DOWOŚC POGRZEBOWA 219 reliktach dawnych wierzeń i wyobrażeń eschatologicznych. Oba te systemy, zwane tutaj umownie religią, wskazują na środki, jakimi rytuał, jeżeli zostanie prawidłowo przeprowadzony, może osiągnąć pożądane rezultaty (por. S. F. Moore i B.G. Myerhoff, 125). Religijne wyobrażenia eschatologiczne opierają się na animistycznym spojrzeniu na świat (B. Malinowski, 426). Śmierć nie oznacza końca istnienia, lecz stanowi tylko moment, w którym dusza rozstaje się z ciałem i rozpoczyna inne, nie cielesne bytowanie. Dusza człowieka żyje po jego śmierci fizycznej, nadal należy do wspólnoty społecznej, partycypuje w całokształcie życia. Wspólnotę społeczną stanowi zespół żywych i. zmarłych jej członków (L. Levi-Bruhl, 46 - 47). Jak już wspomniano, człowiek instytnktownie lęka się zmarłego, jako czegoś nieczystego, niebezpiecznego, wzbudzającego grozę, a jednocześnie jest w dalszym ciągu emocjonalnie i społecznie z nim związany. Czy przeważać będzie uczucie strachu, czy odczucie przywiązania, zależeć to będzie w dużej mierze od charakteru systemu religijnego, przyjętego w danej grupie (K. Birekt-Smith, 364 i n.; S. A. Tokariev, 188). Zmarły może być dla społeczności dobry -bądź zły, może pomóc, bądź zaszkodzić. Potencjalna pomoc, bądź szkoda jaką może wyrządzić, zależy od postawy żywych wobec zmarłego i jego duszy. Stąd zachowania członków społeczności, do której należał zmarły, motywowane są przede wszystkim chęcią uregulowania relacji między zmarłym, a społecznością. Zachowania te mają na celu całkowite zerwanie jakichkolwiek więzi ze zmarłym, by uchronić społeczność od niszczącego i zgubnego wpływu, ale jednocześnie mają na celu przedłużenie i podtrzymanie fikcyjnych więzi, by umożliwić zmarłemu i jego duszy egzystencję pośmiertną i z tego względu spodziewać się określonych korzyści. Zachowania, sposoby postępowania :Qależne są bezpośrednio od wyobrażeń o duszy zmarłego, a wyobrażenia te na terenie Polski, mimo niwelacyjnego działania zasad religii katolickiej, są zróżnicowane. Charakterystyczna dla niższych form świadomości heterogeniczność wyobrażeń o duszy zmarłego Levi-Bruhl objaśnia obojętnością wobec logicznych sprzeczności. Umożliwia to dawnym zjawiskom przetrwanie i istnienie obok nowych, często wzajemnie przeciwstawnych sobie (L. Levi-Bruhl, 55 - 56). Jeżeli ta hipoteza jest prawdziwa, to oznacza, że niektóre z wyobrażeń o duszy zmarłego, znane z terenów Polski, powstały w różnych fazach rozwoju koncepcji eschatologicznych. Różnice w ich treści wskazują na różnice w pochodzeniu. Wraz powstaniem nowych wyobrażeń o duszy zmarłego powstają odpowiednie nowe normy zachowania, poprzez które reguluje się w zmieniony sposób relacje między duszą, a społecznością, zgodnie z sumą dotychczasowych wyobrażeń. Praktyki dawne jak i nowe, powstałe o chrześcijański imperatyw "umarłych grzebać" wraz z całym ry- �220 Andrzej Brencż tuałem, nakazują, by ciało, w którym przebywała dusza, pochować w określony i dostojny sposób, a także zrealiwwać wszystkie te obrzędy, które zabezpieczą pośmiertną egzystencję duszy. Podstawowym obowiązkiem rodziny i grupy społecznej jest realizacja obrzędu zgodnie ze wszystkimi obowiązującymi zasadami. Towarzyszy temu przekonanie, że nie powinno zdarzyć się ooś nieprzewidzianego, że nic nie może zakłócić toku obrzędu. To przekonanie działa uspokajająco i przywraca równowagę (por. B. Malinowski, Zwyczaj ... , 334). Powszechne jest wierzenie, że ci,ało zmarłego jest "nieczyste" w związku z tym jakikolwiek kontakt bezpośredni, bądź przebywanie w pobliżu, stanowi potencjalne niebezpieczeństwo dla żywych, a szczególnie zaś dla najbliższych. Istnieje szereg nakazów i zakazów chroniących żywych od szkodliwego wpływu zmarłego i praktyk mających zmusić dusze zmarłego do opuszczenia ciała i świ,ata ziemskiego. Wszystkie te środki ostrożności niezbędne są w sytuacjach, kiedy człowiek wchodzi w kontakt z siłami nadprzyrodzonymi, pozostającymi poza jakąkolwiek kontrolą i rozumieniem. Związek ze zmarłym i jego duszą winien trwać tylko w okresie, kiedy dusza jest jeszcze na ziemi, do chwili jej odejścia na drugi świat, do miejsca wiecznego przebywania. Według wierzeń ludowych z terenów Polski, cz,as pobytu duszy na ziemi jest bardzo zróżnicowany. Na zróżnicowanie to wpływ wywarły póżniejsze chrześcijańskie modyfikacje wyobrażeń eschatologicznych. Według słowiańskich wierzeń ludowych, z o'b.szarów o dominacji religii prawosławnej, dusza przebywa na ziemi przez okres jednego roku, przy czym intensywność oddziaływania duszy na świ,at żywych i stopień niebezpieczeństwa stąd wynikający, sukcesywnie maleje po pochówku. Jako niebezpieczny uW1ażany jest powszechnie okres czterdziestu dni po śmierci. Na obszarach o dominacji religii katolickiej, okres ten wynosi najczęściej trzydzieści dni, przy czym istnieje duże zróżnicowanie regionalne (A. Fischer, 324 - 331, por. także K. Ranke, 45 - 46). W okresie tym mamy do czynienia z rozbudowanym systemem obrzędów oczyszczających. Jeżeli cykl obrzędów pogrzebowych rozpatrywać będziemy z punktu widzenia obrzędów przejścia, to w oparciu o powyższe uwagi m07.na wydzielić i scharakteryzować kilka f.orm społecznych przejść związanych ze zmianą statusu poszczególnych osób lub grup. Dotyczy to osoby zmarłego i jego duszy, najbliższej rodziny oraz krewnych, a także społeczności, z którą związany był zmarły. Zmarły zakończył okres wędrówki ziemskiej, okres pobytu w świecie rzeczywistym, zmienia status żywego członka społeczności na status członka zmarłego. Charakterystyczna jest forma przeniesienia ciał,a na miejsce spoczynku innych zmarłych członków społeczności i odprawienie jego duszy na tamten świat w myśl reguł i zasad zbudowanych w oparciu o obowiązującą eschatologię. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGHZEBOW A 221 Najbliższa rodzina i krewni w strukturze społecznej przechodzą ze stanu normalnego (profanum) w stan pogrążonych w żałobie, a po upływie określonego czasu powracają do stanu normalnego. Śmierć wywołuje także bezpośrednie zmiany w strukturze społecznej: żona, czy mąż osoby zmarłej zmieniają status przechodzą w status owdowiałych, dziecko otrzymuje status sieroty (półsieroty), śmierć gospodarza przynosi zmianę ról, itd. Szczególne znaczenie, choć w polskiej obrzędowości już nieco zatarte, ma obrzęd pogrzebowy dla całej spoleczności. Społeczność ta musi przejść przez okres potencjalnie dlań niebezpieczny, wynikający z zagrożenia rozpadu jej struktury, a także musi urzeczywistnić zmianę jaka zaszła w jej strukturze w związku z stratą jednego z jej członków, wykluczyć go i przejąć członków rodziny w ramach ich nowych statusów. Obrzędy pogrzebowe miały szczególne znaczenie w okresie wspólnoty rodowej. Stanowiły ważny moment kohezji wspólnoty. Szczególnie uwidacznia się to w obrzędowości pogrzebowej Słowiańszczyzny południowej. Według Cajkanovicia, we współczesnej obrzędowości znaleźć można potwierdzenie tezy, że na tym terenie obrzęd pogrzebowy związany był ze wspólnotą rodową. Mimo, iż najwięcej zakazów i nakazów związanych jest z rodziną, domownikami, na terenach, gdzie długo przetrwały resztki wspólnoty rodowej, pewnymi restrykcjami objęta jest szersza wspólnota rodowa, czy nawet plemię. Obecnie obejmuje całą wieś (Cajkanović, 143- 145). Z powyższych ustaleń wysunąć można wniosek, że w obrzędzie pogrzebowym zawarta jest nie tylko odpowiedź na sytuacje wynikające z zetknięcia ludzi z siłami nadprzyrodzonymi, lecz także odpowiedzi na powstałe potrzeby szeregu transformacji w ramach struktury społeczności. Jak już wspomniano, jednym z podstawowych obowiązków żyjących wobec zmarłego jest zerwanie wszystkich dotychczasowych związków, nawiązanie nowych relacji zmarły-żywi, zgodnie z obowiązującymi prze_ konaniami. Proces ten rozpoczynają rozbudowane O'brzędy wyłączania. Nie stanowią one jednego określonego aktu lecz rozwijają się sukcesywnie, przechodząc przez kilka etapów. W obrządku pogrzebowym wydzielone są następujące fazy: zmarły zostaje odseperowany od żyjących, od domowników, dalej przedmiotów, a więc od rodziny i domu, następnie od społeczności i świata żywych. Początki obrzędu wyłączania rozpoczynają się w chwili zgonu. Powszechnie praktykowany jest zwyczaj pojednania zmarłego z żywymi. Religia katolicka wprowadziła do wyobrażeń eschatologicznych dwa elementy: grzechu (będącego naruszeniem zakazów etycz.ny'ch) i nagrody (w przyszłym życiu, jako wyrównanie za uczynki człowieka w życiu doczesnym) (H. Łowmiański, 29). W związku z tym, pojednani'e to traktowane jest jako swoista forma ekspiracji Jednak wzajemne przebaczanie sobie �222 Andrzej Brencz wyrządzonych krzywd, zatargów, pozbywanie się uczucia urazy, ma tak'że na celu przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat. Obrzędy wyłączania nasilają się w chwili śmierci. Mamy tutaj do czynienia z praktykami, które wyraźnie podkreślają powstanie granicy między czasem normalnym i normalnym tokiem czynności i zachowań ludzi a okresem rytualnym. Naleźą tutaj nak,azy zachowania ciszy, dzwonienie, budzenie śpiących domowników, przerwanie czynności gospodarczych. O. Kolberg zanotował w zeszłym stuleciu: "Jak kt,o umrze, to mu się najprzód dzwoni w kościele" (O. Kolberg, t. 10, 77). Zwyczaj dzwonienia dzwonkiem według zwyczajów zanotowanych w połowie naszego stulecia, miał ułatwić zgon (dzwonek dla konających) (K. Kwaśniewicz, 110). Dźwięk w rytuałach przejścia uznawany lest jako oznaka granicy (E. Leach, 63; por. 1. Kovacević, 21 - 32). Uderzanie w dzwony oznacza granicę między profanum, a sacrum, wyznacza początek zachowania rytualnego. Wszystkie wymienione praktyki, zmodyfikowane już na początku XX wieku, oznaczały początek czasu rytualnego, w którym następuje wyraźne fizyczne i rytualne oddzielenie zmarłego od żywych. Wszystkie sprzęty, przedmioty mające bezpośredni kontakt ze zmarłym zostają zniszczone, bądź porzucone. J. Burszta omawiając zwyczaje i obrzędy pogrzebowe na terenie Wielkopolski pisze: " ... Kolejny cykl czynności i zabiegów następuje z chwilą wniesienia trumny. Zmienia się przede wszystkim urządzenie izby, wynosi łóżka, stoły, krzesła, zaciemnia się okna oraz przystraja izbę zielenią i kwiatami. Trumnę ustawia się na stole ... w środku izby, zawsze w ten sposób, że nogi zmarłego skierowane są ku drzwiom ... " (J. Burszta, 183 - 184). Zmarłemu zostaje wydzielona osobna przestrzeń, zmieniony zostaje dotychczasowy układ, tworzy się nowy podział: przestrzeń zmarłego i przestrzeń żywych. Wyłączanie zmarłego następuje także poprzez czynności związane z wynoszeniem z domu. Wynosi się nogami do przodu, uderza trzykrotnie trumną o próg, itd. Funkcję granicy przestrzennej pełni tutaj próg domu. Czynności wykonywane przy wynoszeniu, oprócz symbolicznego uniemożliwienia powrotu zmarłego, oznacza także pożegnanie, oddzielenie zmarlego od domu i rodziny. W symboliczny spos6b następowało także wyłączanie zmarłego z obszaru jego działania gospodarczego, podkreślając zakoń,czenie pełnienia roli gospodarza. Z relacji. O. Kolberga wynika, że kiedyś obnoszono trumnę dookoła podwórza i przystawano przed stajnią, oborą i chlewem (O. Kolberg, t. 10, 217). Rzucanie ziemi na tr:.:mnę wyznacza moment graniczny, w ktćrym zmarły i żywi rozstają się. Według powszechnych wierzeń dusza opuszcza ciało w chwili złożenia trumny i zasypywania mogiły. W polskiej obrzę- �POLSKA OBRZE;DOWOŚC POGRZEBOWA 223 dowości pogrzebowej, podobnie jak na Słowiańszczyźnie, istnieje zakaz rzucania ziemi przez krewnych {A. Fischer, 342). Czynność tę wykonują tylko znajomi i sąsiedzi zmarłego. Stanowi to formę pożegnania zmarłego i oznacza rozstanie się ze wspólnotą. Z powyższego przeglądu wynika, że proces symbolicznego zrywania więzi zmarłego ze światem żywych, przeprowadzany przez obrzędy wyłączania, następuje stopniowo. Równolegle z obrzędami wyłączania przeprowadzano szereg akcji i czynności, których celem było przygotowanie w odpowiedni sposób ciała zmarłego oraz przygotowanie duszy do przejścia ze świata żywych w świat zmarłych. Rytualne wyłączanie duszy zmarłego następuje z chwilą zgonu. Przejawia się w wielu praktykach, które według wierzeń ludowych miały ułatwić zgon. Powstały one na gruncie dawnych wyobrażeń eschatologicznych, lecz zostały przekształcone pod wpływem Kościoła katolickiego. Charakterystyczne w tym względzie jest kropienie wodą święconą ,odmawianie odpowiednich modlitw, dawanie do ręki zapalonej gromnicy. Stare formy, to wyjmowanie poduszki spod głowy, bądź kładzenie zmarłego na ziemi (A. Fischer, 66 - 80, J. Burszta, 181 - 182). Do rytałów włączania naleźą te czynności, które można określić za A. Fischerem jako wyzwalające duszę (otwieranie okien, robienie specjalnych otworów itd.). Do tej grupy należą także te czynności i praktyki, które wyrosły na gruncie powszechnego wierzenia, czy to genetycznie pogańskiego, czy chrześcijańskiego, że zmarły znajdzie się na tamtym świecie w takim stanie, w jakim opuścił świat źywych. Rytualne mycie, ubieranie w specjalny strój (czehieł, giezło), wyposażenie w przedmioty, a współcześnie w atrybuty religijne, mają na celu przygotowanie zmarłego do pobytu na tamtym świecie. Idea ta, towarzysząca ludzkości od dawna, wyrosła na gruncie przekonania, źe życie człowieka trwa nadal w innym wymiarze, przetrwała do czasów nam współczesnych w zmodyfikowanej formie koncepcji defuncti vivi. Czynności te podporządkowane są nadrzędnej zasadzie, którą tak ok,reślił J. G. Frazer: "dusza, która została dobrze wyposażona i jest zadowolona, nie ma powodów, by wrócić i ukarać żywych (J. G. Frazer, 176 - 177). Żywi i martwi należą do tej samej wspćlnoty, wszak, jak pisze A. Fischer, "każdy wieśniak spoczywa naj chętniej na wioskowym, rodzinnym cmentarzu" (A. Fischer, 937). W ramach tej wspólnoty stanowią dwie odrębne kategorie, przynależące do różnych światów, przedzielone wyraźnie zdefiniowanymi granicami. Dopóki między nimi nie zostaną ustanowione relacje, regulowane i określane przez rytuały, każdy kontakt na innej drodze jest nie czysty i niebezpieczny (E. Leach, 30 - 45). Jak już podkreślano niejednokrotnie, w obrzędowości pogrzebowej wyraźnie zaznaczone zostało dwojakie zachowanie żywych wobec zma'rłego; z jednej �224 Andrzej Brencz strony dążenie do zerwania więzi, z drugiej zaś troska o jego duszę i zachowanie wobec niego gdy Jest jeszcze obecny. Zmarły i jego dusza są od chwili zgonu do pogrzebu między żywymi, lecz tutaj nie ma już dla niego miejsca, musi być wyłączony z kręgu żywych, a nie należy jeszcze do świata zmarłych. Jego status, rola, stosu.nek do żyjących, nie są jeszcze określone i zdefiniowane. Podlega w tym okresie oddziaływaniu zasad transformacyjnych, w ramach których odbywa się przejście z kategorii żywych do kategorii zmarłych. Granica między tymi kategoriami stymuluje aktywność rytualną, odpowiada w teorii obrzędów przejścia fazie granicznej. W przypadku obrzędowości pogrzebowej omacza ona koniec statusu żywego i począt€k statusu zmarłego, bądź szerzej, koniec życia ziemskiego i początek życia pozagrobowego. Transformacja ta nie jest procesem jednorazowym i wyraźnie określonym. Oznacza to, że nie kończy się ona w momencie pogrzebu, lecz trwa tak długo, aż zostaną wypełnione wszelkie akcje rytualne przypadające na określone odcinki czasowe, do końcowej akcji oznaczającej zakończenie żałoby. Ta akcja końcowa powoduje zmiany w strukturze rodziny i społeczności, które powracają do stanu normalnego (profanum). W polskiej obrzędowości pogrzebowej, w przeciwieństwie do obszarów np. prawo.sławia, czy świata germańskiego, obrzędy te jawią się w f OTmie rudymentalnej, w zasadzie jedynie w formie wspólnej uczty (stypa, skórka, przepicie skórki itd.), które odbywają się przy udziale rodziny i społeczności w dniu pogrzebu. Jednakże z bogatego materiału porównawczego zestawionego przez A. Fischera wynika, że uczty te odbywały się dawniej (tak jak obecnie na obszarach Kościoła prawosławnego) zwykle w 3, 7, 9, 3D, 40 dniu, w pół roku oraz w rocznicę śmierci. Dokument z ksiąg grodzkich z roku 1687 dowodzi powszechnolości zwyczaju stypy dorocznej. Kościół katolicki odprawia mszę za zmarłych w 3, 7, 9, 3D, 40 dzień oraz w rocznicę po zgonie (A. Fischer, 393). Obrzędy przejścia związane są także z rodziną zmarłego, stanowiącą od chwili śmierci kategorię "pogrążonych w żałobie". Dla społeczności ta ka tegoria może stanowić pewne zagrożenie,;.z racji bliskiego kontaktu ze zmarłYm. W związku z tym zostaje ona symbolicznie i faktycznie wyłączona z czasu normalnego {pr·ofanum), a także oznaczona poprzez odpowiednią formę ubioru. Nie może brać udziału w rozmaitych akcjach, które wykonuje w czasie normalnym. Dotyczy to szczególnie niektórych czynności obrzędowych związanych z obrzędowością rodzinną czy doroczną. Tryb życia rodziny ulega przekształceniu. Obowiązuje powszechnie zakaz wykonywania niektórych czynności domowych i gospodarczych, takich jak: przygotowywanie pożywienia, niektórych czynności przetwórczych oraz prac gospodarskich i polowych. W okresie żałoby nie wolno śpiewać, tańczyć, uczestniczyć w zabawach, weselu, podawać dziecka do �POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 225 chrztu (por. Z. Staszczak, 108). Istnieje także rygorystycznie przestrzegany zakaz zawierania nowych związków małżeńskich. Ta forma izolacji społecznej wyznacza okres fazy granicz'nej, okres transformacji. Proces ponownego włączania rozwija się etapami, w miarę jak w fazie granicznej następuje modyfikacja więzi ze zmarłym i zmiana statusu społecznego. Proces przejścia, zarówno w fazie granicznej jak i w fazie włączania, wpływa na stany emocjonalne na drodze działania poszczególnych czynności, zakazów i nakazów postępowania. Pozwala na łagodne przejście, przyjęcie nowych ról i inkorporację nowego statusu (por. M. Prosić-Dvornić, 48). W obrzędzie pogrzebowym mamy bardzo często do czynienia z działaniem dwóch potrzeb, wynikających z toku życia normalnego (profanum) i potrzeb rytualnych, które są sobie przeciwstawne. Z tego względu musi dojść do kompromisów, rodzina wewnętrzne obowiązki wypełnia normalnie, jak i wchodzi w normalne relacje ze społecznością, tylko niektóre formy są zredukowane i wyraźnie określone, jako charakterystyczne dla tej kategorii. Śmierć stanowi moment krytyczny, zagrażający podstawowym wartościorn .i egzystencji każdej grupy społecznej. Szczególnie zagraża wartości naczelnej, jaką stanowi integracja i wzajemne powiązania (B. Malinowski, 427). Ten stan zagrożenia zostaje zmieniony przez akcję rytualną, która ma charakter łagodzący i "... może być wyrazem siły i optymizmu ... w sytuacjach niebezpieczeństwa i niepokoju ... " (S. F. Moore, B. Mayerhoff, 136). W obrzqdach pog.rzebowych społeczność uczestniczy w momentach najbardziej krytycznych, w chwili śmierci, w czuwaniu przy zmarłym i przy wyprowadzaniu zmarłego z domu i. wsi na cmentarz. Uczestniczy w tych momentach, które są także krytyczne dla rodziny, a \vięc w tych stanach, w których granice między poszczególnymi kategoriami nie są wyraźnie określone. Dotyczy to pewnych czynności związanych bezpośrednio ze zmarłym, w ten sposób rodzina zostaje częściowo izolowana od zgubnego wpływu zwłok. Udział społeczności w obrzędzie pogrzebowym rozpoczyna się wraz z chwilą przygotowania zwłok. Czynności wykonywali ludzie nie związani z rodziną zmarłego. Byli to najczęściej ludzie starzy, ubodzy, żebracy, dziady proszalne itp., tworząc specjalną kategorię, posiadającą :na niektórych terenach specyficzną nazwę, np. "trupiarki" (por. J. Burszta, 182, A. Fischer, 95 - 96, 107, K. Kwaśniewicz, 110). Kategorię tę stanowią osoby, które: a) zakończyły fazę reprodukcyjno-biologiczną; b) naJczęściej w strukturze społecznej nie odgrywają znaczącej roli. Społeczność wyznacza więc do czynności, które są dla żywych niebezpieczne, tych reprezentantów, którzy z punktu widzenia podstawowych interesów grupy są dlań już mało przydatni. Poprzez prawidłowe przeprowadzenie akcji ry15 "Lud" - t. 71 �226 Andrzej Brencz tu·alnej podnosili swoJ autorytet i społeczne znaczenie. Polskie materiały ni~ dostarczają istotnych wzmianek o obrzędowym oczyszczaniu ty<:h ludzi po zakończeniu ceremonii pogrzebowej, czy też o ich roli w stypie. Obowiązkiem każdego członka społeczności było pożegnanie zmarłego, uczestnictwo w kondukcie pogrzebowym i pomoc rodzinie. Nie przestrzeganie przepisów pociągało za sobą określone sankcje społe<:zne. Świadczą o tym liczne wierzenia związane z konduktem pogrzebowym, nakładające sankcje na ludzi nie uczestniczących w pogrzebie (A. Fischer, 322). Na wiadomość o śmierci, przekazywanej za pośrednictwem umownych znaków, bądź poprzez ozna.cżenie domu żałoby, schodzili się dorośli członkowie wspólnoty lokalnej. Sz·czególne znaczenie ma nocne czuwanie przy zmarłym, szeroko rozpowszechnione w różnych lokalnych wariantach. Interesująca jest nazwa "puste noce" wyraźnie podkreślająca okres przejścia między różnymi stanami rzeczywistości. Społeczność uczestniczyła również w pożegnaniu zmarłego, poprzez symboliczne dotknięcie ręki zmarłego, czy też tylko trumny (J. Burszta, 187). Trumnę z domu wynosili i często nieśli na cmentarz znajomi czy sąsiedzi, stosownie do kategorii płci i wieku. P.ochód porzebowy zatrzymywał się obok kapliczki czy krzyża, lub na granicy wsi. Było to według ludowy.ch przekonań miejsce pożegnania zmarłego ze wsią, często wygłaszano tam mowy pogrzebowe (J. Burszta, 188 - 189; A. Fischer, 290 - 291). W organizacji przestrzeni społecznej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granica. Centrum, to miejsca kultowe, kościół, kapliczki, krzyże, stanowiące dla społecmości lokalnej symbol własnej organizacji świętości. Granica wydzielała okreŚoloną przestrzeń dla działań społeczno-religijnych i przeciwstawiała ją reszcie świata. Miejsca te były przestrzeniami koncentracji z jednej strony działań religijno-magicznych, z drugiej, wyznaczaly dla społeczności lokalnej obszar identyfikacyjny (R. Tomicki, 37 - 39). Według materiałów z XIX w. na niekU:rych obszarach Polski rodzina rozstawała się z konduktem p'Jgrzebowym, ponieważ wierzono, że odprowadzenie zwłok przez krewnych na cmentarz mogłoby sprowadzić śmierć do domu (r. w. Pogrzeb, 322, A. Fischer, 334). Mowy pogrzebowe, których teksty zawierały dawniej także' pewne formuły magiczne, później zredukowane, stanowiły formę pożegnania zmarłego przez społeczność wiejską. Wygłaszane były przez osoby pełniące ważne role w społeczności (naj zamożniejsi, bądź najlepsi gospodarze), bądź przez specjalnych mówców zwanych odpraszaczami (K. Kwaśniewicz, 115). Akcentem finalnym było sypanie ziemi, zazwyczaj w formie trzykrotnego rzucania grudek ziemi na trumnę. Charakterystyczny jest tutaj powszechny zakaz rzucania ziemi przez rodzinę i krewnych. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA 227 Po pogrzebie rodzina urządzała poczęstunek dla uczestników pogrzebu. Ta stara tradycja kulturowa występowała na terenie Polski w dwóch formach: a) smutnej i poważnej; b) wesołej, z małymi śladami smutku i żalu (J. Burszta, 190, K. Kwaśniewicz, 115). Z powyższego przeglądu wynika jasno, że społeczność lokalna przechodzi także przez trzy fazy. Jednakże fazy te w obrzędzie pogrzebowym nie są tak wyraźnie zaznaczone i często występują synchronicznie, nakładając się wzajemnie. Fazę wyłączania zapoczątkowuje zawiadamianie o śmierci. Szczególną jej f.ormą jest bicie w dzwony, które traktować można jako sygnał oznajmiający społeczności o zmianie czasu normalnego w czas rytualny, nakazujący wykonanie szeregu praktyk. Przejścia przez fazę graniczną i włącźania mają charakter i'ntegracyjny i zaraz po pochówku i stypie następuje przejście do stanu normalnego. Jest rzeczą charakterystyczną, że społeczność w tych obrzędach jawi się jako zintegrowana całość. W ten symboliczny sposób zostaje podkreślona negacja istniejącego kryzysu i wskazanie na możliwość przezwyciężenia wewnętrznych niebezpieczeństw, poprzez działanie zintegrowanej całości. W ten sposób, podobnie jak i w innych obrzędach, wskazuje się na podstawowe wartości o charakterze integracyjnym. Społeczność w fazie włączanie, natychmiast po pogrzebie i stypie, rozpoczyna normalny tok życia, a kiedy upłynie przepisany okres czasu, w którym następuje transformacja kategorii poszczególnych jej członków, ponownie ich integruje. Generalnie, obrzęd pogrzebowy, z punktu widzenia społeczności, stanowi deklarację podstawowych wartości i ukazuje prawidłową strukturę społeczną. Między innymi określona zostaje ponownie rola rodziny, pojedynczych członków społeczności, pozycja społeczna, starszeństwo. LITERATURA K. Birket-Smith 1974, Scieżki ku!tury, Warszawa. J. Burszta 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, (w:) Kultura ludowa Wielkopolski. pr zl.JiO'L It. I II, Po,z'nuń, s. 1'77 - 196. V. Cajkanowić 1924, Studije iz religije i folklora, "Srbski Etnografski Zbornik", JL'CXl, Beograd. A. Fischer 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. J. G. Frazer 1933, The Fear of the Dead in Primitive Religion, l, London. O. Kolberg 1962, Dziela wszystkie, t. 10: Poznaftskie, Wrocław-Poznań. L Kovacević 1979, Razbijanje predmeta kao granića pojedinih faza svadbenog rituala, (w:) ·Simpozjum Seoski dani Svetana Vukosavljevića, VII, Prijepolje. K. Kwaśniewicz 1981, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnografia Polski, przemia.., ny kultury ludowej, pr. zbior., t. II, Ossolineum, s. 89 -126. lS* �228 Andrzej Brencz L. E. H. B. Levi-Bruhl 1954, Primitivni mentalitet, Zagrzeb. Leach 1983, Kultura i komunikacija, Beograd. Łowmiański 1979, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa. Malinowski 1958, Magia, nauka i religia, (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa. 1958, Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa, s. 311 - 388. S. F. Moore i B. G. Myerhoff 1984, Sekularni ritual: forme i znacenja, (w:) "Glasnik etnografskog instituta SANU", t. XXXVIII, Beograd, s. 11'7- 139. M. Prośić-Dvornić 1982, Pogrebni ritual v svetlu obreda prelaza na primeru StonskOff primorjrr, (w:) "E.bnolosklj preglcd",18, Belogrcid, ,. 41 - 53. K. Ranke 1951, Der dreissigste und verzigste Tag im Totenkulillr der Indogennanen, Helsinki. Z. StaszczaK 1985, Obrzęd a obyczaj, Warszawa-Poznań. S. A. Tokariev 1969, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka i Wiedza. R. Tomicki 1981, Religijność ludowa, (w:) Etnografia Polski, przemiany blltury ludowej, t. II, pr. zbior. Ossolineum, s. 29 - 70. T. Turner 1977, Transformation, (w:) Hierarchia and Transcendence, Van Gorcum, s. 53 - 70. V. W. Turner li9·67 Symbols in Ndembu Ritnal, The Forest of Symbols, Lejda r.w. 1,965, Pogrzeb, (w:) Słownik folklorIt polskiego, pl'. zbior. Warszawa s. ~2,2. Andrzej Brencz THE POLISH FUNERAL RITE AS THE RITE DE PASSAGE (summary) It has been attempted in the paper to analize the traditional funeral rite on the base of assumptions elaborated within British anthropology and ethnology. Conceptions of E. Leach, V. Turner and T. Turner, which refer to A. V. Genep's theory of rites de passage that is now considered classical, were the reference point. Rites associated with death constitute an event in the liIe of a societ.y, and they imply some structural changes. The problem of social transformations, which are conducted by means of rites, is particularly interesting. Funeral rites, conducted according to clearly defined patterns, determine people's behavior so that it would not interfere with primary interests and needs of the social group. If we consider a series of funeral rites using the assumptions of the theories of rites de pasage, we can separate and characterize a few forms of social passages associated with the change of the position of particular persons or groups. This concer·n:~ ithe dead pe:riSon aJl1Jd'h'is 'soul, his do.s-es1 family and relaitives, alnd aliso the society he had been in close contact with. In Polish funeral rites, basically practices and customs directly connected with the dead person have been preserved. Traditional rite forms associated with his closest family and relatives have been changed a bit. On the basis of literature, an attempt of the analysis of the forms of passage is possible to conduct. �POLSKA OBRZĘDOWOŚC POGRZEBOWA 229 The dead person changes his status from a living member of the sC'ciety to the status of a dead one. Characteristic is the form of transfer of the body of the dead to the place of rest of other members of the society, and in sending his soul to the other world the rules and principles established according to the binding eschatology are followed. Close family members and relatilves within the social structure transfer from the normal state (profanum) to the state of being plunged into mourning, and after certain time they return to the normal state. The deah also causes some direct changes in sotial structure: the wife or the husband of the dead person becomes a widow or a widower respectively, the child acquires the status of an orphan, the death of the host brings about a change of roles, and so on. The funeral rite is of particular importance for the entire society, however in Polish funeral rites it has been changed and reduced considerably. This society ha!.>,to pass through a potentiaHy dainger'ous period, as a f!elSulitalf a Ithreart: to the stability of its 'structure, lit rall/slo has ito realize a change !that occured in i1ts structu:re In consequence of the death of one of its members, it has to exclude him from the society and to admit the members of his family with their new statuses. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a2b0a273e89741350221a3bec5c7a38.pdf ec7b575f4ada932fe6d307b31762c917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3040 Title A name given to the resource Polska pieśń pogrzebowa. Prolegomena / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.49-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski POLSKA PIEŚŃ P O G R Z E B O W A . Po długim okresie wstydliwego przemilczania szeroko rozu­ m i a n a p r o b l e m a t y k a śmierci zaczyna zajmować coraz PROLEGOMENA śpiewania tego r o d z a j u pieśni. W l i t u r g i i pogrzebu Kościół po­ więcej sługuje się przede w s z y s t k i m p s a l m a m i i w związku z t y m zaleca, miejsca w różnych f o r m a c h współczesnego życia i b u d z i coraz b y duszpasterze przez odpowiednią katechezę d o p r o w a d z i l i do większe zainteresowanie wśród badaczy. W Polsce uzewnętrznia „lepszego i głębszego zrozumienia p r z y n a j m n i e j niektórych psal­ się t o w postaci gwałtownego ostatnio w z r o s t u l i c z b y p u b l i k a c j i mów używanych w* l i t u r g i i p o g r z e b u " . Teologiczne „wprowa­ z tego zakresu. Są wśród n i c h s t u d i a socjologiczne d z e n i e " do l i t u r g i i pogrzebu, mające charakter pewnego r o d z a j u o formach 5 obchodu święta zmarłych, są liczne p r z e w o d n i k i po cmentarzacłi, i n s t r u k c j i , dodaje p r z y t y m : „ N a l e ż y się troszczyć, a b y pozostałe są monografie pewnycłi cmentarzy — i jest tego rodzaju prac śpiewy, których w y k o n a n i e często jest w obrzędach zalecane ze z b y t wiele, b y je t u można było wymienić . N a d t o w p o l s k i m względów duszpasterskich, wyrażały serdeczne i żywe umiło­ życiu z b i o r o w y m pojawiły się ostatnio bardzo ważne, nowe, czy wanie P i s m a św. i d u c h a l i t u r g i i " . O w a n o w a l i t u r g i a w p r o w a ­ też raczej odradzające się z dziewiętnastowiecznej t r a d y c j i , p r y ­ dzona została w r. 1970, zaś jej d u c h zmierza do w a t n e f o r m y publicznego wyeksponowania 1 k u l t u zmarłych. Rzeczy nie można 6 silniejszego „paschalnego c h a r a k t e r u śmierci chrześcijani­ jednak zawężać t y l k o do polskiego kręgu, idzie t u b o w i e m o zja­ n a " , co oznacza, że pogrzebowe obrzędy wyrażać mają „wiarę wisko ogólnoeuropejskie, nazwane m i a n e m „renesansu śmierci", w datujące się o d czasów Soboru Watykańskiego I I . Wiedząc Można zatem zauważyć, że n o w a t a l i t u r g i a m a więcej elementów więc coraz więcej, m a m y zarazem świadomość, że szereg złożo­ chrześcijańskiego o p t y m i z m u (znikła z niej na przykład m o d l i t w a nych problemów czeka n a poznanie i przebadanie. 2 Jednym zmartwychwstanie i prawdziwego ducłia ewangelicznego". za tego z obecnych n a pogrzebie, który umrze pierwszy). Niemała z n i c h jest szeroki kompleks spraw związanych z pieśnią po­ n a t o m i a s t część t r a d y c y j n y c h k a t o l i c k i c h pieśni grzebową. Zajmowała ona ważne miejsce w k u l t u r z e obyczajowej m a charakter d r a m a t y c z n i e eschatologiczny pogrzebowych i swą uczuciową i r e l i g i j n e j , ale de facto do tej p o r y badań n a d nią n i e prowa- atmosferą odstają one o d t e j n o w e j i n t e r p r e t a c j i pogrzebu, za­ wadzono, przeto prace z tego zakresu są bardzo nieliczne ( t u lecanej przez Sobór Watykański I I . Zapewne dlatego w o f i c j a l ­ ich nie w y m i e n i a m , będą b o w i e m cytowane w toku dalszych n y c h Obrzędach pogrzebowych dostosowanych do zwyczaju diecezji rozważań). B a r d z o więc jest s y m p t o m a t y c z n e , że Alfons L a b u d d a polskich SVD przeznaczonych do w y b o r u (zresztą n i e w i e l u , bo zaledwie rech — jest responsorium „Przybądźcie w zamknięciu w Polsce do wydania świetnej swej książki Liturgia rytuału piotrkowskiego pogrzebu stwierdził, (1631) ( K a t o w i c e 1978) wśród pieśni „ n a ostatnie pożegnanie", piątą Święci czte­ Boży, iż jest ona pierwszą „próbą syntetycznego ujęcia p r o b l e m a t y k i pospieszcie n a spotkanie, Aniołowie Pańscy, p r z y j m i j c i e tę duszę, pogrzebowej w aspekcie l i t u r g i c z n y m " i orzekł, że n a przebada­ zanieście ją p r z e d oblicze Najwyższego..."), nie m a o w y c h pieśni nie czekają średniowieczne i późniejsze pogrzebowe, dawniejszych, są n a t o m i a s t t e k s t y , j a k się zdaje, nowe, prawdę że „nieopracowane są również t a k i e zagadnienia j a k stara i wciąż mówiąc n i e z b y t zgodne z duchem t r a d y c j i polskiej pieśni po­ żywa t r a d y c j a polska m o d l i t w y za zmarłych i do dusz czyśco- grzebowej, ale wyraźnie u t r z y m a n e w k o n w e n c j i psalmodycznej. w y c h , fundacyjne i poniedziałkowe msze za zmarłych, polska Narzucają one bardziej „teologiczną" niż „ l u d o w ą " wersję r e l i ­ pieśń Słowem, gijności i sposobu przeżywania śmierci. Mało k t o j e zna, nie są mając pewne, n i e z b y t zresztą duże, ułatwienia w z b i e r a n i u m a ­ one p r z e d r u k o w y w a n e w książeczkach do nabożeństwa, n i e są pogrzebowa, pogrzebowa teriałów, trzeba, badając liturgia kazania domowa" . 3 polską pieśń pogrzebową zaczynać więc też śpiewane, ale też nie można powiedzieć, b y i c h melodie wszystko n i e m a l o d początku, b y odtworzyć dzieje zjawiska, były ładne. N i c więc dziwnego, że nie są p o p u l a r n e . coraz bardziej dziś zanikającego. Jeśli więc n a w e t we współczesnych książeczkach do nabo- N i e trzeba być częstym uczestnikiem pogrzebów, b y zauwa­ bożeństwa spotkać się można ciągle z t e k s t a m i niektórych „daw­ żyć, że w k u l t u r z e środowisk wielkomiejskich śpiewanie pieśni po­ niejszych" grzebowych zanikło n i e m a l całkowicie, zaś we współczesnej k u l ­ przez liturgię przebieg pogrzebu nie zostawia czasu pieśni pogrzebowych, turze wsi i środowisk małych m i a s t jest ono w o s t a t n i m bodaj śpiewania. Stąd jeśli niektóre z n i c h są w ogóle 7 to i tak zdeterminowany n a i c h od­ wykonywane s t a d i u m z a n i k u . D w i e p r z y c z y n y tłumaczą p r z y c z y n y tego f a k t u (najczęściej jest t o pieśń F r a n c i s z k a Karpińskiego Zmarły czło­ w sposób n i e m a l oczywisty. Z jednej s t r o n y sprawia t o u r b a n i ­ wiecze, z tobą się żegnamy, której spontaniczne śpiewanie stwier­ zacyjna dziłem n a D o l n y m Śląsku, w Maślicach k . Wrocławia i Oleśnicy, dezintegracja życia. Uczestnictwo w pogrzebach ma dzisiaj charakter okazjonalny — po p r o s t u c h o d z i m y już t y l k o na 1984 i 1985), t o dzieje się t o już po f o r m a l n y m zakończeniu po­ pogrzeby osób najbliższych (rodzina) i t y c h , z którymi wiązały grzebowego obrzędu, po odejściu księdza, g d y część uczestników nas k o n t a k t y towarzyskie i zawodowo. pogrzebu zaczyna się już rozchodzić. Można sądzić, iż jest t o Inaczej było w życiu dawniejszych społeczności wiejskich, g d y w pogrzebie jej członka przejawem tendencji do uczuciowego (emocjonalnego) „oswo­ uczestniczyła cała wieś. T a właśnie powszechność uczestnictwa j e n i a " obrzędu pogrzebowego, do wyposażenia go w w pogrzebacłi, p r z y niemałej śmiertelności, dawała dobrą znajo­ uczuciowo bliskie, t r a d y c y j n e , swojskie, być może więc jest t o mość odpowiednich tekstów, l u b choćby t y l k o sprawiała, że ksią­ ważki d l a Kościoła sygnał, że n o w a l i t u r g i a pogrzebu nie w pełni 4 elementy żeczki do nabożeństwa i k a n t y c z k i zawierające pieśni pogrzebowe odpowiada u c z u c i o w y m p o t r z e b o m uczestników obrzędu, a p r z y ­ były w częstym użyciu. W naszych czasach znajomość pieśni po­ najmniej grzebowych jest coraz mniejsza, przeto i repertuar coraz bardziej dawniejszych starszym spośród nicłi. Jeśli b o w i e m pieśni pogrzebowych część zachowała swą owych żywotność się k u r c z y . Z drugiej zaś strony zważyć w a r t o , że współczesna we wschodnich, północno-wschodnich i południowo-wschodnich l i t u r g i a pogrzebu katolickiego (a pamiętajmy, że w Polsce naj­ regionach P o l s k i (będzie jeszcze o t y m m o w a ) , t o m a m y w t y m częstsze są pogrzeby w y p a d k u do czynienia z k u l t u r o w y m r e l i k t e m , pielęgn o w a n y m katolickie) zostawia niewiele miejsca d l a 49 �już t y l k o przez l u d z i starszych. Jeśli zatem wspomniana nowa garstek z i e m i na trumnę przez bliskich zmarłego. Słowa pieśni l i t u r g i a pogrzebu nie ulegnie rychłej m o d y f i k a c j i (a nic na t o nie dają zatem interpretację symbolicznego gestu, zaś gest wzmacnia wskazuje), t o n a naszych oczach nastąpi już całkowity z a n i k znaczenie słów. żywotności o w y c h pieśni, a jest t o ważnym sygnałem dla bada­ czy k u l t u r y l u d o w e j . Pieśni pogrzebowe mają charakter k o n t o k s t u a l n y i pełne i c h zrozumienie możliwe jest t y l k o p o d w a r u n k i e m uwzględnienia J a k się rzekło, badając polską pieśń pogrzebową trzeba n i e . miejsca i s y t u a c j i , w j a k i e j są w y k o n y w a n e , p r z y c z y m nie można m a i wszystko zaczynać od nowa — o d podstaw. D l a historycznego się t u zadowolić s u c h y m stwierdzeniem, że sytuację tę tw-orzy ujęcia tego wielkiego i złożonego fenomenu k u l t u r o w e g o istotne pogrzeb. R y t u a l i z a c j a obrzędu pogrzebowego (zarówno w k u l ­ znaczenie m a więc sposób r o z u m i e n i a pojęcia pieśni pogrzebowej. turze l u d o w e j , j a k w k u l t u r a c h religijnych) sprawia, że pojęcie Znakomity p o d hasłem owej s y t u a c j i jawić się m u s i w sposób o wiele bardziej ostry. „Pieśni pogrzebowe", po w y m i e n i e n i u nazw obcych o d p o w i e d n i ­ I n n e pieśni śpiewa się (śpiewało!) p r z y w y p r o w a d z e n i u zwłok Słownik terminów (1976) literackich ków (ang. dirges, f r . cłiants funebres, n i e m . Totenlieder, T r a u o r - z d o m u , i n n o p r z y i c h składaniu do g r o b u , jeszcze inne po zasy­ lieder, ros. t r a u r n y j e pieśni) wyjaśnia, że są t o „pieśni w y k o n y ­ p a n i u mogiły. I n n o pieśni przeznaczone wane starców, księży, nauczycieli, położnic e t c , zaś d y s t r y b u c j a t a podczas uroczystości żałobnych, opłakujące zmarłego. są d l a dzieci, inne d l a W l i t e r a t u r z e greckiej p.p. były epicedium i t r e n y , w r z y m s k i e j szczególnie wyraźnie j a w i się w protestanckiej pieśiri nenia. W k u l t u r z e chrześcijańskiej g a t u n k i te przekształciły się wej . W rachubę wchodzi t u bardzo wiolo czynników normujących pogrzebo­ w l a m e n t y o charakterze r e l i g i j n y m . P.p. świeckie i religijne możliwość zastosowania danej pieśni. N i e p o r o z u m i e n i e m zatem funkcjonują w folklorze, śpiewane zarówno podczas uroczystości jest m n i e m a n i e , że pieśni pogrzebowo mają za zadanie „opła­ kościelnych, j a k w czasie czuwania p r z y zwłokach zmarłego". 8 k i w a n i e zmarłego". Często zresztą się zdarza, że owo opłaki­ N i o wdając się w szczegółowe w y w o d y uzasadniające, ograniczę wanie jest w pieśniach pogrzebowych zadaniem wręcz drugorzęd­ się t y l k o do stwierdzenia, iż t a , jedna z najlepszych, definicja n y m . W y n i k a t o między i n n y m i z p e w n y c h gonetycznych u w a ­ dla badań pieśni pogrzebowej okazuje się mało p r z y d a t n a . runkowań k u l t u r o w y c h pieśni Stąd w dalszych rozwiązaniach p o d pojęciem pieśni pogrzebo­ wa eh rozumieć się będzie u t w o r y słowno-muzyczne w y k o n y w a n e (współcześnie i w przoszłości) w związku z obrzędem pogrzebo­ w y m łub jogo s y m b o l i c z n y m s u b s t y t u t o m i w czasie jego t r w a n i a , od c h w i l i p r z y g o t o w a n i a ciała do pogrzebu (obmycie, ubranie zwłok) do m o m e n t u zakończenia obrzędu pogrzebowego, t o jest do c h w i l i rozejścia się jego uczestników — a może t o być i c h odejś­ cie z cmentarza, może też być opuszczenie pomieszczenia, w któ­ r y m odbywała się stypa (tzw. „ b o ż y o b i a d e k " ) , jeżeli w sensie r y t u a l n y m stanowiła ona organiczną część obrzędu pogrzebowego. T a k więc poza zakresem pojęcia pieśni pogrzebowej zostawia się spontaniczne, choć czasem kanonizowane w formie, lamenty p r z y umarłym bezpośrednio p o jego śmierci, które kiedyś W . B u giel zaliczał do pogrzebowych pieśni l a m e n t o w y c h . Oto b o w i e m przytoczone przez niego za F e d o r o w s k i m zawodzenie k o b i e t y z okolic Siewierza po śmierci męża, która przebiegając przez wieś zawodzi, głośno łkając , jest w istocie w y r a z e m 9 spontanicznej r e a k c j i n a utratę bliskiej osoby i s t a n o w i czysty przykład eks­ presji żałoby, a więc jest w y r a z e m s t a n u c h o r o b y . Mieszczą 10 się n a t o m i a s t w zakresie pieśni pogrzebowej l a m e n t y z obszaru b. p o w i a t u wileńskiego opisane przez F r a n c i s z k a Sielickiego, z którego relacji w y n i k a wyraźnie, iż stanowiły one świadomie u s t r u k t u r a l i z o w a n y i w związku z. t y m zajmujący odpowiednie, niejako „zaplanow anc", czy ściślej rzeoz biorąc: usankejonow'ane r przez tradycję i zwyczaj miejsce w obrzędzie pogrzebu, jawiącym się j a k o pewnego r o d z a j u t e k s t k u l t u r y , złożony z różnych czyn­ ności, gestów i tekstów słownych. Odznaczały się owe l a m e n t y wyraźną gatunkową strukturalizacją a miały c h a r a k t e r w i d o m i e r y t u a l n y , stanowiły zatem organiczną, wręcz niezbędną część 1 1 całości obrzędu pogrzebowego (bliźniacze odczucie t a k i e j „nie­ zbędności" mają zatem zapewne w y k o n a w c y wspomnianej pieśni Karpińskiego n a współczesnych pogrzebach). pogrzebo­ w y c h p r z y odrzuceniu i n n y c h ważne jest o t y l e , że pieśni po­ grzebowo stanowią odmianę pieśni obrzędowych. 0 i c h znaczeniu, f u n k c j i i k l a s y f i k a c j i decydują zatem i c h miejsce i rola w obrzę­ pogrzebowym, wzmacniające pewne elementy ekspresji literackiego t e k s t u pieśni. Widać t o wyraźnie n a przykładzie strofy wspomnianej pieśni F r a n c i s z k a Karpińskiego: jeśli ich już nie dostrzega. Nieoceniony A d a m Fischer zauważył, że powszechny w Polsce „zwyczaj śpiewów choć w formie swej dzi­ siejszej zupełnie nowożytny (...) t o jednak w swych zasadniczych podstawach m a pewne elementy p i e r w o t n e , a mianowicie chro­ nienie ciała przez złym d u c h e m " . Tenże Fischer przypomniał, 1 3 że w starożytnym R z y m i e m u z y k a n a pogrzebie chroniła żywych przed złymi d u c h a m i i duszą zmarłego, w chrześcijańskiej zaś nowożytności rolę tę przejęło głośne dzwonienie (spełniające też funkcję informacyjną, ale t o rzecz inna) i zauważył n i e p r z y p a d ­ kową obecność m u z y k i n a pogrzebach huculskich. 14 W przed­ chrześcijańskich k u l t u r a c h pogańskich zwyczaj śpiewania w czasie obrzędu pogrzebowego był bardzo szeroko rozpowszechniony. Kościół z t y m i pogańskimi śpiewami walczył, zarazem 15 jednak śpiewowi w ogóle tyleż wyznaczył ważne miejsce w l i t u r g i i , ile uznał go za doskonałą formę chwalenia B o g a . Także więc we 1 6 współczesnym teologicznym obowiązującej liturgii i pastoralnym wprowadzeniu pogrzebu katolickiego mówi się o do roli odpowiedniego śpiewu pożegnalnego, iż „powinien posiadać t a k i t e k s t i melodię, ażeby nie t y l k o wszyscy obecni m o g l i go od­ śpiewać, lecz b y wszyscy odczuli, że s t a n o w i o n szczyt o b r z ę d u " . W y n i k a stąd, że f u n k c j i 17 całego pieśni pogrzebowej nie można ograniczać l i t y l k o do opłakiwania zmarłego, że f u n k c j i t y c h jest więcej i są one zdeterminowane przez przebieg (scena­ riusz) obrzędu pogrzebowego, w s t o s u n k u do którego mogą one wypełniać nawet funkcję autoteliczną. Z tego samego względu zauważyć się godzi, iż w p e w n y c h w y p a d k a c h rolę pieśni pogrzebowych przejąć mogą t e k s t y zasad­ niczo nie przeznaczone do pogrzebowego użytku. W i e m y , że w naszej h i s t o r i i t a k było i jest z pieśnią Boże, coś Polskę. B o g d a n Zakrzewski stwierdził, że „zasadniczy i h i s t o r y c z n y ingres oma­ j e m y w okresie warszawskich manifestacji r e l i g i j n o - p a t r i o t y c z ­ n y c h z l a t 1 8 6 0 — 1 8 6 1 " i wówczas „śpiew t e n rozprzestrzenił się po k r a j u i zapoczątkował stały zwyczaj uroczystego w y k o n y w a n i a h y m n u podczas r o z m a i t y c h manifestacji u l i c z n y c h i obrzędowych, n p . w kościele p r z y pogrzebach, potęgując kulminację p a t r i o t y c z ­ n y c h wzruszeń" . Z p o d o b n y c h p r z y c z y n dostrzec w a r t o daleko 18 posuniętą zmienność r e p e r t u a r u pieśni pogrzebowych, warun­ kowaną przez względy n a t u r y nie t y l k o regionalnej i r e l i g i j n e j , ale także historycznej. Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: Usiłując zatem stworzyć wstępną, bardzo jeszcze ostrożnie zarysowywaną Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . ważnych, wianej pieśni do obrzędowości p a t r i o t y c z n o - r e l i g i j n e j obserwu­ Zaliczenie j e d n y c h lamentów do zakresu pieśni dzie pogrzebowych, nawet w k u l t u r z e współczesnej (ozy choćby — nowożytnej) się 1 2 propozycję klasyfikacji pieśni pogrzebowych, dostrzec można zaistnienie k i l k u wyraźnych g r u p o w y c h pieśni. R e l i k t e m po dawnej, t o jest „pogańskiej" pieśni pogrzebowej Otóż w n a t u r a l n y sposób ekspresję t y c h słów powiększają t o ­ była — zanikła już całkiem i znana t y l k o z e t n o g r a f i c z n y c h za­ warzyszące i m w b l i s k i m sąsiedztwie czasowym gesty: rzucanie pisów — l u d o w a pieśń pogrzebowa. 50 Odmienne g r u p y stanowić �Żeby m i ją podnieśli. będą religijne — wyznaniowe, kościelne pieśni pogrzebowe k a ­ t o l i c k i e , protestanckie i prawosławne, podlegające kościelnemu Kaś t y Janie widział, żebyś przebudzić miał ? , , i m p r i m a t u r " i wprowadzone do obiegu w sposób „instytucjo­ T a k i e t w a r d e zaspanie! n a l n y " , co oczywiście nie przeszkodziło f o l k l o r y z a c j i pewnej i c h Jużci t w o j a K a s i a n a w i e k i zasnęła części, sprawiającej dziś czasem złudzenie, że ciągle jeszcze istnieje Już do ciebie nie wstanie. (będzie o t y m mowa) a u t e n t y c z n a „ l u d o w a " polska pieśń po­ grzebowa. Jeszcze do i n n y c h grup należeć będą różne typy N a stypie śpiewa się już świeckie pieśni; d a w n a i s t o t n a część świeckich pieśni pogrzebowych, jakie pojawiły się w s k a l i szerszej obrządku zmienia się dziś w zabawę. T u t a j t o powstała zapewne od początków w i e k u X I X . Oczywiście w obrębie każdej z t y c h pieśń o Maćku, który umarł i już się nio rusza: grup wyróżnić można odpowiednie „podgrupy", co wynika z socjologicznych a t r y b u c j i różnych pieśni (częste t o w pieśniacli O j , wieząć, go wieżą, przed sam środek w i o s k i . p r o t e s t a n c k i c h i świeckich — A schodzą się do niego, z całej w s i k u m o s k i . wyznaczanie specjalnych pieśni n a pogrzeby l u d z i reprezentujących n p . dane środowiska zawo­ Oj a wieząć, go wieżą, w m a r m u r o w e j t r u m n i e , dowe) oraz z i c h miejsca w obrzędzie p o g r z e b o w y m . Zarazem Oj a w y c h o d z i harendarz, wróć się Maćku k u m n i e ! j e d n a k widząc w pieśni pogrzebowej interesujące zjawisko k n l t u r o w e pamiętać w a r t o , że n a w e t najlepiej przeprowadzone me­ chaniczne podziały o w s z y s t k i m rozstrzygać nie mogą: pieśni protestanckie były śpiewane przez katolików i vice versa, zaś zjawiska, których „ludowości" moglibyśmy być p e w n i , wystę­ powały także w k u l t u r z e Andrzej Z pieśni t e j , raczej s m u t n e j , przez dodanie k i l k u z w r o t e k (,gdyby m u k t o zagrał, tańcowałby jeszcze' i t d . ) powstała zabawna, t a k chętnie śpiewana. I n n e prace niczego istotnego t u już nie wnoszą. 24 25 „wysokiej". O t o n a przykład J a n M o r s z t y n w wierszu Nagrobek Otwinewskiemu (1647) Można zatem powiedzieć, że f o l k l o r j ' s t o m i etnografom b r a k ludowej pieśni pogrzebowej jakby sprawiał zarysowując coś w rodzaju „scenariusza" obrzędu pogrzebowego Rzecz p o e t y , pisał: zakres pojęcia l u d o w y c h pieśni pogrzebowych wymaga dodatkowego komentarza. pewien zawód. Wyłączając poza sfolkłoryzowane pieśni kościelne ( j a k t o c z y n i zawiedziony Bystroń), chciałoby Muzykę p r z y t y m wdzięczną posprowadzaj, a b y się wśród n i c h widzieć r e l i k t o w e , dawne pieśni pogańskie. Lecz S m u t n e t r e n y nuciła, i pogrzebne b a b y , przecież i c h żywotności stanęła n a przeszkodzie chrystianizacja Które b y po r u s k o j u za ciałem płakały. obrzędu 19 pogrzebowego. Przebiegała ona n a obszarze Polski bardzo nierówno , ale stała się d e f i n i t y w n y m f a k t e m w X V I I I 26 Oznacza t o dowodnie, iż w dążności do teatralizacji f u n e b r i s " sięgano także i p o elementy l u d o w e 2 0 „pompa — zaś widocznie w i e k u . L u d o w a pieśń pogrzebowa została więc w y e l i m i n o w a n a z l i t u r g i c z n e j („kościelnej") części obrzędu i dlatego najdłużej l a m e n t y ,,pogrzebii3 ch b a b " zawodzących „ p o r u s k o j u " miały utrzymała się p r z y s t y p a c h , choć i te, stawszy się więcej ekspresji, niż takież l a m e n t y po p o l s k u . N i e był to zresztą o b i a d k a m i " zaczęły nabierać coraz liczniejszych elementów reli­ j e d y n y p r z y p a d e k asymilacji obcego śpiewu pogrzebowego... g i j n y c h . W w y n i k u tego złożonego, a tu. przedstawionego bardzo 7 Stosunkowo najwięcej kłopotów s p r a w i a dziś prezentacja t a k z w a n y c h l u d o w y c h pieśni pogrzebowych. Że w k u l t u r z e ludowej zajmowały one pozycję ważną, t o rzecz oczywista, ale zachowało się i c h bardzo niewiele. T a k zwany „stan badań" przedstawia się wręcz mizernie. A d a m Fischer w z n a k o m i t y m dziele pogrzebowe ludu polskiego Zwyczaje (Lwów 1921) o pieśniach pogrzebowych napomykał wręcz marginesowo, wymieniając t y l k o i n c i p i t y i t y ­ tuły pieśni śpiewanych p r z y różnych okazjach, zaś materiały czerpał przede w s z y s t k i m z K o l b e r g a i pomniejszych prac etnograficzno-folklorystycznych. 21 Z ustaleń ogólniejszych Fischera na przytoczenie zasługują t y l k o d w a zdania. Pierwsze mówi, że „lud p o l s k i śpiewa p r z y zwłokach powszechnie i bardzo wiele, przeważnie z d r u k o w a n y c h śpiewników i książek do m o d l e n i a ; m a j e d n a k również szereg s t a r y c h , własnych pieśni, przekaza­ n y c h dawną t r a d y c j ą " . D r u g i e z t y c h zdań stwierdza, że „pieśni 22 śpiewane przez l u d p r z y o k a z j i pogrzebowej przeważnie opierają się n a u s t a l o n y c h z w i e k a m i tekstach p o l s k i c h pieśni kościel­ n y c h " . Oba te sądy znalazły dopełnienie w spostrzeżeniu J a n a 2 3 S. B y s t r o n i a , który pisał, że „pieśni pogrzebowe również [ j a k chrzestne] nie przedstawiają n i c ciekawego: śpiewa się t u już p r a w i e wyłącznie pieśni kościelne, które i n t o n u j e kościelny l u b d z i a d , l u b też które w y c z y t u j e się ze śpiewnika; chętnie śpiewa się również pieśń dziadowską o duszy, która s t u k a do n i e b a : „bożymi skrótowo, procesu, w k u l t u r z e l u d o w e j pojawiły się t e k s t y będące nośnikami l u d o w e j religijności, często k o l p o r t o w a n e przez dzia­ dów, których obecność n a pogrzebach bywała wręcz obligato­ r y j n a ( „ N a każdym weselu s w a t , n a każdym pogrzebie d z i a d " ) . 2 7 W t e n sposób „ l u d o w y m i " pieśniami p o g r z e b o w y m i stały się w ciągu p r z y n a j m n i e j ostatnich dwóch stuleci (w istocie proces ten przebiegał j e d n a k dłużej, ale ozy ktoś będzie dzisiaj umiał precyzyjnie wyznaczyć jego m i a r y czasowe, skoro o w a c h r y s t i a ­ nizacja pogrzebu przebiegała t a k nierówno ?) nio t y l e pieśni przez l u d w y t w o r z o n e , ile u t w o r y przez l u d aprobowane i w y k o ­ r z y s t y w a n e . N i e mogąc zaznaczyć r a m czasowych owego procesu, można t y l k o powiedzieć, że ewolucja przebiegała t u przez t r z y stadia. P i e r w s z y m była era pogrzebów pogańskich, g d y zmarłych na w s i grzebano n a połach, w sadach, p o d p r o g i e m d o m u , n a rozstajach dróg, bądź na c m e n t a r z u bez udziału księdza - wów- ezas t o śpiewano owe „ d a w n e " , najdawniejsze, czjdi „pogańskie" pieśni pogrzebowe. S t a d i u m d r u g i m był czas, w którym obrzęd pogrzebowy wyraźnie rozpadał się n a część „pogańską", t e d y „ludową" i przyporządkowaną l i t u r g i i ; zgodnie z t y m w użyciu były d w a t y p y r e p e r t u a r u pieśniowego — l u d o w y — „pogański" i kościelny — - r e l i g i j n y . W tymże s a m y m s t a d i u m elementy p i e r w o t n i e pogańskie w niereligijnej części obrzędu pogrzebowego zaczęły być nasycane treściami chrześcijańskimi i stąd wziął swój rodowód ów repertuar u t r z y m a n y w charakterze „ludowej religijności". Wreszcie s t a d i u m trzecie t o okres całkowitej chrys­ Wyleciała, wyleciała t i a n i z a c j i pogrzebu i całkowitego już w y p a r c i a s t a r y c h pieśni W rajskie w r o t a zastukała. pogańskich. Można b y t u z uśmiechem dodać, że współcześnie M a t k a Boska usłyszała przeżywamy s t a d i u m czwarte — całkowity zanik pieśni pogrze­ Pawła P i o t r a zawołała. b o w y c h , ale o t y m już była m o w a . Idźże Pawle, idźże Piętrze Wpuść dusze, bo do r a j u chce i t d . Narzekając na b r a k pieśni pogrzebowej miał zatem Bystroń rację i zarazem jej nie miał. Jeśli proces zanikania t y c h Jedyną chyba naprawdę ludową pieśnią jest sandomierska: d e f i n i t y w n i e W s z y s t k i e gospodynie wyganiają świnie, I n o m o j a K a s i a śpi. Trzeba b y m i trzeba siedmiu pacholików naj­ dawniejszych („pogańskich") pieśni pogrzebowych dokonał się w ciągu ostatnich dwóch stuleci, t o wpływ na t o decydujący miała długotrwałość k a m p a n i i prowadzonej przeciwko n i m przez Kościół. Z całą siłą przebiegała ona w śred­ niowieczu, g d y słowiański obrzęd pogrzebowy (także pruski) 51 �zawierał pewne mocne a k o r d y radości. Cieszono się b o w i e m , że przez, śmierć zmarły uwolnił się o d trudów, trosk i zmartwień ziemskiego żywota. Radość owa była wyrażana tańcem i śpie­ w e m , dlatego Kościół w średniowieczu intensywnie zwalczał zwłaszcza nocne czuwania p r z y zwdokach j a k o r e l i k t pogański, „śpiewano b o w i e m wówczas carmina diabolica, tańczono, p i t o , śmiano, j a k b y się radowano ze śmierci z m a r ł e g o " . Później j e d n a k Kościół o d t y c h zakazów odstąpił, zaś nocne czuwania zaczęto wypełniać śpiewaniem pieśni r e l i g i j n y c h . Do w i e k u X I X dotarły już t y l k o bardzo nieliczne ślady owej dawnej pogrzebowej wesołości (przez B y s t r o n i a c h y b a jednak nie zrozumianej): K o l b e r g zanotował, że w okolicach Mszczonowa n a Mazowszu w- czasie s t y p y goście śpiewają, podchmieliwszy- sobie, apostrofy do nieboszczyka, w r o d z a j u : „Gdybyś k u m i e nic pijał gorzałki z a n y ż e m " . Otóż pieśń „Umarł Maciek umarł", znana j a k o utwór żartobliwy, m a taką właśnie proweniencję pogrzebową i zapewne należała do g r u p y najdawniejszych, owych „pogań­ s k i c h " pieśni pogrzebowycłi. 28 29 30 Zrozumiałe, że d a w n y c l i pieśni l u d o w y c h niewiele już dzisiaj p o t r a f i m y wskazać. O t y m , że musiało i c h być sporo, możemy wnioskować już t y l k o z badań porównawczych i z hipotetycz­ n y c h dociekań. I t a k n a przykład E . A . W o l t e r badając etno­ grafię łotewską stwierdził podobne z j a w i s k o : ilość zebranych przez niego d a w n y c h pieśni pogrzebowych była już niewielka, wystarczyła jednak do zrekonstruowania p e w n y c h elementów m i t o l o g i i łotewskiej, lokalizującej krainę zmarłych n a d brzegiem złotego p o t o k u , w którym kąpią się t r z y laimy, córki Słońca. W pieśniach t y c h żegna się dusze zmarłych odchodzące daleko na zachód — do Z i e m i Niemców. Drogę t y m duszom wskazują Synowie Słońca (Diva dali). W arto przypomnieć też, że pogańskie litewskie pogrzebowe „ r a u d y " były przedmiotem artystycznej stylizacji Józefa Ignacego Kraszewskiego. Zarówno jednak w polskiej (a zresztą w ogóle słowiańskiej), j a k łotewskiej i l i ­ tewskiej k u l t u r z e ostały się po t y c h pieśniach t y l k o ślady. 31 borowa do A m e r y k i około r. 1 937 stwierdziła K a z i m i e r a Zawistow i e z - A d a m s k a . Koresponduje t a pieśń wyraźnie ze z n a n y m średniowiecznym wierszem o duszy, która z ciała wyleciała i nie wiedziała, gdzie się podziać, rozsławionym za sprawą poe­ t y c k i e j parafrazy J u l i a n a T u w i m a i znanego s t u d i u m Kazimierza W y k i . Zaryzykować można twierdzenie, że w okresie c h r y s t i a n i ­ zacji pogrzebów t a właśnie pieśń o duszy wyparła cytowaną wy­ żej pieśń „Jedziewa, jedziewa..." i wchłonęła pewne elementy jej znaczeń. Pogrzebowe zastosowanie owej pieśni o duszy stwier­ dził K o l b e r g (t. X V I I I , s. 63—64) i miała ona bardzo liczne różno w a r i a n t y . Między i n n y m i zanotowana została przez F r a n ­ ciszka Kotulę w okolicach Ropczyc, W o l i Rusinowskiej i Brzo­ zowa w latach 1966—1968, z t y m , że t a m już wówczas nie była śpiewana n a pogrzebach, pamiętali ją n a t o m i a s t starsi informa­ torzy K o t u l i j a k o t z w . modlitewkę. Obserwacja losów t y c h dwóch pieśni zdaje się dowodzić, że proces chrystianizacji pieśni pogrze­ b o w y c h m i a l , p r z y n a j m n i e j w niektórych aspektach, charakter płynnej ewolucji, ale w pełni prawdziwości tej tezy będzie bardzo t r u d n o dowieść. 35 Nie ulega n a t o m i a s t wątpliwości, że w obrębie pieśni pogrze­ bowycłi z dużą intensywnością dokonywał się — i trwało to długo, aż do polowy X X w i e k u (!) — proces f o l k l o r y z a c j i pieśni kościel­ n y c h . Jego początki przypadły bez wątpienia już na średniowie­ cze, czego dowodem nie t y l k o wspomniana pieśń o duszy, co z ciała wyleciała, ale także f a k t odnotowania w l u d o w y m re­ pertuarze pogrzebowym przez K o l b e r g a (t. X X I I I , s. 123) parafrazy średniowiecznego „ A c h mój smętku, i n a żałości": S m u t k u , s m u t k u , mej żałości, nie mogę mieć wiadomości: gdzie mój pierwszy nocleg będzie, gdy dusza z ciała wynidzie ? T 32 Oprócz w y m i e n i o n y c h wyżej przez B y s t r o n i a („Wszystkie gospodynie wyganiają świnie..." i pieśń o Maćku, który umarł) i Fischera („Gdybyś k u m i e nie pijał gorzałki z anyżem...") można więc do tej g r u p y d a w n y c h , „pogańskich", „archetypiczn y c h " pieśni pogrzebowych zaliczyć zaledwie k i l k a tekstów, zapi­ sanych w X I X w i e k u . Jakimś echem tego rodzaju pieśni jest zapisana przez K o l b e r g a ( t . X I I , s. 312) apostrofa do zmarłego: Pijałeś p i w k o po browarach, a teraz ci przyszło leżeć n a m a r a c h . Pijałoś gorzałkę z hanyżem, teraz m y przy szli po ciebie z krzyżem. Requiescat i n pace, boć cię więcej nio zobaczę. r Z t y m oczywiście, że przedostały się już do niej elementy chrześ­ cijańskie, które jednak nic całkiem zatarły p i e r w o t n y charakter pieśni śpiewanej na stypach. N a t o m i a s t jedną z bezwzględnie najciekawszych tego rodzaju pieśni jest, również przez Kolberga zanotowana (t. X X . s. 135) Pieśń o śmierci, której pierwsza strofa b r z m i : Już m n i e głowa boli, / śmierć za piecem s t o j i , z kosą się u w i j a , / nikogo nie m i j a clowieka. D o rzędu t y c h pieśni zaliczyć można jeszcze pieśń Jedziewa, jedziewa, / drózecki nie wiewa. Kogóż się s p y t a w a ? / nikogo nie znawa. Stanisław Czernik, za którym cytuję t e n t e k s t uznał ją za bardzo dawną pieśń pogrzebową. Chrystianizacja obrzędu po­ grzebowego sprawiła j e d n a k , że zatraciła ona t a k i pogrzebowy charakter i zyskała nowe zastosowania. J a n K o l l a r znał ją już w r. 1832 j a k o pieśń weselną , zaś później nową jej f u n k c j o n a l i zację j a k o zaśpiewu pożegnalnego p r z y emigracji chłopów z Za3 3 34 Największe zaś nasilenie owego procesu przypadło, j a k się zdajo, na wiek X V I I i X V I I I , trwał on jednak przoz cały wiek X I X i wówczas też b y l niezmiernie i n t e n s y w n y , głównie za sprawą bardzo wówczas częstego d r u k o w a n i a przez różny ch prowincjo­ n a l n y c h wydawców najróżniejszych kancjonałów: Gawełek w swej b i b l i o g r a f i i odnotowuje 84 edycje wydane w 24 ośrodkach, a m a m y niezbitą pewność, że nie odnotował wszystkiego (nie ujął na przykład licznych kancjonałów śląskich). Przejmowane z nich pieśni pogrzebowe podlegały najróżniejszym zabiegom a d a p t a c y j n y m i parafrazom, zaś powszechność uczestnictwa wsi w pogrzebach nadała i m charakter pieśni powszechnych. W osta­ teczności też ono stały się „ l u d o w y m i " pieśniami pogrzebowymi. W t y m sensie — powtórzmy t o raz jeszcze — m i a l rację Bystroń i jej nie m i a l , g d y orzekał, że nie istnieje ludowa pieśń pogrzebo­ wa, że w'szystkie tego rodzaju t e k s t y są „kościelne". r Liczebność tego reperatuaru pieśniowego t a k była duża, że dając zaledwue wstępny zarys p r o b l e m a t y k i t r u d n o b y je było wszystkie wymienić, a co dopiero scharakteryzować. Rzecz w y m a g a odrębnego obszernego s t u d i u m książkowego i długich a c i e r p l i w y c h badań. Ograniczę się t y l k o do wskazania, że n a przykład Z y g m u n t Gloger ( „ W i s ł a " , I I I , 608—610) poda! aż 57 incipitów t a k i c h pieśni. W związku z t y m jednak precyzyj­ ne wyznaczenie granicy między t e k s t a m i „sfolkłoryzowanymi" a stricte „kościelnymi" jest n i e m a l niemożliwe. Trzeba się osta­ tecznie pogodzić z f a k t e m , iż wyraźne i arcyważne miejsce w dzie­ jach literackiej k u l t u r y ludowej zajmuje k u l t u r a „książkowa" i upieranie się, że do k u l t u r y ludowej należą t y l k o (także daw­ niejsze) t e k s t y przekazywane słownie nie m a najmniejszego sensu. Wszak f a k t e m jest, że w ciągu w i e k u X I X zauważalną rolę w k u l t u r z e ludowej zaczęły odgrywać wierszowane nagrobne inskrypcje (żo znamy i c h bardzo mało, to rzecz i n n a , bo n i k t ich nio spisywał), że sposób przeżywania śmierci b y l zdetermi­ n o w a n y przez istnienie różnego rodzaju „Bractw Dobrej Śmier­ c i " etc. W ciągu w i e k u X I X zakres r e p e r t u a r u pieśni pogrze­ b o w y c h w y k o r z y s t y w a n y c h w Polsce, t a k n a wsi, j a k w mieście, został jednoznacznie zdeterminowany przez obecność p e w n y c h tekstów w kancjonałach, książkach do nabożeństwa i i n n y c h m o d l i t e w n i k a c h . Ostatecznie więc mówić t u można o „ludo­ wości" pewnych pieśni w t y m sensie, że zostały one szerzej �zaakceptowane i częściej były używane, a w związku z t y m b y ­ i kontaminowane z wały przerabiane, parafrazowane innymi z a t r z y m a n y — Prosimy na Jezusa r a n y — R a t u j z ognia m o j o dusze — bo j o bardzo cierpieć musze — o J e z u " , strof. 12. Pieśń t e k s t a m i , a także silniej zakotwiczyły się w p e w n y c h t r a d y c j a c h t a znana jest z Pickoszewskiego, l o k a l n y c h (dowody na t o daje K o l b e r g , z którego zapisów w y n i k a i domowy Dostateczny śpiewnik kościelny wraz z książką modlitewną, Niemieckie P i e k a r y 1850, jednak, że decydującą rolę odgrywała t u oczywiście obecność s. 892—893, strof. 12. Piekoszewski podaje, że śpiewa się ją n a d a n y c h pieśni w kancjonałach używanych w d a n y m regionie). melodię „Przez czyszczowe u p o d l e n i a " . I w t a k i m także sensie mówić można o pewnego r o d z a j u „lu­ dowej religijności" przejawiającej się w 3. „ W dzień ów sądu ostateczny — W proch świat zmieni w y k o r z y s t a n i u tego Bóg Odwieczny — P r o r o k D a w i d t o zwiastuje — I S y b i l l a w y ­ rodzaju tekstów. Rzecz jasna, mówić t u można o f o l k l o r y z a c j i r o k u j e " , 19 s t r o f czterowersowyeh. N i e jest t o oczywiście pieśń w t y m jeszcze sensie, że w świadomości powszechnej zatarło się „ludowa", lecz parafrazowany przekład h y m n u Dies ich „książkowe" (scik: literackie) pochodzenie i że pewne z n i c h Ula, zyskały zwiększoną popularność. Badawczych kłopotów to jednak nie umniejsza. Wręcz przeciwnie. D o r a n g i niebotycz­ przypisywanego franciszkaninowi irae, Tomaszowi z dies Celano, blisko związanemu ze św. Franciszkiem. J . Surzyński, Polskie Poznań 1891, s. 222 pisze, że „zdaje pieśni Kościoła Katolickiego, nego p r o b l e m u urasta n a przykład zagadnienie a t r y b u c j i autor­ się przecież, że zebrał on t y l k o istniejące przed n i m pieśni o Sądzie skich, mniejszy Pańskim w jedną całość", b o w i e m t e m a t t e n często występował kłopot sprawiając tylko w w y p a d k u pieśni protestanckich. W y n i k a to z f a k t u , iż l i t e r a c k a k u l t u r a protes­ w t a n t y z m u miała zawsze charakter k u l t u r y „ w y s o k i e j " — czy, tego h y m n u (Nowy Korbut, poezji X w i e k u . Istniał piętnastowieczny polski przekład I , s. 288), ale w p o l s k i m k a t o l i c y z m i e t a k ją n a z w i j m y , „książkowej" — stąd w p r o t e s t a n c k i c h kancjo­ lepiej przyjęła się wersja przekładu Stanisława nałach z reguły starano się podawać autorów pieśni, podczas z r. 1598 (zob. u Surzyńskiego, s. 221—222, gdzie obie wersje). g d y w k a t o l i c y z m i e przywiązywano do tego dużo mniejszą uwagę, Wersję Grochowskiego (przekład w tereynach) przytacza współ­ bądź okresami (kontrreformacja) — cześnie A . Chadam O F M , Śpiewnik znikomą. Jest t o zresztą p r o b l e m szerszy i d o t y c z y on nie t y l k o pieśni pogrzebowej! Można ten wywód zilustrować przykładami bodaj t y m ciekaw­ Grochowskiego K a l w a r i a Ze­ kalwaryjski, b r z y d o w s k a , 1984, w y d . 2, s. 483—485. Natomiast, „Grodziszc z a c y " śpiewają jeszcze i n n y przekład (strofy czterowersowe) s z y m i , że związanymi z naszą współczesnością. O t o prawdziwą wcześniej podany przez Ignacego Porlitiusa, Nabożeństwo żałobne sensacją X V I F e s t i w a l u K a p e l i Śpiewaków L u d o w y c h w K a z ­ zawierające pieśni pogrzebowe imierzu nych, byl występ Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca i modlitwy za dusze zmarłych wier­ wyjęte z książek przez Zwierzchność duchowną pozwolonych, „Grodziszezaki" z Grodziska k . Leżajska, który wykonał szereg Syców 1849, s. 111—112, 19 strof. D o czasów pieśni pogrzebowych, do dzisiaj żywych w k u l t u r z e tej miejsco­ nowej, wości i w y k o n y w a n y c h obecny b y l w mszy św. za zmarłych odprawianej w d n i u pogrzebu w sposób polegający na p o w t a r z a n i u obecnie obowiązującej, liturgii wprowadzenia pogrzebu hymn śpiewem fraz wcześniej przedpowiadanych przez t z w . przewod­ i n i k a . Istniejący i po dziś dzień działający w Grodzisku i jego Rzymski..., okolicah ta,cy „przewodnicy" posiadają zeszyty, w których za­ duchem l i t u r g i i nie m a obecnie tego t e k s t u w mszy pisane są t e k s t y o w y c h t r a d y c y j n y c h śpiewów (zob. 36 (z p o d o b n y m zjawiskiem ma,my do czynienia na Suwalszczyźnio i w Biało­ stockiem, w zdeformowanej pełnił rolę sekwencji po epistole (por. D . G . Lefcbre, Mszał L o h e m des Bruges 1931, s. 1717). Zgodnie z n o w y m Czytania Natomiast w mszach Śpiewnik Olsztyn parafialny, żałobnej Katowice za- zmarłych, (a podobnie wcześniej M . M . Mioduszewski, zaś postaci i n s t y t u c j a p r z e w o d n i k a ten 1978). 1977, s. 683—688 Śpiewnik kościelny Kraków 1838, s. 287) przewiduje obecność tego h y m ­ ostała się też na D o l n y m Śląsku, gdzie starsze k o b i e t y , pełniące z melodiami, rolę k a n t o r a na pogrzebie, wspólcelebrują w t e n sposób pogrzeb n u w czasie procesji żałobnej za zmarłych (nio mylić z procesją, z księdzem). Repertuar pogrzebową, „Grodziszczaków" wzbudził zachwyt tj. z k o n d u k t e m , czyli odprowadzeniem zwłok dla swej „ludowości"; spowodowało to nawet nakręcenie telewi­ z k a p l i c y do g r o b u ) : w y k o n u j e się go częściami, po k i l k a zwrotek zyjnego f i l m u , którego emisja została j e d n a k przerwana. A l e oddzielonych t z w . stacjami m o d l i t w . M a ten h y m n najdłuższą z t y m mniejsza. T u idzie jedynie o pokazanie, że owe pieśni w Polsce tradycję spośród pogrzebowych są kłady przez Grochowskiego i Tadeusza K a r y l o w s k i e g o proweniencji „książkowej". Przyjrzyjmy się zatem paru śpiewów, jego prze­ (Śpiewnik O l s z t y n 1977) są prawdziwie piękne, ale współcześnie t e k s t o m , życzliwie m i udostępnionym przez p. Mariannę Halicką parafialny, z Rzeszowa za pośrednictwem prof. Czesława Hernasa, a pocho­ jego znajomość zanika, i stąd jego w y k o n a n i e przez „Grodzisz­ dzących z tego repertuaru „Grodziszczaków"... czaków" było taką sensacją. 1. Pieśń pogrzebowa, 4. Pieśń, i n c . „Posłuchajcie grzesznicy o statecznym sądzie i n c . : „Już ide do g r o b u ciemnego s m u t ­ n e g o " , 16 strof. Fischer Zwyczaje pogrzebowe, s. 216 (ze wskaza­ n i e m źródła) mówi o jej używaniu w Rzeszowskiem — K i e d y nas złych i d o b r y c h Bóg sądzić zasiędzie", 28 zwrotek d w u w e r s o w y c h . Podaje tę pieśń współcześnie w nieco innej wersji w r o l i po­ grzebowej oracji i n o t u j e jej śpiewanie w Białostockiem, Sied- A . Chadam, Śpiewnik leekiom i na, Podlasiu. W wersowych. Jest t o bardzo stara pieśń o Sądzie pieśni podaje zbiór Pieśni lickich osobno odbite nieco zmienionej wersji 7 s t r o f tej pogrzebowych z Kancjonału, dla chrześcijan Cieszyn ewange­ 1912, s. 59, gdzie s. 487—488, 14 s t r o f d w u ­ kalwaryjski, Ostatecznym, t r a d y c y j n i e należąca do „dziadowskiego" r e p e r t u a r u : w nacji dziadowskiej Peregry­ z r . 1614 m o w a jest, żo „owej też t a m radzi także i n f o r m a c j a , że śpiewa się ją n a nutę własną, t o jest n a słuchają nutę czeskiej pieśni „ J i ż j a j d u do h r o b u " . F a k t , iż słowa tej i XVII pieśni: „Bogu was poruczam — z w a m i się rozłączam, — Przy­ zaświadczają między i n n y m i : F . Sielicki, s. 102; Słownik folkłoru jaciele! w grobie — J a już spocznę sobie" — znalazły zastosowa­ polskiego, nie w słowackiej epigrafice, mianowicie umieszczone s. 275 i 444. Pogrzebowego zastosowania zostały na o sądzie" (Antologia literatury sowizdrzalskiej s. 92; F . K o t u l a , Znaki przeszłości, Warszawa 1976, wśród protestantów grobie J a n a V a j o w Cerovie: „Sbohom, rodićia m i l i , sa t u m a j t e d o w o d z i jej obecność w Pieśniach pogrzebowych — a n a u n i a si spominajte. — B o h u vas porućam, S V a m i sa gelickich, rozlućam — B o h u p o r u c a m a za Vaśu — lasku pekne v i m d'akujem" (R. B e d n a r i k , Gintoriny na Słorensku, chrześcijan ewan­ 1912, s. 84—85. 5. Pieśń pogrzebowa Bratislava XVI wieku, Wrocław 1966, s. 256), zaś jej dawną popularność młodzieńca, inc. „ Z w a m i rozstanie ro­ dzice u k o c h a n i — Sprawuje w s z y s t k i m g o r z k i c h łez w y l a n i e " , 1972, s. 108) dowodzi, że najprawdopodobniej przyszła t a pieśń 10 strof. Należy do P o l s k i z Czech l u b Słowacji za pośrednictwem ewangelickim i w ubiegłym w i e k u była bardzo p o p u l a r n a . Występowała między i znalazła zastosowanie wśród katolików i w prawosławiu (zob. i n n y m i w śpiewnikach: Szymon Perzich. Zupełny katolicki K o l b e r g , t . X X X V , s. 187). N i e podaje tej pieśni a n i śpiewnik nał, Wrocław Mioduszewskiego, a n i też przebadane przeze m n i e inne dziewięt­ Syców 1849, s. 1 2 — 1 3 ; Serce do Boga, Kępno 1916, s. 276—277. nastowieczne śpiewniki k a t o l i c k i o , co prawdopodobieństwo tej sugestii trochę zwiększa. 2. Pieśń o więźniu czyjscowym, 6. Pieśń i mc. „Więzień w czyjscu W ona do licznej g r u p y pieśni „żegnających" kancjo­ 1841, s. 4 7 8 ; I . P o r l i t i u s , Nabożeństwo żałobne, o nikczemności człowieka, inc. „Zejdą się k r e w n i śmierdzące c i a ł o — N i e w i e l e myśląc, co się z n i m stało — grób poprowadzą...", 20 strof. Jost t o obszerny f r a g m e n t 53 �(ściślej mówiąc — cały „parafraf" 5) Przeraźliwego echa trąby Bolesławiusza (pocz. X V I I w . — Klemensa ostatecznej dzieła p i e r w s z y raz wydanego 7. B o się sumienie i c h sroży, Sądem i wiecznością 1689), w P o z n a n i u w r. 1670. później 8. M y stojący p r z y t y m grobie, wznawianego w l a t a c h 1685, 1695, 1725, 1726, 1740, 1750 ( d w u ­ k r o t n i e ) , 1770, 1777, 1779 ( t r z y k r o t n i e ) , 1808, 1874, 1876, 1878 1900 a drukowanogo Warszawie, w Krakowie, Poznaniu, Wilnie, Częstochowie, W a d o w i c a c h Wałecki, Klemens Boleslawiusz. Pisarz i Chełmnie reformacki wieku, „Archiwa B i b l i o t e k i i Muzea Kościelne", t . 25, 1972, s. 277—302). O g r o m n a popularność tego dziełka n i e zmalała po r o k u 1900 — t o dobrze sobie, • 9. Możny, u b o g i i równy, N i k t o d śmierci n i e w y m o w n y ; Któż wie, n a k i m kolej stoi? Przetoż niech się każdy b o i . 10. K a ż d y t r u p t o głośno mówi: I w y też bądźcie g o t o w i , Bo (por. W . XVII Uważmy Że każdy legnie na m a r y , T a k młody j a k o i stary. ( t r z y k r o t n i e ) , 1881, 1883 ( d w u k r o t n i e ) , 1884, 1886, 1889, 1895, 1897, trwoży, A kończąc życie doczesne, Idą stąd n a męki wieczne. a n i się spodziejecio, K i e d y do g r o b u wpadniecie. 11. Byłem tern, czem w y jesteście, Jestem, czem i w y będziecie, Śmierć o niepewnej godzinie, Około was się zawinie. 12. Z ty-ch to prochów i z t y c h kości Uznajcie świata marności, w początkach X X w i e k u miało ono jeszcze" k i l k a (a może i k i l ­ N i e znać t u , k t o miał w y g o d y , L u b k t o cudnej b y l u r o d y . kanaście) wydań, docierających do ludowego i drobnomieszcza- 13. N i e topmyż serca w marności, Lecz ćwiczmy się w poboż­ ńskiego kręgu odbiorców. T a o g r o m n a popularność Echa nie ności, B o do wiecznego żywota Tydko nas p r o w a d z i cnota. była p r z y p a d k o w a : nawołująca do czynienia p o k u t y i bezgrzesz­ 14. Tę więc naukę d l a siebie Z a m i e r z m y p r z y t y m pogrzebie, nego życia ukazuje, z j a k i m i c i e r p i e n i a m i u m i e r a człowiek „świa­ t o w y " , roztacza pełną grozy i świetnych obserwacji n y c h wizję u m i e r a n i a . Echo fizjologicz­ weszło w obieg p o p u l a r n y i zajęło w n i m ważne m i e j s c e . T e k s t śpiewany przez „Grodziszczaków" 37 Że t e n p r z y śmierci szczęśliwy, K t o wiedzie żywot c n o t l i w y . 15. G d y się do d o m u w r a c a m y , Z tobą się bracie żegnamy; Niech t w a dusza t a m osiędzie, Gdzio śmierci więcej nie będzie, A po prac}- i żałości, Odpocznij w wiecznej radości. niewiele różni się o d wersji d r u k o w a n y c h , różnice są n i e i s t o t n e . 7. Pieśń o duszach w czyjscu l a m e n t więźniów jęczących...". 14 strof. I Amen. 3 9 i n o . „Zaczynam „Naturalność" ludowego sposobu pojmowania śmierci, t y - t e n utwór wyszedł lekroć zaświadczana, że nie ma, potrzeby odwoływać się t u do pokutujących, spod pióra K l e m e n s a Bolesławiusza a był dołączany do k o l e j n y c h opracowań zagadnienia, nie sięgała j e d n a k tej ekspresji, z jaką wydań Przeraźliwego echa (w w y d a n i u warszawskim z r o k u 1808 roztaczała wizje śmierci późnobarokowa l i t e r a t u r a na s t r o n a c h 198—200). O pogrzebowym zastosowaniu tej pieśni wręcz lubująca się w n a t u r a l i s t y c z n y c h obrazach rozkładającego świadczy choćby f a k t , że j e j melodię podał Mioduszewski w Do­ się ciała . Można zaryzykować twierdzenie, żo było nawet prze­ datku I I do Śpiewnika Kościelnego (Kraków 1863, s. 960). I t u ciwnie — l u d wprawdzie akceptował owe eschatologiczne teksty przekształcenia t e k s t u są n i e z b y t znaczne i wykonywał je powszechnie na pogrzebach, lecz ich w y m o w a — jedyną różnicą dewocyjna, 40 ważniejszą jest przemiana pierwotnego „Ojciec i m a t k a j a k stał odstawała o d treści różnych zabiegów i gestów w y k o n y w a n y c h się p a l i " ( u Bolesławiusza) w „Ojciec i m a t k a j a k się t a m p a l i " w czasie rytuału pogrzebowego. K o l b e r g n a przykład mówi, że (u Godziszczaków). wśród pieśni śpiewanych w czasie nocnogo czuwania p r z y zmar­ B r a k miejsca nie pozwala t u n a prowadzenie dalszych t a k i c h łym (puste noce) śpiewano w Poznańskiem pieśń: analiz t e k s t o l o g i c z n y c h ; w m a r c u 1985 dowiedziałem się o d doc. Jużeś zginiony, już potępiony, d r l i a b . R o c h a S u l i m y , że przeprowadzona przez niego (zupełnie Bluźnileś B o g u , jużeś u progów piekiolnych niezależnie) i d e n t y f i k a c j a tekstów z r e p e r t u a r u Grodziszczaków, będąca i c h konfrontacją z i n n y m i zupełnie śpiewnikami, dała w y n i k i identyczne T a k więc r e p e r t u a r „Grodziszczaków" repre­ zentuje ową pieśń kościelną, która t a k wiele zawodu sprawiła ( K o l b e r g , t . X I , s. 164) Pełna grozy ekspresja tego siedemnastowiecznego z diabłem' 11 Dialogu anioła jest w istocie też odległa o d rzeczywistych treści na­ B y s t r o n i o w i , co nie przeszkodziło t e m u , że w r. 1982 stała się dających sens czuwaniu p r z y zwłokach: akceptacja, t e k s t u nie ona festiwalową sensacją! stanowi więo o l u d o w y m sposobie p o j m o w a n i a śmierci. Można Jeśli zatem na podstawie łotewskich pieśni l u d o w y c h — dain t u raczej mówić o p e w n y m n a r z u c o n y m przez Kościół — bądź — można, m n i e j l u b więcej t r a f n i e zrekonstruować obraz ludowego przez koncepcje wyznaniowe różnych r e l i g i i — sposobie p o j m o w a ­ łotewskiego s t o s u n k u do śmierci, t o podejmowanie tego r o d z a j u n i a śmierci. próby w o p a r c i u o t e n , „ l u d o w y " , a przecież w istocie nie l u d o w y , W i d z i a n o przez ten p r y z m a t w y z n a n i o w y pieśni pogrzebowe roperatuar pieśniowy uznać trzeba za zabieg bardzo r y z y k o w n y . mówią sporo nie o l u d o w e j , ale wdaśnie o wyznaniowej koncepcji Polskie śmierci śmierci i związanych z d a n y m w y z n a n i e m formach k u l t u zmar­ religijne łych. Wstrzymując się już o d komentarza, tekst bowiem są.m mówi i pieśni pogrzebowo zarysowują jej p r o b l e m a t y k i z d e t e r m i n o w a ć bowiem obraz przez koncepcje i t y l k o wtórnie zabarwiony przez elementy pochodzenia ludowego, za siebie, przytoczę dla zilustrowania tego zjawiska a pojawiające się w w y n i k u k o n t a m i n a c j i różnych tekstów i i c h pieśń „cerkiewną", podaną w Śpiewniku parafrazowania. szewskiego : Dowodów n a rzecz, znanej zresztą z badań najpierw kościelnym M . M i o d u ­ Fischera i Biegeleisena, tezy o ludowej koncepcji „śmierci oswo­ Z a t r z y m a j c i e się, rozpytajcie się, / Czyjeż jęczą p r o c h y ? jonej" O s y n y , córki, co te pagórki, / Co szepcą te lochy ? 3 8 trzeba więc szukać gdzie indziej, co najwyżej dostrze­ gając, iż t e k s t y pieśni pochodzących z X V I I i X V I I I w i e k u przyczyniać się mogły do jej u t r w a l e n i a . D o b r y m t u przykładem może być j e d n a z p o p u l a r n y c h do niedawna pieśni, zawierająca tyleż elementy znane z tradycji kultury średniowiecznej, ile obecne w obowiązującej poprzednio l i t u r g i i pogrzebu: 1. Pogrzebmyż t o ciało w grobie, Niechaj t u spoczywa A l b o w i e m z ziemi stworzone, W nasze ska,zitelno, sobie; ziemię będzie obrócone. Zmartwychwstanie nieśmiertelne. 3. W n i e m staniem}* przed Sędziego, Uslyszem dekret z ust Jego, Z n i e m pójdziemy na zbawienie, l u b na, wieczne potępienie. 4. Co teraz t u zasiejemy, T o t a m żniwować będziemy; Szczęśli­ w y , k t o kocha Boga, N i e s p o t k a go żadna, trwoga,. 5. K t o żyje w boskiej bojaźni, Z ludźmi w braterskiej przyjaźni, T e n w łasce Boskiej u m i e r a , A śmierć m u niebo o t w i e r a . 6. Lecz co o Boga nie dbając, A n i bliźnich nie kochając, Gwałcą Boskie przykazanie, T y c h ciężkie czeka skonanie. 54 Których k o c h a l i , j a k b y nio znali. I nie r z e k l i n a m : pokój wdeczny w a m . Czyjeż t o groby, jakie osoby / W t y c h j a m a c h dziedziczą? r Ogryzłe głowy, gnatów połowy / Skarb bogactwa liczą ? 2. A lubo w p r o c h się obróci, Z n o w u m u Bóg życio wróci, Ciało Pominęli nas, zapomnieli wczas, Czyż nas nie znacie, siostro i bracie, Śpimy głęboko, już nasze oko N i e ogląda was, c h y b a w sądny czas. Odezwijcie się, upomnijcie się, / Smutne z kostek j a t k i ! Nio zna was cudzy, k r e w n i n i słudzy, / Nie znają toż d z i a t k i . Zgasło n a m słońce, nie masz obrońcę, Zginęła sława, m y śmierci strawa, Dopiero z n a m y wieczności bram}'. Gdzież b u d o w n i c z y , co k o s t k i liczy, W z r o s t zmierzył, d u c h zważył ? Gdzież jest t a siła, która w was była, / Któż ciało obnażył? U l e p k i z błota, co za ślepota! �W B o g u żyjecie, czyż w y nie wiecie, wały Że w d z w o n u dźwięku zrzuci was z ręku. one zastosowanie w nagrobnych wierszowanych Zgoła inną wizję śmierci zarysowują pieśni protestanckie, Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; czego przykładem niech będą d w a f r a g m e n t y pieśni n a p i s a n y c h P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: przez Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y U Andreasa Gryphiusa (1616—1664) i ins­ k r y p c j a c h . T a k było ze wspomnianą pieśnią Karpińskiego: 42 Eliasza Łaniego. G r y p h i u s a m a m y : „Dokonano! już bój jest skończony, — O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . Zbawca mię p r z y j m u j e . — Idźże świecie! Przedtem u j a r z m i o n y , — Już swobodę czuję — Przez Jezusa i żywą radością — Żegnam Powracasz w ziemię, co tw-ą matką była. przyjaciół z uprzejmością. — D o k o n a n o ! Teraz cię s t r a w i , niedawno żywiła! D o k o n a n o ! mój Jezus n a siebie — Wziął m e w i n y m n o g i e ; — Cierpiał za m n i e T a k droga każda, którą nas świat w o d z i , w krzyżowej potrzebie — Męki nader srogie. — O, j a używam N a t e n u b i t y gościniec w y c h o d z i . w r a n a c h jego — Przytułku wiocznie bezpiecznego! — Doko­ nano ! " . 4 3 Niedługo bracie (siostro) z tobą się u j r z y m y ! N a t o m i a s t u Eliasza Łaniego (1570—1618): „Już to ciało Jużeś t a m doszedł, m y jeszcze i d z i e m y ; p o c h o w a j m y — B o g u duszę zalecajmy, — B y jej raczył z swej Trzeba c i było odpocząć po biegu, litości — Dział dać we wiecznej T y wstaniesz, boś t u t y l k o n a noclegu. radości. — — Wszak i w i e r z y m y , — Że się, da Bóg, zobaczymy ostateczny, — G d y nas zbudzi sędzia ufamy - W o n dzień świata wieczny" . 4 4 Boże, ten zmarły w d o m u T w y m przebywał, Kończąc tę serię porównań przytoczę wreszcie jedną z n a j ­ U stołu Twego jadał, Ciebie wzywał. popularniejszych k a t o l i c k i c h pieśni pogrzebowych — osiemnasto­ N a Twej litości polegał wieczną, jeszczo do niedawna śpiewaną, zwłaszcza n a w s i , n i e m a l D a j jego duszy odpoczynek bezpieczny, wieczny. 46 powszechnie, lecz dzisiaj już zapomnianą: Jezu w Ogrojcu mdlejący, k r w a w y p o t wylewający! Trzecia strofa tej pieśni znalazła zastosowanie j a k o i n s k r y p c j a Dusze w czyścu omdlewają, T w e j ochłody nagrobna. wyglądają, O Jezu, o J e z u ! 47 Inną miarą wielkiej popularności tej pieśni, będącej j e d n y m Przez twój p o t , O Jezu drogi, Wyzwól dusze z męki srogiej! jeszcze zza g r o b u i n a d grobem P o t u krwawego strumienie, niechaj zaleją płomienie, jest f a k t , iż śpiewano ją i śpiewa się n a d a l n a k i l k a m e l o d i i . O Jezu, o J e z u ! Przez, t w o , J o z u , d y s c y p l i n y , K t ó r y ś cierpiał d l a dusz w i n y ! zwycięstwem „poety serca" „ K l a s y c z n ą " — pierwszą była melodia „ K t o się w opiekę" J a n a Kochanowskiego, pochodząca z X V I I l u b X V I I I w i e k u : Niech z rózg, krwią Twą zbroczonych, Spłyną k r o p l e na strapionych, O Jezu, o J e z u ! 4 5 W trzech t y c h , t y p o w y c h , pieśniach o d b i j a się odmienność wyznaniowej koncepcji śmierci, co miało wpływ n a kształt l u ­ dowego j e j p o j m o w a n i a , a też wyznacza odmienność typów postępowania badawczego. Zarazem jednak w a r t o pamiętać, że jak wśród protestantów m a z u r s k i c h występowa! Boskiej z Świętej L i p k i , j a k protestancka Postylla Matki Drugą z m e l o d i i ułożył T e o f i l K l o n o w s k i , organista i k o m p o ­ A d a m a Gacju- kult z y t o r poznański i podał ją w zbiorze własnym Szczeble do nieba, sza w y k o r z y s t y w a n a była przez śląskich katolików, t a k samo pewne pieśni protestanckie śpiewane były przez katolików Poznań 1867: — i o d w r o t n i e . D o takiego wspólnego r e p e r t u a r u należały n a przy­ kład: „Słuszna to pamiętać zawsze o t y m " , ułożona po czesku przez J a n a Silvaiia (1493—1593, inc. „Sluśit to n a każdy ćas", zalecana d l a katolików przez k s . Walczyńskiego (15 pieśni zazmarłych, Tarnów 1913, s. 13); „Jezu w i e m , że umrzeć dusze muszę" (Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 8; I g n a c y P e r l i t i u s , 1849, s. 8 2 — 8 3 ) ; „ I d z i e , idzie Bóg p r a w d z i w y " (powszechna wśród katolików, jest w zbiorze Pieśni chrześcijan ewangelickich, w (Pieśni grobie" 1912, s. 85); „Pogrzebmyż pogrzebowe s. 6 1 ; Serce do Boga, pogrzebowe chrześcijan to ciało ewangelickich, 1912, Trzecią ze znanych podał Oskar K o l b e r g (t. X I , s. 164) za Książką do nabożeństwa z polecenia arcybiskupa Dunina, Leszno 1844, s. 778: Kępno 1916, s. 274—276); „Zmarły czło­ wiecze z tobą się żegnamy" Franciszka Karpińskiego, podana w zbiorze Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 65 (na nutę „ K t o się w opiekę" — śpiewana cło dzisiaj n a k a t o l i c k i c h pogrzebach, o c z y m już była m o w a wyżej. Być może listę t y c h związków można b y poszerzyć; w y k l u ­ czyć nie można,, że podobne konwergencjo dostrzeżemy także Istniały więc (i n a d a l istnieją) różne regionalne w a r i a n t y tego śpiewu, ale t r u d n o dokładnie powiedzieć, co o tej regionali­ w pieśniach prawosławnych, mało m i znanych. Uwzględnić t u zacji decydowało; być może po p r o s t u t y l k o f a k t występowania także trzeba związki inno — pewną część p o l s k i c h pieśni pogrze­ w stosowanych w d a n y m regionie śpiewników t e j , a n i e innej b o w y c h stanowią przekłady tekstów obcych, niemieckich, czes­ melodii. k i c h i słowackich (najczęściej zresztą są t o pieśni protestanckie). J a k wspomniałem, pieśni protestanckie ulegały nieco mniejszej Wspomniałem o wielkim bogactwie owego repertuaru. Dodać się zatem godzi, iż ów wstępny rekonesans przeprowadzony f o l k l o r y z a c j i p r z y n a j m n i e j w t y m sensie, że za. sprawą literackiej został w oparciu o łączną liczbę ok. 250 pieśni, w y b r a n y c h z k i l ­ k u l t u r y p r o t e s t a n t y z m u zachowała się pamięć o i c h a u t o r a c h , k u n a s t u śpiewników dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecz­ co jest rzadkio w k a t o l i c y z m i e . Całkowitej n i e m a l a n o n i m i z a c j i n y c h . J a k się rzekło, pewno z o w y c h pieśni cieszyły się większą uległa „Zmarły popularnością, której miarą było częstsze i c h p r z e d r u k o w y w a n i e nabożne, Supraśl 1792. Wykładni­ — zaś ongiś najbardziej popularne pojawiają się w s k r o m n y c h na przykład pieśń człowiecze" ze zbioru Pieśni Franciszka Karpińskiego k i e m większej popularności p e w n y c h pieśni jest f a k t , iz znajdo­ w y b o r a c h we współczesnych śpiewnikach. 55 �Skupiwszy w niniejszych „prolegomenach" uwagę n a t y c h pieśniach, które funkcjonowały w k u l t u r z e l u d o w e j , z braku miejsca p o m i j a m t u omówienie sporej a niezmiernie ciekawej g r u p y świeckich pieśni pogrzebowych. przeszły 49 i b y w a w y k o n y w a n a bardzo często n a pogrzebach byłych L w o wiaków. Pojawiły się one o d po­ czątków X I X w i e k u w związku ze wzrostem k u l t u bohaterów narodowych Więc cię nic trzeba żegnać ł z ą " . Jest ona żywotna do dzisiaj i p a t r i o t y c z n i e i n t e r p r e t o w a n y c h pogrzebów, ale długą ewolucję, stąd k u l t u r a popularna wieku XX Praca niniejsza n a w e t w części nie wyczerpuje o g r o m u pro­ b l e m a t y k i polskiej pieśni pogrzebowej, ale też jej a u t o r n i e stawiał sobie t a k i c h zamierzeń. Szło t u j o d y n i e o zarysowanie w Polsce znalazła specjalne pieśni przeznaczone n p . n a pogrzeb p r o b l e m u i wskazanie, j a k bardzo wdzięcznym, złożonym, ale uczniów, odśpiewywane przez kolegów zmarłego . Ze świeckich i t r u d n y m obszarem d l a badań jest t a , niesprawiedliwie do tej pieśni tego t y p u największą p o r y p o m i j a n a , a n a naszych oczach bodaj ostatecznie 48 bodaj popularność zdobył sobie marsz żałobny A . Orłowskiego „ W mogile ciemnej śpisz n a w i e k i , jąca, gałąź polskiej pieśni zanika­ powszechnej. P R Z Y P I S Y Cytuję je licznie w n a s t . p r a c a c h : Wiersze z cmentarza. 0 współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław 1985; Arnice viator siste paulisper, „Przegląd P o w s z e c h n y " , 1983, n r 1 1 ; Siste gradum viator, „Przegląd P o w s z e c h n y " 1985, n r 4 Por. A . L a b u d d a , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Bytuału piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 6 tamże, s. 251—252 Por. A . L a b u d d a , o p . c i t . , s. 210; F . Sielicki, Folklor biało­ ruski, Wrocław 1983, s. 6 4 — 6 5 ; A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 148—154 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, K a t o w i c e 1978, s. 14 tamże, s. 14 P o r . : Ojcze nasz. Modlitewnik wspólnoty chrześcijańskiej, W r o c l a w 1983, w y d . 7, gdzie m . i n . pieśni „Jezu w Ogrojcu mdlejący", „ A c h Ojcze pełen litości", ,,Z głębi mojego serca głos w y d a n y " — ale wszystkie te pieśni są podano w wersjach krótszych niż w śpiewnikach dziewiętnastowiecznych. Nieco więcej tekstów i w pełniejszych wersjach podaje A . Chadam o f m , Śpiewnik kalwaryjski, K a l w a r i a Zebrzydowska 1984, w y d . 2 Słownik terminów literackich p o d redakcją Janusza Sławiń­ skiego, Wrocław 1976, s. 303 Por. W . B u g i e l , Lamentowa grupa pieśni pogrzebowych, Przemyśl 1925, s. 2 7 ; W . F e d o r o w s k i , Lud w okołicy Żarek, Sie­ wierza i Piłicy, t . 1, Warszawa 1888, s. 132—133 Por. I . Namysłowska, Żałoba, „Psychiatria P o l s k a " , t . 10, 1976 nr 2, s. 183 Z o b . F. Sielicki, Pieśni pogrzebowe i dziadowskie śpiewane w b. powiecie wileńskim, „Slavica VratislaA'iensia", X X I I , Wroc­ ław 1982, s. 92—93 C y t . za,: J . Siedlecki, Śpiewnik kościelny, Wydanie Ju­ bileuszowe (1878—1928), Kraków 1947, s. 346 A . Fischer, op. c i t . , s. 214 Por. tamże, s. 318 " P o r . tamże, s. 305—306; A . L a b u d d a , op. cit„ s. 42 Por. пр.: S. Chodyński, Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim, Włocławek 1902, s. 272; A . Schweitzer, Johann Sebastian Bach, Kraków 1972, s. 26 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczaju diecezji polskich, s. 13. W y d a j e się j e d n a k , że i n s t r u k c j a t a nie jest w pełni sku­ teczno, co bodaj w y n i k a z porzucenia przez Kościół t r a d y c j i dawnego polskiego śpiewu pogrzebowego jako n i e z b y t zgodnego z duchem nowej l i t u r g i i . B . Zakrzewski, Boże, coś Polskę Alojzego Felińskiego, Wrocław 1983, s. 20 i 21 C y t . za: J . A . M o r s z t y n , Utwory zebrane. Opracował Leszek K u k u l s k i , Warszawa 1971, s. 137 Nie odnotował istnienia t a k i c h elementów J . A . Chrośc i c k i , Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974 Por. A . Fischer, op. c i t . , s. 214—217 tamże, s. 214 tamże, s. 216 J . S. Bystroń, Pieśni ludu polskiego, Kroków 1924, s. 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 P o r . : H . Biegeleisen, V kolebki. Przed ołtarzem. Nad mo­ giłą, Lwów 1929; H . Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1931; A . Fischer, Święto umarłych, Lwów 1923 Rzecz referuję w książce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985. Por. też A . L a b u d d a , op. c i t . Por. A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 215 Por. A . L a b u d d a , op. c i t . , s. 41 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 206. Por. też tamże, s. 3 9 1 ; Ć. Z i b r t , Seznam pover a zvyklosti pohanskych, Praha 1894; W . Sonntag, Totenbestałtung, H a l l e 1878, s. 172 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 378 (odsyła do K o l ­ berga, Mazowsze I , s. 216 Рог. E . A . V o l t e r , Materiały dla etnografii łatyszkago plemeni witebskoj gubernii, cz. I , Petersburg 1890, s. 369—385 Por. J . I . Kraszewski, Witolrauda, w y d . 2, W i l n o 1846, s. 36—37 S. Czernik, Trzy zorze dziewicze. Wśród zamówień i zaklęć, Łódź 1968, s. 42 J . K o l l a r , Narodnie spievanky, t . 1, B r a t i s l a v a 1953, s. 472 K . Zawistowicz-Adamska, Społeczność wiejska, w y d . 2, Warszawa 1958, s. 49 I n f o r m a c j e to zawdzięczam p . M a r i a n n i e H a l i c k i e j z Rze­ szowa. Dzieje recepcji, treść i znaczenie Przeraźliwego echa K . Bolesławiusza omówił Janusz D u n i n , Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź 1974, s. 5 2 — 5 9 Pojęcie „śmierci o s w o j o n e j " (la m o r t apprivoisee) przej­ muję z p r a c y : P. Aries, Essais sur 1'histoire de la mort en Occident du Moyen Age a nos jours, Paris 1975, ale samą istotę zjawiska opisali w Polsce wcześniej Fischer i Biegeleisen. Serce do Boga. Śpiewnik kościelny dla użytku pobożnych katolików przez cały rok, Kępno 1916, s. 274—276 Рог. M . Eustachicwicz, Twórczość Dominika Rudnickiego, Wrocław 1966, s. 112 Por. tamże, s. 70 M . Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 676—678 Pieśni pogrzebowe dla chrześcijan ewangelickich osobno odbite z Kancjonału, Cieszyn 1912, s. 39 tamże, s. 60. R. B e d n a r i k , Cintoriny na Slovensku, B r a ­ t i s l a v a 1972, s. 108 c y t u j e wierszowany nagrobek, który jest c y t a t e m z tej pieśni (1960). J . Siedlecki, op. c i t . , s. 338—339 tamże, s. 346—347 Szerzej rzecz r o z w i j a m , podając też inne przykłady w książ­ ce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 Por. n p . pieśń Nad grobem (inc.: „ N a d t w o i m grobem, k o c h a n y kolego, S t o i m y s m u t n i . . . " (w:) K . Hławiczka, Śpiewnik szkolny, cz. 2, Cieszyn 1925, s. 151—152 Z o b . Śpiewnik strzeleckiej Szkoły Junaka, Warszawa 1934, s. 3 6 0 — 3 6 1 (za wskazanie tego źródła dziękuję uprzejmie p. prof, dr F r a n c i s z k o w i Siedlickiemu). 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ad133f14c7113c706325e303760c7f.pdf 889a7f0d48400ba5d9e4a35ddd59ed73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4425 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zakopiańskich poprzez g a l a n t e r i ę s k ó r z a n ą , g a l a n t e r i ę d r e w n i a n ą aż do k i l i m ó w włącznie. Istnieją dwa piony produkcji: artystycznej i inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą tego regionu. Są t a k ż e tzw. autentyki, j a k kierpce, opas­ k i juhaskie, torby bacowskie. Cieszy mnie ogromnie i n i ­ cjatywa spółdzielni opracowania pod kierunkiem pani prof. M a r i i Bujakowej serwet, o b r u s ó w stołowych w y ­ korzystujących adaptowany ze stroju kobiecego haft ma­ szynowy, powszechnie obecnie stosowany przez góralki. P o d o b n ą akcję podjęła mgr Helena Sredniawa z M u ­ zeum Tatrzańskiego, stale w s p ó ł p r a c u j ą c a z Cepelią, wprowadzenia do skupu z terenu Podhala oryginalnych koszul kobiecych, góralskich kryz haftowanych, k t ó r e mogą znaleźć znakomite zastosowanie we współczesnym stroju kobiecym. ALEKSANDER JACKOWSKI P r z y p a d ł m i w udziale zaszczyt zakończenia tej dy­ skusji. Przede wszystkim p r a g n ę w imieniu organizato­ r ó w podziękować wszystkim uczestnikom za ich wypo­ wiedzi. Sądzę, że p o m o g ą one z a r ó w n o nam, j a k i czy­ telnikom „Polskiej Sztuki Ludowej", lepiej dostrzec kontur p r o b l e m ó w t u zarysowanych, lepiej z o r i e n t o w a ć się w aktualnej sytuacji sztuki ludowej i Cepelii. Dyskusja dzisiejsza raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a celowość dążeń do uściślenia pojęć, k t ó r y m i się posługujemy. Jest to rzeczywiście nieodzowne, jeśli chcemy się nawzajem rozumieć, jeśli chcemy zagadnienia ludowej twórczości t r a k t o w a ć poważnie, a nie sloganowo. Wyrazem tych dążeń były wypowiedzi dr Marcina Czerwińskiego oraz prezesa Tadeusza Więckowskiego, a t a k ż e mój referat wstępny. Wcześniejszym wyrazem tych dążeń, coraz sil­ niej n u r t u j ą c y c h środowisko e n t n o g r a f ó w i ludzi zajmu­ jących się przejawami ludowej twórczości — b y ł a zna­ komicie zorganizowana konferencja p o z n a ń s k a , na k t ó r e j prof. Burszta w y s u n ą ł propozycję r o z r ó ż n i a n i a d w ó c h pojęć — f o l k l o r u i folkloryzmu. Intencja prof. Burszty jest m i bardzo bliska, jeśli jednak p o d t r z y m u j ę swoje wątpliwości, zgłaszane w toku ówczesnej dyskusji, czy­ nię to z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszy: sądzę, że należy dążyć do j a k najściślejsze­ go rozgraniczania pojęć, a więc dostrzegać zjawiska różne. Tymczasem „folkloryzm" jest workiem na tyle obszernym, że mieszczą się w n i m zjawiska bardzo od siebie dalekie. Jeśli d ą ż y m y do precyzji, do pojęć jed­ noznacznych, to starajmy się w konkretnych sytuacjach stosować określenia w m i a r ę możności o d r ę b n e , w y r a ź ­ nie definiujące charakter zjawiska. Zwłaszcza w sytua­ cji obecnej. Sztuka ludowa, folklor — to pojęcia histo­ ryczne, z w i ą z a n e z o k r e ś l o n ą bazą społeczną, k u l t u r o ­ wą. Dziś, gdy baza przestaje istnieć, widzimy wciąż roz­ liczne formy reliktowe, r ó ż n e p r z y k ł a d y adaptacji daw­ nej tradycji, przejawy dawnych n a w y k ó w estetycznych, przejawy inwencji i inspiracji. Współczesną twórczość o d p o w i a d a j ą c ą nowym potrzebom ludzi w y w o d z ą c y c h się 'z grup, k t ó r e dawniej zaliczaliśmy do „ k u l t u r y l u ­ dowej" i proletariatu miejskiego — i twórczość w duchu tradycyjnym ludzi, którzy wciąż jeszcze p o c z u w a j ą się Fot.: Jan Swiderski 31—33, 35—36; Ewa 180 — ii: 1-9, 11-20, Fryś-Pietraszkowa do więzi z k u l t u r ą swych p r z o d k ó w , swego regionu. A więc — jestem zwolennikiem precyzyjnego o k r e ś l a n i a zjawisk zwłaszcza w działalności naukowej i w prakty­ ce działań kulturalnych. I dlatego wolę, zamiast podzia­ łu folklor — folkloryzm, s t o s o w a ć t e r m i n y węższe, ale bardziej konkretne. Druga w ą t p l i w o ś ć moja w y n i k a z m a ł e j wiary w m o ż ­ liwość masowej popularyzacji t e r m i n u „folkloryzm", j a ­ ko ż e b l i s k i „folklorowi" u w a ż a n y bywa za tożsamy z nim, o czym ś w i a d c z ą liczne w y c i n k i prasowe z osta­ tnich miesięcy. Niestety, nie jestem też o p t y m i s t ą w i e r z ą c y m w moż­ liwość administracyjnego ustalenia nazw określonych zjawisk. Dlatego, p o d e j m u j ą c apel prezesa Więckowskie­ go, m o g ą tylko z a p e w n i ć , że postaramy się o p r a c o w a ć takie h a s ł a j a k : adaptacja, transpozycja, oryginał, auten­ tyk, unikat, kopia, replika i przedstawimy je w niedłu­ gim czasie w Cepelii, a po przedyskutowaniu i w s p ó l n y m ustaleniu zakresu pojęć gotowi j e s t e ś m y s t o s o w a ć je w praktyce redakcyjnej. Trudniej jednak będzie z pojęciami, k t ó r e są odpo­ wiednikiem zjawisk niedostatecznie zbadanych, a więc różnie interpretowanych, to bowiem co k t o ś nazwie współczesną twórczością l u d o w ą , ktoś inny uzna za twór­ czość w duchu l u d o w y m czy też za twórczość jarmarcz­ ną, peryferyjną, itp. R ó w n i e trudno jest w p r o w a d z i ć na­ wet w Skali jednego tylko czasopisma jednolitość termi­ n ó w dotyczących sztuki ludowej j a k : twórczość, sztuka, rzemiosło, w y r ó b . Kształt tych pojęć rzeźbi przecież prak­ tyka społeczna, stosuje się je zwyczajowo, jako coś oczy­ wistego, a dopiero refleksja krytyczna rodzi wątpliwości co do słuszności ich u ż y w a n i a . Dzieje się w ó w c z a s tak jak z t y m filozofem greckim, k t ó r y zapytany co to jest czas o d p o w i e d z i a ł : „ w i e d z i a ł e m póki nie zapytałeś". Niemniej jednak trzeba będzie z a s t a n o w i ć się czy nie jest celowe i m o ż l i w e opracowanie na ł a m a c h pisma czegoś w rodzaju k r ó t k i e g o s ł o w n i k a pojęć. Konferencja dzisiejsza poruszyła przede wszystkim sprawy opieki nad l u d o w ą twórczością i o to nam właś­ nie chodziło. Zagadnienie jest jednak znacznie szersze i jako redakcja chcielibyśmy w przyszłości więcej uwa­ gi poświęcić sprawom adaptacji form tradycyjnych we współczesnej sztuce u ż y t k o w e j i we wzornictwie prze­ m y s ł o w y m , r o l i i n s p i r u j ą c e j sztuki ludowej we współ­ czesnej kulturze artystycznej a wreszcie d ą ż e n i o m ludzi do twórczej wypowiedzi, czego najlepszym przykładem jest ogromny wzrost twórczości a m a t o r ó w . Niektórzy z nich k o n t y n u u j ą pewne idee ludowej sztuki, świado­ m i e czy n i e ś w i a d o m i e stając się jej spadkobiercami. Współczesnej sztuki ludowej nie da się sprowadzić tylko do zagadnienia twórczości ludowych a r t y s t ó w . Sztu­ ka ludowa żyje nadal w naszej kulturze i to w róż­ noraki sposób — w postaci z a m k n i ę t e g o już dorobku dawnych pokoleń wiejskich a r t y s t ó w , we współczesnej p a m i ą t c e i cepeliowskich adaptacjach, w twórczej inspi­ racji dzieł naszych a r t y s t ó w , pisarzy i p o e t ó w , w świa­ domości społecznej, w inwencji a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, dla k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć ludowa jest t r a d y c j ą ro­ d z i n n ą czy nawet już tylko t r a d y c j ą p r z y j ę t ą z wyboru, z umiłowania. 22-23, 25-30, 34, 37—39, 41-43, 45-56; Stefan Deptuszewski — ii: — U. 24; Jacek Olędzki — il 40: Marian Sokołowski — U. 44. 10, 21, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e7765ea9adb3dbd0baa0f588ff701b2.pdf 07a45bc1fb1b57651f86ad7237a3b2ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4766 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4424 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Golcz, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o c z ą t k o w o wzięliśmy wzór najczęściej p o w t a r z a j ą c y się w haftowanych „ f a r t u c h a c h " w Dzianiszu, Cichem, N o w y m Bystrem, gdyż z tych miejscowości pochodzą hafciarki. J u ż przy pierwszym odbiorze wyhaftowanych obrusów, przedyskutowaniu t r u d n o ś c i wzoru, użycia nici, regulacji maszyny do szycia, prania i prasowania ujaw­ niła się chęć wprowadzenia nowych w z o r ó w , p r z y s z ł a do głosu w ł a s n a inwencja hafciarek. Przy rozbudzeniu ambicji, szczególnie jeżeli w zespole w y b i j a się jednostka twórcza, zespół potrafi przy w s p ó ł p r a c y plastyka, zna­ jącego dany teren, osiągnąć i n t e r e s u j ą c e w y n i k i , nie od­ chodząc od p i e r w o w z o r ó w . Twórczość ludowa rozwija się tam, gdzie istnieje j a ­ kakolwiek możliwość zaspokojenia potrzeb estetycznych w przedmiotach u ż y t k o w y c h i możliwości zarobku. Na p r z y k ł a d w czasie ostatnich Zaduszek w Zakopanem ukazały się na targu o k r ą g ł e w i e ń c e nagrobkowe z róż­ nych roślin, n i e ś m i e r t e l n i k ó w , b a r w i n k u , szyszek, róż­ nie barwionych i srebrzonych, w połączeniu z k w i a t a m i z papieru. Wszystkie one m i a ł y cechy dobrej kompozycji, a często z a s k a k u j ą c e połączenia m a t e r i a ł o w e . Drewniane, malowane ptaszki, k w i a t y z papieru, piór lub w i ó r ó w drewnianych za mojej dawnej p a m i ę c i (w dwudziesto­ leciu m i ę d z y w o j e n n y m ) nie były u w a ż a n e za sztukę l u ­ dową, a nawet o d ż e g n y w a n o się od nich. Obecnie m i e j ­ sce tradycyjnej sztuki ludowej, k t ó r ą należy już u w a ż a ć w głównej swej masie za m u z e a l n ą , zajmują nowe jej przejawy z w i ą z a n e z obecnymi potrzebami i m o d ą . Jednym z założeń toczącej się obecnie dyskusji jest, że jedynie Cepelia w obecnych warunkach jest powo­ ł a n a do opieki nad s z t u k ą l u d o w ą współcześnie żywą. Dla plastyka p r a c u j ą c e g o w spółdzielni cepeliowskiej sprawa ta jest bardzo trudna, z powodu w a r u n k ó w or­ ganizacyjnych oraz ż ą d a ń ekonomicznych stawianych przed spółdzielniami cepeliowskimi. Z w i ę k s z e n i e w y d a j ­ ności pracy, j a k najbardziej słuszne w produkcji prze­ mysłowej i całej gospodarce kraju, nie da się osiągnąć w zatrudnieniu c h a ł u p n i k ó w — t w ó r c ó w ludowych, bez równoczesnego o b n i ż e n i a jakości w y r o b ó w sztuki ludo­ wej. Charakter twórczości, bo tak jednak trzeba skla­ syfikować tę p r a c ę , wymaga stworzenia specjalnych wa­ r u n k ó w i odpowiedniej organizacji. Najzdolniejsze jednostki, o p a n o w u j ą c a czasem m i ­ strzowsko swoje rzemiosło, nie m o g ą zwiększyć w y d a j ­ ności pracy. Ich czas ograniczony jest zajęciami gospo­ darskimi, a w w y p a d k u kobiet zajęciami domowymi i opieką nad licznymi dziećmi. W w y p a d k u ż ą d a n i a w y ­ konania przez nich p e ł n e j normy lub zwiększenia w y ­ dajności pracy albo o d e j d ą od tej pracy, albo obniżą wydatnie jej poziom. Ten w ł a ś n i e problem stwarza najwięcej trudności i u n i e m o ż l i w i a wykorzystanie w p e ł n i możliwości t w ó r ­ czych ostatnich p o k o l e ń a r t y s t ó w ludowych. ANTONI KAMIŃSKI Do uwag, jakie zostały t u wypowiedziane, c h c i a ł b y m dodać p a r ę w s k a z u j ą c y c h , j a k skomplikowana jest dzia­ łalność Cepelii. Przed 17-u laty b y ł e m dyrektorem han­ dlowym o k r ę g u warszawskiego. P a m i ę t a m , że m i e l i ś m y wtedy m a s ę ś w i e t n y c h o b i e k t ó w sztuki ludowej, bardzo jeszcze autentycznych. Tkaniny zrobione były z dosko­ nałego i odpowiedniego surowca. A jednak ze s p r z e d a ż ą były olbrzymie trudności. Trzeba było uciekać się do przeceny, by u p ł y n n i ć zapasy t o w a r ó w , k t ó r y m bank o d m a w i a ł kredytowania. M i m o że były już otwarte re­ prezentacyjne sklepy Cepelii na pl. Konstytucji, m i e l i ś ­ 176 my sporo k ł o p o t ó w z w y k o n y w a n i e m p l a n ó w , oczywiście o wiele niższych niż obecnie. W tej c h w i l i plany s p r z e d a ż y w sklepach cepeliow­ skich są p r z e w a ż n i e przekraczane. Jaka jest tego przy­ czyna? Ta, że jeśli chodzi o upominek b ą d ź przedmiot dekoracyjny do w n ę t r z a , nie bardzo jest co w Polsce kupić. I m więcej p r z y b y w a nowych mieszkań, tym więcej sprzedaje się a r t y k u ł ó w cepeliowskich. Do tego dochodzi jeszcze zagadnienie zwiększającego się z roku na rok zapotrzebowania eksportu. W rezultacie, na sku­ tek popytu, poziom produkcji, zwłaszcza tej ze skupu, obniża się. My, d a w n i pracownicy Cepelii, w i d z i m y to i m a r t w i ­ my się t y m stanem rzeczy. W i e l u d o s k o n a ł y c h t w ó r c ó w ludowych to ludzie j u ż w i e k o w i . To druga przyczyna, obok Zbyt dużych z a m ó w i e ń , p o w o d u j ą c a obniżenie po­ ziomu ich prac. W e ź m y dla p r z y k ł a d u rzeźby. Kiedy Czajkowski w y k o n a ł pierwsze swoje prace, pojechaliśmy specjalnie do K r a k o w a , by go poznać. Adam i Ewa była to bardzo dobra rzeźba. Kielecki P i ł a t m i a ł niektóre prace wprost rewelacyjne. Tak też było z wieloma i n ­ n y m i . Dzisiaj większość tych rzeźbiarzy pracuje znacz­ nie gorzej. Nie tylko, powtarzam, dlatego, że starzeją się, ale przede wszystkim dlatego, że zbyt dużo otrzy­ m u j ą z a m ó w i e ń . M u s z ą n a d ą ż y ć za popytem. Sklepy cepeliowskie stale n a r z e k a j ą na brak dobrych t o w a r ó w . Cokolwiek dobrego p o k a ż e się, jest natych­ miast wykupione. Cena nie gra istotnej roli. Komisje kwalifikacyjne m a j ą trudne zadanie, bo n a t u r a l n ą jest s p r a w ą , że handel w y w i e r a na nie pewien nacisk, by bardziej liberalnie oceniały prace dostarczone do skupu. Dochodzi jeszcze inny moment. Mianowicie Cepelia nie jest obecnie j e d y n y m s k u p u j ą c y m . T w ó r c a ludowy, któ­ rego praca nie została zakupiona przez Cepelię, idzie do innego odbiorcy. Z w i ę k s z a się turystyka, ludzie do­ j e ż d ż a j ą b e z p o ś r e d n i o do a r t y s t ó w i k u p u j ą od nich bez­ krytycznie i drogo pokazywane i m dzieła. Do klimatu sprzyjającego bezkrytycznemu zakupowi dołącza się je­ szcze nieraz o d d z i a ł y w a n i e w y d z i a ł ó w k u l t u r y w powie­ cie, zachwyconych t y m , że na s w o i m terenie m a j ą auten­ tycznego t w ó r c ę ludowego. Sekunduje miejscowa prasa, fotografie z ż y c i o r y s e m itd. W ten sposób tworzy się czasem wielkości, przewraca się w głowie skromnym dotychczas, m a ł o uzdolnionym t w ó r c o m ludowym. Do niedawna wyroby naszej sztuki ludowej cecho­ w a ł a j a k a ś „dusza", coś nieuchwytnego, a istotnego dla powstania więzi m i ę d z y dziełem a jego odbiorcą. Do na­ szego sklepu nowojorskiego przychodziło w i e l u Amery­ k a n ó w urzeczonych w ł a ś n i e t ą „duszą", charakterystycz­ n ą dla polskiej sztuki ludowej. P a m i ę t a m , że po otwar­ ciu wystawy d u ń s k i e j w Metropolitan Museum, w obec­ ności k r ó l a duńskiego, t ł u m odwiedził nasz sklep. Mó­ w i l i , że chcą się „ r o z g r z a ć " po „zimnie", jakie bije ze sztuki d u ń s k i e j . A przecież rękodzielniczo w s p a n i a ł e j . Zbytnia p o p u l a r n o ś ć jest w w y p a d k u sztuki ludowej szkodliwa. Musimy się z a s t a n o w i ć , jakie stosować me­ tody, by c h r o n i ć autentyki przed o b n i ż e n i e m ich pozio­ mu, w u l g a r y z a c j ą . To są moje uwagi od strony praktyki. BOŻENA GOŁCZ Z ogromnym niepokojem w y s ł u c h a ł a m wypowiedzi p. Marcina C z e r w i ń s k i e g o s t w i e r d z a j ą c e g o kategorycznie, że sztuka ludowa w Polsce już nie istnieje, stała się martwa. P r a w d ą jest, że n a s t ę p u j e obecnie szybki rozkład kul­ tury ludowej, rozpada się dawna społeczność wiejska, �ale prawdą jest także to, że w Polsce istnieją tereny o swoistej kulturze tradycyjnej, c h a r a k t e r y z u j ą c e j się żywym nurtem sztuki ludowej. Aby nie być gołosłowną, przytoczę n a s t ę p u j ą c y przy­ kład: teren Puszczy Białej bogaty jest w różne dziedziny twórczości ludowej — tkactwo, garncarstwo, stroje l u ­ dowe, haft, wycinanki — mimo to przez długie lata Ce­ pelia nie interesowała się bliżej s z t u k ą tego terenu. Działająca na tym terenie Spółdzielnia Pracy P L i A „Pniewo" w P u ł t u s k u w swoim zakresie produkcyjnym uwzględnia głównie haft — adaptowany ze stroju ludo­ wego — na serwety, obrusy stołowe (zatrudnia c h a ł u p ­ niczo ok. 300 hafciarek) oraz garncarstwo, na margine­ sie zainteresowań pozostawało tu wielobarwne tkactwo wełniane, wykonywane interesującą s t a r ą t e c h n i k ą tkac­ ką, tzw. przez deskę lub na cięciwach. W y d a w a ć by się mogło — szczególnie w świetle wypowiedzi moich przed­ mówców — że w 25 lat po wojnie nie powinno ono już istnieć na tym terenie. A jednak tak nie jest. Wystarczyło k i l k a w y j a z d ó w w teren, wyszukano tkaczki posiadające w ł a s n e krosna, c h ę t n e do w s p ó ł p r a ­ cy, nie pytające o zarobki, k t ó r e w y k o n a ł y p i ę k n ą ko­ lekcję tradycyjnych tkanin kurpiowskich adaptowanych na kilimy, poduszki, bieżniki. Takich „analfabetów", a jak mówią etnografowie — t w ó r c ó w ludowych, jest jeszcze w Polsce dużo i na pewno pozwoli to Cepelii długo czerpać z tak bogatego źródła. Dalszym p r z y k ł a d e m p o t w i e r d z a j ą c y m istnienie ży­ wej twórczości ludowej jest reaktywowanie w ł a ś n i e w omawianej spółdzielni kurpiowskiej ceramiki pobialkowanej. Dziwi mnie, żs m ó w i się tu o niskich zarobkach właśnie garncarzy zatrudnionych w spółdzielni: Latoszka i Piotrowskiego. .Należy wyjaśnić, że p r a c u j ą oni w zakładzie zwartym 8 godzin dziennie, że w p r z e c i w i e ń ­ stwie do innych garncarzy d o s t a r c z a j ą c y c h do Cepelii wyroby na skup lub p r a c u j ą c y c h systemem pracy na­ kładczej, ubezpieczeni k o r z y s t a j ą ze ś w i a d c z e ń socjal­ nych, a przeciętny ich zarobek miesięczny waha się w granicach 2000—.2200 zł. I s t n i e j ą oczywiście problemy wymagające szybkiego r o z w i ą z a n i a a u t r u d n i a j ą c e Ce­ pelii współpracę z garncarzami, s p r z e d a j ą c y m i swoje wyroby na targach i jarmarkach. Takim naczelnym zagadnieniem jest sprawa ubez­ pieczeń t w ó r c ó w ludowych — sprawa ś w i a d c z e ń socjal­ nych, szczególnie w a ż n a dla garncarzy p r a c u j ą c y c h w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Trudności uregulowania tej sprawy p o w o d u j ą zani­ kanie rzemiosła garncarskiego. Obserwuje się brak m ł o ­ dych, chętnych do nauki zawodu swoich ojców, a liczba starych garncarzy zmniejsza się nie tylko przez ich w y ­ mieranie, ale t a k ż e z powodu nieuleczalnych chorób, przede wszystkim reumatyzmu. Takie drastyczne przypadki częściowego inwalidztwa garncarzy, członków spółdzielni cepeliowskiej w y s t ę p u j ą na terenie woj. rzeszowskiego. Palącym zagadnieniem jest także konieczność pomo­ cy finansowej dla garncarzy na remonty pieców i warsz­ tatów garncarskich. O b o w i ą z u j ą c e przepisy nie pozwa­ lają Cepelii na ś w i a d c z e n i e tego rodzaju usług swoim chałupnikom. Należałoby też z a s t a n o w i ć się w j a k i m stopniu za­ sadne jest m ó w i ć dziś jeszcze o sztuce ludowej w Polsce. Przedmioty twórczości ludowej w przeszłości pełniły określone funkcje u ż y t k o w e : ceramika, tkactwo miały dla Wsi znaczenie utylitarne. Dziś natomiast, na skutek przemian społecznych i gospodarczych, służą one nie swemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeń­ stwa, dzięki cennym w a r t o ś c i o m artystycznym. N i e w ą t ­ p l i w i e czynnikiem w y r a ź n i e w p ł y w a j ą c y m na utrzyma­ nie sztuki ludowej przy życiu jest merkantylne podej­ ście jej t w ó r c ó w do w ł a s n e j twórczości, W z w i ą z k u z t y m często p o j a w i a j ą się przedmioty o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i chociaż twierdzeniom o szybkim zanikaniu sztuki ludowej przeczą liczne w y ­ stawy współczesnej twórczości ludowej, jednocześnie w y k a z u j ą one pewne zdegenerowanie niektórych jej form. W trakcie praktycznego działania etnografa w tere­ nie w y n i k a potrzeba uściślenia czy nawet rewizji pew­ nych pojęć i s f o r m u ł o w a ń . Bardzo często nie mieścimy się w dotychczasowych schematach i operując tradycyj­ n y m pojęciem sztuki ludowej trafiamy na zjawisko w y ­ k r a c z a j ą c e poza ramy tego pojęcia. P r z y j m u j ą c definicję sztuki ludowej, głoszoną przez n i e k t ó r y c h badaczy, jako sztuki tworzonej przez lud i dla ludu, powstaje dodat­ kowe pytanie j a k określić całą współczesną twórczość l u d o w ą , wszystko to co jest przedmiotem działania Ce­ pelii? Czy w ogólnej masie w y t w o r ó w n i e w ą t p l i w i e adaptowanych lub inspirowanych twórczością ludową z n a j d u j ą się oryginalne, autentyczne przedmioty o cen­ nych w a r t o ś c i a c h artystycznych? Sądzę, że tak. Istnieje wiele dziedzin tradycyjnej sztuki ludowej, j a k np. rzeź­ by, wycinanki, n i e k t ó r e tkaniny czy formy ceramiczne w y w o d z ą c e się n i e w ą t p l i w i e z tradycji i przez to przy­ należne do grupy tzw. a u t e n t y k ó w . Obok nich znajdują się artystyczne wyroby w y w o d z ą c e się z ogólnych zasad twórczości ludowej, natomiast l u ź n o z w i ą z a n e z tradycją, jak np. f i g u r k i ze słomy, narzuty dekoracyjne, maty sło­ miane oraz serwety i obrusy haftowane. Z zagadnieniem w ł a ś c i w e g o rozumienia sztuki ludo­ wej łączy się sprawa nie tylko rewizji, ale i ujednoli­ cenia pojęć, k t ó r y m i operują współcześni badacze. Ocze­ k i w a ł b y m zdefiniowania pojęć: t w ó r c a ludowy, w y ­ t w ó r c a — oraz bardzo w a ż n e g o dla etnografów p r a c u j ą ­ cych w Cepelii pojęcia adaptacji autentycznej sztuki ludowej. Przy m o i m rozumieniu pojęcia t w ó r c y ludowego są­ dzę, że jest ich obecnie w Polsce nieco więcej niż stu. Bardzo istotny problem metod pracy poruszył pan redaktor Jackowski. Rzeczywiście, organizowanie kon­ k u r s ó w , wystaw, jest już dziś może niedostateczną for­ m ą działania. Ale wobec tego jakie nowe metody po­ w i n n i ś m y stosować w naszej pracy, m a j ą c ten bardzo ścisły kontakt z t w ó r c a m i ? J e d n ą z naszych metod pracy jest podsuwanie w y ­ t w ó r c o m w z o r ó w muzealnych do odtwarzania — pro­ blem zasygnalizowany przez mojego p r z e d m ó w c ę jako niewłaściwy. Otóż u w a ż a m , że Cepelia prowadzi t u słusz­ ną politykę. Oczywiście nie jest ona konieczna na k a ż ­ dym terenie i nie k a ż d y c h a ł u p n i k takie zadanie otrzy­ muje. P r a w d z i w y artysta ludowy tworzy sam w opar­ ciu o t r a d y c j ę i jemu wzory muzealne nie są potrzebne. Natomiast dawanie całej masie w y t w ó r c ó w ludowych e k s p o n a t ó w muzealnych do odtworzenia gwarantuje do­ bry poziom i w i e r n o ś ć z t r a d y c j ą k u l t u r o w ą danego re­ gionu. Oczywiście w y b ó r odpowiednich w z o r ó w jest nie­ zmiernie w a ż n y . Musi on w y n i k a ć z zapotrzebowania Cepelii jako instytucji m a j ą c e j do spełnienia m.in. za­ danie gospodarcze. I wreszcie ostatnia sprawa, a mianowicie działanie spółdzielni cepeliowskiej w ż y w y m i chyba najbogat­ szym w sztukę l u d o w ą regionie, a mianowicie na Pod­ halu. W Zakopanem istnieje spółdzielnia — Z a k o p i a ń s k i e Warsztaty Wzorcowe. Jest ona j e d n ą z największych spółdzielni w pionie Cepelii i ma dość szeroki asorty­ ment produkowanych w y r o b ó w , od słynnych kożuszków 277 �51 Rzeźba ludowa. II. 51. Dawny świątek we współczesnym wnętrzu. II. 52. Król Herod — figurka z szopki, wyk. Stanisław Kopka, Dzierzbiętów, pow. Łę­ czyca. 11. 53. „Muzykanci", wyk. Ignacy Kamiński, Oraczew, pow. Łęczyca. �51 II. 54. „Ofiara Abrahama", wys. 38 ст., wyk. w 1968 r. Jan Lamęcki, Dąbro­ wa Zielona, pow. Radomsko. II. 55. „Święty Marcin", wys. 31 ст., wyk. w 1968 r. Adam Zegadło, Krzyżka, pow. Kielce. Pod spodem napis: „Sw. Mar­ cin jedzie na białym koniu, zima u progu ostrzega gołą stopą, ładuj chłopie ciepłe buty". II. 56. „Partyzanci", wyk. w 1969 r. Ignacy Kamiński, Oraczew, pow. Łęczyca. �zakopiańskich poprzez g a l a n t e r i ę s k ó r z a n ą , g a l a n t e r i ę d r e w n i a n ą aż do k i l i m ó w włącznie. Istnieją dwa piony produkcji: artystycznej i inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą tego regionu. Są t a k ż e tzw. autentyki, j a k kierpce, opas­ k i juhaskie, torby bacowskie. Cieszy mnie ogromnie i n i ­ cjatywa spółdzielni opracowania pod kierunkiem pani prof. M a r i i Bujakowej serwet, o b r u s ó w stołowych w y ­ korzystujących adaptowany ze stroju kobiecego haft ma­ szynowy, powszechnie obecnie stosowany przez góralki. P o d o b n ą akcję podjęła mgr Helena Sredniawa z M u ­ zeum Tatrzańskiego, stale w s p ó ł p r a c u j ą c a z Cepelią, wprowadzenia do skupu z terenu Podhala oryginalnych koszul kobiecych, góralskich kryz haftowanych, k t ó r e mogą znaleźć znakomite zastosowanie we współczesnym stroju kobiecym. ALEKSANDER JACKOWSKI P r z y p a d ł m i w udziale zaszczyt zakończenia tej dy­ skusji. Przede wszystkim p r a g n ę w imieniu organizato­ r ó w podziękować wszystkim uczestnikom za ich wypo­ wiedzi. Sądzę, że p o m o g ą one z a r ó w n o nam, j a k i czy­ telnikom „Polskiej Sztuki Ludowej", lepiej dostrzec kontur p r o b l e m ó w t u zarysowanych, lepiej z o r i e n t o w a ć się w aktualnej sytuacji sztuki ludowej i Cepelii. Dyskusja dzisiejsza raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a celowość dążeń do uściślenia pojęć, k t ó r y m i się posługujemy. Jest to rzeczywiście nieodzowne, jeśli chcemy się nawzajem rozumieć, jeśli chcemy zagadnienia ludowej twórczości t r a k t o w a ć poważnie, a nie sloganowo. Wyrazem tych dążeń były wypowiedzi dr Marcina Czerwińskiego oraz prezesa Tadeusza Więckowskiego, a t a k ż e mój referat wstępny. Wcześniejszym wyrazem tych dążeń, coraz sil­ niej n u r t u j ą c y c h środowisko e n t n o g r a f ó w i ludzi zajmu­ jących się przejawami ludowej twórczości — b y ł a zna­ komicie zorganizowana konferencja p o z n a ń s k a , na k t ó r e j prof. Burszta w y s u n ą ł propozycję r o z r ó ż n i a n i a d w ó c h pojęć — f o l k l o r u i folkloryzmu. Intencja prof. Burszty jest m i bardzo bliska, jeśli jednak p o d t r z y m u j ę swoje wątpliwości, zgłaszane w toku ówczesnej dyskusji, czy­ nię to z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszy: sądzę, że należy dążyć do j a k najściślejsze­ go rozgraniczania pojęć, a więc dostrzegać zjawiska różne. Tymczasem „folkloryzm" jest workiem na tyle obszernym, że mieszczą się w n i m zjawiska bardzo od siebie dalekie. Jeśli d ą ż y m y do precyzji, do pojęć jed­ noznacznych, to starajmy się w konkretnych sytuacjach stosować określenia w m i a r ę możności o d r ę b n e , w y r a ź ­ nie definiujące charakter zjawiska. Zwłaszcza w sytua­ cji obecnej. Sztuka ludowa, folklor — to pojęcia histo­ ryczne, z w i ą z a n e z o k r e ś l o n ą bazą społeczną, k u l t u r o ­ wą. Dziś, gdy baza przestaje istnieć, widzimy wciąż roz­ liczne formy reliktowe, r ó ż n e p r z y k ł a d y adaptacji daw­ nej tradycji, przejawy dawnych n a w y k ó w estetycznych, przejawy inwencji i inspiracji. Współczesną twórczość o d p o w i a d a j ą c ą nowym potrzebom ludzi w y w o d z ą c y c h się 'z grup, k t ó r e dawniej zaliczaliśmy do „ k u l t u r y l u ­ dowej" i proletariatu miejskiego — i twórczość w duchu tradycyjnym ludzi, którzy wciąż jeszcze p o c z u w a j ą się Fot.: Jan Swiderski 31—33, 35—36; Ewa 180 — ii: 1-9, 11-20, Fryś-Pietraszkowa do więzi z k u l t u r ą swych p r z o d k ó w , swego regionu. A więc — jestem zwolennikiem precyzyjnego o k r e ś l a n i a zjawisk zwłaszcza w działalności naukowej i w prakty­ ce działań kulturalnych. I dlatego wolę, zamiast podzia­ łu folklor — folkloryzm, s t o s o w a ć t e r m i n y węższe, ale bardziej konkretne. Druga w ą t p l i w o ś ć moja w y n i k a z m a ł e j wiary w m o ż ­ liwość masowej popularyzacji t e r m i n u „folkloryzm", j a ­ ko ż e b l i s k i „folklorowi" u w a ż a n y bywa za tożsamy z nim, o czym ś w i a d c z ą liczne w y c i n k i prasowe z osta­ tnich miesięcy. Niestety, nie jestem też o p t y m i s t ą w i e r z ą c y m w moż­ liwość administracyjnego ustalenia nazw określonych zjawisk. Dlatego, p o d e j m u j ą c apel prezesa Więckowskie­ go, m o g ą tylko z a p e w n i ć , że postaramy się o p r a c o w a ć takie h a s ł a j a k : adaptacja, transpozycja, oryginał, auten­ tyk, unikat, kopia, replika i przedstawimy je w niedłu­ gim czasie w Cepelii, a po przedyskutowaniu i w s p ó l n y m ustaleniu zakresu pojęć gotowi j e s t e ś m y s t o s o w a ć je w praktyce redakcyjnej. Trudniej jednak będzie z pojęciami, k t ó r e są odpo­ wiednikiem zjawisk niedostatecznie zbadanych, a więc różnie interpretowanych, to bowiem co k t o ś nazwie współczesną twórczością l u d o w ą , ktoś inny uzna za twór­ czość w duchu l u d o w y m czy też za twórczość jarmarcz­ ną, peryferyjną, itp. R ó w n i e trudno jest w p r o w a d z i ć na­ wet w Skali jednego tylko czasopisma jednolitość termi­ n ó w dotyczących sztuki ludowej j a k : twórczość, sztuka, rzemiosło, w y r ó b . Kształt tych pojęć rzeźbi przecież prak­ tyka społeczna, stosuje się je zwyczajowo, jako coś oczy­ wistego, a dopiero refleksja krytyczna rodzi wątpliwości co do słuszności ich u ż y w a n i a . Dzieje się w ó w c z a s tak jak z t y m filozofem greckim, k t ó r y zapytany co to jest czas o d p o w i e d z i a ł : „ w i e d z i a ł e m póki nie zapytałeś". Niemniej jednak trzeba będzie z a s t a n o w i ć się czy nie jest celowe i m o ż l i w e opracowanie na ł a m a c h pisma czegoś w rodzaju k r ó t k i e g o s ł o w n i k a pojęć. Konferencja dzisiejsza poruszyła przede wszystkim sprawy opieki nad l u d o w ą twórczością i o to nam właś­ nie chodziło. Zagadnienie jest jednak znacznie szersze i jako redakcja chcielibyśmy w przyszłości więcej uwa­ gi poświęcić sprawom adaptacji form tradycyjnych we współczesnej sztuce u ż y t k o w e j i we wzornictwie prze­ m y s ł o w y m , r o l i i n s p i r u j ą c e j sztuki ludowej we współ­ czesnej kulturze artystycznej a wreszcie d ą ż e n i o m ludzi do twórczej wypowiedzi, czego najlepszym przykładem jest ogromny wzrost twórczości a m a t o r ó w . Niektórzy z nich k o n t y n u u j ą pewne idee ludowej sztuki, świado­ m i e czy n i e ś w i a d o m i e stając się jej spadkobiercami. Współczesnej sztuki ludowej nie da się sprowadzić tylko do zagadnienia twórczości ludowych a r t y s t ó w . Sztu­ ka ludowa żyje nadal w naszej kulturze i to w róż­ noraki sposób — w postaci z a m k n i ę t e g o już dorobku dawnych pokoleń wiejskich a r t y s t ó w , we współczesnej p a m i ą t c e i cepeliowskich adaptacjach, w twórczej inspi­ racji dzieł naszych a r t y s t ó w , pisarzy i p o e t ó w , w świa­ domości społecznej, w inwencji a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, dla k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć ludowa jest t r a d y c j ą ro­ d z i n n ą czy nawet już tylko t r a d y c j ą p r z y j ę t ą z wyboru, z umiłowania. 22-23, 25-30, 34, 37—39, 41-43, 45-56; Stefan Deptuszewski — ii: — U. 24; Jacek Olędzki — il 40: Marian Sokołowski — U. 44. 10, 21, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9212ea4785c1f48d553db140dee18976.pdf d12e90b790f29bbaf164c94ed8b9a711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4416 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o dopasowywaniu w y r o b ó w ludowych do wulgarnych u p o d o b a ń bogatych t u r y s t ó w . Stosunkowo niezbyt liczna grupa d z i a ł a c z y z dziedzi­ ny sztuki ludowej ma w Meksyku ogromne osiągnięcia w zakresie zapewniania w ł a ś c i w y c h w a r u n k ó w rozwoju autentycznej ludowej twórczości we wszystkich niemal regionach k r a j u . Konsekwentnie organizowane formy w s p ó ł p r a c y m i ę ­ dzy muzeami sztuki ludowej a terenem to nie tylko atrakcyjne z a m ó w i e n i a , ale t a k ż e pomoc w zdobywaniu w ł a ś c i w y c h s u r o w c ó w i n a r z ę d z i , m ą d r z e zorganizowana s p r z e d a ż na specjalnych targach, z okazji wystaw, w sklepach prowadzonych przy muzeach. D u ż ą rolę od­ g r y w a j ą r ó w n i e ż r ó ż n o r o d n e f o r m y propagandy, a prze­ de wszystkim u m i e j ę t n y i n s t r u k t a ż i słowa zachęty. Oto proste sposoby pobudzania plastycznej twórczości wsi w dzisiejszym Meksyku. Chodzi t u nie tylko o turystycz­ ną a t r a k c y j n o ś ć k r a j u i eksport inwencji plastycznej. To t a k ż e konsekwentne dążenie do zapewnienia w koegzy­ stencji k u l t u r należytego miejsca dla k u l t u r y Meksyku. To r ó w n i e ż czynne przeciwstawienie się kosmopolityzacji, k t ó r a z a g r a ż a ludzkości zubożeniem, prsez l i k w i d a c j ę p r z e j a w ó w p i ę k n a r ó ż n o r o d n y c h regionów. Nasz k r a j bogaty jest w plastyczne talenty, często nie ujawnione, d r z e m i ą c e w zapomnieniu. R ó ż n o r o d n e mamy d o ś w i a d c z e n i a plastyczne i warsztatowe. Istnieje możliwość rozmaitych f o r m w ł ą c z a n i a tych niezmierzo­ nych p o t e n c j a ł ó w t w ó r c z y c h w całokształt naszej k u l ­ tury. Obok autentycznej sztuki ludowej są możliwości kon­ tynuowania chłopskich doświadczeń w różnorodnych dyscyplinach r ę k o d z i e ł a artystycznego. We wzornictwie p r z e m y s ł o w y m p o w s t a j ą t a k ż e nowe szanse w ł ą c z a n i a do fabrycznej produkcji plastycznej inwencji nie tylko chłopskiej, ale i robotniczej — z a r ó w n o ludzi dorosłych, jak młodzieży i dzieci. Możliwości są ogromne, ale ich należyte s p o ż y t k o w a ­ nie w sensie społecznym, a t a k ż e i gospodarczym, jest uwarunkowane s t a ł y m doskonaleniem organizacji i t w o ­ rzeniem elastycznych form w s p ó ł d z i a ł a n i a , r ó w n i e ż szyb­ k i m dostosowaniem a k t ó w normatywnych do wciąż no­ wych sytuacji i potrzeb. Najpilniejszą jednak s p r a w ą jest problem kadr ludzi specjalistycznie w y k s z t a ł c o n y c h i w ł a ś c i w i e wychowa­ nych. Ich zadanie to podejmowanie — ze społeczną p a s j ą — d z i a ł a ń w zakresie u a k t y w n i a n i a i opieki nad plastyczną twórczością r ó ż n y c h środowisk. Dla dalszego rozwoju plastycznej inwencji t w ó r c ó w ludowych, t a k ż e utalentowanych a m a t o r ó w , potrzebne są dziś zastępy ludzi o głębokiej kulturze plastycznej, umie­ jących p r a c o w a ć zespołowo, z n a j ą c y c h metody maieutycznego o d d z i a ł y w a n i a na osoby z n i m i w s p ó ł p r a c u j ą c e . Kto, gdzie i j a k ma ich szkolić? Na bazie j a k i c h dyscyplin podstawowych oparte być winno ich k s z t a ł c e n i e ? Oto są pytania bardzo istotne przy dyskusji o zapewnianiu dal­ szego rozwoju plastycznej twórczości ludowej. W wypadku niedoboru działaczy terenowych, u m i e j ą ­ cych p o b u d z a ć twórczość p l a s t y c z n ą wsi, k u r c z y ć się zacznie działalność objęta terminem „ s z t u k a ludowa". Rzeczą p i l n ą wydaje się więc p o w a ż n a dyskusja na temat modelu przyszłej k u l t u r y z wyakcentowaniem w n i m miejsca dla spraw plastyki. Dążenie do jej integracji z życiem społeczeństwa — choć jest oczywiste — natrafia nieraz na milczący opór, zwłaszcza ludzi zafascynowanych obcymi wzorcami k u l ­ t u r o w y m i i to często z lat minionych. Dla takich osób sprawa planowego zapewniania rozwoju kadr dla reali­ zacji nowych, społecznie w a ż n y c h zadań jest maio zro­ zumiała. Natomiast dla działalności Cepelii, dla wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o , dla upowszechniania plastycznej kultury w naszym k r a j u — stała się s p r a w ą szczególnie istotną. MARCIN CZERWIŃSKI P o z w o l ę sobie zwrócić u w a g ę , że system, który pani Telakowska proponuje, będzie się opierał na szkoleniu. Te analfabetki, ma k t ó r y c h opiera się obecna praktyka, u s t ą p i ą w k o ń c u miejsca ludziom, którzy będą mieli szkołę średnią. Za lat 15 czy 10 wszyscy j a k ą ś szkołę ś r e d n i ą b ę d ą kończyć. P o w s t a n ą , już p o w s t a j ą kolektywy szkolone w e d ł u g i n s t r u k t a ż u p r o b l e m ó w plastycznych. J u ż choćby dla­ tego nie będzie to autentyczna, tradycyjna sztuka ludo­ wa, ta k t ó r ą s t w o r z y ł sam z siebie lud wiejski dla ludu bez p o ś r e d n i c t w a szkoły, zapisu, programu itp. S k ą d i n ą d w dziełach tych m o g ą żyć inspiracje i wzory z folklo­ ru. Gdy Cepelii czy i n n y m instytucjom p o w o ł a n y m do tego, żeby t y m rodzajem twórczości się opiekować, zale­ ca się, aby szukały kadr dla owej uczonej kontynuacji w z o r ó w sztuki ludowej, należy powiedzieć wyraźnie, że twórczość taka jest oderwana od tego czym ludowość b y ł a i nie ma powodu szukania jej koniecznie na przed­ m i e ś c i u lub na wsi, może się owe kadry znajdzie w k l u ­ bie filatelistów. ANTONI KRO.H P o j ę c i a : „sztuka ludowa", „współczesna sztuka ludo­ wa", „ t w ó r c a ludowy", „ s z t u k a jarmarczna" są bardzo r ó ż n i e pojmowane. N ą w s t ę p i e określę więc, w jakim sensie b ę d ę ich u ż y w a ć w niniejszej wypowiedzi. Pod pojęciem „sztuka ludowa" b ę d ę r o z u m i a ł przed­ mioty sztuki plastycznej, utrzymane w konwencji pow­ szechnie uznanej w k o n k r e t n y m regionie etnograficznym mniej więcej na p r z e ł o m i e X I X i X X w. Pod pojęciem „współczesna sztuka ludowa" będę ro­ z u m i a ł przedmioty sztuki plastycznej, n a w i ą z u j ą c e bez­ p o ś r e d n i o w swej formie do sztuki ludowej. P o n i e w a ż gusty i upodobania ludności wiejskiej zmieniły się w cią­ gu ostatniego półwiecza zasadniczo, współczesna sztuka ludowa (poza nielicznymi w y j ą t k a m i ) nie zaspokaja gu­ s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego. Pod pojęciem „ t w ó r c a ludowy" b ę d ę rozumiał w y ­ twórcę, p r o d u k u j ą c e g o na z a m ó w i e n i e Cepelii lub innej tego typu instytucji przedmioty współczesnej sztuki l u ­ dowej. W y t w ó r c a wiejski p r o d u k u j ą c y w dawnej kon­ wencji plastycznej dla swego ś r o d o w i s k a jest t a k ą rzad­ kością, że m o ż n a go tu p o m i n ą ć bez obawy popełnienia większego b ł ę d u . O k r e ś l e n i e , co rozumiem pod pojęciem „sztuka jar­ marczna", zastąpię w t y m miejscu wyliczeniem. S z t u k ą j a r m a r c z n ą b ę d ą w i ę c : m a k a t k i , gipsowe f i g u r k i zwie­ rząt; serwetki, Obrazy (jelenie, łabędzie itp.), niektóre fotografie (zwłaszcza portrety), odznaki z celuloidu, obra­ zy zdobiące strzelnice jarmarczne czy karuzele itd. Sztu­ ka jarmarczna — m ó w i ą c ogólnie — zaspokaja gusty plastyczne ś r o d o w i s k a chłopskiego i robotniczego. Wyroby współczesnej sztuki ludowej są natomiast od­ zwierciedleniem g u s t ó w inteligencji. To określa ich cha­ rakter. Muszą m i e ć — choćby pozorną, to nikomu nie szkodzi — w a r t o ś ć etnograficzną, a jednocześnie m a j ą 161 �162 �26 27 28 Metaloplastyka i kowalstwo artystyczne. 11. 21. Zabytkowa spinka góralska, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 22. Spinki mosiężne, wyk. 1958 r. Franciszek Bednarz-Gąsienica, Zakopane. II. 23. Spinki sprzedawane obecnie na ba­ zarach. U. 24. Autentyczna „kotwiczka" w oknie szopy, pow. Pińczów i adaptacje współczesne. II. 25, 28 adaptacje współczesne „kotwiczki": podstawka do książek, wyk. Stanisław Pitek, Trzebunia, pow. Myślenice, Świecznik 7-ramienny, wyk. 1966 r. Stanisław Kawecki z Kielc na konkurs kowalstwa artystycznego. II. 26. Tradycyjna „wykładka" do drzwi, wyk. Jan Krawczyk z Łagowa, pow. Opatów. Ił. 27. Adaptacja motywu kogutka na popielniczce, wyk. Bronisław Pietrak, Gutanów, pow. Puławy. 163 �być tak bardzo ludowe w formie, że są często „o wiele bardziej ludowe" od swych X I X - w i e c z n y c h w z o r ó w . P r z y k ł a d e m rzeźby Henryka Zegadły. Ta moda, te wymagania odbiorców w s p ó ł c z e s n e j sztu­ k i ludowej, zakreślają od razu ramy działalności t w ó r ­ cy ludowego. P o w o ł u j e go do życia nie związek z trady­ cjami plastyki wiejskiej, lecz moda w ś r o d o w i s k u i n t e l i ­ genckim. Często zdarza się — rzecz chyba bez preceden­ su w historii sztuki ludowej — że wyroby nie odpowia­ dają gustom w y t w ó r c y . Dlatego też inicjatywa ze stro­ n y t w ó r c y ludowego ma dla niego na ogół złe skutki. T w ó r c a ludowy wymaga stałej opieki artystycznej i etno­ graficznej. Etnograf t ł u m a c z y mu, co jest ludowe a co nie; plastyk go poucza, co jest ł a d n e a co nie. C e p e l i i więc nie tylko opiekuje się współczesną sztu­ ką ludową, ale jest p o d s t a w ą jej istnienia. Wykorzysta­ nie w ten sposób resztek tradycyjnej wiejskiej k u l t u r y plastycznej jest rzeczą g o d n ą najwyższej p o c h w a ł y , choć­ by z tego względu, że Cepelia przysparza dewiz, tak po­ trzebnych naszemu p a ń s t w u . Natomiast przekonanie,, że działalność Cepelii spowoduje r e a n i m a c j ę dawnych gu­ stów wiejskich na wsi współczesnej — jest utopijne i śmieszne. Eyć może, dla „miłośników swojszczyzny" zdania po­ wyższa nie b ę d ą zbyt miłe. Panuje bowiem przekonanie, ż s w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą ma tylko sztuka ludowa. W prze­ ciwieństwie do tego sztukę j a r m a r c z n ą określa inteligen­ cja epitetami w rodzaju „kicz", „ s z m i r a " itp. A tymcza­ sem p r a w d z i w ą k o n t y n u a c j ą sztuki ludowej jest w ł a ś n i e sztuka jarmarczna. Sztuka jarmarczna — jak przez całe dzieje Polski gust ludu — jest u „ w a r s t w w y ż s z y c h " w pogardzie. Sztuka ludowa m i a ł a swych e n t u z j a s t ó w — ale zawsze w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie szczytowego roz­ woju danej konwencji. Tak samo jest i teraz. Inteligenci ozdabiają swe mieszkania przedmiotami współczesnej sztuki ludowej, ale nie słyszałem jeszcze, aby ktoś z „eli­ ty" manifestując swe uznanie dla wiejskiej estetyki, po­ wiesił w swym pokoju łabędzia czy jelenia, i był prze­ konany, że to dzieło sztuki m u się podoba. Dopóki między robotnikami i c h ł o p a m i a inteligencją będą istnieć zasadnicze różnice kulturowe, dopóty nie może być mowy o adaptowaniu aktualnych gustów jeddnej grupy przez drugą, jako że poglądy estetyczne są m. in. manifestcją przynależności do danego środowiska. STANISŁAW BŁASZCZYK Głosy d w ó c h moich p r z e d m ó w c ó w , dra C z e r w i ń s k i e ­ go i red. Małachowskiego, p o r u s z a ł y problemy, k t ó r e były tematem ogólnopolskiej sesji naukowej w Pozna­ niu w czerwcu 1969 r. W zasadniczym referacie, w y g ł o ­ szonym na owej sesji, stwierdza prof. Burszta, że szero­ kie upowszechnienie się z a i n t e r e s o w a ń a r t y s t y c z n ą k u l ­ t u r ą ludową, szczególnie folklorem, niesie ze sobą roz­ maite iformy ich zaspokajania. Najczęściej są to impre­ zy i widowiska o charakterze masowym, inscenizacje l u ­ dowych obrzędów i zwyczajów z recytacjami i ś p i e w a ­ m i czy pokazy regionalnych t a ń c ó w w efektownych ko­ stiumach ludowych. Problemy, k t ó r e w y p ł y w a j ą z tych zjawisk na odcinku folkloru taneczno-muzycznego i na polu plastyki ludowej, omawiano w d w u dalszych re­ feratach. Starano się w nich — podobnie jak w refe­ racie zasadniczym — w y k a z a ć , że rozliczne formy przed­ stawiania bogactwa folkloru polskiego na użytek w s p ó ł ­ czesnego widza czy też rozbudzania w t ó r n e j działalności artystycznej w duchu ludowym i uprawiania ludowej twórczości plastycznej na s p r z e d a ż do miasta różnią się f u n k c j ą i w znacznej mierze też f o r m ą od tradycyjnego f o l k l o r u czy tradycyjnej plastyki ludowej. Proponowa­ no ów p r ą d s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y , k t ó r y przynosi nowe zjawiska z dziedziny k u l t u r y ludowej, określić mianem folkloryzmu, celem o d r ó ż n i e n i a go od dawnego f o l k l o r u żywego. Otóż r ó w n i e ż dr C z e r w i ń s k i posłużył się w swej w y ­ powiedzi terminem folkloryzm na o k r e ś l e n i e nowych zja­ wisk w świecie współczesnej ludowej twórczości pla­ stycznej, k t ó r e nie p o z w a l a j ą u t o ż s a m i a ć jej z tradycyj­ ną plastyką ludową. Zgadzam się z p o g l ą d e m dra Czerwińskiego, że sztu­ ka ludowa była w y k ł a d n i k i e m określonej kultury, w isto­ cie swej autonomicznej. Obumieranie owej autonomicz­ nej k u l t u r y ludowej w warunkach współczesnego życia polityczno-społecznego z d e z a k t u a l i z o w a ł o jej w y k ł a d n i k — s z t u k ę l u d o w ą . Powstaje tedy zasadnicze pytanie, czy współczesne w y t w o r y artystyczne, k t ó r e są przed­ miotem działalności propagandowej i handlowej Ce­ pelii, m o g ą nadal być zaliczane do sztuki ludowej, sko­ ro — jak m ó w i dr C z e r w i ń s k i — współczesne zjawiska tak zwanej ludowej twórczości plastycznej m a j ą się tak do tradycyjnej sztuki ludowej, j a k imprezy folklorys­ tyczne do oryginalnego, żywego folkloru. Sądzę, że na­ leżałoby z tego stwierdzenia w y c i ą g n ą ć praktyczne wnio­ ski. J e s t e ś m y — co już p o d k r e ś l o n o — ś w i a d k a m i po­ wszechnego zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą . W Polsce zostało ono szczególnie silnie rozbudzone. N i e m a ł a w t y m zasługa Cepelii. Przede wszystkim jednak jest to sku­ tek wspomnianego p r ą d u społeczno-kultural.iego, który nazwany został na sesji p o z n a ń s k i e j folkloryzmem. Ter­ m i n u tego użył po raz pierwszy Hans Moser, znany w Niemczech etnograf i działacz na polu folklorystyki. N a z w a ł on tak wszystkie zjawiska z w i ą z a n e z wykorzy­ stywaniem zasobów dawnego, w zasadzie już o b u m a r ł e ­ go f o l k l o r u dla potrzeb współczesnego, masowego odbior­ cy. W folkloryzmie m a m y tedy do czynienia nie z ży­ w y m folklorem, tylko z imprezami o charakterze wido­ wiskowym, w k t ó r y c h z u ż y t k o w u j e się wybrane dzie­ dziny dawnego f o l k l o r u dla celów nie m a j ą c y c h związku z jego b y ł ą „ n a t u r a l n ą " egzystencją. Wskrzeszony w ten sposób folklor, jego druga, współczesna egzystencja, jest więc zjawiskiem w t ó r n y m . W dziedzinie twórczości plastycznej sprawy przed­ s t a w i a j ą się podobnie. Artystyczny dorobek l u d u z okre­ su, kiedy jego k u l t u r a w y k a z y w a ł a najwięcej cech auto­ nomicznych, znalazł się p r z e w a ż n i e w muzeach. Produk­ cja na w ł a s n e potrzeby wsi ustała, bo z a b r a k ł o na nią odbiorcy we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . A l e pojawił się nowy odbiorca i to odbiorca bardzo złakniony. Jest n i m miasto. 1 dlatego zapotrzebowanie na s z t u k ę l u d o w ą stale roś­ nie — w m i a r ę coraz powszechniejszego uwielbiania jej w a l o r ó w przez ś r o d o w i s k o miejskie, czy po prostu w mia­ r ę szerzenia się mody na s z t u k ę l u d o w ą . D o s t a w c ą po­ szukiwanych w y t w o r ó w jest głównie Cepelia, dążąca wraz z i n n y m i p o w o ł a n y m i do tego instytucjami do pod­ trzymania z a n i k a j ą c e j , oryginalnej twórczości w środo­ wiskach, w k t ó r y c h sztuka ludowa była do ostatnich dni ż y w o t n a . Tam zaś gdzie sztuka ludowa j u ż z a m a r ł a , usi­ łuje się j ą p r z y w o ł a ć na nowo do życia. W w y n i k u tych p o c z y n a ń idących naprzeciw potrzebom rozbudzonym przez folkloryzm — t w ó r c y są albo kontynuatorami ży­ wych do niedawna tradycji artystycznych, często jednak działającymi już pod w p ł y w e m inspiracji, albo nawet ś w i a d o m y m i n a ś l a d o w c a m i stylu ludowego, w twórczości figuralnej u p r a w i a j ą c y m i tak z w a n ą t e m a t y k ę ludową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51779dff750d65f8c59454efeaa8a379.pdf 0a73f2bc956efbcc4de3a6fd426ed453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4411 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AKTUALNE PROBLEMY LUDOWEJ TWÓRCZOŚCI I OPIEKI NAD NIA W POLSCE 16.XII.1969 r. redakcja wraz z P r a c o w n i ą Badania Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N z o r g a n i z o w a ł a konferen­ cję dotyczącą aktualnego stanu twórczości ludowej w Polsce i form opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . W dyskusji wzięli udział: dr Kazimierz Pietkiewicz, dyrektor P a ń ­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, mgr S t a n i s ł a w Stroiński, prezes Z a r z ą d u Z w i ą z k u Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia", dr M a r ­ cin Czerwiński, socjolog, pracownik Zespołu prognoz spo­ łecznych Instytutu Filozofii i Socjologii P A N , redaktor Aleksander M a ł a c h o w s k i , pracownik redakcji publicy­ styki i r e p o r t a ż y w Naczelnej redakcji audycji literackich Polskiego Radia, prof. Wanda Telakowska, plastyk, kie­ r o w n i k Pracowni ś r o d o w i s k o w y c h inwencji plastycznych Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , mgr Tadeusz W i ę c ­ kowski, z a s t ę p c a prezesa do spraw artystycznych w Z w i ą z ­ k u „Cepelia", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk, kustosz w Dziale Etnografii Muzeum Narodowego w Poznaniu, mgr A n t o ­ ni K r o h , etnograf, asystent w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, Maciej S z a ń k o w s k i , rzeźbiarz, pracownik W y d z i a ł u nadzoru artystycznego w Cepelii, mgr Zygmunt Ciesielski, k i e r o w n i k Z a k ł a d u Badawczego Cepelia, mgr Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", mgr A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a z Pracowni Badania Sztuki Nieprofesjonalnej Instytutu Sztuki P A N , prof. Maria Bujakowa, dyrektorka Technikum Tkactwa Artystycznego i m . H . Modrzejewskiej w Zakopanem, mgr A n t o n i K a m i ń s k i , k i e r o w n i k Działu nadzoru etnograficz­ nego i artystycznego w Cepelii, mgr B o ż e n a Golczowa, pracownik W y d z i a ł u nadzoru etnograficznego w Cepelii. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił redaktor naczelny „ P o l ­ skiej Sztuki Ludowej", mgr Aleksander Jackowski. Poni­ żej drukujemy opracowany i autoryzowany stenogram konferencji. A L E K S A N D E R JACKOWSKI nej sztuki ludowej — wieś w i d z i , że jej obyczaje i w y ­ t w o r y ludowej k u l t u r y artystycznej cieszą się zaintere­ sowaniem miasta, zagranicy, że s ą cenione i poszukiwa­ ne. N a s t ę p u j e w i ę c jakby w t ó r n a ich nobilitacja w ro­ dzimym ś r o d o w i s k u . Jakby jednak nie był silny sentyment dla w ł a s n e j tradycji artystycznej, nie zmienia on faktu, że sztuka ludowa w swych dawnych funkcjach i formach obumie­ ra. I nie należy łudzić się,' że d z i ę k i r ó ż n o r a k i m formom pomocy uda się ten proces p o w s t r z y m a ć . M o ż n a go jedy­ nie opóźnić, m o ż n a m ą d r ą działalnością s p o w o d o w a ć , że w z g l ę d n i e długo żyć b ę d z i e ludowa inwencja, i że pro­ ces scalania się r ó ż n y c h n u r t ó w k u l t u r y narodowej, tra­ dycje ludowej sztuki w c i ą ż o d g r y w a ć b ę d ą istotną rolę. W a ż n e jest więc, aby z d a w a ć sobie s p r a w ę z obecnej sytuacji sztuki ludowej i widzieć zadania jakie przed nami stawia życie. Wprowadzenie do dyskusji Żyjemy w czasie w i e l k i c h i szybko postępujących przemian. Sytuacja ludowej twórczości zmienia się do­ słownie z r o k u na rok, toteż w a r t o co j a k i ś czas zastano­ wić się nad t y m , jaka "jest aktualna sytuacja tej t w ó r ­ czości, co zmieniło się i co się powinno zmienić w for­ mach naszej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Dawna, tradycyjna k u l t u r a ludowa ginie nieuchron­ nie, przestały bowiem działać bodźce, k t ó r e prowoko­ wały dawniej jej powstanie i życie. J u ż w nielicznych tylko enklawach spotkać m o ż n a regionalny strój, oby­ czaj, zdobnictwo, a i tam, gdzie tradycje takie do nie­ dawna jeszcze istniały — zwłaszcza w ś r ó d ludzi star­ szych — z a n i k a j ą one w szybkim tempie. J e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e r o ś n i e w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ranga ludo­ wej sztuki jako jednego z n u r t ó w naszej narodowej, po­ wszechnej tradycji. Sztuka ludowa w sposób najbardziej chyba w y r a ź n y i czytelny uosabia w tej tradycji rysy rodzime i o d r ę b n e , zdolne przy t y m w c i ą ż jeszcze do dal­ szych inspiracji naszej współczesnej k u l t u r y artystycznej, choć na pewno w sposób inny, niż to m i a ł o miejsce w przeszłości. Szacunek nasz i sympatie dla ludowej twórczości artystycznej wolne s ą przy t y m od romantycznych unie­ sień, młodopolskich t ę s k n o t i programowych deklaracji minionych lat. S z t u k ę l u d o w ą cenimy przecież tak wyso­ ko nie dlatego, że jest dziedzictwem dorobku naszego ludu, ale dla jej rzeczywistych w a l o r ó w artystycznych, powszechnie dziś odczuwanych. Dzięki wystawom, festi­ walom, książkom, prasie, telewizji, w y s t ę p o m estrado­ wym, ś w i a d o m o ś ć w a l o r ó w ludowej sztuki budzi się na nowo w macierzystym jej ś r o d o w i s k u , m i m o iż na co dzień preferuje się dziś na wsi inne mody, inny styl ży­ cia. P r z y k ł a d o w o — strój ludowy stał się rekwizytem wszelkich zbiorowych w y s t ą p i e ń wsi czy regionu na ze­ w n ą t r z . Strój ten pojawia się na procesjach Bożego Cia­ ła, D o ż y n k a c h Centralnych, podczas ś w i ą t i uroczystości p a ń s t w o w y c h i lokalnych, wszędzie tam, gdzie istnieje miejscowa tradycja a zachodzi potrzeba reprezentacji. Stał się więc symbolem regionu, symbolem w ł a s n e j i go­ dnej szacunku przeszłości. Rozwój t u r y s t y k i i z a i n t e r e s o w a ń zabytkami przesz, łości r ó w n i e ż pomaga w zmianie stosunku do tradycyj144 Pojęcie „ s z t u k a l u d o w a " jest nieostre, o t y m wiemy. Pojęcie to staje się jednak, mimo w y s i ł k ó w etnografów, coraz bardziej wieloznaczne wobec zjawisk r ó ż n y c h od siebie. S z t u k ą l u d o w ą nazywa się w i ę c : 1 — Relikty dawnej twórczości zachowane jeszcze „w te­ renie", p a m i ą t k i , t k w i ą c e w kufrach, na strychach, rzadko — na ś c i a n a c h izb. 2 — Twórczość żywą, k o n t y n u u j ą c ą dawne, tradycyjne formy, czasem twórczo, p r z e w a ż n i e jednak coraz bardziej mechanicznie kopiującą dawne wzory. Twórczość jednostek, p r z e w a ż n i e ludzi starych, k t ó ­ rzy p a m i ę ć dawnych technik i f o r m wynieśli je­ szcze z rodzinnego domu, i k t ó r z y — m i m o tego, że uczestniczą już dziś w i n n y m modelu k u l t u r y — nadal stare formy o d c z u w a j ą jako swoje, bliskie sobie. 3 — Adaptacje dokonywane przez ludowego twórcę z i n i c j a t y w y w ł a s n e j lub instytucji z a m a w i a j ą c e j . Adaptacje takie b a z u j ą oczywiście na dawnych wzorach, a rolę ś r o d o w i s k a , k t ó r e n i e g d y ś akcepto­ w a ł o lub o d r z u c a ł o i n n o w a c j ę , p e ł n i ą eksperci z ze­ wnątrz (komisje etnograficzne Cepelii, plastycy, działacze, przypadkowi doradcy — jak dziennikarz, turysta, k u p u j ą c y ) . 4 — W y t w o r y o charakterze l u d o w y m (a ściślej mówiąc „w stylu ludowym") p o w s t a j ą c e w z a k ł a d a c h zwar­ tych, produkowane przez różnych wytwórców, �w t y m t a k ż e i p l a s t y k ó w . P r o d u k c j ę m a s o w ą , fa­ bryczną, b a z u j ą c ą na mniej czy bardziej „ l u d o w o podobnych" wzorach. 5 — Dzieła p o w s t a ł e d z i ę k i inspiracji plastyka-opiekuna, u m i e j ę t n e g o r e ż y s e r a talentu uzdolnionej jednostki lub grupy regionalnej. Dzieła w k t ó r y c h dochodzi do głosu inwencja osobista twórcy, bazującego w sposób naturalny (nieświadomy) na zapleczu daw­ nej k u l t u r y artystycznej regionu, na ż y w e j jeszcze tradycji ludowej. В — W y t w o r y oparte o pewne wzory dawnej sztuki l u ­ dowej, a zwłaszcza o zasady m y ś l e n i a charaktery­ styczne dla ludowej rzeźby czy malarstwa. Do tej kategorii zaliczam prace c a ł e j plejady rzeźbiarzya m a t o r ó w , ś w i a d o m i e w y b i e r a j ą c y c h „ l u d o w ą " kon­ w e n c j ę f o r m a l n ą , jako tę, w k t ó r e j n a j ł a t w i e j jest i m się w y p o w i e d z i e ć i k t ó r a jest pokupna. 7 — Współczesną s z t u k ę ż y w ą na w s i i w ś r ó d pewnych grup ludności miejskiej, s z t u k ę t w o r z o n ą z a r ó w n o przez siebie d l a siebie (sztuczne kwiaty, czasem — „ d y w a n y " ) , j a k też i z a s p o k a j a j ą c ą potrzeby este­ tyczne tych g r u p (np. d y w a n y czyli m a k a t k i , „ o b r a ­ zy" na szkle, w i e ń c e nagrobne ze sztucznymi k w i a ­ tami, f i g u r k i c u k r o w e i gipsowe odlewane z form, jak np. baranki), g a l a n t e r i ę j a r m a r c z n ą i odpusto­ wą, t a n d e t n ą , ale b a r w n ą , j a s k r a w ą , n a w i ą z u j ą c ą do istniejących potrzeb estetycznych k u p u j ą c y c h . Można oczywiście ten p o d z i a ł uściślić, w y o d r ę b n i ć inne jeszcze zjawiska, k t ó r e nazywa się potocznie „sztu­ ką l u d o w ą " , nie w t y m jednak rzecz. Wystarczy, jeśli uprzytomnimy sobie, j a k różne kategorie twórczości i jak r ó ż n e rzeczy nazywamy „ s z t u k ą l u d o w ą " . Jeśli teraz s p r ó b u j e m y d o p a s o w a ć " do wymienionych wyżej grup powszechnie s t o s o w a n ą definicję sztuki l u ­ dowej jako sztuki wytwarzanej na u ż y t e k w ł a s n y (wła­ snej społeczności), sztuki z n a j d u j ą c e j p o w s z e c h n ą apro­ batę, to okaże się, że najbliższą tej d e f i n i c j i jest grupa 7, a więc w s p ó ł c z e s n e -makatki, sztuczne k w i a t y , hafto­ wane ręczniki, kolorowe t ł a — obrazki pod fotografie — słowem to, co najczęściej dyskwalifikuje się jako „kicz", jako p r o d u k t rozpadu k u l t u r y a nie jej d ą ż e ń konsty­ tuujących. Twórczość ta odpowiada ż y w o t n y m potrzebom este­ tycznym pewnych grup społeczności miejskiej i żyjącej na wsi, opiera s i ę o wciąż jeszcze ż y w e z a m i ł o w a n i e do barwnych kompozycji, do s t r ó j ności, p a r a d n o ś c i . Jest ona n a m i a s t k ą sztuki ludowej naszego czasu. N a m i a s t k ą , po­ nieważ w p e ł n y m sensie tego o k r e ś l e n i a „ s z t u k ą ludo­ wą" nie jest. Wyrasta bowiem z reliktowych u p o d o b a ń grup, k t ó r e coraz silniej u t o ż s a m i a j ą się z k u l t u r ą ogól­ nonarodową. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d twórczości okresu pogranicza, rozpadu jednej formacji kulturowej i tworzenia się nowej. W t y m procesie zespalania się różnych warstw i grup społecznych g i n ą podstawowe przesłanki dawnej stratyfikacji społecznej, choć nie g i ­ ną przecież automatycznie wszystkie różnice — w cha­ rakterze wykonywanej pracy, tradycji, n a w y k ó w k u l t u ­ rowych a więc i preferencji estetycznych. Obserwuje się raczej powstawanie r ó ż n y c h subkultur, tworzonych za­ równo na podłożu różnic z a w o d ó w , j a k w y k s z t a ł c e n i a , pozycji społecznej, wieku. Dystans m i ę d z y s z t u k ą n o w o c z e s n ą a p r z e c i ę t n y m odbiorcą wciąż jest duży, a w zakresie plastyki nie istnieje takie z r ó ż n i c o w a n i e p o d a ż y r y n k o w e j j a k w m u ­ zyce, gdzie r ó w n o l e g l e na antenie radiowej i telewizyj­ nej w y s t ę p u j e pełen repertuar od m a d r y g a l i s t ó w do mandolinistów. Brak podobnego zaspokojenia potrzeb wizualnych z r ó ż n i c o w a n y c h k r ę g ó w odbiorczych sprawia, że n a s t ę p u j e t u polaryzacja o wiele ostrzejsza wokół „to­ waru", k t ó r y jest na r y n k u . Nie m u s z ę t ł u m a c z y ć , dla­ czego sztuka „ j a r m a r c z n a " m a tak liczną klientelę. Po prostu nie s t w o r z y l i ś m y dostatecznie dostępnej i atrak­ cyjnej sztuki dekoracyjnej, k t ó r a b y zaspokoiła potrze­ by istniejące w r ó ż n y c h grupach. Toteż makaty, obrazki na szkle i r ó ż n e „ m o n i d ł a " spotykamy z a r ó w n o w ś r ó d ludzi biednych j a k i z a m o ż n y c h , na wsi i w mieście, w mieszkaniu .rolnika, robotnika, u r z ę d n i k a a nawet i reprezentanta wolnych z a w o d ó w (choć t u oczywiście znaczniej rzadziej —- istnieją t a m b o w i e m inne wzory ś r o d o w i s k o w e ) . Nie jest to więc „ l u d " w klasycznym po­ jęciu i dlatego t e ż nie jestem pewien czy m o ż n a z czy­ stym sumieniem p o w i e d z i e ć o omawianej t u grupie, iż jest „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Jest to jednak sztuka peryferii, sztuka okresu rozpadu ludowej k u l t u r y . Na pewno i w tej grupie znajdzie się niejedno godne uwagi, n o b i l i t o w a l i ś m y j u ż b u k i e t y ze sztucznych k w i a ­ tów, k t ó r e wystawione przed k i l k u laty przez Cepelię w Warszawie szybko zdobyły sobie rynek i to ten naj­ wybredniejszy. Pierniki, c u k r y a nawet n i e k t ó r e (nie­ liczne!) makaty czy obrazy na szkle r ó w n i e ż zasługują na życzliwą u w a g ę osób i instytucji zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą i r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ą . T y m bardziej że zmienia się i zastosowanie tej twórczości we w n ę t r z u współczesnym, r ó ż n i c u j e zależnie od poziomu kultury plastycznej odbiorców, konwencji estetycznych dominu­ j ą c y c h w poszczególnych grupach społecznych i grupach wieku. Wydaje s i ę t e ż celowe, aby Cepelia i muzea etno­ graficzne o r g a n i z o w a ł y co pewien czas konkursy i prze­ glądy tej twórczości, s t a r a j ą c się w ten sposób — na­ grodami i selekcją — o d d z i a ł y w a ć na jej poziom. Może to d a ć lepszy efekt dydaktyczny niż zakazy administra­ cyjne i p o t ę p i a n i e w c z a m b u ł wszelkich makatek z jele­ niami. J e l e ń przecież jeleniowi nie r ó w n y , i nie zawsze jest „kiczem". S z t u k ą l u d o w ą jest też oczywiście i przede wszystkim wymieniona przeze mnie grupa „1" — a u t e n t y k ó w . Do­ d a ł b y m dla jasności — „autentycznych autentyków". Chodzi t u zresztą głównie o d r e n a ż istniejących jeszcze w terenie z a b y t k ó w rzeźb z kapliczek (już ostatnich...), t k a n i n ze skrzyń, części stroju, dawnych haftów, korali, g a r n k ó w i t d . A u t e n t y k i te z rzadka m o ż n a jeszcze zoba­ czyć w sklepach Cepelii, p r z e w a ż n i e oferowane s ą m u ­ zeom. Stroje autentyczne, mniej czy bardziej opracowa­ ne, p o s i a d a j ą też zespoły pieśni i t a ń c a (np. „Mazowsze"), a nawet r e k w i z y t o r n i e t e a t r ó w (w muz. teatralnych w y ­ stawione są np. kostiumy z „ P a s t o r a ł k i " L . Schillera). Są to zabytki przeszłości, tak j a k sprzedawane w „De­ sie" lampy naftowe i secesyjne przedmioty. Jeszcze m o ż ­ na znaleźć w n i e k t ó r y c h wiejskich domach ostatnie au­ tentyki dawnej sztuki ludowej, są to j u ż jednak praw­ dziwe relikty przeszłości. Warto o t y m p a m i ę t a ć , i chy­ ba t r z é b a z a d a ć sobie pytanie, czy stać nas na to, aby je z b y w a ć w s p o s ó b przypadkowy, w y s y ł a ć za granicę, niszczyć na scenie. Ż ą d a m y dziś od „Desy" świadomego stosunku do z a b y t k ó w k u l t u r y narodowej, warto więc pa­ m i ę t a ć , że te ludowe relikty to r ó w n i e ż zabytek. I nic to, ż e w y r a b i a się dziś nawet p ó ł p r z e m y s ł o w o wiele ludowych „ w z o r ó w " , zabytek jest d z i e ł e m unikalnym, nieraz dziełem sztuki, podczas gdy jego naśladownictwo, kopia czy replika — s ą tylko n a ś l a d o w n i c t w e m , mniej czy bardziej ł a d n y m wyrobem, towarem. Oryginałem i w s p ó ł c z e s n y m n a ś l a d o w n i c t w e m . Miejsce najcenniej­ szych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y jest w muzeach i w zbiorach krajowych kolekcjonerów. A jeśli m a j ą tra145 �fiać za granicę, niechże to będzie pod k o n t r o l ą m u z e ó w etnograficznych, w ramach ś w i a d o m e j i celowej w y m i a ­ ny muzealnych kolekcji. P a m i ę t a j m y , też, że wzrost samowiedzy naszego społeczeństwa, decentralizacji życia kulturalnego prowadzi — ca w y r a ź n i e w i d a ć w ostat­ nich latach — do powstania lokalnych m u z e ó w , skanse­ nów, izb sztuki ludowej. Sprzyja temu masowy wzrost turystyki... Za k i l k a lat nie będzie już co chronić, czym się chlubić, co p o k a z y w a ć . Warto więc, aby centralne ośrodki muzealne mogły zwiększyć, póki m o ż n a jeszcze, swój stan posiadania, w ł a ś n i e po to, aby m i e ć na przy­ szłe lata n i e z b ę d n e rezerwy. Wniosek więc konkretny — muzea etnograficzne powinny mieć na ten cel zwiększo­ ny fundusz zakupu. I drugi wniosek. Muzea powinny mieć zapewnione prawo p i e r w o k u p u z a b y t k ó w ludowej sztuki, uzyskanych w drodze „ d r e n a ż u " terenu przez Ce­ pelię czy Desę. Szczególnie jednak i n t e r e s u j ą c a jest dla nas grupa „2" — starych t w ó r c ó w ludowych, k o n t y n u u j ą c y c h — p r z e w a ż n i e — z inspiracji z e w n ę t r z n e j dawne swe umie­ jętności. Są to już ostatni Mohikanie sztuki ludowej, l u ­ dzie, k t ó r z y z lat młodości wynieśli znajomość trady­ cyjnych technik, którzy zdążyli jeszcze w c h ł o n ą ć i przy­ swoić sobie dawniej obowiązujące konwencje estetycz­ ne. I to ich w ł a ś n i e odróżnia od rzeszy n a ś l a d o w c ó w l u ­ dowych wzorów, od wszystkich mniej czy bardziej w y ­ kwalifikowanych „kopistów", wyrobników powielają­ cych zatwierdzone czy nawet opracowane przez cepeliow­ skiego plastyka wzory. Starzy t w ó r c y p r z y n a l e ż ą już do d w ó c h ś w i a t ó w . B l i ­ skie s ą i m i często nawet drogie tradycje rodzime, na t y ­ le m a j ą je „ w e k r w i " , że m o g ą je jeszcze k o n t y n u o w a ć , a nawet rozwijać, jako że twórczość zawsze polega na a k t y w n y m stosunku do zastanej tradycji, na inwencji przejawianej przy poszanowaniu reguł r z ą d z ą c y c h ludo­ w ą sztuką. Ale starzy t w ó r c y l u d o w i są jednocześnie członkami społeczności w k t ó r e j n a s t ą p i ł kryzys daw­ nych, estetycznych wartości. Żyją na co dzień w ś r ó d me­ b l i kupionych w sklepach GS czy M H D , w t y p o w y m bu­ downictwie, otoczeni w s p ó ł c z e s n y m życiem, w ś r ó d t r a k ­ torów, samochodów, pralek i lodówek, kupnej odzieży. Ich upodobania estetyczne ulegają przemianom, kształ­ tują się na pograniczu dawnych potrzeb i nowych, for­ mowanych przez coraz bardziej uniwersalne wzory lan­ sowane przez środki masowego przekazu. Jest to więc generacja z pogranicza d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h kultur, dwóch różnych s y s t e m ó w ocen. Na co dzień reprezentan­ ci tej generacji p r z e j m u j ą wzory miejskie, k u l t u r y ogól­ nonarodowej, r e d u k u j ą c coraz bardziej dawne upodo­ bania, potrzeby estetyczne w y r o s ł e jeszcze z rodzime­ go podglebia tradycyjnej ludowej k u l t u r y . I gdyby pozo­ stawić tych ludzi w ł a s n e m u losowi, szybko zerwaliby więzy łączące ich z k u l t u r ą ojców, u t o ż s a m i a j ą c się z dzisiejszą społecznością w i e j s k ą z ambicjami p r z e j ę ­ cia w z o r ó w miejskich, w z o r ó w cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Na luksus o d r ę b n e j „sztuki ludowej" nie starczyłoby bodźców materialnych, prestiżowych, kulturowych. Ale generacja pogranicza jest j e d n o c z e ś n i e genera­ cją u k s z t a ł t o w a n ą jeszcze w atmosferze żywej egzysten­ cji ludowej sztuki (a przynajmniej n i e k t ó r y c h jej dzie­ dzin), toteż w sprzyjających warunkach, przy stworze­ niu odpowiedniego systemu zastępczych b o d ź c ó w , zdol­ na jest jeszcze w sposób szczery i t w ó r c z y k o n t y n u o w a ć dawne procedery, dawne n a w y k i estetyczne. A więc — gdyby nie opieka z z e w n ą t r z , nie m i e l i b y ś m y już od k i l ­ kunastu lat malowanych d o m ó w Zalipia, kurpiowskich czy łowickich wycinanek, kaszubskiej ceramiki i podta­ trzańskiej snycerki. Nie istniałoby j u ż niemal tkactwo, 146 w y g a s ł y b y ośrodki takie j a k W ę g r ó w czy Sokółka, k o ń ­ czyłby się haft, ceramika, zdobnictwo w drzewie i me­ talu. To, że się tak nie stało, jest zasługą tych instytucji i osób, k t ó r e od p o c z ą t k u istnienia Polski Ludowej pod­ jęły t r u d opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , zorganizowania dla tej sztuki w ł a ś c i w e g o k l i m a t u społecznego, w ł a ś c i w y c h f o r m materialnej egzystencji. W pierwszym okresie powojennym opiekę t ę spra­ w o w a ł o Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, organizując pe­ netracje terenowe, konkursy i wystawy, f u n d u j ą c sty­ pendia, nagrody, zapomogi twórcze, z a k u p u j ą c p o w a ż n ą część prac n a d s y ł a n y c h na konkursy i wystawy. Dzięki t y m formom opieki u d a ł o się nie tylko zahamo­ w a ć szybki proces obumierania ludowej sztuki tradycyj­ nej, ale i o d t w o r z y ć pewne zjawiska już zanikłe, ocalić je dla p o t o m n o ś c i . 'Dzięki zaktywizowaniu starych t w ó r ­ ców ludowych i d z i ę k i badaniom terenowym, prowadzo­ n y m g ł ó w n i e przez zespół prof. Reinfussa w Instytucie Sztuki, u d a ł o się z r e k o n s t r u o w a ć przybliżony obraz sztu­ k i ludowej z czasów p o p r z e d z a j ą c y c h g w a ł t o w n e proce­ sy urbanizacyjne. A l e p r z e d ł u ż e n i e czasu d z i a ł a n i a l u ­ dzi, k t ó r z y są jeszcze nosicielami tradycji nie mogło za­ leżeć tylko od d o r a ź n y c h imprez i form pomocy. Wyma­ gało odpowiedniej organizacji tej twórczości, za­ pewnienia jej stałego zbytu i merytorycznej opieki, nie­ zbędnej dla z a s t ą p i e n i a uprzednio istniejących w grupie społecznej m e c h a n i z m ó w r e g u l u j ą c y c h poziom i charak­ ter twórczości. Zadania te p r z y p a d ł y przed dwudziestu laty Cepelii i co b y ś m y krytycznego dziś nie powiedzieli na temat d z i a ł a n i a tej instytucji, nie ulega w ą t p l i w o ­ ści jedno — gdyby nie Cepelia, nie m o g l i b y ś m y dzisiaj m ó w i ć o żywej twórczości ludowej k o n t y n u u j ą c e j trady­ cyjne formy. Cepelia b o w i e m podjęła n a j w i ę k s z y trud opieki nad t ą twórczością, podjęła wobec niej rolę nie tylko kupca, p o ś r e d n i k a , organizatora produkcji — ale i mecenasa, d b a j ą c e g o z a r ó w n o o losy tradycji, j a k i losy ludzi, z k t ó r y m i w s p ó ł p r a c o w a ł a . Ś w i a d o m o ś ć tych zadań r o s ł a w trakcie działalności, p o c z ą t k o w o Cepelia była przecież p o m y ś l a n a przede wszystkim jako instytucja o charakterze gospodarczym. Działała też w innej sy­ tuacji naszej plastyki zawodowej. U p r a s z c z a j ą c można powiedzieć, że w pierwszych latach swej działalności funkcje mecenatu p e ł n i ł a Cepelia głównie wobec pla­ styków, j e d n o c z e ś n i e eksploatując w ramach pionu „wiejskiego" dawne formy ludowe i a d a p t u j ą c je do nowych potrzeb. Z biegiem czasu p o w s t a ł y jednak liczne spółdzielnie artystyczne, zmniejszyły się więc obowiązki opiekuńcze wobec rzesz p l a s t y k ó w - u ż y t k o w c ó w , zwięk­ szyły natomiast niepomiernie wobec t w ó r c ó w ludowych. A l e jeśli w stosunku do innych kategorii sztuki rola Cepelii polega przede wszystkim na organizacji produk­ cji i selekcji dzieł oferowanych na rynek, to w stosunku do twórczości ludowej nie m o ż e w y s t a r c z y ć t y l k o troska o poziom rzemiosła, konieczne się stało podjęcie zadań o p i e k u ń c z y c h nad samymi t w ó r c a m i , troska o ich wa­ r u n k i bytowe, o remonty w a r s z t a t ó w (zwłaszcza garnca­ rzy), o stworzenie bodźców dla rozszerzenia k r ę g u ludo­ wych twórców. I czy chcemy tego, czy nie chcemy — nie Resort, nie Muzea czy Rady Narodowe — ale Cepe­ lia musi r e a l i z o w a ć te zadania opiekuńcze. Los skazał j ą na wielkość, ona i już tylko ona odpowiada dziś za sztukę l u d o w ą , za tempo jej zaniku, za egzystencję arty­ stów k u l t y w u j ą c y c h tradycje dawnych pokoleń. S t ą d też tak w a ż n e jest, aby mogła te zadania r e a l i z o w a ć statuto­ wo, z u r z ę d u , z ś w i a d o m o ś c i ą ciążących na niej zadań. Sądzę, że dzisiejsza narada powinna p r z y c z y n i ć się do lepszego sprecyzowania tych z a d a ń , jako że, jak to �już powiedziałem, m ó w i ć dziś o losach współczesnej twórczości ludowej to znaczy w praktyce m ó w i ć o Ce­ pelii. Zadania tej instytucji są oczywiście r ó ż n o r o d n e . Wo­ bec grupy „1" — „ a u t e n t y c z n y c h " a u t e n t y k ó w — zada­ nia te polegają na dystrybucji w y t w o r ó w pozyskanych w drodze skupu i penetracji terenowej. Cepelia w y s t ę ­ puje tu w r o l i „ s p a d k o b i e r c y " r o z p r z e d a j ą c e g o nagro­ madzone przez pokolenia dobra. Chodzi w i ę c o to, aby była mądrym spadkobiercą, bowiem w ś r ó d a u t e n t y k ó w zdarzają się unikaty, dzieła, k t ó r e p o w i n n y znaleźć się w kolekcjach publicznych. Podobnie zresztą jak i szczy­ towe osiągnięcia współczesnych ludowych rzeźbiarzy. Wobec grupy „2" — k o n t y n u a t o r ó w dawnych trady­ cji Cepelia pełni rolę szczególną. We wszystkich innych przypadkach istotne są potrzeby r y n k u , one d e c y d u j ą i z myślą o konkretnym odbiorcy Cepelia produkuje, i n i ­ cjuje różne nowe wzory, adaptuje s z t u k ę l u d o w ą . W y ­ stępuje jako instytucja troszcząca s i ę o e s t e t y k ę przed­ miotów codziennego użytku, w n ę t r z , u b i o r ó w . T u jednak — w grupie „2" dochodzi troska nowa, o losy żyjących jeszcze ludowych t w ó r c ó w . O zachowanie ż y w e g o cha­ rakteru ludowego rękodzieła, ż y w e j t r a d y c j i . Istotne są t u dwa zakresy działań. Troska o poziom i charakter powstającej współcześnie tradycyjnej sztuki ludowej oraz troska o zorganizowanie zbytu dla tej t w ó r ­ czości, brak bowiem zbytu oznacza niemal automatyczny zanik danej gałęzi ludowej sztuki (co w i d a ć na przy­ kładzie kowalstwa artystycznego). Z kolei z w i ę k s z e n i e zamówień poza r o z s ą d n ą g r a n i c ę prowadzi do o b n i ż a n i a się poziomu twórczości. Wystarczy, aby w sytuacji ograniczonego r y n k u zby­ tu (np. pisanek), dopuścić do handlu d u ż ą p a r t i ę jajek zdobionych przez nieludowych c h a ł u p n i k ó w czy plasty­ ków, aby z a b r a k ł o miejsca dla prawdziwych wiejskich kraszanek. Wprowadzenie na rynek pseudoludowych pastiszy czy różnego rodzaju parafraz grozi autentycznej twórczości, wypiera ją. Tak więc oferując c e r a m i k ę l u dowopodobną, ograniczamy m o ż l i w o ś ć zbytu ceramiki naprawdę ludowej. Jasne też, że g d y b y ś m y zaczęli po­ wielać sztancowo n a j p i ę k n i e j s z e wycinanki — doprowa­ dziłoby to bardzo szybko do zaniku wycinanki auten­ tycznej. A trzeba z d a w a ć sobie z tego s p r a w ę , że pokusy me­ chanizacji produkcji sztuki ludowej istnieją i b ę d ą kusić coraz bardziej. W pewnej fazie rozbudzonych potrzeb rynku, zwłaszcza eksportu, m o ż e o k a z a ć się celowe ma­ sowe powielanie ludowych wzorów. I teraz przecież w Cepelii powiela się liczne wzory w z a k ł a d a c h zwar­ tych i b y ć może z p u n k t u widzenia ekonomiki ł a t w i e j jest przysparzać m a s ę t o w a r o w ą (nawet o wysokim stan­ dardzie estetycznym) w ten sposób niż w drodze pracy z indywidualnymi t w ó r c a m i . Tylko że k a ż d a taka de­ cyzja waży w sposób zasadniczy na losach żyjących je­ szcze p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w . Tak np. p r o f i l spół­ dzielni hafciarskiej w Makowie, o b e j m u j ą c e j p r o d u k c j ę haftów r ó ż n y c h t y p ó w , z r ó ż n y c h r e g i o n ó w — podwa­ ża w sposób automatyczny los hafciarek w innych ośrod­ kach kraju. To są dylematy wobec k t ó r y c h stajemy już dzisiaj, a k t ó r e w przyszłości m o g ą okazać się je­ szcze ostrzejsze. Dlatego też w zakresie sztuki ludowej każda decyzja musi być w Cepelii rozpatrywana w spo­ sób kompleksowy, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż n y c h a s p e k t ó w . Trzeba przy t y m z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że w sa­ mej Cepelii m o g ą i chyba m u s z ą istnieć r ó ż n i c e stano­ wisk. Decyzje pozytywne z p u n k t u widzenia handlowego mogą być jednocześnie zgubne z p u n k t u widzenia z a d a ń opiekuńczych. Dlatego trzeba a p e l o w a ć do w ł a d z nad­ r z ę d n y c h o w y r a ź n e dostrzeżenie tego aspektu Cepeliow­ skiej działalności. O statutowe określenie tych zadań. W obecnej c h w i l i bowiem, mimo wysiłków i troski pre­ zesów Cepelii, trudno niekiedy bywa przewalczyć istnie­ j ą c e u k ł a d y gospodarcze, a problem opieki nad żywą twórczością l u d o w ą wciąż jeszcze nie jest dostatecznie doceniany. Warto też podjąć analizę c z y n n i k ó w p o w o d u j ą c y c h o b n i ż a n i e się poziomu artystycznego twórczości ludo­ wych a r t y s t ó w . Niestety, Obniżanie się tego poziomu do­ strzegalne jest w y r a ź n i e , zwłaszcza w zakresie skupu. P o w i e d z i a ł b y m więcej — sam proces jest zrozumiały i naturalny. Grupa t w ó r c ó w , o k t ó r e j m ó w i m y , istnieje niejako w p r ó ż n i , pomiędzy środowiskiem, które tej twórczości już nie potrzebuje, a nowym odbiorcą, który często dezorientuje t w ó r c ę swoimi ocenami. O poziom i w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom d b a j ą więc komisje etno­ graficzne Cepelii i n a d z ó r plastyczny. Nie zawsze jest to dostateczne, a i nie zawsze komisje działają bez b ł ę ­ dów. Jeśli jednak przyjmiemy, że o wysoki poziom zabie­ gają komisje, to dodajmy, że w interesie w y t w a r z a j ą c e g o jest p r o d u k o w a ć szybko i tanio. W sytuacji twórczości na s p r z e d a ż , nie poddanej ocenie własnego środowiska, d z i a ł a niestety prawo Greshama m ó w i ą c e , iż zły pie­ n i ą d z wypiera dobry. Bodźce rynkowe p r o w a d z ą do de­ generacji, a p r z e c i w d z i a ł a ć temu ma komisja Cepeliow­ ska. Jak w i d a ć , nie jest to ł a t w e . T y m bardziej że „to­ war" odrzucony przez Cepelię ł a t w o znajduje innego na­ b y w c ę (np. rzeźby wyeliminowane przez komisję kupo­ wane są przez Desę czy t u r y s t ó w często odwiedzających ludowych t w ó r c ó w ) . Wydaje się, że jednym z czynników mogących przy­ czynić się do poprawy sytuacji byłoby ustalenie listy t w ó r c ó w z a s ł u g u j ą c y c h na szczególną opiekę (tzw. arty­ stów ludowych), wobec k t ó r y c h zastosowano by ulgi po­ datkowe, k t ó r y m by płacono wyższe ceny za dostarczone prace, zapewniono świadczenia takie j a k ubezpieczalnia, emerytura, renta. Pozwoliłoby to na stabilizację ekono­ miczną tych ludzi, na większe z a a n g a ż o w a n i e się w pra­ cy artystycznej. Pozwoliłoby to na silniejsze niż to ma miejsce obecnie przyciągnięcie m ł o d y c h , którzy pod kie­ r u n k i e m starych m i s t r z ó w , opanowaliby umiejętności, w n i k a l i w istotę twórczego procesu. Obecnie bowiem obserwujemy szybkie „ k o ń c z e n i e " się starych t w ó r c ó w i niemal zupełny brak d o p ł y w u m ł o d y c h sił. (Orientacyj­ nie m o ż n a przyjąć, że w ostatnich 10 latach o połowę zmniejszyła się liczba działających a r t y s t ó w ludowych). I s t o t n ą rolę odegrać też m o ż e system bodźców dodatko­ wych, takich j a k konkursy, wystawy, p r z e g l ą d y t w ó r c z o ­ ści, nagrody i popularyzacja istotnie cennych osiągnięć. P r z e j d ź m y z kolei do z a d a ń Cepelii wobec innych wymienionych na w s t ę p i e grup (3—6). Mamy t u do czynienia z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na inwencji ludowej oraz z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na ludowym stylu. Twórczość oparta o istnienie „ i n w e n c j i ludowej" w y ­ daje się tu szczególnie w a ż n a . W ś r o d o w i s k u szybko za­ nikają ludowe „mody", przejmuje się nowe wzory, bliż­ sze repertuarowi miejskiemu. Ale pozostają potrzeby u k s z t a ł t o w a n e jeszcze w k r ę g u ludowej tradycji, powsta­ je też w pewnych środowiskach zdolność myślenia w kategoriach plastycznych bliskich zasadom dawnej sztuki ludowej. Dzięki temu w ł a ś n i e istnieją współczesne formy „ n o w e j sztuki ludowej", potrzeby estetyczne, k t ó ­ rych nie zaspokaja sztuka „oficjalna". Na istnieniu tej „ i n w e n c j i ludowej" bazują doświadczenia Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o (zespołu kierowanego przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą ) . P r z y k ł a d e m bazowania na 247 �„inwencji ludowej" są rzeźby Adama Zegadły, Zygmun­ ta Skrętowicza czy Edwarda Kołacza. Z a c h o w u j ą one pewne zasady ludowej sztuki, choć s ą zarazem przeja­ wem twórczości indywidualnej. Rzeźby Henryka Zegadły czy obrazy na szkle Jachimiaka — to z kolei p r z y k ł a d inwencji ludowej w y p o w i a d a j ą c e j się w formach ś w i a ­ domie bądź instynktownie n a w i ą z u j ą c y c h do tradycji plastycznych nieludowych, do doświadczeń szkoły K e ­ nara, współczesnego malarstwa itd. Istnienie tego rodzaju zjawisk z pogranicza dawnej sztuki ludowej jest na pewno warte uwagi. Są to nieraz dzieła bardzo interesujące, twórcze, a zarazem w y r a ź n i e bazujące na dawnej tradycji. Specyfika naszej sytuacji sprawia, że mamy jeszcze nader liczne p r z y k ł a d y takiego kojarzenia ludowej inwencji z i n n y m i wzorcami este­ tycznymi. Mamy więc pogranicze ludowo-naiwne ( N i k i ­ for, Lampart, L a m ę c k i , A d a m Zegadło), ale i ludowo- współczesne (Jachimiak, Henryk Zegadło). Mamy też — idąc jeszcze dalej — s p o r ą liczbę rzeź­ biarzy a m a t o r ó w w y p o w i a d a j ą c y c h się w konwencji b l i ­ skiej sztuce ludowej, i to nie tylko dlatego, że ta kon­ wencja jest i m bliska, że się z nią chcą i d e n t y f i k o w a ć (A. Słowiński), ale i dlatego, że jest j e d y n ą , w k t ó r e j u m i e j ą się wypowiedzieć, w ramach k t ó r e j zdolni są realizować swe pomysły. Wobec tych zjawisk staje r ó w n i e ż Cepelia i jej k o m i ­ sje etnograficzne, a czasem plastyczne. Bywa, że jedna komisja odsyła takie prace drugiej, n i k t się do nich nie przyznaje. A zagadnienie przecież istnieje, warte jest uwagi, bowiem p r ó b y „z pogranicza" m a j ą nieraz w so­ bie autentyzm prawdziwej twórczości. Niezależnie od tego jak dalece odbiegają od ludowych wzorców. Toteż nieporozumieniem jest dyskwalifikowanie prac artystycz­ nie w a r t o ś c i o w y c h i oryginalnych tylko dlatego, że od­ biegają od przyjętego m o d u ł u . Jest to przejaw t w ó r c z o ­ ści nowej, nieraz już nie mieszczącej się ani w ramach ludowych, ani w z o r ó w plastyki oficjalnej, ani naiwnej. Nie odrzucajmy tej twórczości, jeśli jest ciekawa, a nie mieści się w ustalonych „szufladkach". P r z e j d ź m y z kolei do problemu adaptacji. Adaptacje nie są „sztuką l u d o w ą " , a jedynie zastosowaniem jej mo­ t y w ó w . Praktyka pokazuje przy t y m , że większość uda­ nych adaptacji jest w y n i k i e m w s p ó ł p r a c y ludowego t w ó r ­ cy z p l a s t y k i e m - r e ż y s e r e m . Plastykiem, k t ó r y znając sztu­ kę danego regionu, znając technikę, umie odpowiednio zainspirować czy s k o r y g o w a ć ludowego t w ó r c ę . Trze­ ba mieć duży talent, k u l t u r ę , c i e r p l i w o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć kontaktu z wiejskim a r t y s t ą , aby osiągać w inspirowaniu ludowych t w ó r c ó w dobre rezultaty. A l e w tej dziedzinie mamy w ł a ś n i e p o w a ż n e osiągnięcia, p r a k t y k ę w a r t ą ana­ lizy. Działalność takich a r t y s t ó w j a k K a r o l Stryjeński, Buszek, P l u t y ń s k a , Kenar, Bujakowa, Grześkiewiczowie. Oczywiście, wszystkie te adaptacje i inspiracje nale- ' żą już do k r ę g u zjawisk nazwanych przez prof. B u r s z t ę — folkloryzmem. Nie jest to autentyczna sztuka ludowa, choć ze sztuki tej wyrasta. I jeśli chodzi o o c e n ę tych wszystkich adaptacji i inspiracji, ocenę masowej pro­ dukcji różnych ludowopodobnych w y r o b ó w , to decydo­ w a ć m u s z ą — j a k sądzę — kryteria jakości, poziomu artystycznego takich prac. K r y t e r i a b a z u j ą c e nie tyle na wierności z e w n ę t r z n y m motywom regionalnym, co na w e w n ę t r z n e j spójni dzieła, konsekwencji jego budo­ wy, m a t e r i a ł u , techniki, przeznaczenia. „ F o l k l o r y z m e m " jest j u ż w d u ż y m stopniu p r o d u k ­ cja w z a k ł a d a c h zwartych, nawet w ó w c z a s gdy opiera się o dobre rozpoznanie tradycji regionu. Produkcja ta oparta jest b o w i e m o wzory zaakceptowane przez nad­ 148 zór artystyczny i powielane w zasadzie d a w n ą techni­ ką, nieco tylko u s p r a w n i o n ą . N i e jest to już „ ż y w a t w ó r ­ czość", a rzemiosło b a z u j ą c e na tradycyjnych wzorach, r e p l i k i , kopie muzealnych z a b y t k ó w , adaptacje przepro­ wadzone w m y ś l zaleceń plastyka. S ą to, trzeba przy­ z n a ć , wyroby często o bardzo wysokiej jakości, dobrze ś w i a d c z ą c e o kierownictwie spółdzielni i uzdolnieniu jej p r a c o w n i k ó w . Zwłaszcza na w y s o k ą ocenę zasługuje t u spółdzielnia „Opocznianka" r e k o n s t r u u j ą c a często z o c a l a ł y c h s k r a w k ó w dawnych m a t e r i a ł ó w p i ę k n e , peł­ ne blasku barwne tkaniny. C h w a l ą c wyroby „ O p o c z n i a n k i " czy niedawny pokaz „ S z t u k i Ł o w i c k i e j " , m y ś l i m y jed­ nak nie o tkaczkach, a o prezesie spółdzielni, pracowni­ kach nadzoru artystycznego. Co by b o w i e m nie m ó w i ć , jest to już nie tworzenie a odtwarzanie i powielanie ludowych w z o r ó w , nie kontynuacja a eksploatacja ź r ó ­ deł sztuki ludowej. Eksploatacja często m ą d r a , utrzy­ m u j ą c a wysoki poziom artystyczny wyrobu, pozwala­ j ą c a na p o r ó w n a n i e go z autentykiem muzealnym, z dziełem indywidualnego t w ó r c y . I o to w ł a ś n i e chodzi, by e k s p l o a t u j ą c s z t u k ę ludo­ w ą d b a ć o jej poziom, o jej r a n g ę . A b y pod w p ł y w e m naporu z a m ó w i e ń , koniunktury, mody — nie obniżyć w a r t o ś c i artystycznej produkowanych w y r o b ó w . A b y nie d o p r o w a d z i ć sztuki ludowej do tego upadku, j a k i obser­ wujemy w w i e l u krajach zachodnich czy afrykańskich, gdzie pseudoludowy „ a r t y s t a " wykonuje w domu towa­ r o w y m na oczach publiczności tandetne figurki. Mamy m o ż l i w o ś ć utrzymania wysokiej rangi sztuki ludowej, w ł a ś n i e jako sztuki. Tylko w ó w c z a s zrozumia­ ła b ę d z i e jej rola w przeszłości naszej kultury, tylko w ó w c z a s będzie ona m o g ł a nadal i n s p i r o w a ć w y o b r a ź n i e naszych p l a s t y k ó w , żyć w ś w i a d o m o ś c i narodu. Sprawa wykracza t u jednak poza ramy d z i a ł a n i a Ce­ pelii. Chodzi b o w i e m o to, aby u t r z y m a ć rzeczywistą ran­ gę a r t y s t y c z n ą sztuki ludowej, aby nie d a ć się zepchnąć na mielizny przez fałszywe ambicje regionalnych działa­ czy czy prasy. Popieramy b o w i e m s z t u k ę l u d o w ą nie dlatego, że jest „ l u d o w a " , a dla jej w a l o r ó w artystycz­ nych. Trzeba w i ę c o t y m m y ś l e ć t r z e ź w o , bez b a ł a m u ctwa, bez przesady, bez programowego reklamowania r ó ż n y c h imprez, tylko dlatego, że s ą one „folklorystycz­ ne". Taka propaganda staje się w rezultacie antyprop a g a n d ą . P r z y k ł a d e m s ą t u dla mnie dni f o l k l o r u w Wej­ herowie, zorganizowane z d u ż y m w y s i ł k i e m organizacyj­ n y m (pięknie udekorowane miasto, z a a n g a ż o w a n i e dzia­ łaczy) — ale s m ę t n e jeśli chodzi o to, co pokazano na kiermaszu sztuki ludowej i na ad hoc zorganizowanej wystawie w Domu K u l t u r y . I t u dużo zależy od Cepelii. Ona b o w i e m w p o w a ż ­ nej mierze odpowiada za r a n g ę , j a k ą sztuka ludowa ma i będzie m i a ł a w ś w i a d o m o ś c i społeczeństwa. W tym miejscu trzeba z a a p e l o w a ć do pionu handlowego Cepelii. Niestety — trzeba być z n a w c ą , aby odróżnić na półkach cepeliowskich s k l e p ó w o r y g i n a l n ą s z t u k ę l u d o w ą od pa­ m i ą t k a r s t w a czy pseudoludowych w y r o b ó w . P o w s t a ł a kiedyś myśl, aby wydzielić k ą c i k i autentycznej sztuki ludowej. Dobra to myśl, m ą d r a . Dlatego warto zachęcić do jej realizacji. Z a s t a n a w i a j ą c się nad s y t u a c j ą w s p ó ł c z e s n ą sztuki ludowej m ó w i ę w rzeczywistości o Cepelii. Jest to chy­ ba z r o z u m i a ł e , sprawy Cepelii są bowiem naszymi spra­ w a m i . Nie m o ż e więc b y ć w tej dyskusji p o d z i a ł u na „ m y " i „wy". Łączy nas bowiem w s p ó l n a troska. Troska o to aby sztuka ludowa j a k najdłużej mogła żyć, aby z n a j d o w a ł a n a l e ż n e jej miejsce w ś w i a d o m o ­ ści społecznej, aby p r z e n i k a ł a do n u r t u żywej kultury artystycznej naszego kraju. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de54bd5eff6ba8e2cfe108bc6edaf97c.pdf 32a812536c106ed106d41056154dabbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4413 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text istotne: co czynić, żeby po tych, którzy p r a c u j ą obecnie, przyszli nowi. Jeżeli o t y m nie b ę d z i e m y myśleli, to za 20 lat będziemy mogli stwierdzić, że nie m a już sztuki ludowej, bo nie ma t w ó r c ó w . P r z y c h o d z ą wprawdzie nowi ludzie, ale liczba ich jest niedostateczna po prostu dlatego, że n o w i młodzi ludzie m a j ą tak znaczne m o ż l i ­ wości zarobkowania gdzie indziej, uczenia się w szkołach, awansowania, że nie k w a p i ą się do pracy na wsi, do uprawiania wiejskich rękodzieł artystycznych. Co więc należy robić? Z a s t a n a w i a l i ś m y się nad t y m i w i d z i m y tutaj pewne wyjście. Jeżeli do szkoły, nawet ś r e d n i e j , na terenie wsi idą ludzie młodzi, to sądzę, że byłoby wskazane, ażeby uczyli się tam r ó w n i e ż rękodzieł w i e j ­ skich. Mają oni doskonałe dodatkowe tło, o b s e r w u j ą c pracę swoich matek i babek. Jeżeli zdobędą pewne umiejętności, a przede wszystkim jeżeli n a b ę d ą pewnego zamiłowania, w i d z ą c to, co w ich wsi było kiedyś robio­ ne, to nawet jeżeli opuszczą tę wieś m o ż n a założyć, że pewna ich liczba z czasem, kiedy nie b ę d ą już mogli p r a c o w a ć w fabrykach czy innych z a k ł a d a c h , bo b ę d ą za starzy, p o w r ó c i i osiedli się w swojej wsi z powro­ tem. Potrzebne jest więc rozbudzenie zawczasu t w ó r ­ czych z a m i ł o w a ń , w d r o ż e n i e w m ł o d y m jeszcze w i e k u właściwych umiejętności, potrzebne jest też wytworze­ nie przekonania o randze tych umiejętności, przekona­ nia, że jest to z a w ó d ceniony, a wyroby poszukiwane. Czy artystyczne wyroby ludowe m a j ą przyszłość w świecie, k t ó r y w tak kolosalnym tempie w tej c h w i l i prze do tego, żeby były rzeczy coraz nowsze, coraz ciekawsze, coraz piękniejsze na r y n k u ? W m o i m g ł ę b o k i m przeko­ naniu tak — dlatego, że ludowe wyroby artystyczne na­ leżą do grupy rzeczy p i ę k n y c h , a rzeczy p i ę k n e zawsze b ę d ą poszukiwane. Rozwijający się p r z e m y s ł , k t ó r y k i e ­ dyś w p ł y w a ł na niszczenie rękodzieła, dzisiaj stwarza podstawy dla zainteresowania się lmdzi w y r o b a m i p i ę k ­ nymi, wyrobami rękodzielniczymi. MARCIN CZERWIŃSKI Jestem socjologiem z zawodu — jeżeli socjologia jest zawodem — i n t e r e s u j ę się problemami w s p ó ł c z e s n e j kultury i od tej strony c h c i a ł b y m spojrzeć na poruszone tu zagadnienia. Chcę prosić o k i l k a w y j a ś n i e ń i uściśleń, p o n i e w a ż — być może na skutek n i e p o r o z u m i e ń czysto słownych — wiele s f o r m u ł o w a ń , k t ó r e tutaj usłyszeliśmy, wydaje m i się nie do przyjęcia. Wyłączę z góry specy­ ficzne problemy Cepelii, k t ó r e ile są m i znane, z w y ­ j ą t k i e m w s z a k ż e jednego: czym m i a ł a b y Cepelia się zaj­ m o w a ć . To bowiem zagadnienie, k t ó r e dotyczy zresztą meritum, wiąże się r ó w n i e ż z problemem czy istnieje jeszcze, czy będzie istnieć nadal sztuka ludowa. P a d ł y tutaj zdania, k t ó r e s t w i e r d z a ł y , że sztuka l u ­ dowa ma przyszłość. W znaczeniu, w j a k i m p o j m u j ę ten termin, jest dla mnie rzeczą oczywistą, że sztuka ludowa jest zjawiskiem z a m i e r a j ą c y m , bez ż a d n y c h per­ spektyw dalszego istnienia. A l e teraz porozumiejmy się co do słów. Sztuka ludowa istniała przez w i e k i jako pro­ dukt artystyczny dość z a m k n i ę t y c h , chociaż nie izolo­ wanych ś r o d o w i s k wiejskich. Sztuka l u d o w a m i a ł a swo­ j ą filozofię i swój szeroki horyzont, szeroki dlatego, że w niej w y r a ż a ł a się m ą d r o ś ć społeczeństw lokalnych, k t ó r e k o m u n i k o w a ł y się wprawdzie z r ó ż n y m i grupa­ m i stanowymi, ale k o m u n i k u j ą c się z n i m i były r ó w ­ nocześnie społecznościami niemal samowystarczalnymi. P a d ł o tutaj określenie, k t ó r e wydaje m i się bardzo trafne, że sztukę tę t w o r z y ł lud dla ludu. Wszystko co robi nowoczesne społeczeństwo dla w y ­ r ó w n a n i a poziomu życia, dla upodobnienia typu pracy, 156 dla nasycenia pracy nawet 'manualnej problemami orga­ nizacji, nowej techniki, wszystkie przemiany polegające na urbanizacji, co oznacza nie tylko tworzenie miast, ale r ó w n i e ż z m i a n ę stylu życia na wsi poprzez upodab­ nianie go do życia miejskiego — wszystko to powoduje zanik autentycznych wiejskich ś r o d o w i s k typu lokalnego. Działa w t y m k i e r u n k u system ś r o d k ó w masowego prze­ kazu, k t ó r y niewiele ma w s p ó l n e g o z p l a s t y k ą , ale k t ó ­ ry rzutuje na całość życia kulturalnego. Takich t w ó r ­ ców, którzy w o b r ę b i e społeczności lokalnej t w o r z y l i t y l ­ ko dla niej, dzisiaj już w ł a ś c i w i e nie ma. Twórcy, k t ó ­ rych p r z e c i ę t n a w i e k u wynosi lat 60 — to są relikty przeszłości. W ą t p i ę czy działaliby jeszcze, gdyby nie za­ interesowanie n i m i okazywane przez ludzi z z e w n ą t r z , z miast. Nie będzie naboru t w ó r c ó w nowych, k t ó r z y by pra­ cowali tak, j a k pracowali starzy t w ó r c y ludowi, ci co jeszcze gdzieś w y p a l a j ą w starych piecach garnki czy p r z e c h o w u j ą tradycje koronkarstwa. Myślę, że to jest jasne. Cóż więc z tego zostaje? Zostaje możliwość, dla k t ó ­ rej zrobiono bardzo wiele — wcielenia tradycji, wciele­ nia p u ś c i z n y sztuki ludowej do p u ś c i z n y o g ó l n o n a r o d o ­ wej. To się chyba stało w krajach socjalistycznych w stopniu o wiele pełniejszym, niż gdzie indziej. Dzieła, choć to jest rzadszym wypadkiem, ale przede wszystkim style, wzory, inspiracje — to wszystko znalazło się w puściźnie narodowej obok i n n y c h dzieł czy w z o r ó w . W j a ­ kiej mierze owe wzory i inspiracje m o g ą żyć dalej? W takiej mierze, j a k wzory dawne w ogólności. T r u d ­ no t u o d g a d n ą ć , co konkretnie z tej p u ś c i z n y będzie adaptowane, co i kiedy z a p ł o d n i p r z y s z ł ą sztukę. Wzory przeszłości ożywają w z u p e ł n i e innych, nowych u w i k ł a ­ niach, dla innych celów praktycznych, przeniesione w inny m a t e r i a ł . W i d a ć j a k coraz to o ż y w a coś z prze­ szłości na p r z y k ł a d we w n ę t r z a r s t w i e , czy w tkaninie. Ogólnie m ó w i ą c , n a s t ę p u j e dezintegracja k u l t u r y l u ­ dowej, zanim jeszcze przychodzi w y g a ś n i ę c i e c a ł k o w i t e . Większość jej t w o r ó w u ż y t k o w y c h z d e f u n k c j o n a l i z o w a ł a się dziś. Nie zachodzi j u ż np. b e z p o ś r e d n i z w i ą z e k po­ m i ę d z y aspiracjami do stylu życia a t y m , czego dostar­ cza w zakresie u r z ą d z e n i a domu tradycja ludowa. U ż y ­ tek z tego co dostarcza nam Cepelia jest podobny do u ż y t k u ze starych lamp naftowych. Są to cytaty we współczesnych w n ę t r z a c h . Drewniana łyżka, skrzynia, zydel. T r a f i a j ą się one najczęściej w mieszkaniach l u ­ dzi wysoko w y k s z t a ł c o n y c h , ludzi o charakterystycznym relatywizmie estetycznym, k t ó r y znamionuje współ­ czesnego „ o b l a t a n e g o " odbiorcę. Rzadkie są u ludzi, k t ó ­ rych zaliczylibyśmy do warstw ludowych we współczes­ n y m sensie tego słowa. Wiemy, że moda na l u d o w o ś ć m i a ł a swoje wzloty, dzisiaj jest chyba zła koniunktura. Modniejsze stało się rękodzieło miejskie, produkty wczesnego p r z e m y s ł u . Ma­ j ą one też dobre racje za sobą. M ó w i ą o m a ł y m polskim miasteczku. I one m o g ą b u d z i ć rzewne uczucia, nostal­ g i ę za ojczyzną d z i e c i ń s t w a . Tyle o ludowości. Wydaje m i się natomiast, że istnieje zjawisko, k t ó r e jest p o r ó w n y w a l n e z d a w n y m folklorem, ale o t y m m ó ­ w i ę dość n i e ś m i a ł o . Twórczość folklorystyczna b y ł a t w ó r c z o ś c i ą słabo s p r o f e s j o n a l i z o w a n ą . Wiemy, że b y l i garncarze, były koronkarki, a w i ę c nie k a ż d a kobieta u m i a ł a robić k o r o n k i i nie k a ż d y chłop u m i a ł lepić garn­ k i . Z w i ą z e k jednak t y c h t w ó r c ó w z ich b e z p o ś r e d n i m otoczeniem był silny, a b a z ą r e k r u t a c y j n ą b y ł a cała spo­ łeczność lokalna. Przyuczanie o d b y w a ł o się w warszta- �cié, a nie w szkole, więc jeśli nawet w y s t ę p o w a ł a pew­ na profesjonalizacja, to towarzyszyło jej głębokie zako­ rzenienie całego procesu uczenia w tejże społeczności. Otóż w obrębie nowoczesnej, dość już zintegrowanej k u l ­ tury, która ma piętno miejskie, r o d z ą się tendencje do tego, ażeby — wprawdzie nie ś r o d o w i s k a lokalne — ale pewne grupy bardzo szerokiej w a r s t w y szukały w ł a s ­ nego wyrazu estetycznego, w ł a s n e j ekspresji w t w ó r c z o ­ ści. Muzykowanie współczesnej młodzieży byłoby m o ż e najbliższe tego, o co m i t u chodzi. Oczywiście profesjonalizuje się ono w swoich szczytach, ale poprzez muzy­ kujących w różnych klubach, w y s t ę p u j ą c y c h ha amator­ skich estradach, zjawisko to utrzymuje swój charakter nieprofesjonalnego ruchu, w k t ó r y m impulsy idą od dołu, „publiczność" jest aktywna, rekrutacja dokonuje się z szerokiej bazy. Są jeszcze inne zjawiska kulturalne, k t ó r e przedsta­ wiają z wyżej cytowanym p e w n ą analogię. Jest to np. lala p a m i ą t k a r s t w a , k t ó r a zalewa miasta. L u d , k t ó r y przestał być ludem w znaczeniu t y m , że stracił wszel­ kie cechy plebejskie i wyłonił swoją inteligencję — ta masa ludzi ma skłonność do refleksji nad w ł a s n y m ży­ ciem i do spisywania owych refleksji. Jest to bardzo interesujący fakt k u l t u r a l n y . Telewizja p r ó b u j e d a w a ć miejsce twórczości nieprofesjonalistów. Wydaje m i się, że tutaj rodzi się j a k a ś nowa sprawa. Być może, pewne tereny twórczości, przynajmniej w części, zdeprofesjonalizują się trwale i w b r e w oczekiwaniom w i e l u pe­ symistów środki masowego przekazu d o p o m o g ą w ujaw­ nieniu tego przed opinią społeczeństwa, zintegrowanego w dużej mierze w ł a ś n i e przez owe środki. Czy sprawy te m a j ą a n a l o g i ę w plastyce? Wydaje m i się, że p. Wanda Telakowska m i a ł a z dawna ś w i a d o m o ś ć tego. Mówiła ona, że m o ż n a z dobrym skutkiem zasa­ dzić do malowania g a r n k ó w najbardziej nie podejrzanych o to ludzi, Przecież coś podobnego jednak się dzieje. Istnieje twórczość „ n a i w n a " , k t ó r a jest zjawiskiem sze­ rokim i bardzo i n t e r e s u j ą c y m . C h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na to, że w Cepelii, tak j a k j ą znam, a znam w y ł ą c z n i e z jej salonów, nie z a ś z p o s i e d z e ń Rad Artystycznych — otóż w Cepelii jest coraz w i ę c e j takich w ł a ś n i e o b i e k t ó w , natomiast coraz mniej p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej sen­ su stricto. Więcej twórczości „ n a i w n e j " , czasem n i e s ł y ­ chanie i n t e r e s u j ą c e j , mniej ludowej. Czym więc w dal­ szej swej działalności ma się zająć Cepelia? Trudno na to odpowiedzieć postronnemu, ale wydaje m i się, że sa­ ma weszła ona na drogę, k t ó r ą t u sugeruję. Jeśli chodzi zaś o ż y w e muzeum sztuki ludowej, o ostatnich jej t w ó r c ó w , to trzeba ich p i e l ę g n o w a ć i pro­ pagować, póki jest co p i e l ę g n o w a ć i p r o p a g o w a ć . A L E K S A N D E R MAŁACHOWSKI Nie zajmuję się specjalnie uważnie poruszanymi w dyskusji sprawami, ale jako dziennikarz p r a c u j ą c y w radiu, w redakcji poświęcającej wiele czasu na ante­ nie popularyzacji sylwetek t w ó r c ó w ludowych, m u s z ę czasem stykać się z t ą p r o b l e m a t y k ą . Zgadzam się z opinią Marcina C z e r w i ń s k i e g o . Sztuka ludowa jest m a r t w a , ta sztuka o k t ó r e j dyskutujemy. Ale istnieje inna, nie dostrzegana przez specjalistów, czy też nie u w a ż a n a za sztukę. Sądzę, że j e d y n ą ż y w ą s z t u k ą ludową jest sztuka jarmarczna, ta z t a r g ó w i o d p u s t ó w , owe słynne paskudy, jelenie na r y k o w i s k u . Powtarzam: jedyną a u t e n t y c z n ą , polską s z t u k ą l u d o w ą jest sztuka straganiarska, sztuka brzydoty — masowo produkowana nie wiadomo bliżej przez kogo, nabywana zaś r ó w n i e ż masowo przez -środowiska wiejskie i proletariackie. Na dodatek sprzedawana po cenach absurdalnie wysokich. M a k a t k i , na pluszu malowane, idą w setki, a czasem i w tysiące złotych. P o d o b a j ą się bowiem z w y k ł y m l u ­ dziom, z a s p o k a j a j ą skutecznie potrzeby estetyczne środo­ wisk plastycznie niewyrobionych, jak je w uproszcze­ niu nazywamy. Nie zawsze zresztą są to ludzie nie wykształceni ogól­ nie. M a k a t k i i jelenie m o ż n a spotkać w mieszkaniach ludzi ze ś r e d n i m , a bywa, że i z wyższym wykształce­ niem. P a m i ę t a m t a k ż e o p u b l i k o w a n ą w prasie przed k i l ­ k u laty fotografię Jurija Gagarina, siedzącego z rodziną w domu na • tle takiej makatki. Trudno więc o w y r a ź ­ niejszą sprzeczność p o m i ę d z y naszymi wyobrażeniami 0 t y m co l u b i nowoczesny c z ł o w i e k a t y m co on na­ p r a w d ę lubi. Natomiast to co sprzedaje Cepelia niczyjej potrzeby na wsi nie zaspokaja. Potrzeba posiadania takich przed­ m i o t ó w z a c h o w a ł a się w k i l k u zaledwie malutkich regio­ nach, kto zresztą wie, czy nie jako odbicie miejskiej mody na te przedmioty. Cepeliowska sztuka ludowa jest przede wszystkim produkowana dla miejskich środowisk inteligenckich. Warto jednak rozważyć, czy to jest sztu­ ka p o w s t a j ą c a w naturalnym spontanicznym procesie tworzenia, czy też mamy do czynienia raczej z rzemio­ słem, p o s ł u g u j ą c y m się gotowymi wzorami i znajdującym popyt na swe wyroby. Znam p e w n ą liczbę w a r s z t a t ó w p r o d u k u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą dla Cepelii. Często pro­ dukcja wykonywana jest m e t o d ą n a k ł a d c z ą . Producent, a nie artysta, zleca wykonywanie różnych f r a g m e n t ó w dzieła i n n y m ludziom, sam zaś tylko w y k a ń c z a przedmiot 1 sprzedaje Cepelii. Proceder ten jest skrzętnie ukrywany przez Cepelię. Znam dużą w y t w ó r n i ę ś w i ą t k ó w , dobrze z m e c h a n i z o w a n ą , p r o d u k u j ą c ą seryjnie. P r z y k ł a d y moż­ na m n o ż y ć . Tak zwani t w ó r c y ludowi, masowo dostarczający swe dzieła na rynek, nie t w o r z ą już dzisiaj autentycznej sztu­ k i . Oni po prostu w y r a b i a j ą przedmioty, k t ó r e p a ń s t w o , etnografowie, muzealnicy, członkowie rady artystycznej Cepelii zgodzili się u z n a ć za sztukę l u d o w ą , gdyż odpo­ wiada to j a k i m ś schematycznie p r z y j ę t y m w y o b r a ż e n i o m . Była t u m o w a o bardzo złej wystawie sztuki ludowej w Wejherowie. Obawiam się, że brzydactwa tam wysta­ wione b y ł y w ł a ś n i e p r o d u k c j ą a u t e n t y c z n ą . Może gust tych ludzi został spaczony, ale czy aby nie stworzyli oni tych p o t ę p i o n y c h p r z e d m i o t ó w spontanicznie? Nie chcę oczywiście powiedzieć, że w sklepach Cepelii nie spotyka się już zupełnie p r z e d m i o t ó w artystycznych. Skądże, nadal jest tam wiele prześlicznych rzeczy, w y ­ konanych przez zdolnych r z e m i e ś l n i k ó w i sprzedawanych po w z g l ę d n i e niskich cenach. Nie widzę tu powodu do zmartwień. Sądzę natomiast, że warto się z a i n t e r e s o w a ć innym zjawiskiem. Mówiło się tu, że t w ó r c y ludowi to ludzie starzy i w y c i ą g a n o z tego opaczne i smutne wnioski. Ja b y m w t y m w ł a ś n i e u p a t r y w a ł powód do optymizmu. Zdolności artystyczne są dosyć powszechne. Nie zawsze jednak m o ż n a w życiu znaleźć okazję do ujawnienia tych zdolności. Wiek emerytalny daje t a k ą okazję. L u ­ dzie wychowani pod w p ł y w e m żywej jeszcze kilkadzie­ siąt lat temu sztuki ludowej zaczynają na starość, ma­ j ą c wolny czas, tworzyć, o d n a j d u j ą w sobie te umiejęt­ ności w sposób naturalny. M a m y tu chyba do czynienia ze zjawiskiem sztuki p r y m i t y w n e j w umownym znacze­ n i u tego słowa. I , jak sądzę, to będzie przyszłość tego ruchu przez najbliższych k i l k a n a ś c i e lat. Na tych ludzi warto stawiać. Warto i m d o p o m a g a ć , jeżeli chcemy m ó ­ wić o sztuce ludowej, p o p i e r a ć ją i dbać o jej r o z w ó j . 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6a3e35fe30299f9f1ba45d65b911d23.pdf b54612b7fda16e57d5a6e5cd7ef21d17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4596 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzedowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4269 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource "Mikołaje" z Łąki / Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.207-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spyra, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Spyra „MIKOŁAJE" Z ŁĄKI We wsi Ł ą k a pow. Pszczyna każdego roku odbywa się ciekawy zwyczaj z w i ą z a n y z odpustem w miejscowym kościele pod wezwaniem św. Mikołaja, w dniu 6 grudnia lub najbliższą tej daty niedzielę. Zwyczaj ten przedstawiam na podstawie relacji Agniesz­ k i N o c o ń i Ottona Zieleznika, m i e s z k a ń c ó w Ł ą k i , odtwarza­ jąc widowisko, k t ó r e miało miejsce 10 grudnia 1972 r. Od wczesnego p o p o ł u d n i a chodzą po wsi grupy prze­ bierańców. Tradycje tego zwyczaju sięgają dawnych cza­ sów. Nie u d a ł o się nam stwierdzić jednak od kiedy on w Łące istnieje. Prawdopodobnie jest to jedyna miejscowość na G ó r n y m Śląsku, w k t ó r e j zwyczaj ten do dziś jest bardzo ż y w o t n y . Świadczy o t y m fakt, że w t y m roku chodziło po Ł ą c e 9 grup. P o n i e w a ż k a ż d a z nich liczy co najmniej 10 osób, a więc ok. 100 m ł o d y c h ludzi bierze udział w t y m obrzędzie. Przy ogólnej liczbie ponad 1000 m i e s z k a ń c ó w wsi jest to d u ż y procent i świadczy o stosunku społeczności Ł ą k i do tego ludowego o b r z ę d u . Cieszy się on zresztą d u ż y m poparciem ludności, o czym świadczy fakt, że gdy poprzedni proboszcz chciał zwyczaj ó w zlikwidować, społeczność wiej­ ska przeciwstawiła się t e m u stanowczo. N o w y proboszcz otoczył ten zwyczaj o p i e k ą . Ł ą k a jest zresztą znana z ciekawych pieśni ludowych, interesujących opowieści o „ u t o p c a c h " i „ m ł y n o r z a c h " zbieranych przez miejscowego p o e t ę ludowego Jana Kupca, a t a k ż e przez nieżyjącego j u ż również p . Pilot г, zw. „Pilo­ tek". A oto opis tego zwyczaju. P r z e b i e r a ń c y składają się z trzech grup. Pierwsza z nich, t o : Mikołaj, Biskup i K s i ą d z . W c h o d z ą do izby poszczególnych gospodarzy jako pierwsi. Reszta osób pozostaje na zewnątrz, s t r a s z ą c i goniąc przy­ padkowych przechodniów, gapiów, a szczególnie m ł o d e dziewczęta, k t ó r e p r z y t u l a j ą do siebie, b r u d z ą c je przy t y m s a d z ą lub kłując szpilkami, k t ó r e są powtykane do rogów D i a b ł a , do nosów i „ l a r w y " Śmierci. Grupa pierwsza (mikołaje) pozdrawia najpierw domow­ n i k ó w s ł o w a m i : K s i ą d z : „ n i e c h bydzie pokwolony Jezus Chrystus, niech pokój i szczynście zamieszko w t y m d o m u " . Tutaj n a s t ę p u j e dwukrotno uderzenie p a s t o r a ł e m o podłogę i grupa śpiewa 2 p i e ś n i . Czasami z g r u p ą pierwszą do izby wchodzi również harmonista, a k o m p a n i u j ą c ś p i e w a j ą c y m . Charakter pieśni wskazuje na ich kościelne pochodzenie (kadencje), lecz sposób w y k o n y w a n i a jest j u ż wybitnie regionalny. Tekst jest również chyba przeinaczony, a fragmenty nielogiczne. Melodyka interpretowana jest dość swobodnie, r y t m i k a — przypadkowa. A oto te dwie p i e ś n i : I I . 1. „ M i k o ł a j e " z Ł ą k i . 207 �Tl. 2. „Mikołaje" z Łąki. 1) Pragniesz cudów z nieba pragniesz cudów z nieba ufać błagać trzeba Mikołaj z pomocą spieszy dniem i nocom, ciemnymu wzrok wraco chromymu krok skraco i rodzaj niewieści w godzinie boleści gdy z wiarom go wzywo ratunek dobywo. I 2) Niech bydzie B ó g nasz pokwolony niech bydzie B ó g nasz pokwolony święty Mikołaju niech wzsystkie niebieskie tryumfy do górnego kraju otwarta droga kto sie do Boga udo przez niego, dojdzie wiecznego pokój, azozynśliwości. |, JJ]|J,| |^|.j-JJ )JJ.I l ^ J J i V t ^ ^ J J J J J ^ J ^ J r n j J n , : | ] JJ S rf f ir 1| l l r �Po odśpiewaniu pieśni Mikołaj zbiera d a t k i do skar­ bonki. Ciekawa rzecz, że w przeciwieństwie do pozostałych przebierańców „ Ś w i y n c i " nie piją podawanego i m alkoholu. U m o w n o ś ć jest t u więc dość daleko p o s u n i ę t a . Stroje grupy p i e r w s z o j : 1) Mikołaj — ubrany w ornat z m a t e r i a ł u obszyty imitacjami srebra, na głowie —• tiara biskupia, malowana i m i t a c j ą złota. Broda i w ą s y okalają twarz, p o m a l o w a n ą dość kolorowo. W r ę k u — „ s z k a r b o n k a " — skrzynka oblepiona staniolem kolorowym. 2) Biskup — ubrany podobnie j a k „ M i k o ł a j " , lecz skromniej, bez brody i w r ę k u dzierży p a s t o r a ł poma­ lowany na srebrno. 3) K s i ą d z — na głowie biret. U b r a n y w imitację sutanny, na niej k o m ż a haftowana, biała. S t r o j e g r u p y d r u g i o j : 1) K o z a — w kurtce z f u t r a baraniego przepasana szerokim pasem s k ó r z a n y m zdobionym m o s i ę ż n y m i dzwonkami i k u l k a m i . N a głowie — d u ż y łeb kozy z posrebrzonymi rogami, na k t ó r y c h sterczą sztuczne kolorowe k w i a t k i i w s t ą ż k i . Jedna z K ó z m i a ł a na łbie rogi jelenie, a na k a ż d y m r o ż k u ż a r ó w k ę , k t ó r a m i g o t a ł a (podłączenie do baterii). W n ę t r z e otwartego pyska jest również podświetlone na czerwono. 2) Dioboł — kostium jednoczęściowy (kombinezon) przeważnie czerwony, obszyty gęsto b i a ł y m i frędzlami. N a głowie czerwona „ l a r w a " z przyczepionymi trzema, zrobionymi z czarnej szmaty, rogami, p e ł n y m i powtykanych szpilek, k t ó r y m i bodzie dziewczęta w "czasie przytulania. N a plecach — wymalo­ wana czaszka z piszczelami i napis „ m e m e n t o m o r i " . Ogon dość długi, z włosia końskiego. W r ę k u — cep względnie bicz, k t ó r y m Dioboł bije napotkane dziewczyny i dzieci. 3) Śmiercica — ubrana w białe płócienne spodnie i białą koszulę lub c h u s t ę , p o m a l o w a n ą w ż e b r a i kości. N a gło­ w i e — biała „ l a r w a " , w r ę k u — kosa, k t ó r ą łapie dziew­ częta. 4) Na W na Ż y d — w czarnym fraku lub garniturze oraz w meloniku. twarzy binokle. T r z y m a s k r z y n k ę - k r a m i k na pasku. skrzynce nosi towary, k t ó r y m i handluje (oczywiście niby) — j a k i e ś staniki, paski damskie, obrazki i t p . 5) Baba — mężczyzna, przebrany za dziewczynę, pomalo­ wany w y z y w a j ą c o , na głowie peruka z warkoczami i koloro­ wa chustka. Biust wypchany, w r ę k u kosz wiklinowy. Ta grupa przebierańców wpada do domostw gwaltownio wraz z k a p e l ą i natychmiast rozpoczyna dzikie harce. P r z e b i e r a ń c y p o r y w a j ą do t a ń c a wszystkie kobiety, kłując je i bodąc w czasie t a ń c a . Kapela gra j u ż przeważnie melodie współczesne, marszowe, a nawet przeboje. W czasie przerwy gospodarz obowiązkowo częstuje p r z e b i e r a ń c ó w w ó d k ą , a gospodyni „ s z e w k a m i " (są to okrajki kołaczy). Po k i l k u t a ń c a c h przebierańcy idą dalej, bo n a s t ę p n i gospodarze już czekają. S t r o j e i i n s t r u m e n t y k a p e l i . Skład i n ­ s t r u m e n t ó w b y w a różny, od akordeonu solo do czteroosobo­ wego: akordeon, b ę b e n z talerzami, klarnet C, t r ą b k a C. Skrzypiec nie s p o t k a l i ś m y w ogóle, s ą one zresztą rzadkim instrumentem w regionie p s z c z y ń s k i m . Kapela ubrana jest przeważnie po cywilnemu, t y l k o n i e k t ó r z y z m u z y k a n t ó w noszą k u r t k i baranie, natomiast prawie wszyscy m a j ą na głowach s t o ż k o w a t e kapelusze. I I . 3. „ M i k o ł a j e " z Ł ą k i . 209 �П. 4. „Mikołaje" z Łąki. W roku 1972 działało w Łące 9 grup. Nie zauważyliśmy konfliktów między nimi. Zdawało się nam, że mają swoje rejony, z góry ustalone. Nie było też bijatyki. P ó ź n y m wieczorem, przebierańcy zbierają się w gospodzie względnie u jakiegoś gospodarza, dzieląc zyski i omawiając wrażenia. Reasumując — zwyczaj ten jest jeszcze ż y w o t n y na wsi i wolno sądzić, iż długo jeszcze będzie egzystował kon­ tynuując dawne tradycje. Fot.: Autor—ii. 1-4. �Anłoni Słelmach PAMIĄTKA ZNIESIENIA PAŃSZCZYZNY W ŁOWCZY W Łowczy, wsi leżącej w pow. lubaczowskim, ciąg­ nącej się malowniczo po obu brzegach głębokiego parowu wcinającego się w zachodnio stoki Roztocza z a c h o w a ł się podworski park d o m i n u j ą c y swym położeniem ponad całą okolicą; na przeciw parku, po drugiej stronie w ą w o z u — dziewiętnastowieczna drewniana cerkiewka k r y j ą c a w pod­ ziemiach grobowiec rodziny M a t c z y ń s k i c h , obok, przy cerkwi — dzwonniczka, kilka kamiennych k r z y ż y , a wśród nich klasycystyczny nagrobek Ignacego Thullie, zmarłego 15 stycznia 1848 г.; opodal — zaniedbany cmentarz z niep o k a ź n ą k a p l i c z k ą wzniesioną niedługo po śmierci Ignacego. Niewiele ponadto śladów przechowała wieś ze swej wielo­ wiekowej przeszłości. 1 Ł o w c z a b y ł a wsią szlachecką. Od r o k u 1637 należała do B e l ż e c k i c h , w X V I I I w. do Matczyńskich, a w n a s t ę p ­ n y m przeszła przez ręce k i l k u rodzin. Maria, c ó r k a Jana Matczyńskiego, 1° voto Cybulska, 2° voto Gwinczewska , utraciła Łówczę w drodze licytacji w 1840 т.'. N o w y m n a b y w c ą wsi b y ł wspomniany Ignacy Thullie, t r z e ź w y kalkulator szacujący wieś w 1838 r. na 12 tysięcy złp.s. Analizując a t u t y p r z e m a w i a j ą c e za pozbyciem się d ó b r w Świrzu i nabyciem innych brał pod u w a g ę „procesliwość" świrskich c h ł o p ó w . Łówczę oczywiście n a b y ł z c h ł o p a m i . Może b y l i oni mniej ,,procesliwi", ale podobnie j a k i chłopi innych wsi galicyjskich, zależnie od wielkości posiadanej ziemi, obciążeni byli do 1848 powinnościami pańszczyź­ nianymi . 2 5 6 7 r Pod wpływ em w y d a r z e ń 1846 roku, p o w t a r z a j ą c y c h się s t r a j k ó w chłopskich i rewolucyjnego wrzenia Wiosny L u d ó w zniesionie p a ń s z c z y z n y w Galicji stało się koniecznością. Zanim do tego doszło — o duszę chłopa galicyjskiego sto­ czono jeszcze zaciekłą walkę m i ę d z y r z ą d e m austriackim a polskim obozem niepodległościowym, walkę, z k t ó r e j r z ą d wyszedł zwycięsko. Stronie polskiej szlo o to, aby unie­ możliwić biurokracji austriackiej wykorzystanie chłopów przeciwko ruchowi wyzwoleńczemu. Nie zważając na w y n i k i pertraktacji prowadzonych przez d e p u t a c j ę polską we Wied­ niu, K o m i t e t i akademicy krakowscy dn. 7 kwietnia, a świeżo p o w s t a ł a Rada Narodowa we Lwowie — 17 kwietnia 1848 r. wydali odezwy nawołujące do dobrowolnego zniesienia p a ń s z c z y z n y . Rozesłano do dworów formularze zrzeczenia się p a ń s z c z y z n y . W y s t a r c z y ł o t y l k o wpisać d a t ę i p o d p i s a ć się przy ś w i a d k a c h . T e r m i n darowania p a ń s z c z y z n y ustalono na 23 kwietnia, na pierwszy dzień Wielkanocy. Chcąc wyprzedzić termin wielkanocny gubernator Galicji, Stadion, pośpiesznie, nawet bez zgody cesarza, opublikował we Lwowie w Wielką S o b o t ę 22 kwietnia (w Krakowie — w poniedziałek 24 kwietnia) obwieszczenie, że z rozkazu cesarza p a ń s z c z y z n a zostaje zniesiona od 15 maja. W y d a n y później akt cesarski pozwalał głosić, że d o b r o c z y ń c ą chłopów jest cesarz, nie szlachta ani rewolucjoniści . D u ż y sukces propagandowy, u t r w a l a j ą c y przekonanie o dobrej woli cesarza odniósł r z ą d austriacki w Galicji wschodniej za p o ś r e d n i c t w e m Głównej R a d y Ruskiej powołanej do życia 2 maja 1848 r. z inicjatywy Stadiona. Główna Rada Ruska u z n a ł a dzień nadania konstytucji i zniesienia p a ń s z c z y z n y w Galicji za dzień odrodzenia i zmartwychwstania narodo­ wego. W „ W e z w a n i u " z dnia 23 marca 1849 r. dzień 15 maja 8 I I . 1. Ogiócl podworski w Łowczy, pow. L u b a c z ó w . 211 T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f727ee4c65ad9dfc57444920a28b1d46.pdf 3a44d0b26204e996982a67c0c80dc335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2012 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1867 Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.239-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, ~OOI ZYGMUNT KŁODNICKI Zakład Etnologii Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie POLSKI A TLAS ETNOGRAFICZNY HISTORIA, STAN OBECNY I PERSPEKTYWY Historia prac atlasowych w europejskiej etnologii sięga okresu międzywojennego. Kazimierz Moszyński kilkunastoma mapami ilustruje swoją Kulturę ludową Słowian (cz. I, Kultura materialna, Kraków 1929). Kilka lat później powstają Atlas kultury ludowej w Polsce Kazimierza Moszyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej (1934-1936) oraz Atlas der deutschen Volkskunde (1936-1940) pod red. Heinricha Harmjanza i Ericha Rohral. Po II wojnie światowej prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym podjęli etnografowie polscy pod kierunkiem Józefa Gajka. Zrazu organizatorem prac było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Efektem pierwszych spotkań i konferencji (Delimat, 1947) było podsumowanie dorobku w tym zakresie, sformułowanie założeń metodologicznych i metodycznych. Już w 1947 roku Józef Gajek opublikował swój obszerny referat Polski Atlas Etnograficzny. Do tego opracowania nawiązała Maria Frankowska, pisząc artykuł Problemy Atlasu etnograficznego (1949). Na temat Atlasu wypowiedział się także historyk Gerard Labuda (1954). W pierwszych latach opracowano mapę podkładową, wybrano wsie - punkty badawcze i zorganizowano sieć korespondentów. Wysłano dwie ankiety dotyczące użytkowania roślin dziko rosnących2• Uzyskane tą drogą wyniki nie były zachęcające, zatem zdecydowano, że badania poprowadzą etnografowie. Pierwsze takie badania nad hodowlą i rolnictwem przeprowadzono w roku 1952 (Gaj kowa, 1954; aneks nr 1). W 1953 roku prace nad Atlasem przejęły zakłady etnografii nowo utworzonego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, redaktorem naczelnym został Józef Gajek, a Pracownię Centralną PAE usytuowano we Wrocławiu (Staszczakówna, 1954). Przewodniczącym Komisji do Spraw PAE był Kazimierz Moszyński, a później Tadeusz Lewicki. 1 2 Po II wojnie światowej Atlas der deutschen Volkskunde (seria nowa) redagował M. Zender. Ankiety te znajdują się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �240 Przez kilka następnych lat badania terenowe prowadzili etnografowie krakowscy, poznańscy, warszawscy, toruńscy, łódzcy i wrocławscy. Zebrane materiały dzielono pomiędzy Zakłady Etnografii w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu w celu opracowywania map (Protokół ..., 1955, s. 122-124). W pierwszych zeszytach Polskiego Atlasu Etnograficznego znajdujemy kilkanaście map, które powstały w ośrodku warszawskim (M. Pokropek, J. Olędzki, Z. Szyfelbein-Sokolewicz i K. Makuiski) i krakowskim (Z. Biały i 1. Klimaszewska). Później badania terenowe i opracowywanie map stało się zadaniem wyłącznie szczupłego zespołu we Wrocławiu. Jego trzon stanowili JózefGajek i Janusz Bohdanowicz. Przez zakład przewinęło się wielu etnologów. Niektórzy spośród nich zaczęli tu swoją naukową drogę, pisząc prace doktorskie w oparciu o materiały i mapy PAE - Krzysztof Kwaśniewski, Zofia Staszczak, Bolesław Garyga, Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki, Kazimierz Jagieła, Adam Szymański i Mieczysław Trojan. Autorami wielu map i towarzyszących im opracowań byli Barbara Jankowska i Jerzy Grocholski. W latach 1964-1974 drukarnię państwowego Przedsiębiorstwa Wydawnictw Kartograficznych opuściło pięć obszernych zeszytów PAE. Na szósty trzeba było czekać siedem lat. Po przejściu Józefa Gajka na emeryturę w 1972 roku kierownictwo Zakładu przejął Janusz Bohdanowicz. Nadal prowadzono badania terenowe, opracowano trzy zeszyty PAE, a wreszcie i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego publikowane od 1993 roku. Kłopoty finansowe PAN sprawiły, że nie drukowano już następnych zeszytów, potem zaprzestano przyjmowania nowych pracowników na miejsce odchodzących. Ostatnim pracownikiem Atlasu był Janusz Bohdanowicz. Czytelnik wybaczy wątek na wpół prywatny. Otóż moja znajomość z Januszem Bohdanowiczem datowała się od połowy lat 60. Najpierw wspólnie pracowaliśmy nad mapami pod kierunkiem Józefa Gajka. Później Janusz Bohdanowicz został kierownikiem Pracowni, a naszych przyjaznych stosunków nie zmąciła nawet nagana, którą ówczesny dyrektor Instytutu ukarał Go za to, że oddałem do druku w Niemczech artykuł (Kłodnicki, 1980) bez wcześniejszego uzgodnienia z władzami Instytutu. Po moim przejściu do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego w końcu 1976 roku kontakty wprawdzie osłabły, ale ponownie nasze drogi się zeszły w 1993 roku, gdy wespół podjęliśmy trud redagowania i wydawania Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Jakby w przeczuciu zbliżającej się śmierci, Janusz Bohdanowicz skutecznie zabiegał o to, aby przekazać mi do Zakładu Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynie starsze materiały archiwalne PAE, które notabene udało mi się uchronić przed powodzią, jaka nawiedziła Wrocław w 1997 roku. Liczył również na to, że kiedyś przejmę po nim resztę. Gdy Go zabrakło w grudniu 1998 roku, napisałem list do Mirosławy Drozd-Piaseckiej, wicedyrektora Instytutu Archeologii PAN, i Wandy Paprockiej, kierownika Zakładu Etnologii �241 IAE. Spotkaliśmy się we Wrocławiu i ustaliliśmy, że podejmą próbę skończenia prac atlasowych. Uznaliśmy za oczywiste, że materiały atlasowe winny być dostępne dla zainteresowanych z zachowaniem przyjętych zasad w tym zakresie. Ustalenia te są powodem, dla którego postanowiłem przedstawić środowisku etnologicznemu stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym i perspektywy jego ukończenia oraz poinformować o zawartości archiwum PAE. Dzięki uprzejmości Alojzego Kopoczka, prorektora Uniwersytetu Śląskiego, archiwum PAE znalazło bardzo dobre warunki w Filii UŚ w Cieszynie. Natomiast Irena Bukowska-Floreńska, kierownik Zakładu Etnologii UŚ, powierzyła mi dużą grupę studentów, którzy latem 2000 roku w ramach praktyk terenowych przebadali 50 punktów badawczych, posługując się kwestionariuszami dotyczącymi demonologii, wiedzy i wierzeń oraz pomocy sąsiedzkiej. W następnym roku przewidziano przebadanie następnych 50 punktów badawczych. W ten sposób badania terenowe PAE zostaną ostatecznie zakończone. Równocześnie wolontariuszki Archiwum w Cieszynie - Anna Drożdż i Agnieszka Lebeda opracowują mapy i przygotowują teksty komentarzy do tomu o wiedzy i wierzeniach oraz tomu o pomocy sąsiedzkiej (przewidziane do druku w latach 2002-2003). Planuje się opracowanie i druk tomów Komentarzy poświęconych rybołóstwu (Z. Kłodnicki), młynom wietrznym i wiatrakom (A. Szymański), małej architekturze sakralnej (K. Kiereta), demonologii (praca zbiorowa), ubiorom ludowym, obrzędowości weselnej (autorzy mile widziani). W tomach tych będą zamieszczone mapy, które pierwotnie miały być opublikowane w zeszytach VII-IX. o zawartości archiwum orientują kwestionariusze (aneks nr l), według których prowadzono badania w stałej sieci wsi - punktów badawczych3. W aneksie nr 2 podano tytuły map z nie opublikowanych zeszytów VII-IX. Aneks nr 3 pozwala zorientować się, które zagadnienia zostały opracowane na mapach PAE, w Komentarzach i w innych pracach opartych na materiałach atlasowych. l Osoby zainteresowane materiałami archiwalnymi i nie opublikowanymi mapami PAE mogą z nich korzystać po uprzednim uzgodnieniu terminu z niżej podpisanym (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski. Filia w Cieszynie, 43-400 Cieszyn, ul. Bielska 62, tel.+33/858-1I-00, fax +33/858-11-28). Studenci i magistrzy winni przedstawić pismo polecające od promotora. �242 ANEKS NR 1 Kwestionariusze Zapis bibliograficzny Polskiego Atlasu Etnograficznego kwestionariuszy [i uwagi] Lata badań Kwestionariusz A 1952 Kwestionariusz Przedmiot i nowsze). uprawy: A* [Instrukcja wst«pna. Środowisko. rośliny hodowane. Narz«dzia (tradycyjne 1952 Typy i techniki uprawy roślin. Hodowla zwicrząt). Kwestionariusz B 1952 Kwestionariusz utrzymania. Organizacja dodatkowe]. B do badań nad Stan prawny posiadania produkcji. Konsumpcja rolnictwem· [Źródła i użytkowania ziemi. i zbyt. Zagadnienia 1952 Kwestionariusz B 1952 Dynowski [1953] Kwestionariusz B do badań nad rolnictwem* [Hodowla zwierząt). W., Gajek J., Moszyński K., Zawistowicz-Adamska 1952 K., Kwestionariusz z zakresu hodowli i rolnictwa do badań terenowych w 1953 r. dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1953 [b.m.w], ss. 26, 9 tablic rysunkowych [A. Ogólna charakterystyka wsi; B. Wykaz i charakterystyka informatorów; C. Kwestionariusz rzeczowy: radło, socha, pług i płużyca, orka, brony, motyki i kopaczki, rodzaje lnu, sierp, póhnisek i kosa, młocka i ccpy, koń i wół, zawołania i odp«dzania zwierząt). Zob. Błaszczyk, 1956, ss. 913-922; Staszczakówna, 1954, ss. 1282-1283. Gajek J., Nasz A.. Zawistowicz-Adamska K. i pracownicy zakładów etnografii IHKM PAN w Krakowie iw Warszawie [1954) Kwestionariusz z zakresu hodowli i rolnictwa do badań terenowych w 1954 r. dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, [b.m.w.), ss. 62, 4 tablice rysunkowe. W stosunku do poprzedniego kwestionariusz uzupełniony cz«ścią D: ugorowanie, uprawa prosa i bru, transport narz«dzi w pole, uprawa pszenicy, żyta i mieszanki obu zbóż, stcrty i stogi, kopice, ostrwie i przepłoty, użytkowanic owiec. Zob. Pawłowska, Staszczakówna 1956, ss. 922-925. Gajek J., Kutrzeba-Pojnarowa Gajek J. z udziałem pracowników Zakładu Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu [J. Bohdanowicz, K. Kwaśniewski, B. Matuszewska, M. Meysner, Z. Staszczak, Z. Toroński) Kwestionariusz nr 4 - Budownictwo, Wrocław, stron nie num. 70, 18 tablic rysunkowych. I-----..J-----------------------ł Gajek 1. z udziałem pracowników 1958 (w 1954 r. nie obowiązywało badanie zagadnień pt. "Transport narzędzi" i następnych) A., Nasz A. Kwestionariusz nr 3, Wrocław 1955 rwybranc zagadnicnia z zakresu rolnictwa i hodowli, pomieszczenia gospodarskie), ss. 48, 7 tablic rysunkowych. 1956 1954 zakładu Etnografii IHKM P AN we Wrocławiu Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Dodatek do 44 t. ,,Ludu", Wrocław, ss. 56. 1955 1956-1959 (w 1965 r. przeprowadzono badania uzupełniająee w 37 wsiach, punktach badawczych PA£) �243 Gajek J. 1%0 Tran.rporl i komunikacja lądowa. Kwestionariusz nr 5. Archiwum Etnograficzne nr 22. Wroclaw, ss. 354 [wi«kszość stron przeznaczona na notatki]. 1%0-1963 (w 1965 r. bad. uzupełniające w 22 wsiach) Kwaśniewski K. 1%0 Podział pracy i kompetencji w J{ospodarstwach chłopskich (wybrane zaRadnienia), w: Gajek l., Transport i komunikacja lądowa. Kwestionariusz nr 5, Archiwum Etnograficzne nr 22, Wrocław [dodatek 2: Próbne badania z kullury .rpoleczneiJ, ss. 349-352. Gajek J. 1964 Ludowa kullura materialna (zagadnienia wybrane). Kwestionariusz-notatnik dla kartograficznych studiów etnoRraficznych. Archiwum Etnograficzne nr 27, Wroclaw, ss. ł 80. [cz«Ść stron przeznaczona na notatki]. 1%0-1963 1%4-1967 (1968--69 badania kontrolne w 29 wsiach) Gajek J. 1969 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. Wybrane zagad, .. nienia z zakre.ru kulIUl)' społecznej i duchowej. Kwestionariusz-notatnik lerenowy nr VII. Wrocław, ss. 103 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1969-1974 Zwycza;e, obrzędy i wierzenia urodzinowe. Wybrane zaRodnienia z zakresu kultury społeczne; i duchowe;' Kwestionariusz-notalnik lerenowy nr VIII, Wroclaw, ss. 109 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1%9-1974 GajekJ. 1%9 Gajek J. (przy współudziale F. Olesiejuka) 1975 Zwycza;e, obnędy i wierzenia urodzinowe. WybranezaJ{odnieniaz zakresu kultury społeczne; i duchowe;' Kwestionariusz-łlotalnik terenowy nr IX, Wrocław, ss. 129 [połowa stron i kilka stron nadliczbowychprzeznaczona na notatki]. 1975-1982 Demony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych. Wybrane zagadnienia z zakresu kultury duchowej. dział - demonologia. Kwestionariusz-notatnik lerenowy nr X, Wrocław, ss. XI + 64 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1980- GajekJ. 1980 Klimaszewska J. [b.r.w] Wiedza i wierzenia ludowe. Kwestionariusz do bodań PAE nr XI, ss. 20 [połowa stron i kilka stron nadliczbowych przeznaczona na notatki]. 1982- Jagieła K., Bohdanowicz J. 1982 Kwestionariusz nr XII do badań nad zaj!adnieniem pomocy sąsiedzkie; zw. także "tłoką", Wrocław, ss. II [połowa stron i kilka stron nadliczbowych przeznaczona na notatki]. 1982- * Kwestionariusze A i B opracowano w 1952 r.; są one podstawą kwestionariuszy nr (I) Opublikowano je w "Ludzie" l. 41, 1954, cz. II,ss. 1260-1267. 2. �244 ANEKS NR 2 Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt VII, mapy 356-439, redaktor i kierownik naukowy J. Gajek (kier. naukowym map nr 433,435 i 436 był R. Reinfuss), zeszyt gotowy do druku w 1976 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi - numery map) CLXXXI, Pożywienie głodowe na przełomie XIX i XX wieku, oprac. 1. Bohdanowicz: 356. Spożywanie korzeni, łodyg i nasion perzu (Agropyron), 357. Spożywanie liści ostów (Carduus) i tzw. "zajęczej kapusty" (Oxalis), 358. Spożywanie manny (Glyceriajluitans) i stokłosy (Bromus), 359. Spożywanie brukwi i żołędzi. CLXXXII, 360. Spożywanie pasternaku (Pastinaca sativa), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXIII, 361. Wykorzystanie jałowca (Juniperus communis.), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXIV, 362. Jeżyny (Rubus), oprac. J. Bohdanowicz. CLXXXV, 363. Pożywienie głodowe -lebioda (Chenopodium), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXVI, Zbieranie owoców z drzew i krzewów dziko rosnących, oprac. 1. Bohdanowicz: 364. Czarny bez (Sambucus nigra L.), 365. Czarny bez -lekarstwa, 366. Tarnina (Prunus spinosa), 367. Jarzębina (Sorbus aucuparia), kalina (Viburnum), berberys (Berberis vulgaris). CLXXXVII, Wigilijne potrawy z grzybów suszonych, oprac. J. Bohdanowicz: 368. Sos grzybowy, 369. Grzyby w potrawach wigilijnych, 370. Potrawy z grzybów, 371. Polewka grzybowa. CLXXXVIII, Pożywienie zwyczajowe. Reliktowe spożywanie kasz, oprac. 1. Bohdanowicz: 372. Spożywanie kaszy z prosa w wigilię Bożego Narodzenia. 373. Spożywanie kaszy jęczmiennej w wigilię Bożego Narodzenia. 374. Spożywanie kaszy gryczanej w wigilię Bożego Narodzenia. 375. Spożywanie kaszy z prosa w czasie wesela. CLXXXIX, 376. Zagadnienia związane z kutią, kluskami na słodko i opłatkiem (miód, mak, ziarno i pochodne w potrawach wigilijnych), oprac. 1. BohdanoW1CZ. CXC, 377. Pożywienie obrzędowe - kluski, oprac. 1. Bohdanowicz. �245 CXCI, 378. Potrawy wigilijne - groch, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCII, 379. Potrawy obrzędowe na obszarach peryferycznych, oprac. 1.Bohdanowicz. CXCIII, 380. Kwaśnica - kapuśniak jako potrawy wigilijne, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCIV, 381. Żur, grochówka jako potrawy wigilijne, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCV, 382. Polewki z suszu owocowego podawane w czasie wigilii, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCVI, 383. Siemię w potrawach wigilijnych, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCVII, 384. Rzadkie i zanikające kosze do transportu ręcznego, oprac. Z. Kłodnicki. CXCVIII, 385. Związek niektórych nazw z formami koszy i toreb, oprac. Z. Kłodnicki. CXCIX, 386. Opałki, oprac. Z. Kłodnicki. CC, 387. Naczynia gliniane do transportu ręcznego, oprac. Z. Kłodnicki. CCI, 388. Typy sań roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCII, 389. Odmiany pojedynczych sań roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIII, 390. Osadzenie nasadów w pojedynczych saniach roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIV, 391. Umocowanie dyszla w pojedynczych saniach roboczych, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCv, 392. Odmiany sań spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVI, 393. Osadzenie nasadów w saniach spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVII, 394. Umocowanie dyszla w saniach spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVIII, 395. Nazwy sań spinanych, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIX, Wróżby o zbliżającej się śmierci i urodzinach z zachowania się ptaków, oprac. B. Jankowska: 396. Wróżby o śmierci z zachowania się kury, 397. Wróżby o śmierci z zachowania się ptaków, 398. Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, 399. Wróżby O urodzinach z zachowania się sowy. CCX, Różne wróżby o zbliżającej się śmierci, oprac. B. Jankowska: 400. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, 40 l. Wróżby o śmierci z zachowania się konia, 402. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, 403. Wróżby o śmierci z cieni. CCXI, 404. Zwyczaj tłuczenia naczyń oraz wylewania wody używanej przy myciu zwłok, oprac. K. Zielnica. CCXII, 405. Cel wyposażania zmarłego w pieniądze, oprac. W. Sokół. CCXIII, 406. Sposób wyposażenia zmarłego w pieniądze, oprac. W. Sokół. �246 CCXIV, 407. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami, oprac. W. Sokół. CCXv, 408. Wyposażenie zmarłego w pożywienie i używki, oprac. W. Sokół. CCXVI, 409. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku, oprac. W. Sokół. CCXVII, 410. Czuwanie przy zwłokach, oprac. W. Sokół. CCXVIII, 411. Zabiegi magiczne przy wynoszeniu trumny przez próg, oprac. W. Sokół. CCXIX, Zwyczaje związane z wyprowadzaniem zwłok z domu pogrzebowego na cmentarz, oprac. K. Zielnica: 412. Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzeniem zwłok (zjawiska zanikające), 413. Trzykrotne ruszanie i zatrzymywanie wozu przed wyruszeniem konduktu pogrzebowego, 414. Otwieranie lub zamykanie okien i drzwi, 415. Wyprowadzenie zmarłego na cmentarz. CCXX, 416. Zwyczaj zawiadamiania bydła i pszczół o śmierci gospodarza, oprac. K. Zielnica. CCXXI, 417. Sposoby zawiadamiania wsi o śmierci jednego z jej mieszkańców, oprac. B. Jankowska. CCXXII, 418. Wierzenia w przychodzenie dusz w dzień zaduszny, oprac. B. Jankowska. CCXXIII, 419. Odwiedziny dusz zmarłych w zwyczajach zadusznych, oprac. B. Jankowska. CCXXIV, 420. Reliktowe obdarowywanie dziadów w Dniu Zadusznym, oprac. B. Jankowska. CCXXV, 421. Zwyczaje obdarowywania w Dniu Zadusznym, oprac. K. Zielnica. CCXXVI, 422. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia (przez chodzące postaci), oprac. B. Jankowska. CCXXVII, 423. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia (przez podkładanie podarków), oprac. B. Jankowska. CCXXVIII, 424. Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, oprac. B. Jankowska. CCXXIX, 425. Wigilijne wróżby o urodzaju, oprac. J. Bohdanowicz. CCXXX, 426. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Wielkanocy, oprac. B. Jankowska. CCXXXI, 427. Palenie ogni obrzędowych w zwyczajach dorocznych w końcu XIX i w I poł. XX wieku, oprac. Z. Kłodnicki. CCXXXII, 428. Zakazy wykonywania czynności na progu, oprac. W. Sokół. CCXXXIII, 429. Próg w szkodzących zabiegach magicznych, oprac. W. Sokół. CCXXXIV, 430. Próg w sporzących zabiegach magicznych, oprac. W. Sokół. CCXXXV, 431. Płody rolnicze i symboliczne przedmioty na stole wigilijnym zapewniające urodzaj i pomyślność, oprac. J. Bohdanowicz. �247 CCXXXVI, 432. Poczęstunek po pogrzebie, oprac. 1. Rajces. CCXXXVII, 433. Ośrodki garncarskie w II poł. XIX i w XX wieku, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXXXVIII, 434. Typy pieców piekarskich, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa i R. Reinfuss. CCXXXIX, 435. Ceramika siwa - ośrodki wyrobów, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXL, 436. Techniki zdobnicze w garncarstwie. Ośrodki wyrobu majolik i półmajolik oraz malowanych kafli, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXLI, 437. Reliktowe narzędzia do wysiewania zbóż, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLII, 438. Przebieg badań terenowych prowadzonych na podstawie kwestionariusza nr 8 we wsiach stałej sieci PAE, oprac. W. Sokół. CCXLIII, 439. Wsie stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 5, oprac. Z. Kłodnicki. Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt VIII, mapy 440-521, red. i kierownik naukowy J. Gajek, zeszyt gotowy do druku w 1988 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi - numery map) CCXLlV, 440. Podział administracyjny Polski, oprac. J. Bohdanowicz. CCXLV, 441. Wsi stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 7, oprac. B. Jankowska. CCXLVI, 442. Ości, bodarze i harpuny do połowu ryb, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLVII, 443. Samołówki rybackie, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLVIII, 444. Kłonie l: człapuny, suwaty, bezrękojeściowe kłonie z pałąkiem, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLlX, 445. Kłonie II: sanie, kłonie ramowate, oprac. Z. Kłodnicki. CCL, 446 Znaczenie wyrazów "brodnia", "kłonia", "sak", "wata", "suwata", oprac. Z. Kłodnicki. CCLI, 447. Niektóre rzadsze narzędzia i sposoby połowu ryb, oprac. Z. Kłodnicki. CCLII, 448. Ludowy terminarz siewu zbóż ozimych, oprac. Z. Kłodnicki. CCLIII, 449. Ludowy terminarz siewu owsa i jęczmienia, oprac. Z. Kłodnicki. CCLlV, 450. Reliktowe występowanie krzesiw na przełomie XIX i XX wieku, oprac. B. Jankowska. CCLV, 451. Pieczywa plackowate z zakwaszonego ciasta, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLVI, 452. Formy sukman męskich, oprac. W. Sokół. CCLVII, 453. Typy pasów w ubiorze męskim, oprac. W. Sokół. CCLVIII, 454. Ozdoby szczytowe typu pazdurów, oprac. W. Sokół. CCLlX, 455. Ozdoby szczytowe typu śparogów, oprac. W. Sokół. CTLX, 456. Sanie wyjazdowe, oprac. Z. Kłodnicki. �248 CCLXI, 457. Zabiegi magiczne w wypadku ciężkiego konania, oprac. W. Sokół. CCLXII, 458. Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku, oprac. B. Jankowska. CCLXII, 459. Nakrycie głowy zmarłego, oprac. B. Jankowska. CCLXIII, 460. Nakazy i zakazy związane z pożyczaniem przez ciężarną, oprac. B. Jankowska. CCLXI~ Nakazy i zakazy obowiązujące ciężarną, oprac. B. Jankowska: 461. Złamanie zakazu grozi powikłaniem porodu I, 462. Złamanie zakazu grozi powikłaniem porodu II, 463. Przestrzeganie nakazu ułatwia poród, 464. Niektóre zakazy obowiązujące kobietę w ciąży. CCLXVI, 465. Rodzaje znamion na ciele dziecka jako rezultat złamania zakazów przez matkę, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLXVII, 466. Ludowa etiologia kalectwa noworodków, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLXVIII, Dawne czynności zwyczajowe babki po porodzie: 467. Zabiegi magiczne związane z łożyskiem, oprac. B. Jankowska, 468. Zabiegi magiczne związane z "czepkiem", oprac. B. Jankowska, 469. Zrywanie czapki wchodzącym do izby po porodzie i formy jej wykupu, oprac. B. Jankowska, 470. Prawno-społeczne funkcje "babki", oprac. B. Jankowska i K. Jagieła. CCLXIX, 471. Zwyczajowe formy wynagradzania "babki", oprac. B. Jankowska. CCLXX, 472. Zabiegi magiczne przy pierwszej kąpieli dziecka, oprac. B. Jankowska. CCLXXI, Obrzędowe obdarowywanie niemowlęcia i matki po porodzie: 473. Obdarowywanie położnicy przez sąsiadki i krewne. Stan do 1939 r., oprac. K. Jagieła, 474. Obdarowywanie dziecka pieniędzmi w dniu chrztu, oprac. W. Sokół, 475. Obdarowywanie dziecka płótnem w dniu chrztu, oprac. W. Sokół, 476. Reliktowe formy obdarowywania dziecka. Podarki o charakterze symbolicznym, oprac. W. Sokół. CCLXXII, Zwyczaje i wierzenia związane z izolacją położnicy do czasu wywodu, oprac. J. Bohdanowicz: 477. Różne zakazy obowiązujące położnicę, 478. Zakazy czerpania wody w tym okresie, 479. Ludowe uzasadnienie izolacji położnicy, 480. Zwyczajowy okres izolacji położnicy. CCLXXIII, Zwyczajowa recepcja dziecka do rodziny i społeczności lokalnej: 481. Reliktowe obrzędy recepcyjne związane z przyjęciem dziecka do rodziny przez styczność z chałupą lub jej urządzeniami, oprac. 1. Bohdanowicz i K. Jagieła, 482. Reliktowe obrzędy recepcyjne związane z przyjęciem dziecka przez członków rodziny, oprac. J. Bohdanowicz i K. Jagieła, 483. Poczęstunek po urodzinach dziecka, oprac. 1. Bohdanowicz i K. Jagieła, 484. Przyjęcie po chrzcie, oprac. W. Sokół. �249 CCLXXIV, Niektóre zwyczaje związane z chrzcinami i odłączeniem dziecka od piersi: 485. Zwyczajowa ilość rodziców chrzestnych, oprac. W. Sokół, 486. Zakazy i nakazy związane z chrztem w przypadku śmiertelności dzieci w rodzinie, oprac. W. Sokół, , 487. Zabiegi magiczne przy odłączaniu dz'iecka od piersi. Nakazy I, oprac. B. Jankowska, 488. Zabiegi magiczne przy odłączaniu dziecka od piersi. Zakazy II, oprac. B. Jankowska. CCLXXV, 489. Zabiegi magiczne chroniące niemowlę przed porwaniem i zamianą, oprac. B. Jankowska. CCLXXVI, 490. Wątki wierzeniowe o pochodzeniu dzieci, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXVII, 491. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXVIII, 492. Demony, którymi straszy się dzieci, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXIX, 493. Formy dożywocia i jego ludowe nazwy, oprac. W. Sokół. CCLXXX, 494. Zwyczajowe normy użytkowania chałupy przez starych rodziców po przekazaniu gospodarstwa dzieciom, oprac. W. Sokół. CCLXXXI. Zwyczaje w cyklu Bożego Narodzenia, oprac. B. Jankowska: 495. Przysposobienie izby na wigilię, 496. Słoma i nie młócony snop w zwyczajach wigilijnych, 497. Słoma wigilijna w zabiegach magicznych, 498. Chodzenie dzieci "po szczodrakach". CCLXXXII, 499. Zabiegi magiczne zapewniające urodzaj drzewom owocowym, oprac. B. Jankowska. CCLXXXIII, 500. Obrzędy i zwyczaje zapustne, oprac. B. Jankowska. CCLXXXI~ 501. Widowiska i korowody zapustne, oprac. B. Jankowska. CCLXXXV, 502. Zwyczaj tłuczenia garnka w okresie postu, oprac. J. Bohdanowicz. CCLXXXVI, 503. Zwyczaj wiosenny chodzenia z "gaikiem", oprac. W. Sokół. CCLXXXVII, 504. Zwyczaj wiosenny "Marzanna", oprac. W. Sokół. CCLXXXVIII, 505. Zabiegi magiczne z ziarnem siewnym, oprac. Z. Kłodnicki. CCLXXXIX, 506. Nakazy obowiązujące siewcę w czasie siania ziarna, oprac. Z. Kłodnicki. CCXC, 507. Palma wielkanocna w magicznych zabiegach rolniczo-budowlanych, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCI, 508. Magiczne funkcje palmy wielkanocnej, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCII, Obchody, gry i zabawy w okresie wielkanocnym: 509. Wyścigi gospodarzy po rezurekcji, oprac. W. Sokół, 510. Gry i zabawy pisankami, oprac. J. Bohdanowicz, �250 511. Zabawy huśtawkowe, oprac. W. Sokół, 512. Święcenie pól i zagród, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCIII, 513. Zwyczaj oblewania wodą w okresie wielkanocnym, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCIY, 514. Zwyczaj smagania wielkanocnymi witkami, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCV, SIS. Obchody wielkanocne typu kolędowego, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCVI, 516. Zakaz spania w czasie dnia w okresie wielkanocnym, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCVII, 517. Kształt i nazwy ostatniego snopa, oprac. K. Jagieła. CCXCVIII, 518. Ścinanie ostatnich kłosów i ich nazwy, oprac. K. Jagieła. CCXCIX, 519. Zabiegi magiczne wiążące się z ostatnimi kłosami, oprac. K. Jagieła. CCC, 520. Oblewanie wodą w zwyczajach żniwnych, oprac. K. Jagieła. CCCI, 521. Dokumentacja badań. Wykaz ankiet. Sygnaturowy wykaz wsi, w których przeprowadzono poszukiwania ankietowe, oprac. A. Mączyńska. Polski Atlas Etnograficzny zeszyt IX, mapy 522-628, red. J. Bohdanowicz, zeszyt gotowy do druku w 1988 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi numery map) CCCII, 522. Wsi stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 9, oprac. B. Jankowska. CCCIII, Tkaniny pasiaste w ubiorze ludowym, oprac. A. Mączyńska: 523. Strój męski - spodnie, 524. Strój kobiecy - spódnica, 525. Strój kobiecy - fartuch, 526. Strój kobiecy - kaftan, stanik, pstrucha. CCCIV, Męskie nakrycia głowy, oprac. A. Szymański: 527. Czapki sukienne i dziane, 528. Kaszkiety i maciejówki, 529. Tradycyjne kapelusze filcowe, 530. Kapelusze plecione. CCCv, 531. Męskie czapki futrzane i futrzano-sukienne (druga połowa XIX-XX wiek), oprac. A. Szymański. CCCVI, 532. Młyny wietrzne - wiatraki, oprac. A. Szymański. CCCVII, 533. Mała architektura sakralna - kapliczki domkowe naziemne, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. CCCVIII, 534. Mała architektura sakralna - kapliczki słupowe, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. �251 CCCIX, 535. Mała architektura sakralna - kapliczki skrzynkowe i wnękowe, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. CCCX, 536. Sposoby konserwowania wieprzowiny i drobiu, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXI, 537. Obdarowywanie sąsiadów po świniobiciu, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXII, 538. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw, oprac. B. Czuchnowska i A. Mączyńska. CCCXIII, 539. Osoby udające się z pierwszą wizytą do domu dziewczyny w celach matrymonialnych, oprac. A. Mączyńska. CCCXIV, 540. Symboliczne formy zawierania małżeństw, oprac. A. Mączyńska. CCCXY, Niektóre zwyczaje związane z obrzędowymi odwiedzinami, oprac. A. Mączyńska: 541. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów w domu dziewczyny podczas pierwszych odwiedzin, 542. Ilość obrzędowych odwiedzin, 543. Wymiana darów między młodymi, 544. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych. CCCXVI, Tradycyjne zapraszanie gości na wesele, oprac. A. Mączyńska: 545. Zapraszanie przez młodych po raz pierwszy, 546. Zapraszanie przez młodych po raz drugi i trzeci, 547. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz pierwszy, 548. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz drugi i trzeci. CCCXVII, 549. Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXVIII, 550. Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXIX, 551. Tradycyjne sposoby przybycia osób zapraszających gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXX, Niektóre tradycyjne zwyczaje przedweselne, oprac. A. Mączyńska: 552. Sposoby obdarowywania młodych i domu weselnego, 553. Zwyczaj przynoszenia produktów spożywczych do domu weselnego, 554. Zwyczaj obdarowywania młodych darami rzeczowymi, 555. Wieczór kawalerski. CCCXXI, Dziewiczy wieczór, oprac. A. Mączyńska: 556. Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej, 557. Zwyczaj wypiekania pieczywa w domu panny młodej, 558. Zwyczaj tłuczenia naczyń na progu domu weselnego, 559. Zwyczaj chodzenia z muzyką. CCCXXII, 560. Strój głowy panny młodej podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Jankowska. CCCXXIII, 561. Wianek jako tradycyjny ubiór panny młodej w XIX w., oprac. B. Jankowska. �252 CCCXXIV, 562. Osoby zdejmujące wianek pannie młodej przed oczepinami, oprac. B. Jankowska. CCCXXV, 563. Zwyczaje i obrzędy wykonywane z wiankiem panny młodej w tradycyjnym weselu, oprac. B. Jankowska. CCCXXVI, 564. Recepcyjne momenty w obrzędowości ranka przed ślubem w tradycyjnym weselu, oprac. B. Jankowska. CCCXXVII, 565. Tradycyjne formy zawarcia małżeństwa, błogosławienie i pożegnanie z domem, oprac. B. Jankowska. CCCXXVIII, 566. Tradycyjny sposób udawania się i powrotu państwa młodych ze ślubu, oprac. B. Jankowska. CCCXXIX, 567. Witanie państwa młodych po powrocie z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXX, Zwyczaje związane z pieczywem, zbożem i słodyczami w tradycyjnym weselu: 568. Drobne pieczywo weselne, oprac. J. Bohdanowicz, 569. Obdarowywanie dzieci drobnym pieczywem i słodyczami przez osoby z orszaku weselnego, oprac. B. Jankowska. 570. Obsypywanie młodej lub młodych, oprac. B. Jankowska. 571. Zwyczaje związane z chlebem przy powitaniu młodych po przyjeździe z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXXI, 572. Zwyczaje i obrzędy w czasie powitania państwa młodych po przyjeździe z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXXII, Lokalizacja niektórych obrzędów weselnych: 573. Tradycyjne miejsce ubierania panny młodej do ślubu, oprac. B. Jankowska. 574. Uczta weselna po powrocie z kościoła, oprac. 1. Bohdanowicz, 575. Miejsce dokonania oczepin, oprac. K. Jagieła, 576. Rola karczmy podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Jankowska. CCCXXXIII, 577. Tradycyjne potrawy weselne, Oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXIV, 578. Tradycyjne potrawy weselne - kasze, oprac. 1. Bohdanowicz. CCCXXXv, 579. Pieczywo weselne. Kołacz - korowaj, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXVI, 580. Zdobienie pieczywa weselnego - ozdoby z ciasta, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXVII, 581. Zdobienie pieczywa weselnego - ozdoby roślinne, oprac. 1. Bohdanowicz. CCCXXXVIII, Tradycyjne potrawy i pieczywo weselne, oprac. J. Bohdanowicz: 582. Polewki i rosoły, 583. Potrawy mięsne, 584. Ilość wypiekanych kołaczy, 585. Funkcje obrzędowe pieczywa weselnego. CCCXXXIX, 586. Formy obdarowywania panny młodej pieniędzmi w czasie rozplecin i oczepin, oprac. K. Jagieła. �253 CCCXL, Reliktowe zwyczaje weselne: 587. Terminy dokonywania rozplecin i postrzyżyn, oprac. K. Jagieła, 588. Formy obrzędowych posadzin panny młodej do rozplecin i oczepin, oprac. K. Jagieła, 589. Relikty pokładzin, oprac. K. Jagieła, 590. Ogień i woda w zwyczajach przenosinowych, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLI, 591. Terminy przenosin podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLII, 592. Powitanie panny młodej po przenosinach podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLIII, Obrzędy i zwyczaje praktykowane podczas przenosin, oprac. B. Czuchnowska: 593. Zwyczaje przy obdarowywaniu się pieczywem w czasie powitania w domu młodego, 594. Obrzędy recepcyjne i zwyczaje związane z przejściem młodej do domu młodego, 595. Obdarowywanie przez młodą rodziny męża i gości weselnych, 596. Wróżby i inne zabiegi sprawdzające gospodarność panny młodej. CCCXLIV, 597. Zwyczaje związane z wianem panny młodej, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLV, 598. Poprawiny, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXLVI, 599. Formy rózgi weselnej, oprac. Jacek Bohdanowicz i J. Bohdanowicz. CCCXLVII, 600. Zdobienie rózgi weselnej, oprac. Jacek Bohdanowicz i 1. BohdanowIcz. CCCXLVIII, Wianek i rózga w obrzędowości weselnej: 601. Tradycyjne spsoby przechowywania wianka panny młodej, oprac. B. Jankowska, 602. Zwyczaje związane z rózgą weselną, oprac. J. Bohdanowicz, 603. Czynności magiczne z rózgą w czasie obrzędów weselnych, oprac. J. Bohdanowicz, 604. Funkcje rózgi weselnej, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXLIX, 605. Główna postać orszaku weselnego i jej nazwy, oprac. B. Czuchnowska. CCCL, 606. Rytualne funkcje starosty podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLI, 607. Rola starosty w ważniejszych aktach wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLII, 608. Funkcja starosty jako kierownika wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIII, 609. Funkcja starosty jako gospodarza podczas wesela ludowego, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIV; Funkcje starosty w sprawach majątkowych podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. �254 610. 611. 612. 613. Uczestnictwo starosty w przedślubnej ugodzie majątkowej, Udział starosty w symbolicznym targu o młodą, Udział starosty w kosztach weselnych, Pośrednictwo starosty w wianowaniu młodej i opłaceniu niektórych kosztów wesela. CCCLV, 614. Opieka starosty nad młodymi podczas uroczystości weselnej, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVI, 615. Atrybuty starosty weselnego - przedmioty trzymane w ręce, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVII, 616. Oznaki starosty weselnego przy ubiorze, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVIII, 617. Oznaki starosty weselnego przy nakryciu głowy, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIX, 618. Atrybuty st. drużby - przedmioty trzymane w ręce, oprac. B. Jankowska. CCCLX, 619. Atrybuty st. drużby przy ubiorze, oprac. B. Jankowska. CCCLXI, 620. Atrybuty st. drużby przy nakryciu głowy, oprac. B. Jankowska. CCCLXII, Zdobienie jaj wielkanocnych i ich nazwy, oprac. M. Kaczanowska: 621. Zdobienie jaj wielkanocnych techniką woskową, 622. Techniki zdobienia jaj wielkanocnych, 623. Nazwy zdobienia jaj wielkanocnych I, 624. Nazwy zdobienia jaj wielkanocnych II. CCCLXIII, 625. Funkcje "majów" i terminy ich stawiania, oprac. K. Jagieła, W. Sokół, A. Szymański. CCCLXIY; 626. Miejscowości, z których informacje związane z tematyką zeszytu IX PAE pochodzą ze zbiorów muzealnych i archiwalnych, oprac. A. Szymański. CCCLXV, 627. Miejscowości, z których informacje związane z tematyką zeszytu IX PAE pochodzą z literatury, oprac. A. Szymański. CCCLXVI, 628. Miejscowości, z których pochodzą informacje ankietowe, związane z tematyką zawartą w zeszycie IX PAE, oprac. A. Szymański. �255 ANEKS NR 3 Spis map Polskiego Atlasu Etnograficznego w układzie rzeczowym według 1. Gajka (zeszyty I-VIII) i Z. Kłodnickiego (zeszyt IX i literatura*) Skróty: ADV - Atlas der deutschen Volkskunde AJKLW - Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski AKLP - Atlas kultury ludowej w Polsce Układ rzeczowy (numery zeszytów PAE podano cyframi rzymskimi, numery map - arabskimi) Komentarze i inne prace oparte na mapach i materiałach PAE oraz literatura uzupełniająca ** Kultura materialna I. Zbieractwo: Zbierackie czerpaki zgrzebłowatc - VI, 309. Zbieractwo: grzybów - VI, 312-315; VII, 368-371; roślin [borówki bagienne, perz, oset, zaj«cza kapusta, manna, stokłosa, bukiew, żołędzic, pastcmak, jałowicc, jcżyny, lebioda, czarny bez, t.arnina, kalina, berberys, jarzębina]VI, 310; VII, 356-367. Sciąganie soków z drzew - VI, 3 II. Jankowska, 1996a. Bohdanowicz, 1996. II. Rybołóstwo: Sposoby połowu ryb: łapanie ryb rękami, głuszenie, trucie - VIII, 446. Narzędzia do połowu ryb: bodarze, ości, kłonic (człapun, kłonia opałkowata, kłonic pałąkowate, kłonie ramowate, sanie, suwata), kotwy, nastawki, sieci matniowe, samołówki (samołówki prymitywne, lasy, bębcnki, wiersze, więcierze-żaki), sidła, szczypce, włoki, zarzutnie - VII, 422-446. Kłodnicki, 1974b, I 976c, 1986-1988, 1987, 1992. (Moszyński, 1929b; Znamierowska-Prtifferowa, 1957; Olędzki, 1962; Mocarska-Kowalska, 1963; AJKLW, 1996). III. Pasterstwo i hodowla: Hodowla pszczół (ule) VI, 316, 317. Budynki i urządzenia związane z pastcrstwem i hodowlą - l, 54-57; II, 108-110. Jankowska, 1994. Kwaśniewski, 1961. Szymański, 1994a. (Baranowski, 1966; Zaręba 1972;Lempka, 1976). IV. Rolnictwo (Moszyński, 1929b). Narzędzia rolnicze: motyki, kopaczki - III, 130-139; radła - III, 240-147; sochy - zesz. próbny 3; 1,3-4; II, 58-65; pługi i płużyce - III, 148-158; brony - 1,5-9, narzędzia do siewu - VII, 437; sierp i kosa - zesz. próbny 8, 10, II; I, 27-30; II, 68-69; cepy imłócenie-zesz. próbny9, 12, 13; I, 31-34; 11-70-74. Jankowska, 1993; Garyga, 1963. (Moszyński, I 929b, 1937a; Judycka, 1957, 1961; Dobrowolska, 1967; Smułkowa, 1968; Wiegelmann, 1969; ADV, 1962, 1973; Zaręba, 1970; Meiners, 1983; Cox, 1985; AJKLW, 1982, 1986; Baranowski, 1966; Lempka, 1976; Nowosz, 1976; Górak, 1992; Brencz, 1996). Marczyk, 1993a,b; Sokolewicz, 1993; Szymański, I993a; Kłodnicki, I994b, 2000; Nasz, 1960; Pawłowska, 1994; Trojan, 1983, 1994a,b. Prace i technikirolnicze:formy transportu nlll7.((dzi w pole - Szymański, 1994b.~cka I. 10-14; II, 66; VI, 340, 341; techniki orki, ugorowanie, siew zbóż - zesz. próbny 4-7; III, 159-163; terminarz siewu zbóż - VIII, 447-448; przesuszanie zbóż (formy kopic) - l, 35-39; II, 75-79. 1994b, 1993. Kłodnicki, 2000. Grochoiski, 1994. (zaręba, 1970; AJKLW, 1982; ADV, 1939; Kaiser, 1936; Baranowski, 1966). �256 Zwierzęta Pociągowc - I, 15- I8. Pudło, 1962. Marczyk, 1994. (Baranowski, 1966, 1967; Gajek, 1967; ~ka, 1976; A1KLW, 1986,1989,mapy,483-497). Przechowywanie nie wymłóconego zboża: brogi, stogi, sterty, stodoły - III, 164-173. Dołżycka, 1994a,b.Kwaśniewski, 1965; Staszczak, 1963. (Moszyński, 1929b; Baranowski, 1966; Zaręba, 1970, 1972; Lempka, 1976;AJKLW, I982). Przechowywanie ziarna: w spichrzach - zesz. próbny 14; l, 40, 45-49; II, 80-87; w komorach - I, 40-44; n, 82, 86, 88-96; w sąsiekach stodół- I, 40, 43; H, 97-107; na strychach - zesz. próbny 15; I, 40, 44; w kadłubach, słomiankach, workach - I, 50-53; IV, 345-348. Bohdanowicz, 1972, 1973b, 1976b, 1977, 1994. Kłodnicki, Baranowski, 2000. 1966, Górak, 1992). Rośliny uprawne: ber - l, 37; krzyca 24; pszenica - l, 22; żyto - I, 21-22. Hofman-Liandzis, 1962. Szymański, 1993. (Baranowski, 1966, 1967; Zaręba, 1970). Gajek, 1967. I, 19-27; proso - l, 23, V. Pożywienie Bohdanowicz, 1973a. (WiegeImann, 1967a; Tolksdoń, 1975). Narzędzia do przygotowania pożywienia: naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody - VI, 343, 344; nosidła - IV, 240, 241; niecenie ognia (krzesiwa) - VlIl. 447; stępy - V, 251-256; żarna - V, 257-261; maślnice -VI, 334-337. Dołżyeka, I996a,b; Kłodnicki, I997b. Jankowska, 1996e. Jagieła, 1973a,b,c, I996a,b. (popiel, 1936; Zaręba, 1970, 1972; AJKLW, I979a). Konserwacja mięsa - Bohdanowicz, 1996. (AKLW, I979a). IX, 536. Pożywienie głodowe (zob. też zbieractwo) 356-371. VII, 310-315, Potrawy i napoje: soki z drzew - VI. 311; kwas pitny VI, 318; grzyby - VI, 312-3 I5; VII, 368, 379; borówki bagienne - VI, 310; jeżyny - VII, 362; ezamy bez - VII, 364-365; jałowiec - VII, 361; siara - VI, 338, 339; kasze - VI, 325-327, 329; VH, 372-375; mak -VI, 333; VII, 376-378; placki z ciasta zakwaszonego - VIII, 451; chleb - V, 262-265; polewki, bryje i zupy - V, 266, 267; VI, 318-321; VH, 380-382; pieróg i pierogi - VI, 327-332; gołąbkiVI, 325, 326. Pożywienie obrzędowe - VII, 368-383; VIll, 483; w obrzędaeh weselnych - IX, 568, 569, 571, 593, 595; potrawy wigilijneVH, 379; siemię w potrawach wigilijnych - VI, 383. Używki: fermentowane soki z drzew borówek bagiennych - VI, 3 10. VI, 311, spożywanie Bohdanowicz, 1996. (Wiegelmann, I967a). Bohdanowiez, 1973a, 1996. (Moszyński, 1929b; A1KLW, 1979a; Brencz, 1996; ADV, 1959, 1962, 1965; Kaiser, 1936; Wiegelmann, I967a; Zaręba, 1972;Tolksdorf, 1975). Bohdanowicz, 1973a, 1996. (AD V, 1938, 1959, 1962; Kaiser, 1936;Prinz iFrauenknecht, 1963; Wiegelmann, 1963a-d, I967a; Toklksdorf,I975) Bohdanowicz, 1996. (ADV, 1959,1962, Frauenknecht, 1963). VI. Obróbka surowców Plecionkarstwo Obróbka włókna - Garncarstwo - V, 275-281; VI, 346-348, 355. V, 268-272. VH, 433-436. (Znręba, 1972). (Moszyński, I929b; Dobrowolska, 1967; AJKLW, 1991; Brencz, 1996, ADV, 1962). �257 VII. Odzież: zapaski naramicnnc - III, 185, 186; fartuchy lX, 525; spódnice - IX, 524, kaftany, staniki, pstruchy - IX, 526; chamelki - VI,351; ml(skic nakrycia głowy - VI, 349, 50; lX, 527-531; sukmany - VIII, 452; spodnie - IX, 523; pasy wełnianc - VlIl, 453; obuwic - VI, 352. (Moszyński, 1929b; AJ KLW, 1991). VIII. Budownictwo (zob. też przcchowywanic nic wymłóconego zboża) (Moszyński, 1929b; Tłoczek, 1958; Schier. 1966; Ganckaja i in., 1968; Pokropek, 1976). Ziemniaki i piwnice - Bohdanowicz, 1995b. (Zarl(ba, 1972; Górak, 1992). zesz. próbny, 16; III, 174-182. Elementy konstrukcji: spichrzy i stodół - I, 46-49; II, 83-85, 100-102,129; IV, 191-199,220,221,223; ściany przysłupowc - II, 129; IV, 224; wyprawa i bielenie ścian - IV, 198,199; konstrukcje i formy dachu oraz powały - II, 87,103-105; materiał i sposoby krycia dachu - IV, 207-21 I. Jagiela, 1995a, c; Dołżycka, I995a,c,d,e; Bohdanowicz, Kłodnicki, 1995a. 2000. Staszczak, 1963. (Bachmann, 1929; Tłoczek, 1958; Łęga, 1961; Basara, 1964; Dobrowolska, 1967; Zaręba, 1972; Górak, 1992; Pokropek, M. i W., 1995). Ozdoby szczytowe (pazdury, śparogi) - Staszczak, 1963. (Bachmann, 1929; Dobrowolska, 1967; Górak, 1992). VlIl, 454, 455. Rozplanowanie chałup - II, 88-96; IV, 212-218, 222, 224; chałupy szerokofrontowe - III, 183; IV, 212-218, 222, 224; rozplanowanie chałup wąsko frontowych - III, 183; IV, 219, 222, 224; chałupy pil(trowc IV, 224; chałupy podcicniowe III, 183, 184; chałupy z wnl(trzami gospodarczymi pod jcdnym dachem I, 41, 44, 56, 57; II, 88-96, 98, 109, 110, IV, 212-219, 224. Chałupy i urządzcnia wnl(trza (nazcwnictwo) - II, 81, 96, 107,124; IV, 222, 225-228. Jagieła, I995b,d; Jankowska, I995a,b. Staszczak, 1963. Lew, Trocka-Leszczyńska, 1963. 1995. Pokropek, M. iW. 1995; Kłodnicki, 2000. (Wróblewski, 1958; Tłoczek, 1958; Łęga, 1934, 1960, 1961; Basara, 1964; Zarl(ba, 1972). Palenisko do gotowania -11, II I, 116-120, 126, 127; IV, 211-224. Piece piekarskie (zob. też pożywicnic, chlcb) - 11, 112-115, 119-124, IV, 211-244. Kominy i piece do ogrzewania - 11, 125-128; IV - 214, 216-218. SzyKwaśnicwski, 1963. mański, 1995. Staszczak, 1963. Skarżyński, 1963. Kłodnicki, 2000. (Brencz, 1996; Zaręba, 1972). Trocka-Leszczyńska, 1995. Strychy ("wyżki" i "góry") - zcsz. próbny, 15; I, 44; IV, 224. Budynki gospodarcze: spichrze - zesz. próbny, 14; I, 40, 45-49; II, 80, 81, 83-87; komory - I, 40-43; II, 82, 88, 96; IV, 212, 218, 222, 224; stodoły - I, 43; II, 97-107; IV, 222, 224; stajnie, chlewy, obory i inne - zesz. próbny, 17; I, 56, 57; 11, 108-110; IV, 214, 216, 222, 224; młyny wictrznc (wiatraki) - IX, 532; nazewnictwo: zesz. próbny, 17; II, 81,96, 106-108; III,182-184. Skarżyński, 1962. Dołżycka, 1994b. Staszczak, 1963. (Basara, (965). (Łęga, 1933, 1961; ADV, 1939; Zarl(ba, 1972; (992) Jankowska, Górak, 1995a. Ogrodzenia - Kłodnicki, 1995. Staszczak, 1963. (Zaręba, 1972; Górniak, 1992; Basara, 1965). V, 294, 295. Architektura sakralna (kapliczki) - lX, 533-535. (Górak, (992). �258 IX. Transport i komunikacja Transport nasobny i ręczny: nosidła - IV, 240-241; konewki, wiadra - VI, 343, 344; płachty - V, 274; kosze, opałki i torby - V, 273, 275-281; VII, 384-387; reliktowe formy transportu ręcznego i nasobncgo (rezginie i in.) - V, 273. Narzędzia płozowe (włóki) - I, 10-14; II, 66; IV, 340, 341. Typy i odmiany sań: sanic robocze - VII, 388-395; sanie wyjazdowe - VIII, 456. Narzędzia kołowe ciągnione lub pchane przez człowicka: taczki - V, 282-283; wózki dwu- i czterokołowe- V, 284. Wozy ciągnione przez zwierzęta - V, 286-293. Uprząż Uarzma, jarzmice, chomąta, szle) 285. X. Sprzęty i narzędzia domowe: kołyski Łyżniki - VI, 253. Skrzynie: na zbożc - VI, 347-348. Kijanki do prania - IV, 229-235; V, V, 296-302 VI, 354. Kultura spoleczna I. Rodzina, obrzędy i zwyczaje rodzinne: Obrzędy i zwyczaje urodzinowe: wróżby z zachowania się ptaków - VII, 399; zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną (magia izolacyjna VIII, 460-464, 477, 478; przyczyny znamion u niemowląt - VIII, 465; przyezyny wrodzonego kalectwa - VIII, 466; zabiegi magiczne z łożyskicm i czcpkiem - VIII, 467, 468; zwyczajowe funkcje "babki" - VIII, 467472; obdarowywanie dziecka VIII, 473-476; nakazy izolacyjne obowiązujące polożnicę (do wywodu) - VIII, 479480; przeżytki obrzędów recepcyjnych VIII, 481-484; chrzciny i chrzestni VIII, 484-486; zabiegi magiczne związane z chrztem i odłączeniem dziecka od picrsi - VIII, 486-488; zabiegi magiczne chroniącc niemowłęta przed porwaniem przez demony VIII, 489, 491, 492; wątki o pochodzeniu dzieci - VIII, 490. ObTZQdyi zwyczaje weselne. zawarcic matżcństwa: IX, 538-620; swatanie i zaręczyny - IX, 538-542; spraszanie gości weselnych IX, 545-551; wigilia ślubu - IX, 555-559; strój weselny - IX, 560, 561; miejsce ubierania się do ślubu - IX, 573; sposób udawania się młodych do ślubu i ich powrót z kościołaoraz sposób witania w domu - IX, 566, 567, 608, 614; zachowania obTZQdowepo powrocic ze ślubu - IX, 572, 590; chleb w obTZQdzie weselnym - IX, 571, 593, 595; obsypywanie panny młodej zbożem, orzechami i słody-czarniIX, 570; uczta weselna - IX, 574, 609; potrawy obTZQdowe - VIII, 372; IX, 557, 568, 577-585; zwyczaje i obTZQdy związane z wiankiem panny młodej - IX, 556, 561-563, 601; oczepiny - IX, 575, 586; obdarowywanie podczas wesela - IX, 586, rozpleciny, postrzyżyny i pokładziny - IX, 587-589, 607; przenosiny - IX, 590-597, 607; poprnwiny - IX, 598; rózga weselna - IX, 556, 599, 600, 602-fJ04; starosta weselny -IX, 605-617, starszy drużba - IX, 618-620; rola karczmy w tradycyjnym weselu - IX, 576. Kłodnicki, 1971, 1974a, 1975, 1976b, 1981, 1997b, 2000. Dol· żyeka, 1996a (Moszyński, 1929b; Wiegelmann, 1969; :laręba, 1972;AJKLW, 1989). Szymański, 1994a. Marczyk I., 1997. (Zaręba, 1970; AJKLW, 1989; Wagner, 1981). Kłodnicki, 1997b, 2000. (Zar~a, 1972;AJKLW,1989). Marczyk M., 1997. Kłodnicki, 2000. (peGler, 1932; :laręba, 1970; AJKLW, 1989; Brencz, 1996;ADV, 1977;Wagner, 1980). Jagieła, 1997; Grocholski, 1997. Klodnicki, 2000. (Moszyński, 1929b, 1937a; Dobrowolska, 1967; Zaręba, 1970; AJKLW, 1989; Górak, 1992; Brenez, 1996; ADV, 1977). (ADV, 1936; Zaręba, 1972). Jankowska, 1996b. Bohdanowicz, 1972. (:laręba, 1972). Moszyński, 1925; 1929b; Dobrowolska, 1967; zaręba, 1972;G6rak, 1992). Jankowska, 1999d. (ADV, 1936, 1938, 1962, 1977. 1979; Kaiser, 1936; Martin, 1964; Grober-Gliick, 1985). (ADV, 1958, 1973; Kaiser, 1936; Martin, 1959. 1983; Zaręba, 1974) (Mielczarska, 1931). �259 Obrzędy, zwyczajc i wicrzcnia pogrzcbowc: wróżby o śmicrci VII, 396-398, 400-403; zwyczaje związane z cil(żkim konaniem - VIII, 457; mycie zwłok - VIII, 404; ubiór zmarłych - VllI, 458, 459; wyposażenic zmarłcgo - VII, 405-409; czuwanie przy zmarłym - VII, 410; zabiegi magiczne przy wyprowadzaniu zwłok -VII, 411-415; zawiadamianie bydla, pszczół o śmierci gospodarza - VII, 416; zawiadamianie wsi o śmiercj członka rodziny - VII, 417; pocz«Stunek po pogrzebie - VU, 432; przychodzenie dusz zmarłych - VII, 4 I8-420. Bohdanowicz, I999a,b,c,d,e. Jankowska, 1999a,b,c,d,e. (AJKLW, 1991; Brencz, 1996;AKLP, 1934, 1936; ADV, 1939, 1959, 1962, 19n, 1979; Frauenknechl, 1963, 1964a-<!; Prinz, 1963; Wiegelmann, 1964<K:; Wiegelmann i Frauenknechl, 1963, 1964; Zender, 1963, 1964a,b). II. Obrzl(dy i zwyczaje doroczne: Cykl agrarno-solarny: wymuszanie urodzaju na drzewach VIII, 499; chodzenie z gaikiem - VIII, 503; Marzanna - VIII, 504; zwyczaje palenia ogni obrzędowych - VII, 427; zwyczaje siewne - VIII, 505, 506; zwyczaje dożynkowc (ostatni snop i ostatnie kłosy, oblewanie) - VIII, 517-520, zwyczaj stawiania "maja" - IX, 625. (Klimaszewska, 1981; AKLP, 1935; Brencz, 1996). Kłodnieki, 1980, 1993, 1994b. (ADV, 1937, 1938; Kaiser, 1936; Łl(ga, 1960; Dworakowski, 1964). Cykl świąt chrzcścijańskich, kościelnych: Adwent - VII, 424; Boże Narodzenie - VII, 422-425; przysposobienie izby na wigilil( B.N. - VIII, 495; słoma w magicmych zwyczajach wigilijnych - VIII, 496, 497; szczodraki - VIII, 498; potrawy wigilijne (barszcz, gołąbki, pierogi, potrawy z makiem, kucja, grzyby, kasza prosiana, kasza gryczana, kasza j«Czmienna,kluski, groch, polcwki, sierniciJVI, 320, 326,329-333; VII, 368-371, 373-378, 380-383; zwyczaje i widowiska zapustne - VIII. SOI, 502; Niedziela Palmowa - VIII, 507, 508; zwyczaje i obfZ«dy wielkanocne (wyścigi po rezurekcji, świl(ccnie gospodarstw i pól, gry w pisanki, zwyczaje huśtawkowc, oblewanie wodą, smaganie witkami, zakaz spania w dzień, obchody typu kolędowego) - VII, 426; VlIl, 509-516; świl(to zmarłych (zaduszki) - VII, 4 18-421. 1936; ADV, 1936, 1937, 1938, 1959; Kaiser, 1936; Reiman, 1972; Dworakowski, 1964; Tolksdorf, 1975; Klimaszewska, 1981; Brencz, 1996). Bohdanowicz, 1973a,b. (Dworakowski, 1964) Jankowska, 199ge. IlL Pomoc sąsiedzka: obdarowywanie sąsiadów po świniobiciu -IX, 537. Bohdanowicz, 1996. (BaruzziLeicher, 1964;~, 1974). IV. Zwyczaje prawne (prawo zwyczajowe): (Frauenknecht, J 983). Ustalenia dotyczące spraw majątkowych i organizacji wesela IX, 544; IX, 610--ó13. Wyposażenie zmarłcgo jako relikt norm prawnych - VII, 405-409, 417. Bohdanowicz, 1999c. (ADV, 1959; Zarl(ba, 1974). Formy dożywocia i ich nazwy; użytkowanie chałupy przez rodziców na dożywociu - VllI, 493, 494. (Zarl(ba, 1974). Zwyczajowe obdarowywanie: VII, 426 (obdarowywanie "babki" - VIII, 471; położnej i dziecka - VIII, 473-476; wymiana darów między młodymi - IX, 543; obdarowywanie młodych wesela 552-554; obdarowywanie pieczywem (podczas i przenosin) - IX, 568, 569, 586, 592, 595; szczodraki - forma VllI, 498; obdarowywanie sąsiadów obdarowywania i krewnych po świniobiciu - łX, 537). (ADV, 1937, 1958, 1959). (AKLP, Bohdanowicz, 1996. Funkcje "babki": VIII, 469. Reliktowe zwyczaje recepcyjne: VIII, 48ł-484, 592,594,597. IX, 564, 567, Kultura duchowa I. Wróżby: w obrzl(dzie przenosin - IX, 596; z zachowania sil( zwierząt (kura, sowa, ptak, koń, pies, kret) - VII, 399-402; z cieni - VII, 425; wigilijne wróżby urodzaju - VII, 425. Jankowska, 1999d. (AKLP, 1934,1935). �260 II. Magia: magia siewna - VIII, 50S, 506; zwyczaje przejściowc - VII, 405, 406; VIII, 460-468; wianek panny młodej - łX, 561, 563; obsypywanie panny młodej ziarnem, orzechami i słodyczami - IX, 570; zachowania obrz«dowe i magiczne po powrocie ze ślubu - IX, 572; podczas przenosin - IX, 594; chleb w obrz«dzie wesclnym - IX, 571, 593; rośliny w magii (jałowice) VII, 361; wianek i rózga wcselna - IX, 601, 603; próg w magii - VII, 411,428-430; czynności chroniące przed złym wpływem zmarłych - VII, 412-415; kurze pierze utrudniające konanie - VIII, 457; nakrycie i zastawa stołu wigilijnego jako zabieg zapewniający urodzaj - VII, 431; obdarowywanie zwyczajowe jako zabieg magiczny - VII, 420-426; VIII, 473-476; zakaz pożyczania - VIII, 460; magia recepcyjna - VIII, 499; wymuszanie urodzaju na drzewach owocowych - VIII, 499; zwyczajowe tłuczenie garnków - VII, 404; VIII, 502, 503; IX, 558. Kłodnicki, 1994b. (ADY, 1973). Marczyk, 1999. Bohdanowicz, 1999d,e. III. Medycyna ludowa: rośliny (jałowice, czarny bez i tarnina, jarz«bina, kalina, berberys) jako leki - VII, 361, 365-367. Bohdanowicz, 1936). IV. Wierzenia i kulty: wyobrażenia o świecie pozagrobowymVII, 405-409; duch, dusza - VII, 418, 419; kult zmarłych - VII, 420. Bohdanowicz, 1999c. Jankowska, 199ge. V. Demonologia: demoniczny charakter dusz zmarłych i zwłok - VII, 404, 412, 414, 415; demony porywające i zamieniające dzieci - VIII, 491, 492; demony i straszydła, którymi straszą dzieci - VIII, 492. Bohdanowicz, 199ge. (PeBler, 1931; Kaiser, 1936; ADY, 1965; AKLP, 193~1936). 1996 (Kaiser, VI, Sztuka ludowa: zdobienie ceramiki - VII, 436; zdobienie i techniki zdobnicze jaj wielkanocnych - IX, 621-622. VII. Literatura ludowa: wątek o porywaniu i zamienianiu dzieci przez demony - VIII, 492. (AKLP,1936). VIII. Muzyka i taniec: zwyczaj w wieczór przedślubny - IX, 559. (Zar«ba, 1974; Dąbrowska, 1980; 1981; St«szcwski, AKLP, 1936;ADV, 1939). "chodzenia z muzyką" • Z braku miejsca pominięto mapy opublikowane w atlasach językowych; mapy nazw artefaktów i czynności oraz różnych zjawisk kulturowych znajdujące się w tych atlasach przynoszą informacje uzupełniające mapy etnograficzne lub ułatwiające ich interpretację . •• W nawiasach podano prace etnogeograficzne oparte na materiałach innych niż PAE, a mianowicie Atlas der deutschen Volkskunde (ADV) i komentarze do ADV (Atlas der deutschen Volkskunde Neue Folge - Erliiuterungell) oraz obszerny artykuł Erste Ergebnisse der AD V-Umfragen zur alten biiuerlichen Arbeit (Wiegelmann, 1969), obejmujące m.in. ziemie zachodniej i północnej Polski, Atlas der pommerschen Volkskunde (Kaiser, 1936), obejmujący Pomorze w granicach sprzed II wojny światowej, Atlas kultury ludowej w Polsce (AKLP), Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski (AJKLW), oraz inne prace, w których autorzy zamieszczali mapy różnych zjawisk kulturowych, obejmujące całą Polskę lub większe obszary kraju. Źródła Protokół konferencji Polskiego Atlasu Etnograficznego zorganizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, poświęconej zagadnieniom narzędzi rolniczych w polskiej kulturze ludowej, w dniach od 6-8 czerwca 1955 r., ss. 213 (maszynopis w zbiorach Z. Kłodnickiego). Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem ss. 12 (kopia w zbiorach Z. Kłodnickiego). Etnograficznym za rok 1963, oprac. 1. Oajek, �261 Gajek J., Polski Atlas Etnograficzny w latach 1954-1968, Wrocław 1968, maszynopis, ss. 40 (w zbiorach Z. Kłodnickiego). Protokoły z posiedzeń Komitetu Redakcyjnego Polskiego Atlasu Etnograficznego: 27-28 maja 1977, 10-11 kwietnia 1978,9 października 1979,9-10 czerwca 1983 (w zbiorach Z. Kłodnickiego). Polski zeszyt zeszyt zeszyt Atlas Etnograficzny (legendy do map, kopie maszynopisów w archiwum PA£): VII, mapy 356-439, 1976 (data dopisana później), VIlI, mapy 440-521,1978, s. 622. IX, mapy 522-628, 1988, s. 873. BIBLIOGRAFIA (Publikacje związane z Polskim Atlasem Etnograficznym, atlasy etnograficzne i językowo-etnograficzne Polski i krajów sąsiednich, opracowania, w których autorzy zamieścili mapy etnograficzne, obejmujące Polskę lub jej duże obszary, oraz ważniejsze prace dotyczące metodyetnogeograficznej) Skróty: ADV NF BEP Kwart. HKM Komentarze do PAE PiME SW-M - Atlas der deutschen Volkskunde. Neue Folge - Biblioteka Etnografii Polskiej - "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" - Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - Prace i Materiały Etnograficzne - Studia Warmińsko-Mazurskie Arealnyje issledovanija ... 1983 Arealny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, red. N. J. Tolstoi, Moskva. Atlas der deutschen Volkskunde 1936-1940 zeszyty 1-6, red. H. Harmjanz i E. Rohr, 1958-1979 nowa seria, zeszyty 1-7, red. M. Zander (od z. 4. wespół z G. Wiegelmannem, H. L. Cox i G. Grober-Gliick). Atlas języka i kultury. .. 1979-1996 Atlasjęzyka i kultury ludowej Wielkopolski, red. Z. Sobierajski i J. Burszta (od t. VII - Z. Sobierajski), Wrocław-Warszawa-Kraków. 1979a Tom I: Gospodarstwo domowe - pożywienie, mapy l-lI5. 1979b Tom II: Człowiek - przyroda, mapy 116-235. Tom Ill: Rolnictwo, mapy 236-436. 1982 1986 Tom IV: Rolnictwo i hodowla, mapy 437-512. Tom V: Transport, mapy 437-512. 1989 Tom VI: Włókiennictwo - odzież - obuwie, mapy 513-575. 1991 Tom VII: Kultura społeczna - folklor obrzędowy i muzyczno-obrzędowy, 1992 mapy 576-655. Tom VIII: Dom - zagroda, mapy 656-701. 1994 Tom IX: Rybołówstwo, mapy 702-763, Poznań. 1996 �262 Bachmann A. 1929 Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, Archiwum Towarzystwa Nauk we Lwowie, Wydz. II Historyczno-Filozoficzny, t. 5, Lwów. Barabas J. 1963 Kartografiai módszer a neprajzban (Metoda kartograficzna w etnologii), Budapest, ss. 189, 6 map. (Rec.: "FolkIiv", t. 30 [1966] 1967). Baranowski B. 1966 Uwagi nad Polskim Atlasem Etnograficznym, "Kwart. HKM", R. 14, nr 4, ss. 701-709. 1967 W odpowiedzi profesorowi 1. Gajkowi, "Kwart. HKM", R. 15, nr 3, ss. 573-574. Baruzzi-Leicher R. 1964 Hiiusliche Gemeinschaftsarbeiten w: ADV NF, red. M. Zender, Erlliutrungen zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, Marburg, ss. 625-672. Basara J. Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, "Prace Językoznawcze", t. 43, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1964 Cz. I: Dom mieszkałny, ss. 80, 25 map; 1965 Cz. 2: Pomieszczenia gospodarskie, ogrodzenia, zamknięcia. Biasutti R. 1963 La methode geographique en ethnologie et Ie probleme des "cycles culturels ", w: VIe Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, Paris 30 juillet-6 aout 1960, t. II Ethnologie (t. l), Paris, ss. 25-28. Błaszczyk S. 1955 Uwagi na marginesie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą, przeprowadzonych w roku 1953 według kwestionariusza nr 1 Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 913-922. Bohdanowicz J. 1962 Spichrze na tle innych pomieszczeli do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na przełomie XIX-XX w. (1860-1960), "Lud", t. 47, ss. 283-382, 16 map. 1972 Skrzynie do przechowywania ziarna w polskiej kulturze ludowej, "Lud", t. 56, ss. 123-143,3 mapy. 1973a Pożywienie w pracach Połskiego Atlasu Etnograficznego, w: Pożywienie ludności wiejskiej, red. A. Kowalska-Lewicka, ss. 53-61, 3 mapy. Spichrze ziemne, "Lud", t. 57, ss. 201-211. I973b 1976a Kontynuacja koncepcji naukowych Kazimierza Moszyńskiego. Polski Atlas Etnograficzny, w: Kazimierz Moszyński - życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, ss. 117-124. Plecione beczki na ziarno, "Etnografia Polska", t. 20, z. 2, ss. 181-200, 1976b 2 mapy. Drewniane naczynia na ziarno, "Lud", t. 61, ss. 174-188,2 mapy. 1977 Prof dr Józef Gajek, twórca Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 69, 1985 ss. 27-33. Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników badań PAE, "Etnografia PoI1987 ska", t. 31, z. 2, ss. 161-191. Specyfika kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficzne1988 go, w: Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, ss. 144-160. 1993 Polski Atlas Etnograficzny - wykładnia zadań i metod pracy, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 7-49. 1994 Przechowywanie wymłóconego zboża, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 128-244. �263 1995a 1995b 1996 1999a 1999b 1999c 1999d 199ge Brencz A. 1996 Cox H. L. 1985 Dach, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 175-212. Piwnice, tamże, ss. 21-39. Pożywienie, w: Komentarze do PAE, t. 5, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 7-70. Czuwanie przy zwłokach, w: Komentarze do PAE, t. 5, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, Wrocław, ss. 94-96. Poczęstunek po pogrzebie, tamże ss. 137-146. Wyposażenie zmarłych, tamże ss. 98-110. Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii, tamże, ss. 51-56. Zwyczaje związane z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz, tamże ss. 112-135. Wielkopolska jako region etnograficzny, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnologia i Antropologia Kulturowa nr 16, Poznań. Siibrauchtum: Siitucher und SiigefiijJe, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-Gluck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 50, 51,64, 77-84 a-d (6. Lieferung) (t. 3, z. 2), Marburg, ss. 145-223. Czajkowski J. 1969 Wiejskie budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu, "Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", t. 2. Czekanowski J. 1935a La difJerenciation ethnographique de la Pologne a la lumiere du passe, "Bulletin International de I' Academie des Sciences et Lettres, Classe de Philologie", nr 1-3, ss. 25-29, mapa. Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, "Sprawozdania 1935b z Posiedzeń i Czynności Polskiej Akademii Umiejętności", t. 40, ss. 64-67, mapa. Przyczynek do zagadnienia syntezy kartogramów, "Przegląd Statystyczny", t. I, 1938 nr I, ss. 47-52. Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, ar1957 cheologiczne ijęzykowe, wyd. 2, Prace Instytutu Zachodniego nr 21, Poznań, ss. 515, mapy, tab. Dąbrowska G. 1980 Polishfolk dances, "Ethnologia Polon a", t. 6, ss. 109-124, mapa. 1981 Taniec ludowy, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, BEP nr 34, ss. 285-325. D(elimat) T. 1947 Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej PTL w sprawie Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 37, ss. 476--481. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur Ie limites ethnographiques en Europe Centrale, w: La Pologne au VIle Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, BEP nr 10, Wrocław, ss. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie, "Etnografia Polska", t. II, ss. 62-86. Dołżycka B. . 1993 Ugorowanie w gospodarce chłopskiej, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 175-190. Brogi, sterty i stogi, tamże, ss. 247-264. 1994a �264 1994b 1995a 1995b 1995c 1995c 1995e 1996a 1996b Dworakowski 1964 Stodoły, tamże, ss. 266-300. Budownictwo ryglowe i glinobite, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 130-143. Formy chałup na obszarach peryferyjnych, tamże, ss. 159- I 73. Konstrukcja przysłupowa, tamże, ss. 84-103. Niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, tamże, ss. 105-128. Wyprawa ścian, tamże, ss. 145-158. Naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, w: Komentarze do PAE, t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 180-193. Żarna, tamże, ss. 136-159. S. Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, cz. l, Zwyczaje doroczne i gospodarskie. "Prace Białostockiego Towanystwa Naukowego", nr 3, Białystok, ss. 248, mapy. Etnograficky atlas 1978 EtnografickjJ atlas, t. l, oprac. J. Vai'eka wespół z H. Laudovą i V. Smelhau- 1991 2000 sem, "Opera Ethnological" nr 8, Praha, ss. 255, 4 iI., 3 mapy [narzędzi orackich (oprac. F. Sach)]. EtnografickjJ atlas, t. 2, oprac. V. Scheufler, "Opera Ethnologica" nr 12, Praha, ss. 153, 5 map (rzemiosło wiejskie). Etnograficky atlas Cech. Moravy a Slezska. t. 3, Z. Martinek, Remeslna. domackiJ a manufakturni vyroba a obchod v Cechach v letech 1752-1756, Praha, ss. 241, 37 map. EtnografickjJ atlas Slovenska 1990 Fischer A. 1934 Frankowska 1948 Frauenknecht red. S. Kovacevicova, Bratislava. Kaszubi na tle etnografii Polski. Studium porównawcze, w: F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa ijęzyk, Pamiętnik Instytutu M. Bałtyckiego, nr 16, Toruń, ss. 41-50, mapa. Problemy Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 38, ss. 147-205 (nadbitka z datą 1949). G. 1963 Kaffee. Tee und Gebiick zum Totenmahl. w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiute- 1964a Bezeichnung des Totenmahls, tamże, Erl. zur 3. Lieferung, 1964b Bezeichnung des Totenmahls: Redensarten, tamże, Karte NF 25-36, ss. 6 I 9- 1964c 1964d 1983 Teilnehmer am gemeinsamen Trunk, tamże ss. 595-600. Teilnehmer am Totenmahl, tamże, ss. 576-595. Volksrecht, w: ADV NF, red. M. Zender we współpracy rungen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 471--476. Karte NF 25-36, ss. 600-6 I 9. -621. Gajek J. 1946 1947 1955a 1956 z H. L. Coxem, G. Grober-GlUck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 23--44. Polski Atlas Etnograficzny, "Lud", t. 36, ss. 408-412. Polski Atlas Etnograficzny, "Annales Universitatis Mariae Curiae-Skłodowska", Sectio F, Suplementum I, Lublin. a polskom etnografićeskom atlasie, "Kratkije SoobScenija", t. 22, ss. 54-59. Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Referat wygłoszony na sesji �265 Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR 27 IV 1954 r., "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 899-908. 1957a Die Erforschung der Ackerbaugeriiteim Zusammenhang mit dem polnischen etnographischen Atlas, "Veroffentlichungen des Instituts fUrDeutsche Volkskunde" , t. 13, Agrar ethnographie, Vortrage der Berliner Tagung yom 29. Sept. Bis I. Okt. 1955, ss. 11-22. 1957b W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etllograficzym (Odpowiedź prof K. Moszyńskiemu), "Kwart. HKM", nr 3-4, ss. 606-634. 1958a Atlas Ethnographique Polonais en 1953-1957, "Kwart. HKM", z. 1-2, ss. 307-314, 2 mapy. 1958b Próba etllograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" - Komunikat, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego", 13 A, ss. 50-53. 1958c Znaczenie kartografii elllograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, w: Z polskich studiów slawistycznych. Prace językoznawcze i etnograficzne na IV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Moskwie 1958, Warszawa, ss. 217-232. 1959 Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 44, ss. 153-204. 1962 Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, "Lud", t. 47, ss. 165-209, map 8. 1964a Atlas Etnographique Polonais, w: "Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego", t. 6, z. 2, ss. 51-55. 1967 Uwagi do dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym, "Kwart. HKM", R. 15, nr 3, ss. 559-571. 1971 Znaczenie "Polskiego Atlasu Etnograficznego" dla etnografii Polski, "Etnografia Polska", t. 15, z. 2, ss. 17-36. 1973 The significance of the Polish Ethnographic Atlas for the ethnology of Poland, w: Poland at the 9'h International Congress of Antropological and Ethnological Sciences, Wrocław-Warszaw a-Krak ów-Gdańsk, ss. 43-68. 1974a Etnograficke regióny na zaklade Polskeho etnografickeho atlasu, "Slovensky Narodopis" R. 22, nr 3, ss. 374-388,2 mapy. 1974b Z histórie etnokartografie v Pol 'sku, "Slovensky Narodopis" R. 22, z. 3, ss. 361-373. 1975 Projekt scenariusza Etnograficznego Parku Ziemi Radomskiej, "Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego", t. 12, z. 1-2, Radom, ss. I I I - li 3. 1976 Etnograficzne zróźnicowanie obszaru Polski, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. l, BEP nr 32, ss. 143-177. Gajek J., Kłodnicki Z. 1976-1977 Der polnische etnographische Atlas Forschungsstand, "Ethnologia Slavica", t. 8-9, ss. 295-301. G[ajkowa] O. 1954a Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r., "Lud", t. 41, cz. II, ss. 1259-1267. 1954b Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w Poznaniu, "Lud", t. 41 cz. II, ss. 1268- I280. 1956 Konferencja dotycząca Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, ss. 908-909. Ganckaja O. A., Gracjanskaja N. N., Listova N. M., Tokarev S. A. 1968 ObSćaja sistematika narodnogo źiliśća v stranach Evropy, w: Tipy selskogo �266 ii!iSca v stranach zarnbeinoj Evropy, red. S. A. Tokarev, Moskva, ss. 361-370, Garyga B. 1963 mapa. Radło śląskie w technice mechanicznej uprawy roli, PiME, -297,6 t. 23, ss. 245- map. Górak 1. 1992 Materiały do historii kultury materialnej Zamojszczyzny, Zamość, Grober-Gluck 56 map. G. ss. 64, 1972 Lokalnamen in deutchsprachigen Bezeichnungen von Sagengestalten. Verbreitung und Deutung, w: Festschrift Matthias Zender. Studien zu Volkskultur. Sprache und Landesgeschichte. red. E. Ennen i G. Wiegelmann, t. 1, Bonn, 1985 Der Erste Kirchgang der Wachnerin, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-GlUck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den 1988 Zum AbschlujJ des Atlas der deutschen Volkskunde - Neue Folge. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der Volkskunde, w: Wandel der Volkskultur in Europa. Festschriftfiir Gunter Wiegelmann zum 60. Geburstag, red. N- ss. 144-168, 3 mapy. Karlen 50, 51, 64, 77-84 a-d (6. Lieferung) (t. 3, z. 2), Marburg, ss. 105-144. -A. Bringeus, l. 1, (Beitriige zur Volkskultur Munster, ss. 53-70. Grocholski 1962 z. 60), J. Formy przesuszania zżętych zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich wXIXIXXw., "Lud", t. 47, ss. 231-282,11 map. Przesuszanie zżętych zbóż na polu w: Komentarze do PAE, l. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 63-93. Formy zaprzęgu konnego, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, Wrocław, ss. 239-269. 1994 1997 Hanisch in Nordwestdeutschland, K. 1972 Ethnographische Atlasvorhaben in Polen, w: Festschrift Matthias Zender ..., Hofman-Liandzis 1962 ss. 296-306. K. Niektóre tradycyjne uprawy na wsi polskiej w XIX i XX wieku, "Lud", ss. 210-230, Horodyska t. 47, 9 map. H. 1958 Słownictwo Warmii i Mazur. Hodowla, SW-M nr 3, Wrocław, ss. 111,34 mapy. Istoriko-etnografićeskij atlas Pribaltiki 1985 T. l Zemledelie, red. M. G. Rabinovicova, red. naczelny L. N. Terenteva, Wilno, 54 mapy i tom komentarzy. Jagieła K. 1973a 1973b 1995a Formy stęp w Polsce i ich występowanie, "Lud", l. 57, ss. 213-243, 2 mapy. Typy maślnic w Polsce i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego, tamże, ss. 213-217,2 mapy. Budownictwo sumikowo-łątkowe, w: Komentarze do PAE, t. Budownictwo, 1995b 1995c 1995d 1996a Domy z podcieniem szczytowym, tamże, ss. 41-61. Formy węgłów chałup zrębowych, tamże, ss. 71-82. Rozplanowanie chałup wąsko/rontowych, tamże, ss. 243-251. Maślnice, w: Komentarze do PAE, t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, 1996b 1997 Stępy, tamże, ss. 90-134. Jarzmo, jarzmica, chomąto bydlęce, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, Wrocław, ss. 198-237. Wrocław, Wrocław, ss. 63-69. ss. 161-179. �267 Jankowska B. 1993 Formy i nazwy kopaczek, w: Komentarze do PAE, t. 1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wrocław, ss. 51-71. 1994 Ule kłodowe i słomiane, tamże, ss. 349-396. 1995a Nazewnictwo związane z chałupą, tamże, t. 2, Budownictwo, ss. 287-301. 1995b Rozplanowanie chałup szerokofrontowych, tamże, ss. 252-285. 1996a Czerpaki zgrzebłowa te do zbierania jagód, tamże t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 72-88. 1996b Łyżniki, tamże, ss. 195-218. 1996c Reliktowe występowanie krzesiw (stan z przełomu XIX na XX w.), tamże, ss. 220-233. 1999a Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia, tamże, t. 5, Zwyczaje. obrzędy i wierzenia pogrzebowe, ss. 173-181. 1999b Sposoby zawiadamiania wsi o śmierci jednego z jej mieszkańców, tamże, ss. 57-70. 1999c Ubiór zmarłego, tamże, ss. 72-92. 1999d Zapowiedzi śmierci, tamże ss. 13-49. 199ge Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, tamże, ss. 148-171. Judycka I. 1957 Nazwy narzędzi ornych w gwarach Pomorza Mazowieckiego, "Kwart. HKM", R. 5, z. 2, ss. 245-282. 1961 Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach Pomorza Mazowieckiego. Stan obecny, historia i związki z terenami przyległymi, SW-M nr 9, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 168,8 map. Kaiser K. 1936 Atlas der pommerschen Volkskunde, Pommernforschung II. Reihe, Greifswald: Textband. Veroffentlichungen des Volksundlichen Archivs fUr Pommern, t. 4, ss. 333, 40 iI., 8 map. Kartenmappe, VerOffentlichungen des Volkskundlichen Archivs fUr Pommern, t. 5, 44 mapy. Klimaszewska J. 1938 Dach chaty w Polsce, "Lud Słowiański", t. 2, dział B, ss. 141-147; t. 4, z. 1, dział B, ss. 117-168. 1981 Doroczne obrzędy ludowe, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, BEP nr 34, ss. 127-153,6 map. Kłodnicki Z. Transport mit Menschenkraft in Polen in der ersten Hiilfie des XX Jahrhun1971 derts, w: Studia Etnographica et Folkloristica in honorem Bela Gunda, red. l. Szabadfalvi i Z. Ujvary, Debrecen, ss. 589-606, 7 map. Rezginie w Europie, "Lud", t. 58, ss. 73-85,2 mapy. 1974a Rybołówstwo ludowe w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Kwart. 1974b HKM", R. 22, nr 1, ss. 189-196, 6 map. "Rezginia" in Europe, "Ethnologia Europaea" w. 8, z. 2, ss. 101-110,3 mapy. 1975 Reliktoweformy transportu nasobnego i ręcznego w kulturach ludowych środ1976b kowej Europy. Rozprawa doktorska. Zum Stand der kartographischen Forschungen zur Volkstiimlicher Fischerei 1976c in Polen, Studien zur europiiischen traditionellen Fischerei, "Bajai DoIgozatok" 3, Baja, ss. 53-57, mapa. Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erliiuterungen zur Verbreitungskar1980 te, Red. M. Zender, "Forschungen zum Etnologischen Atlas Europas und Seiner Nachbarliinder" t. 1, Gottingen (Kłodnicki - oprac. obszaru Polski na mapie Europy i tekst na ss. 55-59). �268 Transport mit Menschenkraft in den polnischen Karpaten, w: Traditione//e Transportmethoden, Budapest, ss. 43-63, 7 map. 1984 Das polnisch-deutche Grenzgebiet ais kulturelIer Kontaktraum im Spiegel der volkskundlichen Atlanten, w: Volkskundlische Kulturramforschung heute, red. H. L. Cox i G. Wiegelamnn, Munster (Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 42), ss. 43-54, 2 mapy. 1986-1988 Das Wurfnetz in Polen in den Nachbarliindern. Eine Beispiel der Wanderung eines Kulturelements, "Acta Ethnografica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 34, 1-4, ss. 265-28 I, mapa. 1987 La peche traditionne//e en eau douce. "Objets et Mondes. Revue du Musee de L'homme - Musee National d'Historie Naturelle" t. 24, z. 3-4, ss. 127-134. Die Dynamik des Wandeis der traditionellen Sachkultur in Polen, w: Wandel 1988 der Volkskultur in Europa. Festschrift fiir Giinter Wiegelmann zum 60. Geburtstag, red. Nils-Arvid Bringeus, t. I, Munster (Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 60), ss. 325-347,6 map. 1992 Tradycyjne rybołówstwo śródlądowe w Polsce. Zarys historii sposobów, narzędzi i urządzeń rybackich w świetle metody retrogresywnej, "Acta Universitatis Wratislaviensis", No I318, Wrocław, ss. 408 + 8, 24 mapy. 1993 Przysłowia dotyczące siewu zbóż, "Literatura Ludowa", z. 3, ss. 27-46. 1994a Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych (Z myślą o "Karcie kulturowej Rzeki 'j, "Rzeki" t. 3, ss. 45-65. 1994b Siew zbóż, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. lI, Wrocław, ss. 6-31. 1994c Tak zwana rubież etnograficzna, a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud", t. 77, ss. 47-67. 1995 Ogrodzenia, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 5-20. 1996 Zachodnie wpływy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, "Lud", t. 80, ss. 157-166. 1997a Kulturstromungen zwisclzen Elb- und Weichselstromgebiete in den letzen Jahrhunderten. [w:] Evropsky kulturni pros/or - jeden o/a v rozmani/os/i. Sbornik z 10. Etnokartografickeho sympozia (Ti'eśt' 25-29.1I1.J966J, red. J. Vai'eka, M. Holubova, L. Petrailova. "Cesky lid" - suplement 84/1997, Praha, ss. 86-97,6 map. 1997b Transport silami ludzkimi, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja, Wrocław, ss. 9-107. 1997c Wstęp, tamże, ss. 5-8. 2000 Dolny Śląsk na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej, w: Śląsk, Schlesien, Slezko. Przenikanie kultur, red. Z. Kłodnicki, Wrocław, ss. 93-111. Kłodnicki Z., Kłosek E., Szymański A. 1982-1983 Zur Syste'!latik der Dreschj1egel in Europa, "Ethnologia Europea", t. 13, z. 1, ss. 85-96. Kolago C., Trębska W. 1961 Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy etnograficznej, "Etnografia Polska", t. 4, ss. 153-171. 1965 Z zagadnień metodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej, "Etnografia Polska", t. 9, ss. 25-40. Kwaśniewski K. 1962 Elementy zagrody chlopskiej związane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i w XX w. (Zarys e/nograficzny), "Lud", t. 47, ss. 439-468, 9 map. 1981 �269 1963 1965 Labuda G. 1954 Lempka W. 1976 Lew S. 1963 ŁęgaW. 1933 Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnograficznych z drugiej połowy XIX oraz XX wieku, BEP nr 7, Wrocław- Warszawa-Kraków. Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku), "Etnografia Polska", t. 9, ss. 102-121,6 map. Kilka uwag o zadaniach" Polskiego Atlasu Etnograficznego ", "Lud", t. 41, cz. l, ss. 808-822. Tradycyjna gospodarka hodowlana, w: Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, red. 1. Burszta, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, ss. 219-248. Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze Dolnego Śląska (Materiały z badań terenowych), PiME, t. 23, Wrocław, ss. 117-140. Ziemia Malborska. Kultura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, nr 10, Toruń, ss. 256, 10 map. 1960 Okolice Świecia. Materiały etnograficzne, Gdańsk, ss. 236, 4 mapy. 1961 Ziemia Chełmińska, PiME t. 17, Wrocław, ss. 494, mapy. Małecki M., Nitsch K. 1934 Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków. Mały atlas gwar polskich 1957-1970 Kier. naukowy K. Nitsch, od 3. tomu - M. Karaś. Tomy 1-13, Wrocław-Kraków. Marczyk I. Radła, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, 1993a ss. 73-107. Socha, tamże ss. 109-127. 1993b 1994 Wykorzystanie wołów i krów jako si/y roboczej, tamże, ss. 312-327. Sanie, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, ss. 110-154. 1997 MarczykM. 1997 Koła i wozy czterokołowe, tamże, ss. 156-196. Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii, tamże, t. 5, Zwyczaje, obrzę1999 dy i wierzenia pogrzebowe, ss. 183-195. Martin L. Brauchtum bei der Heirat, Der Weber oder Mittelsmann, w: ADV NF, red. 1959 M. Zender, Erliiuterungenzur 1. Lieferung, Karte NF 1-12, Marburg, ss. 85-152. 1964 Brauchtum bei der Tau/e, w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, Marburg, ss. 673-752. Brauchtum bei der Heirat. Verlobung, w: AD V NF, red. M. Zender we współ1983 pracy z H. L. Coxem, G. Grober-GHick i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, 76d (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 61-104. Mainers U. 1983 Die Kornfege in Milleleuropa. Wort- und sachkundliche Studien zur Geschichte einen /riihen landwirtschaftlichen Maschine. Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 28, Miinster, ss. 481, 4 mapy. Mielczarska W. 1931 Starosta weselny w Polsce. Wydawnictwa Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Poznańskiego, nr 2, Poznań, ss. 27,2 mapy. �270 Mocarska-Kowalska A. 1963 Słownictwo Warmii i Mazur. Rybołóstwo, SW-M, t. 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 79, 18 map. Moszyński K. 1925 Niektóre wyniki etnograficznych badań Polski, "Ziemia", t. 10, nr 3, ss. 40-45. 1927 Lud polski w dorzeczu Wisly, "Ziemia", l. 12, ss. 163-169. 1929a Ethnographische Studien in Ostpolen, w: A journey through the eastern provinces of Poland in the year 1926, Kraków, ss. 125-171. Kultura ludowa Słowian, Kraków, cz. I Kultura materialna, s. 710, 21 map (wyd. 2 - Warszawa 1967, s. 751) 1929b cz. II Kultura duchowa, z. l, ss. 1-722 [wyd. 2 - Warszawa 1967, ss. 835, 27 map (przedruk 1934 z K. Moszyński i J. Klimaszewska, Atlas kultury ludowej w Polsce)], z. 2, ss. 723-1642, 2 mapy (wyd. 2 - Warszawa 1968, ss. 111,2 mapy). 1939 Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiań1937a ski", t. 4, z. I, ss. B65-1I7, 10 map. Varia, "Lud Słowiański", t. 4, z. I, ss. B27-45. 1937b Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym, "Kwart. HKM", 1956 R. 4, z. 3, ss. 491-518. Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, BEP, nr 3, Wrocław1958a Warszawa-Kraków, ss. 855+38, mapa. 1958b Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Etnografia Polska", t. l, ss. 57-65. O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, BEP nr 6, Wrocław1962 Kraków-Warszawa, ss. 293, mapa. Moszyński K., Klimaszewska 1. 1934-1936 Atlas kultury w Polsce, Kraków. 1934 Zeszyt l, 8 map. 1935 Zeszyt 2, opracowany wespół z M. Bytnarówną, 12 map. 1936 Zeszyt 3, 10 map. Nasz A. Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych, 1958 "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" R. 13, nr 3, ss. 365-408, II map. 1960 Narzędzia żniwne w Polsce, "Etnografia Polska", t. 3, ss. 309-328. Nowosz W. Zajęcia rolnicze i hodowlane, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo1976 wej, t. l, red. M. Biemacka i in., BEP nr 32, Wrocław-Warszawa-KrakówGdańsk, ss. 185-245, 3 mapy. Olędzki 1. 1962 Rybołówstwo na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, BEP nr 5, Wrocław-Warszaw a-Kraków, ss. 139-276,7 map (w tym jedna powtórzona ~a Moszyńskim, 1929). Passarge S. Geographische Volkerkunde, t. I. Einfiihrung in die geographische Volker1934 kunde, Frankfurt a.M., ss. 144. Pawłowska J. 1994 Narzędzia żniwne, w: Komentarze do PAE, t. I,Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 32-62. �271 Pawłowska 1., Staszczakówna Z. 1956 Uwagi nad kwestionariuszem nr 2 Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 922-925. Pel3ler w. Deutsche Volkstumsgeographie, Braunschweig-Berlin-Hamburg, ss. 104, 1931 21 map. Polski Atlas Etnograficzny ... Polski Atlas Etnograficzny, red. J. Gajek 1958 Zeszyt próbny, Wrocław, mapy 1-17, część tekstowa, ss. 66. 1964 Zeszyt I, Warszawa, mapy 1-57. 1965 Zeszyt II, Warszawa, mapy 58-129. Zeszyt III, Warszawa, mapy \30-190. 1967 1971 Zeszyt IV, Warszawa, mapy 191-250. 1974 Zeszyt V, Warszawa, mapy 251-304. Zeszyt VI, Warszawa, mapy 305-355. 1981 Pokropek M. 1981 Metoda etnograficzna. w: Metody etnologii, cz. I, red. E. Z. Szulc, Warszawa, ss. 61-85. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa, ss. 197, 101 ił. Pokropek M., Pokropek W. 1995 Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. 1, Budownictwo ludowe. Chałupy i ich regionalne zróżnicowanie, Warszawa, ss. 187, 184 ił. Popiel L. 1936 Stępa w Polsce, "Lud", t. 34, ss. 187-269. Prinz 1. Das Totenfest. Gebiicke zu Allerseelen, w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiute1963 rungen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 381-392. Prinz J. (zarys), Frauenknecht G. (oprac.) 1963 Gebiicke zum Totenmahl. tamże, ss. 439-471. Problemy kartografirovanija ... 1974 Problemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, red. S. I. Bruk, Leningrad, ss. 324 (rec. Z. Staszczak, "Lud" t. 60, 1976, ss. 253-254). Pudło K. Tradycje używania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach 1962 chłopskich w Polsce z końcem x/x i w / poło XX w., "Lud", t. 47, ss. 415-438,5 map. Rączka J. W. 1985 ' Podstawy rewaloryzacji architektury w regionach krajobrazowych (Wartości i zagrożenia - Rozważania nad metodą - Cechy regionalne - Problemy rewaloryzacji), Politechnika Krakowska, Monografia nr 35, Kraków, ss. 230, mapy. Reinfuss R. 1946 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36, ss. 222-255 (nadbitka paginowa 1-36),3 mapy. Łemkowiejako grupa etniczna, PiME, t. 7, ss. 7-210,7 map. 1948 Reiman E. 1972 Fastnachtsbrauchtum in Ost- und WestpreujJen, w: Festschrift Matthias Zender. Studien zu Volkskultur. Sprache und Landesgeschichte, red. E. Ennen i G. Wiegelmann, t. l, Bonn, ss. 195-226, 5 map. �272 Rohr E. 1939 Die Volkstumkarte. Voraussetzungen und Gestaltung. Volkstumsgeographische Forschungen, Russkije. Istoriko-etnografićeskij Red. P. I. Kusnier, t. l, Leipzig, ss. 140. atlas S. N. Tolstov i in., Moskva. Zemledelije. Krestianskoje iiliSće. Krestianskaja odeźda (Seredina XIX-naćałoXXvieka), 71 map, [komentarze] ss. 360 [rec. Z. Kłodnicki, "Lud", t. 52, 1968]. Iz istorii narodnogo źiliśća i kostiuma (ukraśenie krestianskich domov i odeźdy, seredina XIX-naćalo XX v.), 1967 1970 Schier B. 1966 Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, wyd. 2, Gottingen. Schlenger 1934 H. Methodische und technische Grundlagen des Atlas der deutschen Volkskunde, Berlin (Deutsche Forschung, z. 27). Siatkowski 1958 J. Skarżyński T. Słownictwo Warmii i Mazur. Budownictwo i obróbka drewna, SW-M nr l, Wrocław, 1962 ss. 140, 64 mapy. Stodoły w polskim budownictwie ludowym XIX i XX wieku (Etnograficzna analiza niektórych cech), "Lud", t. 47, ss. 383-414, II map. Paleniska i piece piekarskie w budownictwie dolnośląskim, PiME, t. 23, 1963 Wrocław, Smułkowa ss. 141-169. E. 1968 Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim, Monografie Slawistyczne, t. 14, Wrocław-Warszawa-Kraków, Z. Sokolewicz 1993 ss. 244, 55 map. Pług i plużnica, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. l, Wrocław, ss. 129-157. Z. Staszczak 1963 Budownictwo chłopskie w wojwództwie lubelskim (w XIX i XX wieku), "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 24, Wrocław, ss. 232, 41 map. Staszczakówna Z. 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947-1953 r. "Lud", t. 41 cz. 2, ss. 1280-1283. Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 45, 1960 ss. 494-516. Stęszewski J. 1981 Muzyka ludowa, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, HEP nr 34, ss. 245-284. Stolicna R. 1997 The Ethnographic Atlas o/Slovakia - contribution to European cultural identity. w: Evropsky kulturni prosfor - jedenota v rozmanitosti. Sbornik z 10 Etnokartografickeho sympozia (Treśt' 25-291111966). Red. J. Vareka, M, Holubova, ss. 120-126. Symoni-Sułkowska J. 1958 Szyfelbein 1956 L. Petranova. "Cesky lid" - suplement 84/1997, Praha, Słownictwo Warmii i Mazur. Transport i komunikacja, SW-M nr 2,16 map. Z. Z prac Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Kwart. HKM", z. 4, ss. 361-368. �273 Szymański A. 1993a Reliktowe formy bron w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 159-174. 1993a Reliktowe uprawy zbóż, tamże, ss. 193-208. 1994a Tradycyjny transport włóczny, tamże, ss. 328-347. 1995 Systemy i urządzenia ogniowe, tamże, t. 2, Budownictwo, ss. 214-241. Die Termine der Jahresfeuer in Europa 1980 Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erliiuterungen zur Verbreitungskarte. red. M. Zender, "Forschungenzum Etnologischen Atlas Europas und Seiner Nachbarliinder", t. l, GoHingen, ss. 121,8 map. Tłoczek I. Chałupy polskie. Warszawa, ss. 51, 64 ił. 1958 Tolksdorf U. Essen und Trinken in Ost- und Westpreussen, cz. l, Schriftenreihe der Kom1975 missionfiir Ostdeutsche Volkskunde in der Deutschen Gesellschaftfiir Volkskunde e. v., t. 13, Marburg, ss. 447,41 map. Trocka-Leszczyńska E. 1995 Wiejska zabudowa mieszkaniowa w regionie sudeckim, Wrocław, ss. 270, mapy. Trojan M. Dreschflegel in Europa. Methodische Problem e einer Karte, "Ethnologia 1983 Europea" t. 13, ss. 203-226. Młócenie zbóż, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, 1994a Wrocław, ss. 95-126. Omłot zbóż. Narzędzia i techniki, organizacja pracy, miejsce w kulturze wsi, 1994b w: Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż na wsi polskiej, "Ethnologica" 2, "Acta Universitatis Wratislaviensis" No 1553, Wrocław, ss. 7-162. Trotzig D. Slagan och andra troskredskap. En etnologisk undersokning med. utgangspunkt 1943 fran svenkt material, Nordiska Museets Handligar, t. 17, Stockholm. Wagner D. Biiuerliche Arbeitswagen in Ost- und Westpreuj3en. "Jahrbuch fUr ostdeu1980 tsche Volkskunde", t. 23, ss. 266-279. Schleifen und Schlilten in Ost- und Westpreuj3en. "Jahrbuch fUr ostdeutsche 1981 Volkskunde", t. 24, ss. 254-270. Werth E. Grabstock. Hacke und Pflug. Versuch einer Entstehungsgeschichte des Land1954 baues von ... Ludwigsburg, ss. 435, 25 map. Wiegelmann G. 1959 Frauenarbeit in der Landwirstschaft, w: AD V NF, Erliiuterungen zur l. Lieferung, Karte NF 1-12, Marburg, ss. 37-83. 1963a Alkoholische Getriinke zum Totenmahl, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterun gen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 476-492. 1963b Brotspeisen zum Totenmahl, tamże, ss. 515-528. 1963c Speisen. Gebiicke und Getriinke beim Totenmahl. Einleitung, tamże, ss. 420-439. 1963d Warme Speisen zum Totenmahl, tamże, ss. 493-515. 1964a Ort des Totenmahls und des Trunks, tamże, zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, ss. 559-575. 1964b Schluj3betrachtung zu den Speisen des Totenmahls, tamże, ss. 548-559. 1964b Wandel und soziale Unterschiede bei den Speisen zum Totenmahl, tamże, ss. 529-548. �274 1967a 1967b 1969 1977 1984 1990 Wiegelmann 1963 Al/tags- und Festspeisen. Wandel und gegenwiirtige Stel/ung. Beiheft 1 zum Atlas der deutchen Volkskunde, NF, Marburg. Die riiumliche Methode ill der Geriiteforschung, w: Arbeits und Leben. Deutscher VolkskundekongrejJl965 in Marburg. Verd6ff. d. Inst. f. mittele. Volksforschung an d. Philipps Univ. Marburg-Lahn. A. Ałłg. Reihe, red. G. Heilfurth, I. Weber-Kełłermann, t. 4, G6ttingen, ss. 140-145. Erste Ergebnisse der ADV - Unifragen zur alten biiuerlichen Arbeit, "Rheinische Viertelsjahrbliitter", t. 33, ss. 208-262. Die Sachkultur Mitteleuropas, w: G. Wiegelmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde. Eine Einfiihrung. Grundlagen der Germanistik, t. 12, Berlin, ss. 97- 131, 2 mapy. Ertrag und Aufgaben volkskundlischer Kulturraumforschung, w: Volkskundliche Kulturrauniforschllng heute, red. H. L. Cox i G. Wiegełmann, Munster (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 42), ss. 1-\2. Theoretische Konzepte der europiiischen Ethnologie. Diskussionen um Regeln und Model/e. Grundlagen der europiiischen Ethnologie, t. 1, Munster, ss. 293, mapy. G. (we współpracy z G. Frauenknecht) Das Totenmahl. Einleitung, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 2. Karle NF 13-24, Marburg, ss. 393-419. SchlujJbetrachtung zum Totenmahl, tamże, Er\. zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, ss. 622-624. T. Chłopskie budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w. (Materia/y i studia). Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. Archeologia, Etnografia, z. I, Poznań, ss. 99-222, 2 mapy. Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Prace Wydziału Filozoficzno-Historycznego, Seria Etnografia nr 3, Poznań, ss. 321, mapy. Lieferung, 1994 Wróblewski 1958 1964 Zaborski Z. 1926 o kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, Prace Komisji Etnograficz- nej PAU, nr l, Kraków. Zaręba A. 1969-1974 1969 1970 Atlas językowy Śląska, t. l, Wstęp do całości, Kraków, ss. 155. t. 2, Kraków, cz. 1, Mapy 1-250, cz. 2, IfYkazy i komentarze do map 1-250, ss.96. t. 3, Warszawa-Kraków, cz. I,Mapy 251-750, cz. 2, Wykazy i komentarze do map 501-500, ss. 94. t. 4, Warszawa-Kraków, cz. 1, Mapy 501-750, cz. 2, Wykazy i komentarze 1974 do map 501-750, ss. 103. Zawistowicz-Adamska K. 1972 1958 Zagadnienie "Etnografia Zender M. 1959 opracowali tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym, Polska", Volkstiimliche Hei/igenverehrung, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 1. Lieferung, 1963 1983a t. I, ss. 68-71. Karte NF 1-12, Marburg, ss. 153-232. Grabbeigaben, tamże, Er!. zur 2. Lieferung, Karle NF 13-24, ss. 233-380. Totenglaube lind Totenbrauch. Bezeichnung der Ungliicksstelle, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-Gluck i G. Wie- �275 gelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, 76d (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 52-59. 1983b Totenglaube und Totenbrauch. Zeichen an der Todesstelle, tamże, ss. 45-51. 1983c Vorrechte und Feste der Frauen und Miidchen, tamże, ss. 1-22. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich, Studia Societatis Scientiarum Torunensis, Supplementum IV, Toruń, ss. 326, tab\. 52, 12 map. Zygmunt Kłodnicki POLISH ETHNOGRAPHIC ATLASHISTORY, PRESENT STATUS AND PROSPECTS (Summary) The author discusses the present status ofwork on the Polish Ethnographic Atlas (PEA) and future plans. He also presents some information on the archives of PEA. Work on PEA started after World War II and were headed by Józef Gajek. Field studies were conducted first by ethnographers from different centres in Poland, and later by a small team ofthe Department of Ethnography, Polish Academy of Sciences in Wrocław. The team also drew the maps. A sample folio was published in 1958 and the following ones (I-VI) were published in 1964-1981 (in total they include 355 maps). Comments to the Polish Ethnographic Atlas have been published since 1993. In 1997 archival materials of PEA were moved from Wrocław to the Department of Ethnology, Silesian University, Branch in Cieszyn. The present author, assisted by a group of ethnology students, attempted to complete the field studies of PEA. It is planned to prepare and publish subsequent volumes of Comments on knowledge and beliefs, neighbourly help (to be published in 2002-2003), fishing, windmills, small sacral architecture, demonology, folk dress and wedding ceremonies. The volumes will feature maps, which were originally planned to be included in folios VII-IX of PEA. The article also includes PEA Questionnaires, on the basis of which research was carried out (Appendix l); titles of maps (356-628) from unpublished folios VII-IX of PEA (Appendix 2); a listing of PEA maps (included in PEA, Comments and other works based on atlas materials) (Appendix 3) and extensive literature on PEA. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33ac7d91bb0b145fd9b5098691678e51.pdf 6a4e549c67c015f45f8e787f90f1cbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5094 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Gruzja - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4726 Title A name given to the resource Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej polowie XIX i na początku XX wieku/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.105-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 ANDRZEJ WOZNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE W GRUZJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I POCZĄTKU XX WIEKU W wieku XIX polskie zainteresowania Kaukazem, a zwłaszcza Gruzją, były szczególnie ożywione, co znalazło odbicie w obfitej i różnorodnej literaturze. Publikacje o tematyce kaukaskiej pod względem liczby ustępowały w tym okresie, jak się wydaje, jedynie syberyjskim. Takie geograficzne ukierunkowanie polskich badań egzotycznych wynikało jednak nie tyle z zainteresowań badaczy, co z faktu, iż znaczna część ziem polskich znajdowała się wówczas w granicach wielonarodowego imperium rosyjskiego, zajmującego ogromne obszary Europy i Azji, a wśród Polaków zbierających w XIX wieku materiały dotyczące ludów azjatyckiej części cesarstwa znaczną część - w niektórych zaś okresach nawet większość - stanowili zesłańcy polityczni. Materiały kaukaskie drukowały tak znane i poczytne czasopisma warszawskie jak "Tygodnik Ilustrowany" i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je "Biblioteka Warszawska" i wileńskie "Athenaeum". Można je także znaleźć w wielu innych czasopismach i almanachach wydawanych w Warszawie i Wilnie: ,,Dzienniku Warszawskim", "Gazecie Codziennej", "Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych", "Niezapominajkach", "Noworoczniku Litewskim", "Przeglądzie Naukowym", "Roczniku Literackim", "Rubonie", w wychodzącej w Kijowie "Gwieździe" oraz petersburskim "Przeglądzie Literackim" (dodatek do "Kraju"). Znacznie rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego (np. w poznańskim "Dzienniku Domowym" czy lwowskich "Nowinach"), niekiedy zresztąjako przedruki z czasopism polskich wychodzących w zaborze rosyjskim. Sporo z tych kaukaskich relacji ukazało sięjako osobne pozycje książkowe, wydawane przeważnie w Warszawie'. I Do najbardziej znanych książek o tematyce kaukaskiej wydanych poza granicami zaboru rosyjskiego należą: Hipolita Jaworskiego trzytomowe Wspomnienia Kaukazu, które ukazały się w Poznaniu w roku 1877, oraz opublikowana we Lwowie tego samego roku, w ponad dwadzieścia lat po powrocie jej autora z zesłania, książka Mateusza Gralewskiego Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli. Opis kraju. Ludność. Zwyczaje iobyczaje, którąB. Baranowski uznał ,,za najważniejsząpozycję w całej dziewiętnastowiecznej literaturze dotyczącej tego terenu" (Baranowski, 1982, s.41). �106 Andrzej Woźniak Sądząc po liczbie opublikowanych w ciągu XIX wieku tytułów, polska literatura o Kaukazie cieszyła się wówczas znacznym zainteresowaniem. W sumie było to kilkadziesiąt pozycji bibliograficznych paru dziesiątków autorów, o bardzo różnym charakterze; oprócz opisów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zarysów geograficzno-historycznych, relacji z podróży, wspomnień i pamiętników, także poezja i proza o tematyce kaukaskiej. Nie ulega wątpliwości, że biorąc pod uwagę ówczesne skromne możliwości wydawnicze, pisano wtedy o Kaukazie znacznie częściej niż w okresie późniejszym. Wśród polskich relacji o Kaukazie z XIX wieku na pierwszym miejscu, zarówno pod względem ilości,jak i wartości poznawczej, należałoby umieścić materiały dotyczące Gruzji. Przyczyn szczególnego zainteresowania tym krajem szukać można zarówno w dawnej tradycji kontaktów polsko-gruzińskich, jak też w pewnym podobieństwie losów historycznych obu narodów. Kontakty polsko-gruzińskie mają co najmniej kilkuwiekową tradycję. W XVII wieku Gmzja była dla Rzeczypospolitej ważnym ogniwem w planach wojskowego aliansu z Persją, skierowanego przeciwko Turcji. Nawiązane zostały kontakty dyplomatyczne z gruzińskimi władcami. Od lat czterdziestych XVII wieku pracowali w Gmzj i polscy misjonarze, niekiedy pełniący również fi.mkcjedyplomatyczne. Dwaj z nich,jezuici 0.0. Ignacy Zapolski i Jan Gostkowski, byli autorami najwcześniejszych polskich relacji o Gruzji -listów-raportów zawierających wiadomości nie tylko o sytuacji politycznej kraju, ale i o obyczajach jego mieszkańców (Woźniak, 1983, s. 299). Postacią niewątpliwie najwybitniejszą wśród misjonarzy polskich, działających na przełomie XVII i XVIII wieku w Persji i na Zakaukaziu, był jezuita, o. Tadeusz Jan Kmsiński (1675-1757), orientalista, autor dzieł, z których przez całe stulecia Europa czerpała wiadomości o stosunkach politycznych w Persji na początku XVIII wieku, wojnie persko-afgańskiej i przewrocie dynastycznym. Rozdziałjednego z tych dzieł, zatytułowany De Georgianis, jest pierwszym polskim opisem historyczno-etnograficznym Gruzji (Woźniak, 1983, s. 299-300). Na przełomie XVII i XVIII wieku kontakty dyplomatyczne Rzeczypospolitej z Persją, a co za tym idzie również i z Gruzją, wyraźnie osłabły. Wiązało się to zarówno z sytuacją wewnętrzną Polski, jak i z nowym układem sił na Bliskim Wschodzie. Na początku XVIII stulecia wysłano wprawdzie jeszcze parę poselstw do Persji, ale miały one już wyłącznie prestiżowy charakter. Poza wydawanymi w latach czterdziestych i pięćdziesiątych dziełami Kmsińskiego, w XVlII wieku nie powstała już żadna nowa polska relacja o Gruzji. Badania nad rozmieszczeniem ludów u stóp Kaukazu i charakterystycznymi cechami ich kultury prowadził wprawdzie w końcu lat dziewięćdziesiątych XVIII stulecia jeden z najwybitniejszych uczonych polskiego oświecenia, Jan Potocki, ale do Gmzji nie dotarł, choć się nią interesował (Kukuiski, 1959, s. 7-8). Polacy pojawili się ponownie w Gruzji już w zupełnie innych okolicznościach. Po drugim rozbiorze na Kaukazie, w tym również w Gruzji, znaleźli się żołnierze polscy ze stacjonujących na Ukrainie dywizji koronnych, wcielonych do wojska �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 107 rosyjskiego. W 1794 roku sąd wojskowy w Kijowie zsyłał na Kaukaz schwytanych z bronią w ręku żołnierzy usiłujących przedostać się do powstania, lub wziętych później w bitwach do niewoli. W końcu XVIII wieku na Kaukazie służyli również oficerowie z dawnych polskich wojsk kresowych2• Nowy okres w historii kontaktów obu narodów otwiera początek XIX stulecia. Wówczas to Gruzja, tak jak wcześniej znaczna część ziem Rzeczypospolitej, została przyłączona do Rosji, a Polacy i Gruzini znaleźli się w granicach jednego imperium. Już w pierwszych latach XIX wieku zarówno w administracji cywilnej, jak w korpusie oficerskim wojsk rosyjskich na Zakaukaziu, a zwłaszcza w Gruzji, pojawiają się nazwiska szlachty z kresów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 1810--1812, a prawdopodobnie również wcześniej, gubematorem cywilnym wschodniej Gruzji był Marek Maliński. Między rokiem 1829 a 1831 stanowisko to zajmował Piotr Zawielejski (1800--1834), wywodzący się ze szlachty białoruskiej, a przez historyków gruzińskich określany jako "Polak z pochodzenia". W zespole urzędników, z którymi P. Zawielejski przyjechał do Gruzji w 1828 roku był również jego młodszy brat. ZastępcąZawielejskiego, faktycznie pełniącym funkcje wicegubernatora był L Kalinowski. W kręgu osób związanych z Zawielejskim można zresztą odnaleźć jeszcze parę polsko brzmiących nazwisk. Znacznie liczniejsi byli Polacy, którzy w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku służyli w wojsku rosyjskim na Zakaukaziu, niekiedy jako dość wysokiej rangi oficerowie. W końcu lat 20., na froncie rosyjsko-rureckim medycy- absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego pełnili funkcję lekarzy wojskowych. W latach dwudziestych pojawiają się też w Gruzji pierwsi polscy zesłańcy polityczni (Woźniak, 1996, s. 256-257). Z kresów pochodził również o. JózefSuryn (1773-1832), misjonarz jezuicki, chronologicznie biorąc, pierwszy z Polaków piszących w XIX wieku o Gruzji. W stąpił do zakonu jezuitów w 1793 roku. Początkowo uczył w szkołach jezuickich w Połocku i Witebsku. W latach 1808-1820 był superiorem misji jezuickiej w Astrachaniu, ucząc jednocześnie w tamtejszych szkołach misyjnych. W tym właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż w sprawach misyjnych z Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę Tereku, Przełęcz Krzyżową do Tyflisu, którą opisał w liście drukowanym w ,,Miesięczniku Połockim"3. Pisząc o widzianych po drodze wsiach Osetynów i gruzińskich górali, nie mógł się ks. Suryn powstrzymać od częstego porównywania ich z białoruskimi. W porównaniu z niektórymi swymi współbraćmi zakonnymi sprzed stulecia nie był j ednak specjalnie bystrym obserwatorem i choć żył na przełomie XVIII i XIX wieku, duchem zdawał się należeć do epoki o parę stuleci wcześniejszej (Woźniak, 1983, s. 302-303). 2 Najstarszym rangą, znanym z nazwiska, był Bartłomiej Giżycki (ok. 1770-1827), pułkownik wojsk polskich, generał wojsk rosyjskich, gubernator wołyński. Po drugim rozbiorze krótko służył warmii rosyjskiej, póżniej, w początkowym okresie panowania cara Pawła, powołany powtórnie, walczył w Gruzji jako pułkownik huzarów w rosyjskim korpusie posiłkowym. 3 Celem podróży ks. Suryna mogły być te garnizony kaukaskie, w których służbę pełnili katoliccy oficerowie i żołnierze, z reguły Polacy. �108 Andrzej Ważniak Po upadku powstania listopadowego w wojskach rosyjskich na Kaukazie znalazły się tysiące Polaków. Niektórzy autorzy twierdzą nawet, że stanowili oni wówczas około 20% stanu armii rosyjskiej na tym terenie. W Gruzji w 1840 roku było blisko 4 tysiące Polaków, w ogromnej większości żołnierzy. Najczęściej byli to zapewne poborowi z Królestwa Polskiego, Litwy i "ziem zabranych", ale wśród Po!aków-oficerów nie brakło i takich, którzy służbę na Kaukazie wybrali dla kariery i szybkiego awansu. Zarówno wśród żołnierzy, jak i oficerów, aż do lat pięćdziesiątych XIX wieku, znaczną część stanowili skazani na zsyłkę "w sołdaty" żołnierze powstania listopadowego, a później uczestnicy ruchów spiskowych z lat trzydziestych i czterdziestych. Wielu ze skazanych na służbę wojskową na Kaukazie należało do elity umysłowej kraju. Pustkę spowodowaną odcięciem od ojczyzny, rodziny i przyjaciół usiłowali zapełnić działalnością samokształceniową, literacką i naukową. W grupie kaukaskich pisarzy i poetów na pierwsze miejsce wysuwa się postać poety Tadeusza Łady-Zabłockiego (1813-1847), żywo interesującego się historią i literaturą Gruzji. Tematyka kaukaska obecna była także i w jego poezji, podobnie zresztąjak i w twórczości literackiej Władysława Strzelnickiego, Ksawerego Pietraszkiewicza czy Leona Jaroszewskiego. Do kręgu najbardziej znanych kaukaskich poetów i pisarzy należeli również Wincenty Dawid, Wojciech Potocki i Juliusz Strutyński. Autoremjednej z najważniejszych i najczęściej dziś przywoływanych dziewiętnastowiecznych polskich prac o Kaukazie był Mateusz Gralewski (1826-1891). Za najwybitniejszego polskiego badacza historii, etnografii i literatury Gruzji z tego okresu uważany jest Kazimierz Łapczyński (1823-1892) (Woźniak, 1996, s. 257). Oprócz wymienionych, w drugim trzydziestoleciu XIX wieku o Gruzji pisali także Michał Butowt -Andrzejkowicz, Hemyk Dzierżek, Hipolit Jaworski, Paulina Krakowowa4, Jan Załęski i paru innych mniej znanych autorów szkiców, listów, wspomnień i pamiętników, zarysów historyczno-etnograficznych. Zawarte w tych publikacjach relacje o Gruzji różnią się znacznie, zarówno pod względem ilości,jak i wartości poznawczej znajdujących się w nich materiałów etnograficznych. Najpełniejszy obraz kultury ludowej ówczesnej Gruzji, głównie wschodniej, dają dwa obszerne artykuły K. Łapczyńskiego, drukowane w "Tygodniku Ilustrowanym". Cennym ich dopełnieniem są wspomnienia i listy 1.Załęskiego, który oprócz wschodniej, znał również nieźle Gruzję zachodnią. Interesujące rozważania na temat zróżnicowania geograficznego, klimatycznego i kulturowego Kaukazu, odnoszące się również do Gruzji, można znaleźć w Szkicach Kaukazu A. Butowta-Andrzejkowicza. Wiadomości, które znajdujemy w pracach pozostałych autorów, choć cenne jako materiał uzupełniający czy porównawczy, mają znacznie bardziej fragmentaryczny charakter. 4 Swoje Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby. która tam podróż w roku 1830 odbyła, opublikowała w 1839 r. w warszawskich "Niezapominajkach" jako Paulina K. (Zob. Ważniak, 1997, s.7-19). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 109 W relacjach z Gruzji z pielWszej połowy XIX wieku wiele miejsca zajmują opisy przyrody. Są to jednak przeważnie czysto literackie impresje, a nie wiadomości o warunkach naturalnych kraju. Do wyjątków należały Szkice Kaukazu (1859) Butowta-Andrzejkowicza, w których znajdujemy interesujące rozważania na temat podporządkowania klimatu i krajobrazu Kaukazu prawidłowościom tzw. strefowości pionowej. Nieco miejsca poświęcił tej kwestii również 1.Załęski w swoim opisie zachodniej Gruzji. Na zróżnicowanie geograficzne Gruzjijako jedno z głównych źródeł różnic kulturowych między zamieszkującymi ten kraj grupami etnograficznymi zwrócił uwagę H. Jaworski. Podobnie jak w większości prac ludoznawczych z pielWszej połowy XIX wieku, a często i późniejszych, zawierających we wstępie charakterystykę opisywanego ludu czy grupy etnograficznej, tak i w wielu polskich relacjach o Gruzji z tego okresu znajdujemy podobne charakterystyki jej rdzennych mieszkańców, zaś najbardziej pochlebne u H. Jaworskiego i M. Gralewskiego. Polskie opisy Gruzji z drugiego trzydziestolecia XIX wieku dość istotnie różnią się natomiast od prac ludoznawczych powstających wówczas w kraju zakresem tematycznym. O ile autorzy piszący o polskiej kulturze ludowej zajmowali się wówczas folklorem, niejednokrotnie pomijając prawie zupełnie pozostałe dziedziny kultury, to Polacy piszący o Gruzji, nie znając miejscowego języka, musieli ograniczać zakres swoich zainteresowań do wytworów kultury materialnej oraz tych zachowań, których zrozumienie nie nastręczało im większych trudności. Niekiedy korzystali z literatury etnograficznej o Gruzji w języku rosyjskim, niezbyt jeszcze wtedy obfitej, lub z pomocy Gruzinów, głównie przedstawicieli warstw wyższych, znającychjęzyk rosyjski. Jedynym z autorów polskich, piszących wówczas o kulturze ludowej Gruzji, który znał, choć jak sam twierdził, w stopniu dalekim od doskonałości,język gruziński, był K. Łapczyński i tylko w jego artykułach daje się zauważyć charakterystyczna dla tamtego okresu przewaga materiałów folklorystycznych nad wiadomościami dotyczącymi innych dziedzin gruzińskiej kultury ludowej (Woźniak, 1983, s. 306--308). O gospodarce wsi, przede wszystkim wschodniogruzińskiej, którą znał najlepiej, pisał w swoich pamiętnikach J. Załęski5. O rolnictwie wschodniej Gruzji: spółkach orackich, technikach uprawy ziemi, młocce, zabudowaniach gospodarczych oraz o folklorze rolniczym pisał też K. Łapczyński. Nieco wiadomości na temat hodowli, również we wschodniej Gruzji, znaleźć można we Wspomnieniach. .. Pauliny K. i u H. Jaworskiego. Niemal wszyscy autorzy piszą o pożywieniu, a właściwie o specjalnościach kuchni gruzińskiej, przeważnie jednak są to wiadomości dość fragmentaryczne i nieuchronnie przechodzą w opis słynnych gruzińskich biesiad. W sposób najbardziej zwięzły i trafny charakteryzuje pożywienie mieszkańców nizinnej Gruzji Łapczyński, pisząc, że "zieleninę (tj.jarzyny i rośliny przyprawowe 5 Letni obózjego pułku położony był w Kara-Agacz w dolinie rzeki AJazani (Kachetia), stanowiącej jeden z najżyźniejszych obszarów wschodniej Gruzji. �110 Andrzej Woźniak - A.W.) każdy krajowiec za równi z chlebem i winem liczy sobie do swoich potrzeb niezbędnych" (Łapczyński, 1866, s. 167). W Potocki zwraca uwagę na specyfikę zachodniej Gruzji, gdzie chleb zastępowała tzw. gomi, tj. "gęsta kasza z gatunku prosa, u nas w niektórych miejscach ber zwanego, zastępująca chleb, którego użycia prosty lud nie zna w Imeretii, Mingrelii, Gurii i Abchazji, u Swanetów i Abazyńców" (Woźniak, 1983, s. 309-310). Ludowe budownictwo gruzińskie charakteryzowało się dużą różnorodnością form architektonicznych, rozwiązań konstrukcyjnych i materiałów budowlanych. Dość szeroki, choć pobieżny przegląd typów budownictwa z pierwszej połowy XIX wieku, zarówno wiejskiego, jak i miejskiego, zawiera artykuł L. Janiszewskiego (1843, s.13). Nieco dokładniejszy opis wnętrza domu zachodniogruzińskiego znajdujemy we Wspomnieniach z podróży po Kaukazie J. Załęskiego ( 1856). Jednym z tematów najczęściej poruszanych w relacjach z podróży po Gruzji z pierwszej połowy XIX wieku były ubiory jej mieszkańców. Stroje noszone przez przedstawicieli warstw wyższych nasuwają niektórym autorom nieodparte skojarzenia. M. Butowt-Andrzejkowicz zauważył np., że ubiór gruzińskiej szlachty podobny był do staropolskiego: "czuchi ich z rękawami na wyloty, odpowiadają zupełnie kontuszom, a materjalne archa-łuki niewiele się różnią od żupanów" (Woźniak, 1983, s. 312). Na podobieństwa między szlacheckim strojem staropolskim a ubiorami Imeretynów (zachodnia Gruzja) zwrócił również uwagę Załęski, który wcześniej opisywał ubiory mieszkańców wschodniej Gruzji. O ubiorach zarówno warstw wyższych, jak i ludowych, pisali i iIUliautorzy. Wiele miejsca poświęcił im K. Łapczyński, zwracając jednocześnie uwagę na zarzucanie w niektórych środowiskach tradycyjnego stroju pod wpływem mody europejskiej. Nieco wiadomości o innych dziedzinach kultury materialnej - środkach transportu, sprzętach domowych, higienie, znaleźć można przede wszystkim u Łapczyńskiego i Załęskiego, rzadziej u innych autorów. Częstym tematem opisów są tyfliskie bazary, warsztaty rzemieślnicze i przydrożne zajazdy - duchany. Najobfitszym źródłem wiadomości o gruzińskiej obrzędowości dorocznej, zwyczajach i obrzędach rodziIUlych, zwyczajach towarzyskich, zwłaszcza związanych z biesiadowaniem6, są artykuły K. Łapczyńskiego. Upozostałych autorów znajdujemy ceIUleniekiedy, ale bardzo fragmentaryczne materiały uzupełniające. Przedmiotem szczególnego zainteresowania Łapczyńskiego była gruzińska literatura ludowa, przede wszystkim zaś przysłowia. Znaczną część zebranych materiałów paremiologicznych - około stu przysłów, opublikował w artykule Przejazd przez szczyty Kaukazu. Zbierał również, choć w mniejszym zakresie, podania, mity i pieśni, których przykłady znaleźć można w obu jego artykułach. Pisał Łapczyński także i o muzyce, a właściwie tylko o gruzińskich instrumentach ludowych, gdyż sam nie mając przygotowania muzycznego, mógł powtarzać tylko to, co mu o mu6 Opisy biesiad gruzińskich znaleźć można i u innych autorów. Sporo miejsca zwyczajom towarzyskim Gruzinów poświęcił np. M. Gralewski. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 111 zyce gruzińskiej mówił jego wcześniej zmarły przyjaciel, muzyk L. Janiszewski. Nieco wiadomości na ten temat znaleźć moźna u Michała Butowta-Andrzejkowicza i u Ksawerego Pietraszkiewicza. Większość zamieszczonych w artykułach K. Łapczyńskiego wiadomości pochodzi zjego własnych obserwacji i rozmów z reprezentującymi róźne warstwy społeczeństwa gruzińskiego infónnatorami. O niektórych z nich, oraz o okolicznościach tym rozmowom towarzyszących, wspomina w artykule Przejazd przez szczyty Kaukazu?, którego pierwsza część ma formę notatnika terenowego. Korzysta też Łapczyński z literatury, szczególnie przy opisach gruzińskiej obrzędowości dorocznej: "lubo na wszystkie prawie opisywane tu uroczystości i zabawy patrzyłem własnymi oczami - pisał w artykule Z Tyjlisu pod Ararat - przecież niejeden szczegół poczerpnąłem z bardzo sumiennego artykułu O narodowych uroczystościach, który przed dziesięciu laty zamieszczony był w "Tyf1iskim kalendarzu"8 (Woźniak, 1983, s. 312-316). Bohdan Baranowski, który gruzińskim zainteresowaniom Kazimierza Łapczyńskiego poświęcił osobny artykuł9, uwaźał go za jednego "z najwybitniejszych polskich specjalistów w zakresie historii i literatury Gruzji" (Baranowski, l 982b, s. 45). Łapczyński znalazł się na Kaukazie w roku 1846, kiedy za patriotyczną działalność spiskową został przymusowo wcielony do wojsk rosyjskich wDagestanie. Początkowo służył jako prosty żołnierz, później, dzięki wcześniejszemu przygotowaniu zawodowemu, jako budowniczy umocnień wojskowych, a po zdaniu odpowiednich egzaminów jako oficer inżynierii wojskowej. Przebywał w różnych rejonach Kaukazu, najdłużej w Tyf1isie.Pomimo wykształcenia technicznego Łapczyński miał szerokie zainteresowania humanistyczne. W czasie swych podróży po Kaukazie, a zwłaszcza po Gruzji, poczynił wiele cennych obserwacji i zebrał bogate materiały etnograficzne. Podczas kilkuletniego pobytu w Tyf1isie zaprzyjaźnił się z przedstawicielami gruzińskiej elity intelektualnej i prawdopodobnie wówczas poznałjęzyk gruziński. Interesował się żywo przeszłością Gruzji. Nie ograniczał się jednak do czytania ogólnie dostępnej literatury z tego zakresu, ale wspólnie z tyf1iskimi przyjaciółmi studiował dawne kroniki gruzińskie 10. Z ich pomocą przełożył też na język polski dwunastowieczny poemat Szoty Rustawe1ego Rycerz w tygrysiej skórze. W końcu roku 1856, kiedy po wojnie krymskiej wielu zesłańców uzyskało zezwolenie na powrót do kraju, otrzymałje również (m.in. z powodu choroby) i Łapczyński. Po powrocie do Warszawy, w latach 1857-1868, w związku ze stanem zdrowia nie mógł podjąć stałej pracy, gdyż przez kilka miesięcy w roku Artykuł ten został opublikowany w kilku numerach "Tygodnika Ilustrowanego" w roku 1868. t. 14,1866, s.191. 9 Zob. B. Baranowski, GruziJiskie zainteresowania Kazimierza Łapczyńskiego, "Acta Uniwersitatis Lodziensis", seria Folia Historica, nr 8, s. 3-14. 10 W przedmowie do polskiego tłumaczenia dzieła Rustawelego pisał m.in.: "badania kronik georgiańskich, które się nieraz późno w noc przeciągało, dziś zostało dla mnie naj milszym z Tyflisu wspomnieniem" (Baranowski, 1982b, s. 46). 7 s "Tygodnik Ilustrowany", �112 Andrzej Wożniak przebywał na leczeniu w miejscowościach podgórskich, przeważnie w Szczawnicy i w Zakopanem. Prowadził tam wśród ludności góralskiej badania nad demonologią i miejscową gwarą, a także wysoko cenione przez specjalistów badania botaniczne. Od 1862 roku materiały ze swoich badań ludoznawczych publikował w "Tygodniku Ilustrowanym", "Kłosach" i innych czasopismach. W 1863 roku opublikował w "Bibliotece Warszawskiej" przekład poematu Szoty Rustawelego Rycerz w tygrysiej skórze, poprzedzony obszernym wstępem, w którym zamieścił wiele wiadomości z historii Gruzjiii. W roku 1864 próbował Łapczyński zainteresować "Bibliotekę Warszawską" przekładem swojego zbioru przysłów gruzińskich, ale bez większego powodzenia. Redakcja "Biblioteki ..." ograniczyła sięjedynie do krótkiej notatki inforrnującej, że Kazimierz Łapczyński zebrał w Gruzji "kilkaset przysłów [...], które są godne uwagi każdego myślącego" i zamieściła zaledwie jedenaście z nich (Baranowski, 1982, s. 46-47). Okres jednak, w którym Łapczyński zdecydował się opublikować rezultaty swoich gruzińskich badań lata 1863-l864,jak zauważył B. Baranowski, zdecydowanie nie sprzyjał szerszemu zainteresowaniu czytelników tematyką tak odległą od aktualnych wydarzeń 12. Dwie serie bogatych w materiały etnograficzne i historyczne relacji Łapczyńskiego zjego wędrówek po Kaukazie, a zwłaszcza po Gruzji i Armenii, ukazały się w "Tygodniku Ilustrowanym" dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych13. W sto lat później cytowali je obficie Wacław Kubacki i Jan Reychman oraz liczni inni autorzy, piszący o Gruzji. Wszyscy oni zgodnie podkreślają baIWJ10ŚĆ i ogromne bogactwo szczegółów tych pozostawionych przez Łapczyńskiego obrazów Kaukazu. B. Baranowski zwraca uwagę na rozległość zainteresowań badawczych, dociekliwość i rzadką rzetelność naukowąjego prac. Choć inspiracji tych prac szukać należy w epoce romantyzmu, która duchowo ukształtowała ich autora, pod względem warsztatu należąjuż do czasów pozytywizmu, na które przypadła większość dokonań naukowych Kazimierza Łapczyńskiego. W drugiej połowie XIX wieku polska obecność na Kaukazie przybrała odmienny niż w okresie poprzednim charakter. Kaukaz przestał być w świadomości Polaków "ciepłą Syberią" - miejscem zesłań spiskującej młodzieży polskiej, skazanej na odbycie przymusowej służby wojskowej. Na początku lat sześćdziesiątych natomiast, po klęsce Szamila i zakończeniu wojny kaukaskiej, coraz większe rozmiary przybiera polskie wychodźstwo zarobkowe na Kaukaz. Zjawisko to szczególnie przybrało na sile po wojnie rosyjsko-tureckiej, zwłaszcza zaś w końcu lat osiemdziesiątych, kiedy do krajów Zakaukazia, a przede wszystkim do Gruzji przeżywającej wówczas okres ożywienia gospodarczego, napłynęła nowa fala polskiej emili Skóra tygrysia. Poemat georgimlski Xll wieku [Po części w tłumaczeniu. po części w streszczeniu podal Kazimierz Łapczyński) "Biblioteka Warszawska", t. 42, 1863, s. 1-18. 12 Być może w tym samym okresie Łapczyński, również bez powodzenia, usiłował zainteresować wydawców dwoma innymi swoimi książkami o tematyce gruzińskiej; Historia Georgii i powieścią historyczną Tamara królowa Gruzji (Baranowski, 1982, s. 47). 13 Relacje te, zebrane razem i wydane w osobnym tomie, złożyłyby się na sporą książkę. �Góral z Sądeckiego Góral sądecki z kozą Wieśniak z okolic Wiśnicza Drwal warszawski Ryciny K.w. Kielisińskiego. �." .•... .. \< ~,j; ... �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 113 gracji zarobkowej. W okresie tym również pewna liczba Polaków odbywa po Kaukazie podróże o charakterze krajoznawczym, turystycznym. Coraz rzadziej natomiast trafiają tam polscy zesłańcy polityczni. Mimo iż w drugiej połowie XIX wieku liczba Polaków na Kaukazie, a zwłaszcza w Gruzji, znacznie wzrosła, polskie relacje o tym kraju nie są wówczas zbyt liczne. Chronologicznie do najwcześniejszych należą wspomniane już prace K. Łapczyńskiego, wydane w latach sześćdziesiątych XIX stulecia, ale oparte na materiałach zebranych w latach pit(ćdziesiątych. W początkach drugiej połowy XIX wieku przebywał na Kaukazie Wincenty Piotr Podlewski. Mieszkał przez pewien czas we Władykaukazie, Pietrowsku i Temir-Chan-Szurze. W 1858 roku podróżował po zachodniej Gruzji. We wspomnieniach z tej podróży zawarł nieco wiadomości o kulturze materialnej lmeretii 14. Romuald Klonowski (1816-1871) po licznych wędrówkach po świecie osiadł w Temir-Chan-Szurze, gdzie mieszkała jego zamężna córka i stąd robił wycieczki po Kaukazie. Relację z poclróży z Temir-Chan-Szury przez Władykaukaz do Tyf1isujuż po jego śmierci opublikował "Tygodnik Ilustrowany"15 (Baranowski, 1982, s. 671). W latach dziewięćdziesiątych odbył podróż drogą woj enno-gruzińską do Tyf1isu, a następnie przez Erywań, Eczmiadzin do Karsu - Witod Biernacki. Nie wiemy kim był, nie znamy też celu tej podróży. Jego Kartki z podróży na Kaukaz, drukowane w "Tygodniku Ilustrowanym", oprócz zanotowanego podobno po drodze podania osetyjskiego, zawierają wiadomości o góralach wschodniogruzińskich, jak można wnioskować z tekstu, prawdopodobnie w większości zaczerpnięte z literatury oraz kilka spostrzeżeń z tyfliskich ulic. Podaje sporo wiadomości o handlu w Tyflisie i Karsie, operuje danymi statystycznymi. Podróżował z aparatem fotograficznym, a kilkanaście jego zdjęć, dobrych technicznie i dosyć ciekawych, ilustruje artykuł w "Tygodniku ...". Mało znaną książką o Kaukazie, niemal w połowie poświęconą Gruzji, jest tom wspomnień Jana Rakowskiego, galicyjskiego ziemianina, podróżnika i autora niezbyt przychylnie przyjt(tego przez krytykę opisu wcześniejszej podróży po Egipcie, Szkice podróży po Kaukazie, wydany w 1893 roku w Krakowie. Autor, zapalony myśliwy, człowiek o dość wąsko ukierunkowanych zainteresowaniach, swoje wrażenia z podróży po Gruzji (widział m.in. Chewsuretię) przekazał w sposób bardzo naiwny, a chwilami wręcz nieudolny. Nieco zbliżony do relacji W.P. Podlewskiego, W. Klonowskiego czy W. Biernackiego charakter mają wspomnienia i notatki podróżne z początków XX stulecia hrabiego Adama Sierakowskiego (1913), znanego podróżnika i członka licznych towarzystw naukowych, profesora Walerego Goet1a (197 6), geologa i propagatora ochrony przyrody, czy lekarza Mariana Łążyńskiego (1961). Choć zawierają one 14 Zostały one ogłoszone drukiem kilkanaście lat później: w.P. Podlew ski, Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Tygodnik Ilustrowany", t. 9, ł 872, t. 10, 1873, \S R. Klonowski lfYcieczl..'ipo Kaukazie i Gruzji, "Tygodnik Ilustrowany" t. 15, 1875. Klonowski był też autorem paru innych artykułów o Kaukazie, drukowanych w "Tygodniku ...". Zmarł na "apopleksję" w lipcu 1871 r. podczas jednej ze swoich wypraw. �114 Andrzej Woźniak wiele interesujących materiałów dotyczących kultury Gruzji, to podobnie jak te z końca XIX wieku do obrazu tego kraju znanego nam z wcześniejszej literatury wnoszą stosunkowo niewiele nowego. Nieco inny charakter ma tom szkiców kaukaskich znanego później pisarza i tłumacza Wacława Rogowicza (1879-1960) czy wspomnienia inżyniera nafciarza Tadeusza Wyganowskiego, opisujące Gruzję z początku XX wieku. Tom szkiców Rogowicza (1905), oprócz wrażeń z podróży, zawiera parę utworów literackich zainspirowanych pobytem na Kaukazie oraz tekst gruzińskiego mitu o Amiranie. W spornnienia Wyganowskiego (1907) wprowadzają czytelnika w malo znane środowisko tyfliskiej finansjery, ludzi interesu, pokazują świat zabaw, rozrywek, nocnych lokali i duchanów. Tom zawiera również opowiadanie sensacyjne pt. Wśród pól naftowych. W śród wspomnianych wyżej autorów z końca XIX i początku XX stulecia brak przedstawicieli dość licznej już wówczas gruzińskiej Polonii'6. Z wyjątkiem być może T. Wyganowskiego, byli to ludzie z zewnątrz, którzy - rzec można o Gruzję tylko się otarli. To, co o niej pisali, to tylko impresje, wrażenia z podróży. Takim człowiekiem "z zewnątrz", który swoją pierwszą książkę o Gruzji napisał po miesięcznym w niej pobycie, był Artur Leist (1852-1927), wrocławianin, Niemiec piszący w trzech językach: po niemiecku, po polsku i - po latach pobytu W Gruzji - również po gruzińsku. Jego pierwszą, trwającą miesiąc, podróż po Gruzji, poprzedziły jednak lata studiów nad historią, kulturą i językiem kraju, o którego odwiedzeniu marzyl od wczesnej młodości. Przez wielu uważany za Polaka, doskonale znal język i kulturę polską i wielokrotnie podkreślał swą sympatię do narodu polskiego. Przez wiele lat mieszkał w Polsce i tylko przez zrządzenie losu osiadł na stałe w Gruzji, a nie w Polsce. W czasie dłuższego pobytu w polskim dworze na Wołyniu prowadził studia nad historią, kulturą i językiem gruzińskim. Był to, jak sam później wspominal, jeden z ważniejszych etapów jego trwającej wiele lat podróży do Gruzji. W Polsce powstały jego pierwsze prace o Gruzji. Szkice z Gruzji Artura Leista (1885), choć minęło blisko 120 lat od ich powstania, do dziś pozostały 16 U schyłku XIX w. środowisko polonijne, zwłaszcza w Tyf1isie, skupiało wiele wybitnych osobistości, m.in. ze świata nauki. Antoni Reychman, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, który w 1873 r. przebywał w Tyf1isie, swe pierwsze kroki skierował do domu gen. Józefa Chodźki, a we wspomnieniach z tamtej podróży pisał, że ,jenerał Chodźko jest niezaprzeczenie jedną z najwybitniejszych postaci spółczesnych na Kaukazie, a jako uczony jest znany w Europie". Dalej podkreślajego dokonania na polu geografii, zwłaszcza zaś triangulacji Kaukazu. Wspomina również wybitne osiągnięcia na tym samym polu Hieronima Stebnickiego. Z innych Polaków, którzy na polu nauki mieli tu ustaloną pozycję, wymienia dalej Leonarda Zagórskiego, "znakomitego lingwistę i badacza języków krajowych" (Reychman 1879, s. 17-18). L. Zagórski oprócz lingwistyki zajmował się etnografią Kaukazu. Interesowała go przede wszystkim tamtejsza ludność kurdyjska, ale nieco uwagi poświęcił i Gruzinom. Choć pochodził z polskiej rodziny, jego związki ze środowiskiem polskim były bardzo słabe. Swoje prace publikował w języku rosyjskim i francuskim. Uważany był powszechnie za uczonego rosyjskiego (Baranowski 1982, s. 68). 1. Chodżce i jego współpracownikom z kręgu kaukaskiego oddziału Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego, którego przewodniczącym był przez wiele lat L. Zagórski, poświęcił ostatnio książkę Józef Chodźko 1800--1881. Polski badacz Kaukazu, A. Furier (200 l). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 115 najpiękniejszą książką o Gruzji w języku polskim (Woźniak 2003). Spojrzenie na kulturę ludową Gruzji, które w niej znajdujemy, ma charakter znacznie bardziej syntetyczny niż opracowania z tego okresu dotyczące polskiej kultury ludowej, nie wychodzące jeszcze poza ramy monografii regionalnej. Leist, charakteryzując gruzińskiego chłopa, zwraca uwagę najego poczucie godności osobistej, swobodne zachowanie i umiejętność znalezienia się w każdej sytuacji, łatwość wysławiania się; na brak zasadniczych różnic w dziedzinie obyczaju między chłopstwem a warstwami wyższymi. Wyjaśnienia szuka m.in. w układzie stosunków społecznych, dzięki któremu znaczna część treści w kulturze ludowej i szlacheckiej (przede wszystkim zaś literatura) była wspólna: "W Gruzji ... poezja nie tylko liryczna, lecz i epicznajest poniekąd ludowa i te same poezje, które po raz pierwszy deklamowano w salonie, dziś już znane są w chatach wiejskich" (Leist, 1885, s. 99-100). Choć Leist nie prowadził jeszcze wówczas głębszych studiów nad gruzińską literaturą ludową, jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a ich wytłumaczenie w historii stosunków gospodarczo--społecznych Gruzji w XVI-XVIII wieku. Edward Strumpf (1873-190 l), botanik, absolwent uniwersytetu w Dorpacie, zesłany został na Kaukaz w roku 1891 za udział w manifestacj i patriotycznej. Zebrane podczas pobytu na Kaukazie materiały posłużyły mu później do napisania pracy kandydackiej o morfologii roślinności tego regionu. Znaczna część tomu jego wspomnień z tego okresu, pl. Obrazy Kaukazu, poświęconajest Gruzji'7. Obrazy Kaukazu ukazały się w Bibliotece Dzieł Wyborowych w lecie 1900 roku, a ich nakład rozpowszechniany był nie tylko na terenie Królestwa, lecz również i w Galicji. Przedmowę do książki napisał jeden z ideologów polskiego pozytywizmu, Julian Ochorowicz. Zarówno Ochorowicz w przedmowie,jak i autorzy późniejszych wspomnień o Strumpfie zgodnie podkreślali, że książka łączy zalety naukowej ścisłości z dużymi walorami literackimi. Przeważająca jej część to wspomnienia autora z jego kaukaskiej podróży uzupełniane w miarę potrzeby wiadomościami zaczerpniętymi z literatury. Wstęp traktujący o stosunkach etnicznych na Kaukazie w przeszłości i współcześnie oraz rozdział Z dziejów literatury gruzińskiej mają charakter solidnych opracowań populamo--naukowych. Nietrudno dostrzec pewne podobieństwa, nawet w układzie treści, między Obrazami Kaukazu a Szkicami z Gruzji Leista. W tej napisanej przez przyrodnika książce obserwacje przyrodnicze i opisy krajobrazu nie zajmują więcej miejsca niż w innych współczesnych opisach podróży; znacznie więcej j est tam wiadomości i spostrzeżeń etnograficznych. Większość tych ostatnich dotyczy kultury materialnej Gruzinów, Ormian i Azerbejdżanów: budownictwa, uprawy roli, młócenia zboża i winobrania, środków transportu, ubiorów itp., ale notuje również Strurnpfwiadomości o miejscowym prawie zwyczajowym, stosunkach własnościowych, obrzędach i zwyczajach 17 Wśród Polaków piszących o Gruzji w końcu XIX i na początku XX wieku Edward Strumpf est jedynym, który znalazł się na Kaukazie jako zesłaniec polityczny. �116 Andrzej Wożniak biesiadnych, zapisuje parę tekstów ludowych. Podejmuje również autor interesujące próby interpretacji części materiałów etnograficznych. Omawiając np. różnice w sposobie gospodarowania między poszczególnymi regionami Gruzji, przyczyn szuka we właściwościach charakteru ich mieszkańców, te zaś wyjaśnia wpływem klimatu: mieszkańcy Imeretii, będący pod wpływem klimatu ciepłego i wilgotnego, nie odznaczają się zbytnią pracowitością, stąd też niski poziom gospodarowania w tym rejonie. Mieszkańcy Raczy (północno-zachodnia Gruzja), gdzie klimat jest suchszy i chłodniejszy, słyną w całej Gruzji z pracowitości, itd. Strumpfstwierdza wyraźnie, że klimat oddziaływuje na ludność całych regionów, na ich charakter, usposobienie, a co za tym idzie, na kształt ich kultury. Jest to niewątpliwy wpływ teorii zawartych w świeżo wówczas opublikowanej Anthropogeographie F. Ratzla, szczególnie bliskich Strumpfowi - przyrodnikowi z wykształcenia (Woźniak, 1988, s. 11). Postacią mało znaną badaczom kontaktów polsko-gruzińskich, lecz posiadającą trwałe miejsce w historii medycyny, był Jan Minkiewicz (1826-1897), lekarz, naczelny chirurg armii kaukaskiejl8. Urodzony w Newlu, w guberni witebskiej, uczył się początkowo w tamtejszych szkołach, a po ich ukończeniu studiował medycynę w Moskwie. Wkrótce po studiach (1848), jako stypendysta rządowy wysłany został do szpitala wojskowego w twierdzy Temir-ehan-Szura wDagestanie na stanowisko młodszego ordynatora. Napisał tam rozprawę na temat febry, na podstawie której uzyskał w Moskwie doktorat. W latach 1851-1853 był asystentem M. Pirogowa. Podczas wojny krymskiej był naczelnym lekarzem szpitala w Sewastopolu. W 1854 roku został przeniesiony na stanowisko chirurga do Erewania, a od 1856 roku był naczelnym chirurgiem armii kaukaskiej. W latach 1854-1862 odbywał na koszt rządu zagraniczne podróże naukowe. Po powtocie na Kaukaz rozwinął ożywioną działalność praktyczną i naukową. Jako jeden z pierwszych zainteresował się medycyną ludów Kaukazu. Był członkiem licznych towarzystw naukowych, m.in. w Warszawie i w Wilnie, jednym z założycieli Towarzystwa Lekarskiego Kaukaskiego i wieloletnim jego prezesem. Po przejściu na emeryturę osiadł na stałe w Tyflisie, podejmując prywatną praktykę lekarską. Pozostawił około 150 prac w języku polskim, rosyjskim i niemieckim. Kilka z nich dotyczyło również historii i etnografii. W ,,Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego" (1892, nr 4) opublikował np. artykuł Obyczaje Chewsurów w stosunku do ciężarnych i położnic, a w poznańskich "Nowinach Lekarskich" (1893, nr 12) O kamieniach jako środkach leczniczych na Kaukazie oraz tamże podobną pracę o roślinach jako środkach leczniczych i przedmiocie ubóstwienia (1894, nr 8-9). Minkiewicz był też autorem większej pracy pl. Porównawcze badania medycyny ludowej na Kaukazie, której jeden z rozdziałów ukazał sięjako artykuł IR O osiągnięciach zawodowych i działalności polonijnej J. Minkiewicza pisał w swojej pracy o działalności społeczno-kulturalnej i politycznej Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX w. M. Mądzik (Mądzik, 1987, s. 47--48). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 117 pt. Literatura medyczna gruzińska. Karabaddin vel Karabaddim Dzanosa (Jana) w "Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego" (1891, nr 3). Mimo blisko pięćdziesięcioletniego pobytu w Rosji i na Kaukazie do końca życia pozostał Polakiem. Brał czynny udział w działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynnego przy kościele pw. Piotra i Pawła w Tyflisie, pomagał przybyłym na Kaukaz Polakom, zwłaszcza tym, którzy znaleźli się tam nie z własnej woli. Pochowany został na "starym" cmentarzu katolickim w Sololakach w Tyflisie (Kijas, 2000, s. 220-221 )'9. Ksiądz Julian Dobkiewicz (1842- po 1908), od roku 1878 do 1889 był wikariuszem parafii św. apostołów Piotra i Pawła w Tyflisie, od roku 1889 nie sprawował żadnej funkcji. Według schematyzmu z roku 1908 był w swojej dawnej parafii rezydentem. Urodził się w powiecie trockim na Litwie. Po ukończeniu gimnazjum w Wilnie wstąpił do tamtejszego seminarium duchownego, a następnie studiował teologię w Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie w 1868 roku uzyskał stopień magistra teologii. Po powrocie do Wilna pełnił obowiązki wikariusza katedralnego i wykładał w Seminarium Duchownym, lecz już w 1870 roku za działalność patriotyczną został zwolniony z tych funkcji i oddany pod nadzór policji. Miał być wówczas przeniesiony na wikariat w Michaliszkach, lecz wkrótce znalazł się w więzieniu. Zwolniony po miesiącu, został zesłany na wygnanie i przebywał na Kaukazie, m.in. w Tyflisie (Wyczawski, 1981, s. 40Q---401). Zmarł prawdopodobnie w Tyflisie po roku 1908. Od 1889 aż do 1908 roku schematyzmy nie wykazują go w parafiach gruzińskich (Chmielecki 1998), choć z korespondencji w "Kraju" (lata 90. XIX w. i po roku 1900) wiadomo, że przebywał w Tyflisie, podróżował po Gruzji, interesował się losami polskich rodzin, bywał w ich domach, znał doskonale ich życie i problemy, o których niejednokrotnie pisał w swoich korespondencjach20• Wnikliwą analizę spraw diaspory polskiej w Gruzji i na Kaukazie zawiera korespondencja z Gori przesłana do "Kraju" w pażdziemiku 1883 roku. Najliczniejszą grupę Polaków na Kaukazie - zauważa ks. Dobkiewicz - stanowią polscy żołnierze i oficerowie miejscowych garnizonów. "Na Kaukazie ilekroć gdzie składają Polacy, wraz z pewnym procentem oficerów. Dawniej, kiedy służba wojskowa trwała długo, żołnierz kaukaski, choć i doczekał się dymisji, to jednak straciwszy w domu krewnych, albo też w sercu swojern przywiązanie do kraju, żenił się po wysłudze lat z "krajówką" i zostawał tutaj, jakby nic wspólnego nie łączyło go z przeszłością; takich starych szynkarzy, rzemieślników itd. można i teraz tu jeszcze często spotkać; zostawiają oni dzieciom tylko nazwisko polskie. Obecnie inaczej: żołnierz po kilku latach służby ma jeszcze w domu rodziców i braci, z tęsknotą więc wraca do rodzinnej wioski, i ani ranga, ani dobra służba u obcych nie zatrzyma go tutaj. Młodożołnierska kolonia nasza jest tu więc nieliczna. Kontyngens 19 Biogramy J. Minkiewicza zamieszczają też: Polski Słownik Biograficzny (?SB), t. XXI, Wrocław 1976, s. 294-295 iwyjątkowo obszerny Piotra Szarejko w Słowniku lekarzy polskich XIX wieku, t. II, Warszawa 1994, s. 193-196. �118 Andrzej Woźniak Polaków przybywających na Kaukaz dobrowolnie, ten to się już składa prawie wyłącznie z ludzi mniej więcej średnio wykształconych, którzy mając dla siebie w kraju zamknięte drzwi wszędzie i do wszystkich dykasteryj, szukają tu kawałka chleba". W każdym niemal kaukaskim mieście powiatowym znajdzie się polską rodzinę-najczęściej lekarza lub inżyniera, leśniczego lub telegrafisty. Bardzo często ludzie ci pracując z sobą, dopiero po pewnym czasie "dowiadują się, że są Polakami". Większość miejscowych Polaków bardzo źle mówi po polsku. Język ich roi się od rusycyzmów, których liczne przykłady ks. Dobkiewicz podaje. Gdy ktoś im zwraca na to uwagę, usprawiedliwiają się, że rzadko mają okazję mówić po polsku. Kiedy radzi się im czytać polskie książki i gazety, odpowiadają, że na to trzeba "czasu i pieniędzy", a ich goniących za kawałkiem chleba "nie stać ani na jedno, ani na drugie". Zdarza się - pisze ks. Dobkiewicz - spotkać niekiedy nawet "czysto polską" parę małżeńską rozmawiającą z sobą"w języku miejscowym2I, który im łatwiej przychodzi niż własny, a o dzieciach to już nie ma co i wspominać. Niańki są najpospoliciej Gruzinki, stąd najczęściej dziecko polskie rozmawia z kiepska po gruźińsku, z kiepska po rosyjsku, zaś po polsku zaledwo rozumie co się do niego mówi. Z prawdziwą też przyjemnością spotykasz, acz bardzo rzadko familię, która wszelkimi sposobami, już to sprowadzaniem elementarzy i książek, już to pilnem przestrzeganiem polszczyzny w stosunkach domowych, stara się wychować dzieci w ojczystym słowie" (ks. J.D., 1883, s. 11-12). Pisał również ks. Dobkiewicz o sprawach Polaków z Batumi, Kutaisi i oczywiście z Tyflisu. Zawędrował też ich śladem aż "pod Ararat" - do Annenii. Sprawy polonijne, to tematyka, której poświęcał najwięcej miejsca, ale w swych listach poruszał również wiele innych aktualnych problemów życia w Gruzji i na Kaukazie. Oprócz korespondencji, nie zawsze podpisanych, które z Kaukazu nadsyłał do "Przeglądu Katolickiego" i "Kraju", opublikował też rozprawę z zakresu teologii fundamentalnej oraz drugą, z filozofii przyrody (Wyczawski, 1981, s. 400-40 l). W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku listy o Polonii gruzińskiej do "Głosu" i "Przeglądu Tygodniowego" przesyłał również korespondent podpisujący się pseudonimami Ludosław i Stefan z Tyflisu. Krył się za nimi badacz kultury ludowej Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego Józef Stefan Ziemba (1867 - prawdopodobnie ok. 1919), urodzony w Dąbrowie Górniczej i tam przez wiele lat mieszkający22. W tamtych okolicach prowadził również badania ludoznawcze, których rezultaty publikował w "Wiśle", "Pracach Filologicznych", "Głosie", "Przeglądzie Tygodniowym" i innych czasopismach. Korespondował z Oskarem Kolbergiem, znał Jana Kasprowicza i Stanisława Ciszewskiego. Prawdopodobnie na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku znalazł się w Tyflisie, gdzie podejmował się różnych 20 Listy o problemach gruzińskiej Polonii wysyłał Ks. Dobkiewicz początkowo do "Przeglądu Katolickiego" (lata 70. XIX w.), później zaś do "Kraju" od lat 80. przynajmniej do 1903 r. 21 Podkreślenie ks. Dobkiewicza. Język "miejscowy" w znaczeniu: "miejscowy język urzędowy", nie gruziński zatem, lecz rosyjski. 22 W metryce Ziemby kolejność imion odwrotna Stefan Józef. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 119 zajęć i próbował prowadzić własne przedsiębiorstwo. Interesował się folklorem miejskim Tyflisu. Badał poezję tyfliskich pieśniarzy i bajarzy - aszików (aszugów) i pisał o nich, ale jego Studia nad historią, literaturą i etnografią narodów kaukaskich, nad którymi pracował w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych, nie zostały, jak się wydaje, nigdy wydane23, podobnie jak planowany przewodnik po Kaukazie. Z publikowanych prac Ziemby o tematyce gruzińskiej i kaukaskiej znamy jedynie parę krótkich recenzji drukowanych w "Wiśle". Druga połowa XIX wieku stanowiła wyraźnie nowy etap w polskich badaniach etnograficznych Gruzji. Po epoce fascynacji Kaukazem - która odcisnęła silne piętno na pracach pierwszego okresu o charakterze niemal wyłącznie opisowym - przyszła kolej na próby syntezy (Leist, Strumpf) i badania tematycznie ukierunkowane (Minkiewicz, Dobkiewicz, Ziemba), które choć ilościowo nie dominowały nad materiałami opisowymi i pracami o charakterze literackim, ukazywały nowe perspektywy badaczom tego rejonu. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1982a Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław-Warszawa- Kraków. 1982b Gruzińskie zainteresowania Kazimierza Łapczyńskiego, "Acta Universitatis Lodziensis", seria Folia Historica, nr 8, s. 3-14. Biernacki W. 1896 Kartki z podróży na Kaukaz, "Tygodnik Ilustrowany", nr 31-36. Butowt-Andrzejkowicz M. 1859 Szkice Kaukazu, t. I-II, Warszawa. Chmielecki T.T. 1998 Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. ks. J. D. (Dobkiewicz) 1883 (Korespondencja) Gori na Kaukazie, 25 paźdz., "Kraj", R. 2, nr48, s. 11-12. FurierA. 2001 JózejChodźko 1800-1881. Polski badacz Kaukazu, Warszawa. Gralewski M. 1877 Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli. Opisanie kraju. Ludność. Zwyczaje i obyczaje, Lwów. Janiszewski J. 1843 Pielgrzymka do mogiły A. Gribojedowa na górę św. Dawida w Tyflisie, "Biblioteka Warszawska", t. 3, s. 1-16. Jaworski H. 1877 Wspomnienia Kaukazu, t. I-III, Poznań. 23 Biblioteka (.66-100. Publiczna m.st. Warszawy, Dział Starych Druków i Rękopisów, II. 313.5, �120 KijasA. 2000 Andrzej Wożniak Polacy w Rosji od XVIl wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny, Warszawa,Poznań. Klonowski R. Wycieczki po Kaukazie i Gruzji, "Tygodnik Ilustrowany" Xv. 1875 KukulskiL. 1959 Wstęp, w: Jan Potocki, Podróże, Warszawa, s. 5-17. LeistA. 1885 Szkice z Gruzji, Warszawa. Łapczyński K. 1863 Skóra tygrysia. Poemat georgimiski Xll wieku [Po części w tłumaczeniu, po części w streszczeniu podał Kazimierz Łapczyński] "Biblioteka Warszawska",t.42,s.I-18. 1866-1867 Z Tyflisu pod Ararat",Tygodnik Ilustrowany", t. 14-15, 1866-1867. 1868 Przejazd przez szczyty Kaukazu, "Tygodnik Ilustrowany", seria II,t. 2. MądzikM. 1987-1988 Działalność społeczno-kulturalna ipraktyczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Minkiewicz J. 1891 Literatura medyczna gruzińska. Karabaddin vel Karabaddim Dzanosa (Jana), "Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego", nr 3. Podlewski W. P. 1872-1873 Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Tygodnik Ilustrowany", t. 9 i 10. Paulina K ... Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby, która tam podróż w roku 1830 1839 odbyła, "Niezapominajki. Noworocznik na rok ...", s. 61-79. Potocki 1. 1959 Podróże, Warszawa. 1. R. [Rakowski 1.] 1893 Szkice podróży po Kaukazie, Kraków. RogowiczW. 1905 Mozaika kaukaska. Impresje - legendy, kartki z podróży, opowiadania, wrażenia, Warszawa. Sierakowski A. 1913 Listy z podróży. Podróż na Krym, Kaukaz i do Tunisu, Warszawa. StrumpfE. 1900 Obrazy Kaukazu, Warszawa. SzarejkoP. Słownik lekarzy polskich XIX wieku, t. I, Warszawa. 1991 WoźniakA. 1983 Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XIX w., "Etnografia Polska", t. 27, z.l. 1988 Edward Strumpf(l873-1901), Siedlce. 1996 Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy XIX i początku XX wieku, "Etnografia Polska", t. 40, z. 1-2, s. 255-275. 1997 Gruzińska wyprawa damy z kresów, "Pro Georgia", R.YI, s. 7-19. 2003 Artur Leist, pisarz i uczony z pogranicza trzech kultur, w: Czas zmiany czas trwania. Studia etnologiczne, red. 1. Kowalski, S. Szynkiewicz, R. Tomicki, Warszawa, s. 273-297. Wyczawski H. (red.) 1981 Słownik polskich teologów katolickich, Warszawa. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 121 Wyganowski T. 1907 Wspomnienia z Kaukazu, Warszawa. Załęski 1. 1856 Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych", nr 64,65,81, 86. Studia nad historią, literaturą i etnografią narodów kaukaskich, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy, Dział Starych Druków i Rękopisów, II. 313.5, k. 66-100. POLISH ETHNOGRAPHIC RESEARCH IN GEORGIA IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY AND AT THE BEGINNING OF THE 20TH CENTURY (Summary) Polish-Georgian contacts have had a long tradition. As early as the 17th and 18th centuries Polish missionaries in Georgia, who also acted as diplomats, wrote reports about Georgia. The most outstanding among them was TJ. Krusiński, a Jesuit, whose work was a source of information about Persia and the Caucasus (including the Georgians) from which Europe has drawn for centuries. Contacts between Poland and Georgia became most intense in the 19th century when both countries were part ofthe Russian empire. The first half ofthe 19th century was particularly abundant in works about the Caucasus and Georgia. It was the time when this area, called "warm Siberia" by Russians, was populated by Poles deported here for their political activity. These publications, containing a lot of ethnographic information, were mostly memoirs and diaries, containing very picturesque descriptions ofthe country. In many cases the ethnographic aspect served as a background to purely literary works, often very romantic in genre. Among writers ofthat period mention should particularly be made ofMateusz Gralewski (1826-1891), whose memoirs describing his exile in the Caucasus, also carrying a lot of information about Georgia, were published after his return to Poland in 1877. One ofthe most outstanding scholars writing about Georgia, its history, literature and folklore was Kazimierz Łapczyński (1823-1892). He conducted his research, including paremiological studies, in the l850s. Unfortunately, when he returned to Poland he managed to publish only a small part of the materials collected in Georgia. Among them was his translation of a poem by Schota Rustaweli, the most outstanding Georgian poet, entitled A knight in a tiger skin. Łapczyński, with the extent ofhis research interest, inquiring mind, rare diligence and particularly the soundness ofhis research methods, was much ahead ofhis time. These qualities would rather place him in the positivism than romanticism, the epoch that shaped him spiritually. The second half of the 19th century was a new stage in Polish ethnographic research in Georgia. After the fascination with the Caucasus, which left its mark on the works written in the first period, which were mostly descriptive in nature, time has come for attempts at synthesis (Artur Leist, Edward Strumpf) and thematic research into Georgian folk medicine (Jan Minkiewicz), urban folklore (Józef Stefan Ziemba) or pioneer research into Polish community in Georgia (Rev. Julian Dobkiewicz), which opened new prospects of research focused on this region. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/406b3d017180f314dfac817ffeed764b.pdf ec8e6ccbf9bb8e2c59e7c015c65e2839 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3689 Title A name given to the resource Polskie ludowe kowalstwo artystyczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.348-376 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Kuźnia dworska, Mnin (pow. Fot. K. Szczepkowska- Końskie). ROMAN REINFUSS POLSKIE L U D O W E K O W A L S T W O A R T Y S T Y C Z N E Pierwsze wyroby żelazne na terenie Polski pojawiają się w tzw. okresie halsztackim, przypadającym na czasy od 700 do 4O0 lat przed naszą erą. Zrazu wyro­ bów żelaznych jest niewiele i są one importowane z krajów, które wcześniej zapoznały się z obróbką tego cennego surowca. Obok przeważającej ilości wyrobów wykonywanych jak poprzednio z brązu, spotyka się na terenie Polski nieliczne żelazne brzytwy, noże, sie­ kierki, czekany, miecze, groty do oszczepów, wędzidła dla koni i nawet ozdoby, jak np. szpile.' Na terenie Śląska, gdzie żelazo w okresie halsztac­ kim pojawia się bodaj najliczniej, w okresie tym prze­ wagę mają jeszcze wyroby brązowe, z tym jednak, że narzędzia wykonywane są już głównie z surowca że­ laznego. Dopiero w następnym okresie tzw. lateńskim (400 lat p. n- e.) zaczyna się mnożyć ilość wyrobów żelaznych na terenach polskich, a w kulturze grobów jamowych, występującej pod koniec okresu lateń­ skiego, daje się zaobserwować zdecydowana przewaga wyrobów żelaznych nad brązowymi. Wyroby te są znacznie częściej pochodzenia miejscowego, o czym świadczą dymarki, tj. urządzenia do wytapiania że­ laza oraz znajdowane w grobach narzędzia kowalskie i cyzelerskie, jak młotki, pilniki, raszple, tłoczki (stem­ ple). Niektóre przedmioty żelazne, jak groty oszcze2 :! pów, głownie, czy pochwy na miecze są zdobione na powierzchni ornamentem wybijanym stempelkami w formie dołków lub kresek, albo też ornamentem wypukłym w postaci kratek i linii zygzakowatych lub rybiej łuski, wykonanym wedle przypuszczeń archeo­ logów przy pomocy wytrawiania powierzchni roślin­ nymi kwasami. W grupie oksywskiej kultury gro­ bów jamowych, występującej przy końcu okresu la­ teńskiego na północno-zachodnich terenach Polski spotyka się groty oszczepów zdobione ornamentem wy­ pukłym w postaci poprzecznych zygzaków, motywów gwiaździstych, trykwetrów i swastyk. Zdobnictwo przedmiotów żelaznych występuje również w okresie rzymskim (pierwsze cztery stulecia naszej ery), gdzie pod koniec tego okresu w tzw. kulturze przeworskiej spotyka się żelazne noże zdobione ornamentem wy­ tłaczanym, jalk też noże dekorowane przy pomocy facetowania. 5 6 Produkcja żelaza krajowego musiała już być wtedy dosyć wysoka i ośrodki przemysłowe liczebnie znacz­ ne, jak świadczy o tym seria dziewięciu dymarek pochodzących z I I — I I I wieku naszej ery, odkryta w ro­ ku 1951 w Igołomi koło Krakowa. 7 4 1 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P. A. U., str. 253T. Różycka: Początki znajomości żelaza na Śląsku. „Z otchłani wieków" 1952 s. 45. jw. s. 4-6. 2 5 348 4 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P.A.U. a,. 300, 307 (w Rządzie pow. - Gru­ dziądz odkryto grób kowala, w którym znaleziono sze­ reg narzędzi kowalskich). jw. s. 303. jw. s. 308. T. Reymam: Na śladach ruidnic- „Z otchłani wie­ ków" 1952 s. 121. 5 6 7 �Po okresie rzymskim następują na naszych ziemiach znaczne przemiany kulturalne spowodowane dużymi wówczas przesunięciami etn cznymi na obszarze Euro­ py. Ilość zabytków znanych z tego okresu maleje, na­ stępuje duże zubożenie kultury, które trwa już do czasów bezpośrednio nas interesujących, tzn. do okre­ su wczesnośredniowiecznego. Jakkolwiek produkcja żelaza w czasach wczesno­ średniowiecznych była dość znaczna, nie wystarczała jednak na pokrycie wzrastającego zapotrzebowania. Z żelaza wyrabia się przede wszystkim broń i najważ­ niejsze narzędzia, jak siekiery, dłuta, sierpy, żelazne okucia drewnianych pługów. Przedmiotów żelaznych w wykopaliskach tego okresu spotykamy raczej nie­ wiele (Szczecin ), co można wytłumaczyć celowym ograniczaniem się do łatwiej dostępnego surowca drew­ nianego. Potwierdzają to również wyniki akcji wy­ kopaliskowej na terenie wczesnośredniowiecznej osa­ dy rybackiej w Gdańsku.* Zjawisko to występuje w ludowej kulturze środkowej i wschodniej Polski do polowy X I X wieku. : 8 Wyrobem przedmiotów żelaznych trudnili się, po­ dobnie jak i w 'czasach poprzednich, wyspecjalizowani rzemieślnicy, którzy początkowo zajmowali się praw­ dopodobnie zarówno wytopem surowca w prostych dymarkach, jak i jego dalszą obróbką. Dymarki znajdo­ wały się nie tylko w pobliżu złóż eksploatowanej wów­ czas rudy darniowej, ale również niekiedy po grodach, jak o tym świadczą ślady urządzeń hutniczych od­ kryte w Grodziszczku koło Giecza, pochodzące z X wie­ ku. Obok kowali-hutników byli zapewne już w okre­ sie wczesnośredniowiecznym i tacy specjaliści, którzy trudnili się bądź wyłącznie hutnictwem, bądź właści­ wą robotą kowalską. Jeżeli pominiemy nieliczne okazy mieczów o bogato dekorowanych rękojeściach, to po­ zostały wyroby żelazne z tego okresu są, o ile mi wiadomo, nie zdobione. Zjawisko to jest tym dziw­ niejsze, że np. technika stempelkowa jest wówczas znana i szeroko stosowana w zdobnictwie ceramicznym czy w ozdabianiu przedmiotów metalowych wykona­ nych z brązu i srebra. 10 11 W okresie wczesnośredniowiecznym rzemiosło ko­ walskie uprawiane jest zarówno w osadach wiejskich, jak i po grodach oraz w rzemieślniczo-handlowych podgrodziach, które w owym czasie stanowią zalążek przyszłych miast. Według przypuszczeń Hensla, proces wyodrębniania się rzemiosła wiejskiego i miejskiego zapoczątkować się miał w V I I wieku n- e. W ko­ walstwie podział na rzemiosło miejskie i dworskie z jednej strony, a wiejskie z drugiej — odbył się na początku epoki feudalnej, przy czym kowalstwo „miej­ skie" i „dworskie" miało stać na poziomie o wiele wyższym niż wiejskie i posługiwać się innymi (zape12 * J. Marciniak: Tymczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na zamku w Szczecinie. „Z otchłani wie­ ków" 1949 zesz. 7/8 s. 110. J. Kamińska: Wyniki badań archeologicznych w Gdańsku w roku 1950. ..Z otchłani wieków" 1952 s. 93. B. Kostrzewski: Gród w Gieczu. „Z otchłani wie­ ków" 1951 s. 152. J. Kostrzewski: Kultura prapolska, s. 436, 437. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 101. wne doskonalszymi — R R.) narzędziami pracy. Ko­ wale wiejscy natomiast mieli zajmować się, prócz w y ­ rażania przedmiotów z żelaza, również wykonywa­ niem ozdób z metali kolorowych. W czasach późniejszych, w okresie krystalizowania się w Polsce ustroju feudalnego, stan kowalstwa pol­ skiego nie różni się wiele od nakreślonego wyżej sta­ nu z okresu wczesnośredniowiecznego. W okresie tym dalszemu pogłębieniu ulega rozdział między kowalst­ wem „wiejskim" a „miejskim", spowodowany przez postępujący napływ do miasta elementów cudzoziem­ skich. Usankcjonowanie tego podziału nastąpiło w X I I I wieku, kiedy na terenie Polski zaczęły po­ wstawać miasta zakładane na sposób zachodnio-euro­ pejski, z rzemosłem ujętym w organizację cechową. W tym czasie w miastach Polski powstają pierwsze cechy, wśród których nie brak i cechów kowalsko-ślusarskich. Istnieją wtedy oczywiście i pracownie ko­ walskie po wsiach, czego świadectwem są wzmianki w dokumentach lokacyjnych wsi zakładanych na tzw. „prawie niemieckim", gdzie obok innych rzemieślni­ ków, którzy tam mają być osiedleni, wymienia się nie­ kiedy i kowali. Na ogół jednak kowali wiejskich jest niewielu, gdyż postępujący rozwój miast powodo­ wał koncentracie rozproszonego przemysłu rękodziel­ niczego w ośrodkach zapewniających rzemiosłu lepsze warunki materialne. Między pracowniami kowalskimi, zorganizowanymi w cechy, a rozrzuconym po wsiach kowalstwem wiejskim — powstają spory na tle za­ wodowej konkurencji. Miejskie rzemiosło cechowe zwalcza niezorganizowanych kowali wiejskich, nie do­ puszcza ich na rynki miejskie (z wyjątkiem dni jar­ marcznych), nie pozwala osiedlać im się w pewnym promieniu od miasta lub pozostawia dla nich jedynie możność wykonywania robót pośledniejszych. Znamy np. dokument dla miasta Słupcy (Wielkopolska) po­ chodzący z 1296 roku, w którym kowale miejscy za­ strzegają sobie wyłączne prawo wykonywania nowych przedmiotów żelaznych nawet dla wsi, zaś kowalom wiejskim pozostawiają jedynie naprawę uszkodzonych narzędzi. 13 14 15 16 Nie ulega wątpliwości, że wyroby żelazne produko­ wane przez cechowe pracownie kowalskie i ślusarskie różniły się bardzo od wyrabianych przez kowali wiej­ skich. Niewątpliwie z pracowni miejskich pochodzą owe bogate gotyckie okucia drzwi, zawiasy i zamki, które zachowały się do dziś w niektórych budowlach średniowiecznych. Z tych również pracowni pochodzą prawdopodobnie przedmioty dekorowane takie, jak np. zdobiony inkruistowanym ornamentem topór żelazny z Namysłowa (Śląsk)Cechowe miejskie kowalstwo i ślusarstwo, utrzymu­ jąc żywe kontakty z wybitniejszymi pracowniami kra­ jowymi i zagranicznymi (przymus wędrówki czeladni­ czej) i współpracując z innymi gałęziami rzemiosła (stolarstwo, budownictwo) — miało o wiele więcej możliwości nadążania za zmianami zachodzącymi w 17 8 10 11 12 13 jw. s. 188, 189. J. Rutkowski: Historia gospodarcza Polski, t. I s. 50. S. Kutrzeba: Historia ustroju Polski, t. I s.59. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 102. J. Filip: Pradzieje Czechosłowacji, tabl. 28 ryc. 36. 14 15 16 i : 349 �grobku Władysława Jagiełły w Katedrze Krakowskiej, wykonana w 1524 roku przez miejscowego ślusarza Kaspra. Na temat działalności kowali wiejskich w X V I w. mało potrafimy powiedzieć. Sądząc z nielicznych wzmianek w źródłach historycznych, niewielu ich za­ pewne po wsiach bywało, a ilość ich zmniejszyła się jeszcze w wieku następnym w związku ze zniszczenia­ mi wojennymi i ogólnym obniżeniem się poziomu gos podarczego. Być może, że już wtedy pewne roboty kowalskie dla wsi wykonywali wędrowni Cyganie, którzy w cza­ sach późniejszych ( ^ V I I I — X I X w.) mieli wpływ na kształtowanie się wyrobów ludowego kowalstwa, przy­ czyniając się dzięki koczowniczemu trybowi życia do przenoszenia pewnych form i ujednolicania się ich na znaczniejszych obszarach. W roku 1664 we wsiach królewskich na dawnych terenach województwa cheł­ mińskiego, pomorskiego i malborskiego — w przeszło 500 miejscowościach, w których przeprowadzono l u ­ strację, zanotowano zaledwie 34 kowali i 1 ślusarza. Wprawdzie lustracja ta pochodzi z czasów, kiedy wiele wsi było spustoszonych po najeździe szwedzkim, mimo to daje ona pewien obraz stanu rzemiosła kowalskiego na tych terenach, które w stosunku do ziem Polski Centralnej i Wschodniej zapewne i tak górowały, je­ śli chodzi o zagęszczenie rzemieślników wiejskich. Jak wynika z wyżej wspomnianej lustracji, wśród kowali ówczesnych wyróżnić można było kilka grup. Jedną z nich stanowili kowale wiejscy, którzy pracowali dla chłopów, wpłacając do dworu jedynie opłatę roczną od wykonywanego rzemiosła w wysokości 2—4 flore­ nów lub tak zwane „węgielne" w wysokości 15 gr. 19 6 Ryc. 2. Pieski przy dyszlach do wozów: a — Siedlanka (pow. Kolbuszowa), b — Szaniec (pow. Busko). 20 zakresie sztuki dekoracyjnej, niż kowale pracujący po wsiach lub drobnych osadach miejskich pozbawionych cechów. Kowale ci, uprawiający rzemiosło swe zwykle dziedzicznie, ograniczeni do wykonywania prostych ro­ bót i naprawek, tych wszystkich kontaktów nie po­ siadali. Tu właśnie tkwi przyczyna, że wiejska produkcja kowalska była bardziej tradycyjna i przede wszyst­ kim użytkowa. Oczywiście, mogły się i wtedy zdarzać wypadki, że z małomiasteczkowych czy wiejskich pra­ cowni wychodziły przedmioty o charakterze artystycz­ nym. Nie posiadamy jednak w chwili obecnej dosta­ tecznej ilości nagromadzonego materiału ani precy­ zyjnie wypracowanych kryteriów, które pozwoliłyby na wyodrębnienie twórczości artystycznej ludowego kowalstwa owych odległych czasów. W X V I wieku, jak wynika z badań J. Baranow­ skiego, niemal każde ważniejsze miasto w Polsce po­ siadało po kilka pracowni kowalskich, bogato zaopa­ trzonych w rozliczne narzędzia. Rzadsze od nich były warsztaty ślusarskie, specjalizujące się w wyrobie zamków, kłódek i drobnych przedmiotów żelaznych, jak ostrogi, strzemiona itp. Wyroby miejskich pra­ cowni kowalskich i ślusarskich, zwłaszcza wybitniej­ szych znajdowały zbyt wśród odbiorców rekrutują­ cych się spośród warstw elitarnych. Zawiasy, zamki, kraty, z tych pracowni pochodzące, zdobią do dz:ś istniejące domy miejskiego patrycjatu, magnackie pa­ łace i kościoły. Przykładem może być krata przy na18 18 J. Baranowski: Przemysł polski w X V I w. s. 50. 1 6 ? Ryc. 3. Ozdobne główki gwoździ służących do dekorowania tafli drzwi: 1 — Dobra (pow. Płońsk), 2 — Ktsielany (pow. Siedlce), 3 — Do­ bra (pow. Płońsk), 4 — Tychy (pow. Pszczyna), 5 — Mokobody (pow. Siedlce), 6 — Tychy (pow. Pszczyna), 7 — Neusdorf (pow. Włodawa). 350 21 Kowale ci byli w pewnym sensie rzemieślnikami gromadzkimi. W Mądromierzu Małym „kowala wieś dopiero przyjęła", w Polenicy: „Kowala wieś rządzi". W Trzepowie zaś czynsz roczny od kuźni płaci do dworu nie kowal, lecz cała gromada. Dwór, dając takiemu kowalowi zamówienie, płacił mu normalnie, co uwidocznione jest w rejestrach wydatków niektó­ rych folwarków. Zdarzało się jednak, że kowal wiej­ ski, zamiast płacić czynsz roczny na rzecz dworu, zo­ bowiązany był do odrobki w postaci bezpłatnego wy­ konywania dworskich zamówień (Lniano, Kissawa Stara i in.). Kowali dworskich jest w owym czasie jeszcze bar­ dzo mało. Notatkę o kowalu, który „roboty pańskie odprawuje", znajdujemy w lustracji wsi Pinczyno (sta­ rostwo kiszewskie) oraz w Tucholi, gdzie kowal po­ siadał pracownię w obrębie zamku. Brak kowali dwor­ skich w owym czasie jest zjawiskiem zrozumiałym, gdyż w systemie gospodarki pańszczyźnianej do ro­ bót na folwarku używano w zasadzie inwentarza chłop­ skiego, podczas gdy narzędzia dworskie rzadko były w użyciu. Jest rzeczą charakterystyczną dla okresu gospodarki pańszczyźnianej, że w publikowanych przez Pawlika instruktażach ekonomicznych z końca X V I I i z X V I I I wieku nie znajdujemy wzmianki o ko19 J. Kołaczkowski: Wiadomości tyczące się prze­ mysłu i sztuki w dawnej Polsce, s. 621. K. Moszyński: Kultura ludowa Słowian t. I s. 360. J. Paczkowski, A. Mańkowski: Opis królewszczyzn w województwie chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toruń 1938. 20 S1 �(S7\7\/\/vx/\/ 6 Ryc. 4 Ozdobne zapadki żelazne do zamków: a — Grzymała (pow. Busko), b — Brzostków (pow. Busko). 22 walach zatrudnionych przy pańskich folwarkach. Kowale wiejscy, prócz robót wykonywanych na bie­ żące potrzeby wsi (głównie żelazne części narzędzi i ich naprawa), wyrabiali niekiedy i inne przedmioty żelaz­ ne, naśladując wyroby kowali a nawet i ślusarzy miej­ skich. Były to zawiasy, różne zamki do drzwi, kraty do okien itp.. które częściowo rozchodziły się wśród zamożniejszych mieszkańców wsi, częściowo kowale sprzedawali je w miastach przywożąc na jarmark wozami lub po prostu przynosząc na plecach. Nie­ kiedy powstawały na wsi większe lub mniejsze ośrod­ ki produkujące na większą skalę wyroby kowalskie (Sułkowice koło Kalwarii Zebrzydowskiej), czy ślusar­ skie (Świątniki koło Krakowa). Geneza tych wyjąt­ kowych zresztą ośrodków ludowej produkcji żelaznej nie jest jeszcze dotychczas pod względem historycz­ nym zbadana. Prócz wspomnianych wyżej, istniały ró­ wnież i to liczniejsze małe ośrodki kowalskie, skupia23 22 S. Pawlik: Polskie instruktaże ekonomiczne z koń­ ca X V I I i X V I I I w., 2 tomy. Kraków 1915 i 1929. Interesującą notatkę na ten temat pochodzącą z roku 1727 publikuje z rzeszowskich ksiąg miejskich F. Kotula w swej pracy ,.Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicy Rzeszowa". „Polska Sztuka L u ­ dowa" 1952 nr 2 s. 8723 tyc. 5. Zamek typu zapadkowego przy drzwiach wV-wiecznego kościoła w Przyjaźni (pow. Kar­ tuzy). jące po kilka zaledwie pracowni. Przykładem takiego ośrodka może być Staromieście koło Rzeszowa. Zachodnio-europejskie formy wyrobów kowalskich, zaszczepione w średniowieczu przez obcych przyby­ szów, kontynuowane były przez majstrów cechowych i w wiekach następnych, ulegając zmianom, które wy­ nikały z potrzeby dostosowania produkcji do wyma­ gań aktualnego stylu w danym okresie. Nie wszystkie jednak pracownie cechowe w jednakowym stopniu umiały dostosować się do nowych zapotrzebowań. Je­ dynie nieliczne z nich, i to prowadzone niekiedy przez napływających w różnych czasach mistrzów obcej na­ rodowości, produkowały wyroby odpowiadające współ­ czesnej modzie, inne zaś często pozostawały za nią w tyle. Na tym tle powstają w łonie cechów różnice interesów, doprowadzające nawet czasem do rozłamu i tworzenia się nowych form organizacyjnych. I tak np. w 1714 r. powstaje w Rzeszowie na żąda­ nie tamtejszych kowali, siodlarzy, rymarzy, konwisarzy, tokarzy, szewców, krawców i in. nowy cech tzw. „niemiecki", specjalnie uprzywilejowany, który łączy rzemieślników różnych specjalności (Niemców i Pola­ ków), umiejących robić „niemiecką robotę", tzn. opartą na cudzoziemskich, zachodnio-europejskich wzorach. W „polskim cechu" pozostali majstrowie bardziej w swej wytwórczości trzymający się tradycji, nie wykonywujący wyrobów modnych. Według ustawy cechowej — majstrom cechu polskiego nie wolno było podejmować się „roboty niemieckiej", ani nawet zatrudniać czelad­ ników z tą robotą obeznanych. Identyczne ograniczenia odnosiły się do członków „cechu niemieckiego", jeśli chodzi o „polską robotę". 24 Skrajny przykład zaczerpnięty z historii cechów rzeszowskich wskazuje na to, że w rzemiośle naszym zarysowywały się różnice nie tylko między wyrobami rzemieślników zrzeszonych i niezrzeszonych (np. wiej­ skich i małomiasteczkowych), lecz również istniały one między wytworami pracowni mistrzów cechowych. Niewątpliwie rzemielnicy wykonujący „niemiecką ro­ botę", naśladujący wzory aktualnej mody zachodnio­ europejskiej, mieli klientelę spośród warstw elitar­ nych, podczas gdy raczej w oparciu o tradycję wykonywujący „polską robotę" rzemieślnicy ograniczać się musieli do odbiorców pośledniejszej kategorii, do której należało uboższe mieszczaństwo i zamożniejsze chłopstwo. Przypuszczać można, że ci właśnie kowale wykonujący „polską robotę" odegrali niemałą rolę w rozwoju kowalstwa ludowego. Oni to zapewne sta­ nowili pierwsze ogniwo w łańcuchu wytwórców, któ­ rzy w wyrobach swych przekazywali na wieś prze­ tworzone i zasymilowane wzory kowalstwa stylowego. Oni to, tworząc ekonomicznie słabsze skrzydło cecho­ wego rzemiosła kowalskiego, zasilali kowalstwo mało­ miasteczkowe i wiejskie. Spośród nich rekrutowali się też częściowo kowale dworscy i folwarczni, coraz czę­ ściej występujący w drugiej połowie X V I I I w. Pod koniec X V I I I i z początkiem X I X w. — obok dawnej gospodarki prowadzonej systemem pańszczyź­ nianym — coraz szersze zastosowanie w gospodarstwie folwarcznym znajduje praca najemna przy użyciu sprzężaju i narzędzi stanowiących własność dworu. 24 J. Pęckowski: Dzieje miasta Rzeszowa do końca X V I I I w. s. 224. 351 �W związku z koniecznością stałej konserwacji sprzętu, zwłaszcza w większych majątkach powstają kuźnie dworskie (ryc. 1) pracujące dla dworu, a tylko w wol­ nych chwilach obsługujące również wieś. Kowale w tych kuźniach pracujący rekrutują się bądź spośród rzemieślników wiejskich, bądź mniej wziętych kowali miejskich, czasem nawet mistrzów cechowych. Stano­ wią oni element płynny, łatwo przenoszący się z miej­ sca na miejsce. W tym samym mniej więcej czasie powiększa się również ilość kowali pracujących na potrzeby chło­ pów. Proces ten najwcześniej daje się zaobserwować na terenie Polski zachodniej, natomiast w części środ­ kowej i wschodniej okres silnego rozwoju kowalstwa wiejskiego rozpoczyna się dopiero od połowy X I X w., kiedy w związku z powstaniem ciężkiego przemysłu duże huty i walcownie żelaza dostarczają na rynek znaczną ilość taniego i dostępnego dla wszystkich su­ rowca. W czasach poprzednich przemysł żelazny Polski nig­ dy nie mógł zaspokoić faktycznego zapotrzebowania. Nie pokrywał go też w pełni import. Żelaza było mało, było stosunkowo drogie, i dlatego używano go oszczę­ dnie, wysoce je sobie ceniąc. Jeszcze w inwentarzach siedemnastowiecznych w czasie sporządzania opisu za­ budowań wiejskich nie omieszkiwano podkreślać, jeśli drzwi osadzane były na żelaznych zawiasach lub po­ siadały żelazne zamki. Podkreślenie to było potrzebne, Ryc. 6. Kratka' do okna komory wykonana z drzewa, naśladująca kształtem kratki żelazne. Cholerzyn (pow. Kraków). gdyż zdarzało się jeszcze wówczas, że zwłaszcza w bu­ dynkach gospodarczych — nawet po dworach; drzwi były umieszczone na drewnianym biegunie i zaopa­ trywane w drewniane zasuwy. Jeszcze większą osz­ czędność w użyciu żelaza obserwuje się na terenie małych miast i wsi. Zwłaszcza w niektórych częściach Polski, i to nawet tam, gdzie na miejscu eksploatowa­ ne były rudy darniowe (np. widły Wisły i Sanu), zu­ życie żelaza przez wieś ograniczało się do potrzeb najkonieczniejszych. Do naszych czasów przetrwały jesz­ cze domy, w których do budowy nie-użyto żelaza na­ wet w postaci gwoździ, nie tak "dawno też wyszły z użycia wozy, w których nie tylko osie, ale i koła 23 W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, s. 82. W górach powiatu leskiego wozy wykonane w ca­ łości bez użycia żelaza używane były sporadycznie jeszcze w okresie międzywojennym (R. Reinfuss: Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, s. 33 ryc. 23). W widłach Wisły i Sanu kolca do pługów, wyko­ nane w całości z drzewa, dziś jeszcze bywają niekiedy w użyciu. 352 25 wykonane były całkowicie z drzewa, brony całko­ wicie drewniane oraz pługi, w których część żelazna ograniczała się wyłączn-ie do okucia samego rylca, czy łopaty drewniane z wąskim okuciem żelaznym przy brzegu. Przykładów takich moglibyśmy mnożyć bez liku. Wskazują one, że jeszcze do niedawna wieś polska w bardzo wąskim zakresie była konsumentem wyrobów żelaznych. Odnosi się to jednak przede wszystkim do uboższej i średniej warstwy włościańskiej, gdyż chłopi zamożniejsi, których nie brakło i w czasach pańszczyź­ nianych, miewali już po domach żelazne zawiasy przy drzwiach, zamki i okucia żelazne przy meblach. Naj­ więcej żelazo po wsiach było rozpowszechnione wśród zamożniejszych chłopów na terenach Polski Zachod­ niej, a więc na Pomorzu, Śląsku, Mazurach i w Wiel­ kopolsce. Świadczą o tym ozdobne okucia spotykane na meblach pochodzących z X V I I I wieku i niekiedy dawniejszych, jak wynika z uwidocznionych na nich dat. Rozpowszechnienie taniego żelaza fabrycznego na­ stąpiło w drugiej połowie X I X wieku, w okresie znie­ sienia pańszczyzny i uwłaszczenia włościan. W cza­ sach tych zamożniejsza, a z nią i średnia warstwa chłopstwa wkroczyła w nową fazę rozwoju swej kul­ tury, której jedną z charakterystycznych cech stała się dążność do podkreślania swej zamożności i zna­ czenia jej poprzez wspaniały strój, bogaty zaprzęg, de­ koracyjne urządzenie wnętrza. Okres ten trwający od trzeciej ćwierci ubiegłego wieku mniej więcej do pier­ wszej wojny światowej, jest okresem największego rozwoju ludowej sztuki, a zwłaszcza różnych gałęzi zdobnictwa. W tym czasie wieś polska wykazuje rów­ nież wielką chłonność wyrobów żelaznych, i to zarów­ no narzędzi, jak i wszelkiego rodzaju okuć czy innych przedmiotów. Ilość kowali po wsiach mnoży się nie­ słychanie. Niekiedy w jednej wsi jest ich po kilku (Cholerzyn pod Krakowem — 5 kowali, Bystra koło Jordanowa — 6). Rzadko można spotkać wieś, w któ­ rej nie byłoby przynajmniej jednego kowala. Rzemieśl­ nicy ci rekrutują się z różnych środowisk, różne po­ siadali przygotowanie fachowe. Są wśród nich nieliczni „kowale wiejscy z dziada pradziada", dawni kowale dworscy, którzy po rozwiązaniu stosunku służbowego z dworem lub po parcelacji majątku pozostają na wsi i robią dla chłopów, są wreszcie i tacy, którzy pocho­ dząc z wiejskiej biedoty, po krótkiej nauce u miej­ skiego lub wiejskiego kowala — starają się zdobyć jako wiejscy rzemieślnicy znośniejsze warunki życia. Sporo — zwłaszcza-na terenach górskich — było ko­ wali samouków, mających wrodzone zdolności tech­ niczne, którzy osiągali pewną umiejętność obróbki że­ laza, w ogóle nie przechodząc żadnej systematycznej praktyki. Ci ostatni pracowali niejednokrotnie jedynie na potrzeby własne i niewielkiego grona znajomych. Górale śląscy nazywali kowali samouków „naturali¬ stami". Trafiali się wśród nich niekiedy utalentowani artyści zdobniey. .Na ogół jednak poziom kowali wiejskich nie był wy­ soki. Wprost przeciwnie, jak wynika z wypowiedzi licznych informatorów, byli to raczej rzemieślnicy marni. Gdy trafił się gdzieś lepszy kowal — sława 28 20 M. Gładysz, op. cit. s. 24. �przyczyn bogatego zdobienia była chęć zjednania klienta i przewyższenia konkurentów. Ludowe zdobnictwo w żelazie, które w okresie wcześniejszym przypuszczalnie istniało, ale nie zo¬ stało jeszcze należycie zbadane i wyodrębnione, wy­ stępuje już w formie bardzo wyraźnej na początku ubiegłego stulecia. Najstarsze datowane okazy żelaz­ nego zdobnictwa ludowego nie przekraczają wieku XIX, choć z zanotowanych przez Gładysza opowiadań kowali śląskich wynika, że przekuwali oni niekiedy ozdobne żelaza do wozów posiadających jakoby daty sięgające X V I I I wieku. Ryc. 7. Blaszana ozdoba rynny. Lyśnik (pow. Przeworsk). Wykonał Michał Proc z Chodakówki w 1942 roku. jego rozchodziła się szeroko i ludzie z daleka zanosili mu robotę. Nad kowalami wiejskimi górowali znajo­ mością rzemiosła i doskonałością wykonania kowale z miasteczek, którzy pracowali również 1 dla ludności wiejskiej. Charakterystyczne przykłady miejskich o¬ środków kowalskich, to np. Bieżuń na Mazowszu pół­ nocno-zachodnim, Maków w powiecie wadowickim, gdzie głównie kuto ozdobne wozy, Radoszyce w po­ wiecie koneckim, ' Liw na Podlasiu zachodnim, nieg­ dyś stolica tzw. Ziemi Liwskiej, później mała osada pod Węgrowem, ostatnio zaś wieś. W okresie, który mogą objąć pamięcią dzisiejsi informatorzy, wyroby kowalskie zarówno pochodzące z pracowni wiejskich, jak i miejskich, bywały zwykle zdobione. Odbiorca wiejski wielką wagę przykładał do tego, ażeby na­ bywane od kowala wyroby miały walory estetyczne. Bez przesady powiedzieć można, iż nie ma przed­ miotu żelaznego, który w ten czy inny sposób nie byłby zdobiony, nie wyłączając takich narzędzi, jak motyki, sierpy, kroje do pługów. Posiadanie żelaz­ nych narzędzi, zamków, zawiasów, okutych wozów stanowiło w ubiegłym wieku dowód zamożności i przedmiot dumy — stąd tym większa dbałość o este­ tyczny wygląd wyrobów żelaznych i tendencja do ich zdobniczego traktowania. W pracy M. Gładysza „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" przytoczono szereg wypowiedzi wskazujących na to, jak bardzo górale śląscy cenili sobie pięknie zdobione wyroby żelazne . Podobne zjawisko obserwować można by­ ło do niedawna w całej Małopolsce. Za wykonanie ozdobnie przedmiotu otrzymywał kowal dopłatę lub, częściej, poczęstunek. Kowal, który pięknie zdobił, zyskiwał opinię dobrego majstra i stawał się znany na całą okolicę. Słusznie też podkreśla Gładysz, że zdobnictwo było jednym z elementów reklamy i wal­ ki konkurencyjnej między kowalami. Starzy kowale nie ukrywają tego bynajmniej, że jedną z głównych 2 28 Okres rozwoju i upadku zdobnictwa żelaznego różnie kształtował się na terenie Polski. Na Śląsku, według informacji zanotowanych przez Gładysza, w okręgu przemysłowym i w sąsiedztwie miast zani­ kanie zdobnictwa żelaznego miało nastąpić już w drugiej połowie X I X wieku, na terenie zaś Beskidu Śląskiego dopiero na parę lat przed I wojną świa­ tową. W Krakowskiem zdobienie wyrobów żelaznych, zwłaszcza okuć wozów, trwa do dnia dzisiejszego, cze­ go dowodem są okucia noszące daty lat ostatnich. To samo odnosi się do Góralszczyzny i Podgórza Karpack ego oraz okolic Rzeszowa. Na terenie wideł Wisły Sanu jak twierdzą miejscowi kowale zdobnictwo w ogóle rozwinęło się j-akoby dosyć późno dopiero Dod koniec ubiegłego wieku i trwało do zakończenia I I wojny światowej. W Sandomierskiem i w Kielecczvźnie na Ooolszczyźnie i ns ]VIa'zowszu Płocikini P ^ l T h , 7 T , Z 3 7 v L p _ Ho o asów ostatnich w v ' v, * l Kowaie, J «i»Z p™ Jea m i r » t vy robione, ramai! zwłaszcza stars mimo ze w pewnycb dziedzinacn twyroo OKU ao a . zamków) konkurowały z nini! wyroby taoryczne uop:ero w czasach ostatnich w.dzi się szybko Postępu­ jący zanik zdobnictwa kowalskiego spowoaowany przede wszystkim bardziej racjonalistycznym nasta­ wieniem odbiorców, którzy obecnie nie zwracają uwagi na zdobnictwo, a nawet odnoszą s:ę do mego n.echętnie. Ozdoby tłoczone osłabiają, według mch, żelazo, zbiera się w nich brud i wilgoć. Dzisiejszy klient szuka wyrobów prostych, trwałych i celowo wykonanych. Dlatego młoda generacja kowali na ogoł juz nie zdobi swych wyrobów. Wśród technik zdobniczych używanych w ludowym kowalstwie najpowszechniej stosowane jest dekoracyj­ ne kształtowan-e formy. Spotykamy je przede wszyst­ kim w okuciach drzwi i mebli (zawiasy, zamki), w kra­ tach do okien, a także w pierścieniach od wozów i za­ kończeniach dyszli (np. zaczep do uprzęży w postaci pieska — ryc. 2). W przedmiotach wykonanych ze sztaby, jak np. krzyże lub niektóre części okuć do ; Z ZlZl 7 27 W Radoszycach, małej osadzie miejskiej w powie­ cie koneckim, kwitł pod koniec ubiegłego wieku w y ­ rób wozów, które w ilości blisko 3 tysięcy rocznie sprzedawano na jarmarkach w Opocznie, Opatowie; Sandomierzu, Łowiczu, Sieradzu i w innych miejsco­ wościach. Mieszkańcy Opoczyńskiego swe najozdobniejsze wozy nabywali w Radoszycach. M. Gładysz. or cit .s. 46 28 Ryc. 8. Ozdoba rynny. Jaczew (pow. Wągrów). 353 �Ryc. 9. Blaszana ozdoba szczytowa. Wielącza (pow. Zamość). Ryc. 10. Chorągiewka blaszana „Książę Józef', Toczyski (pow. Sokołów wozów, stosowane bywa śrubowate skręcanie czworo­ kątnej sztabki, faliste jej wyginanie lub wykuwanie na krawędzi płytkich łukowatych zaklęśnięć, wybijanych w równych odstępach. Rzadko w ludowym kowalstwie spotykamy się z tzw. trybowaniem, czyli wklęsło-wypukłym modelowaniem powierzchni. W formie bardzo prostej występuje trybowanie na okuciach wozów (lek­ ko wypukła tarcza głównego pierścienia spinającego tzw. śnice), a poza tym w nowszych żelaznych krzy­ żach cmentarnych, gdzie w ten sposób wykonane są np. liście lub płatki kwiatów. Rzadko też stosowane bywa dekorowanie powierzchni przez nakładanie na siebie warstwami dwu lub kilku blach profilowanych lub ażurowanych. Tego rodzaju technika używana by­ wa niekiedy w Kielecczyźnie i koło Opatowa (Sando­ mierz) do zdobienia środkowego pierścienia przy oku­ ciach występujących na śnicach wozów lub na zwor­ niku krzyżowego tylnego okucia wasągów. Z techniką ażurową w zdobieniu żelaza spotykamy się głównie w okuciach skrzyń i kufrów na terenie Śląska, Opoczyń­ skiego, Kielecczyzny, Podlasia. O wiele więcej rozpo­ wszechnione było ażurowanie w zdobnictwie metalo­ wym miejskim, gdzie przy użyciu tej techniki jeszcze w połowie X I X w. zdobiono chętnie wykładki do zam­ ków. Często natomiast dla dekoracji płaskich powierz­ chni stosowano wytłaczanie wzoru przy pomocy stem­ pelków. Spotyka się je najczęściej na okuciach wozów, na rozmaitych narzędziach żelaznych, czasem na za­ wiasach, krzyżach, a stosunkowo rzadko na wykładkach do zamków przy drzwiach i meblach. Technika zdobienia stempelkowego stosowana była najpowszechniej na terenie Polski południowej i zachodniej (Śląsk Opolski, Górny, Cieszyński i Małopolska); na terenie Polski środkowej, północnej i wschodniej była ona mniej rozpowszechniona i bez porównania uboższa. Ozdoby wybija się na żelazie rozgrzanym lub zim­ nym. Na przedmiotach, które mają być następnie har­ towane, ozdoby wytłacza się oczywiście przed harto­ waniem. Do zdobienia używa się tłoczków, które bądź posiadają formę młotka osadzonego w drewnianej rę­ kojeści, bądź długiej na 10 — 15 cm sztabki stalowej, 354 Podlaski). zwężającej się ku dołowi, z zakończeniem w postaci łuku, gwiazdki, kółka czy innego elementu zdobnicze­ go. Narzędzie do wybijania sporządza sobie zwykle sam kowal. Ilość tego rodzaju tłoczków używanych przez kowali bywa różna i tak np. kowal Eugeniusz Gogler z Rajczy na Żywiecczyźnie posiadał ich aż 9, co jest cyfrą stosunkowo dużą, Ludwik Kurowski z pobliskich Ujsoł zaledwie 3, a Jan Krudyń z Sokołowa, pow. Kolbuszowa — 5. Największa różnorodność stem­ pli do odciskania wzorów występuje na południu Pol­ ski (Śląsk, Żywiecczyzna, Podhale, Krakowskie, Rze­ szowskie, Kieleckie, Sandomierskie). Wzory odcisków używanych do zdobienia żelaza z terenów Góralszczyz­ ny Śląskiej publikuje Gładysz, a z okolic Makowa Podhalańskiego — Z. Reinfussowa. Przegląd zdobin odcisków stemplowych spotykanych w Krakowskiem daje tablica I , ułożona na podstawie materiałów zgromadzonych w Archiwum Zakładu Ba­ dania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS. Niektórzy kowale stemple do odbijania poszczegól­ nych wzorów określają specjalnymi nazwami, i tak np. według S. Pieniążka w Toniach koło Krakowa stempel do wybijania płytkich łuków nazywa się — „pazurek", krzyżyków — „śrubel", gwiazdek — „stem­ pel gwiazdkowy", kropek — „mutramel okrągły", kwa­ dracików — „mutramel kwadratowy", stempel do od­ ciskania elips o konturze złożonym z kropek kowal z Gilowic (pow. Żywiec) nazywał — stemplem „zero­ wym". Im bardziej posuwamy się ku północy i wschodowi, tym mniej spotykamy żelaza zdobionego przy pomocy stempli i tym mniejsze jest ich zróżnicowanie- Wyraźne zubożenie zdobnictwa stempelkowego widoczne jest na terenie Lubelszczyzny, Opoczyńskiego, na Podlasiu zaś i Mazowszu Płockim występuje ono już w ilości nie­ wielkiej, a liczba używanych form do odciskania ogra­ nicza się do kilku. 29 30 29 jw. s. 127. Z. Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Makowa, cz- I I . „Polska Sztuka Ludowa" 1949 nr 3. s- 26. 30 A m m • �Wzory komponowane przez kowali z elementów Wy­ tłaczanych przy pomocy stempli są niezwykle uroz­ maicone, przy czym najbogatsze spotyka się na terenie Śląska i Małopolski. Spotykamy wśród nich układy pasowe i ośrodkowe, złożone najczęściej z motywów geometrycznych, rza­ dziej roślinnych. Motywy zoomorficzne i antropomorficzne wykonane w tej technice zdobniczej nie zostały dotychczas zanotowane. W budowie ornamentu panującą zasadą jest prosty układ rytmiczny i symetria. Motywy asymetryczne, wy­ stępujące niekiedy w postaci swobodnie potraktowa­ nego motywu roślinnego, spotyka się na ogół rzadko. Układ ornamentu wiąże się zwykle w sposób logiczny z formą przedmiotu, podkreślając jego kształt. Stempelkowa technika zdobienia żelaza posiada w lu­ dowym kowalstwie tradycje, sięgające być może śre­ dniowiecza. Najstarsze znane nam dziś, datowane za­ bytki ludowej sztuki kowalskiej zdobione tą techniką pochodzą z końca X V I I I i początku X I X w. Wy­ mienić tu należy kowadło z 1791 r. ozdobione trzema wytłoczonymi gwiazdkami, znalezione w Borzychach fgm. Starowieś, pow. Węgrów). Nasilenie i bogactwo zdobnictwa stempelkowego wy­ stępującego na obszarze Polski południowej pozwala przypuszczać, że mogły tu oddziaływać wpływy prze­ nikające z południa, spoza Karpat i Sudetów. Przy­ puszczenie to jest tym prawdopodobniejsze, że na te­ renie Czech, Moraw i Słowaczyzny technika ta, zwłasz­ cza w zdobnictwie okuć wozów, była wysoko rozwi­ nięta. Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych działów artystycznego kowalstwa ludowego — zacznę od wyrobów związanych z architekturą. Będą to więc przede wszystkim zawiasy, zamki i kraty. Jeszcze dzisiaj spotyka się domy budowane około połowy, czy nawet w drugiej połowie ubiegłego wie­ ku, w których tafla drzwi zawieszona jest na piono­ wym słupie, tzw. kołowrocie, osadzonym u góry i dołu w wykonanych z drzewa obsadach. Opisana tu forma osadzania drzwi należy już obecnie do przeszłości, ustępując miejsca zawiasom żelaznym. Rozpowszech­ nienie się zawiasów żelaznych na wsi przypada na drugą połowę X I X w., wcześniej występowały one tylko w domach należących do warstwy chłopów najzamożniejszych. Wśród zawiasów żelaznych wyróżnić można trzy podstawowe typy, a mianowicie zawiasy tzw. przez kowali „pasowe", „esowe" i „krzyżowe". Zawiasy „pasowe" wykonane są ze sztaby żelaznej o długości kilkudziesięciu centymetrów, szerokości 3—6 cm, grubości około 0,5 cm. na jednym końcu za­ winiętej w ten sposób, że tworzy się walcowaty otwór; przez otwór przechodzi następnie hak, na którym są zawiasy zawieszone. Kształt zawiasów „pasowych" mo­ że być bądź zupełnie prosty, o bokach dłuższych rów­ noległych (tabl I I . 1) lub też wycięty ozdobnie, tzn. 31 31 Analizę ornamentu stempelkowego potraktowałem w tym miejscu bardzo szkicowo, nie chcąc nadmiernie rozszerzać ram artykułu. Ornament ten występujący najczęściej na okuciach wozów, zostanie szerzej omó­ wiony w osobnej pracy o zdobnictwie wozów, którą przygotowuje się w Zakładzie Badania Plastyki A r ­ chitektury i Zdobnictwa Ludowego P.I.S. xix * c t t r c Ryc. n . Fragment okucia na kufrze z pow. włocławskiego. wiannym że boki są profilowane najczęściej symetrycznie w sto­ sunku do osi poziomej. Zawiasy profilowane posiadają zazwyczaj zakończenia rozkute w formie rombów ttabl. I I . 2, 3), listka (tabl. I I . 4) lub też ptasiej główki 355 �Rzadziej zdarzają się zawiasy „pasowe" o zakończe­ niach asymetrycznych, czy to w postaci główki ptasiej zwróconej ku dołowi (tabl. I I . 6), czy też jakichś in­ nych form asymetrycznych (tabl. I I . 7). Niekiedy zda­ rza sie., że końce zawiasów „pasowych" bywają roz­ cięte na dwa lub trzy węższe paski, ozdobnie wygięte (tabl. I I . 8—13). Na terenie Śląska, a także w Ży­ wiecczyźnie spotykać można zawiasy „pasowe" wyko­ nywane przez kowali wiejskich, posiadające na końcu potrójne rozgałęzienia, z których każde jest dla ozdoby śrubowato skręcone i posiada zakończenie w formie małego listka (tabl. I I . 14). Zawiasy „pasowe" mają dosyć często na powierzchni ozdoby wytłaczane przy pomocy stempelków. Najczęściej takie zdobienie za­ wiasów spotyka się w Krakowskiem, rzadziej w pozo­ stałej części Małopolski i na Śląsku. Na innych tere­ nach Polski zdobnictwo zawiasów „pasowych" ograni­ cza się zwykle do podkreślenia kształtu zawiasu przy pomocy wąskiego rowka, biegnącego wzdłuż krawędzi. Podobnymi rowkami biegnącymi poziomo, skośnie lub w kratkę zdobiony bywa koniec zawiasów, przez który przechodzi hak. Spotykamy się z tym na terenie Pod­ lasia Zachodniego, Mazowsza Płockiego, a także i w innych stronach Polski. Zawiasy esowe wykonane są ze sztaby żelaznej roz­ kutej na płasko, z jednej strony zawiniętej walcowato w celu zawieszenia na haku, z drugiej rozciętej wzdłuż na dwie części rozchylone na zewnątrz i ozdobnie wygięte (tabl. I I . 15, 16). Ramiona zawiasów, podobnie jak i części nierozcięte, bywają ponadto ozdobnie pro­ filowane (tabl. I I . 17, 18). Zakończenia rozwidlonych ramion mają często formę rombów (tabl. I I . 18), list­ ków (tabl. I I . 17, 21) lub ptasich główek (tabl. I I . 20), wśród których zdarzają się niekiedy główki kur czy kogutków z wyraźnie zaznaczonymi grzebieniami (tabl. I I . 22).Zawiasy „esowe", używane do zawieszenia drzwi, są zawsze jednostronne, przy okiennicach zaś trafiają się również podwójne, złożone z dwóch części syme­ trycznych, które połączone są ruchomym przegubem (tabl. I I . 24). Ozdoby stempelkowe na zawiasach „esowych" rzadko się spotyka. Czasem tylko obsady, słu­ żące do zawieszania na haku, bywają wzdłuż brzegów zdobione poziomymi rowkami (tabl. II. 16). Zawiasy „esowe" w budownictwie ludowym notowano zarówno na terenie Małopolski, jak i na Lubelszczyźnie, Podla­ siu, Mazowszu Płockim, Mazurach czy na Suwalszczyźnie. Występują one jednak rzadziej od zawiasów „pasowych". Formę odmienną od wyżej opisanych mają zawiasy 0 końcu rozciętym i jednostronnie odchylonym (tabl. I I . 26) lub też nierozcinane, tylko na końcu łukowato czy też spiralnie wygięte (tabl. I I . 27). „Krzyżowymi" nazywają kowale takie zawiasy, w których część pozioma posiada dwa odgałęzienia u¬ mieszczone na osi pionowej (tabl. I I . 19) lub poprzecz­ ną nakładkę, służącą do wzmocnienia pasa poziomego (tabl. I I . 25). Zawiasy te spotyka się na ogół rzadziej i nie przed­ stawiają one pod względem artystycznym większej wartości. Formę bardzo rzadko spotykaną i dlatego zapewne w terminologii kowalskiej nie posiadającą specjalnej nazwy mają zawiasy, w których od poziomo biegnącej osi wychodzi symetrycznie na boki kilka łukowato wygiętych odgałęzień. Zawiasy tego rodzaju znaleziono przy drzwiach domu wiejskiego w Widełce, pow. Kol­ buszowa (tabl. I I . 23) oraz w starym domu mieszczań­ skim w Przeworsku. Forma zawiasów żelaznych, które w budownictwie wiejskim rozpowszechniły się stosunkowo późno, na­ wiązuje wyraźnie do wzorów czerpanych z miasta lub budownictwa kościelnego. Wpływy starych okuć go­ tyckich widoczne są w zakończeniach niektórych za­ wiasów „pasowych". I tak np. zakończenie zawiasu przedstawionego na tabl. I I . 13 przypomina stylizowa­ ny motyw kwiatu lilii, spotykany już w okuciach śre­ dniowiecznych (okucie drzwi dębowych w Kolegiacie Opatowskiej) i utrzymujący się w stylowym zdobnic­ twie kowalskim do czasów współczesnych. W okuciach z czasów gotyku występuje często motyw listków na śrubowato skręconych łodyżkach, spotykany w ludo­ wych zawiasach na terenie Żywiecczyzny <tabl. I I . 14) 1 Śląska, a także zdobiny wytłaczane na zawiasach przy pomocy stempli. W formie zawiasów „esowych", zwłaszcza bogat­ szych (tabl. I I . 17, 18) spostrzega się wyraźnie nawią­ zanie do stylowych zawiasów z X V I I i X V I I I wieku, spotykanych do dziś przy drzwiach wielu miejskich i wiejskich kościołów murowanych. Forma ta wystę­ puje w kowalstwie nieludowym jeszcze w połowie X I X wieku, czego dowodem są zawiasy przy drzwiach kościoła z Przybysławic (pow. Opatów), zbudowanego w 1843 r. W wieku X I X do budownictwa ludowego zostaje wprowadzony, przejęty z architektury małomiastecz­ kowej i dworskiej, typ drzwi o powierzchni wykłada­ nej w deseń z wąskich deszczułek. Deseczki te przy­ bijano do podkładu gwoździami żelaznymi (ryc. 3) o dużych półkulistych główkach, na których wybijano ozdoby w postaci krzyżyków (bardzo rozpowszech­ nione na Mazowszu Płockim i Podlasiu) lub łu­ ków stykających się ze sobą końcami. Również na 32 Ryc. 12. Zdobione sierpy: a.) — Biały Bór (pow. Mielec), b,c — Brzoza Królewska (pow. Łańcut), d — Czarna (pow. Kolbuszowa). 356 w - 82 Np. zawiasów X V I I wiecznych kościołów: w Kra­ kowie na Skałce, Brodnicy Górnej (pow Kartuzy) i wielu innych. �Góralszczyźnie Śląskiej na półkulistych główkach gwoździ wybijane są motywy stempelkowe. Czasem zdarza się, że główki gwoździ formowane są w postaci brył o kształtach krystalicznych (ryc. 3/6) lub posia­ dają powierzchnię wytłoczoną w formie zbliżonej do rozety (rye. 3/7). Zamki i zasuwy do drzwi, wykonane pierwotnie z drzewa, są zastępowane przez rozpowszechniające się coraz bardziej w ciągu X I X wieku — zamki że­ lazne i wrzeciądze (zwane często z niemiecka skobla­ mi), używane do zamykania drzwi na kłódkę. Mają one zwykle kształt wydłużonej sztabki, zaopatrzonej na jednym końcu w otwór, który służy do przybijania wrzeciądza do drzwi, przy drugim zaś końcu — pro­ stokątną lub elipsowatą szparę, przez którą przechodzi kolucho haka do zawieszania kłódki. Niekiedy forma wrzeciądza bywa rozwiązana deko­ racyjnie. Spotyka się więc lekkie przewężenie części środkowej lub, rzadziej, profilowanie brzegów (tabl. I I I . 15). Czasem zakończenie wolnego końca wrzecią­ dza jest zawinięte ku górze (tabl. I I I . 12) lub ku do­ łowi (tabl. I I I . 15). Wyjątkowo ozdobny jest wrzeciądz znaleziony w Rakszawie w pow. łańcuckim, zakończo­ ny trzema spiralami zwróconymi w różnych kierun­ kach (tabl. I I I . 18). Czasem spotyka się wrzeciądze z grubego skręconego drutu (tabl. I I I . 1) lub ze sztab­ ki przewężonej i śrubowato skręconej. Powierzchnie wrzeciądzów, zwłaszcza od strony zewnętrznej, widocz­ nej dla oka, zdobione są techniką wytłaczania we wzo­ ry geometryczne lub rzadziej, roślinne — układane z elementów odciskanych przy pomocy stempla. Prócz zwykłego wzoru stempelkowego spotyka się tu jednak czasem i inną technikę zdobniczą, polegającą na wtła­ czaniu szerokich partii tła, skutkiem czego wzór wy­ stępuje ponad jego powierzchnią. Przykładem takiego wtłaczania jest wrzeciądz z Cholerzyna koło Krakowa ozdobiony występującymi na powierzchnię krzyżyka­ mi (tabl. I I I . 2), czy z Przedborza (pow. Kolbuszowa), gdzie powierzchnia wrzeciądza zdobiona jest podobną techniką — we wzory geometryczne złożone z rombów i romboidów (tabl. I I I . 8). Wrzeciądze zdobione spo­ tyka się najczęściej na terenie Śląska (gdzie zanoto­ wano okaz pochodzący z końca X V I I I w. ), Żywiec­ czyzny, Krakowskiego, w widłach Wisły i Sanu, rza­ dziej — w Opoczyńskiem, Kielecczyźnie, Sandomiers­ kiem, w Lubelsaczyźnie oraz na Zachodnim Podlasiu i Kurpiach. Obok wrzeciądzów, w ludowym budownictwie rozpo­ wszechnione są zamki typu zapadkowego. Składają się one z metalowej wykładki, przybijanej po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zapadki przymocowanej po wewnętrznej stronie drzwi w formie żelaznej dźwigni jednoramiennej; która opadając wiaisnym ciężarem zaczepia się o haczyk wbity w odrzwia, i łopatkowe­ go palucha, osadzonego ruchomo w wykładce, który służy do podnoszenia zapadkiW materiale zebranym przez M. Gładysza na te­ renie Śląska Opolskiego znajduje się rysunek prostej sercowatej wykładki z szerokim owalnym paluchem (tabl. IV. 1). Forma taka jest jednak bardzo rzadko 33 34 35 33 M. Gładysz, op. cit. s 92. jw. s. 90. A. Chętnik: Chata kurpiowska. Warszawa 1915 s. 83. 34 35 Ryc. 13. Kowadło. Sienno (pow. Wągrowiec). spotykana i poza Opolszczyzną nigdzie jej dotąd nie zanotowano. Równie rzadko spotkać można przy drzwiach same uchwyty, służące do poruszania tafli drzwiowej, po­ zbawione konstrukcyjnego powiązania z urządzeniem zapadkowym (tabl. IV. 2, 3). Zazwyczaj wykładka zaopatrzona w paluch do otwie­ rania stanowi jedną całość z uchwytem ułatwiającym poruszanie taflą drzwi. Najpospolitsze są wykładki w postaci łukowato czy prostokątnie wygiętej walcowa­ tej sztabki, która na obu końcach rozkuta jest płasko w dwie tarczki: górną większą, przez którą przechodzi paluch do otwierania, i dolną mniejszą, która służy do przybijania dolnej części uchwytu. Kształt tarczek górnych jest na ogół ozdobny. Prócz form geometrycz­ nych (rombu, trapezu, elipsy, koła itp.) spotyka się tu wykładki bogato profilowane o kształtach abstrakcyj­ nych (tabl. IV. 7—9, 13—15) czy też nawiązujących do form roślinnych (zwłaszcza liści — tabl. IV. 17—21) lub zwierzęcych. Tu na plan pierwszy wysuwają się główki ptasie pojedyncze (tabl. IV. 23, 24, 26—28) lub, rzadziej, podwójne, wychylone na zewnątrz (tabl. IV. 25), czy zwrócone do siebie (tabl. IV. 30). Wyjątkowo się zdarza, że tarczki wykładek zdobią pełne sylwetki ptaków (tabl. IV. 29) lub głowy innych zwierząt, jak np. węża (tabl. IV. 31), czy odwrócone dwie głowy końskie. Wykładkę tego rodzaju znaleziono ostatnio na Podlasiu Zachodnim. Stosunkowo rzadko się zdarza, że powierzchnia tarczki górnej lub powierzchnia pa­ lucha ozdobione są skromnym ornamentem stempelkowym. Dolne tarczki wykładek, zwykle znacznie mniejsze, posiadają kształty koliste, elipsowate, czy nerkowate. Na ogół kowal nie wkłada większego wy­ siłku w nadanie tej części wykładki formy bardziej dekoracyjnej (tabl. IV. 14, 15, 21, 23). Kształt samego uchwytu, jak wspomniałem poprzednio, jest najczę­ ściej łukowaty lub prostokątny z zaokrąglonymi naro­ żami. Dolny koniec uchwytu, zakończony tarczką do przybijania, zwykle wybijany jest na zewnątrz, zda­ rzają się jednak przypadki podwijania dolnej części uchwytu do wewnątrz (tabl. I V . 33), co spotyka się zwłaszcza na Podlasiu. Niekiedy widuje się wykładki z uchwytami ozdobionymi u góry i dołu poprzecznymi karbami lub profilowane w sposób przypominający wyroby toczone (Podlasie, rzadziej widły Wisły i Sa- 357 �Bogactwo form występujące w wykładkach liwskich, pochodzących głównie z drugiej połowy X I X wieku, świadczy o pięknych tradycjach miejscowego ośrodka kowalskiego, które, być może, sięgają czasów, kiedy Liw był jeszcze miastem, czy osadą posiadającą własny cech kowalski, o czym dziś jeszcze mieszkańcy chętnie opowiadają. tach dekoracyjnie potraktowanych, zdobionych na po­ wierzchni ornamentem stempelkowym (ryc. 4). Omawiane tu wykładki do zamków zapadkowych, zwłaszcza odmiana pierwsza, o dwóch tarczach — gór­ nej i dolnej, były w drugiej połowie ubiegłego wieku szeroko w Polsce rozpowszechnione. Występowały one na Kaszubach , w Wielkopolsce, na Mazurach, na całym Mazowszu wraz z Kurpiami, na Podlasiu oraz w Małopolsce. Na Śląsku Opolskim spotyka się wy­ kładki z tarczkami bez uchwytu do otwierania lub z uchwytem osadzonym na jednej tarczy podłużnej (te ostatnio zanotowano również w widłach Wisły i Sanu, w Krakowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem i na Podlasiu). Gładysz w swej pracy „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" nie wspomina o podobnych wykładkach, z czego wniosek, że na Gó­ ralszczyźnie Śląskiej zamki typu zapadkowego bądź nie występują, bądź też forma ich nie uzasadnia omówie­ nia w pracy poświęconej zdobnictwu. Wśród notowanych w różnych stronach Polski wykładek do zamków zapadkowych spotykamy dużą roz­ maitość form, z których jedne można łatwo zlokalizo­ wać na niewielkim terenie, inne zaś, jak np. wykładki z górną tarczą w formie elipsy, listka bzu, ozdobione u góry dwoma spiralami, czy główką ptasią — wystę­ pują na przestrzeniach bardzo znacznych. Jednak i w tych bardziej rozpowszechnionych formach wykładek dostrzega się pewne różnice częstotliwości ich wystę­ powania na poszczególnych obszarach. Przykładem mo­ gą być wykładki z tarczami ozdobionymi dwiema spi­ ralami (zwróconymi do siebie lub odwróconymi) — pospolite w widłach Wisły i Sanu, natomiast spoty­ kane rzadko na Podlasiu, gdzie znów na każdym kro­ ku widuje się wykładki z ptasimi główkami. Trudno jest w chwili obecnej wyjaśnić, kiedy i gdzie wykształciła się forma żelaznego zamku zapadkowego zaopatrzonego w omawiane poprzednio wykładki i ja­ kimi drogami przeszła do budownictwa ludowego. W literaturze poświęconej nieludowemu kowalstwu i ślusarstwu wieków minionych — form podobnych nie znajdujemy, gdyż zagadnienie okuć do zamków bywa w ogóle w pracach tych traktowane po macoszemu. Operując jedynie materiałem zgromadzonym w Ar­ chiwum Zakładu Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, można przypuszczać, że sama forma zamku zapadkowego w kowalstwie nieludowym posiada tradycje odległe. W czasie badań pro­ wadzonych pod kierunkiem prof. B. Stelmachowskiej został znaleziony przy drzwiach XIV-wiecznego ko­ ścioła w Przyjaźni (pow. Kartuzy) na Kaszubach ty­ powy zamek zapadkowy, osadzony na gotyckiej tarczy (ryc. 5). Jak wyglądała część zamku umieszczona po zewnętrznej stronie drzwi, niestety, nie zanotowanoForma uchwytów do otwierania drzwi, złożonych z dwóch ażurowanych lub profilowanych tarcz połą­ czonych prostokątnie wygiętą klamką, również wystę­ powała w czasach gotyku, z tym jednak, że w zna- Prócz wykładki przymocowanej po wewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zdobiona też bywa czasem sama zapadka. W archiwum Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS znaj­ dują się rysunki zapadek, zebranych w czasie badań na terenie Kielecczyzny i Sandomierskiego, o kształ­ " Z inwentaryzacji prowadzonych przez Zakł. Arch. Pol. Polit. Warsz. Na podstawie badań terenowych Zakł. Bad. Piast,, Arch i Zdobn. Lud. P.I.S. 8 A. Chętnik: op. cit. s- 83. H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderten X I V — X I X , Lipsk 1900 tabl. X I X . 38 87 36 Ryc. 14. a — zdobiona „babka" do klepania ko­ sy. Furmany (pow Tarnobrzeg), b) — młotek zdobiony. Zakopane. nu), czasem na sztabkę uchwytu nawinięty jest trój­ kątny płat blachy, co nadaje jej kształt wrzecionowa­ ty o skośnie karbowanych brzegach (Opoczyńskie). Formę zdaje się młodszą mają wykładki składające się z jednej wydłużonej profilowanej tarczy, do któ­ rej przynitowany jest uchwyt. Spotyka się je dosyć rzadko,, najliczniejsze okazy tego rodzaju zanotowano w czasie badań terenowych prowadzonych przez Za­ kład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Lu dowego PIS w roku 1952 na terenie Podlasia Zachod­ niego w miejscowości Liw. Wykładki liwskie (tabl. IV. 34, 36, 37) czasem osiągają znaczne rozmiary (50 cm długości, 10 cm szerokości); tarcze ich są bogato profilowane, uchwyty zaś (o pięknych esowatych kształ­ tach), złączane z całością przy pomocy nitów- 358 39 31 3 39 m �nych mi z reprodukcji okazach uchwyty nie posiadały ..palucha" służącego do podnoszenia zapadki (uchwy­ ty dwutarczowe bez palucha i dziś jeszcze spotyka się czasem przy drzwiach chałup wiejskich — tabl. IV. 2, 3). Najprawdopodobniej jednak zamki zapadkowe z dwutarczowymi wykładkami i paluchem do podnoszenia zapadki musiały być już znane w średniowieczu i sto­ sowane przy drzwiach domów miejskich. W czasach późniejszych spotykamy je również na wsi po dworach i kościołach. Najstarsza znana nam wykładka tego ro­ dzaju, "pochodząca z X V I I w., została odkryta przez Fr. Kotulę w jednym z wiejskich kościołów w oko­ licy Rzeszowa. Zamki tego rodzaju w chałupach wiejskich rozpowszechnione były bardziej w drugiej połowie X I X wieku i przed pierwszą wojną światową. W okresie międzywojennym forma ta zaczęła wycho­ dzić z użycia, wypierana przez zamki sprężynowe z urządzeniem do zamykania na klucz. Zamki zapad­ kowe zaczęto wtedy stosować przy furtkach od ogro­ dzeń. Jedynie w niektórych okolicach Polski, np. na Podlasiu i południowej Lubelszczyźnie robią jeszcze czasem kowale dla uboższych klientów zamki zapad­ kowe do drzwi budynków mieszkalnych. O 40 Na przełomie X I X i X X wieku lub też nieco wcze­ śniej zaczęły po wsiach wchodzić w użycie zamki sprężynowe do zamykania na klucz, zaopatrzone po dwu stronach drzwi klamkami otwierającymi drzwi przez naciśnięcie. Mechanizm takiego zamku był u¬ mieszczony w prostokątnej skrzynce z grubej żelaznej blachy, umieszczonej na tafli drzwi po stronie wew­ nętrznej. Opisywana tu forma zamku przyjęta została na wieś z miast i miasteczek, gdzie zamki takie jesz­ cze przed I wojną światową były powszechnie używa­ ne, a jeszcze i dziś nie należą bynajmniej do rzad­ kości. W zamkach miejskich, zarówno zabytkowych jak i późniejszych — datujących się z pierwszej lub dru­ giej połowy X I X wieku, zarówno żelazna skrzynka stanowiąca obudowę zamku, jak i wykładka po zew­ nętrznej stronie drzwi czy też sama klamka — bywają często bogato zdobione. Przykładem tego mogą być dziewiętnastowieczne zamki spotykane do dziś, zwłasz­ cza po małych miasteczkach. Niekiedy zamki z pięknie zdobionymi klamkami trafiają się również przy drzwiach budynków wiejskich, są one jednak prze­ ważnie dziełami rzemieślników miejskich, które drogą handlową przedostały się na wieś- Zamki wyrabiane nie¬ kiedy przez kowali wiejskich są mniej zdobione, klam­ ki mają zwykle proste, natomiast wysiłek wytwórcy w kierunku dekoracji koncentruje się raczej na for­ mie tzw. ..szyldzika", czyli wykładki umieszczonej przy klamce po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej. Wy­ kładki spotykane po wsiach częściowo wykonane są przez kowali miejscowych, częściowo kupowane od rzemieślników, czy to miejskich czy wiejskich, noszą­ cych swe wyroby na targi W formach wykładek wy­ konawca najczęściej usiłuje naw ązyw-ćłć do wzorów wśród których z długo utrzvmuia sic 41 : tradycje różnych stylów historycznych czy to siłą bez40 Ustnie od F. Kotuli dyrektora Muzeum w Rze­ szowie. b Ryc. 15. a — łopatka do pługa. Jabłonków — Zagórze, b — zdobione ostrze motyki. Furmany (pow. Tarnobrzeg). władności, czy rozpowszechniane wtórnie przez różne podręczniki zawierające wzory wyrobów ślusarskich. Formy te bywały również czasem powielane fabrycz­ nie w tańszych wyrobach, obliczonych na odbiorcę jarmarcznego. Mimo wyraźnej tendencji do naślado­ wania wzorów stylowych, gdy zestawiamy większe ze­ społy wykładek spotykanych po wsiach i miastach — różnice stają się widoczne i pozwalają oddzielić pro­ dukcję wyszkolonego rzemieślnika miejskiego od wy­ robów rzemiosła ludowego. Wykładki pochodzące z pracowni kowali ludowych wykonane są zawsze z jednego kawałka grubej żelaz­ nej blachy, przy czym techniką dekoracyjną, która tu bywa stosowana, jest ozdobne profilowanie krawędzi. W bogatym materiale zebranym po wsiach w różnych stronach Polski prawie nie ma wykładek o powierz­ chni ażurowanej, wyjątkowo trafiają się wypadki zdo­ bienia powierzchni wzorem wytłaczanym przy pomo­ cy stempelków (tabl. V I . 2); trybowanie, czyli wypukłe wytłaczanie powierzchni spotyka się wyjątkowo w ma­ łych miasteczkach (tabl. V I . 23). Jeżeli chodzi o formę, wśród wykładek spotyka się pewną, nieznaczną zresz­ tą ilość takich, których w ogóle nie można powiązać z żelaznymi wyrobami stylowymi (tabl. V I . 2, 3, 5), bądź takie, które są daleką i dość swobodną ich i n ­ terpretacją. Najczęściej będą wykładki o miękkich, esowato wykrojonych krawędziach, zakończone u góry trójlistnym motywem przypominającym stylizowaną sylwetkę kielicha kwiatowego. Forma ta występująca w wykładkach stylowych X V I i X V I I wieku, trwa, obok form powstałych później, do końca wieku X I X . Z wzorami barokowymi wiązać można wykładki o kształtach bogaciej rozwiniętych, rozgałęzionych, uni­ kających linii prostych. Rokoko ze swymi asymetrycznymi nieregularnymi i niespokojnymi formami nie pozostawiło po sobie w 48 43 41 Przykład klamki tego rodzaju znalezionej w Isteb­ nej w chałupie z 1828 r. publikuje M . Gładysz (Zdob­ nictwo metalowe ... ryc. 152) podobne okazy spoty­ kano również czasem w Krakowskiem, na terenie Kie­ lecczyzny i Sandomierskiego. Por. L. Czischek: Vorlagblatter iiber Bauschlos¬ serei (Turbeschlage) Wiedeń 1902 — 1905. Np. wykładka publikowana przez M. Gładysza Zdobn. metalowe ... t. XXXVI/16. 42 43 359 �omawianych tu wykładkach prawie żadnego śladu. Po wsiach form takich nie spotykamy w ogóle, nato­ miast czasem zobaczyć je można przy drzwiach sta­ rych domów w małych prowincjonalnych miastecz­ kach (Radzyń, woj. lubelskie, tabl. V I . 11). Na początku X I X wieku formy stylowych wykładek do drzwi zmieniają się, kształty ich stają się bardziej zwarte, częściowo przynajmniej obwiedzione liniami prostymi. W zakończeniach górnych trafiają się cza­ sem typowe dla okresu klasycyzmu sylwetki waz z prostokątnymi uchami, u podstawy zaś — szereg wiszą­ cych trójkątów. Nowe te formy, rozpowszechnione przede wszystkim na gruncie miejskim (Kraków, Kiel­ ce, Tarnów, Stary Sącz, Ciężkowice i wiele in.) prze­ dostają się, znowu w postaci uproszczonej, na wieś, czy to jako wyroby warsztatów miejskich, czy też wy­ konywane przez kowali wiejskich. Wykładki noszące na sobie cechy empiru wyrabiane były we wsiach pod­ krakowskich (Kaszów) już w I I połowie ub. stulecia, na gruncie miejskim zaś, jak świadczą o tym datowane okazy z Podgórza w Krakowie, wyrabiane były jesz­ cze przy końcu X I X w. (1885). Wśród wykładek spotykanych po wsiach czy to ma­ łopolskich czy podlaskich, wiele form nawiązuje do empiru, przy czym jedne wykładki reprezentują for­ my wprawdzie skromne, ale stosunkowo czysto sty­ lowe (tabl. V I . 14, 35, 19, 30), inne są już przez kowali na swój sposób przetworzone (tabl. V I . 12, 13, 16, 26, 27) lub skrzyżowane z formami starszymi (tabl. V I . 25). Przy drzwiach o taflach ozdobnych, np. wykłada­ nych w deseń z wąskich deszczułek, na środku tafli drzwiowej umieszczane bywają niekiedy uchwyty, w postaci ozdobnej, zazwyczaj półkulistej czy elipsowatej główki, przechodzącej w przewężoną szyjkę o¬ sadzoną w kwadratowej, podstawie o brzegach profi­ lowanych i ażurowanej powierzchni. Tego rodzaju u¬ chwyty, nawiązujące w formie do stylowych kołatek (zaopatrzonych w kolucho do stukania) przy drzwiach chałup wiejskich spotyka się niezwykle rzadko, raczej występują one przy drzwiach kościołów lub starych domów po miasteczkach, ale i to niezbyt często. Drugim obok drzwi elementem architektonicznym, z którym wiążą się artystyczne wyroby żelazne, jest okno. Przy oknach od izb mieszkalnych okuć jest zwy­ kle mało. W starych chałupach rama okienna osadzo­ na była na stałe, tak że zawiasów nie używano. W nowszych spotyka się zwykle zawiasy fabryczne, a narożniki oszklonych ram wzmacnia się żelaznymi 44 prostokątnymi okuciami bez ozdób. Jedynie w okoli­ cach, gdzie rozpowszechnione są przy oknach okien­ nice (np. na Podlasiu, Kurpiach) dekoracyjną formę posiadają zawiasy, na których okiennice są umocowa­ ne. Spotykamy tu te same formy co i przy drzwiach z tą tylko różnicą, że mniejsze i często dwudzielne, tj. złożone z dwu jednakowych części na ruchomym przegubie. Okienka od komór, sieni i alkierzy zaopatrywane bywają w kraty. Małe tzw. „śparowe" okienka od sień i komór, wycięte na styku między dwiema belkami, miały dawniej kratki w postaci jednego lub, rzadziej, dwóch pionowo osadzonych kołków z twardego drze­ wa o bokach zwykle ozdobnie profilowanych. Były one niegdyś bardzo rozpowszechnione i dziś nie należą do rzadkości, zwłaszcza w domach sięgających połowy czy trzeciej ćwierci ubiegłego wieku. Spotykamy je zarówno w Krakowskiem, jak i Rzeiszowskiem czy Kielecczyźnie. Obok kratek drewnianych występowały też kratki żelazne, zwłaszcza w domach zamożniej­ szych. Najstarszą z kratek żelaznych znaleziono w Sukowie (pow. Kielce), w domu zbudowanym w 1774 roku. " Łaciński napis na tragarzu wskazuje jednak, że pierwotnie nie był to prawdopodobnie zwykły dom włościański- Żelazne kratki do okien musiały być do­ syć kosztowne, dlatego ludność mniej zamożna jesz­ cze przy końcu X I X w. używała po staremu kratek drewnianych, którym nadano czasem kształt krat że­ laznych (ryc. 6). 4 Poza takimi przypadkami jak umieszczanie w ok­ nach pojedynczej graniastej czy skręconej sztabki że­ laznej, czy naprzemianlegle wbitych żelaznych „broników" (zębów do bron), o których pisze w swej pracy Fr. Kotula, kraty do okien kute są zwykle z płaskiej sztaby żelaznej, powstałej po rozprostowaniu zużytej obręczy do koła od wozu. Najczęściej krata wykonana jest z pojedynczej płaskiej sztaby, jednostronnie lub dwustronnie zaopatrzonej w ostre zadziory. Wykonuje je kowal w ten sposób, że najpierw przy dłuższych brzegach sztaby robi długie, kilku lub kilkunastocen­ tymetrowe ukośne zacięcia, a następnie powstałe tą drogą trójkątne zęby rozchyla na boki, nadając im kształt półłuków (tabl. V. 1), półksiężyców (tabl. V. 4), trójkątnych zębów (tabl. V. 5), czy jak gdyby gałązek M. Gładysz nazywa je kołatkami (Zdobnictwo metalowe ... s. 92). 45 Zdjęcie tej kratki publikowane jest w sprawoz­ daniu R. Reinfussa z badań przeprowadzonych przez ekipę PIS w regionie Kielecko-Sandomierskkn („Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 1. s. 46, ryc. 20). F. Kotula: Ze studiów nad zdobnictwem kowal­ skim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki). „Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 2- s. 88 ryc- 2- Ryc. 16. Ozdobne zakończenie żurawia do czerpania wody. Szewce (pow. Sandomierz). 360 -Ul * ii Jf* 46 46 44 l' 1 • • i •ML �(tabl. V. 21, 23, 24). Zadziory na kratach, jak wspom­ niałem, umieszczone są bądź po jednej stronie sztaby, bądź po obydwóch, w tym drugim przypadku — zęby mogą być umieszczone symetrycznie na jednej wyso­ kości (tabl. V. 3) lub naprzemianległe (tabl. V. 9), czasem występuje też tzw. symetria odwrócona (tabl. V. 11, 13, 14, 16). Formy całkowicie asymetryczne (tabl. V. 12) lub nieregularne występują nadzwyczaj rzadko. Opisywane tu kraty umieszczane bywają w ma­ łych okienkach zawsze pojedynczo, w większych zaś, jak np. w oknach alkierzy czy spichrzów, umieszcza się obok siebie dwie lub nawet trzy zazębione sztaby. Najczęściej bywają one osadzone pionowo, czasem je­ dnak spotyka się je również w układzie poziomym. Drugą grupę krat do okien stanowią kraty utworzo­ ne z dwóch lub więcej części złączanych ze sobą ni­ tami. Formą występującą wyjątkowo będzie tu krata złożona ze sztaby poziomej, do której pionowo przy­ mocowany jest szereg poprzeczek (tabl. V. 25), częściej natomiast spotyka się kraty złożone z dwóch części złączonych ze sobą na krzyż. Kraty te, w chwili obec­ nej najlepiej znane z okolic Rzeszowa," występują w kilku odmianach polegających na tym, że zazębiona jest bądź jedna tylko ze skrzyżowanych sztab, zew­ nętrzna (tabl. V. 27) lub wewnętrzna (tabl. V. 30), bądź obie (tabl. V. 28, 29, 31), przy czym zadziory obu sztab układają się w mniej więcej regularny ośrodko­ wy motyw zdobniczy. Trzeci rodzaj stanowią kraty również „krzyżowe", złożone z nitowanych ze sobą poziomych i pionowych sztab z zadziorami (tab. V. 32, 33). Kraty do okien sporządzone ze sztab z zadziorami noszą w Krakowskiem nazwę „kotwiczek", w Rzeszowskiem — „raków", na Podlasiu zaś nazywają je kowale kratami „zębatymi". Spośród opisanych wyżej form najbardziej rozpowszechnione są kraty ze sztab poje­ dynczych. Występują one na Opolszczyźnie, w Krakow­ skiem, Rzeszowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem, na Podlasiu, Mazowszu Płockim i Ma­ zurach. Kraty w postaci równoramiennego krzyża po­ za Rzeszowskiem notowane są również na Podhalu" i na Podlasiu, kraty zaś z kilku krzyżujących się zę­ batych sztab równoległych zanotowano jak dotąd je­ dynie w Sandomierskiem (Przybysławice, pow. Opa­ tów). Jak można wnosić z cytowanej tu wielokrotnie pracy Gładysza, dekoracyjne formy krat nie wystę­ pują na terenie Góralszczyzny śląskiej. Porównując kraty spotykane w architekturze ludo­ wej z kratami wychodzącymi z pracowni miejskich kowali musimy zwrócić uwagę na charakterystyczne zjawisko, a mianowicie: w wyrobach ludowych nie znajdujemy na tym odcinku najmniejszych śladów wzorowania się na bogatych kratach z okresu renesan­ su, baroku i czasów późniejszych, natomiast pewne analogie znajdziemy w kowalstwie średniowiecznym, gotyckim gdzie również stosowane bywają kraty z po­ jedynczych sztab z zębami lub spiralami rozchodzą­ cymi się na boki. Formy pochodne w postaci skrzy49 47 jw. J. S. Zubrzycki: „Wzory kowalstwa polskiego, ryc. 5. Kratka w bramie kościoła franciszkanów w Kroś­ nie (J. S. Zubrzycki: Wzory kowalstwa polskiego). 48 49 Ryc. 17. Zdobienie okuć na przedniej części wozuWilamowice (pow. Biała Krakowska). żowanych sztab z zadziorami nie. posiadają, o ile mi wiadomo, analogii w kowalstwie stylowym.Mówiąc o zdobnictwie wyrobów żelaznych występu­ jących w ludowym budownictwie mieszkalnym nale­ ży wspomnieć na tym miejscu o nowej rozwijającej się dziedzinie zdobnictwa, jakim jest dekoracja bla­ charska. W miarę jak w architekturze ludowej za­ czyna rozpowszechniać się zwyczaj pokrywania da­ chów blachą, zakładania rynien do odprowadzania wo­ dy deszczowej — rozwija się równolegle zdobnictwo w blasze. Wyraża się ono w postaci profilowanych i ażurowanych pasów blachy, którymi miejski lub ma­ łomiasteczkowy blacharz zdobi szczyty dachów dwu­ spadowych w miejscu, gdzie dawniej przybijano zdo­ bione „wiatrówki" (okolice Łukowa), bogato zdobio­ nych zakończeń rynien dachowych (ryc. 7, 8) lub też 361 �Ryc. 18. Ozdobnie kute oparcie siedzenia na wozie. Radomskie. wycinanych chorągiewek, niejednokrotnie z sylwetka­ mi ptaków (ryc. 9) lub postaci ludzkich (ryc. 10). Cza­ sem wycinanki z blachy zajmują miejsce drewnianych sterczyn dachowych. Podobne dekoracje wykonane z blachy występowały dawniej przy kapliczkach i krzy­ żach przydrożnych. W budynkach gospodarczych, prócz ozdobnych za­ wiasów żelaznych (głównie „pasowych"), wrzeciądzów i krat z zadziorami, spotyka się żelazne zasuwy tzw. „rygle". W Krakowskiem przy wrotach od stodół za­ mykanych na żelazne zasuwy z koluchami do zawie­ szania kłódki — umieszczane bywają wykładki docho­ dzące niekiedy do znacznych rozmiarów (15 X 20 cm) o kształtach ozdobnych (tabl. VII), nie nawiązujących do form stylowych. Powierzchnie ich bywają dekoro­ wane ornamentem stempelkowym. Niektóre z nich po­ siadają również wybite daty (1913—1942). We wnętrzu domu ozdobne wyroby z żelaza znaj­ dują zastosowanie przede wszystkim w meblarstwie, rzadziej zaś w innych sprzętach domowych. Zanim rozpowszechniła się lampa naftowa, przy świecakach, używanych do oświetlenia łuczywem występowały że­ lazne ozdobne uchwyty robione przez wiejskich ko­ wali. W meblarstwie okucia żelazne występują w postaci zawiasów, okuć do kufrów i szyldzików, czyli wykładek do zamków. Zawiasy ozdobne spotyka się raczej przy tego rodzaju meblach, jak kredensy i szafy, które stosunkowo późno pojawiły się w izbie wiejskiej. Prze­ ważnie przy szafach i kredensach stosowane są zwy­ kłe zawiasy fabryczne. Ręcznie kute spotyka się raczej na terenie Polski zachodniej (Mazury, Pomorze) i po­ łudniowej (Śląsk). Są to najczęściej zawiasy złożone 50 z dwóch części jednakowej wielkości, zakończone oz­ dobnie. O wiele rzadziej występują tu zawiasy „esowe" lub składające się z dwu części różnej długości, zbli­ żone niekiedy do zawiasów „pasowych". Czasem ozdob­ ne zawiasy widuje się przy skrzyniach (Śląsk). Okucia żelazne spotykamy przede wszystkim na ku­ frach, które pod koniec ubiegłego wieku zaczęły wy­ pierać dawne skrzynie malowane. Różnica między skrzynią a kufrem polega na tym, że skrzynia posiada kształt prostopadłościanu, kufer zaś ma ściany dłuż­ sze wychylone ku górze i wieko „dęte", czyli o prze­ kroju łukowatym. Skrzynie bywały zwykle wzorzyście malowane, kufry zaś najczęściej pokrywano farbą pokostową na jeden kolor (zwykle zielony). Ozdobę kufrów stanowiły czarno malowane okucia żelazne. Najczęściej są to profilowane a częściowo i ażurowane taśmy z grubej blachy, pokrywające krawędzie kufra oraz dwa lub trzy pasy biegnące w poprzek wieka i boków dłuższych. Pasy te wzmacniają boki kufra, z przodu zaś kończą się często wrzeciądzami służącymi do zamykania. Okucia wieka bywają niekiedy bardzo bogate. W okolicach Włodawy ślubny kufer, który otrzymywała w wianie panna młoda, miał na pasach wzmacniających wieko dekorację w formie ażurowa­ nej rozety i dwóch postaci ludzkich, z których jedna przedstawiała mężczyznę, druga — kobietę (ryc. 11). W kufrach tańszych, zamiast pełnych okuć żelaznych biegnących wzdłuż krawędzi, dawano tylko kilka nie­ wielkich profilowanych skuwek oraz okucia narożni­ ków przy wieku. Z boków kufry a czasem i skrzynie były zaopatrzone w rączki do przenoszenia w formie elipsowatego lub czworokątnego uchwytu umieszczo­ nego w profilowanej tarczce- Na Śląsku Cieszyńskim tarczki te były ponadto zdobione guzkami i rytem. Dużą różnorodność form znajdujemy wśród tarczek, czyli wykładek osłaniających otwór na klucz przy zam­ kach do skrzyń, kufrów, kredensów i szaf. 61 50 Swiecaków z ozdobnymi żelaznymi uchwytami podobnie jak i kaganków kutych z żelaznej blachy, na tym miejscu szerzej nie omawiam, gdyż nie posia­ dam z tego zakresu nowych materiałów. Formy ich publikował M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe ... ryc. 88—92) i W. Matlakowski (Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu, tabl. LXV). 362 51 M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe s. 93. �Najczęściej spotyka się wykładki o prostych for­ mach geometrycznych, jak trójkąt, prostokąt, trapez, romb, elipsa, z których prawie każda posiada szereg form pochodnych uzyskiwanych przez dekoracyjne profilowanie krawędzi, dodawanie ząbków, rożków, półłuków itp. Szczególnie bogate w warianty są wy­ kładki o zasadniczym kształcie prostokąta (tab'.. V I I I . 4—15) i rombu (tabl. V I I I . 1&—22). Z formą trójkątną związane są liczne odmiany w postaci tarczy (tabl. V I I I . 43—51) i serca (tabl. V I I I . 54—60). Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki nawiązujące do form roślinnych, jak listki (tabl V I I I . 61) czy sylwetki kielchów kwiatowych (tabl V I I I 62) natorcrast nodobnie jak w wykładkach do zamków zapadkowych zdarzaia ~ie często aórne zakończenia w nostaci różnie potraktowanych ptasich główek (z reguły podwój nych - tabl V I I I . gg Niektóre z nich w kształ ci nawia/uia do dwugłowych orłów herbowych .tabl' VTTT fiSi P 7 « L motvJTpn n l e T t * L m n l ' trv ™,„ wTLh, T l ł JrrZlL L Zn^LJ 7 7 S e umawiane tu wypadki w przeważającej większości przypadków ^ budowane są na zasadzie symetrii (na jednej os, iuo, gadziej, na dwóch), formy asymetrycz¬ ne (tabl- V I I I - 61, 70) spotyka się bardzo rzadkoW północnej części Krakowskiego (okolice Olkusza, Pińczowa. W ślicy) wykładki na skrzyniach często de­ korowane są ornamentalnie ułożonymi gwoździkami o półkulistych, wystających główkach (tabl. V I I I . 64. 65). : Proste formy wykładek o kształtach geometrycznych występują u nas w zdobnictwie ludowym bardzo pos­ policie, podobnie jak i w innych krajach europejskich. Próba znalezienia genezy tych form nie daje rezulta­ tów, gdyż mogły one powstawać niezależnie od siebie w różnych miejscach i w różnym czasie. Z form bar­ dziej wykształconych najodleglejszą bodai genealogię posiadają wykładki tarczowate (tabl. V I I I . 43, 44, 45, 47) czy sercowate, które w zbliżonej formie występo­ wały już przy zamkach z epoki gotyku. Od czasów renesansu forma wykładki wydłuża się i wzbogaca po brzegach bogatym profilowaniem o miękkich fali­ stych liniach. U góry, a czasem i u dołu wykładka bywa zakończona motywem zbliżonym do sylwetki tulipanu czy l i l i i , który później rozw ja się i wzbo­ gaca W X V I w powierzchnie wykładek bywają ażu­ rowane wvbiiane stemoelkami lub trybowane syl¬ wetki ićh przybierają kształt stylizowanych, kompozy­ cji' opartych na elementach roślinnych. 52 : 53 54 Formy wykładek z czasów renesansu i baroku w po­ staci uproszczonej utrzymywały się w miejskich wyro­ bach kowalskich przez cały wiek X I X , powtarzane w różnych wzornikach wydawanych do użytku rze­ miosła. W tej właśnie uproszczonej postaci renesan­ sowe i barokowe wykładki do zamków przechodzą do 55 52 Por. rys. wykładki z przełomu w X V I i X V I I w pracy H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderte X I V — X I X , Lipsk 1900, tabl. 24. Die Schmiedekunst nach Orginalen des XV bis zum X V I I I Jahrhundert d. aut., Berlin 1887, tabl. 34. jw. L. Czlschek: Vorlagblätter über Bauschlosserei Türbeschläge, Wiedeń 7902 - 1905. 53 54 55 56 inwentarza sztuki ludowej (tabl. V I I I . 41, 42), naj­ częściej w postaci gładkiej blaszki, bez ażurów i oz­ dób stempelkowych czy trybowania; w rysunku daje się dostrzec nawiązanie do stylowych pierwowzorów. Na tle owych zapożyczonych form renesansowych i barokowych rozwijają się dalsze, coraz bardziej ludo­ we i coraz mniej do stylowych podobne formy (tabl. VIII. 38, 59, 60). Wykładki o takich formach szczegól­ nie często spotyka się na Ziemiach Zachodnich, Po­ morzu i Śląsku. Kiedy zostały one u nas przez ludo­ wych kowali przejęte trudno określić, gdyż zbyt mało posiadamy zabytków ściśle datowanych Na tere­ nie Niemiec i Skandynawii jak można wnos c z repro­ dukcji datowanych okazów mebli ludowych ludowe wykładki ę kształtach nawiązujących do form renę sansowych i b ar oik owych wystePuia inż w X V I I wi&~ 57 ; ku 5 8 / w w-ek„ XVTTT « h H , l a N-Wtńre , ™ V V L P V u ^ t l n ^ h TLl H ™ « . h r i n n P ,? ; H73Z.h A Tt • '• V W *Z i anaiog.e ze szwedzkim! czy niemieckimi wykłaakami XVIII-wiecznymi . Wpływ rokoka, który w wyrobach żelaznych w ogóle nie był zbyt silny i długotrwały, na formy ludowe wykładek oddziałał w sposób znikomy. Dwie tego rodzaju wykładki, publikowane przez Gładysza, znaleziono w Cieszynie i Skoczowie , a zatem w ośrodkach miejskich, gdzie wpływ panującego sty­ lu na rzemiosło był bez porównania silniejszy. Pew­ nych śladów rokoka., ze względu na ulubioną w tym stylu asymetrię, można by doszukiwać się ewentual­ nie w wykładce z Suchej, pow. Wadowice (tabl. V I I I . 70) osady zresztą również typu miejskiego O wiele silniejszy okazał się natomiast wpływ kla­ sycyzmu, który w wykładkach wyraża się powrotem do form prostszych, często wychodzących z prosto­ kąta (tabl. V I I I . 6—9), niekiedy mieszających się z formami wcześniejszymi (tabl. V I I I . 15, 66). Formy typowe (tabl. VIII- 8—9) tych wkładek występują na terenie całej Polski, zarówno po miastach i miastecz­ kach (np. Węgrów na Podlasiu), jak i we wsiach po­ łożonych bliżej miastaBardzo interesującą grupę zdob onych przedmio­ tów żelaznych stanowią narzędzia i sprzęty gospodar­ cze. Przeglądając materiał z tego zakresu odnosi się wrażenie, że kowali ponosi niekiedy pasja dekorowa­ nia i każe im zdobić najpospolitsze przedmioty, cza­ sem nawet w miejscach dla oka niewidocznych (np. zdobiony ornamentem stempelkowym pierścień żelaz­ ny, przez który przechodzi rozwora z tylnej części wozu, lub pierścień spinający „tylne śnice" ukryty terenu Śląska publikuje w ' swej pracy M. Głapod Zdeską stanowiącą dno wozu . dysz (Zdobnictwo metalowe..., tabl. XXXIV, 11, 12 tabl. XXXV, 10, 16, 18). " Por. w pracy M. Gładysza tabl. X X X I V 6—11 tabl. X X X V 15, 16. S. Erixon: Mobler och heminredning i svenska bydger. Stockholm 1925, t. I , ryc. 371, 283, 289. E. Erixon jw. K. Hahm: Deutsche Bauermóbel, Jena 1938. M Gładysz: Zdobnictwo metalowe... ryc. 100/1, tabl. XXXV/9 M. Wawrzeniecki: Okucie wozu, Wisła X V I I , s. 26. Trzy pięknie zdobione kowadła z Beskidu Śląs­ kiego publikuje M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe..., ryc. 34, 35, 38, 39, 62). 59 60 81 1 z : 56 r 2 58 59 60 61 62 363 �Ryc. 19. Zabytki artystycznego kowalstwa stylowego z terenu Mazur i Warmii. Wśród omawianych tu przedmiotów nieliczną, ale interesującą grupę stanowią związane z wzniecaniem ognia oraz gotowaniem. Należą tu krzesiwka o for­ mach ozdobnych, trójnogi czyli denarki do gotowania, kute z blachy naczynia żelazne w rodzaju tygli, zdo­ bione niekiedy ornamentem stempelkowym- Przedmio­ ty te bądź dawno wyszły już z użycia (krzesiwka), bądź w ogóle nigdy w znaczniejszej liczbie nie wystę­ powały (kute tygle żelazne), w każdym razie w czasie obecnie prowadzonych badań już nie natrafiliśmy na nie, tak że trudno byłoby coś dodać do tego, co zebrał Gładysz z Beskidu Śląskiego . Z narzędzi używanych do codziennej pracy w gospo­ darstwie formę dekoracyjną posiada często ostrze ta­ saka używanego do przygotowywania ściółki (Góral­ szczyzna) lub paszy. Z narzędzi rzemieślniczych zdobione są przede wszystkim te, których używają sami kowale. Spotyka się tu wspaniale dekorowane stemplowymi ornamen­ tami kowadła, czego przykładem są okazy znalezione przez Gładysza na Śląskiej Góralszczyźnie. 63 Poza tym zdobione kowadła znane są z Wielkopol­ ski (Górsko, pow. Wolsztyn — obecnie w Muzeum w Rogalinie, Sienno, pow. Wągrowiec — ryc. 13), Ma­ łopolski (Słopice Szlacheckie, pow. Limanowa) i Pod­ lasia (Borzychy, pow. Węgrów). Większość ich posia­ da wybite daty, sięgające pierwszej połowy ub. wieku. Prócz kowadeł trafiają się niekiedy ozdobnie wyko­ nane okucia przy dyszach od miechów , zdobione od­ ciskami stempli kleszcze czy młotki. Częściej jednak dekorowane są przez kowali te wy­ roby, które sporządzają oni dla drugich, a więc różne 94 narzędzia do obróbki drzewa, jak ośniki, żelazka do strugów, a przede wszystkim wszelkiego rodzaju sie­ kiery. Zdobnictwo siekier kowalskich występuje na terenie całej Polski, od Karpat po Bałtyk. Zazwyczaj zdobienie wykonuje się na jednym z boków ostrza, przy czym proste zazwyczaj motywy zdobnicze trakto­ wane bywają jako znaki rozpoznawcze, ułatwiające właścicielowi odszukanie swojej własności (np. w cza­ sie zbiorowej pracy w lesie), lub stanowiące znak, którym kowal znaczy swoje wyroby. Najbogaciej zdo­ bione siekiery występują w Polsce południowej na te­ renie Karpat . Szczególnie bogato zdobione są lekkie siekierki używane przez pasterzy jako laski, zwane na Góralszczyźnie Śląskiej obuszkami, na Podhalu zaś ciupagami. 65 Z narzędzi rolniczych zdobione są przede wszystkim sierpy wybijane wzdłuż ostrza stempelkami (Krakow­ skie, Rzeszowskie — ryc. 12) oraz pierścienie do przy­ mocowywania kosy do kosiska. Pięknie zdobione pierś­ cienie do kos znamy z Góralszczyzny Śląskiej, Kra­ kowskiego, wideł Wisły i Sanu oraz Kielecczyzny. Pierścienie, zdobione są ornamentem wybijanym stem­ plem, zwykle geometrycznym. Czasem zdarza się, że ozdoby wybijane stemplem spotykamy na młotku i „babce" (czyli ręcznym ko­ wadełku) do klepania kosy (ryc. 14), na żelazie motyki, kroju do pługa, żelaznej łopatce używanej dawniej do zeskrobywania ziemi z drewnianej odkładnicy (ryc. 15 a). Zwyczaj zdobienia narzędzi rolniczych utrzy­ muje się gdzieniegdzie do dziś, czego przykładem jest pług z Kamienia, pow. Nisko, czy grządziel żelaznej 65 e s 64 364 j-w. jw. ryc. 61. W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, Warszawa 1915, ryc. 139, 140. M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe... tabl. X X X I — X X X I I I . 1 -WSGaP / �sochy z Prostynia nad Bugiem (paw. Sokołów Pod­ laski), ozdobionej wijącym się wzorem roślinnym wy­ tłaczanym przy pomocy stempli. Z innych narzędzi żelaznych, które bywają przez kowali ozdobnie wykonywane, wymienić należy ostrze grzebieni, używanych do rafania lnu (Trzcianka, pow. Piła, obecnie w Muzeum w Rogałinie) i okucia drągów używanych do czerpania wody ze studni (ryc. 16). Najbogaciej spośród sprzętów gospodarskich zdobio­ ne są okucia żelazne wozów. Zdobnictwo to najwcześ­ niej zwróciło uwagę badaczy i z tej właśnie dziedziny mamy pierwsze prace na temat ludowego zdobnictwa w żelazie. Na terenie Polski najbogatsze zdobnictwo okuć na wozach występuje na terenie Małopolski, gdzie uży­ wany jest wóz z dyszlem osadzonym na stałe w tzw. „śnicach". W wozach tych uwaga kowala-artysty kon­ centruje się przede wszystkim na części przedniej wo­ zu, a więc na dyszlu i śnicach. Na dyszlu ozdobną formę posiada hak służący do zaczepiania uprzęży, a także blacha obejmująca zakończenie dyszla od do­ łu i góry. Hak przybiera formę abstrakcyjną, bądź kuty jest w kształcie postaci zwierzęcej. Najczęściej spotykamy tu sylwetki psów, stąd często zaczep ów w ogóle nazywają „pieskiem", rzadziej zobaczyć moż­ na sylwetkę ptaka . Wyjątkowo oryginalne zakończe­ nie dyszla w kształcie wijącego się węża zanotowano w Chedwiżynie w pow. zamojskim. Podłużne blachy wzmacniające końce dyszla od góry i od dołu bywają 66 M . Wawrzeniecki: Piesek, Żelazne zakończenie okolic Krakowa Oraz (fragment) dyszlów u wozów przyległej Galicji. „Materiały Antrop. Archeolog, i Etn." tom X I I I . , tabl. X I I — X I X . 66 zwykle po brzegach profilowane i ozdobione orna­ mentem stempelkowym. Blacha górna posiada niekie­ dy zakończenie w postaci szerokiej na ok. 1 cm sztabki, bądź skręconej spiralnie dookoła swej osi, bądź wy­ giętej faliście. Inne okucia ozdobne występują u nasady dyszla, tam, gdzie jest on nieruchomo osadzony w tzw. „śnicach"; zwykle miejsce to ujęte jest w trzy pier­ ścienie, z których jeden (najczęściej środkowy) roz­ kuty jest u góry w tarczę kształtu kolistego, elipsowatego, prostokątnego , trapezowatego, rzadziej bar­ dziej rozwiniętego |np. gwiaździstego lub w formie tzw. „korony" ). Najbogatsze z dotychczas zanoto­ wanych są formy tarcz na pierścieniach występujące w Wilamowicach, pow. bielski (ryc. 17) Na terenie Kielecczyzny i powiatu opatowskiego spotyka się pier­ ścienie o tarczach ozdobionych dwu lub trzema war­ stwami blach profilowanych, złączonych pośrodku przy pomocy nitu 67 es Oprócz opisanych pierścieni na „śnicach" występują blachy wzmacniające, umieszczone od góry lub z boku. Krawędzie ich często bywają ozdobnie profilowane. Zarówno okucia przedniej części dyszla, jak i jego nasady oraz „śnie" zdobione są bogato ornamentami tłoczonymi przy pomocy stempli. Motywy tych ozdób są przeważnie geometryczne i posiadają układ paso­ wy, dostosowany do formy okuć. Rzadziej stosunkowo trafiają się motywy roślinne (wijąca się gałązka). Na 67 M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe..., tabl. X I I — XIX. Z. Cieśla-Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Ma­ kowa. „Pol. Szt. Lud." 1949 s. 28, 29, 30. 48 �i o ć f i * j^few V @ ł i * ć * W * tr ff^k (o) AAA t" % O ® t> O £ \ <o> %^ nr Tablica I . Odciski stempli do zdobienia żelaza używanych w Krakowskiem. rozkutej tarczy „pierścienia pośredniego" spotyka się najczęściej jakiś motyw ośrodkowy lub symetrycznie potraktowany ornament roślinny. Kompozycje roślinne asymetryczne występują na ogół bardzo rzadko. Cza­ sem spotykamy tu również daty i monogramy (Śląsk, Krakowskie, Rzeszowskie). Z innych żelaznych okuć przy wozach formy ozdob­ ne posiadają zaczepy do wag, pierścienie przy orczy­ kach, żelazne tuleje, w których osadzone są luśnie, czasem również niewidoczny normalnie dla oka pier­ ścień, przez który przechodzi rozwora i okucie na „za­ dnim półwoziu". Jak wspomniałem wyżej, najbogaciej zdobione oku­ cia wozów występują w Polsce południowej na terenie Beskidów, Śląska Opolskiego, Krakowskiego, Rzeszow­ skiego i Kielecczyzny .•Dalej w kierunku północnozachodnim opisany wyżej sposób okuwania występo, wał w wozach starszych (Opoczyńskie, Płockie), orna­ ment zaś na nich był o wiele skromniejszy. Na tere­ nie byłej Kongresówki już w okresie pierwszej wojny światowej rozpowszechnione były wozy o innej nieco konstrukcji niż dawniej, posiadające inne rozwiązanie śnie i wyjmowany dyszel. W wozach tych zamiast pierścieni na śnicach występują ściągnięte śrubami płytki żelazne, niekiedy posiadające formę ozdobną i wybijane na powierzchni stemplami w proste wzory geometryczne. Opisana tu nowsza, ale, jeśli chodzi o okucia, mniej ozdobna forma wozów wyparła star­ szą na terenie Polski środkowej (Warszawskie, Płockie, Radomskie) i spotkać ją można zwłaszcza w Lubelszczyźnie, północnej części Sandomierskiego, Kielec­ kiego a nawet Krakowskiego (np. okolice Miechowa, Włoszczowy). W północno-wschodniej Polsce, na obszarze obję­ tym przez zaprzęg „w hołubię i duhę", wozy w ogóle pozbawione są okuć ozdobnych, jedynie czasem na 366 pierścieniu otaczającym krawędź piasty u koła w i ­ duje się szereg skośnych nasiekanych kresek. Nieco inaczej niż wozy gospodarcze kute są bryki i wasągi używane do „wyjazdu", a więc przede wszyst­ kim do przewożenia osób. W wasągach zwraca uwagę okucie wzmacniające ścianę tylną, ozdobione na skrzy­ żowaniu sztab rozetką złożoną z kilku nałożonych na siebie kółek blachy o brzegach wycinanych w ząbki. Bryczki posiadają niekiedy pięknie kute stopnie i opar­ cia siedzeń (ryc. 18). Na temat ozdobnych okuć sań w chwili obecnej nie­ wiele jeszcze można powiedzieć, gdyż z tego zakresu zbyt mało posiadamy materiału. Dawne ludowe sa­ nie, zarówno transportowe jak i osobowe, bywały przeważnie bez okuć, a zdobienie sań wyjazdowych polegało głównie na artystycznym wykonaniu drew­ nianego pudła, niejednokrotnie przystrojonego boga­ tym ornamentem snycerskim- Jedynie w niektórych okolicach, jak np. na Podlasiu Zachodnim, nowsze sa­ nie osobowe, wzorowane na miejskich, zaopatrzone są w żelazne okucia o miękkich esowatych liniach i koń­ cach spiralnie zawijanychOsobny dział ludowego zdobnictwa kowalskiego sta­ nowią żelazne krzyże (tabl. IX), kute przez wiosko­ wych lub małomiasteczkowych kowali, umieszczane na grobach lub przydrożnych kapliczkach. Obfity ma­ teriał z tego zakresu, zebrany przez pracowników za­ kładu w czasie różnych badań terenowych, jest na ogół dosyć jednolity i wskazuje na to, że kowalom ludowym nie obce były wzory miejskie, z których chętnie korzystali wykonując swe zamówienia. Obok tego rodzaju wyrobów, które na tym miejscu omówię jedynie w sposób pobieżny, zanotowano jed- . nak szereg przykładów rozwiązań indywidualnych, odbiegających od pospolitych wzorów miejskich. Krzy- �Tablica I I . Zawiasy do drzwi: 1 Stobiec (pow. Opatów), 2 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 3 Wróblowice (pow. K r a ­ ków), 4 Ocieka (pow. Dębica), 5 Czarna (pow. Dębica), 6 Swoszowice (pow. Kraków), 7 Jankowice (pow. Miechów), 8 Aleksandrowice (pow. Kraków), 9 Rzozów (pow. Kraków), 10 Strzelce (pow. Namysłów), 11 Ujsoły (pow. Żywiec), 12 Wiśnicz Stary (pow. Bochnia), 13 Spytkowice (pow. Myślenice), 14 Milówka (pow. Żywiec), 15 Lusina (pow. Kraków), 16 Szaflary (pow; Nowy Targ), 17 Lusina (pow. Kraków), 18 Morawica (pow. Kraków), 19 Grodków (pow. Będzin), 20 Brzezie (pow. Kraków), 21 Przededworze (pow. Busko), 22 Rytwiany (pow. Sandomierz), 23 Widełka (pow. Kolbu­ szowa), 24 Kraków, 25 Kupno (pow. Kolbuszowa), 26 Łuków, 27 Płock. 367 �Tablica I I I . Wrzeciądze: 1 Widelka (pow. Kolbuszowa), 2 Cholerzyn (pow. Kraków), 3 Kolbuszowa Górna (pow. Kolbu­ szowa), 4 Sędziejowice (pow. Busko), 5 Suków (pow. Kielce), 6 Brzezie (pow. Kraków), 7 Sędziejowice (pow. Busko), 8 Przedbórz (pow. Kolbuszowa), 9 Wrząsowice (pow. Kraków), 10 Jadachy (pow. Tarnobrzeg), 11 Bieliny (pow. K i e l ­ ce), 12 Pliskowola (pow. Sandomierz), 13 Przeginia (pow. Olkusz), 14 Bieliny (pow. Kielce), 15 Kurpie, 16 Cholerzyn (pow. Kraków), 17 Łuski (pow. Sokołów Podlaski), 18 Rakszawa (pow. Łańcut). że te niejednokrotnie wykonane są z dużym smakiem i wyczuciem formy. Najciekawsze i najbardziej „kowalskie" pod wzglę­ dem technicznym krzyże wykonane są z dwóch sztab spojonych ze sobą na gorąco, przy czym ramiona by­ wają na końcach rozkute i ażurowane lub rozcięte ozdobnie wywinięte (tabl. IX, 1, 2). Krzyże takie, pochodzące z drugiej połowy X I X wieku, spotkać moż­ na niekiedy na cmentarzach wiejskich Zachodniego Podlasia i Mazowsza Płockiego. W okolicach Płocka na ramionach krzyżów widuje się czasem ornament wybijany przy pomocy stempli. Bardziej rozwiniętą formę mają podobnie wykonane krzyże umieszczone 368 na szczytach kapliczek i bram cmentarnych. Prócz ozdobnie potraktowanych ramion posiadają one cza­ sem z tych samych co i ramiona sztab — faliste „pro­ mienie" lub inne ozdoby {tabl. IX. 3). Bardzo intere­ sującym przykładem z tej grupy jest krzyż umieszczo­ ny nad boczną bramką cmentarną w Tyńcu koło Kra­ kowa (tabl. I X . 4), którego górne ramiona zakończo­ ne są wachlarzem falistych promieni przestrzeń zaś między ramionami pionowymi i poziomymi wypełnio­ na jest motywem pętlicowato skręconej postaci wę­ ża Podobne krzyże ozdobione dekoracjami powstają¬ cymi przez nacinanie i "wyginanie części ramion* wys t cpu j ą na nas zy c h terenach dosyć często. Szereg ta- �30 31 32 33 Tablica I V . Wykładki do zamków zapadkowych: 1 Siołkowi ee (pow. Strzelce), 2 Tuszów Narodowy (pow. Mielec), 3 Brzostków Ipow. Busko), 4 Szadkowice (pow. Opoczno), 5 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 6 Bezwola (pow. Radzyń), 7 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 8 Sędziejowice (pow. Busko), 9 Tyniec (pow. Kraków), 10 Opatkowice (pow. Mie­ chów), 11 i 12 Kurpie (wg A Chetnika Chata kurniow<ska str 83) 13 Korzenno foow Kielce). 14 Grzymała (pow. Busko), 15 Tuszów Narodowy (pow Mielec) 16 Złota roow Sandomierz) 17 Z b y d m ó w (pow Tarnobrzeg) 18 Konary (pow. Sandomierz) 19 Dzikowiec (pow Kolbuszowa) Przedbórz < ow K o l b u s z o w a / 21 Kurpie (jak nr 11) 22 T u ­ szów Narodowy (pow Mielec) 23 K s y w i e r n o w r o s t n i ^ « Przvbvsławice roow o ń a t ó w ) 25 Neldorf (pow Wło­ dawa) 26Domastawa'(Dow Nisko) i T e r f o r i ™ L w ™ ~ ' M Ł ^ , ^ » ffliilkdw Dii^r ( w w Busko) 30 Suchożebry (pow Sokołów P o d l ^ n wlin^, Tf « rnnw Wadowice) «S Świątniki (pow. Sandomierz),' 34 L i w (pow Węgrów) 35 SwI M M (pow Sandomierz), I l U w t C f l , ' " " w (powWęgrów). D a nLtZ, Kr^nK* 369 �Tablica V. Kratki do okien: 1 Skadle (pow. Busko), 2 Sędziejowice (pow. Busko), 3 Łyczanka (pow. Myślenice), Kraków), 4 Zielonki (pow. Kraków),. 5 Wojcieszków (pow. Łuków) 6 Dobra (pow. Sandomierz), 7 Kaszów (pow. 8 Wymysłów (pow. Opatów), 9 Tworków (pow. Racibórz), 10 Sędziejowice (pow. Busko), 11 Sędziejowice (pow. Busko), 12 Kaszów (pow. Kraków), 13 Sędziejowice (pow. Busko), 14 Libusza (pow. Gorlice), 15 Kaszów (pow. Kraków), 16 K a 18 Krzysztoforzyce (pow. Kraków), 19 Suków (pow. Kielce), szów (pow. Kraków),. 17 Aleksandrowice (pow. Kraków), 20 Kaszów (pow. Kraków), 21 Jabłonna (pow. Sokołów), 22 Miłocin (pow. Rzeszów), 23 Skotniki (pow. Kraków), 24 Suków (pow. Kielce), 25 Jedłownik (pow. Rybnik), 26 Mrzygiód (pow. Będzin), 27 Trzebowisko (pow. Rzeszów), 28 Staromieście (pow. Rzeszów), 29 Nowa Wieś (pow. Rzeszów), 30 Staromieście (pow. Rzeszów). 31 Staromieście (pow. Rzeszów), (Kratki nr 22 i 27—31 z pracy F . Kotuli: Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Pol. Szt. Lud. nr 2/1952), 32 Przybysławice (pow. Opatów), 33 Przyby sławice (pow. Opatów). kich form zanotował Zwolakiewicz w okolicach Łęcz¬ nej na Lubelszczyźnie«». Obok wyżej opisanych, poważną grupę stanowią krzyże składane z części połączonych ze sobą przy pomocy nitów. Jednym z prostych przykładów tej grupy jest krzyż zanotowany przez M. Gładysza w Strzelcach Namysłowskich na Opolszczyźnie (tablIX. 5). Technika ta jest przez kowali bardzo chętnie 69 K. Zwolakiewicz: Krzyże żelazne,szczytowe i ozdo­ by krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej. „Orli lot" 1929 s. 126 129. 370 stosowana zarówno przy wyrobie dużych krzyżów cmentarnych, jak i mniejszych, umieszczonych na ka­ pliczkach przydrożnych. Wykonane tym sposobem krzyże bywają niekiedy bardzo bogato rozbudowane i zdobione. Z końcem ubiegłego stulecia krzyże cmentarne wy­ konywane tą techniką składały się zwykle z dwóch skrzyżowanych sztab żelaznych o końcach rozkutych w postaci serca czy liścia bzu. Przestrzeń między ra­ mionami oraz główny słup krzyża zdobiono sztabkami żelaznymi spiralnie lub esowato wyginanymi, niekie- �Tablica V I . Wykładki do zamków sprężynowych: 1 Jeleśnia (pow. Żywiec), 2 Biały Bór (pow. Mielec), 3 Biecz (pow. Gorlice), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Niwiska (pow. Kolbuszowa), 6 Mogilany (pow. Kraków), ' 7 Stara Wieś (pow. Busko), 8 Kraków, 9 Swoszowice (pow. Kraków), 10 K r a k ó w , 11 Radzyń, 12 Kraków, 13 Pierzchnica (pow. Busko), 14 Kaszów (pow. Kraków), 15 Kraków, 16 Wielowieś (pow. Tarnobrzeg), 17 Tuczępy (pow. Busko), 18 Jeleśnia (pow. 2ywiec), 19 Wróblowice (pow. Kraków), £0 Kupno (pow. Kolbuszowa), 21 Prostyń (pow. Sokołów Podlaski), 22 Mora wica (pow. Kraków), 23 L i w (pow. Węgrów), 24 Kożuchówek (pow. Sokołów Podlaski), 25 Daleszyce (pow. Kielce), 26 Wola Rusinowska (pow. Kolbuszowa), 27 i 28 Stary Sącz (pow. Nowy Sącz). dy też. śrubowate skręconymi!, które przymocowywano do ramion krzyża przy pomocy nitów lub żelaznych pierścieni. W okresie pierwszej wojny światowej kowale ludowi zaczęli naśladować przejęte z miasta ozdoby w postaci motywów roślinnych (kwiatów, liści, wąsów winorośli) kutych plastycznie z grubej blachy, ostatnio zaś zaczęto robić krzyże zamiast z żelaznych sztab — z grubych rur żelaznych, przy czym 371 �c y n 16 Tablica V I I . Wykładki do wrót od stodół: 1 Cholerzyn (pow. Kraków), 2 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 3 Bisku­ pice k. Wieliczki (pow. Kraków), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Lusina (pow. Kraków), 6 Chorągwica (pow. Kraków), 7 Brzezie k. Niepołomic (pow. Bochnia), 8 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 9 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 10 Lusina (pow. Kraków), 11 Brzezie (pow. Bochnia), 12 i 13 Biskupice (pow. Kraków), 14 Lusina (pow. Kraków), 15 Biskupice (pow. Kraków), 16 Brzezie (pow. Bochnia), 17 Biskupice (pow. Kraków), 18 Brzezie (pow. Niepołomice), 19 Cholerzyn (pow. Kraków). ramiona zakończone są drewnianymi ozdobami toczo­ nymi w postaci kul lub tp. Na szczytach krzyżów drewnianych i dachach ka­ plic spotyka się czasem ażurowe krzyże z giętego dru­ tu okrągłego lub cienkiej sztabki o przekroju prosto­ kątnym. Wyroby te, przypominające wykonaniem f i ­ ligran, jak wspomina Zwolakiewicz, wykonywane by­ wały nie tylko przez kowali, ale i przez budowniczych krzyżów drewnianych". Ostatnią wreszcie grupę stanowią krzyże w postaci ażurowej wycinanki, wykonanej z grubej blachy że7» 372 jw. s. 128. laznej (tabl. I X . 8). Krzyże tego typu spotyka się jako nasadki na szczytach krzyżów drewnianych i kaplic, nigdy zaś techniką tą nie wykonuje się krzyżów na­ grobnych. Kowale ludowi wykonujący krzyże, czy to cmentarne czy dla innych celów, skrępowani byli, rzecz jasns. w swej twórczości wymaganiami kultu; opierali się oni ponadto na wzorach, jakich dostarczało im artystycz­ ne kowalstwo stylowe. Jednakże mimo tych krępują­ cych więzów artyście ludowemu często udawało się oderwać od szablonowych wzorów i dać formę nową, odbiegającą od wzorów przyjętych przez sztukę koś­ cielną, formę, w której niekiedy zaciera się sam mo- �Tablica V I I I . Wykładki do zamków przy skrzyniach, szafach, kredensach i drzwiach: 1 Krościenko (pow. Nowy Targ) 2 Grząska (pow.Przeworsk), 3 Niedzialka (pow. Mińsk Ma zowiecki), 4 Wysokin ((pow. Opoczno), 5) Zielonki (pow Kraków), 6 Kraków, 7 Wysokin (pow. Opoczno), 8 Gnojno (pow. Busko), 9 Holendry (pow. Busko), 10 Bieliny (pow Kielce), 11 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), 12 Dolny Śląsk, 13 Ochotnica (pow. Nowy Targ), 14 Szczyglice (pow. K r a 17 Pasieka (pow. Brzesko), 18 Służewo (pow. Nieszawa) ków), 15 Zagaje (pow. Pińczów), 16 Bieliny (pow. Kielce), 19 Świdnica, 20 Grzymała (pow. Busko), 21 Racławice (pow. Olkusz), 22 Łopuszna (pow. Nowy Targ), 23 Ciche (pow. Nowy Targ), 24 Jelenia Góra, 25 Mochowo (pow. Sierpc), 26 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 27 Poronin (pow. Nowy Targ), 28 Zubsuche (pow. Nowy Targ), 29 Dzianisz (pow. Nowy Targ), 30 Cholerzyn (pow. Kraków), 31 Kaszów (pow Kraków), 32 Pisarzowa (pow. Limanowa), 33 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 34 Koszalin, 35 Gęsice (pow. Opatów) 36 Siemianice (pow. Kępno), 37 Szczawnica (pow. Nowy Targ), 38 Dolny Śląsk, 39 Poronin (pow. Nowy Targ) 40 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 41 Wisła (pow. Cieszyn), 42 Wisła (pow. Cieszyn), 43 Piekielnik (pow. Nowy Targ), 44 Czernichów (pow. Kraków), 45 Dziewin (pow. Bochnia), 46 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 47 Wola Zarczycka (paw Łańcut), 48 Opole, 49 Mników (pow. Kraków), 50 Brzoza Królewska (pow. Łańcut), 51 Tarnów, 52 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 53 Kalina Wielka (pow. Miechów), 54 Marcy poręba (pow. Wadowice), 55 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), '¡9 Boeueice {Dow Bochnia) 60 Sól (pow. Żywiec) 56 Kraków, 57 Zubrzyca Górna (DOW Nowv Targ) 58 Dolny śiask 65 Kalina 61 Makoszyn (pow. Kielce), 62 Racławice (pow. Olkusz), 63 Kraków, 64 Szczepanowice (pow. Miechów), Wielka (pow. Miechów), 66 L i w (pow. Węgrów), 67 Opatko wice (pow. Miechów), 68 Tyniec pow. Kraków), 69 Czernichów (pow. Kraków), 70 Sucha (pow. Wadowice). 373 �Tablica I X . Krzyże żelazne roboty kowalskiej: 1 Węgrów, 2 Sużew (pow. Gostynin), 3 Rakszawa (pow. Łańcut), 4 T y ­ niec (pow. Kraków), 5 Strzelce (pow. Namysłów), 6 Sużew (pow. Gostynin), 7 Ceranów (pow. Sokołów), 8 Korczew (pow. Sokołów Podlaski). tyw krzyża, a na plan pierwszy wysuwa się bardzo ludowa w swym charakterze kompozycja ornamen­ talna. Na drewnianych krzyżach spotyka się ozdoby z bla­ chy przybijane na slupie krzyża. Na Lubelszczyźnie ozdoby te przybierają postać kolistych wycinanek ażu­ rowych lub prostokątnych czy trójkątnych płatków blachy, na której przy pomocy gwoździa wytłoczony bywa ornament o wzorze roślinnym lub geometrycz­ n y m " . Bardzo ozdobnie wykonane są półkoliste dasz­ ki blaszane, posiadające przy krawędziach bogate pro­ filowania i ażury. Na szczycie krzyżów umieszczane bywają sylwetki koguta, wycięte z grubej blachy. Niekiedy zdarza się, że kowale ludowi prócz krzy­ żów robią również ozdobne ogrodzenia i bramki. Zbyt jednak mało posiadamy w tej chwili materiału, ażeby można było w tej dziedzinie wyróżnić dzieła sztuki l u ­ dowej. Przedstawiony tu w dużym skrócie materiał z zakre­ su zdobnictwa w żelazie, zebrany głównie po wsiach i małych miasteczkach, w zestawieniu z wyrobami żelaznymi występującymi np. w związku z monumen¬ talną architekturą kościelną czy świecką wznoszoną przez warstwy elitarne — wykazuje szereg odręb­ ności. Zaznaczają się one jaskrawo, gdy porównamy, np. wykładki do zamków sprężynowych pochodzące z miast takich, jak Kraków, Płock, Stary. Sącz, Cięż­ kowice, Leżajsk czy Zakl czyn, z wykładkami zanoto­ wanymi po wsiach. Nie mniejsze różnice zachodzą w sposobie wykonania wykładek do mebli, zawiasów •do drzwi, krat i in. Z porównania tego wynika jasno, że twórczość artystyczna rzemiosła kowalskiego nie płynęła jednym nurtem, lecz dzieliła się na dwa od¬ gałęzienia. Jedno z nch stanowiły wyroby pochodzące z pra­ cowni miejskich, prowadzonych na wysokim poziomie, posługujących się modnymi w danej epoce technikami zdobniczymi i w produkcji swej nawiązujących do wymagań aktualnego stylu (ryc. 19, 20). : 71 374 jw. s. 129. Drugie zaś odgałęzienie stanowi kowalstwo ludowe, na które składa się wytwórczość kowali wiejskich i tych miejskich a zwłaszcza małomiasteczkowych, którzy pracując dla odbiorców mniej wybrednch nie nadążali tak energicznie za postępem mody, kon­ tynuując w swej produkcji formy bardziej rodzime, określane przez rzeszowskie źródła cechowe mianem „polskiej roboty". Jak widać z powyższego, wachlarz pracowni kowal­ skich zaliczanych przeze mnie do grupy ludowych jest stosunkowo szeroki. Twórczość artystyczna, upra­ wiana przez kowali ludowych pochodzących z różnych środowisk (wieś, miasto), reprezentująca różny sto­ pień zawodowego przygotowania, nie mogła być oczy­ wiście zbyt wyrównana. W chwili obecnej przepro­ wadzanie dokładniejszej analizy zmierzającej do wy­ odrębnienia w ramach ludowej sztuki kowalskiej po­ mniejszych nurtów wydaje mi się jeszcze przedwczes­ ne. Uwagę należy skupić raczej na zagadnieniu cen­ tralnym, którym jest próba szukania rozgraniczenia między kowalstwem ludowym a nieludowym Przeprowadzenie dokładniejszej . analizy różnic za­ chodzących w wytwórczości artystycznej obu wyżej wymienionych rodzajów pracowni kowalskich nasu­ wa w chwili obecnej znaczne trudności. Odrębność ludowego nurtu w kowalstwie polskim mogłaby zo­ stać wyeksponowana w całej pełni jedynie wówczas, gdybyśmy rozporządzali dokładnymi opracowaniami historycznego kowalstwa stylowego. Niestety, zagad­ nienie to, podobnie jak wiele innych z dziedziny rzemiosła artystycznego, leży u nas jeszcze od'ogiem. skutk em czego charakteryzując właściwości kowal¬ stwa ludowego zmuszeni jesteśmy poprzestać na sfor­ mułowaniach bardzo ogólnych, obwarowanych ze wszystkich stron szeregiem zastrzeżeń i znaków za¬ pytania. : Teoretycznie rzecz biorąc ludowe kowalstwo arty­ styczne czerpie swe treści z trzech źródeł; jedno sta­ nowi spuścizna czasów odległych, poprzedzających zróżnicowanie kowalstwa na „ludowe" i „nieludowe", drugie — własny wkład artystyczny kowali ludowych i trzecie — zapożyczenia z zewnątrz. Z trzech wymie­ nionych na wstępie elementów składowych najtrudniej jest w obecnej twórczości kowalskiej wyodrębnić ele­ ment pierwszy. Jak wspomniałem na wstępie, z okre­ su wczesnośredniowiecznego zdobionych wyrobów że­ laznych mamy dotychczas bardzo niewiele, dopiero w czasach gotyku pojawia się większa ilość ozdobnych wyrobów żelaznych, w których zapewne znajdują 'wy­ raz również starsze tradycje zdobnicze. Być może na­ leży do n ch znana w czasach przedhistorycznych tech¬ nika zictobien'.a żelaza ornamentem stempelkowym, sto¬ sowana w europejskim kowalstwie stylowym, jeszcze w czasach baroku" a w ludowym do czasów clzisiej ; | i r h ora? taK tak częsty częsty .z a równo w .lu' d"owwn szych J T ™ ; i ak * i _w n i e n o w y m kowalstwie moryw s p t r a i J ^ ę p u j ą y w najstarszych stylowych <»w»acb^zetaznycn sre^miowiecza . Zapewne przyszłe badania archeologiczne obejmując czasy wczesnośredniowieczne pozwolą kie­ dyś pomnożyć ilość tego rodzaju przykładów. Zasób odziedziczonych z przeszłości form i technik zdobniczych wzbogacony został przez własny wkład za W a " O. Höver: Das Bisenwerk, Berlin 1927, ryc. 1. �twórczy kowali artystów. W ludowym kowalstwie, które nie było skrępowane kanonami stylu, wkład ten jest szczególnie bogaty. żelazie ogranicza się w praktyce do omawiania arty­ stycznych krat, dla nas w chwili obecnej mniej inte­ resujących od innych wyrobów z żelaza. Obserwując formy ludowych wyrobów kowalskich, takich zwłaszcza, jak kratki (kotwiczki) do okien, wy­ kładki do zamków zapadkowych, okucia do mebli, znajdujemy bardzo wiele form nie nawiązujących do żadnego ze znanych stylów historycznych. Wyroby te, stanowiące własność określonych pracowni kowal­ skich (np. skrzyżowanie kratki ze Staromieścia koło Rzeszowa) lub całych okolic (jak np. wykładki do zamków zapadkowych ozdobione „wąsami" lub pta­ simi główkami) — mimo różnorodności odmian po­ siadają pewne cechy wspólne, które wynikają z oddzia­ ływania na sztukę kowalską artystycznych tradycji środowiska ludowego. W wyrobach kowalstwa ludo­ wego przejawia się dużą umiejętność techniczna i wy­ czucie materiału pozwalające artyście ludowemu osiągnąć pełny efekt artystyczny przy użyciu niejszych środków. Jak to widzimy na'przykładzie" kratek kowal ludowy nawet formy skompilowane chętnie wykonuie 7 iednei „ t a h T ż e l L nnilTi.r zbedneen 7P e w J,T, 7 P ItArP Siedząc wpływ stylów historycznych na rozwój ko­ walstwa ludowego widzimy, że nie wszystkie z nich jednakowo na twórczość ludową oddziałują. Wpływ gotyku był raczej niewielki, wyraża się on w formach tarczek niektórych wykładek do zamków od skrzyń, czy w zakończeniach zawiasów pasowych. Silniej od­ działał na wyroby ludowe renesans, widzimy to w kształcie zawiasów esowatych, w formach wykła­ dek do zamków sprężynowych czy w kształtach że­ laznych krzyżów przydrożnych czy cmentarnych. For­ my renesansowe przechodząc w lud uległy silnemu uproszczeniu, zarówno jeśli chodzi o kształt ogólny przedmiotu, jak i jego sposób zdobien'a. Pod wpływem wzorów renesansowych wzbogaca się np. profilowanie brzegów w wykładkach do zamków n e przyjmuje się j 6 dnak cztjste na o^jół w renesansie ażurowanie trybowanie wykładek Boeate niesookoine i T>rze ładowane ozdobami formy barokowe n e znajdują L nL LL ZT!1 7 : ; i 74 ; 75 : właściwie w kowalstwie ludowym w a W . K odbicia u w w • y • Wzoryy ba rnk"fywp> iiTvrrj*?7P7f>np \rinnf> ZZIZZ i Tl aan Zv,r:l ^ ° k o w a l e l u 7 ' P tT J n r nTl t I,**™ y ' **** jest aekoracyjne ksztaUowan.e wykonywanych przedm.otow użytkowych, diugim zdobicie ich powierzch­ ni ornamentem stempelkowym. W bogactw.e ornamen­ tyki wykonywanej przy pomocy stempli kowalstwo ludowe przekracza o wiele zasób form ornamental­ nych wykonywanych tą techniką na wyrobach kowal­ stwa meludowego. Inne technik! zdobienia, jak azurowame, nakładanie, trybowanie, grają n.ew:elką rolę w całokształcie ludowego zdobnictwa w żelazie. Lu­ dowe zdobnictwo kowalskie cechuje prostota formy wyrażająca się w przejrzystej, logicznej kompozycji, w której rolę dominującą odgrywa zasada symetrii i rytmu. W inwentarzu motywów zdobniczych prze­ wagę mają motywy geometryczne, po nich dopiero idą schematycznie traktowane motywy roślinne. Naj­ mniej spotyka się motywów zwierzęcych, wśród nich zaś głównie pieski (zakończenie dyszlów) i ptaki (na wykładkach do zamków i zawiasach). Motyw ptasiej główki występuje czasem i w stylowych wyrobach ko­ walskich , jest to jednak zjawisko rzadko spotykane, które, być może, wynika z tych wyjątkowych przy­ padków, -kiedy elementy ludowe oddziaływały przez cechowe pracownie rzemieślnicze na wyroby stylowe. Kowalstwo ludowe, jakkolwiek rozporządzało spo­ rym zasobem własnych form zdobnczych, ulegało wpływom stylów historycznych, przyjmując z kowal­ stwa stylowego szereg wzorów, czego przykłady znaj­ dujemy w formach zawiasów, czy niektórych wykładek do zamków. Dokładna analiza i ustalenie chrono­ logii wpływów wyrobów stylowych na kowalstwo l u ­ dowe jest dziś trudne do przeprowadzenia z powo­ du jak; już wspomniałem — braku gruntownego opracowania wyrobów kowalstwa stylowego. Niewie­ le nam również pomoże studiowanie literatury zagra­ nicznej w której zagadniene rozwoju zdobnictwa w Z d 0 t o l C Z . m l 73 tvnr\wvrh Hia TiT797 k o w a l i ha roku ludowych rip-korarii wracałv 7 r>oi -ba~ DOd łntpm W ^ t - m Hn I r h renP^ńsnwych form miotem K o w a ^ m ao swycn r nesa owy n m wyjsaowy^cń^ wpiyw roKoica wyraża się .eoyn e tym, ze w wykładkach pojaw.ają się, Darazo zresztą eliczne, formy asymetryczne, pozbawione ^ 1 « " » « typowe, d.a tego okresu dekoracji. Dopiero Klasycyzm, a zwłaszcza jego faza pozn.ejsza empire odegrały w ludowym zdobnetw.e kowalskim poważniejszą ro­ lę. Widoczne to jest przede wszystkim na przykła­ dzie wykładek do drzwi, które za wzorem miejskim uspokajają się, przytaerają kształty o przewadze lmu prostych, a niekiedy nawet n ektore elementy dekora­ cji, jak np. szereg wiszących trójkątów u podstawy, tak często powtarzające się w wykładkach miejskich. Trudno jest określić od jak dawna wymienione wy­ żej zapożyczenia utrzymują się w ludowym kowal­ stwie. Z tego, co mówiłem na wstępie o późnym roz­ powszechnianiu się wyrobów żelaznych na wsi, wy­ nikałoby, że i wpływy stylów historycznych musiały tam przedostać się (jeśli chodzi o style dawniejsze od gotyku do rokoka) z dużym opóźneniern. Poza wsią, spotykamy jednak owe żelazne wyroby ludowe rów­ nież wśród uboższego mieszczaństwa, gdzie echa form stylowych mogły przedostać się o wiele wcześniej. Prawie współczesne przejmowanie przez wieś wzorów czerpanych ze stylowych wyrobów kowalskich wy­ stępuje dopiero w w X I X kiedy to wyraźnie klasycyzuiace wykładki roboty kowal' wie"sk ch pojawiają się w zamożniejszych chałupach włościan podkrakow­ skich. ^ Późne, XIX-wieczne wpływy kowalstwa miejskie- • go z okresu eklektyzmu widoczne' są w kowalskich wy-" robach ludowych jedynie w przeładowanych różnymi dekoracjami żelaznych krzyżach cmentarnych. Później­ sze kierunki artystyczne, kształtujące wytwórczość miejskich pracowni kowalstwa artystycznego, na ludo- ' wą twórczość nie wywarły żadnego wpływu. W ciągu : 74 73 M. Gerlach: Ornamente alter Schmiedeeiser. Wie­ deń b. d. tabl. 29. Die Schmiedekunst nach Originalen des XV bis zum X V I I I Jh. Berlin 1887, tabl. 34. jw. tabl. 32. 75 375 �j | I | .j 1 I ! ' 1 ' j 10 I ! I I j . >< ]: i i i i i bieżącego stulecia kowalstwo ludowe kontynuuje formy dawne, z tym że wyrabianych jest coraz mniej przedmiotów zdobionych, a na ich miejsce wchodzą na wieś (zwłaszcza w architekturze) standardowe wyroby fabryczne. Naszkicowana powyżej próba charakterystyki ludo­ wej artystycznej twórczości kowalskiej opiera się głów­ nie na materiale współczesnym lub XIX-wiecznym. Nie ulega wątpliwości, że i w materiale wcześniejszym dałoby się wyróżnić nurt ludowy, gdyby w tym kierunku prowadzone były badania. Materiału do poznania kowalstwa ludowego dawnych wieków dostar­ czyłaby jednak nie tyle wieś, co miasto, gdzie w prze­ szłości obok kowalstwa stylowego rozwijało się rów­ nolegle kowalstwo ludowe. Jednym z ważnych kry¬ teriów DOzwalaiacvch wyróżnić twórczość ludowa od nieludowej będzie słusznie przez PiwockiegD n o r l k r e ś l a n v mompnt s t o s u n k u h a d a n e a o wytworu do wymoeów ImZ historycznych Im bardziej anal-zow ^ a f o l a orfbTei od nrz^etvch w danei eooce kan ^ ^ o b n l c ^ c h im S i e i będzie od nich nieza" K. Piwocki: O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław 1953. 78 leżna, tym słuszniej będziemy domyślali się w niej ręki artysty ludowego. Kryterium to nie wydaje mi się jednak wystarczające. Podobnie jak kowalstwo stylowe posiada swą ciągłość historyczną, pozwalającą nam śledzić łańcuch zachodzących tam przemian od czasów dzisiejszych w głąb średniowiecza i wykrywać związki z całokształ­ tem kultury artystycznej epoki, tak i kowalstwo ludo­ we ma swoje własne zasoby zdobnicze, powiązane najściślej z kulturą plastyczną środowiska ludowego, w którym powstały i rozwijały się. Ową łączność pew­ nego typu artystycznych wyrobów żelaznych z innymi dziedzinami plastyki ludowej, wyrażająca się w po­ dobieństwie założeń kompozycyjnych, pokrewieństwie motywów i rozwiązań ornamentalnych — jest drugim i, wydaje mi się, najważniejszym kryterium przesądzającym o ich ludowym pochodzeniu. Kryterium to niewątpliwie ułatwi nam pracę i ustrzeże od wielu po­ myłek na dalszym etapie pracy, kiedy posuwając się retrogresywnie w głąb czasów minionych będziemy na podstawie zachowanego materiału zabytkowego re­ konstruowali przeszłość ludowego kowalstwa artystycz­ nego. „ ^ v ' ' « * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f5bf8144393e6d1c89704bfbb3e8b8d.pdf 2e933a6a903fd4265cb7d31d66c24d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5014 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource czasopismo kolonializm historia Polski Ilustrowany Kurier Codzienny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4651 Title A name given to the resource Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego"/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności; pod red.anny Malewskiej Szałygin i Magdaleny Radkowskiej-Walkowicz s.333-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek A r p a d Kowalski Warszawa Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" Opracowania dotyczące historii Polski w latach 1918-1939 w większości pomijają sprawę wysuwanych wówczas postulatów kolonialnych . Być może z perspektywy lat inaczej widzi się problemy polityki zagranicznej i wewnętrznej kraju. Ówczesne postulaty kolonialne postrzega się obecnie jako jej margines. Lecz wówczas była to sprawa żywo dyskutowana i także łącząca się z polityką zagraniczną. Zaskakująco żywo, biorąc pod uwagę obecną powszechną znajomość (czy raczej nieznajomość) tej problematyki. Rzadkie lub marginesowe poruszanie owego zagadnienia w pra­ cach historycznych zajmujących się dziejami II Rzeczypospolitej i w pracach antro­ pologicznych podejmujących temat ówczesnych zagadnień kulturowych może wy¬ nikać i z tego, że władze (kolejne rządy) wydawały się wzdragać przed bezpośred¬ nim zaangażowaniem w dyskurs kolonialny, a t y m bardziej w podejmowane akcje kolonialne,- ich głównym eksponentem była Liga Morska i Kolonialna . Ale, co cieka­ we, wiele miejsca poświęcała temu prasa. Także ta najbardziej popularna, najbardziej poczytna - najchętniej i najczęściej czytana. D o takich tytułów należał „Ilustrowa­ ny Kurier Codzienny". 1 2 Krakowskie, zrazu lokalne pismo, powstałe w 1910 r., jego założyciel Marian Dą­ browski uczynił po 1918 r. bodaj najbardziej znaczącym dziennikiem polskim. Za¬ równo pod względem wysokości nakładu, jak popularności, zasięgu społecznego i wpływu na opinię publiczną. W każdym razie „IKC" szybko zajął, pod względem znaczenia, jedno pierwszych miejsc w kraju. Nakłady dziennika stale wzrastały by osiągnąć 100 tysięcy egzemplarzy i dojść w 1937 r. do 150 tysięcy zaś niektórych numerów wyszło 200 tysięcy. Opiniotwórcza rola „IKC" nie polegała jednak tylko na imponującej na owe czasy wysokości nakładu. Pismo potrafiło bowiem dostosować się do upodobań czytel¬ ników, nie rezygnując wszakże z bardziej ambitnych tekstów. Doskonale zorgani- 1 W ś r ó d nielicznych opracowań poświęconych temu t e m a t o w i wymienić należy Garlicki 1969,-Białas 1983, Łossowski 2 0 0 1 , Tomaszewski i Landau 2005. 2 Sygnalizuję jedynie t o zagadnienie, zasługuje ono b o w i e m na odrębne omówienie. 333 przykładowo: �M a r e k A r p a d Kowalski zowano system kolportażu (nakład każdego numeru był rozprowadzany po całym kraju, w największej jednak liczbie w województwach południowych, centralnych i zachodnich) i druku (często się zdarzały kolorowe zdjęcia - ewenement tech­ niczny w owym czasie). Czytelników przyciągały również dodatki specjalistyczne; w każdym numerze jeden lub kilka, ukazujące się codziennie albo co jakiś czas, zazwyczaj w regularnych odstępach co tydzień (były to „Kurier Filmowy", „Kurier Gospodarczy", „Kurier Kobiecy", „Kurier Metampsychiczny", „Kurier Sportowy" by wspomnieć tylko niektóre). Liczny zespół, zarówno redakcyjny jak i techniczny administracyjny i usługowy (pod koniec lat 20. - ponad tysiąc zatrudnionych osób, w latach 30. - około 1500 osób) składał się z renomowanych dziennikarzy a współpracowało z pismem wielu uznanych publicystów i pisarzy (np. Jalu Kurek, W i t o l d Zechenter, Ferdynand Hoesick, Konrad Wrzos, L u d w i k Rubel, Zygmunt Nowakowski, Ksawery Pruszyński, Jerzy Giżycki, Mieczysław Lepecki, popularny autor powieści historycznych Wacław Gąsiorowski). N a łamy zapraszani byli też naukowcy rozmaitych dziedzin wiedzy i z rozmaitych (co starannie podkreślano) uniwersytetów. Podnosiło to w opinii publicznej powagę i rzetelność pisma. Zapewne popularność tego dziennika łączyła się i z tym, że nie był związany for¬ malnie z żadną partią czy ugrupowaniem politycznym, uchodził tedy za neutralny, acz jego lektura przekonuje, że był życzliwy obozowi rządzącemu po 1926 r., tyle że dy­ skretnie; był przy t y m od początku raczej antyendecki. Z pewną ostrożnością moż­ na określić pismo jako liberalne i przeciwne etatyzmowi, zarazem patriotyczne. „IKC" miał również kilka oddziałów krajowych - w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Bydgoszczy Grudziądzu, Lublinie i Kielcach - i k i l ­ kunastu korespondentów zagranicznych. Dziennik wyrobił sobie także swój styl: po¬ ważne artykuły i publicystyka podane w tonie zasadniczym, ale lekkim, czy też przystępnym, i sąsiadujące z sensacją. N i c dziwnego, że pismo należało do naj¬ bardziej znaczących w kraju (Maślanka 1976, Władyka 1988) . Skoro pismo o takim profilu sporo uwagi poświęcało polskim aspiracjom kolo¬ nialnym, można przypuszczać, że tematyka ta interesowała czytelników. Acz nie można wykluczyć, że pojawiające się na łamach „IKC" publicystyka kolonialna, sprawozdania, informacje i reportaże tego typu miały służyć popularyzacji idei kolonialnej w społeczeństwie. Być może wreszcie oba te aspekty łączyły się z sobą: „Ilustrowany Kurier Codzienny" odpowiadał na zainteresowania czytelnicze, zarazem służyły one propagandzie idei kolonialnej w społeczeństwie. 3 Trzeba w t y m miejscu wyjaśnić znaczenie słowa „kolonia", „kolonie" i pochod­ nych, tak jak je wówczas (w latach 1918-1939) pojmowano. Oznaczało ono zarów¬ no posiadłość, przeważnie zamorską, metropolii, podporządkowaną jej politycznie, 3 W swoich wspomnieniach Edward Mariusz Sokopp (1997, s. 54) określa „Ilustrowany Kurier C o d z i e n n y " jako d z i e n n i k popularny, trochę silący się na sensacyjność. A l e wiele ówczesnych tytułów uważających się za poważne nie stroniło o d pewnej dawki sensacyjności - trzeba było zdobywać i utrzymywać czytelników. 334 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " jak i grupę osób przebywającą na emigracji, a na ogół utrzymujących ze sobą kon¬ takty z racji wspólnego pochodzenia etnicznego (narodowego), wspólnoty języka, hi¬ storii, kultywowanych tradycji (pomijam określenie „kolonie" oznaczające obóz czy ośrodek wypoczynkowy dla młodzieży albo nowe przysiółki znajdujące się w pew­ nym oddaleniu od wsi właściwej, wreszcie miejskie nowo powstałe zespoły osadni­ cze - istnieją np. w Warszawie nazwy: kolonia Staszica czy Lubeckiego). Termin „ko¬ lonia" był więc wówczas wieloznaczny. W omawianym okresie stosowano po¬ wszechnie to określenie na przykład wobec emigrantów w Brazylii: „polska kolonia w Brazylii" czy też „polscy koloniści w Brazylii", mówiąc o Polakach, którzy osiedli w t y m kraju, słowo to obejmowało drugie lub nawet i trzecie pokolenie emigran¬ tów, poczuwających się jednak mniej lub bardziej wyraźnie do związków z krajem . Ówczesna prasa poświęcała tego typu koloniom sporo uwagi. Może i dlatego, że np. w Ameryce Południowej „kolonistów" uważano za pepinierę „kolonizacji", czyli za przyszłych ewentualnych pionierów zdobywających dla kraju nowe tereny - kolo¬ nie. Również „Ilustrowany Kurier Codzienny" często zamieszczał relacje o polskich kolonistach (czyli emigrantach i ich potomkach) w Brazylii i pozostałych państwach Ameryki Południowej, ale także w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i innych kra¬ jach świata (tam „koloniści" byli uważani jedynie za emigrantów). 4 Należy o t y m pamiętać, ponieważ postulaty kolonialne w II Rzeczypospolitej łą¬ czyły się ze sprawą emigracji: ambicja pozyskania dla Polski kolonii politycznych w jakiejś mierze była spowodowana także chęcią zwiększenia oraz usprawnienia czy ułatwienia emigracji z powodu - jak uważano - przeludnienia kraju . Emigracja osadnicza do Brazylii czy innych krajów Ameryki Południowej (a nawet do niektó­ rych państw europejskich) ograniczona była kwotami liczbowymi kraju imigracyjnego, regulującymi dopuszczalną liczbę rocznie przyjmowanych przybyszów. W przypadku własnych posiadłości tego typu ograniczenia administracyjne nie wchodziłyby w grę. Wracając do głównego nurtu rozważań: przez kolonie należy rozumieć, zgodnie z pojęciami omawianego okresu, posiadłości (zazwyczaj zamorskie) podległe p o l i ­ tycznie metropolii i przez nią zarządzane. Innymi słowy: 5 K o l o n i e p o l i t y c z n e są o b s z a r a m i s t a n o w i ą c y m i w ł a s n o ś ć jakiegoś państwa, n i e uważa­ jącego tego obszaru za c z ę ś ć własnego, właściwego obszaru państwowego. [ . . . ] ludność a u t o c h t o n i c z n a k o l o n i i nie jest l u d n o ś c i ą państwa kolonię posiadającego i w państwie 4 W ówczesnym języku, i w opracowaniach naukowych, i w tekstach popularnych, odróżniano nie­ k i e d y „kolonistów", pojmowanych jako osiedleńców-emigrantów, od „kolonizatorów" czy „kolonialistów" - zdobywców nowych terenów podległych politycznie krajowi, do tej grupy zaliczano „kolonistów" osiadłych w A m e r y c e Południowej czy plantatorów osiadłych w Afryce. C z ę ś c i e j mianem „kolonistów" obdarzano jednych i drugich. 5 Czasem negowano tezę o przeludnieniu Polski i sprzeciwiano się emigracji. N i e były t o zinstytucjo­ nalizowane ośrodki, lecz naukowcy i publicyści uważający, że Polska nie powinna uganiać się za mirażami kolonialnymi, ale dążyć do rozwoju gospodarczego, i że emigracja osłabia potencjał ludnościowy Polski. O s o b y te wywodziły się z tych samych kręgów politycznych i społecznych, co zwolennicy idei kolonialnej. 335 �M a r e k A r p a d Kowalski t y m nie posiada p r a w r ó w n y c h o b y w a t e l o m c z y t e ż p o d d a n y m państwa m a c i e r z y s ­ 6 tego ( Z a ł ę c k i 1930, s. 5 2 3 ) . Wypadałoby w t y m momencie podjąć próbę wyjaśnienia, jakie motywy decy¬ dowały o podjęciu w Polsce w latach 1918-1939 postulatów kolonialnych, by zrozu­ mieć, dlaczego ta tematyka gościła stosunkowo obficie na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Mianowicie: poczucie mocarstwowości Polski czy też dąże¬ nie do osiągnięcia takiego statusu (posiadanie kolonii było uważane za jedną z jego legitymizacji); uporządkowanie spraw emigracyjnych (posiadanie kolonii rozładowa¬ łoby domniemane przeludnienie kraju, a emigranci-osiedleńcy w koloniach utrzy¬ maliby siłą rzeczy związki z polskością, nie podlegając procesowi wynarodowienia); rozwiązanie kwestii tzw. żydowskiej (argument łączący się z emigracyjnym - osied­ lenie Żydów w koloniach zlikwidowałoby przeludnienie wsi i małych miasteczek, które zarazem stałyby się jednorodne etnicznie/narodowościowo); dostęp do su­ rowców i rozwój handlu (względy ekonomiczne). 7 Wszystkie te argumenty pojawiały się w publicystyce kolonialnej „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Czasem omawiane łącznie, czasem oddzielnie, zależnie od tego, który z nich autor postrzegał jako najważniejszy M i m o że szczegółowa eksplikacja tych motywów jest odrębnym zagadnieniem, należało je w skrócie podać, by pojąć ówczesne zafascynowanie postulatami kolonialnymi (pomijając zawsze pocią¬ gające tchnienie wielkiej przygody). Trudno precyzyjnie określić, kiedy sprawy kolonialne zaczynają wyraźnie po­ jawiać się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym". N i e zachowały się bowiem peł­ ne roczniki „IKC" z lat 1918-1919, jedynie kilka poszczególnych numerów. To samo dotyczy roku 1920 - istnieją jedynie numery: 1-32, 94, 162, 301. Zresztą można przyjąć, że w latach 1918-1920, co zrozumiałe, nie ma w piśmie żadnego zaintere¬ sowania koloniami. Dziennik koncentrował się na wojnie z Rosją Sowiecką, powsta¬ niach śląskich i walkach z Niemcami, plebiscycie na Śląsku, Śląsku Cieszyńskim, 6 Przyjmuję tę definicję jako obowiązującą w latach 1918-1939 w Polsce, jak i dla lepszego z r o z u ­ mienia p u b l i c y s t y k i kolonialnej na łamach „IKC". Była ona w t e d y powszechnie przyjmowana. 7 N i e należy tego stanowiska utożsamiać z a n t y s e m i t y z m e m , t a k i m jak dziś jest pojmowany. B y ł o ono, jak uważano, podyktowane konkurencją gospodarczą, przekonaniem, że Żydzi niejako „zmonopoli¬ zowali" w w i e l u wsiach i miasteczkach, szczególnie we wschodniej części kraju, handel i drobne rze¬ miosło, powodując bezrobocie, a zatem przyczyniając się pośrednio d o w z r o s t u l i c z b y t z w . zbędnych rąk do pracy. Była t o opinia niespójna i nielogiczna, lecz tak postrzegano sytuację w kraju. Pojawiające się w latach 1937-1938 hasło „Żydzi na Madagaskar" nie było hasłem warstw rządzących, mających wpływ na formułowanie oczekiwań kolonialnych, lecz N a r o d o w e j D e m o k r a c j i . Dążenia d o osiedlenia kolonistów-emigrantów na Madagaskarze miało na celu zapewnienie tam p o l s k i m b e z r o l n y m włas¬ nych gospodarstw. C h ę ć osiedlenia się na Madagaskarze wyrażali również Żydzi związani z ośrodka¬ m i syjonistycznymi szukającymi możliwości stworzenia namiastki własnej „siedziby narodowej", g d y B r y t y j c z y c y ograniczyli emigrację żydowską d o Palestyny: Polscy Żydzi przyłączyli się w t e d y do p o l ­ skich postulatów przewidujących emigrację (osadnictwo) na Madagaskarze. 336 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Spiszu, Orawie, w regionie czadeckim i na Mazurach oraz na tworzeniu adminis­ tracji i rządu w kraju, wreszcie na scalaniu Rzeczypospolitej z trzech zaborów oraz Pomorza, Śląska i Kresów Wschodnich. Także rocznik 1921 jest wybitnie niepełny Zachowały się numery: 81, 153, 155, 157, 161, 182-183, 188-189, 199, 219-220, 222, 284, 322, 331-352. N i e c o bogatszy jest rocznik 1922 - zachowało się z tego okresu kilkadziesiąt (około 80) numerów. W żadnym z nich nie ma wzmianki o ko­ loniach. Roczniki 1923, 1924, 1925 - praktycznie nie istnieją; zachowały się jedynie poszczególne strony nielicznych numerów z tych lat, a i to w stanie szczątkowym. Nieco lepiej wygląda zawartość rocznika z 1926 r. - kilkadziesiąt numerów; bra­ kuje w nich wszelako wzmianek o polskich zainteresowaniach kolonialnych. Jedynie w nr. 280 z 11 października znajduje się redakcyjna informacja zatytułowana Nie­ mieckie apetyty kolonialne,, w kontekście jednak stosunków polsko-niemieckich. Rocznik 1927 jest prawie pełny, ale i w nim nie ma wzmianek o dążeniu do uzy¬ skania kolonii przez Polskę, jedynie kilka tekstów na temat emigracyjnego osadnict­ wa polskiego w Ameryce Południowej. W roczniku 1928 jeden tekst z nr. 293 (z 22 października) dotyka jakoś spraw ko­ lonialnych. Jest to zamieszczona pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce informacja ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej (poprzedniczki Ligi Morskiej i Kolo­ nialnej) - czytając o postulatach umocnienia Polski na morzu, można pośrednio d o ­ czytać się (raczej domyślać), że Polska powinna zainteresować się terytoriami za¬ morskimi. Dopiero roczniki 1929-1939 są pełne. Można z niejaką pewnością przyjąć, że problematyka kolonialna była nieobecna w „IKC" do 1926 r. Dopiero po maju 1926 r. zaczyna funkcjonować pojęcie Polski mocarstwowej i mowa jest o dążeniu do uzy¬ skania przez Rzeczpospolitą Polską statusu mocarstwa, co wiązało się z postulata¬ mi kolonialnymi (m.in.: Łossowski 2001; Tomaszewski i Landau 2005). C o prawda już w kalendarzu „IKC" na rok 1919 pojawia się artykuł A. Gadom­ skiego poświęcony wyprawie Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, niemniej tekst ten nie zapoczątkował dyskursu kolonialnego na łamach pisma. Było to - w okre­ sie walki o granice i scalania odradzającego się państwa - przypomnienie chwaleb­ nej historii Polski i dokonań Polaków w X I X w., mimo ucisku i nieistnienia kraju na mapie. Miał na celu raczej wzmożenie poczucia narodowego i państwowego, do¬ starczenie powodów do dumy z dziejów ojczystych. U progu odradzającej się nie¬ podległości był rodzajem propagandy, przypominał, że Polska nie powstaje na nowo, lecz odradza się, ma bowiem własną, dawną historię i osiągnięcia; jeśli nie formalnie jako państwo (Polska), to udział Polaków w tych osiągnięciach był niewątpliwy i rzutuje na współczesność. Inna sprawa, że w późniejszych latach postacie Stefana Szolca-Rogozińskiego i wcześniej działającego Maurycego Beniowskiego służyły jako uzasadnienie polskich praw do posiadania kolonii. Odwoływało się ono do praw - jak je określano - prawno-historycznych. Jak pisano: Beniowski był zdobyw¬ cą Madagaskaru, a Rogoziński - Kamerunu, z tego więc również tytułu należą się 337 �M a r e k A r p a d Kowalski Polsce posiadłości w tych dwu krajach, a przynajmniej należałoby wykroić (w przy­ padku Madagaskaru będącego kolonią Francji - przecież sojuszniczki Polski) frag¬ ment terytorium dla polskich plantatorów i osiedleńców, mających na t y m obsza¬ rze autonomię językową, gospodarczą i administracyjną, choć formalnie wyspa po¬ dlegała Francji. Ale to było już później, w artykułach i publicystyce drukowanej w dalszych latach. W 1921 r., w nr. 157 z 13 czerwca „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszcza krótką informację zatytułowaną Niemcy marzą o zwrocie kolonif, w której wyraża się zaniepokojenie pogłoskami, jakoby w Berlinie miały się toczyć rokowania w sprawie zwrotu N i e m c o m Kamerunu. Lecz jeszcze nie było to związane z polskimi aspirac¬ jami kolonialnymi. „IKC" przez cały okres swojego istnienia był antyniemiecki i uczulał czytelników na niebezpieczeństwa zza zachodniej granicy (był zresztą w równym stopniu antysowiecki, ostrzegał przed bolszewizmem) oraz dokumen¬ tował nieustannie niegodziwości polityki niemieckiej wymierzone w Polskę. W ko¬ lejnych zaś latach skrupulatnie odnotowywał wszelkie fakty, zdarzenia, plotki i spe¬ kulacje wiążące się z dążeniami Republiki Weimarskiej i następnie I I I Rzeszy do odzyskania niegdysiejszych niemieckich kolonii. A to już wiązało się z polskimi as¬ piracjami kolonialnymi. N i e m c y utraciły w wyniku I wojny światowej swoje kolonie. N i e zostały one jed¬ nak zajęte bezpośrednio przez zwycięskie mocarstwa, lecz przejęła je formalnie Liga Narodów i jako mandaty Ligi Narodów zostały przekazane w zarząd Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii (mowa o interesujących nas tu posiadłościach afrykań¬ skich). Polska, jako członek Ententy, zaczęła się domagać swojego udziału w spra¬ wowaniu jakiegokolwiek mandatu, a przynajmniej wykrojenia dla Polski fragmentu terytorium mandatowego z już istniejących. Roszczenia swoje uzasadniała przy¬ należnością części państwa (zabór pruski, Pomorze, Górny Śląsk) do cesarstwa nie­ mieckiego w okresie rozbiorów, przeto - argumentowano - miała w tych koloniach swój udział z racji płacenia podatków przez Polaków, mieszkańców zaboru, do skarbu państwa niemieckiego, służenia Polaków z tego terenu w oddziałach wojska i policji kierowanych do kolonii, ponoszenia kosztów utrzymania tych kolonii. Oczekiwania swoje określiła na 1/10 udziału w byłych koloniach niemieckich, co wynikało z prze¬ liczenia wielkości obszaru niegdyś należącego do Niemiec, obecnie polskiego, sta¬ nowiącego dziesiątą część byłego cesarstwa i podobnego odsetka ludności polskiej w Niemczech przed 1918 r. Zarazem była to dla rządów Rzeczypospolitej akcja antyniemiecka, mająca na celu zablokowanie rewizjonistycznych zamiarów Berlina - chodziło o przeciwsta¬ wienie się niemieckim dążeniom do rewizji traktatów wersalskich dotyczącym nie tylko spraw kolonialnych, lecz i kwestionowania przebiegu granicy polsko-niemiec¬ kiej, a to już było realnym zagrożeniem dla kraju. Sprawy kolonii były przez M S Z 8 C y t a t y z „IKC" przytaczam według p i s o w n i i gramatyki wówczas obowiązującej. 338 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera Codziennego" traktowane przeto instrumentalnie, jako część większej akcji przeciw niemieckim próbom rewizji ustaleń wersalskich. Wszystkie te czynniki spowodowały baczne przy¬ patrywanie się przez „IKC" dążeniom Niemiec do odzyskania dawnych kolonii, do¬ kładne odnotowywanie roszczeń i informowanie o nich opinii publicznej. Kolejny taki alarm, zatytułowany Niemieckie apetyty kolonialne, ukazał się w nr. 280 „IKC" z 11 paź¬ dziernika 1926 r. Pierwszy tekst dotyczący już własnych aspiracji kolonialnych, formułowanych w kon­ tekście nie akcji antyniemieckiej, lecz polskich dążeń, pojawił się w „IKC" w 1928 r. pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce (w nr. 293 z 22 października). Zawierał on informację ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej w Katowicach . Poświę¬ cony był on umacnianiu Polski nad Bałtykiem i konieczności zwiększenia propagan­ dy dotyczącej spraw morskich w społeczeństwie, lecz zaczęły t u pobrzmiewać echa aspiracji kolonialnych; morze jawiło się jako droga ekspansji gospodarczej Polski na inne kontynenty, a wraz z ekspansją gospodarczą możliwa miała stać się ekspansją kolonialna. Niebawem ukazał się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" (nr 5 z 5 stycznia 1929 r.) artykuł wprost określający aspiracje kolonialne: Czy Polska ma prawo do zamor­ skich kolonij?, niepodpisany Czy to znaczy, że wyrażała się w nim opinia redakcji? Znak zapytania w tytule ma charakter retoryczny. Z treści wynika, że naturalnie, Polska ma prawo. Warto zatrzymać się nad t y m artykułem, nie tylko dlatego, że po raz pierwszy tak otwarcie padło sformułowanie o koloniach dla Polski. Również dlatego, że znaj¬ dujące się w nim argumenty będą, niekiedy z pewnymi modyfikacjami, powtarzały się w dalszej publicystyce kolonialnej na łamach „IKC". Jest więc powoływanie się na wspomniane już prawa historyczne - odwołanie się do Szolca-Rogozińskiego, przez przypomnienie artykułu o nim w wymienionym wcześniej kalendarzu „IKC" z 1919 r. Ze swojej strony autor (autorzy? redakcja?) przypomina, że „w swoim czasie flaga polska powiewała także nad Madagaskarem" - a więc mamy odwołanie się także do Beniowskiego , a następnie, że w 1931 r., w myśl postanowień traktatu wersalskiego, przypada termin rewizji mandatów kolonialnych. Przeto aktualna staje się kwestia uzyskania kolonii dla Polski (tzn. powierzenia jej mandatu nad którymś z terytoriów), a dzieje wyprawy Rogozińskiego stanowić mogą nie tylko historyczny, lecz i praw¬ ny, co budzić może wątpliwości, punkt wyjścia do rokowań w sprawie uzyskania 9 10 9 Liga M o r s k a i Rzeczna została założona w 1923 r. W 1928 r. liczyła ponad 20 tysięcy członków i 111 oddziałów. N a s w o i m I I I W a l n y m Z j e ź d z i e 2 5 - 2 7 października 1930 r. w G d y n i uchwaliła n o w y statut i przyjęła nową nazwę: Liga M o r s k a i Kolonialna. 10 N i e ma żadnych świadectw, b y nad Madagaskarem powiewała polska flaga. Beniowski wywieszał polską flagę na okręcie „Św. Piotr i Paweł", którym zbiegł z zesłania na Kamczatce i na którym dożeglował d o M a k a u (czasem podaje się, że była t o flaga konfederacji barskiej). N a Madagaskarze zaś wywieszał flagę własnego pomysłu, mającą świadczyć, że jest panem w y s p y nie zaś jej administra¬ t o r e m , i nie z ramienia Polski. 339 �M a r e k A r p a d Kowalski 11 mandatu . Czas więc najwyższy, by podjąć (to apel do rządu) energiczne działa¬ nia. W kolejnych numerach i latach wezwania takie są częste i formułowane bardzo zdecydowanie. Autorzy zaś bardziej ostrożni wprawdzie zastanawiają się nad sen¬ sem posiadania kolonii przez Polskę, jednakże często w takich przypadkach postu¬ lują, by Polska miała wolny dostęp do surowców znajdujących się w posiadłościach innych państw, a potrzebnych krajowi do rozwoju gospodarki (zwłaszcza przemy¬ słu, ale i rolnictwa), także piszą o potrzebie wolności emigracji (zniesieniu kwot liczbowych imigrantów) dla chętnych do osiedlenia się w tropikach i konieczności otoczenia osadników opieką państwa polskiego, wraz z utrzymaniem ich kontaktów z krajem. Można przyjąć zatem, że postulaty kolonialne pojawiają się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" w pełni z dużą częstotliwością po 1926 r. Początkowo sto­ sunkowo rzadko, lecz od 1929 r. nieustannie gościły na łamach pisma. Było to skut¬ kiem, jak można przypuszczać, wzmożenia akcji przez Ligę Morską i Rzeczną. Częstsze pojawianie się owej problematyki w rocznikach 1935-1939 wynikało zaś z przekształcenia się L M i R w Ligę Morską i Kolonialną, co obligowało organizację do podjęcia akcji popularyzatorskiej. Doszło zresztą do współpracy między „IKC" a Ligą Morską i Kolonialną. Na po­ czątku 1935 r. utworzony został nowy dodatek „IKC", „Kurier Morski i Kolonialny". Można się zastanawiać, czy stało się tak na skutek odgórnych, rządowych sugestii. Wydaje się jednak, że była to własna inicjatywa redakcji. W końcu tematyka poru¬ szała wyobraźnię czytelników, zaspokajała ich ambicje państwowe, dumę z osiąg¬ nięć Rzeczypospolitej, krzewiła poczucie mocarstwowości, zatem przyczyniała się do zwiększenia popularności pisma. Po raz pierwszy „Kurier Morski i Kolonialny" pojawił się w 1935 r., jako dodatek do nr. 42 (z 11 lutego): W 15-tą r o c z n i c ę u r o c z y s t y c h zaślubin Polski z Bałtykiem, odzyskania przez odrodzoną R z e c z p o s p o l i t ą d o s t ę p u d o m o r z a , o t w i e r a m y na łamach „Ilustrowanego K u r i e r a C o ­ d z i e n n e g o " n o w y stały d o d a t e k , p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m ekspansji m o r s k i e j państwa p.t. „Kuryer M o r s k i i Kolonjalny". W ciągu t y c h lat 15-tu, k t ó r e dzielą nas o d pamiętne­ go dnia 10 lutego 1920, przezwyciężyliśmy n i e t y l k o o l b r z y m i e trudności, stworzyliśmy z n i c z e g o własny wspaniały p o r t , własną marynarkę w o j e n n ą , naszą straż na Bałtyku, własną flotę h a n d l o w ą - ale poza t e m dokonał się z a s a d n i c z y p r z e w r ó t w m e n t a l n o ś ­ ci s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e dziś r o z u m i e w a ż n o ś ć d o s t ę p u d o m o r z a dla ż y c i a p a ń s t w o ­ w e g o i interesuje się ż y w o z a g a d n i e n i a m i z t e m związanemi. „Kuryer M o r s k i i K o l o njalny" b ę d z i e właśnie uważał za swe zadanie z a s p o k o j e n i e tego zainteresowania najszerszych w a r s t w ludności s p r a w a m i m o r s k i e m i i z a g a d n i e n i a m i k o l o n j a l n e m i . 11 W istocie na 1931 r. przypadał czas nie rewizji mandatów, lecz złożenia przez państwa zawia­ dujące sprawozdania z wykonywania na t y c h t e r y t o r i a c h czynności m a n d a t o w y c h . W propagandzie prasowej nie zwracano uwagi na tę r ó ż n i c ę , dostrzegano zaś m o ż n o ś ć zintensyfikowania polskich dążeń kolonialnych. 340 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " W t y m samym artykule wstępnym zarząd okręgu krakowskiego L M i K wyraża podziękowanie za wydawanie owego dodatku: A k c j a szerzenia w ś r ó d s z e r o k i c h sfer s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, z r o z u m i e n i a dla s p r a w m o r s k i c h i k o l o n j a l n y c h jest doniosłym c z y n e m o b y w a t e l s k i m , za k t ó r y R e d a k c j i „Ilu­ strowanego Kuryera C o d z i e n n e g o " [ . . . ] należy się serdeczna podzięka i w y r a z y uznania. O d tego momentu wszelkie teksty dotyczące postulatów kolonialnych przenie­ sione zostały z zasadniczych stron pisma do dodatku. „Kurier Morski i Kolonialny". Ukazywał się w „IKC" regularnie, zawsze w środy. Jednakże tylko do czerwca. W „IKC" nr 168, z 1935 r. (19 czerwca) ukazał się nr 18 „Kuriera Morskiego i Kolonialnego", po czym dodatek znikł, zaś sprawy kolonialne wracają na normalne, redakcyjne i publicystyczne strony dziennika. Tak było już do końca, do września 1939 r. Zniknięcie dodatku nie zostało wytłumaczone żadną notą ani oświadczeniem redakcji. Można się zastanawiać, czy było to podyktowane kwestiami organizacyj¬ nymi (redakcyjnymi?) „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" albo Ligi Morskiej i Kolonialnej. Może i t y m , że „IKC" i wcześniej, i później dopuszczał na swoje łamy artykuły kwestionujące sens posiadania przez Polskę kolonii, a przynajmniej wątpią¬ ce w ideę tzw. osadniczej kolonizacji (emigracji) zamorskiej w tropikach. Takie ar¬ tykuły były sprzeczne z ideami kolonizacyjnymi głoszonymi przez L M i K . Przyczyn można szukać i w nieporozumieniach finansowych, a był już wcześniej taki prece¬ dens. O t o w 1931 r., kilka lat przed powołaniem dodatku „Kurier Morski i Kolonial­ ny", doszło do konfliktu między „IKC" a L M i K - Liga zażądała (wedle informacji re­ dakcji) pieniędzy od Kuriera za druk artykułu propagandowego (więcej: IKC 1935a, s. 4), a redakcja odmówiła. Mógł i t y m razem zajść podobny konflikt. Podane poniżej zestawienie rozmaitych tekstów dotyczących spraw kolonial¬ nych na łamach „IKC" zawiera te, które są samodzielnymi polskimi postulatami ko¬ lonialnymi. N i e zawsze były one wyrażane wprost, większość jednak formułowano zdecydowanie: Kolcuje dźwignią rozwoju Polski (IKC 1929, nr 91, s. 8), Czy Polska „otrzy­ muje" w Afryce portugalską kolonję: Angolę? (IKC 1930, nr 94, s. 2), Czy Polska zdobędzie kolonje zamorskie? (IKC 1932, nr 97, s. 3), Polska musi zdobyć się na odwagę własnej polity­ ki kolonjalnej (IKC 1933, nr 70. s. 3), Polska ma prawo do części kolonij niemieckich (IKC 1933, nr 114, s. 16), Dlaczego należą się nam kolonje (IKC 1935, nr 51, s. 21), Co nam może dać Liberja (IKC 1935, nr 79, s. 23), Musimy rozpocząć walkę o kolonje dla Polski! (IKC 1936, nr 74, s. 3), Żądamy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328, s. 7), Polska wobec wiel­ kiej batalji o nowy rozdział kolonij (IKC 1937, nr 334, s. 5), Cała Polska żąda kolonij (IKC 1938, nr 102, s. 5), Musimy dostać kolonje! (IKC 1939, nr 63, s. 15). Przytoczone tytuły dobrze pokazują język, jakiego używała propaganda kolo¬ nialna, przynajmniej ta bardziej radykalna. Okazją do przenoszenia postulatów kolonialnych na forum publiczne i dociera¬ nia z nimi do jak największych rzesz społeczeństwa były D n i Kolonialne, ustano341 �M a r e k A r p a d Kowalski wione przez Ligę Morską i Kolonialną, niezależnie od Święta Morza. Odnotowywał je „Ilustrowany Kurier Codzienny". Po raz pierwszy odbyły się w listopadzie 1936 r. Zostały zrelacjonowane pt. Zą&amy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328). Lecz już w następnym roku odbyły się 9 kwietnia, a w piśmie pojawił się tytuł: Cała Polska żąda kolonij. Wielkie manifestacje w Warszawie i w całym kraju z okazji „Dni kolonjalnych" (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne miały być świętem niezależnym zarówno od rocznicy ustanowienia Polski nad Bałtykiem (10 lutego 1920 r.), jak i od Święta (od 1932 r. D n i ) Morza. Obchody D n i Kolonialnych w rozmaitych terminach w latach 1936-1938 tłumaczy się t y m , że szukano dla nich odrębnej daty w porach roku bar¬ dziej sprzyjających ulicznym manifestacjom i pochodom. Publikowane były na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" również arty¬ kuły podające w wątpliwość domaganie się kolonii dla Polski. Zazwyczaj bywały formułowane ostrożnie i odwoływały się do argumentów klimatycznych i demogra­ ficznych. Ich autorzy sugerowali, że klimat tropikalny nie sprzyja masowemu osiedla¬ niu się białych na tych terenach, nie ma więc mowy o licznej kolonizacji; a taka była¬ by niezbędna, by realnie władać zamorskimi posiadłościami. Ponadto nim plantatorzy czy osadnicy zaczną osiągać zyski, będą musieli szalenie dużo pracować w nie¬ sprzyjających warunkach, wyczerpujących siły organizmu, zatem lepiej kierować emigrantów do państw „cywilizowanych", gdzie przybysze z Polski łatwiej dorobią się majątku, a przynajmniej łatwiej osiągną godziwy poziom życia. Druga grupa przeciwników obstawała przy tym, że kolonie będą wyciągały z kra¬ ju rzesze ludności, osłabiając przeto jego potencjał demograficzny, tak potrzebny tu, na miejscu, w Polsce. Niektóre teksty, oddalone od spraw kolonialnych, w istocie dotykały tego prob¬ lemu, chociaż w sposób nieco zaskakujący. O t o w sobotę 11 lutego 1939 r. w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie odbyła się premiera sztuki (dramatach w trzech aktach) Władysława Smólskiego Pieśń o Beniowskim (Narodziny Wodza). W „IKC" (1939, nr 39) Zdzisław Jachimecki, recenzent teatralny dziennika, ostro skrytyko¬ wał tę sztukę. N i e chodziło t u o reżyserię, inscenizację czy grę aktorów, acz i do tych elementów miał zastrzeżenia. Zarzucił przede wszystkim jej autorowi, że ten bezkrytycznie dał wiarę we wszelkie opowieści Beniowskiego o sobie. A przecież - pisał Jachimecki - Beniowski był łgarzem i ponosiła go fantazja. Chcąc nie chcąc, krytyk podważał więc argumenty zwolenników postulatów kolonialnych, którzy powoływali się na Beniowskiego i twierdzili, że jego obecność na Madagaskarze daje podstawy historyczno-prawne, jak je określano, do ubiegania się o kolonie dla Polski. Zwłaszcza że zwolennicy pozyskania chociażby części Madagaskaru po¬ czuli się zagrożeni nowymi odkryciami historycznymi dotyczącymi wyspy: „Coraz więcej spadkobierców króla Madagaskaru. Brak tylko wśród nich spadkobierców Beniowskiego" ( I K C 1939, nr 26); przy czym nie chodziło t u o konkretnych ewen¬ tualnych spadkobierców hrabiego Maurycego, mieli nimi być w ogóle Polacy, cały naród jako rodzaj spadkobiercy zbiorowego. 342 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Niezależnie od haseł i formułowanych tytułów do grupy otwartych postulatów kolonialnych zaliczyć można i te wyrażane w tekstach, które nie określały sprawy jednoznacznie. Na przykład relacje z wystąpień ministrów spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, a następnie Józefa Becka przed komisjami Ligi Narodów czy też Sejmu i Senatu RP wskazują, że domagano się dla Polski wolnego dostępu do surowców lub też wyjaśniano parlamentarzystom założenia polityki zagranicznej. Wystąpienia te dotyczyły zazwyczaj emigracji lub wspomnianego dostępu do surowców. N i e padało w nich żądanie, a chociażby oczekiwanie kolonii dla Polski, lecz bywały one opatrywane takimi tytułami przez redakcję i tak relacjonowane, by czytelnik odniósł wrażenie podejmowanej przez polityków akcji kolonialnej. Inne jeszcze teksty, których autorzy też nie domagali się kolonii wprost, tworzy¬ ły atmosferę, dzięki której czytelnik miał się zainteresować sprawą postulatów ko¬ lonialnych. Były to podróżnicze relacje, opisy rozmaitych obyczajów ludów Afryki, ciekawostki z tamtych stron, relacje misjonarzy z ich pracy w krajach tropikalnych czy wreszcie artykuły historyczne przypominające osiągnięcia polskich badaczy i podróżników. Szczególną okazją stały się obchody 50-lecia wyprawy Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, z wykorzystaniem Leopolda Janikowskiego, jedynego żyjącego wówczas uczestnika wyprawy, dyrektora warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, poprzednika obecnego Państwowego Muzeum Etnograficznego (IKC 1932, nr 342, Mróz 1932). D o tego typu tekstów można zaliczyć reportaże i wnioski z wystawy kolonialnej w Paryżu w 1931 r., zamieszczane w „IKC" z 1931 r. w numerach: 108, 126, 128, 129, 197, 316, 321. Także niektóre wiadomości agencyjne, np. Śladami Livingstona pędzi dziś pociąg od brzegów do brzegów Afryki (IKC 1931, nr 191), donosząca o otwarciu linii kolejowej od Lobito w Angoli do Beira w Mozambiku, lub Samolotem z Francji na Madagaskar... w czte­ ry dni (IKC 1931, nr 353), o uruchomieniu połączenia lotniczego metropolii z kolonia­ mi. Doniesienia uspokajały, że kandydaci na osadników nie muszą obawiać się trudne­ go życia, gdyż i do Afryki dociera współczesna cywilizacja. Niektóre szły jeszcze da­ lej. Taki oto tytuł daje swojemu reportażowi inżynier Wiesław Kuake: I w czarnej stolicy Somalisów nie jedzą ludzi na obiad. Pierwsze wrażenia z „dzikiej" Afryki (IKC 1933, nr 119). Pojawiały się również teksty, których uwaga nie była zwrócona na obszary znaj¬ dujące się w polu polskich zainteresowań kolonialnych, lecz dotyczyły innych tery¬ toriów, nie w kontekście aspiracji kolonialnych, raczej zintensyfikowania wymiany handlowej, chociaż też pośrednio zwracały uwagę czytelników ku aspiracjom kolo¬ nialnym Polski: Ludwik Tomanek, Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w ko­ loniach holenderskich (IKC 1937, nr 16) - reportaż z Indii Holenderskich, Andrzej Krasicki, Cejlon, wyspa tysiąca cudów ( I K C 1937, nr 28), Peregrinus, Echa z dalekiego Iranu. Dlaczego nas tu nie ma? Jak Polska pozostaje w tyle w wyścigu narodów (IKC 1938, nr 7), Jedynej kolonji polskiej w Azji Mniejszej - Adampolowi - grozi zturczenie (IKC 1937, nr 203) - t u motywem przewodnim było uchronienie od wynarodowienia p o t o m ­ ków osadników polskich w Turcji. 343 �M a r e k A r p a d Kowalski Inspiracją do niekoniecznie bezpośredniego propagowania akcji kolonialnych były różne wydarzenia. I tak redakcja zamieściła nekrolog generała Gustawa Orlicz-Dreszera (IKC 1936, nr 198), następnie tekst Ludwika Rubla, Złamane orle skrzydła (IKC 1936, nr 199), będący wspomnieniem o generale - prezesie zarządu głównego Ligi Morskiej i Kolonialnej - który zginął w katastrofie lotniczej nad Bałtykiem w Orłowie, w pobliżu Gdyni; zaś w nr. 202 z tego roku redakcja publikuje „Tak dalej być nie może". Ostrzegawcza mowa śp. Qen. Dreszera - obszerne fragmenty przemówienia wygłoszonego na zjeździe Ligi Morskiej i Kolonialnej. W żadnym z tych tekstów nie pada słowo o konieczności zdobywania kolonii dla Polski, lecz kontekst obu wydaje się oczywisty: trzeba podjąć ekspansję gospodarczą - oto testament generała. „Ilustrowany Kurier Codzienny" w sprawach kolonialnych odwoływał się rów¬ nież do autorytetów naukowych. Nazwiska autorów opatrywał, gdy tylko istniała taka możliwość, tytułami naukowymi: doktor, docent, profesor, i podawał miejsce ich pracy: Uniwersytet Jagielloński, Lwowski, Warszawski (Józefa Piłsudskiego); zresztą zabiegał o obecność tych autorów na swoich łamach. Informował także o obejmowaniu patronatem akademickim spraw kolonialnych . Zamieszczano arty¬ kuły i reportaże z posiadłości brytyjskich, francuskich, włoskich, niemające związ¬ ku z polskimi postulatami kolonialnymi, jednak z uznaniem wypowiadające się o ad­ ministracji tych państw w ich terytoriach zamorskich, podkreślające wagę władania owymi posiadłościami dla mocarstwowego znaczenia metropolii. „Ilustrowany Kurier Codzienny" skrupulatnie też śledził wojnę włosko-abisyńską 1935-1936. Zrazu w tonie powściągliwym, bez wyraźnego angażowania się po którejkolwiek ze stron konfliktu, a po upadku Etiopii i zawładnięciu nią przez Wło¬ chy z pewną sympatią dla Włoch, jako państwa, które radykalnie i samodzielnie podjęło swoją inicjatywę kolonialną, mimo co najmniej powściągliwości wielu znaczących mocarstw (Francja, Wielka Brytania). Relacje z tej wojny wynikały nie tylko z tego, że - co oczywiste - było to wydarzenie na miarę światową, więc każda licząca się gazeta musiała śledzić uważnie ów konflikt, lecz i z tego, że postępowanie Włoch mogło służyć jako wzór dla Polski: nie tylko werbalne domaganie się kolonii w publicystyce czy w zawoalowanych wystąpieniach polityków na forum Ligi Na¬ rodów, lecz zdecydowane przedsięwzięcie. Interesujące, na ile akcja W ł o c h miała wpływ na tzw. sprawę Liberii i poczynania Polski, a właściwie Ligi Morskiej i Kolo12 12 Korespondent dziennika dotarł w L o n d y n i e do znanego dobrze już wówczas w kraju Bronisława Malinowskiego, który powiedział: „Zdaniem m o j e m etnografja p o w i n n a dawać p o d s t a w y naukowe d o skomplikowanej p o l i t y k i i sztuki kolonizacyjnej". Dalej pytany o możliwości emigracyjne d o domi¬ niów b r y t y j s k i c h odpowiedział m.in.: „Gdyby się Australijczycy z g o d z i l i na znaczne zwiększenie i m i ­ gracji europejskiej, t o chłopi polscy okazaliby się d o b r y m i kolonistami" ( I K C 1938, nr 78). Pojawia się także w piśmie informacja o powołaniu S t u d i u m M e d y c y n y i H i g i e n y Tropikalnej p r z y W y d z i a l e Lekarskim U J , z zapowiedzią, że w następnym r o k u akademickim s t u d i u m t o ma stać się częścią składową Międzywydziałowego Studium Kolonialnego UJ, z wykładami z zakresu geografii, filologii (na¬ uczanie języków afrykańskich), etnologii, botaniki oraz kursu rolnictwa tropikalnego ( I K C 1939, nr 61). 344 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " nialnej w t y m kraju ( I K C 1934, Gadomski 1935, IKC 1935b, Oszelda 1936, IKC 1937). Polskie postulaty kolonialne wysuwane były przez L M i K (wcześniej zaczynała to czynić jej poprzedniczka, Liga Morska i Rzeczna) lub ośrodki zainteresowane akcją kolonialną: pozarządowe, społeczne, półoficjalne, formalnie niezwiązane z władzami państwa. Jeśli jednak w publicystyce pojawiały się nazwy instytucji rządowych lub nazwiska osób piastujących stanowiska rządowe, teksty tego rodzaju były wezwa¬ niem pod adresem władz, by te oficjalnie i energicznie domagały się na forum mię¬ dzynarodowym kolonii dla Polski, a na forum wewnętrznym, by jasno i otwarcie sta­ wiały sprawę, jako żywotną i ważną dla kraju i obywateli. Była to forma publicystycz¬ nego nacisku. Pismo zasadniczo jednak przestrzegało zasad, by nie wikłać oficjalnych władz w kwestie kolonialne. Wypowiadało się na temat postulatów kolonialnych w artyku¬ łach (reportażach, publicystyce) osób zainteresowanych tematem, w zagranicznych doniesieniach agencyjnych oraz depeszach swoich korespondentów krajowych i zagranicznych, wreszcie w publikacjach autorów związanych z Ligą Morską i Ko¬ lonialną czy też innego typu organizacjami i stowarzyszeniami zainteresowanymi pozyskaniem dla Polski posiadłości zamorskich. Można sądzić, że w t y m ostatnim przypadku teksty, chociaż autorskie, były inspirowane przez owe organizacje i przez nie kierowane do druku na łamach „IKC". Należy dodać, że w dzienniku były publikowane teksty nie tylko za podjęciem przez Polskę akcji kolonialnej, lecz i przeciwne jej. Te ostatnie znacznie skromniej reprezentowane, jednak i takie były. Można domniemywać, że poza celami czysto dziennikarskimi (nic tak nie ożywia pisma, jak polemika na jego łamach), świadczyć miały o obiektywizmie „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" dopuszczającego na swoje strony zarówno teksty domagające się kolonii, jak i przeciwne takim postula¬ tom. Nawiasem mówiąc, taka polityka redakcyjna również przyczyniała się do zwięk¬ szenia poczytności i popularności dziennika. Zarówno zwolennicy, jak i przeciwni¬ cy postulatów kolonialnych znajdowali w piśmie potwierdzenie swoich poglądów. Jednak - jak już zostało powiedziane - publikacji kolonialnych było znacznie więcej. Poza t y m „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszczał sprawozdania z D n i Kolonialnych. Można powiedzieć, że był to zwykły obowiązek dziennika, by infor¬ mować o wszelkich wydarzeniach w kraju. Ale nie wszystkie tego rodzaju imprezy były odnotowywane na łamach pisma, opisywano przede wszystkim te, które redak¬ cja uważała za istotne. D n i Kolonialne były pomyślane jako powszechna propaganda idei kolonialnej. W pierwszych relacjach z 1936 r. kładziono nacisk na sprawy pozy­ skiwania surowców: „kolonie dostarczają surowców dla przemysłu, równocześnie zaś są rynkiem dla fabrykatów przemysłowych. [ . . . ] import surowców kolonialnych stale wzrasta, [ . . . ] w imporcie surowców kolonialnych silnie zwiększa się udział kon¬ tynentu afrykańskiego", wraz ze statystycznymi wyliczeniami eksportu i i m p o r t u owych surowców (włókiennicze, tłuszcze roślinne, kauczuk, ziarno kakaowe, nasiona 345 �M a r e k A r p a d Kowalski oleiste, sizal, rudy żelaza i miedź), by dopiero skończyć stwierdzeniem, że „handel zagraniczny bowiem wiążąc ze sobą pewne terytoria może doprowadzić do uzależ­ nienia ekonomicznego i politycznego terenów surowcowych od państwa polskiego" (IKC 1936, nr 328). Relacje z D n i Kolonialnych w 1938 r. miały inny charakter. Argumentowano nie statystyką (acz i ta jest widoczna), lecz przede wszystkim po¬ wszechnością domagania się kolonii przez społeczeństwo. Wyliczano, w ilu mias¬ tach odbyły się demonstracje, wiece i przemarsze pod hasłem pozyskania kolonii dla kraju, ile osób brało udział w tych imprezach, kto brał w nich udział. Wymienione są m.in. Warszawa, Kraków i Poznań (liczne akademie, wiece, manifestacje), Lublin (20 tysięcy osób), Radom (10 tysięcy), Łódź, Łuck, Kielce, Tarnów, Chorzów, ale także mniejsze miejscowości: Szczuczyn, Suwałki, Łomża, Grajewo, Ostrołęka. Po¬ dawano, że w wielu miastach robotnicy zakładów przemysłowych gremialnie zgła¬ szali swój akces do Ligi Morskiej i Kolonialnej (pytanie, na ile było to postępowanie realne, na ile zaś spowodowane odgórnymi naciskami, by zapisywać się do L M i K ) . Ogólna liczba uczestników tych manifestacji określona została na co najmniej 10 mi¬ lionów, a w każdej relacji powtarzano, że w owych imprezach brali udział masowo robotnicy rzemieślnicy, chłopi, drobni kupcy (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne były więc okazją, by upowszechnić tę ideę w całym społeczeń¬ stwie, by z postulatami kolonialnymi dotrzeć do małych miejscowości oraz do wsi, do szkół, do wszystkich warstw ludności. Wielką wagę przywiązywano do szkół wiejskich - ich nauczyciele mieli być w środowisku wiejskim popularyzatorami idei kolonialnej. Chodziło o to, by idea ta nie ograniczała się tylko do dużych miast. Te¬ go rodzaju relacje, jak zamieszczane w „IKC", przekonywały zapewne, że jest to rze¬ czywiście akcja masowa, popierana przez całe społeczeństwo. „Ilustrowany Kurier Codzienny" zdecydowanie zaangażował się w popularyza¬ cję polskich postulatów kolonialnych. Świadczyć może o t y m zarówno duża liczba publikacji na ten temat, jak i dobór ich autorów - znanych powszechnie pisarzy, dzien­ nikarzy i naukowców, a wreszcie takie relacje, jak te z obchodów D n i Kolonialnych. Świadczyć o t y m może także różnorodność formalna tekstów: publicystyka postulatywna, publicystyka przywołująca rzeczywiste lub domniemane przykłady histo¬ ryczne o polskich zdobywcach zamorskich, reportaże z Afryki i Ameryki Południo¬ wej, artykuły o życiu polskich plantatorów i osadników w tropikach (Angola, L i b e ­ ria, Brazylia, Argentyna, Peru), rozważania nad klimatem, gospodarką i obyczajami miejscowymi rozmaitych terenów (Angola, Kamerun, Liberia, Madagaskar, państwa Ameryki Południowej) oraz nad możliwościami emigracji do tych krajów, rozmowy z działaczami kolonialnymi, ale także z plantatorami czy osadnikami żyjącymi czas jakiś już na tych terenach, rozmowy z naukowcami - lekarzami specjalistami od me¬ dycyny tropikalnej, klimatologami, geografami, historykami, geologami, ekonomis¬ tami, specjalistami od rolnictwa, handlu, przemysłu, wszelkich innych dziedzin. Ważne jest, co zostało wcześniej podniesione, że dziennik nie stronił od sensa¬ cji, ale jednocześnie nie uchylał się od publikowania poważnych tekstów. Obie te 346 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " konwencje - sensacyjna i poważna - były stosowane przy publikacji artykułów 0 sprawach kolonii. Goszczący na łamach pisma naukowcy zapewniali swoim auto¬ rytetem powagę sprawy. Te teksty skierowane były do wyrobionych czytelników. Mniej wyrobieni mogli znaleźć rozmaite ciekawostki czy sensację w reportażach, opowieściach plantatorów, przedrukach z pism zagranicznych mówiących o świę¬ tych wężach, ludożerstwie albo dziwacznych obyczajach plemion afrykańskich, a wreszcie w powieściach drukowanych w odcinkach (np. Haszysz Czarnego Lądu Antoniego Dębczyńskiego czy powieści-reportaże Arkadego Fiedlera). Trzeba zauważyć, że w publicystyce „IKC" (a także innych pism popularnych) kolonie stały się synonimem tropików. Zapewne dlatego, że te obszary uznawano za możliwe do skolonizowania. Inne, ze względów gospodarczych i klimatycznych, nie nadawały się do tego, by kierować tam osadników i plantatorów i zapewniać i m własne gospodarstwa (wśród kolonii formalnie była wymieniana Grenlandia, należą¬ ca do Danii, lecz to terytorium określano jako kawał lodu z garścią Eskimosów). Po¬ nadto obszary północne należały już do innych państw jako ich części, a do tro¬ pików, jak mniemano, można było jakoś „wcisnąć się" i zapewnić tam ewentualnym osadnikom względnie godziwe warunki bytu, w nieokreślonej zaś przyszłości tere¬ ny zajęte przez osadników-emigrantów mogłyby stać się polskimi koloniami. Całe to bogactwo form dziennikarskich stosowanych do upowszechniania po¬ stulatów kolonialnych na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego", różnorodność autorów oraz przywoływanych argumentów, wreszcie liczba tekstów poświęconych zagadnieniu - wszystko to zdaje się przekonywać, że „IKC" należał do czołowych pism propagujących ideę kolonialną w Polsce. Naturalnie istniały wyspecjalizowane w zagadnieniu pisma, np. naukowy „Kwartalnik Instytutu Naukowego do Badań Emi­ gracji i Kolonizacji" (od 1930 r. „Kwartalnik Naukowego Instytutu Emigracyjnego 1 Kolonialnego") czy bardziej popularne „Morze". Jednak „Ilustrowany Kurier Co¬ dzienny" był - chociażby jako wysokonakładowy i dobrze dystrybuowany dziennik - pismem rzeczywiście popularnym i poczytnym, docierającym do wielkiej masy odbiorców. Z racji swojej formuły postulaty kolonialne często obecne na jego łamach mogły zainteresować sprawą kolonialną ogromną część społeczeństwa. „IKC" bo¬ wiem nie tylko opisywał omawianą kwestię, ale i ją popularyzował. Bibliografia Białas T. 1983 Liga Morska i Kolonialna 1930-1939, Gdańsk Dębczyński A. 1935 Haszysz Czarnego Lądu, Warszawa 347 �Marek Arpad Kowalski Gadomski A. 1935 Co nam może dać Liberja, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 79 Garlicki A . 1969 Problemy kolonialne w opinii MSZ w 1936 r, w: Naród i państwo: prace ofiarowane Hen­ rykowi Jabłońskiemu w sześćdziesiąte urodziny, red. Tadeusz Cieślak, Warszawa Fiedler A. 1935 Ryby śpiewają w Ukajali, Warszawa 1939 Jutro na Madagaskar, Warszawa Maślanka J. (red.) 1976 Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław IKC 1918-1939 „Ilustrowany Kurier Codzienny", Kraków 1939 Kraków ogniskiem studjów kolonialnych, nr 61 1938a Cała Polska żąda kolonij, nr 102 1938b Chłop polski jest doskonałym kolonistą, nr 78 1937 Legenda o „polskim Lawrence, nr 4 1936 Żądamy dla Polski kolonij, nr 328 1935a Propaganda Pomorza - Liga Morska i Kolonialna i odgłos artykułu IKC, nr 211 1935b O co bije się biała ludzkość w Lidze Narodów, nr 262 1934 Umowa kolonizacyjna między Polską a Liberią, nr 330 1932 50-lecie wyprawy polskiej do Kamerunu. Uroczysta akademia w Warszawie, nr 342 Lepecki M . 1986 Maurycy August hrabia Beniowski, zdobywca Madagaskaru, Warszawa Łojek J., Myśliński J., Władyka W 1988 Dzieje prasy polskiej, Warszawa Łossowski P. 2001 Dyplomacja polska 1918-1939, Warszawa Makarczyk J. 1936 Liberia, Liberyjczyk, Liberyjka, Warszawa Mróz S. 1932 50-lecie „Polskiego Kamerunu", „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 349 Nadolska-Styczyńska A. 2005 Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, Wrocław Oszelda W. 1936 Włochy i Polska - dwa najbardziej przeludnione kraje Europy. O męskie i stanowcze 348 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " wystąpienia Polski w sprawie emigracyjnej i kolonjalnej, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 20 Pawłowski S. 1936 Domagajmy się kolonii zamorskich dla Polski, Warszawa Sokopp E . M . 1997 Pisane na kolanie. Pamiętnik bez patosu 1914-1997, Warszawa Szumańska-Grossowa H . 1967 Podróże Stefana Szolca-Rogozińskiego, Warszawa Tomanek L . 1937 Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w koloniach holenderskich, „Ilustrowa¬ ny Kurier Codzienny", nr 16 Tomaszewski J., Landau Z . 2005 Polska w Europie i świecie 1918-1939, Warszawa Władyka W. 1988 Prasa Drugiej Rzeczypospolitej, w: Dzieje prasy polskiej, Warszawa Załęcki G. 1930a 1930b O kolonialno-polityczną kulturę mas polskich, Warszawa Korzyści posiadania własnych kolonij politycznych, „Kwartalnik Naukowego In¬ stytutu Emigracyjnego i Kolonialnego", t. 1 Ząbek M . 2007 Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 349 �Kamila Baraniecka-Olszewska Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i PAN Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej P r z e ż y w a n i e Pasji Pisząc o współczesnej polskiej religijności, stajemy przed koniecznością zrewido­ wania pojęć i przekonań wykorzystywanych we wcześniejszych rozważaniach na ten temat, zwłaszcza na temat religijności ludowej. Kariera terminu, mimo jego roz­ licznych wad z lubością wytykanych przez kolejnych badaczy wcale się nie zakoń­ czyła i choć może nie nabiera już rozpędu, wciąż stykamy się z tekstami, które sta­ nowią świadectwo wiary w możliwości redefinicji, odświeżenia i powtórnego zasto­ sowania pojęcia religijności ludowej (por. Bukraba-Rylska 2008, s. 30). Kariera nie kończy się też w takim sensie, że ta kategoria pozostaje głównym, jeśli nie jedynym, punktem odniesienia w tekstach o polskiej religijności. Mój artykuł nie będzie t u wyjątkiem. Lecz zamiast walczyć z demonami przeszłości, a autorom tekstów po¬ święconych religijności ludowej wytykać niewłaściwe podejście do omawianych za¬ gadnień, mam zamiar skorzystać z luki, jaką stworzyły pozostawione przez nich opi¬ sy, i w pewnym stopniu ją wypełnić. Mam na myśli lukę, na którą wskazuje Magda Zowczak: C h o c i a ż istnieją e t n o g r a f i c z n e d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e świadectwa g ł ę b o k i e g o p r z e ­ żywania Pasji w religijności l u d o w e j , a w s z t u c e l u d o w e j o d p o w i a d a i m p o p u l a r n o ś ć i b o g a c t w o p r z e d s t a w i e ń pasyjnych, b a d a c z e religijności l u d o w e j nie poświęcili s z c z e g ó l n e j u w a g i t e m u a s p e k t o w i ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 3 3 ) . Zdaniem autorki brak zainteresowania t y m tematem wynika z przekonania autorów zajmujących się religijnością ludową o braku mistycyzmu w t y m rodzaju religijnoś­ ci, jak też z podkreślania w niej aspektu magicznego oraz pragmatycznego, podczas gdy „głębokie przeżywanie Pasji" było znakiem szczególnej wrażliwości religijnej (Zowczak 2008, s. 32-33). Informacje o roli Pasji i praktykach z nią związanych w dawniejszej religijności znajdujemy tylko w kilku akapitach rozrzuconych po różnych tekstach zawierają- 350 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? cych opisy które możemy potraktować jako etnograficzne. Jedno z barwniejszych przedstawień zwyczajów wielkanocnych zostawił nam Jędrzej Kitowicz. Opisał nie tylko nabożeństwa związane z okresem wielkanocnym, ale także pełne ekspresji i po­ święcenia zachowania kapników umartwiających się postem, biczowaniem czy nie­ sieniem ciężkiego krzyża w wielkopiątkowej procesji (Kitowicz 2003, s. 43-54). Już te kilka stron opowiadających o zachowaniach wielkanocnych informuje nas, że prze¬ żywaniu męki Chrystusa towarzyszyła szczególnie głęboka pobożność . W z m i a n ­ ka o przeżywaniu Pasji pojawia się także u Stefana Czarnowskiego. Choć zasadniczo odmawiał on religijności ludowej głębi i refleksyjności, dostrzegł szczególny charak¬ ter pielgrzymek na kalwarie. 1 2 G o r l i w o ś ć zaś, z jaką l u d p o l s k i p i e l g r z y m u j e d o k a l w a r i i , ś w i a d c z y o t y m , jak b a r d z o o d p o w i a d a mu t o u z m y s ł o w i e n i e t a j e m n i c y M ę k i , O d k u p i e n i a i Z m a r t w y c h w s t a n i a , tak jak z a c h o w a n i e się jego w czasie w ę d r ó w k i o d stacji d o stacji oraz n a s t ę p n e w y ­ p o w i e d z i u c z e s t n i k ó w p i e l g r z y m e k pozwalają stwierdzić, ż e p r z e ż y c i a i c h są nie t y l k o g ł ę b o k i e , ale ż e nie o d r ó ż n i a j ą i c h o n i o d p r z e ż y ć , k t ó r y c h b y d o z n a w a ć musiał r z e ­ c z y w i s t y w i d z M ę k i Pańskiej, t o w a r z y s z h i s t o r y c z n e j w ę d r ó w k i Jezusa o d W i e c z e r ­ nika, p o p r z e z G ó r ę Oliwną, więzienie, sądy aż na G o l g o t ę i d o Ś w i ę t e g o G r o b u ( C z a r n o w s k i 1958, s. 9 3 ) . W owym nieodróżnianiu doświadczeń własnych od przeżyć rzeczywistych świadków męki Chrystusa Czarnowski dostrzega ułomność chłopskiej religijności, 1 K a p n i c y - nazywani tak o d swojego stroju - t o o s o b y zrzeszone w bractwach religijnych lub p o ­ zostające poza n i m i , oddające się szczególnego rodzaju p r a k t y k o m religijnym, np. biczowaniu, posz­ czeniu, z okazji świąt bądź w ramach pokuty. C z ę s t o t e ż uczestniczyli w procesjach religijnych. 2 „Kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak d o p e w n y c h słów w śpiewaniu kościelnym nad­ chodzących, za takimże znakiem o d marszałka danym p o d n o s i l i się na kolana i zawinąwszy kaptura z pleców na ramię - biczowali się w gołe plecy dyscyplinami r z e m i e n n y m i albo nicianymi, w powrózki kręte splecionymi. N i e k t ó r z y końce d y s c y p l i n r z e m i e n n y c h przypiekali w ogniu dla dodania większej twardości albo szpilki zakrzywione w d y s c y p l i n y niciane i rzemienne zakładali, ażeby lepiej ciało swo­ je wychłostali, które czasem t a k o w y m ćwiczeniem, silno przykładanym, aż d o żywego mięsa i szkar­ łatów wiszących sobie szarpali, brocząc krwią suknię, kapę i pawiment kościelny. [...] N i e ze wszyst¬ k i c h kościołów, ale z niektórych tylko, procesyja kapników - o p r ó c z krzyża z w i z e r u n k i e m Chry¬ stusowym na czele procesyi niesionego, miewała drugi krzyż w i e l k i , grubości belki, z tarcic spajanych dla letkości zrobiony, który w pośrodku kapników dźwigał jeden kapnik, idąc nie wyprostowany, ale w pół człeka p o c h y l o n y tak, jak nam malarze wystawują Chrystusa krzyż na Kalwaryją niosącego. D l a ­ tego p o d ten krzyż dobierali chłopa mocnego. Miał na głowie, c z y l i raczej na czapce kapturem p r z y ­ k r y t e j , koronę cierniową, łańcuch długi i g r u b y przez ramię p o d pachę przepasany koniec krzyża uno¬ sił za n i m i n n y kapnik, wyrażający Cyreneusza, a dwaj kapnicy d o b y t e pałasze niosący na ramieniu oznaczali żołnierzów, na Kalwaryją Chrystusa prowadzących, z których jeden trzymał w r ę c e koniec łańcucha. W y o b r a ż a j ą c y Chrystusa kapnik udawał także Jego p o d krzyżem upadania, a na ten czas je¬ den żołnierz targając łańcuchem i bijąc n i m o krzyż, czynił duży łoskot, d r u g i uderzając płazem p o krzyżu i po plecach l e k k i m i razami nosiciela krzyża, wołał na niego głosem donośnym: postępuj Jezu! Wtenczas nosiciel, w samej rzeczy pochyłym c h o d e m znużony, odpocząwszy nieco powstawał i dal­ szą drogę, czyli procesyją, kończył" ( K i t o w i c z 2003, s. 4 6 - 4 9 ) . 351 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska 3 ja będę jednak chciała pokazać, że w t y m właśnie tkwić mogło jej bogactwo . Po­ wyższy fragment z tekstu Czarnowskiego cytuje też w swoim artykule na temat re­ ligijności ludowej Ryszard Tomicki. Ponadto zamieszcza on informację, że podczas pielgrzymek na kalwarie i odprawiania drogi krzyżowej pątnicy powszechnie d o ­ datkowo (ponad trud samej pielgrzymki) udręczali swe ciała. Wkładali na głowy wieńce uwite z ciernistych gałązek, a kieszenie wypełniali kamieniami i tak obciąże­ ni wchodzili na górę ukrzyżowania (Tomicki 1981, s. 55). Czarnowski dopatrzyłby się zapewne w tego rodzaju zachowaniu szczególnego pragmatyzmu - przez zwięk¬ szenie ofiary pielgrzym zwiększał prawdopodobieństwo, że jego prośba zostanie wysłuchana. W moim przekonaniu jednak podobne zachowania wynikają nie tylko ze swojego rodzaju wymiany z Bogiem, ale również z konkretnego typu wrażliwości religijnej. Zawarte w wymienionych, klasycznych już tekstach informacje na temat prze¬ żywania męki Pańskiej są skąpe, lecz wystarczają, by wyobrazić sobie, że doświad¬ czanie Pasji mogło być niezwykle głębokie, a co więcej, towarzyszyć mu mogła za¬ duma nad losem zarówno Chrystusa, jak i nad własnym. Wierni rozpamiętywali ży¬ wot Jezusa, ofiarowali mu swój trud, by choć w ten sposób towarzyszyć mu na dro¬ dze krzyżowej, płakali nad jego losem, a mistyczne uniesienia, tak wypatrywane przez badaczy w religijności ludowej, nie są przecież jedynym świadectwem głębi przeżycia. Towarzyszące opisywanym praktykom emocje mogły równie silnie zbli­ żać do Boga. Być może ze względu na wyjątkowo emocjonalny charakter przeżyć związanych z upamiętnianiem męki Chrystusa badacze religijności ludowej pominęli ten temat. Ich zabieg wydaje się jednak niezrozumiały. Wszak męka Chrystusa, odkupienie i zmartwychwstanie to wydarzenia podstawowe, a nawet założycielskie dla chrześ¬ cijaństwa. Poświęcenie szczególnej uwagi t y m rozdziałom z historii życia Zbawi¬ ciela już od średniowiecza stanowiło element zalecanego modelu religijności. Pisane wówczas podręczniki medytacji nakazywały rozpamiętywanie męki i wręcz wczuwanie się w sytuację Chrystusa (por. Freedberg 2005, s. 170-176). W t e d y też zro­ dził się ruch devotio moderna, a na jego fali powstał postulat naśladowania Chrystusa. Dobroć, cierpliwość, wytrwałość Zbawiciela miały być wartościami obecnymi w ży­ ciu każdego wiernego. Jak zaznacza David Freedberg, niepoślednią rolę w podob­ nych medytacjach czy uczynieniu z Chrystusa wzoru do naśladowania odegrały wi¬ zerunki przedstawiające mękę. Staje się nam bliższy [ C h r y s t u s ] i łatwiej jest nam k s z t a ł t o w a ć nasze ż y c i e na w z ó r jego życia i życia jego świętych, k i e d y z n i m c i e r p i m y - a najlepiej r o b i ć t o za p o m o c ą 3 Inaczej do nieodróżniania znaczącego i znaczonego p o d c h o d z i Joanna Tokarska-Bakir. Wykazuje ona, że jest t o jedna z podstawowych cech opisywanej przez nią religijności t y p u ludowego, a co więcej, przeciwnie d o Czarnowskiego, waloryzuje t e n proces p o z y t y w n i e (Tokarska-Bakir 2000, s. 5 3 - 5 7 ) . 352 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? wizerunków. D o c h o d z i m y d o w s p ó ł o d c z u w a n i a , k o n c e n t r u j ą c się na w i z e r u n k a c h C h r y s t u s a i jego ś w i ę t y c h oraz na i c h c i e r p i e n i u ( F r e e d b e r g 2 0 0 5 , s. 166). U podłoża medytacji leżała zatem empatia rozbudzana przez wizerunki. Tym sa¬ mym aspekt wizualny był od początku wpisany w kult pasyjny. Dziś przypominają nam o t y m rozliczne przestawienia męki Chrystusa - krucyfiksy, obrazy rzeźby itp. Wystarczy przyjrzeć się krajobrazowi Polski, by dostrzec, że Pasja w badaniach nad współczesną religijnością nie może pozostać białą plamą. W s p ó ł c z e s n a w r a ż l i w o ś ć pasyjna Przeżywanie Pasji nie jest cechą jedynie dawnej religijności. C h o ć możemy odnieść wrażenie, że obecne w krajobrazie wsi i miast krzyże czy kaplice na tyle spowszed¬ niały, iż nikt, patrząc na nie, nie przywołuje w myślach obrazów męki Chrystusa, rola Pasji we współczesnej religijności pozostaje niezwykle żywym tematem. Jak pisze Z o w c z a k : W i e l e c e c h i p r a k t y k p r z y p i s y w a n y c h m o d e l o w o religijności l u d o w e j w s p ó ł c z e ś n i e jeszcze b a r d z i e j się u m o c n i ł o , a p i e l g r z y m k i , m i s t e r i a i k u l t o b r a z ó w c i e s z ą się nieustającą p o p u l a r n o ś c i ą ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . Rzeczywiście, pielgrzymki, zwłaszcza te na kalwarie, stanowią jeden z elementów dzisiejszego kultu męki Pańskiej. Wpisują się w niego także wszystkie nabożeństwa upamiętniające wydarzenia z ostatnich dni życia Chrystusa - gorzkie żale, droga krzyżowa, także rekolekcje wielkopostne, liturgia Niedzieli Palmowej. Coraz więk¬ szą popularnością cieszą się też w Polsce misteria męki Pańskiej wystawiane w sank¬ tuariach, klasztorach i kościołach. Współczesność rządzi się swoimi prawami, więc wśród wymienionych zjawisk składających się na obraz dzisiejszego kultu męki Pańskiej nie może zabraknąć też filmów prezentujących i interpretujących całość Pasji, jej wybrane fragmenty bądź losy konkretnych postaci. By przedstawić znaczenie kultu męki Pańskiej we współczesnej religijności, po­ stanowiłam wykorzystać pojęcie „wrażliwości pasyjnej". Inspirowana tekstem A n ­ drzeja H e m k i i Jacka Olędzkiego zamierzam przedstawić szczegółowe ujęcie wraż­ liwości religijnej (Hemka, Olędzki 1990). O n i skupili się na „wrażliwości mirakularnej", owej potrzebie cudowności towarzyszącej życiu religijnemu. M i m o że wrażliwość pasyjna niejednokrotnie wkracza na teren zarezerwowany dla mirakularnej, jest nakierowana na inne treści. Tym, co wyróżnia wrażliwość pasyjną, jest określony stosunek do ostatnich scen z życia Chrystusa oraz ich znaczenie dla wier­ nych. Wrażliwość pasyjna zakłada pewien stopień zaangażowania w kult męki Pań­ skiej, nie tylko powierzchowne z nim zetknięcie. W historii prezentowanej w Pasji ludzie doszukują się odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących losów zarówno świa­ ta, jak i własnych; dopatrują się w postawach jej uczestników wzorów postępo­ wania, i pozytywnych, i negatywnych; niejednokrotnie też w ostatnich scenach 353 �Kamila Baraniecka-Olszewska z życia Chrystusa znajdują swój klucz do wiary. Wrażliwość religijna stanowi oczy¬ wiście kryterium subiektywne, lecz jak zauważają Hemka i Olędzki, powiązane z określonym modelem religijności (Hemka, Olędzki 1990, s. 13), a przez to łatwiej uchwytne dla etnologów. Opisywaną w t y m tekście wrażliwość pasyjną zawężę jednak do badanych prze¬ ze mnie zjawisk, dwóch elementów współczesnego kultu męki Pańskiej - uczest¬ nictwa w misteriach wielkanocnych oraz oglądania filmów poświęconych śmierci Chrystusa, przede wszystkim zaś Pasji w reżyserii Mela Gibsona. Takie ogranicze¬ nie zakresu wrażliwości pasyjnej wynika z przedmiotu badań, które prowadzę od kilku lat - właśnie nad polskimi misteriami męki Pańskiej. Podczas tego rodzaju stu­ diów nie sposób uciec od rozmów o innych możliwościach przedstawiania czy upa­ miętniania Pasji. Badania objęły więc także nabożeństwa drogi krzyżowej czy prze­ żywanie liturgii Niedzieli Palmowej. Dotknęły także zjawiska niezwykle żywot¬ nego we współczesnej kulturze, mianowicie oglądania filmów. Podczas rozmów, które prowadziłam, okazało się, że niejednokrotnie najsilniejszymi bodźcami bu¬ dzącymi w wiernych ową wrażliwość pasyjną jest obejrzenie misterium i uczestni¬ ctwo w n i m lub obejrzenie i przeżywanie filmu opowiadającego o męce Chrystusa. Wrażliwość pasyjna, o której piszę, wręcz rodzi się wskutek zetknięcia z jednym albo z obydwoma z wymienionych rodzajów przedstawienia Pasji. Specyfika b a d a ń nad przedstawieniami męki Chrystusa O d 2006 r. prowadzę badania nad misteriami wielkanocnymi w Polsce. D o tej pory zgromadziłam materiały na temat misterium w Poznaniu, w Zawoi Przysłop, w Kal­ warii Pacławskiej, w Bydgoszczy Fordonie oraz w Miejscu Piastowym. Obserwo¬ wałam też misteria w Lądzie, Otwocku, Zakroczymiu. W każdej z tych miejsco¬ wości przedstawienie wielkanocne wygląda inaczej, inne jest miejsce wystawiania, inny zestaw scen, inna scenografia, stroje, aktorzy . We wszystkich przypadkach 4 4 Z e względu na ogromną rozmaitość misteriów badania nad poszczególnymi przedstawieniami zasadniczo się różnią. W Poznaniu rozmówcami b y l i przede w s z y s t k i m b y l i członkowie duszpaster­ stwa akademickiego salezjanów, a więc ludzie młodzi. C z ę ś ć z nich p r z y g o t o w u j e m i s t e r i u m , c z ę ś ć t y l k o w n i m uczestniczy, lecz t y m , co ich wiąże, jest nie t y l k o m i s t e r i u m , ale także rodzaj wspólnoty powstałej p r z y salezjanach. W Z a w o i Przysłop badania wyglądały już zupełnie inaczej. Przedstawie¬ nie wielkanocne jest p r z e d m i o t e m zainteresowania całej w s i , silnie wiąże się z jej lokalną tożsamoś¬ cią. Wystawiane jest tam o d około 60 lat, więc miałam okazję porozmawiać z osobami zarówno star¬ s z y m i , jak i młodymi i porównać ich odczucia oraz opinie związane z m i s t e r i u m . Z kolei w K a l w a r i i Pacławskiej m o i m i rozmówcami b y l i mieszkańcy miejscowości położonych wokół sanktuarium, młodsi i starsi, traktujący m i s t e r i u m jako wydarzenie t y p o w e , nieco już spowszedniałe, na stałe wpi¬ sane w kalwaryjski kalendarz. W Bydgoszczy F o r d o n znów miałam okazję rozmawiać przede wszyst­ k i m z ludźmi młodymi. M i s t e r i u m organizują tam osoby zrzeszone w różnych grupach powstałych p r z y fordońskiej parafii. Jeszcze i n n y c h r o z m ó w c ó w spotkałam w M i e j s c u Piastowym. Tam zetknęłam się przede w s z y s t k i m z młodzieżą, grającą i uczestniczącą w m i s t e r i u m , gdyż przedstawienie organi­ zowane jest przez uczniów l i c e u m p r z y niższym seminarium michalitów. 354 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? miałam jednak do czynienia z osobami związanymi z misterium, czy to przez orga¬ nizowanie go, czy przez uczestnictwo w nim. Fakt ten zapewne uwrażliwiał ich na historię Chrystusa, a przez to czynił ich ciekawszymi rozmówcami. Stąd też pre¬ zentowana przeze mnie wrażliwość pasyjna jest obrazem religijności osób szcze¬ gólnych - zaangażowanych w przedstawianie samej Pasji. Jednocześnie opisywana wrażliwość pasyjna stanowi pewien znak czasu. Z a n i m rozpoczęłam swoje badania, miało miejsce przynajmniej jedno - tyleż szczęśliwe dla jakości badań, co istotne - wydarzenie. W 2004 r. odbyła się światowa premiera filmu Pasja reżyserowanego przez Mela Gibsona. Jak się okazało, zdarzenie to zna¬ cząco wpłynęło na przebieg moich badań. Z rozmówcami prowadziłam rozmowy już nie tylko o misteriach, ale też o słynnej Pasji Gibsona; na palcach jednej ręki mogę policzyć osoby, z którymi się zetknęłam podczas badań, deklarujące, że nie widziały tego filmu. Porównania, komentarze, a także wzajemne relacje między t y m filmem a przedstawieniami wielkanocnymi pojawiały się niemal w każdej rozmowie. D o dziś brak wzmianki o Pasji Gibsona w opowieściach na temat misterium pozo¬ staje rzadkością. Postanowiłam zatem badania nad misteriami poszerzyć o odbiór innego rodzaju przedstawienia męki Pańskiej - filmu Pasja. Wyłącznie jednak o o d ­ biór tej jednej ekranizacji losów Chrystusa, gdyż w oczach moich rozmówców cał¬ kowicie przyćmiła ona inne, wcześniejsze filmy. Przeżywanie misterium i przeżywanie dzieła Gibsona nie wygląda oczywiście identycznie w przypadku każdego rozmówcy, nie zawsze prowadzi też do podob¬ nych wniosków. Wśród osób, z którymi rozmawiałam, zarysowały się dwie ogólne postawy: zwolenników misterium i zwolenników filmu Pasja. Rozmówcy podzielili się ze mną swoimi odczuciami, że jedno z wydarzeń oddziałuje na nich silniej niż drugie i t y m samym zapewnia im, ich zdaniem, poczucie większego zaangażowania w losy Chrystusa czy lepszego zrozumienia ich. N i e zdarzyło mi się jednak spotkać osoby, która stanowczo stwierdziłaby, że jeden z wymienionych sposobów przed¬ stawiania męki Chrystusa w ogóle na nią nie wpływa. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją modelową, kiedy porównywanie doświadczeń z uczestnictwa w misterium oraz wrażeń z filmu Pasja pozwala na utworzenie pewnych typów idealnych. Jeden będzie opisywał maksimum uczuć, emocji, przeżyć religijnych wzbudzonych przez film Gibsona, drugi zaś przez dane misterium; postawy uczestników przedstawień wielkanocnych w większości lokują się gdzieś pomiędzy tymi typami, nie odpowia¬ dając całkowicie jednemu bądź drugiemu. M i m o to można wyraźnie zauważyć, że jednym łatwiej jest przeżywać i rozważać mękę Pańską wskutek impulsu danego przez uczestnictwo w misterium, innym przez obejrzenie Gibsonowskiej Pasji. D w a typy idealne wrażliwości pasyjnej Wyraźnie zarysowują się nam dwa typy wrażliwości pasyjnej, które nazwałabym nieco górnolotnie symbolicznym (większe oddziaływanie misteriów) i dosłownym (większe oddziaływanie filmu Pasja). Oba niewątpliwie wiążą się z deklarowaną 355 �Kamila Baraniecka-Olszewska przez moich rozmówców potrzebą wizualizowania treści religijnych, umożliwiają bowiem zobaczenie męki Pańskiej. Freedberg wskazywał na niebagatelną funkcję statycznych wizerunków, być może współcześnie wobec gwałtownego rozwoju kultury popularnej podobną rolę należy przypisać dynamicznym wizualizacjom (zob. Zowczak 2008, s. 41). Wielu moich rozmówców podkreślało, że zobaczenie męki Chrystusa umożliwia im, jak i innym, głębsze jej przeżywanie. By tego do¬ świadczyć, trzeba jednak być osobą wierzącą. Jeśli k t o ś jest r e l i g i j n y t o b ę d z i e m ó g ł p r z e ż y ć t e ż film [Pasję G i b s o n a ] . Jeśli nie, t o t y l k o g o o b e j r z y I t a k samo jest z m i s t e r i u m . C h c e m y ż e b y w s z y s c y p r z y j e c h a l i . A l e to, c o z n i e g o . . . no, wyniosą, t o sprawa i n d y w i d u a l n a . Jedni p ó j d ą tam, b o są w i e r z ą c y i n n i z o b a c z y ć , b o c o ś się d z i e j e ( k o b i e t a , lat 27, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Z siły oddziaływania wizualnych przedstawień męki Pańskiej zdają sobie sprawę twórcy misteriów. Dlatego też sięgają po środki, które w ich przekonaniu podkreślą istotę pokazywanej historii. Tak, właśnie dlatego t e ż używamy t y c h r ó ż n y c h ś r o d k ó w w m i s t e r i u m . W i a d o m o , że jest t o w i d o w i s k o teatralne jako takie, ale r o b i o n o inne wrażenie. Jest l u d z i o m bliskie. Te efekty pomagają l u d z i o m t o p r z e ż y ć . Z jednej s t r o n y jest t o teatr, ale z d r u g i e j właśnie p r z e ż y c i e religijne, i t o naprawdę silne. T o w r a ż e n i e jest niesamowite ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Zarówno uczestnictwo w misteriach, jak i oglądanie Pasji Gibsona zdaniem moich rozmówców niesie w sobie ogromny potencjał. Pozwala na lepsze zrozumie­ nie znaczenia ofiary Zbawiciela, na pogłębienie wiary na wywołanie empatii, na od¬ nalezienie w Chrystusie lub innych postaciach swoistego wzorca osobowego. „Wi¬ dzowie" męki Pańskiej szukają postaci, z którą mogliby się porównać, by zgłębić własne życie. T o C h r y s t u s prosił swojego ojca, b y ł B o g i e m i prosił swojego O j c a . N i e umiał p r z e ż y ć tego, tej męki. O n tą m ę k ę widział, p o c i ł się k r w a w y m p o t e m . I prosił ojca, ż e b y t o oddalił. Proszę panią, pani sama zobaczy. Jak pani b ę d z i e m y ś l e ć o t y m . I jeżeli k t o ś myśli, ł ą c z y się d u c h o w o , t o jest się n a d c z y m z a s t a n o w i ć - n a d własnym ż y c i e m . P o r ó w n a ć go d o męki C h r y s t u s a (kobieta, lat 6 5 , Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2006). C z ł o w i e k jest słaby co m o ż e sam z r o b i ć , t o nie w i e m , bez Boga. Ja tak uważam. N o ale ja tam, n o i n o i Pan B ó g go uznał [św. P i o t r a ] , a p o t e m stał się świętym, go całował i płakał, a wyparł się. N o t o tys c z ł o w i e k nie n i e r o z tam g o d a : j o b y m tego nie zrobił, a p ó ź n i e j c z ł o w i e k jakoś zgłupnie c z y jak i r o b i . T a k myślę (kobieta, lat 85, Z a w o j a Przysłop, l i p i e c 2 0 0 6 ) . 356 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? B o z samego siebie t o jest przeżycie, m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . B o tak c z ł o w i e k tak m o ż e p o r ó w n a ć siebie, ż e jest t y m kimś, k t o się p r z y c z y n i ł d o t e g o [ u k r z y ż o w a n i a ] . T o w t e d y widać ( m ę ż c z y z n a , lat 40, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Przeżycia te stanowią pewne bogactwo, które moi rozmówcy wynoszą z uczest¬ nictwa w misteriach bądź oglądania filmu Pasja. Ale by mogli je pozyskać, potrze¬ bują określonego rodzaju bodźców. Jedni znajdują je w przeżywaniu misterium, żałując, że wcześniej nie mieli możliwości uczestniczyć w podobnym zdarzeniu, in¬ ni doszukują się ich w oglądaniu Pasji Gibsona, zawierzając prezentowanej tam in¬ terpretacji losów Chrystusa. Typ wrażliwości pasyjnej, któremu większy impuls do refleksji nad męką Pańską daje uczestnictwo w misteriach, nazwałam symbolicznym, by skontrastować spo¬ sób przedstawiania historii Jezusa w przedstawieniach wielkanocnych z brutalną i werystyczną formą prezentacji w filmie Gibsona. Twórcy misteriów nie dysponują ani wystarczającymi środkami, ani możliwościami technicznymi, a często też chęcia¬ mi, by losy Chrystusa przedstawić z dbałością o każdy szczegół. Jednocześnie też część organizatorów świadomie unika prezentowania zbytniego okrucieństwa. W niektórych misteriach (np. w Lądzie, w Zawoi Przysłop) w ogóle nie ma scen bi¬ czowania i krzyżowania, pokazanie ich zastępują odgłosy tych czynności. W in¬ nych przedstawieniach wielkanocnych, choć sceny te są prezentowane (Poznań, Kalwaria Pacławska, Miejsce Piastowe, Bydgoszcz Fordon) i Chrystus wspina się na Golgotę umazany sztuczną krwią, umowność tych scen (niezależna od wrażeń, ja¬ kie wywołują) jest z daleka widoczna. Ponadto twórcy misteriów nie dążą do abso­ lutnego odtworzenia realiów. Zdarza się, że Chrystusa gra 18-latek (Zawoja Przysłop), apostoła 70-latek (Kalwaria Pacławska). Chleb podczas ostatniej wieczerzy może być z powodzeniem zastąpiony blatem do pizzy (Zawoja Przysłop), a jej przebieg mogą całkowicie zakłócić fotoreporterzy podtykający aktorom obiektywy pod nos (Kalwaria Pacławska). Uczestnik sam wie, na czym się skupić i jak przeżyć dane wydarzenie, by nie przeszkadzały mu pomyłki aktorów, błyski fleszy i nawoły¬ wania porządkowych. - C z e m u starszy c z ł o w i e k nie m o ż e z a g r a ć Piłata? - Pewno, że może. T o nieważne, ile ma lat. A k t o r z y są m n i e j ważni. O n ma p o k a z a ć , p r z e c z y t a ć w e r d y k t . T o jest rola. A c z y on tam stary, c z y młody. Ja t e r o z mógłbym g r a ć ( m ę ż c z y z n a , lat 75, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . I jeśli t o się t a k przeżywa, t o n a w e t jak k t o ś się p o m y l i raz c z y dwa, t o nie zważa się na to. C h o ć w i e m , ż e się pomylił, b o znam tekst, ale jak się c z ł o w i e k w c z u w a , t o m u nie p r z e s z k a d z a . T o c z ę s t o było, ż e jak już k t o stary, t o się zatkoł, t o nie wiedział t e g o słowa. A l e t o nic. M y i t a k przeżywamy. T o a k t o r jak z a p o m n i t o nic, b y l e on t a k się w c z u ł w te rolę ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . 357 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska U nas nie musi b y ć tak p o d o b n y d o Pana Jezusa, w y s t a r c z y żeby się w c z u w o ł . M y t o i tak p r z e ż y w a m y (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Odmienną konwencję przyjęli twórcy filmu Pasja. Odcięli się od dotychcza¬ sowej tradycji pokazywania w kinematografii męki Chrystusa - łagodnie, bez epa¬ towania okrucieństwem. Stworzyli dzieło, które swoją brutalnością, dosłownością niektórych scen przypomina co krwawsze horrory. Lecz częściowo to właśnie okru¬ cieństwo, bezpośredniość prezentowania tortur, poniżania Jezusa przyniosły filmo¬ wi taki rozgłos. Także wśród moich rozmówców te sceny podawane są za przykład tych najprawdziwszych - przecież tak cierpiał Chrystus i dzięki Pasji Gibsona od tej świadomości już nie uciekniemy: Kaźń pokazana w filmie dla wielu osób stanowi o jego wartości, otwiera i m oczy, uzmysławia, jak te wydarzenia mogły wyglądać. Dopiero tak silny bodziec sprawia, że starają się oni zgłębić znaczenie ofiary C h r y ­ stusa. Pasję Gibsona niejednokrotnie traktują jako najwierniejsze przedstawienie męki Pańskiej. Wszak sam papież Jan Paweł I I po projekcji tego filmu miał powie¬ dzieć: „To jest tak, jak było" (Lis 2005, s. 337). Typ symboliczny Typ symboliczny wrażliwości pasyjnej cechuje osoby, którym uderzająca dosłow¬ ność w prezentowaniu męki Chrystusa nie jest potrzebna, by skłonić je do rozwa¬ żań nad losem Zbawiciela, a wręcz i m w t y m przeszkadza. N o właśnie, Pasja jest mocniejsza i t o p o d t a k i m , t a k i m kątem t a k i e g o p r z e ż y c i a ta¬ kiego, j a k b y strachu, t a k i c h n e r w ó w p o p r o s t u . Ź l e się czułam, jak oglądałam tą Pasję. B a r d z o źle. A t u [na k a l w a r y j s k i m m i s t e r i u m ] s p o k o j n i e (kobieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Misteria przybliżają historię Chrystusa w sposób, jaki wpisuje się w charakter nabożeństw wielkanocnych - ukazują mękę, niejednokrotnie wskazując na jej okrutny wymiar, lecz nie epatują o w y m okrucieństwem, nie zmuszają do wyobra¬ żania sobie Jezusa jako bohatera krwawej jatki. Dopowiedzenie, jak dokładnie mo¬ gła wyglądać męka Pańska, zostawiają wyobraźni i wrażliwości wiernych, którzy tę historię rozpamiętują. Pozwalają też na wyłowienie z przedstawianych scen innych treści niż niepojęcie krwawa ofiara Chrystusa - a ta u niektórych osób zostaje w pa¬ mięci jako główna scena Gibsonowskiej Pasji. N i e dooglądałem Pasji d o końca i nie c h c ę oglądać. To, co t u r o b i m y [ m i s t e r i u m ] , w y d a ­ je m i się dobre. A Pasji nie c h c ę w i d z i e ć . [ . . . ] N i e dooglądałem i nie c h c ę , b o t r o s z k ę m i się w y d a j e . . . m o ż e t o też jest t o przejaskrawienie, że G i b s o n chciał t o p o k a z a ć w ja­ kiś taki s p o s ó b b a r d z o przejaskrawiony tą mękę, ale t o nie jest właściwe. T o b u d z i u mnie niesmak, p r z y n a j m n i e j u mnie, t a k i jakiś. M o i m z d a n i e m t o nie p o w i n n o tak wyglą¬ dać, t a k s t r a s z y ć ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Z a w o j a Przysłop, sierpień 2 0 0 6 ) . 358 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Misteria pozwalają też na zatarcie granic czasowych między wydarzeniami jero¬ zolimskimi sprzed dwóch tysięcy lat a dzisiejszymi. Podczas misteriów wytwarza się pewna szczególna atmosfera, którą moi rozmówcy na równi z samym ogląda¬ niem męki Pańskiej identyfikują jako szczególny bodziec do zastanowienia się nad sobą w kontekście ofiary Chrystusa. N o b o jest c i e m n o , t o jest takie i n d y w i d u a l n e , n o jest taka atmosfera, nie w i e m , n o in¬ t y m n o ś c i , n o o s o b n o ś c i , ż e tam się jest. N o jest się w tłumie, ale jest się w ciemnoś¬ ci, że nie w i d a ć t y c h w s z y s t k i c h l u d z i , ale z d r u g i e j s t r o n y jest ta ś w i a d o m o ś ć cały czas t y c h l u d z i , nie. Przy f i l m i e tego n i e ma, nie. N o nie no, b o t o na ekranie nie m o ż n a o d d a ć tego, co jest w m i s t e r i u m , n o b o c i l u d z i e t e ż b i o r ą w t y m udział, nie (mężczy¬ zna, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Właśnie możliwość określonego typu uczestnictwa, którą daje misterium, bez względu na to, czy jest ono wystawiane w przykościelnej salce, czy na kalwaryjskiej drodze krzyżowej, jest wartością, której żadna projekcja filmowa nie zagwarantuje. Uczestnictwo w misteriach budzi troskę zarówno organizatorów, jak i „widzów"; dla obydwu tych grup jest niezmiernie ważne i poświęcają mu wiele uwagi. Osoby przygotowujące przedstawienia wielkanocne starają się zorganizować je tak, by jak najbardziej wciągnąć wiernych w uczestnictwo. W przypadku filmu takie zabiegi nie są możliwe. A l e c h o d z i t e ż o to, ż e b y t y m l u d z i o m dać t a k i udział a k t y w n y . C o k o l w i e k , c h o ć b y najmniejszą rolę, ż e b y i n n y c h t e ż jakoś wciągnąć. Jak p o d c z a s wieczerzy, d a j e m y lu¬ d z i o m chleb [ k i e d y C h r y s t u s łamie chleb, p o n a d tysiąc b o c h e n k ó w zostaje r o z d y s t r y b u o w a n y c h w ś r ó d w i d z ó w - K . B - O . ] . T o właśnie w t e d y m o g ą p o c z u ć , ż e u c z e s t n i c z ą w t y m , ż e t e ż mają w t y m swój udział, t a k m i się w y d a j e (kobieta, lat 25, Poznań, kwie¬ cień 2 0 0 6 ) . Uczestnictwo w misterium i namysł, do jakiego ono skłania, są przez część moich rozmówców postrzegane jako główne zalety przedstawień. W ich braku z ko¬ lei upatrują głównej wady filmu Pasja. Tak, widziałam, c h y b a w s z y s c y w i d z i e l i t e n f i l m . A l e m o m e n t a m i miałam wrażenie, że już n i e w y t r z y m a m , ż e t o za dużo. M i się wydaje, ż e t o nie o t o c h o d z i , ż e b y t a k krwią z a r z u c i ć , p o to, ż e b y z r o b i ć w r a ż e n i e na l u d z i a c h . T o nie w y s t a r c z y Bo m y w i e m y że t o c z ł o w i e k b y ł u k r z y ż o w a n y i m ę c z o n y ale f i l m p o w i n i e n p o k a z a ć c o ś w i ę c e j , p o c o była ta męka. T o ważne, ż e b y p o k a z a ć wnętrze, b o t o jest t y l k o w tej r e l i g i i . I m y się i tak n a d t y m zastanawiamy, i t a k t o przeżywamy. A jak się t o w i d z i t a k b r u t a l n i e , tak bez t e g o . . . n o ,wnętrza, t o człowiek już się tak nie zastanawia, nie, b o już ma t o wszyst­ ko d o k ł a d n i e pokazane (kobieta, lat 25, Poznań, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Wyższość uczestnictwa w misterium nad oglądaniem filmu wiąże się też z ko¬ niecznością zaangażowania się czy to w przygotowanie, czy w wyprawę na przed359 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska stawienie wielkanocne. Oglądanie filmu postrzegane jest jako czynność prostsza, nie tak odświętna i wymagająca mniej osobistego zaangażowania - niekoniecznie emocjonalnego, ale organizacyjnego. L u d z i e są n i e c i e k a w i . W o l ą film o b e j r z e ć . T y l k o m y jesce w o l i m y swoje [ m i s t e r i u m ] i sami z r o b i ć dla Pana Jezusa (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Jednocześnie jednak w świadomości organizatorów i uczestników misteriów ist¬ nieje przekonanie, że film pozwala na o wiele bardziej precyzyjne odwzorowanie wydarzeń. W przedstawieniu wielkanocnym nie sposób osiągnąć podobnej do¬ kładności. Film Pasja, mimo całej swej brutalności, pozostaje pewnym ideałem po¬ kazywania męki Pańskiej właśnie ze względu na szczegółowość przedstawienia, bo¬ gactwo strojów, scenografii. Gibsonowska ekranizacja stała się więc pewnym punk¬ tem odniesienia także dla uczestników misteriów. A jak przeżywali, te pirse jak m y oglądali i przeżywali, t o w s z y s t k o w y s z ł o jak z tego filmu, z Pasji. Bo się l u d z i e w c z u w a l i w t o [ w m i s t e r i u m ] . Bo t o nase ludzie. T o l u d z i e tutaj t a k lubią. Jak b y ł o t o m i s t e r i u m , t o się garnęli d z i a d k i , b a b k i . W s z y s t k o i prze¬ żywało. T o t a k i ogrojec, n o i t e n Pan Jezus w t e m o g r o j c u , i t e n sąd Piłata t o się prze¬ żywało w e w n ę t r z n i e i c z u ł o się tak, j a k b y się b y ł o w J e r o z o l i m i e ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Części osób, z którymi rozmawiałam, oglądanie Pasji Gibsona podobnych prze¬ żyć jednak nie zapewnia. Jednym dlatego, że razi ich brutalność przedstawienia, innym dlatego, że potrzebują szczególnego, odświętnego charakteru misteriów, by zaangażować się w przedstawianą historię. Symboliczny typ wrażliwości pasyjnej jest też naznaczony dozą wrażliwości mirakularnej. Podczas misterium ludzie wręcz oczekują odrobiny cudowności, nie­ zwykłości, gdyż doskonale pasuje ona do całości sytuacji - zdarzenia niecodzienne­ go. Uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym, jak pisałam, wiąże się ze szcze­ gólną atmosferą. Inaczej rzecz się ma w przypadku czynności tak powszedniej jak oglądanie filmu, zwłaszcza w domu, nawet jeśli filmem t y m jest Pasja. Jeśli chodzi o ekranizację męki Chrystusa, świętość nie uobecnia się w filmie tak, jak dzieje się to w czasie trwania misterium, kiedy ludzie mają wrażenie, że mogą tej świętości niemal dotknąć. D l a t y c h l u d z i n i e k t ó r y c h t o jest tak, że j a k b y d o t k n ę ł a tego płaszcza [ C h r y s t u s a ] , t o b y z o s t a ł a u z d r o w i o n a , t o b y jakąś ł a s k ę d a ł o ( m ę ż c z y z n a , lat 4 0 , K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Wieloma osobami rządzi potrzeba wykazania, że zdarzenie, w którym brali udział, było cudowne. Większość opowieści dotyczy ingerencji opatrzności w przedsta¬ wienie wielkanocne poprzez znaczące zjawiska pogodowe czy prowadzenie akto360 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? rów tak, by ich działania zyskiwały dodatkową symbolikę. Najczęściej jednak po­ wtarzają się historie o gwałtownej zmianie pogody podczas sceny ukrzyżowania i śmierci Chrystusa. T o jest taka b a r d z o wzruszająca rzecz. T a k c h w y t a za serce. K i e d y ś t a k było, ż e w t y m m o m e n c i e z a c z ą ł p a d a ć deszcz. T o serce tak b i j e coraz słabiej, coraz ciszej. O n o d d a ­ je ż y c i e w r ę c e O j c a i w t e d y gaśnie całe światło, jest taka tajemnica ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . A tutaj G o l g o t a jest na tej takiej g ó r z e naszej i tam s z c z e g ó l n i e jakiś t a k i prąd p o w i e ­ trza jest, t a k w t e n c z a s [ p o d c z a s ukrzyżowania] jakiś t a k i wiatr, jakoś t a k d z i w n i e ( k o ­ bieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Tak, t o zawsze. I te p i o r u n y jak, jak, przepraszam, ja zaraz muszę iść. Tam jest k w e s ­ tia, jak on t r a c i życie, i w t e d y te p i o r u n y co są s z t u c z n e takie na te, a p o c h w i l i z c h m u r takie w y c h o d z ą ciemne, t a k i e uczucie, j a k b y t o b y ł o z a ć m i e n i e ( m ę ż c z y z n a , lat 50, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . W 2006 r zaś, podczas poznańskiego misterium wystawianego w rocznicę pogrze­ bu Jana Pawła II, śmierć Chrystusa, jak sprawdzili organizatorzy nastąpiła dokład­ nie o godzinie 21.37, czyli tej samej, o której nieco ponad rok wcześniej zmarł papież. Typ d o s ł o w n y Zwolennicy Pasji Gibsona nie deprecjonują oczywiście emocji i wrażeń, jakich d o ­ starcza, także im, uczestnictwo w misterium. Ci, z którymi miałam okazję rozmawiać, niejednokrotnie byli twórcami bądź uczestnikami misteriów i bardzo cenili sobie możliwość doświadczenia przeżyć, które zapewnia obecność na przedstawieniu wielkanocnym. I choć misterium oddziaływało na nich, nie pozostawiało obojętny¬ mi, oni sami w filmie Pasja upatrywali odpowiedniego dla swej wrażliwości religijnej sposobu pokazywania męki Pańskiej. Jednych do refleksji pobudzało właśnie okru¬ cieństwo, z jakim Gibson zekranizował drogę krzyżową, innych precyzja przedsta¬ wienia, dbałość o szczegóły, pozwalająca rozeznać się w realiach ówczesnej Jero¬ zolimy. Jeszcze inni dostrzegali w Pasji wysoko przez nich wartościowaną prawdzi¬ wość, realizm prezentacji, nieobecny w umownych jednak misteriach. Co ciekawe, to samo, co dla jednych stanowi główną wadę tego filmu, w oczach in­ nych staje się jego zaletą - dosłowność i brutalność przedstawienia samej męki Chry­ stusa. Dopiero taki rodzaj bodźca, zdaniem części moich rozmówców, porusza na tyle mocno, by sprowokować do refleksji religijnej. Więcej nawet, dopiero tak dra¬ styczna prezentacja męki Pańskiej prowadzi do odczuwania empatii z Chrystusem. N o tak, ale t o p r z e c i e ż właśnie o t o chodziło. W ł a ś n i e o cierpienie. M y ś l ę , ż e dzięki t a k i m s c e n o m l u d z i e lepiej m o g ą z r o z u m i e ć c i e r p i e n i e C h r y s t u s a . P r z e c i e ż , wiesz, 361 �Kamila Baraniecka-Olszewska w s z y s c y wiedzą, że za nas cierpiał i cierpiał. A l e n i k t nie zdaje sobie s p r a w y z tego c i e r p i e n i a . A tak m ó g ł się n a d n i m jakoś z a s t a n o w i ć . Z r o z u m i e ć , jak o g r o m n e b y ł o t o cierpienie. Pasja miała t o p o k a z a ć , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . Bo l u d z i e się nad t y m nie zastanawiają. A jak z o b a c z ą , t o t r o c h ę t o t e ż t a k o d c z u j ą (kobieta, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Powszechne wśród moich rozmówców jest przekonanie, że dziś ludziom nie wystarczy mówić o ofierze Chrystusa, nie wystarczą i m nabożeństwa drogi krzy¬ żowej, by dotarła do nich istota męki. Trzeba i m tę historię pokazać, a co więcej, pokazać tak, by odpowiadała ich wrażliwości, niekiedy odpornej na bardziej sub¬ telne przedstawienia. Dla takich osób niemal idealnym rozwiązaniem jest właśnie film Pasja. M i się Pasja b a r d z o p o d o b a ł a . Z n a c z y nie ze względu, ż e tam b y ł y te d r a s t y c z n e sce¬ ny ukazywane, ale ze w z g l ę d u na to, ż e Pasja jest bliska r e a l i z m u , bliska tej p o s t a c i . M e l G i b s o n m o ż e posunął się za daleko w t y m realizmie, n i e m n i e j t e n f i l m w y w o ł a ł coś. Ja słyszałem taką dyskusję na t e m a t c i e r p i e n i a tego C h r y s t u s a i m i się wydaje, że Pasja jakiś p o z y t y w n y s k u t e k wywołała. D l a t e g o ż e w i e l e o s ó b sobie nie uświadamia dokładnie, co t o jest właśnie droga krzyżowa, tak naprawdę. C o t o jest ukrzyżowanie, tak naprawdę. I t y m l u d z i o m trzeba t o p o k a z a ć . M o ż e n a w e t t a k t r a g i c z n i e jak w Pa­ sji, ż e b y z r o z u m i e l i ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Bo studiując Pismo, m o ż n a o d c z y t a ć , ż e t o m n i e j w i ę c e j t a k m o ż e wyglądać. Te sce¬ ny, k t ó r e nas przerażają, takie p o p r o s t u były. I m o i m z d a n i e m trzeba t o p o k a z a ć . Z b l i ż y ć się jak najbardziej d o tego o b r a z u , k t ó r y r z e c z y w i ś c i e się tam rozegrał. Ja my¬ ślę, ż e d o b r z e , d l a t e g o ż e c z ę s t o się t o w o g ó l e u k r y w a . T o się p o k a z u j e tak, ż e do¬ brze, że go ukrzyżowali, że go kopali, ale t o w s z y s t k o jest takie ugładzone. Takie ładne. Tam g o t r o c h ę ciągnęli, t r o c h ę g o k o p a l i i g o ukrzyżowali (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . W pewnym sensie film Pasja odkrywa przed nami realia męki Pańskiej, uzupełnia wszelkie inne przedstawienia o dosłowność, okrucieństwo, których brak mógł wier¬ nych w niedostatecznym stopniu pobudzać do rozważań nad Chrystusową ofiarą. Ofiarą, na którą składało się nieludzkie cierpienie. Gibsonowska ekranizacja wręcz wymusza zastanowienie się nad sensem cierpienia Chrystusa, ponieważ po obejrze¬ niu kilkudziesięciu minut krwawej jatki nie sposób myśleć o niczym innym. Dlatego też osoby, które w filmie Pasja widzą ten najwłaściwszy sposób oddania męki Pań¬ skiej, niejednokrotnie oglądają ten film po kawałku, rozmyślając nad kolejnymi sce¬ nami i wydarzeniami; traktują go niemal tak jak zespół biblijnych czytań, z których każde można potraktować jako odrębną część. A on o g r o m n i e cierpiał. I dlatego d o b r z e , że t a k i f i l m powstał, n a w e t jeśli dla niektó¬ r y c h jest z b y t drastyczny Ja sama niektórych scen nie widziałam jeszcze, m i m o że go d r u ­ gi raz oglądam. Bo ja t o oglądam p o kawałku, rozważając (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . 362 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Takie podejście do Pasji Gibsona czyni z oglądania jej głęboko religijne prze¬ życie. To już nie jest oglądanie filmu, to doświadczanie Pasji. Dla wielu osób szcze¬ gólnie istotne w okresie wielkiego postu i Wielkanocy Pozwala i m się bowiem przy¬ gotować zarówno na nadejście świąt upamiętniających wydarzenia prezentowane w filmie, jak i na misterium, które choć inne od Gibsonowskiej Pasji, dla tych ludzi też stanowi istotny element obchodów Wielkanocy. Bo dla m n i e t o są naprawdę t a k i e p r y w a t n e rekolekcje. Z jednej s t r o n y właśnie przy¬ g o t o w a n i e się d o tego [ m i s t e r i u m ] , ale t e ż t a k i e rekolekcje p r y w a t n e (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . O g l ą d a ł e m Pasję, tak, ale dla m n i e t o p r z e ż y c i e z b y t osobiste, nie b ę d ę o t y m m ó w i ł ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y g d o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Oglądanie Pasji jest nie tylko doświadczeniem intymnym, to także przeżycie niezwykłe ze względu na wspomniany już przeze mnie odwzorowany w filmie ideał przedstawienia losów Chrystusa. Ideał, do którego, inaczej niż w przekonaniu osób prezentujących typ symboliczny, misteriom daleko. N i g d y się nie sugerowaliśmy Pasją, n o b o nie ma sensu, no, p o d r a b i a ć c o ś , c o jest c h y ­ ba doskonałe ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Na zakończenie Oba przedstawione typy wrażliwości pasyjnej mogą się zazębiać. Osoby, z którymi miałam okazję rozmawiać, uczestniczą w misteriach, ale oglądały też film Pasja, przy t y m jedno z tych wydarzeń zrobiło na nich większe wrażenie niż drugie. Trze¬ ba jednak pamiętać, że nie chodzi t u o rywalizację między dwoma przedstawienia¬ mi męki Chrystusa. Musimy też cały czas mieć świadomość, że nie są tutaj istotne rozważania, k t o woli film, a k t o teatr, a raczej komu jakiego rodzaju impuls religijny odpowiada. N i e jest to też wyłącznie kwestia sądu estetycznego. Ocena zarówno Pasji Gibsona, jak i poszczególnych misteriów wiąże się przede wszystkim z prze¬ życiem religijnym, ze wzruszeniem, poruszeniem, ale także z przyrównaniem tych reakcji do odczuć, jakie wywołuje uczestnictwo w nabożeństwach, w innych prak¬ tykach religijnych. Niejednokrotnie bowiem moi rozmówcy, choć film wywoływał w nich o wiele większe emocje niż misterium, mówili, że sposób przedstawiania męki Chrystusa w misterium jest i m bliższy. Wrażliwość pasyjna, którą przedstawiłam, pozostaje pod dużym wpływem kul¬ tury popularnej. Z jednej strony wyraża się on w cenieniu przez wiernych rozbudo­ wanych, wizualnych przedstawień męki Pańskiej i w twierdzeniu, że ich treści trafia¬ ją do nich o wiele skuteczniej niż czytania na mszy czy nabożeństwa wielkopostne. Z drugiej strony wyraźnym znakiem mariażu dzisiejszej religijności z kulturą popu¬ larną jest niezwykły sukces filmu Pasja. Z powodzeniem spełnia on wymogi dzisiej363 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska szej superprodukcji - gwiazdy w obsadzie, napięcie, wartka akcja, rozmach sceno¬ grafii. Pod tą wpisaną w kulturę masową formą przemyca jednak treści, które dla wielu osób stanowią inspirację do głębokiej refleksji. Dzisiejsza religijność to pole przecięcia wielu porządków. To, co lokalne - organizacja swojego misterium - nie funkcjonuje już bez tego, co popularne - wszak nawet lokalne misterium niejedno¬ krotnie nosi ślady inspiracji Pasją, a podczas odprawiania drogi krzyżowej w koście­ le przypomną się sceny z tego filmu. Stąd też współczesna religijność zyskała miano religijności popularnej. W badaniach nad nią nie należy jednak pomijać wątku pa¬ syjnego i skupiać się wyłącznie na tematach dyktowanych przez model religijności ludowej. Zaryzykowałabym twierdzenie, że w religijności popularnej kult męki Pań¬ skiej zajmuje pozycję kluczową. Jak zauważa Magdalena Zowczak, w t y m typie religijności obraz odgrywa jedną z głównych ról (Zowczak 2008, s. 41). Taką też odgrywa we współczesnej wrażli¬ wości pasyjnej. Kultura popularna dostarcza mnóstwa bodźców kształtujących ten rodzaj wrażliwości, bodźców przede wszystkim wizualnych. Coraz więcej jest mis¬ teriów męki Pańskiej. Scenariusze do znacznej części z nich powstały w ciągu kilku¬ nastu ostatnich lat i ich realizatorzy pełnymi garściami czerpią z zasobów kultury popularnej - czy to przy produkcji scenografii, strojów, czy przy doborze muzyki, efektów dźwiękowych oraz świetlnych. Kolejną grupę stanowią ekranizacje męki z Pasją na czele. Film stał się źródłem dogłębnych przeżyć religijnych. Statyczny wizerunek - krucyfiks, obraz - umieszczony w d o m o w y m zaciszu czy na krańcu miejscowości nadal przypomina o męce Chrystusa, lecz coraz więcej osób zamiast wpatrywać się w martwy przedmiot, woli włączyć sobie mękę Chrystusa „na żywo" - choćby w postaci Pasji Gibsona. Bibliografia Bukraba-Rylska I . 2008 Religijność ludowa i jej niemuzykalni krytycy, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 11-30 Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Kultura religijna wiejskiego ludu pol­ skiego, Warszawa Freedberg D. 2005 Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, Kraków Hemka A., Olędzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", t. XLIV, nr 1, s. 8-14 Kitowicz J. 2003 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, t. I, Wrocław 364 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Lis M . 2005 Film pasyjny: doświadczenie misterium, w: Liturgia w świecie widowisk, red. H.J. Sobeczko, Z . Solski, Opole Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, Kraków Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Bier¬ nacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Wrocław Zowczak M . 2008 Między tradycją a komercją, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 31-44 365 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ddbf78e0ff9d53849d25dab918479db.pdf 2b920c648b8dadf9f0a023d84cff2083 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1948 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1808 Title A name given to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.47-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 II. PRZED lOO-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ ANNA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JEGO POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE. lIEJSCE W ŻYCIU NAUKOWYM I KULTURALNYM KRAJU Inicjatywa utworzenia Towarzystwa Ludoznawczego (taką nazwę nosiło ono pierwotnie) zrodziła się 'vV łon:i,e Sekcji Antr:opologic:unej Zjazdu Polskich Lekarzy i Przy,rodników w Krakowie dnia 22 sierpnia 1891 r. Projekt ten wyszedł od Seweryna Udzieli. Wtedy też utWOI"zono komitet, który milał zająć się realizacją tej uchwały. Po paru rueudanych próbach - władz·e austriackie z począt.ku nie chciały udzielić zg.ody - projekt doczekał się realizacji We Lwowie dzięklienergii Antoniego Kaliny, profesora slawistyki Uniwersytetu Lwowskiego i grupy współpracujących z nim ludzi (Czekanowskiego J., 1946, s. 34 -: 35). Od tego czasu, mimo zmiennych kolei losu, okresów wzlotu i upadku, działa ono do dziś, wychodzi również jego organ "Lud" założ,ony w pierwszym I10ku ist.nienia Towarzystwa. Jest wic;c ono nie tylko jednym z najstarszych, ale i jednym z nielicznych XIX-wiecznych towarzystw naukowych w Polsce, które działa nieprzerwanie od daty swego założenia do dnia dzisiejszego. Dzieje Towarzystwa i jego udział w naukowym i kulturalnym życiu Polski łączą się z dziejami zainteresowań kulturą ludową, a te z kolei znajdują swe uwarunkowanie w zmieniającej się sytuacji politycznej, dochodzących do głosu 'nowych ideologiach społecznych; w nowych prądach artystycznych, czy wreszcie w odkryciach naukowych, nieraz odległychod dyscyplin humanistycznych, posiadających jednaJk wpływ na kształtowanie się ich metod pracy i przedmiotu badań. Pierwsze wyraźniejsze zainteresowanie kulturą warstwy chłopskiej budzi się już u schyŁku XVIII w., jeśli nie brać pod 'liwagę starszych, sporadycznie pojawiających się utworów literaakich a tematyce chłopskiej. Związane to jest z powstającą wśród warstw oświeconych nową koncepl Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego przez autorkG na jubileuszowej sesji 90-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, wrze9ień 1985 r. �-48 PRZED lOO-LECIEM PTL cją narodu, która zaczęła dostrzegać w chłopach obywateli państwa. Ten llIowat,orskipogląd na strukturę narodu znaLazł odbicie choćby w Konstytucji 3 Maj'a, czy w Insurekcj:i Kościuszkowskiej. Ostateczna utrata niepodl,egłości zwróc~ła umysły ku poszukiwaniom sposobów przetrwania Na'1'odu. Doceni,ono wówczas wart,ość siły jaką reprezentuje tradycja narodowa, zarówno historyczna, jak i kulturalna. Zaczęto poszukiwać rodowodu własnego narodu i rodzimej kultury narodowej. Owcześni uczeni doszLi do. wn.iosiku,że bazę źródłową naszych dziejów można wzbogacić o nowe źródła, jakimi, ich zdaniem, mogły być przekazy ustne, tradycja żywa wśród warstwy chłopskiej. P,owszechne było wtedy przekonanie, że kultura chłopska, rozwijająca się w izolacji od wpływów obcych, zachowała czyste i nie skażone tradycje prasłowiańskie i prapolskie. Stud~a n.ad wiejskim fo~klaoom mogą nam więc, .jak sądzono, otwo.I'zyć drogę do rpo.znanianaI~odoWiejprzesz},Qści.W tym celu należało zbierać legendy, baśnie, pieśni na podstawie których zamierzano rekonstruować najstansze nasze dzieje. Na tEn "naukowy" kierunek ustosunkowania się do kultury chłopskiej nawarstwił się romantyzm. Romantycy dostrzegali w kulturze ludowej j'ej walory estetyczne, któr,e traktowaLi jako i1nspirację własnej · twórcz.ości aTtystycznej, przede wszystklim literrnck~ej. Oba te prądy, naukowy i artystyczny, nawzajem się uzupełniające doprowadziły do wyidealizowania obrazu wsi, do naiwnego chłopomaństwa, zaś w nauoe do Jednostronnych studiów prawie wyłącznie nad folklorem slownym. Niemniej dały one impuls do zainteresowania się wsią i zaowooowały licznymi z:bio'rami¢eśni i podań. PewiEIn ,odwrót od bezkrytycznego uwielbi'eIlia dla kultury chł-opsbej przyniosła rzeź galicyjska 1846 r. (posern-Zieliński A., 1973, s. 56). Zaczęto temz patrzeć na wieś bardziej krytycznie. Pierwszym uderzeniem w wyideali'zowany świat kultury chłopskiej stała się praca Ryszarda W.incentego Beirw;ińskiego, Studia o literaturze ludowej, gdzie autor dowodzi, że £'olklor chł'opski bynajmniej nie jest czystym tworem rodzimej tradycji, paeciwnie - że reprezentuje zlepek wątków ogólno-€uropej·skich przejętych przez chłopów za pośrednictwem dworu i kościoła (Ber'WińskliR. W., 1854). Do zmiany spojrzen:i1ai metody zbierania i analizowania materiałów t€!Tenowych przyczyruiło się także na!Tastająoe na Zachodzie 'znaczenie nauk przyrodniczych i przenoszenie do humanistyiki, choć z pewnym opóźnieniem, metod i teoriIi -zaczerpniętych z nauk przyrodniczych i ścisłych (np. ewolucjonizm). Doda1Jlmwym wreszcie czynnikiem, który przyniósł nowe, bardziej krytyczne spojTz,en,ieludoznawców stał się pozytywizm zrodzony po upad·ku Pow:stania Styczniowego, a żywy i twórczy do ko,ńoo XIX w. �PRZED lOO-LECIEM PTL 49 W szczególnych warunkach, w jakich znajdował się wówczas Kraj, dwa pierw:sze kierunki: poszukiwania korzeni własnej kultury i ,romantyczne idealizowanie polskiej wsi (mimo naukowej krytyki tego ostatni,ego spojrzenia na rzeczywistość) przetrwały w naszym ludoznawstwie dłużej, godząc się z pozytywiz:rpoem,a przynajmniej nie wzbudzając namiętnych polemik, jak to było w literaturze pięknej. We wszysiJkich tych spojrze.niach .na kulturę wsi dominow.ało nastawi'enie patriotyczne, którego celem nadrzędnym byŁo podtrzymanie ducha tradycji narodowej. Te wyraźne trendy, które możemy obserwować w całej podzielonej między zaborców XIX-wiecznej Polsce występowały w różnym nasileniu w różnych zaborach. Pierwotnie w Polsce porozbi<orowej życi'e intelektualne koncentrowało się w 2 ośrodkach, w Wa,rsZJawiei WJlni,e).DopLero po .klęsce Powstania Listopadowego Rosja, systematycznie niszcząc wszelkie ogniska polSlkiej kultury. zamknęła tam uniwersytety i towarzystwa naukowe. Stan taki przetrwał do początków XX w. W Małopolsceośrodikiem życia umysłowego stało się Wolne Miasto Kraków (1815 - 1846 r.), później także Lwów jako stolica Galicji. P'o likwidacji W'olnego Miasta i woie\leniu Krakowa do Austrii życie intelektualne na krótko przygasa, by odrodzić się już po kilku latach. Dopiero jednak po klęsce Austri,i w wojnie z Prusami i uzyskaniu przez GaLicję autonomii (1866 T.) życie naullmwe i kulturalne tej części Polski rozkwita z niemal pełną swobodą. Lata siedemdz-iesiąte i następne to żywiołowy rozwój istniejących ci.powstanie nowych placówek naukowych. I tak w Galicji działają 2 uniwersytety, w Krak,o,wie i we Lwowie. w Krakowie powstaje w 1872 r. Akademia Ul11liejętniOści(Hulewicz J. 1958). Wtedy też zaczynają tWOirZYĆ się i rozwijać placówki, któr,e w svvym programie mają także badania kultury ludowej, jak np. powstała w 1873 r. Komisja AntropologiC'zna Aikademti Umiejętności~. Podczas gdy w Galicji powstają instytucje naukowe zrzeszające większą liczbę za.interesowanych osób, w Warszaw:i€ tego cm su zainteresowania kulturą ludową mają cha.rakter incjatyw indyWJidua1nych opartych ,o prywatny majątek poszczególnych entuzjastów-mecenasów. Tak np. powstało czasopismo etnogTafiC'z.ne"Wisła" zalożone w 1887 r. prz'ez literatów: Artura Grus2)eckiego i Adolfa DygasińSlkiego (Kapełuś H., 1982 c), przejęte już po, l'iOlkuprzez Jana Kadowicza którego zasługi dla ludoznawó:twa są ogromne, zar6wno dzięki jego własnej twórc2'Ości naukowej, jak dzięki umi€ljętnemu ki€rowaniu redakcją "Wisły", która była w ~ Komisja Anitropologiczma Akademii Umiejętności 'Z!ostała powoł,ana do życia uchwałą z 1873 r., a ukonstytuowala się w 1874 r. W trzy lata później Komisja zaczęła wydawać Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, gdzie zna1azły miejsce również artykuły etnograficzne (Kutrzebianka A., 1948, s. 16 - 17 oraz Jawollska E., 1982). 4 Lud. t. LXXII �50 PRZED lOO-LECIEM PTL owych czasach jednym z najlepszych czasopism etnograficznych w Europie (Kapełuś.H., 1982 a). Bardzo istotnym elementem rozwoju XIX-wiecznego ludoznawstwa była działalność Oskara l(,olberga zlapoczątkowana w 1839 r. terenowymi badaniami folklorystycznymi 3. Kolberg, jak wielu jemu współczesnych, wy;szedł z pozycji romantyzmu i patDiotyc:zmej myśli ocalenia dla skarbca kultury narodowej bogactw foLkloru wiejskiego. Po dwudziestu kilku latach zbierania, opracowywania i publikowania pieśr..i, po dogłqbnym poznaniu kultury ludowej i przemyśleniach metod jej zbierania i utrwalania w publikacjach, podjął plan opracowania oałego obszaru przedrozbiorowej Polski w formie monografiii Iregionalnych. Prócz folkloru słownego miały one zawierać również (i tu widzimy nowatorstwo Kolberga) dane z kultury mat~rialnej, społecznej i duchowej. Jak wiemy, zamiar swój zrealiz.ował, a równocześnie regionalna monografia kolbergowska stała .się na wiele dziesiątków lat wzorem dla współczesnych mu i przyszłych badaczy. W tej atmosferze coraz żywszego zainteresowania Ikulturami warstw nieelitarnych, nie tylko u nas, ale w całym ówczesnym cywilizow·anym świecie, zaczyna rodzić się potrzeba wymiany myśh, już nie tylko drogą publikacji, ale w formie bezpośrednich kontaktów. Zaczynają więc powstawać zrzeszenia ludzi o podobnych zainteresowaniach. P.ierwsze towarzystwo naukowe zrzeszające ludzi zainteresowanych człowiekiem i jego kulturą powstało w XVIII w. we Francji (Soci0te des observaleurs de l'homme, 1789 r.). Następne to Societe ethnologique (Paryż 1839 r.). szczególnie ważne, gdyż tu użyto już słowa "etnolog,ia". O kUka lat młodsze jest Ethnologioal Society ·of London (1843), a później wiele innych w różnych krajach Europy i Ameryki i(Gajkowa O., 19'59, s. 6 i 17 oraz tejże: 1967, s. 45aneks 2). Dla etnografii polskiej naj'ważniejszy będzie roik 1895 data powstania Towarzystwa Ludoznawczego. Jakkolwiek w stosunku do Francji ii Anglii jesteśmy spóźnieni o pół wieku, to biorąc pod uwagę kraje Europy Środkowej i Wschodniej znajdujemy się w czołówce. Przy narodzinach Towarzystwa dominującą rolę odegrał Antoni Kalina, profesor filologii słowiańskiej na uniwersytecile lwo'wskim, sam pochodzenia chłopskiego, doskonale obznajomiony z problemami wsi. Kalina został pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego i redaktorem "Ludu", a godność tę piastował przez 10 la,t. Zrzekł się jej już j'ako człowiek ciężko chory, na nok przed śmierClią (Kapełuś H., 1982 b, s. 344- 3 Oskar KO'lberg, jego koncepcja kultury ludowej i dorobek naukowy aoczeły się wielu opracowań (między innymi Millerowa E. i Skrukwa A.. 1982). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od 1961 r. prowadzi reedycję Dzieł Oskara Kolberga i sukcesywnie wydaje jego dalsze prace, dotąd nie publikowane. �PRZED lOO-LECIEM PTL 51 - 345). Dziesięć lat jego rządów to najwspauialszy okres rozwoju Towarzystwa. Kalina wypracował jego model, położył podwaliny zarówno ideologiczne, naukowe, jak i organizacyjne pod jego istnienie, on wprowadził je w nurt życia naukowego i społecznego Polski, on również wyr'obił mu markę na międzynal'Odo-wym ryniku nauko'wym. Na pierwszym zalożyci€lskim zebra;niu, na które przybyło 64osoby, utworz'ono B sekcji: archeologiczną, antropologiczną, jęzY'koznawczą, geograficzną, literacką, muzyczną, przemysł,ową i socjologiczną. Członkowie Towarzystwa dzielil,i is,ię na 4 grupy: członków założyci~li, jaik np_ Biblioteka Kórnicka, honorowyc~1 - np. hrabia Władysław Dzieduszycki założyciel Muzeum we Lwow.i'e, inicjator i mecenas wielu wydawnidw etnograficznych, czy też Jan Karłowicz redaktor warszawskiej "Wisły". Następna grupa to członkowie korespondenci, inaezej zagraniczni, których u począt:ków Towarzystwa było 7. Znajdujemy wśród nich takie nazwiska jak Lubor Niederle czy Aleksander Bruckner, wówczas profesor uniwersytetu berlińskiego. Wreszcie czwartą grupę stanowilii członkowie zwyczajni krajowi, wśród których spotykamy wiele wybitnych nazwisk ludzi, którzy na stałe wpisali się w ka,rty histor1.i kultury i nauki polskiej (Gajk,owa O., 1967, s. 10). ObOlknich- jednak spotykamy tu licznych amatorów, zwłaszcza nauczycieli, ale ,i innyah zawodów nie wyłączając gospodarzy wiejskich, dziE:kiczemu Towarzystwo ma charakter w pełni demokratyczny, a równocześnie ścisłe powiązanie z teTenem. Towarzystwo od razu naw,iązał,o współpracę z podobnymi towarzystwami zagranicznymi, z.ałożyło własną bibliotekę, wreszcie, co szczególnie nas zaskakuje, w 3 mieSliące po ukonstytuowaniu się v.rydalo pierwszy tom "Ludu", który stał się podstawą szerokiej krajowej :i międzynar,odowej wymiany, a tym samym rozwoju zbiorów bibliotecznych. Dotąd mówiliśmy o atmosferze, jaka poprzedziła powstanie Towarzystwa Ludo'Znawczego i o jego stronie organizacyjnej. PowJ'óćmy do spraw .najważniejszych, do eelów jakie sobie postawiło, sposobów ich realizacj'i i oddźwięku społecznego jaki znajdowały jego akcje. Należy przede wszystkim podkreślić, że TowarzystWio było pierwszą ,i na wi-ele lat jedyną instytucją skupiającą ludzi o zainteresowaniach ludoznawczych, przez co rozumiano zarówno dzisiejszą etnografię i etnologię, jak i folklorystykę, antropologię i inne nauki o człowieku (o czym świadczą nazwy jego sekcji). Nie byŁo bow,iem wówczas ani katedr uniwersyteckich a specj'alności etnograficznej, ani muzeów etnog;raficznych, zaś Akademia Umiejętności uwzględniała co prawda w pr'ogr-amie swej Komisji Antropologicznej i jej wydawnietwie te~matykę ludoznawczą, niemniej działo się t;o niejako na marginesie jej głównej działalności. Dopierro w 15 lat później w 1910 r. powołano we Lwowie pierlWS'Zą w Polsce katedrę etnografii (CzekanlQlwski J., 1946, s. 58), która zresztą �~2 PRZED lOO-LECIEM PTL po roku zakończyła swój żywot, by odI'odzić się dopiero po I wojnie światowej. W 19 lat po założeniu Towarzystwa Ludoznawczego powstała przy Komisji Antropol'ogicznej Akademii Umiejętności samodzieLna Sekcja Etnograficzna. Jak więc widzimy, od chwili swego powstania do uzyskania przez Pols.kę niepodlegiości' w 1918 r. Towarzystwo Ludoznawcze było wlaściwi'e jedyną trwale działającą polską instytucją eitnograficzną· Celem Towarzystwa, jak zresztą wszystkich działających w tym czasie ludoznawców \ było zbieranie i opis współcześnie jeszcze żywej kultury ludowej. MÓWi o tym Strzelecki w jednym z tomów Ludu: "zadaniem etnogra£;ii jest. odtworzyć obraz życia narodu, począwszy od najdawni'ej,szych prz'edhist0rycznych czasów, a w szerszym zakresie zbadać cywilizacyjny r'Ozwój ludzkości ... zadaniem Towarzystwa: 1) uratować i zachować przy życiu t,o, C'oobok i pomimo postępu oświaty i cyw:ihzacji ilstnieć mogło i powinno, 2) ur2.tować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" (cytuję za Gajkową, 1967, s. 14). Obszarem penetracji naukowej Towarzystwa miała być przede wszystkim Polska w swych granicach przedrozbiorowych. Odnotować tu nal€lży, że łamy .,Ludu" otwarte były, zgodnie z powyższymi założeniami, także dla innych narodów zamieszkujących dawną P'Olskę. Wśród zalożycieli Towarzystwa Ludoznawczego w,idzimy Ukra:iilc6w, a jednym z najbardziej aktywnych w walce o zatwierdzenie przez władze państ.wowe Towarzystwa był Ivan l:'~rana<,o,pisarz i uczony ukraiński. Towarzystwo poprzez arty;kuły naukowe, publikowanie prac materiałowych, sprawozdani:a i recenzje zamieszczane w "Lud~i'e" mialo .informować społeczeństwo polskiec6 dzieje się na niwie ludoznaM'stwa poza naszymi ganicami, a równocześnie ;informować zagranicę o życiu naukowym naszeg'O kraju. Nie tyLko j~dnak cele naukowe miał na uwadze założyciel Towarzystwa Kalina. W I tomie "Ludu" pisze on: "Dziś, :kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, poWi1nniśmy z.acząć budować 'Od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" {cytuję 'Za Gajkową, 1967, s. 13). Widzimy tu wyraźne społecznikoiWsikie nastawienie Kaliny, jego myśl, że Towarzystwo powinno służyć toakże sprawie chł,opsk:iej. O kierunku działania Towarz)7istwa najlepiej informują nas roczniki "Ludu". Wiemy więc, że jakkolwiek zał.ożone przez inteligentów, już od sameg10 początku było otwarte dla wszystkich, którym "sprawy ojczyste" 4 Pr,agnę zwróeić uwagę, że archaicZJ!'lie dziś dla nas brzmiący termin "ludomawl:>two"nie jest niczym innym jak spolszczonym terminem "etnolog,ia" == wiedza o człowieku, poznanie ("znawstwo") czlowieka. Świadomi tego byli autorzy przelomu XIX i XX w., którzy w pierwszych numerach "Ludu" używają tych dwu terminów wy'miennie. �PRZED lOO-LECIEM PTL 53 nie były obojętne, bez względu na ich stopień wykształcenia. Szybko też szeregi Towarzystwa zasilili nauczyciele, często sami wiej9kiego pochodzenia, którzy rozsiani po zapadłych wilOsk~ch całej ówczesnej Galicji nie tylko wstępowali w szeregi członków Towarzystwa, ale również zasilali łamy "Ludu" zbieranymi przez siebie materiałami (Kapełuś H., 1982, b, s. 339) 5. Towarzystwo starało Elię zaktywizować społeczeństwo, zachęcić do pracy, pokierować badaniami amatorskimi i ukierunkować je. Ogłasza się więc w "Ludzie" instrUlkcje dla zbieraczy folkloru, publikuje kwestionariusze, informuje co i jak należy zbi:erać, a następnie rec1aikcja przeI'edaguje, nieraz bardzo nieudolnie przygot'owane, aczkolwiek ciekawe w swej treści materiały nadesłane z terenu. Towarzystwo tego czasu, jak ,i póżniej, miało na uwadze cele ni'e tylko naukowe i społeczne, ale patriotyczne i oświatowe. Te ostatnie realizowane były przez aktywizowanie np. nauczycieli, ale i innych członków i sympatyków, do akcji zbierackich i rozbudzanie u nich tym sposobem zainteresowań intelektualnych, a równocześnie informowani'e społeczeństwa o wartościach kultury wiejskiej. Miało ono również na celu zintegrowanie ludzi interesujących się sprawami kultury ludowej. Cel ten w pełni osiągnięto. Pomięd,_y Zarządem Towarzystwa i Redakcją "Ludu" a wszystkimi liczącymi się wówczas ludoznawcami panowała harmonia i współpraca nie znana w tym stopniu już chyba nigdy potem w środowisku etnograficznym. Pierwszym członkiem honorowym został Km'łowicz, redaktor warszawskiej "Wisły", a kiedy temu ostatniemu czasopismu groziła likwidacja, członkowie Towarzystwa LudoznawcZego uchwalają apel o jego zachowanie (Kapełuś H., 1982 b, s. 274). Widzimy żywą współpracę przez wzajemne zasilanie artykułami między "Ludem", "Wisłą" a wydawnictwami Akademii Umiejętności. Akademia wspiera finansowo "Lud", który nie posiadał żadnej dotacji i wydawany był wyłącznie z prywatnych datków członków i mecenasów Towarzystwa. Rola naukowa Towarzystwa polegała jaszcze i na tym, że w początkach swego istnienia wykształciło wielu ludoznawców. Dali się oni później poznać jako znani badacze. W braku katedr uniwersyteckich korzystanie z porad redakcyjnych, z publikowanych w "Ludzie" kwestiona;riu5 Warto tu podkreślić rolę nauczycieli :szkół ludowych, jak je wtenczas nazywano, w zbieraniu i opracowyw,aniu, a następnie publi'kowaniu materiałów etnograficznych. Najwybitniejsi z nich to Seweryn Udziela, Ludwik Młynek, Jan Swiętek - ale także bardzo wielu innych mniej znanych zbierało materiały i publikowało je w "Ludzie", lub przekazywało wyniki ankiet i opisy d,n Redakcji ..Ludu" dla dalszego, syntetycznego wykorzystania. �54 PRZED lOO-LECIEM PTL szy, dyskusje z Redakcją przy publikowaniu materiałów własnych, spełniały rolę "terminowania" naukowego, zastępowały systematyczne studia na uczel<ni. Jeszcze na przełomie XIX i XX w., a więc w okresie pnwstania i dynamiczneg.o rozwoju Towarzystwa, ludoznawstwo czy też etnografia nie były LI nas traktowane ja,ko samodzielna dyscyplina. Wystarczy przejrzeć listę osób związanych z "Wisłą", z Komisją Antropologiczną Akademi.i Umiejętności, czy Towarzystwem LudoznawC'zymi "Ludem" żeby stwierdzić, że nikt z nich (może z wyjątkiem Ci1szewskiego i później Krzywickiego) nie był pr,ofesjo'nalistą. By1i to antropologowie, archeolodzy, historycy, językoznawcy żeby wymienić tylko pokrewne dyscypliny, nie mówiąc o przedstawicielach nauk przyrodniczych i innych. J ak pisze w Historii Etnografii Polskiej A. Posem-Zieliński, dla usamodzielnienia się dyscypliny naukowej potrzeba m.in. profesjonalizacji zainteresowań, powstania instytucji naukowych o określonym pI'ofilu badawczym, wreszcie wzrostu rozważań teoretycznych i metodologicznych (P03ern-Zieliński A., 1973, s. 29). Niewątpliwi'e Tovvarzystwo spełniało dwa pierwsze z tych warunków kształcąc ludzi i dając im bazę instytucjonalną - i tu leży jego bardzo istotna r,ola w r<ozwoju etnografii polskiej. Ludoznawstwo galicyjskie nie tyle szukaŁo nowych rozwiązań teoretycznych i metodologicznych co, wzorem !<Jolberga, gromadziło materiały na potrzeby przyszłych sytnez, a swą pracę naukową traktowało po trosze ,.jako służbę społeczną, której celem jest utrwalenie dla przyszłości ginącego świata kultury cMopskiej" jako założeniach ideologiczno-!1aukowych Seweryna Udzieli pisze Elżbieta Jaworska (1982, s. 190). W pierwszym okresie działalności Towarzystwa badacze z nim związani przyjęli modny wówczas w nauce europejskiej ewolucjonizm. Dopełnił się więc ostatni warunek usamodzielnienia się etnografii jako dyscypliny naukowej, eo zaowocowało powolaniem we Lwowie w 1910 r. pierwszej w historii Polski katedry etnografii (Cw1(anow3ki J., 1946, s. 58). Nie jest istotne, że po roku przestała dZ1i'ałać.W,ażne i Qwocne jest natomiast, że uczyniono pierwszy krok ku wyodrębnieniu etnografii jako Isamoistnego studium uniwersyteokiego, że powstał w ten sposób precedens. Tymcw.sem po śmierci Kaliny Towarzystwo znacznie obniża swą aktywność. Kolejni jego prezesi są na ogół wybitnymi uczonymi, lecz w innych dz'iedzinach wi€dzy i rzec :można "nie mają serca" dla ludoznawstwa. Wr€szcie nadchodzi I wojna światowa, która ostatecznie paraliżuje wszelkie inicj1atywy. Niemniej jeszcze przed jej wybuchem w redakcji "Ludu" zaznacza siG nowy prąd. Wchodzi wówczas do akcji grupa młodych, daw- �PRZED lOO-LECIEM PTL 55 nychćó ypendystów Ossoli:neum, z Adamem Fischerem na Gelei redakcja znacznie więcej uwagi zaczyna poświęcać problemom teoretycznym 6. Okres międzywojenneg,o dwudziestolecia to czas dym.amicznego rozwoju polskiej etnografii. Na wszystk~ch uniwersytetaoh, tych już istniejących, odbudowanych po okresie niewoli, jak i tworzonyoh od nowa, powstają katedJ'Y etnografii. W niektórych ośrodkach działają nawet przez pewien czas ::-ównolegle po dwie katedry (np. w Krakowie wykładają przez pewien czas równolegle Moszyński 'i Bystroń, w Warszatwie Krzywieki i Poniatowski). W Polskiej Akademii Umiejętności zaczyna działać świeżo wyodn;bni·ona Komisj.a Etnograficzna, powstają Hczne muz·oo 'etnograficzne lub z rozbud{)waiIlymi działa!II1ietnograf!icLnymi. Entuzjazm tJowarzy~zący odbudowie niepodległego Państwa sprzyja także ()rganiwwaniu od nowa nowej dyscyphnyetnografii. Uczeni czują się zwolnieni z patriotYCZl1<>gO obowiązku dokumentowania kultury tradycyjnej, dla której już tak wiele zdziałały poprzednie pokoleni.a. CaŁe społeczeństwo, a wraz z nim nauka polska zapatrzone jest w przyszłość, w to co nowe, co mówi o rozwoju, o procesie tworz·enia nowych wartości. Polacy podzi'el'eni do niE.da\':na kordanami zaborców mają ter.az swobodę kontaktowania się, bezp{)sredniej wymiany myśli, otwierają się granice Państwa (co szczególnie ważne dla dawnego zaboru rosyjskiego oddzielonego przed I wojną o~l państw Europy Zachodniej barierą paszportową), umożliwiając kontakty z nauką światową, czy to osobIste, czy przez swobodny dostęp do literatury innych krajów. W tych warunk,ach Towarzystwo Ludoznawcze, któr·e do I wojny światowej było jedyną instytucją etnograficzną, traci n<'łzmaczerniu tym bardzlej, że jak wspomnieliśmy w okres międzywojenny weszło ono \v ni'e najlepszej sytuacji wewnętrznej. Towarzystwo okresu międzyw1oj·ennego zmienił,o zasadniczo swą struktur,;. cele .i działalność. Stało się to dzięki grupi;e ,osób, które t'eraz objęły w nim rządy, a przede wszystkim dzięki J.anowi Cze:katnowslciemu,którego osobowość zaciążyła zdecydowa.nie na losach T,owarzystwa. Został on prezesem Towa,rzystwa, którą to funkcję piastował przez 19 lat. Sekretarzem był Adam Fischer, który równocześnie sprawował funkcję redakt()Ta "Ludu" (pełnił ją przez bhSlk,o30 lat). VII 1921 r. wstaje za}.ożone w Warszawie PoLskie Towarzystwo Etnologiczne (Gajkowa O., 1967, s. 19). Lista jego członków to lista wszystkich najwybitniejszych naszych koryfeuszy ill'auki tej epoki, co zapowiada mł,adf'mu T'owa-rzystwu świetną przyszlość naukową. U samego początku raz " _-\dam Fischer został wybrany sekretarzem Towri.l"zystwa Ludoznawczego w 1910 r. (Kapeluś H.. 1982 b, s. 348). p'!f':-WSZY po �56 PRZED lOO-LECIEM PTL swego istnienia zostaje ono wzmocnione dzięki fuzji, jaka dokonuje się między Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Etnologicznym, przy czym Towarzystwo Ludoznalwcze staje się, za zgodą swego Zarządu, jedynie prowincjonalnym, aczkolw.iekautonomicznym oddziałem Towarzystwa Etnologicznego 7. Fuzja ta ma w pewnym stopniu charakter unii person,alnej - dotychczasowy prez·es Towarzystwa Ludoznawczego, prof. Czekanowski zostaje prezesem P.olskiego Towarzystwa Etnologicznego. Tak wspaniale zapowiadające się naukowo Polskie Towarzystwo Etnologiczne z'awi,odło pokładane w nim nadzieje. Jeg,o członkowie zajeci byli budowaniem własnych kateldr ;i organizowaniem nauki i -nie miel: czasu dz·iałać na rzecz nOiWoprzez siebie stworzonej .instytucji. Podnosi się coprawda w tym ·czasie metodologiczny poz~om "Ludu", ale właś,nie na tle sporów metodologicznych następuje rm.łam między członkami redakcji. Po kilku latach taiki'ejpróby, dzięki zagwamntowanej autonomiczności "Oddziału Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Etnolog.icznego" odrywa się .on od Warszawy i powraca do pierwotnej struktury i stylu działalności jako Towarzystwo Ludoznawcze. Drugim zamachem Ula całość Polsiki.ego TOWIa,rzystwaLudoznawczego była uchwała Zgromadzenia z dnia 12 maja 1926 r. 'o oddaniu ..\\0"1 wieczysty depozyt" zbiorów etnograficznych oooz biblioteki ZakładOWi Etnologicznemu Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Podyktowane to by lo 00 prawda brakiem miejsca na przechowywanie rosnącego stale księgozbioru, niemniej stwarzało zagrożenie utraty biblioteki na rzecz Z'CłJkładuuniwe:nsyt-eClkiego 8. Jak jednak wyn-ik'a z dalszych losów tej hi7 Począwszy od t. 21:1922 r. "Lud" przestaje być organem Towarzy.,twa Ludoznawczego - zostaje ono jedynie wydawcą tego czasopi~ma. Wyraz tcmu daje okładka g·dzje czytamy: "Lud, Organ P.olskJiego Towarzystwa Etno,lo,gicznego. wydawany przez Pols.kJie Towarzystwo Ludoznawcze we Lwow.ie". "Lud" zachowuje dawną numerację tomów. ale równocześnie, jako "Seria II". czyli seria już Pols:kJiego TowaHystwa Etnologicznego, posiada drugą numerację zaczynająca się od ,,1". Dla przykładu: Tam 23 ma na str·onie tytułowej podanc "Seda II, tom III, rok 1924 Ogólnego zbioru tom XXHI", a miej:sce wydania to już nie Lwów. siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale "Lwów-Warszawa-Kraków-Poznań -Wilno". W czym zaznacza lS·ięogólnopolski za,sięg działalności Polskiego Tr)warzystwa Etnolog·icznego. Sytuacja taka trwa do tomu 31:1'932 r., czyli przez 11 tomów. Dopiero tom 32 ma w nagłóW!ku z powrotem: "Lud, Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie" ~nie'mniej, obok numera'cji ciągłej, zachowano nadal numerację serii II. Nadmienić tu należy, że Gajkowa mylnie, podaje jakoby pod firmą PTE wyszło tylko 4 tomy Ludu (t. 21 - 24) (Gaj kowa O., 1967, s. 20 - 21). 8 Por. Dziesięcioleoie Zakładu Etnologicznego Uniwersytetu Jana KaZJ'mierza we Lwo·wie (1924 - 1934), "Lud", t. 32:1933 r., s. 1084. Gajkowa mylnie podaje jakoby decyzja o przekazaniu Biblioteki PTL zapadła na Walnym Zgromadzeniu 26.VI. 1934 (Gaikowa O., 1967, s. 25). W protokole tego zebrania nie ma mowy o ,)rzeka- �PRZED UJO-LECIEM PTL 57 bhoteki, była ona wyodrębniona ze zbiorów bibliotecznych Zakładu Etno-logicznego, dzięki czemu Towarzyst,wo mogło ją odzyskać po II wojnie światowej. Dzięki temu, że Polskie T'Owarzystwo Etnologiczne okazało się być efemerydą, która szybko zakończyła swój żywot, zostało uratowane Towarzystwo Ludoznawcze, aczk,olwi'ek w niczym nie przypominało już te-· go Towarzystwa, jakie stworzył i tak świetnie rozwinął Kalina i grupa jego współpracowników. Ówczesny Zarząd, a właściwie jego prezes, latami nie zwoływali Walnych Zgromadzeń, nie organizowali posiedzeń nauko-wych, a tym bardziej popularno-naukowych Nie inter,esowano się zupełnie członkami Towarzystwa, nic też dziwnego, że i,ch licz,ba z około 500' w 1904 L, czyli jeszcze wcz'asie p:I'ezesury Kaliny, spadła u schyłku okresu międzywojennego do 78 członków "i w doda1!kupłacących słabo" (Czekanowski J., 1946, s. 78) 10. Poważną konkurencją dla Towarzystwa stało się też utworzenie na Uniwersytecie Lwowskim "Koła Nauk Antropologicznych", do którego wLStąpilirównież etnografowie, które "stało się bardzo rychło jednym z najżywszych ośrodków gromadzących mł,odzież '0 zainteresowaniach naukowych 'i odgrywało dosyć dużą mIę w jej życiu towarzyskim" (Czekanowski J., 1946, s. 76) ". Cała dzialalność Towarzystwa w okresie międzywojennym skupiała się na wydawaniu "Ludu" (w latach 1895 - 1914 wyszło 19 tomów, wokresie międzywojennym do 1939 r. 16 tomów), którego poziom naukowy podniósł się znaczni'e. Stał się on piJsmem o szerokim tematycznie zasięgu na sku tek zdominow'ania etnografów przede wszystkim przez antropologów, ale także językoznawców, polonistów i inne pokrewne specjalności. Równocześnie, dzięki konsekwentiuie prowadzonej wymianie "Lu-g. za ni ubilioteki. Czyt.amy tam natomia.st, że -księgozbiór liczył wówczas 1519 dZ1ieł,. w tym 346 czasopism ("Lud", t. 32: 1933, s. 184). 9 Owczesny prezet; Towarzystwa pisze o okresie międzywojennym: ,.Ześrodkowawszy działalność naukową w dobrze funkcjonujących pracowniach uniwersyteckdch nqe przywiązywaliśmy, być może niesłusznie, w.iększej wagi do zebrań naukowych Towarzystwa" (Czekanowski J., 1946, s. 76). 10 Najlepszym dokumentem dla tych czasów są wychodzące w okresie międzywojennym tumy "Ludu". Jest Ito pewnego rodzaju anty-ź,ródło, gdy o maraźmie organizacyjnym wnioskować możemy raczej z braku informacji o dział,alności Towarzystwa. Nato-mia~'it obraz tego jak ono wtedy wyglądało nakreślił jego ówczesny prezes, z dużą dozą samoikryty,cyzmu pisze: "Nie kwapi!]oiśmy slię też ... ze zwoływaniem Walnych Zgromadzeń . _. wszelka trasika o nich (.członków PTL) wydawała się nam bezcelowym marnowaniem czasu i energii" (Czekanowski J.. 1946, s. 77). II O działalności Kola bardzo interesująco pisze prof. Franciszek Wokroj. w swych nie publikowanych w.spomnieniach. �58 PRZED lOO-LECIEM PTL du" na inne wydawnictwa krajowe i zagm:niczne powiększała się systematycznie biblioteka Towarzystwa, zde1poiHoIwana - jak to już było powiedz:iane - w Za1kładzie Etnologii Uniwersytetu, gdzie służyła studentom i pmcownikom naukowym. Dwudziestolecie międzywojenne Towarzystwa ocenia Czekanowski jasno i lapida:t1nie. Pisze on: "Zarząd Towarzystwa Ludoznawczego, zapomniawszy o tym, że jest emanacją jego cz1onków, przestał się nimi interesować, 00 spowodowało ich konsekwentną, aczkolwiek powolną dezercję. Natomiast Prezydium, również zapomniane przez Zarząd, przeist'oczyło się w przedsiębiorstwo wyda:wnicze, subwencjonowane przez Ministerstwo Wyznań Religijinychi Oświecenia Publicznego oraz przez Fundusz Kultury Nal1odowej, podporządkowane troskom bibliotecznym Katedry Etnologii Uniwersytetu Jana Kazimierm" (Czekanowski J., 1946, s. BO - Bl). Zrezygnowanie z organizowania życia :naukowego poprzez konferencje, referaty naukowe, z przyCIągania ludzi o zainteresowaniach etnograficznych, z propagowania wśród szerszych rzesz społeczeństwa wiedzy o kulturze ludowej i z gr'omadzenia materiałów opisowyoh było niewątpliwym odejści1em od pierwotnej koncepcji TowarzY1stwa. Również fakt z,robienia z Towarzystwa instytucji czysto lokalnej, lwowskiej, służącej wyłącznie celom katedr uniwersyteckich stało się zaprzeczeniem aspiracji Kaliny i piervy'szych członków Towarzystwa, którzy mimo podziału kordonami starali sif~ o utrzymanie kontaktu li współpracy z całY1m terenem dawnej Polski. Wreszcie "Lud", w okresie międzywojennym nadal jedyne czasopismo naukowe naszej dyscyphny, przestał być czasopismem ściśle etnograficznym. Należy jednak podnieść również pewne pozytywne zmiany, jakie dla Towarzystwa przyniósł okres międzywojenny - 'a wszystkie one łączą się z osobą Adama Fischera, :sekretarz'a Towarzystwa i redaktora "Ludu", w tym czasie już profesora etnografii Uniwersytetu Lwowskiego. On bowienI założył wtedy Archiwum T'owarzystwa, prowadził wymianę "Ludu" z ponad stu instytucjami, wzbogacając w ten sposób bibliotekę. On też przystąpił do wydawani'anowej serii Prac EtnograjicznYlch, których ukazały się 4 zeszyty, zaś piąty, znajdujący się już w druku, został zniszczony przez okupantów (Czekanowski J., 1946, s. 78). W miarę regularnie ukazywał się również "Lud". Okres II wojny światowej znamionuje całkowite zahamowanie działalnościorganizacyj:no-naukowej w Polsce. Żywotność naszego narodu dała jednako sobie ZJnać ,natychmiast po zak,ończeniu działań wojennych. Już 12 paździer:nika 1945 r. gI'Ono dawnych lwowsk,ich działaczy Towarzystwa Ludoznawczego, któI'e znalaz10 się w Lublinie, zwołało pierwsze powojenne zebra,nie, reaktywujące jego działaLność na nowym miejscu i �PRZED lOO-LECIEM PTL 59 w Hó',vej sytu'3cji politycnn{)-społecznej. Warto ku ich chwale wymienić nazw~,:,ka tych pierwszych inicjat'mów i organizat'orów, których dziełem było zwołanie pierwszego powojennego Walnego Zgf\Omadzenia członków. Byli nimi: J. Czekanowski - spiritus movens odrodzenia Towarzystwa, J. Gajek, L. Halban i J.lVIydlarski (Gajk{)wa O., 1~67, s. 27). 22 listopada 1945 r., ~ 50-tą rocznicę powstania Towarzystwa, zwołano w Lublinie XXI WaLne Zgromadzen~e, 'na którym wybrano Zarząd i gdzie zapadły ważne. obowiązujące do dziś uchwały. Na,kreślono plan prac organizacyjnych ~ naukowych, wracając do pier~otneg{) zainicjowanego przez Kalinę o,wa~":ego charakteru T'owarzystwa, ale z podk.reśleniem w statucie jego nauKowości. Niezwłocznie też nowy Zarząd, jaki czł,oHkowie. których liczba już w piorwszych miesiącach działaLności wZT\osła do około 200, przys~ąpili do linlensywnego działani.a. Udał'o się wyni'eść z pożogi wojenn'Ó} bibliotekę i archiwum, a przede wszystkim zapał i bezinteresowną chęć :lziałania dla dobra Towarzystwa i nauki polskliJej. Towarzystw,o spotkało "ię z poparciem etnografów z całej P'ol'ski, stał,o się prawdziwą reprez2:1tacją naszej dyscypliny'". Głównym mot'orem wszelkich poezyni:lń był v.'ledy pełen dynamizmu i Ii:nicjatywy Józef Gajek (K.owalska-Lewicka .:l, .. 19H5, s. lH - 22), za.ś patronował całemu prz·edsięwzięciu i wspi-er:ał je S\"':;111 autorytetem Jan Cz,ekanowsk.i. Zaczął się wtedy szybki rozwój Towa:·zystwa. Ruszyły wydawnictwa"":"'" a więc "Lud" i Prace Etnologiczr.E'. które debiutują do.skiQIoołą i nowatorską w skali europejsiki-ej pracą Tadeusza Milewskiego: Zarys językoznawstwa ogólnego. Jedne za drugimi powstają nowe serie wydawnicze i czasopisma jak: Prace i Materiały EtlOgrafic.zne, w następnych Latach Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archi'curn Etnograficzne, Biblioteka Popularna, a z czasem "Literatura Lud,r)\ya ,. i "Lódzkie Studia Etmograficnl1le". Badacze polscy, :nawet w mro- '" o tym jak dalece Towarzysl~wO reprezentow;;,lo wówczas całą pols'ką etnografię, zarówno jej luminarzy okresu międzywojennego, jak i młodsze pokolenie badaczy. świadczyć może .skład Zarządu i Komitetu Redakcyjnego wybrane na pierwszym '.lOwojennym \Valnym Zgromadzeniu Towarzystwa w Lublinie 22.XI.l-945. Znajcf>J.'e:ny tam takie nazwiska: Prezydium: Prezes - prof.' Kazimierz Moszyński, Kr<;k~,\', V-prezes'i: prof. dr Jan Czekanowski, Lu bl'in, prof. dr Leon Halban, Lublin. S€kretarz - prof. dr Józef Gajek, LubLin, Zast. sekl'. - dr Roman Reinfuss, Krakó-x. Członkami Zarządu byli: J. SI. Bystroń, K. Dobrowolski, E. Frankowski, J. N. Kłosowski, J. Zołna-Manugiewicz, J. Mydlarski, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. 'Świeży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz-Adamska, .J. Zborowski. Komilet Redakcyjny to: E. Bulanda, W. Dynowski, J. Gajek, M. Gładysz, J, Klimaszewska, A. K·,i;rzebianka. R. Reinf.u::;s, T. Seweryn, T. Szeligowski, M. Znamierowska-Pr'li,f~c'owa (Sprawozdanie XXI Walnego Zebrania Towarzystwa Ludoz.na wczego; Lud, ~. 36:19-16.s. 415). Dla wszystkich za.interesowanych niłszą dyscypliną !komentarz jt'st tu niepotn~ebny. Skład osobowy władz Towarzystwa gwarantował, że teraz stani€: s;ę ono z powrotem Towarzy.siwem Etnologicznym (.laik głosi francuska jego nazw<~ n;] okładkach Ludu), a Lud będzie z powrotem organem ludoznawczym. �60 PRZED l00-LECIEM PTL kachokupacji hitlerowskiej pracowali naukowo i bezpośrednio po wojnie wystąpili z gotowymi rękopisami. T-eikiredakcyjne wydawnictw PTL pęczni'ały od nowych maszynopisów. Równocześni'e rozpoczęto prowadzenie systematycznych badań terenowych, na'w;iąZHno zerwane przez wojnę kontakty między!i1arQdowe, wznowiono wymi,anę wydawnictw, kompletowano bibliotekę. K'orzyst'ając zotwarrte@o charakteru Towarzystwa zaczęli powiększać jego szeregi liczni amatorzy interesujący się kulturą ludową, zaczęły też powstawać Oddziały Towa,rzystwa l'ozrzuoone po całej Polsce, nie tylko w miastach uniwersyteckich, ale i w małych ośrodkach pmwincjonalnych. W'alne Zgromadzenia, połąc:wne zawsze z sesją naukową i wycieczką krajoznawczo-etnog,raficzną odbywały (i odbywają się do dziś) za każdym razem w innym OŚl'Odiku.Aktywizują one l'ok-a1neśrodowiska, przynosząc równocześnie korzyści naukowe. Podkreślić należy nowy styl pracy wprowadwny po II wojnie, a kontynuowany do dziś, który ~olega na podtrzymanliu więzi między Zarządem a członkami Towarzyst wa. Przytoczę tu głos obiektywnego obserwatora, Anny Kutrzebiaollk;, która na gorąco w 1947 r., a więc w 2 1ata po reaktywowan:iu TO'Warzy"twa, tak oceniała jego działalność w pi,erwszych latach powojennych: ..Towarzystwo jest tą platformą, na której spoty-kają się w chwili obecnej wszyscy czynni etnografowie polscy w tr,osc,e o wrganizc.walThiesystematycznyoh badań ... nad kulturą wsi polskiej" {Kutrz-ebianka A., 1948. s 52). Istotnie, w tym pierwszym powojennym okresie Towarzystwo było jedyną ogólnokrajową instytucją etnograficzną, przy tym łegitynLljącą się półwieczną tradycją. Było ono prowadzone nowocześn:ie, otwart-e na wszystko co dział,o się WÓWCZ'aIS w nauce polskiej i etnologii światowej. Stało się także jedyną w P,olsceoficyną wyda1wniczą dla prac etnograficznych i z etnografią związanych, a "Lud" jedynym polskim czao'iopismem etnograficznym. T,owarzystwo inicjowało badania terenowe. było platformą, na której spotykali sięetnograiowi,e profesjonaliści i anntorzy. Jeśli zaś chodzi o zawodowych etnografów, pr,acowników uczelni, iinstytutów badawczych, muzeów, resortu ,kultury czy też instytucj.i naukowo-użytk'owych ja,k Cepelia - dkl tych ludzi T'owarzystwo było i je::;t nadal jedynym miejseem, Jedynym "neutralnym grUJntem" gdzie mogą się wzaj-emnie poznać, zaprezentować ,osiągnięcia badawcze. podyskutować, wymienić informacje i doświ,adczenia. Towarzystwo' w pierwszym dwudziestoleciu swego powojennego i.stnienia spełniło doni,osłą polę jalko f'orum specjalistów. Włączył,o się we wmysbkie ważniejsze akcje organizacyjno-naukowe, zwołując ogóLnopolskie konferencje dla przedyskutowania :ró:żmyohspra~, przedstawiając następnie sformułowane tam wni,oski. Dotyczyły one różnych aktualnych. problemów, jakie nurtowały ówczesną naukę polską. Między innymi odbyły się dyskusje na temat nowej formy studiów etnograficznych na uniwersy- �PRZED lOO-LECIEM PTL 61 teŁacrL konferencj,a poświęoona alnalizie stanu :i potrzeb etnografii zorganizowIana przed I Kongresem Nauki Polskłej, a także konferencje inicjujące różne ogólnopolskie akcje naukowe, nie zaWsze potem reali~owane przez samo Towarzystwo choćby dlatego, że l1Iiebyło ono i nie jest instytutem ;laukowym, ni,e dysponuj'e więc etatowymi pDacownikami nauk,owymi, Ci. nie wszystko zr,obić można wyłącznie siłami społecznymi. "flakpowstała inicjatywa opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego odstąpiona później, po licznych dyskusjach metodologli:cznych, które przygotowały jego kształt, do realizacji Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN. Podobnie, temuż InstytutoW,i Polsbe Towarzystwo Ludoznawcze odstiWiło swą późniejszą inicjatywę, podjętą na Walnym Zgromadze:1iu w Zakopanem, zorg1anizowania międz)"narodowych badań karpackich. realizowaną do dziś w ramach Międzynanodowej Komisji KarpackIeJ (Kowalska-Lewicka A., 1985, s. 20 - 21). 'Towarzystwo włączyło się w szereg aktualnych w tym czasie problemów badawczych, między innymi śledziło proeesy .integracyjne ludności napływającej na ZJiemie Zachodnie, 00 zaowocowało dwoma monografiami wydanymi przez PTL. W obrębie Towarzystwa zrodZlił się pomysł reedycji dzieł Oskara Kolberga oraz opracowania pozostawionych przezeń materiałów rękopiśmiennych, tzw. Tek Kolbergowsbch. Tę inicjatywę udało się szczęśliwie zrealizować własnymi silami, dzięki specjalnej uchwale Rady Pań:stwa. Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara 1(,olberga,od swego Po\vst:mia po 19(\7 r. (data śmierci prof. Burszty) działając pod sprężystym kiero,wnictwem prof. Józefa Burszty, stanow:i dziś prawdziwą chlubę TowarzYitwa. Przykłady można by mnożyć, ale już te jakie przyt'oczylam pozwalają na stwierdzenie, że P,olskJi.eTowarzystwo Ludoznawcze w pierwszym dwudziestoleciu powojennym przeżyło okres niebywałego rozkwitu i ,odegrało wiodącą rolE; jako organizatm życia naukowego w Polsee i reprezentacja polskiej etnografiJi w kraju i za granicą. Jego rola jako wyspecjalizowanej oficyny wydawniczej jest powszechnie Znail1Ja i do dziś przodująca wśród instytucji wydających dzieła etnograficzne. I tu stajemy przed zadaniem najtrudniejszym, przed oceną ostatruiego dwudziestolecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie można ukryć, li ," W Sprawozdaniu z XXI (1945 r.) Walnego Zebrania PTL (czyli pierwszego jakie odbyło się "araz po wojnie) czytamy, że na tymże zebraniu prof. Gajek przedstawił plan działania Towarzystwa, w którym znajdowało się m. in. "przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego (Lud, t. 3,6:1946, s. 415). Pisze o tym również Czekanowski (1946, s. 83 i 84). Czyli, że pomysł opracowania i wydania takiego Atlasu, realizowany do dziś i będący jednym z naczelnych powojennych osiągnięć polskiej etnografii został zasygnalizowany już w pierwozym dniu powojennej dviałalności Towarzystwa. �62 PRZED JOO-LECIEM PTL że role i autorytet T10warzystwa w tym os ta tnim okresie zmalały. Przyczyny tego są nader zlo2Jone. Przede wszystkim straciło ono swą monopolistyczną pozycję, jaką mialo bezpośrednio po II wojnie. Nauka z cz«"'::m wstała zinstytucjOi...'1.alizowana, powstało i rozwinęlo się wiele nowych placówek etnografimmych, 'a ieh pracownicy zostali niejako zamkn:ęci w swoich rCEortach i mają ogmnic'lony cz,as i możliwości działania poza nimi - a Towarzystwo opiera się przecież wyłącznie na pracy społecznej, Rolę nadrzędną w E1tnografii, 'koordynującą poczynania etnograficzne w Polsce, przejął Komitet Nauk Etnologicznych PAN, ktÓ!"y działa podobnie jak Towarzystwo, organizując ogólnopolskie sesje naukowe, planujac i finansując wydawnictwa, przy równoczesnym wysol{jim autorytecie wynikającym z dwu przyczyn. Pierwsza z nich polega na tym, że członkami Komitetu są wyłącznie etnografowie i folikloryści samodz.ielni pracownicy nauki oraz kierownicy wa:żmli-ej,szych w skali państwowej placówek etnograficznych w sumie wszyscy polscy etnografowie na ważniejszych stanowiskach. Po wtóre jest t,o instytucja powolalna przez PoLską Akademię Nauk dla reprezentow3rri-a i koordynowa:I1Iia prac etnogr8ficzny-ch, po;siadająca poparei'e tejż'e Aikad~ll1Iii :i reprezentująca jej interesy. Ponadto przy PolskiejAkademi~ Naulk powstały nOWe wydawnictwa etnograficzne. Również wiele muzeów i uczelni zaczęło wydawać własne czasopisma i serie łamiąc, zresztą z wybitną korzyścią dla nauki, monopol wydawniczy T'owarzystwa. Mimo zmi,cnionej sytuacji ostatniego dwudziestolecia PDlskie To\\'a:'zystwo Ludoznawcze nadal prowadzi ożywioną działalność naukową. edytorską i popularyzacyjną. Nadal wyehodzą wszystkJie jego cza sopism3 i wydawnictwa seryjne (w sumi'e 9 tytułów wydawniczych). Jego żywotność manifestuje się między innymi stale powiększającą się liczbą cz10nków, k,tóra wedle sprawozdania SClkretarza Generalnego PTL za okres do sierpnia 1986 wyrażała się liczbą 1.196 osób skupi.onych w 21 oddziałach terenowych ("Lud", t. 71: 1987 T., s. 384). Oddziały staje się rozwijają, a przy niektórych powstały specjalistyczne kola za,interesowań. Oddzi.ałyorganizują l'dkalne i ogólnopolskie sesje naukowe (specjaliizują się w tym typie dz,iała1ności Oddziały w Krakowie i Wfloclawiu, a także Poznaniu i Łodz\i), prowadzą działalność popularYZla,torską (tu wyróżniają się Oddziały w Mszanie Dolnej, Ł'Ocizi, ostatni·o talkże w Kaliszu. Przy tych 3 ost'atnich Oddziałach, dzię:)ti i:ruicjatywie li ogr.omnej pracy dr Jana DeJkow~idego z Łodzi, pows1Jały grupy mepwfesj-olIlalistów zrzeszone w kola (np. Koło Miłośników Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim PTL), które poświęciły się zbieraniu folk10ru swyoh środowisk (Łodzi, Kalisza i Opoczna wra'Z z okolicami). RównoczeŚIlJi.€ Koła te pro\vadzą pracę popularyzatorską i naukową, organizują wystawy, przygotowują publiI\mcje, swe materiały udostępniają prof-esjonaloym badaczom. Korzyl �PRZED lOO-LECIEM PTL 63 stają z nich Z!właszcza studenci etnografii UllIiw~rsytetu Łódzkiego i pracownicy nauk'owi tegoż Uniwersytetu.' Biblioteka Towarzystwa powiększa się sta,le, Wedle stanu z końca Lipca 1986 liczyła ona ,,15.306 voL dzieł zViartych oraz 15.307 voL czasopism i wydawnictw seryjnych". Książki nabywane są bądż droga zakupów, napływają jako dary, bądź drogą wymiany z 42 instytucjanlli krajowymi i 175 zagranicznymi w 37 Imajach śW1ilata(Spra'wozdanie Sekretarza Generalnego PTL, "Lud" t. 71: 1987 r., s. 391). Wreszcie corocznie odbywają się Walne Zgromadzenia i towa,rzyszące lim sesje naukowe, z których wiele wstało utrwaloinych przez opublikowani1e referatów. Towarzystvlo stara się ostatnio wzmooni'ć swą pozycję międzynH'rIOdową przez wysłanie do wielu zagranicznych Towarzystw propozycji współpracy, a przede wszystkim przez zorganizowanie pierwszej w swych dziej'ach międzynarodowej konferencji na temat innowacji w zwyczajch żYlwieniowych. Miała ona miejsce w październiku 1985 r.,odbyła się w Karn:i,owicach pod Krakowem, zgromadziła badaczy z 16 państw Europy i Ameryki. Konferencją tą Towarzystwo zamierza otworzyć serię podobnych międzynarodowych spot1kań odbywanych co kilka lat. Warto wreszcie podkreślić, że przy T'owarzystwie dz:rała jako jego' agenda jedy,ny w Polsce Ośrodek Dokumentacji li Infol'macji Etnograficznej powstały z inicjatywy prof. dr Broni<sła:wy K<opczyńskiej-JaworskiEij i przez nią po dziś dzień kiterowany w ramach pracy społecznej. MieśQi się on w Łodzi, zatrudni<a 2 osoby, posiada własne archiwum, publikuje indeksy i bibliografie i służy info['macjami w zakresie naszej dyscypliny zarówno śaiśle naukowymi, jak i dotyczącymi or,galnizacji życia naukowego i kulturalnego w kraju i zagranicą. Sądzę jednak, że perspekty'wa czasu jest jeszcze zbyt mała by mOżna było obiektywnie omówić bliski nam okres. Ocenę czasów nam współczesnych poZ'Ostawiamy naszym Inastępoom, którzy prawdopodobnie dokonają jej z okazji jubileuszu 100 rocznicy założenia Towarzystwa. LITERATURA Eerwiński, Hyszard Wincenty 1954 - Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Poznań. Czekanows'ki, Jan 1946 - Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego". "Lud", t. 36, Lublin, s. 33- 88. Gajkowa, Olga, 1959 - Jan Karlowicz i Ludwik. Krzywicki jako re]Jrezentanci dwu nurtów: w etnologii polskiej. Arohiwum Etnograficzne, nr 19; WwcŁaw. �,64 PRZED Historia 1967 - wój Polskiego i znaczenie IDO-LECIEM PTL Towarzystwa w ciągu Ludoznawczego. Jego powstanie, roz- "Lud", t. 51, Wrocław, s. siedemdziesięciolecia. 7 - 56. Hulewicz, J. Akademia 1958 - Jaworska, 1982 Umięjętności w Krakowie 1873 - 1919. Zarys dziejów. Wro- cław. Elżbieta Działalność - jętności folklorystyczna w Krakowie, Komisjl [w:] Antropologicznej Dzieje Warszawa, s. 140 - 226. Antoni (Od Reda'kcjoi) 1895 -- Słowo wstępne. "Lud", t. 1, s. 1-4, Kapełuś, Helena. Akademii folklory.9tyki JJolskiej Umie- 1864 - 1919, Kalina. 1932a - Jan Karlowicz (1836 - 1903) [w:] - 1919, Warszawa, "Lud" 1982b - Organ [w:] Dzieje 1982c - "WisIa" Lwów Dzieje folk/o'rystyki polskiej 1864- s. 227 - 263. Towarzystwa folklorystyki (1887 -1905), Ludoznawczego polskiej [w:] Dzieje we 1864 - 1919), folklorystyki Lwowil' Warszawa polskiej (1895 - 1918). s. 338 - 39()1 1864 -1919, War- szawa, s. 264 - 337 Kowalska-Lewick.a, Anna 1985 - Józef Gajek w Polskim Towarzystwie LudoznalC(.::ylH .. ,Lud" t. (D, Wro- cław. s. 18 - 22 Kutrzebianka, Anna 1948 - Rozwój. etnografii t. 14, Kraków lVIillcrowa, Elżbieta i Skrukwa 1982 - Oskar Kolberg w Polsce. Historia na1tki polskiej UJ monografiach, Agata (1814 - 1890), [w:] Dzieje folklorystyki )Jolskiej 1864 - 1918, WaGzawa, s. 25 - 103. Posem-Zieliński, Aleksander 1'973 - Kształtowanie ukowej (do się etnografii 1939 r.), polskiej [w:] IIistoria jako samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny Wrocław, na- s. 29- - 113. Kroniki Anna Sprawozdal1Jia w kolejnych Kowalska tomach "Ludu" t. 1 - 69, W95 - 1985 r. - Lewicka THE POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY. ITS ROLE IN SCIENTIFIC AND CULTURAL LIFE IN POLAND. (summary) The Ethnographical Society, this being li,t:s former name, was established in LvoV' in 1985. It is one of the oldest scientific societies that has worked continuously in Poland science the time of its foundaibiOin. To the presentday it publishes the journal "Lud". Antoni Kalina, a profesor of Slavonic studies at Jan KaZJimierz Univers'ity in Lvov, played a crucial role in the birth of the Society. He became its first chair- �PRZED man a!~ci the first editor-in-chief 65 lOO-LECIEM PTL of the "Lud" periodical. He performed his duties f Gr 10 year". The importance of the Ethnographical Society, which in ,1945 became the .1;'0lish Ethnographical Society, varied ,in the scienbific and cultural life of .l;'oland in the a:: but hundred-years of its existance. Supponling scientific re:s'earch, organizing the libraryand archives, and publishing, it promoted development of ethnology. Recognizing the values of Polish folk culture. Today, the .l;'olish Bthnographical Society, which cooperates with academic ethnological institutions, is still an importam center of scientific research and the ,integration of protes'sional and unprofes':onal ethnologi.sts. �._----~------------~-------------ł ł I Ii ~ ł ł : ~ ~ ł ł ł : Szanowni Czytelnicy! Informujemy, warzysIwa książki Marka ~ ~ że z tzw. zapasów Ludoznawczego we Gawęckiego własnych Wrocławiu Zarząd Autor stnikiem naniu. ł notował , i ~ agrarnej polskiej W przewrotów się jak wa, kto z kim tor ł łł przysłowiowy tę powinni ł ale ; dziennikarskich I lokalną i tradycyjnych, ;. l z Uniwersytetu społeczności politycznych. r próbuje także na badania analizie rzeczywistość wiadujemy i w tym kraju wyprawy swojej na Obok koniec "glinony przeczytać wszyscy ci. ; zgoła odmiennych się liczyć, którzy mniemają, iż przed serią na temat obszaru gwałtownych naszych technik lub wioskowego Bliskiego podstawie zrozumieli przenikania w nowości i Środkowego trwający ł ~ wisko- ł ! Auprze! '" Książko: ł łł Wschod'~. nieraz od ł do- patronem. społeczeństwa. powierzchownych pełni ~ zmia.1 uprawy klientem proces ł ZQ- struktury kto był czyim nam Poz- w ówczesnej : ł ucze- autor i hierarchio badacze na od Mickiewicza wiejska nieufności nie tylko owego : ; '" r. bedac rodzina przedstawić mur" w 1976 im. Ada.ma wiejskich krótko było AFGANISTANU. Wrocław 1983. terenowe informacji ukształtowana musiał ~ '" ~ ł ~ To- interesującej ł , ł Polskiego sprzedaż zatytułowanej: WIEŚ ŚRODKOWEGO I PÓŁNOCNEGO TRADYCJA I PRÓBY MODERNIZACJI, Oma 180 zł. prowadził Główny prowadzi lat l relacii ~ dramat '" Algoo;"oO" m. 1895 Zamówienia kierować no adres: Zarząd Główny POlSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ;~: '" i i ul. Szewska 36 50 - 139 Wrocław Wy,y/ko w wHmo;em po'''owym łł ł I.••••••••••••••••..•••••..••••.•••.••• ~~~~~ ..••••., ••••.••••..•••.•••. ~ ł i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16579c9ff542890685f1135b3d6f45f9.pdf f7014f290522002f61759df752d34746 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Chantowie - kultura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1797 Title A name given to the resource Polskie zainteresowania kulturą Chantów (XVI-początek XX w.) / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.191-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Uniwersytet Łódzki POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW (XVI - początek XX w.) Dwoma naj bliżej spokrewnionymi z Węgrami narodami są mieszkający w dorzeczu rzeki Ob Chantowie IMansowie 1. Typ antropolqgiczny współczesnych Chantów i Mansów bardzo poważnie różni ich od Madziarów. Pamiętać jednak trzeba, że rozdzielenie się tych ludów nastąpiło znacznie dawniej niż przed tysięcleciem, a przez ten okres czasu zarówno Węgrzy, jak i tzw. Obi-ugryjczycy mieszali się z różnymi innymi ludami. Natomiast języki ich zalicza się do wspólnej grupy ugryjskiej 2. Ongiś, w daleki€j przeszłości, zarówno jedni jak i drudzy zamies~iwali wschodnioeuropejskie tereny nad Wołgą i Kamą. Później Madziarzy ruszyli ze swych siedzib na południowy-zachód, aby wreszcie za Karpatami, na Nizinie Panońskiej, znaleźć sobie nowe siedziby. Chantowie i Manwwie, między którymi w tamtych czasach różnice językowe były bardzo małe, pozostali nad Kamą, na obszarze zwanym wówczas Jurgią lub Jurgą. Kponika kijowSka pod 1096 r. notuje opowiadanie Diuriata Rogowicza z Nowogrodu a mieszka11cach tej krainy Jugorach, prawdopodobnie ludach jugryjskich, ale być może samodyjskich 3. Z kolei również i arabscy autorzy piszący w XIII w. o ludach północno-wschodniej Europy oraz z północI'o-zachodniej Azji wspominają o krainie Jura, do której z ziem Nadwołżańskich Bułgarów dojechać było można na saniach ciągniętych w psy. Arabscy pisarze wspominali również a prymitywnych nartach, jakich wówczas używali mieszkańcy krainy Jura. Na temat położenia owej krainy Jugra czy też Jura istnieją różne hiHelsingfors .1883; S. Patkanow:-' 1897; S. Patkanow, D. R. Dialekte, Budapest 1911; G. Starciew, Ostjaki. Socialno-etnograficzeskij oczerk, Leningrad 1928; W. K. Sztiejnic, Chantyjskij jazyk, {w:] Jazyki i pismlennost' narodow Siewiera, Leningrad 1937, t. 1; W. Steinitz, Ostjakisches Worterbuch, Helsinki 1949, t. 1-2; M. A. Siergiejew, Narody Obskogo Siew;em, Nowosibrsk 1953; N. M. Kokosow, W. Nikulun, W. I. Charin, Chant y-Mansijskij nacionalnyj okrug, Swierdlowsk 195 6. 2 P. Hajdu, Narody i języki uralskie, Warszawa 1971, s. 13'8 - 186. ł B. Trautman, Die altrusiche Nestorchronik, Leipzig 1931, s. 167 - 168. l A. Ahlquist, Die Irtyschostjaken Fuchs, Laut- und Unter Wogulen und Ostjaken, und ihre Volkspoesie, St. Petersburg Formenlehre der sii,d-ostjakischen 1 �192 Władysław Baranowski potezy 4. Przypuszcza się jednak, że w' końcu XI w. nazwa ta odnosiła się do obszarów leżących na zachód od Gór Uralskich, a wiGc w północno-wschodniej Europie. Frawdopodobnie jednak później, w XII i XIII w., zarówno ludy Komi (Zyrianie) jak i Rosjanie z Wielkiego Nowogrodu poczęli napierać na ziemie Jugrii, której mieszkańcy przesuwali się coraz bardziej na \vschód, aż poza Ural, na pl awie niezamieszkałe tereny północno-zachodniej Syberii. Prawdopodobnie pewna ich część została po zc1chodniej stronie Gór uralskich, ale nie przedsbwiajilc wic;kszej siły zostali wchłonięci przez żywioł osadników rosY,iskich czy też przez ludy Komi. Przewnżająca jed!l'lk czę,~ćdawnych mies'zkańców Jugrii przeniosła się na północno-zachodnie ziemie Syberii. W końcu XV w. ziemie te dost<:\ły się pod zwierzchnictwo Moskwy. Były to więc pierwsze podboje państwa rosyjskiego na azjatyckim terenie. Z drugiej strony, od południa, w tym samym niemal czasie na ziemie Jugrii szła ekspansja Tatarów z chanatu syberyjskiego. Rywalizacja ta jednak szybko została zakończona, a zwycięskie oddziały J enmaka włączyły chanat syberyjs,1<i do ziem podległych Moskwie. Nazwa nadawana Mansom, zajmującym prawdopodobnie zachodnie czy też południowe części Jurgii, Wogułów, pojawia się po raz pierwszy w końcu XIV stulecia. Natomiast nazwa mieszkających bardziej na północy i wschodzie Chantów, zwanych Ostiakami, występuje dopiero w źródłach w XVI w. Słowo Chanti ma odpowiednik w węgierskim słowie ltad, obecnie: wojsko, ongiś: plemię. Bardziej skomplikowana jest nazwa Ostiaków, pod którą w przeszłości podciągano nie tylko Chant ów, ale również i niektóre inne ludy. Np. nazwa Jienisiejskich Ostiaków dotyczyła zupełnie odrębnego pod względem językowym ludu Ketów (obecnie jest ich tylko około 1 tysiąca), natomiast nazwa Narymscy Ostiacy odnosiła się do Selkupów, ludu należącego do grupy językowej samodyjskich (samojedzkich) rodziny uralskiej. Niekiedy jednak dotyczyła ona Chantów. Podporządkowanie Chantów władzy państwa rosyjskiego nie spowodowało większych zmian w ich życiu. Carskiej administracji obowiązani oni byli tylko płacić specjalną daninę, tzw. jasak, oddawaną w skórach cennych zwierząt, najczęściej soboli. Natomiast im samym zostawiono bardzo daleko idącą autonomię wewnętrznego życia. Na czele niezbyt 4 W. N. Czerniecow, Oczerk etnogienieza obskich jngrow, "Kratki je Soobszczeni ja Instituta Istorii Matierialnoj Kultury Akademii Nauk SSSR", 1941, t. 9; tenże, Driewnjaja istorija Niżniego Priobja, Moskwa 1963; A. P. Smirnow, W. 1. Moszinskaja, W. N. Czerniecow, 1. M. Zołtariew, Knltura driewnich plemien Priuralja i zapadnoj Sibiri, Moskwa 1957; Por. też W. N. Czerniecow i W. 1. Moszyńska, W po- szukiwaniu Od Wołgi starożytnej ojczyzny do Oceanu Spokojnego, ludów ugryjskich, Warszawa [w:] Sladami 1958, s. 219 - 256. dawnych kultur. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 193 licznych plemion dali wodzowie, zwani niekiedy przez Rosjan książętnmi, przcwr wic dziedzicznymi, niekiedy jednak obierani przez ogół mieszkanców. Zagadnieniem spornym jest to, czy w tamtych czasach wśród Chantów istniały już stosunki feudalne, czy chantyjscy ks.iążęta byli j:J~ feudahll11i ". Najprawdopodobniej jednak panowały tam dopiero stosunki sprzyjające \'v'ytworzeniu się feudalizmu, które zresztą nigdy się tc;m r:ic rCt.vv'inęly. Wysoki jasak, który musieli płacić Chantowie, a także różnego rodzaju nadużycia ze ~:trony administracji carskiej, powodowały niezado\·volenic. Do Z!1D.cznego ruchu powstańczego, który ogarnął liczne ludy póJr;ocno-zachodnicj Syberii, doszło w 1607 r. Powstańcom chantyjskim udało ~::ę n3wet z:Jj[~Ćcc:adę Bcrewwo (Bieriozowo). W 1609 r. ruch ten jedm<", został ~tlumioi1Y 6. Oprócz administracji carskiej we znaki dawała się również Chan tom dzi:lłalno:~ć nje~lczciwycll kupców rosyjskich i zyriailskich, którzy za bezc~n ~kupywali od nich skóry zwierząt futerkowych, najczęściej ofiarując z" rlie małowarto;;eio,vc towary rzemieślnicze lub przemysłowe, a wreszcie tak atrakcyjną dla ludzi północy wódkę. Niezadowolenie wzbudzała dzic1łoJno;;ć IZo,ścioła prawosławnego, który bezwzględnymi metodami próbował Chuntów chrystianizować. R,lrdzo poważne zmiany zaszły w życiu Chantów po Rewolucji PaździpLTl.ikowej 7. Władze z całą energią zajęły się pozornie skazanym na vvym-:ncie mClleńkim narodem. Zorganizowana została należyta opieka lekar::ka, pow~taly szkoły z wykładowym językiem chantyjskim, poczęto wydawać w tym jc;zyku książki i czasopisms. Nastąpiły również wielkie zmi2ny w życiu gm;podarczym. W 1931 1'. utworzony wstał Narodowy Okrc;'~ Char.tyj~·'w-Mansyjski, którego stolicą stało się nowo wybudov.'une miasto Chanty-Mansijsk. Naród, któremu przed Rewolucją Paźs. W. Bachruszin, Ostjackije i wogulskije kniażestwa w XVI - XVII ww., Por. też N. N. Stiepanow, K woprosu ob ostjako-wogulskom fieodal zm;e. ,.SowieŁskaja EŁnografija", 1936, nr 3, s. 19 - 3'5. f; E. D. Prokofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody Sibiri, Moskwa-Leningrad 1956, s. 57-1. , Odnośnie do zmian zachodzących w życiu narodów północnych po Rewolucji 1917 r.; Por. D. K. Zielenin, Narody Krajniego Siewiera posZe W;elikoj Oktjabrskoj Soc:"alisticzeskoj Riewoljuci;, "Sowietskaja Etnografija", 1'93'8, nr 1, s. ,15- 52; I. S. Gudkow i W. W. Sienkiewicz, Soc:alizm w bytlL chantow, "Sowietskaja Etnografija", 19 O, nr 4, s. 78 - 99; M. A. Siergiejew, Malyje narody Siew;era w epochu w'.'':alizma, tamżc, 194'7, nr 4, s. 126 -15-8; tenże, SociaZ;sticzeskoje stroitieZstwo u narodnostiej S ewernoj Sibiri i Dalniego Wostoka, [w:] Narody Sibiri, s. 513 - 569; F. Naumow. Prieobrażen"je malych narodow Obskogo Siew tera k socialisticzeskoj kulturie, "Woprosy Istorii", 19'7'4, nr l, s. 31 - 43; I. S. Gurwicz, Polwieka aVltonomii narodnostiej Siew. era SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1'980, nr 6, s. 3 - 16 i n. 5 Leningrad 13 "Lud" 1925. - t. 71 �194 Władysław Baranowski dziernikową liczni uczeni przepowiadali szybkie zniknięcie, zupełnie dobrze rozwija się, a liczebność jego wzrasta 8. Według danych ze .spisu ludności w 1959 r.9 Chantów było w Związku Radzieckim 19,4 tysiące, według zaś spisu z uno r. 21 tysięcy 10. Pierwszą polską relację o tym dalekim kraju leżącym na styku dwóch kontynentów, Azji i Europy, dał znakomity humanista, profesor uniwersytetu krakowskiego, Maciej z Miechowa, zwany Miechowitą 1l, który był zarówno wybitnym geografem, histrykiem, jak i lekarzem. W 1517 r. wydał on w Krakowie niewielkie dzieło historyczno-geograficzne pt. Ttractatus de duabus Sarmatii, Asiana et Europiana et de contentis in eis, które przez długie lata dawało podstawowe informacje dla czytelników zachodnioeuropejskich a wschodniej Europie oraz północno-zachodniej Azji. Cieszyło się też ono olbrzymią poczytnością, tłumaczone było na różne języki europejskie, doczekało się też okołu dwudziestu wydań 12. Przez długie też lata było ono naj poważniejszym żródłem dla czytelnika zachodnioeuropejskiego o ziemiach leżących w reJonie Gór Uralskich. O Jugrii. pisał Miechowita w wielu m;ejscach swej pracy; Podawaj on nawet jej odległość od niektórych miast rosyjskich, a więc "odległej od Moskwy () 500 wielkich mil niemieckich w kierunku na północy wschód" 13 lub też, że od "Ustiugi (Wielikij Ustjug) do Jugrii 500 wiorst" 14. Z tych zresztą mało precyzyjnych danych wynikałoby jednak, że owa Jurgia leżała na wschód od Gór Uralskich. Miechowita kilkakrotnie zaznaczał, że Węgrzy, zanim przybyli na teren Panonii, zamieszkiwali właśnie kraj zwany Jugrą, albo Jurgią L, B Bardzo niechętnie ustosunkowany do Związku Radzieckiego uczony estoński, Villem Emits w 1938 1". pisał: "Obecnie w ZSRR robi się dużo dla popr;,wy ich bytu. Stworzono tam dość rozległą sieć spółdzielczą, szkolną. organizacje o charakterze kulturalno-społecznym, organizowano służbę zdrowia, przeprowadzono wzg~ęjną komunikację na tych niezmiernych zresztą przestrzelliach, założono telefony, rozpoczęto również hodowlę różnych roślin kulturainych, co dotąd uważane było tam za niemożliwe", V. Ernits, Polska a Hgrofinowie i ruchy ngroJiilskfe, Warszawa 1938, s. 15. 9 Atlas narodow mira, Moskwa 1964, s. 158. 10 Słownik geografii ZSRR, Warszawa ,1974, s. 116. 11 K. Buczek, Maciej Miechowita jako geograf Europy Wschodniej, iw:] Maciej z MiechOwa 1457 - 1523. Historyk, geograf, lekarz, organ:zator 1lail.'<Ż, Wrocław-Warszawa 1960, s. 75 - 157. 12 H. Barycz, Wstęp, [w:] Maciej z Mzechowa, Opis Sarmacji Azjatyckie) i EHropejs:-'żej, Wl"Oclaw 1972, s. 5. )3 Maciej z Miechowa, op. cit., s. 51. 14 Tamże, s. 74. 15 Tamże, s. 44. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANT()W 195 W innym miejscu autor ów pisał: "noszą nazwę od Jugrii, krainy scytyjskiej i aż do naszych czasów Czesi, Polacy i Słowianie nazywają ich Hungrami bądź IIugami lub Hungarami . " Jugrowie na Węgrzech mają taki sam język i ostrą wymowę jak Jugrowie mieszkający w Jurgii scytyjskiej. Tyle, że Węgrzy Panonii są chrześcijanami, mają większą kulturę i żyją w dostaku, gdy Jugrowie scytyjscy dotąd są poganami pozbawionymi kultury ... Jugria leży najbardziej na północy i nie ma w niej bardzo wysokich i niedostępnych gór. W rzeczywistości w Jugrii są góry pokryte gęstymi lasami, ale dostępne i łatwe do wejścia, średniej wielkości, skaliste i kc:mieniste, jakie są na całej Północy na krańcach ziemi graniczącej z Oceanem Północnym ... Jugrowie w Jugrii scytyjskiej nie upr&wiają ziemi, nic sieją, nie mają chleba, wina, 'ani piwa, żyją nędznie VI l<\sach i podziemnych jamach, żywią się rybami i mięsem zwierząt, odziewają się futrami różnych zwierząt. Jugrowie są poddanymi ks:ęcia moskiewskiego i jako daninę składają mu futra soboli, lisów polarnych i innych podobnych zwierząt, bo nic innego nie mają ... " 16. W innym znów miejscu Maciej z Miechowa stwierdzał: "Jugrowie, mil'szkaj[)cy bliżej Oceanu Północnego, łowią ryby i chwytają morskie psy i cielęta. Z ich skór robią bicze, torby i worki, a tłuszcz przerabiają i sprzedajCJ. W Jurgii ... są góry średniej wielkości, a nie góry bardzo wysokie, jak niektórzy pisali. Po tych niewysokich górach, ciągnących się na całej Północy, wzdłuż wybrzeża Oceanu, wspinają się wychodząc z morzu ryby zwane mors ... Ludzie tamtejsi chwytają je i zabierają zęby dość duże, szerokie, białe i bardzo ciężkie. Wiozą je potem do 1\/10skali na sprzedaż, a 1\:loskale i sami ich użyvvają i wysyłają też do Tatarii i Turcji do wyrobu rękojeści mieczy, szabli i noży. Ciężar takiej rękojeści powoduje więk:;zy i silniejszy cios i dlatego biorą je ludzie, którzy tn?, walczą i zabijają ... W Panonii Jugrowic sq chrześcijanami, ic~ protoplaści w Jugrii są poganarr.i. Wqgrzy w Panonil [:"ą ogładzeni i kulturalni, mają dostęp do wszelkich dóbr, ale w ogóle Jugrowie są ludźmi leśnymi, dzikimi i żyjqcymi nędznie w dzikiej krainie ... " 17. Trzeba przyznać, że opis Obi-ugryjczyków, chociaż może nie jest zbyt dokładny, to jednak nie zawiera żadnych błędów. A l1Qwet taki pozornie nonsensowny zwrot, Ż2 mieszkańcy Jugrii żyją "nędznie w lasach i podZi'~;'l.'/(;ll >mach" jest naj zupełniej uzasadniony. Przecież jeszcze w XIX i w pierw~:zych btach XX w. wiele zimowych domostw Chantów stanowiły prymitywne budynki wpuszczcne dość głęboko Vv ziemi.ę 18. lB 1; Tamże, s. ;),1 - 55, Tamże, s. 7'; - 78. 1': For. np, W. N, Czernicow, Czum, s. 85 - 92; Z. P. SokoloWCl. O~)Sko-lLgorskije 13° "Sowietskaja Etnografija", 193n, nr 6, żiliszcze i jego ustrojki, Moskwa 1957, �196 Wladyslaw Baranowski IvIiechowita nie odbywał podróży do dalekich krajów uralskich. Nasuwać się więc może pytanie, skąd czerpał on swe wiadomości. Wysuw~me są przypuszczenia, że opierał się on na relacjach os6b, ktćre przebywały na tamtych terenach, lub też na informacjach od moskiewskich lub tatarskich jeńców wojennych 19. W połowie XVI w. o kraju Jugra, z którego ongiś wyszli Węgrzy, wspominał Marcin Bielski 20. Z kolei znów włoski autor przebywający na terenach Polski i Litwy, Aleksander Gwagnin, pisał o północnych ludach, a wśród nich prawdopodobnie i oChantach, U::,rz'j' 7.ywili się głównie upolowanymi zwierzętami i rybami, nie znali rolnicl\va, a bQdąc poddanymi władcy rosyjskiego składali mu trybut z futer 21. Polakiem, który w trzecim ćwierćwieczu XVII stulc:.:ia dc.:l '..ickawy opis Chnntów i Mansów, był Adam Kamieński-Dlużyk. Podczas \'I()jcn polsko-rosyjskich dostał się on do niewoli i został wysłcmy na Sji;cri:::. Póżniej, po powrocie do kraju, przygotował on op:s swej wGdrów},j, w którym zamieścił bardzo bogaty materiał dotyez"lcy różnych hld6w .sybersyjskich. Opis ten pozostawał niewydanym aż do lat siedemdziesiątych XIX w. 22 Adam Kamieński-Dłużyk odbył podróż aż po najd2lsze kresy panowania rosyjskiego na Dalekim Wschodzie 23. Przejeżdżając przez ziemie zamieszkiwane przez Mansów i Chantów, z zainteresowaniem obserwował te egzotyczne dla niego ludy. Pisząc o Chantaeh autor ten zwracał uwagę, że najważniejszym ich zajęciem było łowiectwo i ryboEstwo ("Ci nie sieją, nie orzą, tylko rybami żyją, a ptactwem, któncgo tam moc wielka, mianowicie łabędzie, gęsi, kaczki ... Ryby sobie wędzą na zimę s. 5 -15; taż, K istorii żiliszcza obskich Hgrow, .,Sowictskaja Etnografija", 1957. nr 2, •. 88-105 i in. 19 Barycz, op. cit., s. 19. 20 M. Bielski, Kronika to jest h:storyja świata, Kraków 1551, s. 434. 21 A. Gwagnin, Kronika Sarmaciej europskiej, Kraków 1611, ks. 7, s. 17 - 18. 2~ A. Kamiel1ski-Dłużyk, D;aritlsz więzienfa moskiewskiego miast i miejsc spisany, Iw:) Warta. Ksiqżka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskicmll, proboszczowi przy płaństwa w dniu s. 3-8:2- 338. Wojc:eclia tJ) Poznaniu 1874 r. od jego przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, 50-letnie(Jo l:a- Poznal1 1874. tej relacji por. B. P. Polewoj, Zabytyj istocznik po etnografii O soczinienii Adama Kamienslwgo-Dlnżika, "Sowiebkaja Elnografija", 1965, nr 5, s. 122 - 1:29; Z. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii. "Poznaj Świat", 1966, nr 3, s. 33 - 36; A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", l'!lI68, t. 12, s. '81; tenże, Wklad Polaków w badaniach nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", 1'968, t. 51, cz. 2, s. 511; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław ,1972, s. 12'9-130; S. Kałużyński, Najstarsza polska relacja z wędrówek na Syberię, :[w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, Warszawa 1'969, t. 3, s. 67 - 82 i in. 23 Sibiri O znaczeniu koścżele Św. 23 kwietnia XVII wieka. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 197 rozmaite i tłustość rybię zbierają w naczynie z brzozowej skóry wyrobione, po cerbrów dwa; to piją ciepło po kwarcie, co nam było w podziwieniu wielkim"). Polski autor zwracał uwagę, że Chantowie sporządzali sieci z włókna pokrzywy. Podał on również trochę informacji o odzieży Chantów ("Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie"). Pisał on też o tym, że niekiedy Ostiacy nosili koszule utkane z włókna pokrzyw. Podawał on równiez informacje o pożywieniu Chant6w, w którym coraz to poważniejszą rolę odgrywał chleb. U ludności rosyjskiej wymieniali oni bowiem złowione ryby za chleb, albo raczej za mąkę. Kamieński-Dłużyk podawał również ciekawe informacje o spożywaniu przez Chantów trujących grzybów, które powodowały u nich stan halucynacji ("jadają jakieś bedłki na kszt8.łt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką, to u nich bankiet najlepszy"). Ciekawe były informacje Kamieńskiego o czci jaką oddawali Chantowie poszczególnym ptakom ("bo różnie wierzą i w łabędzie, i w kaczki, i w żórawie; bogami ich nazywają; a w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewa obleką, skórę i temu się modlą i kłaniają"). Otóż prawodopodobnie wzmianka ta dotyczy totemistycznych wierzeń Ostiaków. Uważali oni, że poszczególne rody wywodziły się od różnych zwierząt lub ptaków, którym jako przodków danego rodu należało oddawać specjalną cześć. Drobne informacje o Chantach podał wzięty do rosyjskiej niewoli w 1707 r. i zesłany na Syberię polski oficer Ludwik Sienicki, które je opublikował w wydanej w 1754 r. w Wilnie książce pt. Dokument osobliwego mi/osierdzia Boskiego. Pisał on, że Chantowie zajmują się głównie rybołóstwem, że odzież wyrabiają częściowo ze ściągniętych skór dużych ryb. Pewna przesada była w jego informacji, że "wodę za boga adorują" 24. Drobne informacje o Chantach podał zesłany w końcu XVIII w. na Syberię oficer wojsk kościuszkowskich Józef Kopeć. W swych pamiętnikach zamieścił on trochę, niezbyt zresztą istotnych, informacji o Chantach 2;;. Sporo wiadomości o Chantach zamieścił w swej pierwszej polskiej książce o Syberii, wydanej w Warszawie w 1837 r., Józef Kobyłecki. 2~ L. Sienicki, Dokument osobliwego m;losierdzia Boskiego, Wilno 1754, s. 9; Por. też A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, "Etnografia Polska", 1970, t. 14, zesz. 1, s. 86 - 87; tenże, Op'sanije Sibirii XVIII w. Materiały L. Sienickogo o sibirskich aborigienach i ich kulturie, "Sowietskaja Etnografija", 1972, nr 2, s. 32 - 33; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, s. 146. 25 J. Kopeć, Dziennik, Berlin 1863, s. 238 - 239. �198 Wladyslaw Baranowski Był on oficerem artylerii rosyjskiej stacjonującej w Warszawie. Po wybuchu Powstania Listopadowego nie chcąc uczestniczyć w walkach z rodakami, poprosił o wysłanie go na inny teren. Odkomenderowany został do Tobolska na Syberii. Tam jako adiutant dowódcy okręgv. artyleryjskiego odbywać musiał liczne podróże służbowe 26. Kobyłecki w swej książce o Syberii poświęcił Ostiakom sporo miejsca. Prawdopodobnie przebywając przez dłuższy okres czasu w Tobolsku, służbowo był wysyłany na tereny zamieszkiwane przez ten lud. Informacje więc jego dotyczące tych Obi-ugrów czynią wrażenie jak najbardziej prawdziwe. Trochę miejsca poświęcił Kobyłecki sprawie pożywienia Ostiaków. Podobnie jak i autorzy rosyjskich relacji o tym ludzie stwierdzał, że w przygotowywaniu zimowych zapasów bardzo dużą rolG odgrywają zapasy ze złowionych w ciepłym sezonie ryb. Chantowie stosowali trzy sposoby przygotowywania ryb na zimę: suszyli je wi~:c na słońcu, rozgotowywali w dużych kotłach i sporządzali z nich rodzaj bulionu, lub też wysuszone ryby sproszkowywali. Nadmieniał on również, że Chantowie chcąc się znaleźć w stanie zamroczenia czy też ekstazy, pili specjalny napój przyrządzony z muchomorów, po którym dostawali zresztą później bardzo silnych bólów głowy. A więc było to powtórzenie tego, o czym pisał Kamieński-Dłużyk. W sposób dość powierzchowny opisywał Kobyłecki odzież Chantów. Zaznaczał, że najważniejszą rolę odgrywały w niej wyroby wyprodukowane ze skóry. Jednocześnie jednak używali koszul z zakupionych materiałów tekstylnych, najczęściej granatowego koloru, na które dopiero zakładali luźną wierzchnią odzież szytą z jeleniej skóry. Zaznaczał również Kobyłecki, że są oni bardzo niechlujni. Jako zimowe mieszkania mieli Chantowie na północy specjalnie wykopywane w ziemi doły, na których ustawiali coś w rodzaju zadasLenia. Na południu, gdzie częściej stykali się z dawna tam osiadłą ludnością rosyjską czy też tatarską, budowali drewniane chaty 27. źli J. K. (Kobyłecki), Wiadomość o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, Warszawa 1837, s. 160 - ,1'65; O autorze tym por. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Kraków 1884, s. 150 - 151; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928, s. 170 -171; W. Armon, Kobyłecki Józef, [w:] Polski słownik bio.graficzny, Wrocław 196'7 - ,196r3, t. 13, s. 179; A. Kuczyński, Syberyjsk'e podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Świat", 1'96'9, nr l, s. 33 - S16; tenże, Syberyjskie szla1<:i, Wrocław 1'972, s. 241 - 253; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975, s. 157; W. Baranowski, Pierwsza polska książka a Syberii, "Acta Universitatis Lodziensis", 1977, seria l, z. 16, s. 69 - 75. 27 Odnośnie tego typu budownictwa u Chantów por. Z. P. Sokolowa, Obsko-llgorskije doszczatyje postrojki, "Kratkije Soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR", 1959, t. 31, s. 60 - 67. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 199 Wśród Chantów niemal powszechny był zwyczaj płacenia za żony specjalnej opłaty. Według Kobyłeckiego, wynosiła ona mniej więcej wartość sumy 30 - 50 rubli. Ulubioną zabawą Chantów było urządzanie pantomimy, w której naśladowali zachowanie się różnych zwierząt i ptaków. Niekiedy zresztą w tych zalecaniach się Chantów udających parę zwierząt występowały pewne elementy seksualne. Kobyłecki podkreślał, że w wierzeniach Chantów bardzo dużą rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Było to zresztą zjawisko znane również i u innych ludów północnej Azji, lub nawet Europy 29 i Ameryki 30. Skóra niedźwiedzia odgrywała również bardzo poważną rolę w uroczystych przysięgach Chantów. Kobyłecki nie był nastawiony na to, aby przedstawić całą kulturę ludową Chantów. Podał jednak sporo informacji dotyczących różnych dziedzin ich życia. Bardzo obszerną relację o Chantach i ich kulturze dała polska autorka z pierwszej połowy XIX w., Ewa z Wendorfów Felińska 31. Pochodziła ona z ziemiaMkiej rodziny z terenu Białorusi. Jako osiemnastoletnia dziewczyna poślubiła wołyńskiego ziemianina, rodzonego brata znanego literata Alojzego Felińskiego 32. Po śmierci małżonka przebywała ona w żywym ośrodku kultury polskiej, jakim był wówczas Krzemieniec. Na terenie tego miasta związała się z działalnością niepodległościową. W związku ze sprawą Szymona Konarskiego 33 została aresztowana i zesłana do osady w północno-zachodniej części Syberii, Berezowa (Bieriozowa), leżącej na terenach zamieszkiwanych przez Chantów. Pozostawała tam w latach 1839 - 1841. Jeszcze we wczesnej młodości pisała ona pamiętnik, który został wydany znacznie później 34. Również na zesłaniu w Berezowie i w Saratowie pisała ona swe wspomnienia, które częścio28 Odnośnie tego problemu istnieje bardzo bogata literatura. Dokładny wykaz jej w pracy H. J. Paproth, Stlldien iiber das Biirenzeremoniell, Biirenjagdritten und Burenfeste bei den tungusischen Volkern, Uppsa~a 1976, s. 333' - 360. 29Por. np. J. Witort. Z nad Morza Białego, rękopis Biblioteki Zakladu Narodowego im. OssoliiJkich we Wrocławiu, nr 7246. :l" Por. np. B. Kohutnicki, Podobieństwo elementów kliltu niedźwiedzia u ludów pólnocnych obszarów Ameryki i Azji, "Etnografia Polska", 1'965, t. 9, s. 332 - 33ł. 31 Por. P. Chmielowski, Ewa z Wendorfów Fealińska, [w:] Autorki polsk'e tviel<:u X IX, Warszawa 1'885, s. 4·85 - 541; A. Jelski, Sylwetki zasłużonych niewiast polskich z nad Niemna, Dniepru i Dżwiny, Wilno 1906, s. 4 - 12; T. Tarkowski, Felińska Ewa, Iw:] Polski słownik biograficzny, Kraków 194.3, t. 6, s. 407 - 408. 32A. Bar, Faliński Aloizy, [w:] POlski słownik biograficzny, t. 2, s. 408 - 410. 33Por. A. Barszczewska, Szymon Konarski, Warszawa 1976, s. 180 - 181. 3~E. Felińska. Pamiętniki z źycia, Wilno 1856 - 18,60, seria l, t. 1 - 3; seria II, t. l - 2. �200 Władysław Baranowski wo drukowane były w wileńskim periodyku "Athenueum", w latach 1845 - 1849, w skróconej formie książkowej ukazały się drukiem w 1850 r., a w całości w latach 1852 - 1853, również w Wilnie 35. Pamiętniki te zostały następnie przetłumaczone na język angielski i trzykrotnie wydawane drukiem w Wielkiej Brytanii 36. Z angielskiego przekładu przetłumaczono je na język duński 31. Dzięki więc tym przekładom zachodnioeuropejscy czytelnicy mogli się zapoznać z życiem Chantów. Mimo jednak tego, że Felińska, podobnie jak i większość panien z ziemiańskich dworów otrzymała tylko domowe wyksztułcenie, była ona jednak prawdopodobnie dobrze oczytaną w stosunkowo nielicznej jeszcze wówczas literaturze ludoznawczej. Problematyka ta wyrażnie ją zresztą interesowała. Z pewnością najwięcej miejsca w swych pamiętnikach przeznaczyła ona dla opisów kultury ludowej syberyjskich Rosjan 38. Opisywała również życie i kulturę przebywających w okolicach Bel'ezowa Chantów. Języka chantyjskiego nie znała. Możliwości więc porozumienia ze słabo znającymi rosyjski syberyjskimi autochtonami była mocno ograniczona. Bardzo często jednak, czy to w samym Berezowie, czy w jego okolicach, czy też podczas drogi powrotnej na brzegach rzeki Ob, stykała się ona z Chantami, obserwowała warunki ich życia, kulturę materialną czy też zwyczaje. Zbierała o nich informacje od znających język chantyjski mieszkańcach Berezowa. Notowała zasłyszne od tamtejszych bajarzy chantyjskie legendy. W sumie podała ona znaczny i bardzo ciekawy materiał odnoszący się do życia i kultury tego syberyjskiego narodu. W swych pamiętnikach zamieściła Felińska liczne opisy zewnętrznego wyglądu Chantów. "Ostiak całą swą powierzchownością tak się różni od ludzi, na których zwykliśmy patrzeć, że trzeba koniecznie go widzieć, aby sobie zrobić dokładne wyobrażenie, jakie sprawia widok tej szcze35 E. Fellińiska. l,Vyjątki z dziennika pisanego w Berezowie, "Athenaeum", 1845, cz. 3; vVspomniEnia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, tamże, 1849, cz. 4- 6; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wilno 1850; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wi'1no 1852 - 1853, 't '1 - 3; Por. lCCe:lzjoe z 'nid'1: K \V1tte, "Gazeta WI2!T'Szawlska", 1850, nr 2'71; F.Z. (Zieliński), "BibJi.ol~,eku Warsz<l'W:slka", 1'851, cz. 2; J. L Kraszew:sk1i, "Ga,zeta Wa1rszawska", 1853, nr 82, 87, 286; "P:.zegląd Pc'?,nań>:ki", 1853, n:r 169; "Gazeta Codz:i:cfma", 1853, nr 21'2 i im. 36 F. Lach-Szyrma, Revelations of Siberia by a banished Lady, wyd. I, LondOil1 1852, t. 1 - 2; wyd. II, LOJ1Jd·Otn 1853, t. 1 - 2; wyd. III, LandOin 1854, t. 1 - 2. O tłumac-u :['ej książki na język alDi.gielski pCJI' W. Choj,naeki, J. Dąb1'OlWlSki, KI'Y'sltyn L<hch-Szyr:ma. SYn ziemi ma,zurskiej, Ols,:?Jtyn 1971, s. 1.94- 196. . 3; C. SCreiTlZ~m, Siberien skildret of en forvist polsk Dame, K(}penh2,g.~'>n 1855. 33 W. Ba:r,aalowski, Polskie relacje o rosyjskiej kuJturze ludowej 1831 - 19;:0 (w dru,ku). . �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTÓW 201 gólniejszej postaci" 39. Nie posiadali oni na twarzy żadnego zarostu, "mężczyźni tego narodu zwykli wyrywać sobie z brody włosy póki~ aż te stracą władzę odrastania, 00 czyni ich twarz nieporosłą, jak u kobiet, niewydelikacając wszakże rysów i robiąc ich grubość wydatniejszą. Włosów na głowie nie postrzygają, tylko rozdzieliwszy środkiem głowy na dwie różne połowy, splatają je przy uszach w dwa warkocze; inni mniej schludni spuszczają je na plecy w nieładzie. Niektórzy w splątane warkocze wplatają także sznurki paciórek. Na szyję zawieszają także sznurek szklanych dużych paciórek, na którym pospolicie zawieszają mosiężny krzyżyk, jako świadectwo, że należą do obrządku chrześcijańskiego". Bardzo często Chantowie, zarówno mężczyźni jak i kobiety, stosowali tatuaż na twarzy przez nakłuwanie odpowiednich wzorów igłą wpuszczając pod skórę błękitną farbę. W nadzwyczaj dokładny sposób opisywała Felińska odzież Chantów 40. Trzeba też stwierdzić, że o sprawach tych pisaał ona z dużym znawstwem 41, które, być może, spowodowane było poważną edukacją krawiecką, jaką otrzymywała każda panna z ziemiańskiego dworu na kresach. Warto tu może dodać, że Felińska zwracała uwagę, że odt.ież ta, wykonana zwykle ze skóry renów, wyprawiana domowymi sposobami z pomocą tłuszczów rybich, powodowała, że "Ostiacy nieznośnie śmierdzą właściwym sobie odorem. Jeżeli Ostiak wejdzie w dom jakikolwiek mimo wietrzenia i kadzenia, trudno pozbyć się smrodu przez pół doby" 42. Sporo informacji podała Felińska odnośnie do odżywiania Chantów. Zwracała uwagę, że bardzo często nie czynili oni odpowiednich zapasów na zimowe miesiące co powodowało, ie niejednokrotnie stawali się ofiarami głodu. Wówczas zdarzały się nawet wypadki ludożerstwa 43. "Rząd zapobiegając podobnym wypadkom, utrzymuje w Berezowie magazyn zaopatrzony w mąkę, każąc przedawać po cenie umiarkowanej, ale familie tylko bliżej mieszkające Berezowa mogą korzystać z tego dobrodziejstwa ... Dodać do tego trzeba, że Ostiacy nie mają pieców, nie umieją piec chleba i nie są przyzwyczajeni robić z mąki innego pokarmu, jak Felińska, op. cit., wyd. WOOo 185'2, t. 1, s. 169. Ta:ni;e, t 1, 'S, 170 - 173. II W świetLe radzieckich badań €ItnograficZIl1y·ch wy,raM]lle w1dać ja.k doikładne hyly oP'lsy Feliń.'ikiej -doityc.zą.ceodzieży Ch3ll,tów. Por. np. W. F. Pryitkowa, Typy wierchniej odió:dy narodow Siewiera, "Kra:tJkaje Soobszenlija Instituta Etno.grafii Akiatdieml~ N<1uk SSSR", 1952, t. 15, s. 18 - 212; !Jaż, Odieżda chantow (XVII - XX ww.), "Sbo.Tlnik Musiej<1 AnhopollOlgii .i EUTlJogra.fii!i' Akadiemi.i Nauk SSSR", 1953, t. 15, 39 tO s. 123 - 2:J3i t2 43 i,n. Felit'lska, op. cit., t. 1, s 123. Tamże, t. 1, s. 263 - 265. �Wladyslaw 202 Baranowski podkłócenia polewki, w której zgotowała się ryba" 44. Kilkakrotnie w swych pamiętnikach zwracała uwagę Felińska na to, że Chantowie "nie gardzą żadnym jadłem; jedzą co tylko jeść się daje i w organizm ludzki przyswoić może. Psy są mniej wymyślne niż Ostiacy. Mięso lisie, wronie, niedźwiedzie, kiszki, zdechliny, ryby śmierdzące, wszystko to jedzą czy to w stanie surowym, czy zgotowane. Jednak częściej surowe" 4.,. Podawała również Felińska informacje a niektórych potrawach przygotowywanych przez Chantów. Opisywała również, jak podczas zimy koczujący blisko Berezowa Chantowie chodzi po rosyjskich domach i z głodu zbierali rf żnego rodzaju odpadki, pomyje itp. A utorka omawianych pamiętników zwracała uwagę na pijaństwo, które dla Chantów było straszliwą plagą. "Ostiak, gdy w Dim namiętność jest już rozbudzona, odda ostatniego lisa za kilka kieliszków wódki". Zwracała również uwagę na to, że często wykorzystywali to rosyjscy kupcy, którzy mimo zakazów władz "nadużywając słabość tych biednych ludzi, podwożąc im skrycie ten zgubny napój wydzierają im owoc ich pracy" 46. W pamiętnikach Felińskiej znalazło się kilka opisów czumów i drevvnianych domów zamieszkiwanych przez Chantów prowadzc:c~ch b::rdziej osisdły tryb życia oraz wyposażenia wnętrz. Oto np. opis letniego przenośnego pomieszczenia: "małe szałasy z kory brzozowej, podobne do szater cygańskich bez drzwi, bez okien, to domy letnie Ostjaków. " Przywykłszy do mnóstwa sprzętów po domach naszych, które się wydają nieodbicie potrzebnymi, trudno sobie wystawić, jak małem człowiek obejść się może. Naczynko z kory brzozowej do czerpania wody, necułeczki z tegoż samego materiału, kilka takichże łyżek i kilka skór z renów, otóż i cał;' majątek, wystarczający na potrzeby fami!ii" 47. f\. oto opis innego siedliska Chant6w: "Była to chałupa z drzewa, do p:-.!owy wpuszczona w ziemię, wszakże bez okien. Dach był pokryty drzewem i narzucony po wierzchu ziemią. W górze wyrobiony otwór, służyło to do ujścia dymu. Światło się wdzier2ło przez ten otwór, jak przez drzwi otwarte. W rogu izby stało ognisko ... Nad ogniskiem był zawieszony kocioł żelazny ... Pod ścianą w głębi leżały drwa równo ułożone w kształcie sofy, czy ławy. Na nich pokładzione były skóry z renów. Widno, że to służyło i do siedzenia i za łoże dla familii. Na prawo stała duża skrzynia, obita blachą, i jeszcze ze dwa podobnychże małych kufereczków, dowód zamożności gospodarza ... w kącie stało wiaderko H 4S 46 ·17 T,a<:nże, :t. Tamże, t. Tamże, t. Tamże, t. l, s. 26,2. l, s .. 103. Por. ;też t. l, s 124. 1, s 2'57. 1, s. 121. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 203 z kory brzozowej, czerpaczka i łyżki z tegoż materiału, necułeczki kilka czerepów: otóż i cały sprzęt bogatego Ostiaka" 48. Zamieściła Felińska również opis innego typu siedliska Chantów: "Była to chata drewniana, trochę większa od zwykłych chat naszych chłopów, ale cztery ściany składały cały dom. Nie było ani sieni, ani żadnego innego przybudowania. Nie było też okien w tej chacie. Drzwi bardzo niskie służyły za wyjście dla ludzi, otwór w dachu Sblżył za wyjście dymu. Przez ten otwór, równie jak przez drzwi, wciskało się trochę światła, resztę ciemności rozpędzał ogień. Na środku jurty był kwadrat podniesiony nad ziemię, jak by nasza kuchnia. Boki tego kwadratu, zabudowane drzewem, między które nasypano ziemi i ubito. Na środku tego kwadratu nakłada :::ię ognisko, boki próżne zastępują miejsce stołu, pod .ścianami były ławki z grubego drzewa, przeznaczone zapewne do spania, a może i do siedzenia" 49. Pedała również Felińska trochę informacji a rzemieślniczej produkcji domowej Chantów 50. Tak w~ęc omawiała sprawę wyrobu płótna, sznurów i sieci z włókien tamtejszych pokrzyw. Były one znacznie większe niż te, które Felińska spotykała w kraju. "Zadziwiła mnie n2dzwyczajna bujność tej rośliny, przechodziła bowiem wzrostem wysokie konopie. Włćkna były długie i bardzo mocne, ale grube". Oglądała również Felińska płótno tkane z włók:cn pokrzyw, "było ono dobrze, gęsto wyrobione i zdawało się wyglądać mocne jak skóra, tylko żółtawe" 51. Trochę, chociaż niezbyt dużo informacji podała Felińska a myśliwstwie Chantów. Dość dokładnie opisywała odwagę z Jaką atakowali oni tylko z nożem rozjuszonego niedźwiedzia 52. Jednym z podstawowych zajęć Chantów był chów renów 53. Otóż sprawom tym poświęciła Felińska w swych pamiętnikach dość dużo miejsca, a informacje jej były zgodne z tym, co podaje literatura etnograficzne i zootechniczna dotycząca tych zagadnień 54. W nadzwyczaj dro" Tamie, t. 1, s. 122 - 123. Tan1żc, t 2, s. 28. so Odn:Jśnie tE,go -p!'oh1ernu p:)r. U. Si-re1itl;s, Domasznyje riemiesla. ostjak.ow i wovU/ow, "Jeżegockiik 'Dolbohlkogn Gubierll1ja,lnQg.o ML~s;ieja", 1905, wyp. 15; 1906, wyp.16 SI Fcblska, op. cit., t. 2, s.29. "~ T<.Lm2:e, it. 1, s. 167. 5:l Tamże, t l, s 201 - .'W9. -ł!1 a driewnosti i proisehożi porodoobrazowanija domaszniclJ iiwotnyC'h, Mo;skwa-Lcmi'lngf'ad 1940, t. l, s. 171 -189; G. M. Wa,i'Jewicz i M G. Lewi'n, 'l'ipy oleniowodst'Wa i ich proisehożdienije, ,,8ow.ietiEikaja Etnogl'a[ija", 1955, nr 1, s. 63 - 92: E. P. P,I'olkofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody :Jibiri, 5. 580 - 5&1; G L. Karicw, Oczerki po istorii Tazwitija seiwiernogo olenieU'odstwa, ArchCl,ngielsk 1958, s. 7 - 45; Ist,oTiko-e-tnografiezeskij atłas Sibiri, Moskwaó I dicnni PJr. niP A. M. Zol'OI~o:riewi M. G. Lewin, K woprosu oleniewr;dstwa, [w:] Problemy pT'oisehożdieni.ja, ewoljueii �204 Władysław Baranowski biazgowy sposób podawał jak należało postępować z renami, które na miesiące letnie należało przeganiać w chłodniejsze okolice w górach. W bardzo dokładny sposób opisywała też Felińska uprząż zakładaną na reny, konstrukcje lekkich sań, do których były one zaprzęgane. Z dużą dokładnością podawała jaką wartość i do czego się nadawały skóry z zabitych młodych czy też starszych renów, jaką wartość przedstawiało mięso z tych zwierząt, jakie ich części uchodziły za największe przysmaki itp. Sporo informacji podała Felińska odnośnie wewnętrzne~ organizacji chantyjskiego środowiska. Były to z pewnością informacje pochodzące ze sfer terezowskich urzędników, którym podlegała przeważająca część tego ludu, zamieszkująca olbrzymi powiat, którego ośrodkiem była właśnie ta osada. Wątpić bowiem należy, aby o tamtych sprawach informowała się autorka pamiętników od samych Chantów, przeważllie nie znających zupełnie, albo bardzo słabo język rosyjski. Pisała więc o podziale Chantów na tzw. watahy, o zakresie władzy i obowiązków, jakie mieli ich naczelnicy. Do dziś dnia nadzwyczaj kontrowersyjnym zagadnieniem jest sprawa władzy, jaką posiadali tzw. ostiaccy książęta oraz genezy wytworzenia się tej instytucji 55. Felińska zamieściła sporo materiału odnośnie np. uprawnień czy też ceremoniału, jaki zachowywał tzw. książę obdorski, uważany w tamtych czasach za najwyższego naczelnika Chantów z północno-zachodnich kresów Syberii. Sporo informacji podała też omawiana autorka o opłatach w futrach zwierząt, które Chantowie, tak jak i inni syberyjscy autochtoni, musieli składać, jako tzw. jasak na rzecz skarbu państwa. Poruszała również Felińska sprawę małżeństw wśród Chantów. Szczególnie dokładnie omawiała sprawę opłat jakie pan młody lub jego rodzina musiała wnosić oblubienicy. Zwracała również uwagę. że dawniej zdarzały się wypadki, że bogaci autochtoni mieli więcej niż po jednej żonie. Od czasu jednak rozpowszechnienia się chrystianizmu zwyczaje te prawie zupełnie zanikły 57. Towarami, które Chantowie nabywali głównie u rosyjskich kupców -Leningrad chantow 1961, s. 11 - 54; M. W. Lukin, Matierialy XIX-lO gody XX w.), "Sowielskaja (koniec p ooleniewodstwu wostocznych Etnolgrafija", 1979, !nr 6, s 1tO- - 1:20 i in. 55 P,1)r. np. Dachru'lzin, op. cit., s. 17 - 83; Sli'lepal1JC>N, op. cU., s. 19 - 35 i in. POlr też Z. P. Sokolowa, Socialnaja organizacija chan/ow i mansi w XVIII - XIX w., Moskwa 1983, s. 119 - 163. 56 Felil1:s:ka, op. cit., t. l, EJ 1112- 113. 57 Tiamże, s. 174 - 175. OdnoŚ/nie dwu- lub wielożeilstwa w dawl1Jie}szych cw'salch u Chan;tów por Z. P. Sokołowa, Bracznyj wozrost u chantow i mansi w XVIII- XIX w., "Sowietskaja E tl1Jografija", 1982, llIr 2, s. 75. 1 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 205 były: mąka, tytoń, wyroby metalowe, jak np. noże, siekiery, gwoździe, "blaszki mosiGżne służące do ozdób", różnokolorowe szklane paciorki oraz "perkale, kitajki i sukna w jaskrawych kolorach". Handel z Chantami przynasil rosyjskim kupcom bardzo poważne dochody. Np. według 1"eliilskiej w pud żytniej mqki, który w Berezowie przedstawiał wartość 30 - 70 kopiejek, otrzymywało się skórę z piesaka, która na miejscu w Berczowie miała wartość 3 rubli. W wymianie jednak handlowej istniały specjalnc zwyczaje. Oto "aby handlować z tymi narod8mi koczującymi trzeba nauczyć siG ich j<:;zyka, poznać obyczaj każdej familii" 58, Według Faliilskiej, Chantowie VI małym jeszcze stopniu zorientowani byli w znaczeniu pieniędzy. "U nich wyraz wartość odnosi się do futer ... ". Skóra wiewiórki (białki) miała wartość 20 kopiejek, gronostaja 40 kopiejek, piesClka 3 rubli. Kupując różne towary od rosyjskich kupców Ch2ntowie nic pytali się nigdy o cenę w pieniądzach, ale w ilości różnych skór ;'9. Można tu zresztą dodać, że ten sposób prowodzenia wymiany handlowej znany był u wielu ludów półno~y, między ji111ymirównież u Korni (Zyrian) 60. Sporo informacji podała Felińska o wierzeniach Chantów. W okresie, w którym przebywała ona w Berezowie, formalnie byli już oni wyznawcami prawosławia. Chrystianizacja ich była jednak bardzo powierzchowna i ogranicza la się przeważnie do cerkiewnego ślubu, chrztu dziecka oraz noszenia otrzymr.nego podczas tej uroczystości krzyżyk}. J edilGcześnie jednak w środowisku chnntyjskim relikty szamanizmu pozostały bardzo silne. W mniemaniu Ostiaków nie zachodziły specjalne konflikty między wierzeniami jednej czy też drugiej religii. Niemal każdy z Chantów, "aby z2dość uczynić wymaganiom obu obrzędów, godzi jak może dawną wiarę z newoprzyjętą". Bardzo często noszono więc na piersiach krzyżyk, a jednocześnie oddawano cześć domowym bóstwom, wyrabianym z drewna człekokształtnym figurkom. 'Irochę miejsca poświęciła Felińska opisom reliktów wierzeń chantyj~kich związanych z kultem drzew, a szczególnie starych modrzewi. Sama zresztą była naocznym świadkiem takiego rytualnego obrzędu oddawania czci starym drzewom modrzewiowym, jak podawał "obróconym twarz4 ku nawisłym modrzewiom, robiących jakieś pantomimy i bełkocących coś w języku dla mnie niezrozumiałym" 61. Felińska, op. cit., t. l, s. 112- 113. Felifls,k'a, Op. cit., t. 1, s 102. 6~ Por. np. A. S. Zabojew, Driewnij "dienieŻ'nyj" sczot komi, "Sowietskaja E't'D.ograDija", 1978, il, 1, s. 10:3 - 109. Ul Fclili!"ka, Op. cit., t l, s. 14'7. Odno:5nle wier.zeń rel-igijnycth Cha'!lJtów poor. K. F. K<l,-jalainen, Die Rerligion der Jurga-Volker, "Folkloce FellorłJ's OornmUJnicat;,ons", 19~1 - 1927, nr 41, 44, 63; W. Sleinitz, Totemismus bei den O$tjaken in Si5:; 59 �206 Władysław Baranowski Pisała rówmez Felińska o rozpowszechnionym wśród Chantów, podobnie jak i wśród innych ludów północnej Syberii i Ameryki 6~, kulcie niedźwiedzia. Jak wspominała, "Ostiacy mają także dla niedźwiedzi pewną cześć religijną; wszakże po zabiciu jedzą ich mięso, nie omieszkając jednak nigdy po zdjęciu skóry przeprosić za swą zuchwałość; odjqte łapy umieszczają obok swych bogów domowych, wyrządzając im cze~ć religijną" 63. Sporo informacji podała również polska autorka o roli szamanów w życiu chantyjskiej społeczności. Felińska interesowała się również bogatym folklorem chantyjskim H. Nie znając języka tego ludu, korzystała z opowiadań rosyjskich zawodowych opowiadaczy bajek, które słuchała podczas długich zimowych wieczorów w Berezowie. W swym pamiętniku zanotowała ona rbwnir'Ż dwie bajki chantyjskie £5. Naturalnie, można mieć pewne zastrzeżenia C7.ytekst ich został wiernie przekazany przez narratorów, czy nie nastąpiły tu pewne wzbogacenia fabuły, dostosowania ich do wymogów rosyjskich słuchaczy. Z pewnością jednak były to pierwsze teksty chantyjskiego folkloru podane w języku polskim. W okresie kiedy Felińska notowała swe obserwacje dotyczące Chantów lub nawet i wcześniej, wielu Rosjan opisywało ich życie i kuHurę. Mimo to bardzo dokładne relacje polskiej autorki ocenić~można jako jedne z najciekawszych. A wreszcie nie bez znaczenia jest i to, że pamiętniki polskiej autorki cieszyły s:ę dużą poczytnością w innych krajach Europy i one też informowały czytelników z Zachodu o tym molel1kim syberyjskim narodzie. W 1840 r. za działalność patriotyczną zesłany został na teren zachodniej Syberii Rafał Błoński, który tam przebywał przez 17 lat foG. birien, "El11il1G;3", vxmij tL obsk.ich s. L,11 - 233 i 0'11. 1938, s. ugroli" 125 - 140; Z. P. SokobN<t, "SbO'rnik Ml1'Zic~a A"tr-;;.pologoj i Eitinogr<1fii", Pieriezytki ricligioznuch 1970, wierot. 27, 'iZ IdO':'macje te sązgo'dine z zebramymi z,na'czmie .pó~n'icj maftcr~l,ilami, pJC R. Mitus'oNa, 1'vliedw:cżyj prazdnik u aganskich ostjalww Surgutskogo rajona, "Te>DJllskij Kraj", 1926, !nr l; I L A\vdiej.Ciw, Dramaticzeskije prieds.tawLenija na miedwicżem prazdnik1e u mansi, "SOWiEI~iSJ\I:j Siewier", 63 Fei:ió.:lk,~, op. cit., t. l, s'. liI Od:1o~:-:l:c z tego ,,i'lc;lnu b:.tdail etno7;ajii, is;orii, foUdcru }9,,9, nr 2, s HU - 207. 65 61i 1935, nr 3 - 4 i in. 167, i jazy ku zakresu 1:}::)r. chantow Feliń3ka, op. cit., t. l, s. 213 - 2:.25. lVI. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Bl01iski Rafał, [11/:] PoLski sŁownik b,iograficzny, Syber'yjskie s:laki, s. ,263 - 263 i in. N. P. Niek;)~~lkij, i mansow, Ob:or "So·.vietskaja li-tieratul'Y pJ EiJ!:'og.-a£ija", Krak6w 1928, 's. 206 - Z09; Z. Balicka, Kraków 1936, ,t. 2, s. 1'39; Kuczyński, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 207 CHANTOW W swych pamiętnikach 67 podał on znaczny materiał do kultury Chantów, których życie dobrze poznał. Pisał więc o sposobach poruszania się tych autochtonów po śniegu przy pomocy nart. Sporo miejsca poświęcił miślistwu. Podkreślał, że byli oni doskonałymi strzelcami z łuków. Z pewnym zdziwieniem notował, że niejednokrotnie zgłodniali na polowaniu żywili się oni surowym mięsem ("zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód krew wysysa, a potem zjada surowie rnięso" 68). Podał on również trochę informacji o praktykach religijnych Chantów oraz o działalności szamanów. Wspomniał również o rezydujących w Obdorsku książętach ostjackich, z którymi się jednak nie stykał, gdyż w tamtej miejscowości nigdy nie był, a informację ó nich zaczerpnął prawdopodobnie z opowiadań syberyjskich Rosjan 69. Informacje o Ostiakach podawał zesłany na Syberię w 1814 r. Rufin Piotrowski. Pisał więc o terenach na których zamieszkują Chantowie, o ich koczowniczym trybie życia, o powierzchownej chrystianizacji, o skłonnościach do pijaństwa. Wspominał też o rosyjskich kupcach, którzy pływali po rzekach z beczkami wódki na łodziach. W cyniczny sposób za niewielkie ilości wódki, którą Chantowie wypijali na miejscu, uzyskiwali od nich drogie futra zwierząt. Niekiedy jednak takie transakcje koilczyły się tragicznie dla tych szalbierzy, "gdyż Oshaki raz dobrze podochociwszy ciągle się domagają o wódkę, i to już hez zamiany za skóry, a gdy jej zabraknie, lub kiedy oszust chce jej zostawić dla nowego obłovvu, o to wcale nie pytają i chcą ją mieć jakimkolwiek sposobem; przemocą wGwczas ]JTornyszlennik odbiwszy od brzegu odlJływu, lecz Of.:tjaki albo na swoje łódki siadają, albo wprost rzucają się wpław do rzeki (a swymi łódkami zręcznie kierują i c10brze pływają) i gonią za uciekającym, c; gdy go dopadną, to i wódkę wypiją i futra odbiorą i promy~zlennik2 utopią lub zabiją. OstiBk pijany to ~zdony człO\viek" 70. Wspominał również Piotrowski o syfilisie, kbry czynił straszliwe spustoszenie wśród Chantów. "Zimny klimat, życie nędzne i kOCZ'.ljące, brak zupełnie między nin~i samych lek;:;rzy zn8jących się na tej chorobie, zupełne prawic niepodobieństwo poddania tych pokoler\ pod pewne U'.t2.Wy porządku i zmuszenie ich do uległości przepisom h~gienicznym, \vszy,·tko to przerażającym sposobem sprzyja rozwijaniu się tej niebezpiecznej zarDZy tak dalece, że połowę tej całej nieszczęśliwej ludności n; Pobyt na Syberii RafaŁa BŁDńskiego K!'a:ków 1867, ·,..,yd. II, Krakow 1873. nl Wyd II, 6l TU'll;':e, ;0 R l,. przez niego samego w Rzymie opisany, 33. s. 34. Piob·O\\',k'. Pamiętniki z pobytu na Suber/Ii, P:clZna!'l 1861, t. 2, s. 248. �Władysław 208 Baranowski płci obojga można uważać za dotkniętą tą chorobą, która zwykle się kończy przedwczesną śmiercią. Jeżeli można wierzyć świadectwu niektórych lekarzy, ktćrzy się nad skutkami tej zarazy między tą ludnością zastanawiali, można prawie być pewnym, że jeżeli rząd naprędce zaradczych jakich środków nie użyje, w przeciągu lat kilkudziesi(~ciu ta ludność nieszczęśliwa Ostiaków w wielu okolicach zupełnie się wypleni" i1. Również podawał Piotrowski informacje o technice przenoszenia się Chantów z miejsca na miejsce 12. Pisał również Piotrowski o myśliwstwie Ostiaków i innych ludów północno-zachodniej Syberii. Wspominał, że podst&wowe zn,lc;~enie miały u nich łuki, wielu już jednak z nich posiadało strzelby. Polowania najczęściej urządzcme były zimą, gdyż myśliwy korzystać; \VÓWCZ"s rnogli z nat. "Lyże, ktćre na własne widziałem oczy, były dr('wniane, mhły długości m jmniej trzy łokcie, a szerokości sześć do ośmiu Celli; w całej swej długości i ,'zerokości dla zmniejszenia cil;żaru były wyżłobione, a ściany boczne i spodnie były bardzo cienkie, koniec paedn i zaGstrzony i na kształt płozów u sani nieco w górę podniesiony. Na saP-lym środku długości łyż z wierzchu jest poprzecznik z rzemienia dość c;zeroki, pod też poprzecznik podsadzają się nogi, często te łyże zapewne, aby się lepiej ślizgały, podbijają skórą łosią lub jelenią szerścią do śniegu" i3. Na polowania wychodzili Ostiacy całymi grupami. Po zabic1u z\vicrzęóa zostawiali go na miejscu i gonili za następnym. Mieli zresztą pewność, że żaden myśliwy z innej grupy go nie ruszy, gdyż "byłaby to wielka kradzież, za którą między sobą surową wymierzają sprawiedliwość" 74. J ak stwierdzał Piotrowski, Ostiacy potrafili odbywać b3rdzo dalekie drogi, kierując się "tylko po gwiazdach i słońcu". Docierali więc nawet z bardzo odległych miejscowości do Archangielska, przebywając w jedną stronę po tysiąc pięćset wiorst. Podawał również Piotrowski informacje o odzieży ostiackiej. Niektórzy z nich przywdziewali już co prawda odzieży rosyjską. najczęściej jednak odziewali się w skóry 75. Opisywał również Piotrowski jak postępowali Ostiacy, gdy podczas podróży lub polowania zaskoczyła ich śniegowa zadymka. Otóż kładli się oni na śniegu, twarzą ku dołowi. Śnieg ich przysypywał, (lle zć1razem chronił od wiatru i mrozu. 71 72 73 74 75 T2Jrnże, t. Tamże, It. Tamże ,t. Ta,m,,"e, t. Tamie, t. 2, s. 249. 2, s. 249. 2, s. 249 - 250 2, s. 250. 2, 13. 251 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTUR"\ CHANTOW 209 Trochę miejsca poświęcił również Piotrowski ostiackiej hodowli renów. Podawał również ów autor informacje o używaniu do zaprzęgów psów 76. Trochę informacji o Chantach podał dawny zesłaniec syberyjski, autor specjalnej pracy o Zabajkalu, Agaton Giller. W drodze na teren Wschodniej Syberii przejeżdżał przez tereny zamieszkiwane przez Chantów i prawdopodobnie się z nimi stykał. Pisał zresztą w następujący sposób: "Ostiak w tomskiej guberni, którego ufność udało mi się pozyskać, opisywał mi następnie wróżby swoich szamanów". Te zresztą informacje dotyczące wróżb tamtejszych szamanów przedstawiały też chyba największą wartość w relacji Gillera o Chantach. Pozostałe informacje były n ••tomiast stereotypowe i dotyczyły takich spraw jak prymitywnie wyznawanego przez nich christianizmu, zupełnej zależności żon od mężów, porzucania niedołężnych i chorych, typowych cech tego ludu ("lud niechlujny, leniwy, chytry") itp. 77 Bardzo cenny materiał dotyczący myśliwstwa i rybołówstwa w tzw. Narymskim Kraju w dorzeczu środkowej Obi dał Julian Biesiekierski 78. Za udział w Powstaniu Styczniowym zesłany został na Syberię, gdzie przebywał w Narymie. Do kraju wrócił dopiero w 1870 r. Bieskierski był zapalonym myśliwym. W "Kalendarzu Myśliwskim Ilustrowanym" za lata 1903 i 1904, opublikował on artykuł o myśliwstwie w Naryniskim Kraju 79. Wspominał tam zarówno o swych własnych przygodach, jak również o technice łowieckiej i rybackiej stosowanej przez miejscową autochtoniczną ludność. I tu nasuwają się problemy z Jakimi ludami syberyjskimi stykał się Biesiekierski. W swych wspomnieniach wymieniał on Ostiaków i Tunguzów. Nasuwa się jednak pytanie, czy wymienieni przez Biesiekierskiego Ostiacy byli Chantami, czy też częściowo może Selkupami (lud mówiący językiem grupy samodyjskiej), których ze względu na wiele wspólnych cech kultury w tamtych czasach nazywano również Ostiakami 80. Na terenie Kraju Narymskiego mieli swe siedziby zarówno jedni jak i drudzy. Tamże, t. 2, s. 252. O zmaozcmiu psich z<liprzęgów W życiu ludów północnej p~r. Istoriko-etnograjiczeskij atlas Sibiri, s. 55 - 77; M. G Le1wJil!1, O proischożdienii itipach uprajżnogO sobakowodstwa, ,,8awiiret:olkaja Et,nO'gmifija", 1946, nr 4, '.s. 75 - 106. 76 Syberii 77 A. Giller, Opisanie Zabajkalskiej Krainy w Syberyi, Up~k 1867, t.2, s. 294- - 295 J. W. Koby1ań.srki, Biesiekierski Julian Lambert, ~w;] Polsloi słownik biograKraków 1936, t. 2, .s. 89 - 90. 79 J Briresiekierski, Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Nary.mie", "Kalendarz Myśliwski Ilustrowany", 1903, s. 87 -1M; 1904, s. 66 - 84. 80 Hajdu, op. cit., s. 151. 73 jiczny, 14 "Lud" - t. 71 �210 Wladyslaw Baranowski Materiał dotyczący myśliwskich sposobów Ostiaków (a więc z pewnością zarówno Chantów, jak i Selkupów) podany przez Biesiekierskiego był bardzo duży. Opisy podane przez tego autora posiadają znaczną wartość dla badań nad techniką myśliwską autochtonicznej ludności tamtych terenów w sześćdziesiątych latach XIX stulecia. Pisał ją zresztą znakomity znawca problematyki myśliwskiej, który doskonale zdawał sobie sprawę z wartości różnych sposobów działalności łowieckiej. Stosunkowo mniejszą wartość przedstawiają opisy tego dutora dotyczące techniki rybackiej Ostiaków. Wreszcie inne informacje o Ostiakach, jak np. o prymitywnych ich warunkach mieszkalnych, braku higieny i in., nie przedstawiają większej wartości dla badań nad kulturą tego ludu. Sporo informacji o Chantach, które docierały nie tylko du krajowego, ale również i zagranicznego czytelnika, podał Ludwik Niemojowski 81. Zamożny ziemianin z Wieluńskiego, jeszcze jako młody człowiek zajmował się działalnością literacką. Już wówczas wykazywał on zainteresowania problematyką etnograficzną odbywając wędrówki po kraju mających na celu "zbieranie legend ludowych" 82. Za powiązania z działalnością Powstania Styczniowego został skazany na śmierć, który to wy~ok został następnie zamieniony na syberyjskie zesłanie 83. Przebywał początkowo na terenie północnej części guberni jenisiejskiej, następnie zaś bardziej na południu. Przez pewien czas pracował u kupca, z którego polecenia odbywał liczne podróże po bliższych czy nawet i dalszych okolicach Syberii. Czy to podczas drogi na zesłanie, czy też póżniej podczas pobytu w północnej części guberni jenisiejskiej, czy nawet podczas podróży służbowych odbywanych z polecenia swego pryncypała kupca, mógł Niemojowski zapoznać się z Chantami. Prawdopodobnie była to jednak znajomość dość powierzchowna. Przypuszczalnie nigdy nie mieszkał wśród Chantów, nie poznał też ich języka. Natomiast Niemojowski był inteligentnym i bystrym obserwatorem. Podczas niezbyt długiego obcowania z przedstawicielami ludności chantyjskiej potrafił zauważyć specyficzne 81 H. Ludwika Syberii polsko-r9syjskich Niemojowski w w Polscy [N:] badacze H. Cederbaum, "Odgłosy", 1971, kultury 11976, s Wrozlaw-Gdańsik biograficzny, Jakutów, z tlam/ego Powstanie 1863, 1864, 1865 i 1866,Warszawa słownik W'roc!aw świata, styczniowe. 1917, s. 46 - 47. I[W:] Wyroki Historia [w:] R 14, nr "Obrazki 1974, If]r 10, s. Niemojowskiego, etnografii, Polski Ltisty 316. Hu:naln'i;sityczny", Ludwika dziedzinie 82 L. Nierr.<Jj:Jwski, W'ar!Slzawa 1881, t. 1, 'S 8~ "Pr.zel?)ląd pmca0h Ludwik, Literat-powstaniec, s2'l.aki, s. 378 - 379; H. M. MałgOlwlslka, Syberyjsk.ie Niemojowskiego, Etnograji,a W. Arme'n, Nieznany KOIll"lkows.ki, s. 10; Kuczyńl,lki, 7, Syberii" 129 - 139; taż, kontalotów 107 -115; taż, Wrocł<alw 1978, t. 23, s" 28 - 29; 1977, s. Powieści 36 - 37. i szkice audytoriatu obyczajowe, polowego z lai �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 211 CHANTÓW cechy ich kultury. Z pewnością też zbierał o tym informacje od Rosjan, czy też nawet i od własnych rodaków, dobrze znających to środowisko. A wreszcie nie można pomijać i tego, że Niemojowski był oczytany w literaturze rosyjskiej dotyczącej autochtonicznej ludności syberyjskiej. Prawdopodobnie jeszcze podczas pobytu na Syberii, czy też Z8L,Z po powrocie do kraju, napisał on pracę pt. Pierwotne plemiona Syberii, kt:'Jra w 1Sn r. zostala opublikowana w periodyku "Wędrowiec" 84. Znalazł się tam znaczny ustęp o Chantach. Rozprawa ta weszła następnie do zbiorowego tomu () Syberii różnych prac tego autora, wydanym w 1375 r. s;; W 1lHl3r. ukzała się angielski przekład tej książki 86. Poaane przez Niemojowskiego informacje o Chantach były jednak dość powierzchowne. W porównaniu z bardzo poważnymi badaniami rosyjskich uczonych prowadzonych już w tamtych latach nad autochtoniczną ludnością Zachodniej Syberii, nie posiadały też one większej wartości. Natomiast z pewnością zasługują na uwagę ze względu na poczytnośc tego autora zarówno w Polsce, jak i w krajach anglojęzycznych. Wpływały też one na ukształtowanie się stereotypu Ostiaka z2równo w społeczeństwie polskim, jak i zachodnim. A wreszcie o Chantach pisało wielu innych jeszcze polskich pamiętnikarzy, którzy w drugiej połowie XIX w. zesłani zostali na Syberię. Pisali więc o nich Stanisław Krupski (X. Purk) 87, Ferdynand Władysław Czaplicki 89, Ignacy Drygas 90, Apolinary Świętorzecki 9\ Jakub Gieysztor 92, Jan Stanisław Jodłowski 93, Wacław Sieroszewski 94, August Iwański 9': i wielu jeszcze innych Polaków. Były to przeważnie dość krótkie powierzchowne wspomnienia więźniów gnanych na zesłanie przez tereny, na których spotykało się Chantów. Wartość też tych pobieżnych ~postrzeżeń, dokonywClnych nawet przez ludzi o wyraźnie etnograficznych zi'linteresowal~i~ch, jDk np. Sieroszewskiego, była przeważnie niewielka. " Pierwotne L. Nicn:oj<)wski, plemiona S. Krup"ki s.• :3 - 46. bi C, F Czap:licki, 1~71, S. 108 - 14,. (X. II Purk), a lrtyszu, Luźne karty KJmków "WędrOlw.iec", Syberii, s. 154 - 155. 8.; T. ,.;i:'~I.W)jolwski, ObraZJki SybeT'ii, Warszawa ; L. Niem.;jowk:i, Siberian Piatures, London :18721, se:rcla. 2" t 6, 1875, s. 78 - 84. t. 1, 1883, pamiętnika zbiega So 1123- 135. z Sybiru, Lipisk 1869, s. 51 - 59; Itenże, Obr,az Syberii, 1877, K,raków F. Le wi:.c:ki, Niewola, Urywe1k z pQll7l.iętnika SybirCLka, Lwów 1877, s. 66 _ 67. 1. n"ygoh, WS)Jomnif'"lia chlopa powSJtańe-a, Kraków W13, 5 74 - 76. !I. Z. K,owct.lcwsk:l, Ze 'w-;)Jomnień wygnańca, WiłrJIo 1912, s. 121 - 1:2.(2:. "" Pamiętniki .1aK.óba Gieysztora z lat 1857 - 1865, Wli:l:no 11913, -s. 233. ~3 J.J (J. S. Jodłowski), Wspomnienia z dalekiej północy, Kl'osno 1909. H D" "' W. y, Sic.po.S.ZC!W.'lki, Pamiętniki. soni:>.", Pamiętniki A. Iwańsk: W.spomnienia, [w:] Dzieła, Krwków 1959, 1968, s. 202:. 1832 - 1876, Wars.zawa 5.231 �212 Wladyslaw Baranowski Ks. Jan Chyliczkowski 96, przebywający na Syberii prawdopodobnie w następnych latach po Powstaniu Styczniowym, już po powrocie do kraju w 1898 r. opublikował książkę o Syberii. Chantom poświęcił on spory ustęp 97. Oparty on był jednak nie na własnych obserwacjach autora, a prawdopodobnie na nie najlepiej zresztą dobranej literat'Hze rosyjskiej dotyczącej tego zagadnienia. Nie posiadał on też poważniejszego znaczenia naukowego. Polską uczoną, która interesowała się Chantami, była Maria Antonina Czaplicka 98. Wyjechała ona jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego do Anglii i związała się z tamtejszymi uniwersytetami pracując w zakresie etnologii nad różnymi ludami syberyjskimi. W latach 1914 - 1915 brała udział w wyprawie naukowej zorganizowanej przez uniwersytety brytyjskie i amerykańskie. O Chantach pisała marginesowo w szeregu swych prac poświęconych ludom syberyjskim 99. Opracowała również o nich syntetyczny specjalny artykuł, w którym szczególnie uwzględniła problemy ich etnogenezy, kultury materialnej, kultury społecznej i wierzeń. Opublikowany on został w wielkiej brytyjskiej encyklopedii religioznawczej 100. A wreszcie trzeba wspomnieć, że jednym z najwybitniejszych badaczy Chantów był uczony-samouk, o którym trudno jest powiedzieć, czy był Polakiem czy też tylko Rosjaninem polskiego pochodzenia, Aleksander Dunin-Horkawicz. Od 1890 r. pracował w służbie leśnej w północnej części guberni tobolskiej. Bardzo blisko zżył się on z tamtejszymi autochtonami. Był autorem napisanego w języku rosyjskim fundamentalnego dzieła typu tzw. krajoznawczego o północnej części guberni tobolskiej, wydanego w latach 1904 - 19111°1, a także szeregu mniejszych prac, z któ96 ności O tY:ffi Syberii sYJskich w aubOtrze por. W. Baranowski, iD ksiażce dzifdzinie Jana Pruba Chyliczkowskiego, etnografii. 1976, s. 23 - 312. 97 J. Chyli'Ozko\vski, Syberia Materiały pod zarysu z konferencji względem etnografii [w:] Historia we etnograficznym, rosyjskiej kontaktów Wrodawiu, lud- polsko-ro- Wrodaw administracyjnym, WŁocławek 1898, s 2:66- 275. 98 K Dohrowolslki, Czaplicka Maria Antonina, [w:] Polski słownik biograficzny, Kraików 1938, ,t. 4, s. 173; Z. SJolko1ewicz, Miejsce ettnograjii polskiej w nauCe obcej (do 1939 r.), [w:] llistoria etnografii polskiej, WmcłaJw W73, s. 176 - 177i in. 99 M. A. CZiaphcka, Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology, Oxford 1914; taż, The Influence of Environment upon the Religi.ous Idea and Practices of the Aborigenes of Northern Asia, "Folk-Lolre", London 1914" vol. 25; taż, My Siberian Year, London 1916; t1a'ż, Sibierw. Siibiri,aks. S'iberian, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1920, vol. 11 i in 100 M A. Czalplicka, Osty kas, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1917, vol. 9, s. 575 - 58l. 111 A. A. Dunin-Gorka1wic,z, Toboliskij Siewier, S. PiEJtierburg 1904, t. 1; Tobołsk 1910, t. 2, Toil:J/o!lsk1911, t. 3. roln'iczym i przemysłowo-handlowym, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 213 CHANTOW rych częsc pozostała w rękopisie 102. Zamieścił on w nich olbrzymi materiał etnograficzny dotyczący Chantów. Nic więc dziwnego, że dzieło Dunin-Horkawicza wymieniane jest jako jedna z podstawowych pozycji dotyczących kultury tego ludu 103. Natomiast zagadnieniem bardzo trudnym i skomplikowanym, wymagającym odrębnych studiów monograficznych jest to, czy ów Polak z pochodzenia, tak bardzo zżyty ze środowiskiem północno-zachodniej Syberii, który nigdy nie wrócił do kraju (zmarł w 1927 L), zachował poczucie przynależności narodowej, czy też uległ zupełnej rusyfikacji. Lista polskich autorów relacji czy też drobnych wspominków o Chantach jest znaczna. Na poważniejszą uwagę zasługuje jednak dla pierwszej połowy XVI w. Maciej z Miechowa, dla pierwszej połowy XIX w. Ewa Falińska i być może, o ile uda się stwierdzić, że można go uważać za Polak, dla końca XIX i początku XX w. Aleksander Dunin-Horkawicz. Porównując polskie relacje dotyczące Chantów z dziewiętnastowiecznymi lub nawet i dwudziestowiecznymi materiałami, które wyszły spod pióra rosyjskich, czy też i innej narodowości autorów, trzeba stwierdzić, że nasi obserwatorzy i badacze pisali wiernie i rzetelnie o życiu tego małego ugryjskiego ludu. Z pewnością pomijane przez naukę radziecką pisane w języku polskim relacje, których wiarygodność nie wzbudza zastrzeżeń, mogą poważnie wzbogacić stan wiedzy o tradycyjnej kulturze Chantów. A wreszcie wspomnieć trzeba, że relacje te zapoznawaly polskiego czytelnika z życiem tego syberyjskiego ludu, że wreszcie dzięki przekładom prac Felińskiej i Niemojowskiego kształtowały one obraz Chantów w zachodnioeuropejskiej opinii. WŁADYSŁAW BARANOWSKI POLISH INTERESTS OF THE CHANTS' CULTURE (summa'ry) I'n Po.lish li,1,craiur-c concerining non-EuropeaJl1 lteJI1rIii()/f.).eis' ;tJhere aTe I1JUmerous desarlpti0111S OlE Sihe'Jiiail1natiOin\S P,olish s-our-eels de:scriiibing ,one of Ithem, thalt is the ~~,lion of Chant.s, hove beelrl presenlted li'n this paper. These souree!s c-o;njsi~texclusively of rcopolks written by peqp.le 'who for vairHlo\.llS reasons stayed in .'that reg-ioin, 102 W. I Wasiiiew, 1. P. Pribylslkicj, Diejatielnost' A. A. Dunin-Gorkawicza Etnografii Obskogo Siewiera, "T,rudy In:siti,tUJtaEtnograf.ili im. N. N. Mikuoho-Kakraj.a", J 9~2, nowaja Blie.rl~ja,It. 110, s. 141 - 146. u: oblasti 103 E. D. Prokto.fiewa, Chanty i mansi, [w:] Narody Sibiri, s. 1003. �214 Władysław Baranowski They have been presented chronologically in the paper (from the XVIth century lo lthe beghlinJiJn:gof the XXth icenlturry), from the point of view of the~r a9plicaitioDi to cCillitempo,rary 'ethnograophi1ca,1rei:>'earch The 'a'urtho,s of rClportts dLscHs'sed LTIthe paper are the f'Ol1aWling: Maciej f,Dom Mieohow, Adam Kamień5kii-Dłużyk, Józef Kopeć, Józef Kobyłecki, EW,a Felin~ka, Rafał Błońs:ki, RuHn Piotrowski, Agaton Gi/llier, LudwLk Bie.S'ieberski, Ludwik Niemojewsk1i, Antoni<lla CzapHcka, Alek.sander DunilJ1-Hork!aWl~cz.In 'bheir reporlbs they devoted most a'tiCJnti'on :to the problems of ,matelri:a,l culture and the belief,,, of Chants. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f880f6a12f79d9ae7f1135fce2289ee1.pdf a3f60827a5961767afe07cf43f9f5898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Syberia - badacze polscy Kaukaz- badacze polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1639 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie etnografią Syberii i Kaukazu w XVIII wieku / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.159-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONI KUCZYŃSKI Lud, t. 63, 1979' POLSKIE ZAINTERESOWANIA ETNOGRAFIĄ SYBERII I KAUKAZU W XVIII WIEKU W dziejach rosyjskich wypraw geograficznych na obszary leżące za Uralem występują dwojakiego rodzaju przedsięwzięcia: odkrywcze i badawcze. Odkrywanie Syberii łączyło się z jej kolonizacją przez Rosjan. Przyjmując we władanie coraz nowe ziemie leżące za Uralem, podejmowali oni różnego rodzaju zabiegi administracyjne, np. przymusowe osadnictwo, mające dostarczyć mieszkańców rozległej Syberii. Historia odkryć tego obszaru Azji związana jest przede wszystkim z dziejami narodu rosyjskiego, chociaż w pewnym stopniu zaznacza się w niej udział Polaków, którzy począwszy od wojen Batorego z Moskwą zsyłani byli w głąb Rosji. Ludzie ci, służąc w oddziałach kozackich, wędrowali wraz. z nimi na podbój nowych ziem, leżących za skalistym progiem Uralu. Na Syberii zaś niektórzy z nich pełnili różne funkcje administracyjne i wojskowe, byli poborcami podatku, dowodzili oddziałami kozackimi, pracowali w urzędach gubernialnych itp., bądź w inny sposób związani byli z dziejami poznawania tych obszarów. W formie zorganizowanej wyprawy przeszli Rosjanie za Ural w 1483 r., kiedy to Fiodor Kurbski i Iwan Trawin Sałtyk, dowodząc niewielkim oddziałem, posuwając się wzdłuż Tury i Irtyszu, dopłynęli do Obu i jego biegiem aż do ujścia. Później podobną drogą dotarło tutaj parę innych wypraw rosyjskich, które nie odważyły się jednak zapuszczać dalej w nieznane strony "latem pełne błota, zimą mroźne i zasypane śniegiem". Dopiero zwycięski pochód Timofiejewicza Jermaka do zachodniej Syberii w latach 1581- 1584 i pokonanie przez niego miejscowych władców otworzył drogę dalszym pochodom w głąb Syberii. W 1607 r. Rosjanie znaleźli się w okohcach środkowego biegu Jeniseju, później opanowali obszary leżące przy jego ujściu, a następnie (1620) dopłynęli do wybrzeży Półwyspu Tajmyr oraz wzdłuż Dolnej Tunguski dotarli do Leny. Tak więc w początkach XVII stulecia wytyczyli oni szlaki dla innych przybyszów, ciągnących z Rosji za Ural. Wiodły one początkowo wzdłuż Jeniseju i górnej Leny, a strefa wpływów rosyjskich zaczęła się rozszerzać coraz dalej ku wschodowi. Założono szereg nowych miast Ketsk (1602), Jenisejsk (1619), Krasnojarsk (1628), Ilimsk (1630), Jakuck (1632), Zygańsk (1632) i inne - zasiedlanych w początkowym okresie przez oddziały kozackie i ludzi żądnych zysku. Południowe obszary Syberii leżące nad górnym Jenisejem, zasiedlone przez Kirgizów, oraz zie- �160 ANTONI KUCZYŃSKI mie nadbajkalskie, stanowiące krainę wojowniczych Buriatów, oparły się w początkach XVII stulecia rosyjskiemu władztwu. Opór plemion tubylczych skłonił do ekspansji w kierunku wschodnim, nad rzekę Lenę, gdzie w 1632 r. P. Bekietow założył na polecenie wojewody jenisejskiego miasto Jakuck. Z ośrodka w Jakucku wyruszali rosyjscy kupcy i żołnierze "'le wszystkie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się oni przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru - wyprawa W. Pojarkowa (1643 - 1645) Fotem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indygirkę i Kołymę, .a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. W dwa lata później (1648) garstka śmiałków pod dowództwem S. Dieżniewa 1 dotarła na,d Kołymę i Morze WschodniosyberyjskJie, a płynąc w~dłuż północnych wybrzeży Azji przedostała się przez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki (nazwaną później Cieśniną Beringa) do Ameryki. Wyprawa ta, jakkolwiek poniosła wielkie straty w ludziach i sprzęcie, doprowadziła jednak do zbadania północno-wschodniego krańca Azji. RówD0cześnie z penetracjami na obszarach północnych rozwijała się ekspansja w kierunku wschodnim i południowym. W latach trzydziestych XVII stulecia oddziały rosyjskich zdobywców dotarły do wybrzeży Morza Ochockiego, gdzie u ujścia rzeki Ochoty wybudowano stanicę ochocką (1647), którą w latach sześćdziesiątych XVII wieku zarządzał Polak B. Onochowski. Była ona głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zajęte jeszcze obszary Syberii i Kamczatkę, której włączenie Vi skład państwa rosyjskiego związane jest z W. Atłasowem, dowódcą rosyjskiej twierdzy Anadyrsk (1649)' na Półwyspie Czukockim 2. 1 wieku W pol9kiej Dyaryusz litera-turzepierwszym więzienia moskiewskiego opisem miast Syberii i miejsc jest pochodzący spisany przez z XVII Adama Ka- wydany w POZll1:aniuw 1874 roku. Opis'owi temu poświqcono ostatnio parę artykułów w ]:o1ski,ej i radz:i'ock,iej lit'eraJturze. Radziecki bioQ,graftej posta'ci, E. P. Polewoj z Leningmdu, <Jooa.lazł 'Szereg wartościowych archiwaliów rzueoającyc h nowe światłu na 'Syberyjs'k;i życioJ"ys Kamieńs!kli·ego. Wynika z niego, że nasz rodak przebywając TIJazesla:niu w Ja~ucku zetk,nął SJię taJm z S. Dieżllliewem i M. Stad·uchinem, ZlI1anymi ·pooS.ta<Ciami w hiJslorii rosyjs!ki·ch odkryć geograficznych na północno-wsoh<Jdnich krańca,ch Azji. Znajomość ta dostarczyła za'pewne Ka:mieńskiemu s'!=osobności do uzyslmnia pewny,ch ;illiol"macji o 'północoo-wschod:n<i-ej Azji, które naSitę.pnie zawarł w swolim Dyaryuszu... Z ważniejszych p'l1bLika'cji ]:0świf;'eonych Kamlień,skiemu, k,tóre ukawły się 'OIs.tal,ruio,wymienić należy: A. Kuczyńs:\.i, Pierwsza pclska relacja o ludach Syberii, "Etnografi,a Polska" 1968, t. 12; S. Kałużyń'ski, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szki·ce z dziejów "olskloejodentalistyki" 1969, t. 5; B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik svedienij po enografii Sibiri XVII 'l;eka. (O soctnienii Adama Kamienskogo-Dłuzika), "Sovietskaja Et'l1Jo,grafija" 1967, nr 5; tenże, Elice raz o Kamienskom-Dłuiike, tamże, 'mieńskiego, nr 1974, 6. Pr'oblematyka po=wania Syberii prZJez Roos}an posiada liczną litera,turę przedmiotu w języku rOoSyj.skIilffi. Wskond,enoowanej formie zawarta j€oSi ona w 2 �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 161 Już podczas służby w Jakucku słyszał Atłasowobogatej w futra Kamcz'ake, Przebywając więc w Ana,dyrsku postanowił za wszelką eenę dotrzeć do tej nieznanej jeszcze krainy, gdzie ludność tubylcza "w czasie podboju nie tylko nie sprzeciwiała się daninie w sobolach, lecz podrwiwała z Kozaków, gdy wymieniali nożyk na osiem, a siekierę na osiemnaście soboli". W styczniu 1697 r. wyruszył on na zdobycie nowej ziemi. Droga wiodła z twierdzy anadyrskiej ku rzece Penżynie, wpadającej do Morza Ochockiego, nad brzegami którego spotkano Koriaków, "którzy nie mają zarostu na brodzie, są smagli na twarzy i średniego wzrostu" - jak zanotował Atłasow. Wreszcie po wielu miesiącach wędrówki dov.'odzony przez niego oddział dotarł do doliny rzeki Kamczatki. W miejscu tym Atłasow, w celu upamiętnienia swojego pobytu, postawił na wyniosłym brzegu rzeki drewniaI).y krzyż, na którym wyrył napis: "W roku 205 dnia 18 czerwca postawił ten krzyż dziesiętnik Włodzimierz Atłasow z towarzyszami" 3. Latem 1699 r. powrócił on do Anadyrska i stamtąd przez Jakuck powędrował do Moskwy, gdzie w styczniu 1701 r. złożył hołd carowi Piotrowi I, który "za pozyskanie nowych ziem" nadał mu tytuł naczelnika kozackiego w Jakucku. W Moskwie spisana została także jego relacja o ludach Kamczatki, które przeżywały wówczas swój wiek kamienny. Siekiery, noże, oszczepy, strzały i igły wyrabiano z kamienia i kości. Z relacji tej dowiadujemy się, że "łuki mają z fiszbinu, strzały najnowszej publikacji pt. Istorija Sibirii, t. 2, pod red. A. P. Okładnikowa, Lemngrad 1968. W literaturze polskiej zob. A. Kuczyński, Syberyjskie szLaki, Wrocław 1972; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975. 3 W oprawie mi<;dzynarodowym istnieje instytucja zW~l'l1aprawem okupacji lub pra'wcm odk,rywcy. Polega ona na u~naniu objęcia we władanie p'rrez odkrywcę ziC'm ddąd niczy;ich. Odbywa ,siG to przez zaik.nięde flagi państwowej, postawienie krzyża z da·tą zaw!a'SzczjE'll1Jia lądu, słupa z emblema,tem pań;stwowym li. ogłD'szenie o wziG-eiu w posi:adanue i przyłączeniu do dane~o pal1s'twa nowo odkryty,ch obs,zarów. KolOll1ialiści angielscy i hli.'s'zpańs'cystosowa1i przy taki'ch okazjach "turf and twig ceremony", tj. ceremonię darni i różdżk,i, polegającą na 'PQbral1li:ugrudki ziemi i gałązki, jak,o symolu o.bjGoi.a'pańs,twowoś'cią odkrywcy nowo odkrytych ziem. Rosjanie w swych wyprawach za Ural zakopywali na Syber~i, Aleutaeh, K.amczatee i Sachalinie miedziane plakietk,i ,z wytło,czjonym herbem carskim lub wznosHi krzyże z datą, mająec świadczyć o wzięciu w posliaaan,ie nowych Ob"zaTÓW.Krzyż taki wystawi! właśnie zdobywca Kam'cwltki, W. AHaJsOIW, który wyrył JJJanJi,mda,tę "rO'k 205", tj. wodług sta'rOlT'OtSyjskie.go obliczeni'a ,rok 7205, ,czyli 1697. Instytucja prawa odkryw'cy mi,a!a powszechne zaostosoWlaIrJ,i,e w wieku XVIII i XIX, późllIiej natomiast, w miarG znikania ·bia!ych pilam na mapie, straciła ona swoje znaczenie. Jedynlie w XX w. Niemcy hit1e'TOwSikieus,iłowały w ,ten 'sposób objąć w 'pos'iadanie Ziemię Królowej MaJua na Anltarktydzie, ZTzu'c:ają'cna nią z samolotu w roku 1938 bl ąWwe tablkzkri oznajmiające o zajęciu jej ;przez Niemcy i nazwaniu Nową Szw0.'bią. 11 "Lud" - tom 63 �162 AlNTONI KUCZYŃSKI kamienne i kościane. Mieszkania ich zimowe są ziemne, letnie zaś drewniane, na palach wzniesionych nad powierzchnią ziem na trzy arszyny, zbudowane z desek, pokryte korzeniami jodłowymi; wchodzą do nich po schodach; takie mieszkania stawiają w bliskim z sobą sąsiedztwie; w jednym miejscu będzie ich po trzysta i czterysta. Kamczadałowie żywią się rybami surowymi i zwierzyną; zapasy ryb przechowują na zimę w taki sposób: świeże ryby składają do dołów i zasypują ziemią; te ryby gniją. Zimą wyjąwszy ryby, wkładają do naczyń, nalewają naczynia wodą, następnie wrzucają w nie rozpalone kamienie, wodę rozgrzewają, ryby w wodzie rozcierają i tak spożywają" 4. Włączenie Kamczatki w skład państwa rosyjskiego było prawie ostatnim akordem rozpoczętej przez T. Jermaka kolonizacji Syberii. Tereny nadbajkalskie opanowali Rosjanie w latach pięćdziesiątych XVII stulecia, a powstanie Irkucka (1661) i Nerczyń ska (1654) łączy się z poznawaniem ziem leżących nad Amurem. Z osobą Atłasov;a związane są losy Jana Kozyriewskiego, Polaka z pochodzenia, podróżnika i badacza północno-wschodnich krańców Azji, Kamczatki i Wysp Kurylskich. Był on informatorem znanego w historii odkryć geograficznych, wybitnego badacza, Witusa Beringa oraz uczestnikiem jego pierwszej wyprawy (1725 - 1730). W owym czasie rozległe obszary rozciągające się od Uralu aż do wschodnich wybrzeży Oceanu Spokojnego i od Oceanu Lodowatego aż do Jeziora Bajkał znajdowały się pod panowaniem rosyjskim. Administrowanie tymi ziemiami pociągało za sobą konieczność bliższego ich poznania. Stąd też w latach 1733 - 1745 Petersburska Akademia Nauk zorganizowała tzw. Wielką Północną Ekspedycję, w skład której weszło ponad 600 uczestników: przyrodników, geografów, kartografów, dokonujących żmudnych badarl i pomiarów. W skład tej ekspedycji wchodził również Witus Bering, któremu przypadło w udziale badanie północno-wschodnich mórz i oceanów. W wyprawie tej, zdaniem amerykańskiego historyka J. Bancrofta, brali udział trzej Polacy: cieśle okrętowi Andrzej Koźmian i Wilhelm Buczkowski oraz kadet, Andrzej Wielkopolski 5. 4 L Radimńslki, Przeszłość w teraźniejszości - zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, Wa.IisZJa'w.a 1901, t. 1, s. 259. 5 W. Słaibczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, WrursZJawa 1973, s. 50 i 413-- przypis 13. :Ponadto· według te-we> tClluro,r·aW'alTlto odnotować ,j€lslZcze i-edno- bezs:porrne polOJl'lJioum !Związane z wy;prn.w;arrn.i Bermga. Otl() '!=() zakl()ń'c'z,eni,u pierwslZ'ej wypmwy <O'PI'aoOWtClłB€'I1i.rugw MOISi~wie 12 ma'p rę·k,()Ip,iśJmi.eIl1:[1yc'h t€'renó<w badany'ch prrez niego w CZlalSliewY'!=r-awy. Jedn.ą z ty,ch malp car <QJllaroWtClłkró<lowi polskiemu (ZJaJP€'WineAUJgusitl()wi II Mocnemu), ktÓTy z koki O£i.aTO'wał ją j€~ui.ai.e, J. B. dJu Halde, ten za,śOIpubHIm-w.ał ją 'VI IV rtiomale .swego dzieła Description geographique, chronologique, polit-ique et physique d'Empire de la Chine et de la Tartarie chinoise, wydall1Y'm w P.a'ryŻJu w 1735 roklU jako Carte dey Pays travers par Ie Cap. Beerings depuis la wiUe de Tobolsk jusqu'ci Kamtschatka 1732. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 163 Od czasu Wielkiej Ekspedycji można już mówić o zorganizowanych badaniach naukowych obszarów Syberii, które miały wypełnić dużą lukę \v znajomości tego rozległego kraju, pozostającego we władaniu Rosji. Badania te nasiliły się w XIX wieku, a wśród uczestników podejmowanych wtedy licznych wypraw nie brakło Polaków zesłanych na Syberię. Nazwiska takich badaczy, jak: Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Benedykt Dybowski, Wiktor Godlewski, Edward Piekarski, Bronisław Piłsudski, Wacław Sieroszewski i innych zrosły się na stałe z dziejami 1J0znania Syberii i kultury zamieszkujących ją ludów 6. Badania te, rzec można, o wymiarze osiągnięć naukowych w skali światowej, poprzedzone są skromnymi relacjami Polaków, którzy na przestrzeni XVIII wieku przebywali na terenach azjatyckiej i europejskiej części Rosji. Z publikowanych ostatnio w Związku Radzieckim materiałów wynika w sposób oczywisty, że przez cały wiek XVIII uczestniczyli Polacy w różny sposób w cywilizowaniu Syberii - zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, handlem, służyli w wojsku i administracji. Byli wśród nich i tacy, którzy na stale zrośli się z ziemią wygnania oraz tacy, którzy po powrocie do kraju spisali swoje wspomnienia zawierające wiele interesującego materiału z dziedziny historii tej krainy, jej geografii i etnografii. Jednym z nich był wspomniany już uprzednio Jan Kozyriewski, uczestnik pierwszej wyprawy Beringa (1725 - 1730), o którym przez dziesiątki lat w literaturze rosyjskiej i polskiej krążyły sprzeczne opinie na temat jego pochodzenia. Niektóre źródła przypisują mu narodowość polską, inne zaś - rosyjską lub w ogóle pomijają ten problem. Przykładowo podać należy, że geograf rosyjski, A. W. Jefimow, w książce pt. Iz istorii wielikich geograficzeskich otkritij (1949) pisze, że "odkrycie Ameryki przez Rosjan zaczyna się właściwie od podróży Kozyriewskiego i odkrycia przez niego Wysp Kurylskich w roku 1711" 7. Również w najnowszym dziele Istorija Sibiri (1968) znajduje się podobna wzmianka o tym, Że w zgromadzeniu "dokładnych wiadomości o Wyspach Kurylskich ważną rolę 'odegrał L P. Kozyriewski, który kierował dwi€ma pierwszymi rosyjskimi wyprawami morskimi do tych wysp 1711 - 1713" 8. O polskim pochodzeniu tego żeglarza i odkrywcy świadczą jednak według Polewoja 9 stare archiwalia rosyjskie. Odnalazł on bowiem ostatnio dokumenty, z których wynika, że pierwszy z tej zapisanej w dziejach Syberii Na ten ,temat IZIOib. A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki ... A. V. Jefimov, Iz istorii velikich geografićeskich otkritij, Moskvra 1949, s. 45. B Istorija Sibirii, op. cit., s. 161. 9 B. P. Polevoj, Kameatskije berestianyje jasaenyje knigi naeala XVIII v., [w:] Voprosy geografii Kameatki, t. 4, 1966,s. 124 - 126; Kozyrevskije na Kameatke, [w:] "KaJmcats,kaj.a Prawda" 4 ijuJ/~a 1962. 6 7 11· �164 ANrroNI KUCZYŃSKI polskiej rodziny, nazywający się Fiodor Kozyriewski, mieszkał w Jakucji w pięćdziesiątych latach XVII wieku. W roku 1668 na podstawie rozporządzenia carskiego (wydanego w związku z traktatem andruszowskim - 1667) znalazł się on z żoną oraz córką "w Moskwie potom u, czto on Poljak", jak informuje zapis w jakuckich dokumentach dotyczących zesłańców. Wraz z innymi przebywającymi wówczas w Moskwie Polakami, tj. Grzegorzem Mochnaczewskim i Piotrem Dębickim, zwrócił się on z prośbą o powrót nad Lenę. Po przyjęciu "na wiecznuju służbu w sibirskije goroda" wysłano do Jakucka raport, który zobowiązywał go "będąc na Syberii do służenia dla dobra wszystkich". Po przyjęciu prawosławia KGzyriewski służył przez wiele lat w Jakucku i innych twierdzach syberyjskich. Nie mogąc jednak spłacić zaciągniętych długów i będąc świadomym popełnienia innych przestępstw urzędniczych, skrył się w jednym z jakuckich klasztorów, w którym zmarł na przełomie XVII i XVIII wieku jako "brat Awraamiem". Wychowywaniem przyszłego odkrywcy i żeglarza, J. Kozyriewskiego, zajmował się początkowo dziadek Fiodor. Jednak z chwilą wstąpienia przez niego do klasztoru młody chłopak wrócił do domu rodzinnnego. Od 'tego momentu lasy Jana wyznaczał awanturniczy tryb życia jego ojca, Piotra Kozyriewskiego. Ten, nie stroniąc od alkoholu, często popadał w różne konflikty, również w domu rodzinnym. Podczas jednej ze sprzeczek jego żona Anna poniosła śmierć. Okoliczności te zmusiły Piotra Kozyriewskiego do ukrywania się. Przez parę lat tułał się w okolicach górnej Leny. Po przybyciu do Jakucka w 1700 r. został aresztowany i skazano go na karę chłosty oraz zesłanie na Kamczatkę. Pozostający pod opieką ojca Jan od dzieciństwa doświadczył twardego losu. Przy okazji poznał, wędrując z ojcem, szereg regionów północnej Jakucji i Kamczatki. Z pobytem Kozyriewskich na Kamczatce łączy się nazwa rzeki i osady na półwyspie oraz pierwsze w dziejach geografii wejście na szczyt słynnego do dzisiaj wulkanu zwanego "Kluczewskaja sopka". W 1704 r. w sprawach urzędowych udał się P. Kczyriewski do Jakucka. W drodze powrotnej został zabity (1707) przez Koriaków w północno-wschodniej części Kamczatki, przy ujściu rzeki Tymłan, podczas próby dopłynięcia do jednej z małych wysp Zalewu Karagińskiego. Póżniej zalew ten nazwano Wierchoturskim, na cześć zmarłego w tym rejonie Fiodora Wierchoturowa, dowódcy Piotra Kozyriewskiego 10. Miejsce zabitego ojca w oddziale penetrującym Kamczatkę zajął wyróżniający się zdolnośoiami organizacyjnymi i przedsiębiorczością młody, zaledwie piętnastoletni, Jan Kozyriewski. Służba ta okazała się począt10 B. P. Fołevoj, Kamcatskije ... , ·S. 125. Z:mieni'Olna !l1Iazwa nie weszła zeW1!1iidwagoograiiicznego tego ObSiroru. do na- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 165- kowo dla niego bardzo ciężka. Często popadał w konflikty ze zdemoralizowanymi i uznającymi zarządzanie 'siłą swoimi przełożonymi. Szczególnie surowo obchodził się z nim przybyły ponownie z Moskwy na Kamczatkę Atłasow. Często "nakładał on na jego ręce i nogi kajdany oraz trzymał pod strażą" - pisze Polewaj. Nie należy więc dziwić się, skoro w 1711 r. wybuchł bunt w ·dowodzonym przez Atłasowa oddziale Kozyriewski przystąpił do zbuntowanych Kozaków. W rezultacie został zamieszany w zabójstwo Atłasowa; zgodnie z życzeniem Kozaków objął dowództwo oddziału. Właśnie wówczas przebywając na Kamczatce odbył wspomnianą już wyprawę na Wyspy Kurylskie, dostarczając pierws~~ychw Rosji wiadomości o nowych ziemiach. Czynem tym okupił swój udział w buncie i w przeciwieństwie ·do współtowarzyszy nie był sądzony za wystąpienie ,,'przeciw władzy". W roku 1715 mianowano go natomiast jednym z zarządców Kamczatki, czyniąc odpowiedzialnym za zbiór jasaku. Z tego okresu pochodzi właśnie pisana po rosyjsku tzw. "brzozowa księga podatkowa" 11, czyli Księga wielkiego monarchy cara, lrzelkiego kniazia Piotra Aleksiejewicza całej wielkiej i małej Rosji, samowładcy dolnych i górnych kamczackich ostrogów i wielkiej rzeki, podatkowa księga rozpoczęta 715-go roku [1715 - A.K.) po przybyciu do kamczackich ostrogów urzędnika Jana Kozyriewskiego z oznaczeniem rzek, ostrogów i imion tubylców płacących podatek i nowych objętych podatkiem dla carskiej szkatuły. W księdze tej zapisano nazwy rzek na Kamczatce, w rejonie których zbierano podatek. Ponadto nazwy itelmeńskich i koriackich rodzin płacących podatek. Przy niektórych z nich zapisano również imiona członków tych rodzin. Wiadomości te rozpatrywane jednostkowo nie posiadają same w sobie większej wartości naukowej. W szerszym natomiast kontekście w zasadniczy sposób uzupełniają inne źródła rosyjskie doty'czące Kamczatki i jej mieszkańców. Są one· ważne zwłaszcza dla tych etnografów, którzy zajmują się rekonstrukcją dawnych układów plemiennych na tym półwyspie, zwłaszcza że materiałów z tego zakresu jest niezmiernie rpało 12. Mimo że w księgach tych brak jest szczegółowych relacji o kulturze tubylców, nabierają one \vspółcześnie wielkiego znaczenia, gdyż, oprócz ułatwienia rekonstrukcji dawnych układów plemiennych na Kamczatce, orientują również w przybliżeniu o liczebności Koriaków i ltelmenów, którzy w okresie późniejszym przeszli znaczny proces depopulacji. Zapisy Kozyriewskiego i in1l Na.zwa 'Pochodzi. od tego, że w XVIII stuJ.edu IpOlborcy podatku na Syberi.i używali ;niera,z ko·ry bfW7JOWejdo urzędowych ZJaJPi.sów,ze względu na brok papi.eru. 12 W lite.m1ur:ze .polsikliej .po""uadamy jesz<:ze ,ill1ne materiały diC)1;ycząceludów Kamcz,a,tki. Są ,nimi rełwcje J. Korpda, 'uczes,hrrika ,po\ViSltanJiak,ośdus'llkowsiki,ego" który 'przebywał na tj'lm 'półwyslPie jako zesłaniec, oraz .pochodzące z XIX wieku maJteriały pilSalne i kol>ekcje 'etr1o,gmii=e z.gflQlmad7JOnepa:-zez B. DyoowlsJkiegQ. �ANTONI KUCZYŃSKI 166 nych poborców podatków, stwierdza B. O. Dołgich 13, pozwalają na korektę liczebności tubylców podawanej w innych źródłach i ustalenie stopnia jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Często bowiem w literaturze dotyczącej historii Kamczatki stwierdzano, że liczebność Itelmenów i Koriaków zmniejszyła się w początkach XVIII stulecia bez mała dziesięciokrotnie. Dokładna natomiast analiza ksiąg podatkowych pozwoliła na ustalenie, że na przestrzeni lat 1697 - 1738 liczebność ta zmniejszyła się nie więcej niż o jedną trzecią, a jej bezpośrednim powodem były różnego rodzaju choroby epidemiczne 14. W tym niewielkim materiale źródłowym związanym z działalnością Kozyriewskiego na Kamczatce, kryje się również ważny materiał toponomastyczny. Wynika z niego jednoznacznie, że nazewnictwo geograficzne tego półwyspu związane jest z nazewnictwem rodów itelmeńskich i koriackich. W sumie jest to zespół materiałów ułatwiający poznanie złożonych realiów tubylczej kultury, której obraz rekonstruowany jest na podstawie fragmentarycznych źródeł. Na ten okres przypada także pobyt na Syberii Ludwika Sienickiego, jeńca z 1707 r., dysydenta i zwolennika króla Leszczyńskiego. W latach 1707 - 1722 przebywał on w niewoli, z tego około 13 lat w Jakucji. Wówczas miał możliwość poznać szereg ludów syberyjskich, naj dokładniej jednak Jakutów. Mieszkał bowiem w Jakucku dosyć długo, dlatego w pozostawionej relacji najwięcej wiadomości dotyczy tego ludu. A że Sienicki był wyczulony na kwestie wierzeń i wiary, stąd z tego zakresu zanotował stosunkowo dużo szczegółów. Po powrocie do kraju opisał swoje przeżycia i zgodnie z gustem epoki książce swej dał bardzo długi tytuł 15 liczący około 80 wyrazów, z wyodrębnieniem w nim faktu, że zawiera ona wiadomości o "mniej znanych Moskiewskiego Państwa krainach 13 B. O. Dołgich, Rodovoj i plemiennoj sostav narodov Sibirii w XVII wiek e, Moskva 1960, s. 57l. 14 B. P. Polevoj, Kamcatskije ... , s. 125. 15 O ma·tffi'iał~.ch etn'og.raf.icznych zawartyoh w ksiąke L. Sienti·ckliego zob. A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnaslou;iecznej relacji Ludwika Sienickego, "Etnoigrofi.a Polska" 1970, t. 14, z. 1; ty~ul tyoh wSIj:omn.ień jest następujący: Dokument Osobliwego Miłosierdzia Boskiego Cudownie z Kalwiliskiej Sekty Pewnego z wykła.dem szechnego ._~ .".,". Sługę y niektórych Chwalcę swego Kontrowersyi Katolickiego, a podaniem do Kościola Chrystusowego zachodzących wymyślonym między nauką rozumem Pociągajqcy, Kościoła ludzkim Kalwińskiey, Greckzey, y innych w te y Księdze wyrażonych y namienionych y z wspomneniem o mniey znanych Moskiewskiego Pailstwa krainach w skich od błędach jedności . domości jeszcze żyiących, . Wielebnych zostających, Powszechnego XX. w druku dla Kościoła pierwszy Franciszkanów Roku duchowego odpadłych, raz pożytku częścią wychodzący Pańskiego 1754. ludzi z uporu, w WiLnie .w różnych częścią Pou;- Luterskiey, Sekt; pogai,Sektach z niewia- w Drukarni J.K.M . �Polsk,ie zainteresowatnźa etnografią Syberźi i Kaukazu 167 w pogańskich błędach jeszcze zostających". Ukazała się ta książka w Wilnie w 1754 r. i jest pierwszą polską drukowaną relacją a Syberii, bowiem Dyaryusz Kamieńskiego-Dłużyka stanowi wprawdzie pierwszą relację pisaną, przeleżał on jednak aż dwieście lat w manuskrypcie, ale jakoś nie zaginął i wydobyty przypadkowo, opublikowany został pod koniec XIX stulecia. Szlak zesłańczej wędrówki Sienickiego wiódł przez Perm, Solikamsk, Wierchoturje do Tobolska. Wędrując z Tobolska rzeką Ob przez Surgut i Narym zetknął się autor Dokumentu z Chantarni, których byt i obyczaje skrótowo przedstawił w swej relacji. Ponadto na szlaku tym spotkał Nieńców, a począwszy od Jenisejska przejeżdżał przez osady plemion tunguskich. Następnie zatrzymał się Sienicki w Kańsku, w okolicach którego natknął się na Buriatów, którzy mają "język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów". Dalsza droga wiodła do Ilimska, a następnie Leną do Jakucka. Oto jakie są wrażenia autora z podróży tym szlakiem: "Z Ilimska spuścili nas statkami wodą, i rzeką bardzo wielką i szeloką, Lena nazwaną, ku morzu Lodowatemu do Jakucka; ten Jakucki naród odmienny jest i mową i ubiorem od wszystkich tamecznych narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś na kształt szwedzkiego, tylko wszystko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rozpory. a Jakubch tych powiadają, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a nie chcąc ciężarów znosić, które na nich Szwedzi nakładali, zebrawszy się i zbuntowawszy na statki wodne z żonami i z dziećmi powsiadawszy na morze puścili się, i wiatrami przyniesieni do Jakucka, wysiadłszy, Tunguzów, którzy na ten czas i Jakucką ziemię trzymali, wybiwszy i wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu, tam osiedli; bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samej udają się w głębokie puszcze i dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków [pieśców - A.K.], gronostajów, popielic, jeleni łosi [... ] i inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza, gdzie zabiją, tam jedzą, skóry wynosząc do domów, temi dań carowi płacą i co im trzeba kupują, pieniędzy nie mają, ale na każdą skórę wyłożyli cenę, popielica za kopiejkę, gronostay za pięć kopiejek [... l; i tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią się łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków i inszych nieczystych zwierząt, które za specjał wszyscy J akuci jedzą; latem zbier~ją jagody, porzeczki czerwone i czarne, czernice albo pijanice, brusznice, które w obfitości wielkiey tam się rodzą i ruskim ludziom wozami przedają, muroszki, które po mchach koło lodowatego morza znajdują się, kształt maliny mają, tylko większe, twardsze, żółtym kolorem jako wosk; na wiosnę kopią różne korzenia, gotując sobie na zimę dla wiktu, a najwięcej na wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną �ANiTOm KUCZYŃSKI 168 zrzynając odrzucają, a samą białą suszą i tłuką na mąkę, a potem z mej kaszą warzą i jedzą, w którą się najbarziej fundują i zapasają" (s. 11- 12) 16. Relacja ta w ogólnych zarysach orientuje o bogactwie realiów etnograficznych zawartych na kartach Dokumentu. W rzeczywistości są one o wiele ciekawsze. Dotyczą różnych ludów syberyjskich i odnoszą się do wielu zjawisk z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej. Z obszarami północno-wschodniej Azji związane są losy Dymitra Pawłuckiego, o którym Sieroszewski przywiózł wiadomość z Czukotki, ŻI~ "żyje on po dziś dzień w legendzie i pieśni tamtejszej ludności" li. Zdaniem rosyjskiego historyka etnografii, A. Pypina 18 i współczesnego etnografa radzieckiego, I. S. Gurwicza 19, był to potomek polskiego szlachcica zesłanego na Syberię w okresie wojen polsko-moskiewskich za Zygmunta III. Bliższych szczegółów biograficznych tej postaci nie zdołano ustalić. Wiadcmo jednak, jeśli idzie o epizod syberyjski tej biografii, że Pawłucki prowadził dwie wyprawy przeciw Czukczom. Pierwsza z nich trwała półtora roku - od wiosny 1731 do jesieni 1732. Brało w niej udział 215 Kozaków, 160 Koriaków i 60 Jukagirów. Skład oddziału potwierdza występujące w innych źródłach wiadomości, że kolonizatorzy rosyjscy często, chcąc skłócić sąsiadujące z sobą ludy, sami organizowali i inspirowali walki jednych przeciwko drugim. Dowodząc oddziałem dotarł Pawłucki do wybrzeży Morza Czukockiego. Rozbił tam osady czukockie, a potem przedarł się przez północno-wschodnie krańce Półwyspu Czukockiego i doszedł do Morza Beringa. Smutnym rezultatem tej wyprawy było zabicie około tysiąca Czukczów i zagarnięcie przeszło czterdzieści tysięcy reniferów. Podczas drugiej wyprawy w latach 1745 - 1747 Pawłucki dotarł również w te same okolice. Podobnie jak poprzednio, spustoszył osady czukockie i zagarnął wielkie stada reniferów liczące około dwudziestu tysięcy sztuk. W drodze powrotnej zdobycz ta przeszła v.; ręce Koriaków, którą potem wydarli im Czukcze. Podczas wyprawy cddział stracił wielu ludzi w licznych potyczkach z pacyfikowanymi przez siebie krajowcami, a Pawłucki został zabity 20. Obie te wyprawy łączyły 16 Strony 'Podane za cytoWlaltlym rbekJsltem odll1Joszą siG do źródła, ~kąd pochodzi tekst. 17 W. Podhóg-MalriltllQlwiski, Syberia [w:] PoLska i PoLacy w cywiLizacjach świata, Warszaw.a 1939, t. 1, z. 3, s. 235. 18 Py.pin, Istorija russkoj etnografii, t. 4, Pe1€lfsbiur.g 1892, s. 316. 19 IniolllTl'Kj,a ustn,a, 'przekamn.a ,au'torOlWi pr,acy przez L S. G'U1rwJ.cza,oparta na wiadomośoi,a'ch ze źródeł ZJlllajdujący,ch się w a;r,chiiwulITlj,akUlckJilffi. 20 L RadlińCSlki, Przeszłość w teraźniejszości. Zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, W'acr's'ZJaWla1901, t. 1, s. 273; L S. G'U1wie, Emieesklaoja i&Wnija ~ievero~V()stoka Sibirii, Moskva 1966, s. 113. WedłJu,g 'fIelacji L S. Gu:rwic:oa, prze- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 169" się z zamiarem podporządkowania Czukczów administracji rosyjskiej i objęcia ich jasakiem. Przez długie lata bowiem nie dali oni narzucić sobie rosyjskiego panowania. Trudno ich było ujarzmić, bowiem zawsze, ndwet w naj cięższych chwilach, zdolni byli do największych ofiar i poświęceń nie chCClCrezygnować z wolności. Po tych pierwszych, trwajClcych przez cały wiek :XVII i pierwszą połowę wieku XVIII, zesłaniach Polaków za Ural, nowe, znacznie większe fule tej kategorii kolonizatorów Syberii zaczęły napływać na jej teryturium po konfederacji barskiej. Na mocy zarządzenia Katarzyny II z dnia 29 maja 1768 r. wziętych do niewoli konfederatów zesłano na Syberię, z których część wcielono do garnizonów syberyjskich, resztę natumiast osiedlono w Orenburgu, Tobolsku, Ketsku i innych miejscowościach oddalonych od głównych traktów. Faktycznie jednak nie wiadoma ilu konfederatów zawędrowało wówczas w głąb Rosji. Pisali o tym w sposob bardzo niedokładny pod koniec XIX wieku Z. Librowicz 21 oraz A. Kraushar 22. W jednym z wydanych pod koniec XVIII wieku druków czytamy, że majątek konfederatów, ich dobra i ruchomości, "słowem cetla Polska na łup wydana została. Bez względu na różnicę stanu i poszanowania dla praw wojny wielka liczba szlachty, zabranych w nie'vvolę, pognaną została, aby wyginęli na Sybirze [... j. Pieszo, w głodzie i chłodzie, przez Polskę, własną swoją ojczyznę, pędzeni byli" 23. Przebywający wówczas na zesłaniu w Rosji uczestnik konfederacji barskiej, Karol Lubicz Chojecki, pisał po latach, że w Tobolsku, Kazaniu i innych okolicach "Polaków starych już mocno, w różnych tam stanach znajdujących się od kilkudziesięciu lat zabranych, którzy za rewolucji Stanisława króla Leszczyńskiego dostawszy się w niewolę, nie mieli już. swego wybawienia; przerażał nas strach niejednego, obawiając się podobnego niebezpieczeństwa" 24, a przy innej znowu okazji informował, że "dotychczas do 5000 Polaków tam się pozostało" 25. O losach tych zesłańców, z wyjątkiem paru nazwisk, nie posiadamy dokładnych wiado- kazanej .autorowi, zwl(Jikii Piawluckie.go zQJsrt;ałyipirZ1eWli'ez1,one010 JGilwckJa, gd.zJi·e p<Jchowano je w jednej z cerkwi tego rrni,a,s't.a. 21 Z. Lribrow.i.cz, Polacy w Syberii, K:.naików 1884. 22 A. Kraushar, Konfederaci barscy w Syberyi (1774), Kroków 1895. 23 Kuryer petersburski, czyli Intrygi moskiewskie od panowania Jana Olbrachta~ czyli Alberta, ciągnące się, a przerwane pod panowaniem Najj. StanisŁawa Augusta •. Warszawa 1791, dnia 3 maja. Cyitow1a1ne za: J,aIIliiik,op. cit., s. 50, rprzyp. 2. 24 Pamięć nego Karola 25 dziel Lubicz K. Chojecki, przedwnikami polskich, podróż Chojeckiego, Kopia listu Konstytucji sy~n. Oooo]i<I1€U'ffi103610. i niepomyślny sukces Wm152'JalWla1789, s. 85. istotnego do Przyjaciela Trzeciego Maja i nad samą Polaków pisanego Konstytucyą. przez urodzo- z uwagą nad s,t.aroQll'uik -- �:170 AiNTOiNII KUCZYŃSKI -mości; pewne jest tylko to, że masowo przydzielano ich do służby woj'Skowej. Początkowe lata tej zorganizowanej już na większą skalę de_portacji zbiegły się ze znanym w dziejach Rosji powstaniem Kozaków .1chłopów pod przywództwem słynnego Jemeliana Pugaczowa, straconego w Moskwie w 1755 r. Powstanie to nie miało nic wspólnego z ziemiami :syberyjskimi, bowiem rozgrywało się ono na terenach europejskiej części Hosji, jednak znaczna ilość wojska do walki z powstańcami ściągnięta -'Została z Syberii. W oddziałach tych było wielu Polaków. Część z nich zdezerterowała z wojsk rządowych i - jak podaje Z. Młynarski 26 walczyła razem z powstańcami, podobnie jak inni Polacy, którzy przedostali się do oddziałów Pugaczowa. Jednym z konfederatów barskich, którego zmuszono do walki przeciw powstańcom, był autor wspomnień syberyjskich, Karol Lubicz Chojecki. Po zmiennych kolejach losu udało mu się zbiec z niewoli. W roku 1776 powrócił do kraju, w którym "z pociechy dostąpienia żądanego skutku, o ośmioletnim w Moskwie zapomniałem smutku", pisał we wspomnieniach. Wspomnienia te zatytułowane Pamięć dziel polskich, podróż i niepomyślny sukces Polaków przez uroGzonego. '. (1789) - było też drugie wydanie - zawierają obraz syberyjskiej tułaczki autora oraz ważny materiał etnograficzny. Jest to jlOdno z głównych źródeł naszej wiedzy o Polakach zesłanych w okresie konfederacji barskiej. Ponadto Pamięć ... zawiera parę opisów ówczesnych miast syberyjskich, z których dowiadujemy się, że np. Omsk był miastem "drewnianych budynków, w których tylko sami mieszkali ko:zacy mający żony i domy swe własne, a tych było powinnością pilnować granic i wszelką wojskową odbywać powinność. Rzeka Om nazwana przez środek miasta płynie, na której most dość dobrą strukturą jest :zbudowany, a za miastem Irtysz rzeka dość wielka, k'tórąprzebywszy zaraz zaczyna się step pusty do Tatarów Kirgiskich należący" 27. Wspomnienia Lubicz Chojeckiego w jego intencji miały być zbiorem "nieszczęść narodu naszego" i ukazywać ówcześnie żyjącym "dokładną -wiadomość o tym", miały być wiernym i autentycznym obrazem wydarzeń dziejących się wokół osoby autora zamieszanej w burzliwe dzieje epoki. Przyjęcie takiego stanowiska w formie zapisu zmusiło autora do relacji z kolejnych wydarzeń - okresu walki w szeregach konfederacji, wędrówki zesłańczej, spotkania z rodakami i innych momentów z ży26 Z. MłYJ1Ja~srki, Konfederaci barscy w powstaniu Pugaczowa, "Kwarta~nik -Ins,tyturtu 801sko~Radzi'eoki€lg<J'' 19056, m: 3 - 4, s. 77 - 108. 27 Przekł,ad po1S1ki dI'u.k<JWlalIlybył w dodatku do lwowskiego "Dz,ienmika LiteI'ac:kieg>o". NalS'tępni'e ukazał się om w f oDmie klsiążkowej ja!k<J Dziennik oficera francuskiego ·na Sllbir, w służbie Lwów 1865. konfederacji barskiej, pojmanego przez Moskali, zesłanego �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 171 cia, doświadczonych na wygnaniu. Mówiąc o Pamięci ... nie można pominąć jednej jeszcze cechy, którą jest zespół realiów etnograficznych poświęconych w większości plemionom tatarskim, rozsiedlonym w czasach wędrówki autora między innymi w sąsiedztwie Omska, w którym przebywał on przez dłuższy okres zesłania. Ujęte bardzo lapidarnie spostrzeżenia z tego zakresu brzmią dla przykładu następująco: "Prowincja Tatarów Kirgiskich na mil sto z okładem ma swojej wszerz rozciągłości, ale wzdłuż większa; naród ten mieszka w stepie pustym bez żadnych budynków; chleba nie jedzą, ani żadnego rolnictwa nie znają, szczególnie tylko mlekiem i mięsem żyją; bydła mają aż nazbyt wielki dostatek, ponieważ gospodarz jeden może mieć 5000 baranów, 2GOO bydła rogatego, 1000 lub więcej koni, a 300 lub 400 wielbłądów; mieszkania ich 'per modum namiotów, z wojłokami nakrywane, mają takt)we płoty drewniane na sprężynach żelaznych składane, które dokoła stawiają a potem wojłokami okrywają, na wierzch zaś mają krokwie z żerdzi na sprężynach zrobione, które także wojłokiem nakrywają z ostawioną dziurą do wychodzenia dymu ogniowego, któren na środku p2lą; mają kotły, najwięcej żelazne, w których mięso gotują, i miseczki małe na podobieństwo filiżanek, drewniane chińskie, któremi, gdy się ugotuje mięso, rosół piją, a potem same mięso jedzą; niedługo oni na jednym mieszkają miejscu, gdyż bydła ich wielkość dla wypasienia trawy często potrzebuje przeprowadzeTIlia się, wtenczas dopiero, gdy się przeprowadzają, zbierają do niej swoje [rzeczy] i te na wielbłądy kładą i wynalazłszy o mil kilka lub kilkanaście dostatek trawy, na inne z bydkm swoim przeprowadzają się miejsce; gospodarów też nie mieszka w jednym miejscu nad sześciu lub siedmiu, gdyż ci wielką swą liczbę bydła na mil kilka zabiorą obszerności; pieniędzy żadnych nie znają ani ich biorą, gdyż wszystkie potrzebne sobie rzeczy za zamianę bydła swego rJnbywają" (s. 103 - 104). Do tego samego kręgu zesłańców zaliczyć należy dwu innych konfederatów, którzy pozostawili swe wspomnienia. Obcy są oni wprawdzie narodowo naszej ojczyźnie, podjęli się jednak walki w obronie jej niepodległości i za sprawą polską znaleźli się na Syberii. Już choćby z tego względu należy wspomnieć o tych postaciach, które historia związała z losami Polski. Pierwszą z nich jest oficer francuski, Franciszek August Thesby de Belcour, który w 1769 r. przyjechał z Francji do Polski i przystąpił do konfederatów. Wzięty do niewoli rosyjskiej zawędrował w 1770 r. aż do Tobolska, skąd powrócił po trzech latach. Zostawił on pamiętnik z pobytu na Syberii zatytułowany Journal d'un officier franr;ais au servivce e la Confederation de Pologne, pris par les f,'usses et relegue en Siberie, wydany w Amsterdamie w 1776 r. 27. Autor �172 A!N!TONI KUCZYŃSKI pamiętnika był postacią o burzliwym życiorysie, odróżniał się on jednak znacznie od pełnej meandrów biografii Maurycego Augusta Beniowskiego, również konfederata, który mocno tkwi w naszej historiografii. Z Polski dostał się on na Syberię, a ponadto z Polską związały go tradycje i z całą pewnością w dużym stopniu przyczyniły się do tego: poemat Juliusza Słowackiego oraz powieść historyczna Wacława Sieroszewskiego. Piszący o polskich podróżnikach i odkrywcach nie pomijają z reguły tej postaci, jest ona również prezentowana w Polskim Słowniku Biograficznym i na tej samej zasadzie wspominamy o niej tutaj. Był Beniowski poszukiwaczem przygód dużej miary i przez całe życie "z dużych rzeczy robił jeszcze większe. W fantazji i wyobraźni była jego słabość i siła zarazem, nie byłby tym, czym był, gdyby nie wyobrażał sobie, że był tym, czym nie był 28. Nie wchodząc jednak w skomplikowaną kwestię jego pochodzenia, podać należy, że anektują go jednocześnie aż trzy narody: Polacy, Słowacy i Węgrzy. Obecnie nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Beniowski urodził się na terenie Słowacji, która wówczas należała do Węgier, w rodzinie średniozamożnej szlachty, zapewne zmadziaryzowanej. Zdaniem niektórych badaczy, ten niepospolity poszukiwacz przygód i awanturnik najwyższej rangi, który służył lub ofiarowywał swe usługi wielu państwom i w wielu rejonach świata rozwijał swą działalność, nie był zapewne związany na stałe z jakimś narodem. Stąd też "twierdzenie o polskości naszego bohatera trzeba zdecydowanie odrzucić. Beniowski nie był Polakiem. Trudno także powiedzieć, żeby był Węgrem. Najprecyzyjniej można go określić jako szlachcica węgierskiego pochodzenia słowackiego, zresztą nie przywiązującego do swej narodowości większego znaczenia" 29. Pomijając sprawę rzeczywistego pochodzenia Beniowskiego, dowiedzione jest to, że brał on udział w konfederacji barskiej i, podobnie jak wielu innych, wzięty został do niewoli przez Rosjan. Odbył daleką drogę na zesłanie, na które przeznaczono mu odległą Kamczatkę. W 1770 r. znalazł się na tym półwyspie, a w rok póżniej zorganizował bunt zesłańców i z portu Bolszerieck odpłynął na zagarniętym statku. Pełną przygód podróż do Europy opisał w pamiętnikach, których pierwsze polskie wydanie ukazało się w roku 17973 Przy okazji należy wspomnieć, że to- °. 28 L. OrlowsIki, Maurycy August Beniowski, W,arSlZawa 1961, s. 242. 29 A. Sieroszewski, Maurycy Beniowski w literackiej legendzie, W'an;,zaw,a 1970, s. 6l. 3ll Pamiętll1'irk M. A. BeniowSlk:iiego doczek,ał ,się s,z:eregu wZll10wień :i obcojęzycznych HoUJmac.zeń. P~erwiS0e jego 'W)'ldlall1ie OpI"aIOOWan,e ZiOstaŁo -przez Ma-gellall1a ,i uk,azalo lSIię w P,ary:im 'W 1791 IlXlKJU 'pt. Voyage et merrwires de Maurice Auguste, com te: de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ... , Paris 1791. Póź- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii 173 i Kaukazu warzyszami zesłania Beniowskiego na Kamczatce byli dwaj Polacy L. Bielski i W. A. Straszewski 31, O losach Beniowskiego na Syberii dowiadujemy się z jego pamiętników, w których niewiele jest relacji etnograficznych. Autor opowiedział przede wszystkim a sobie, eksponując ucieczkę z niewoli, przygotowanie do buntu i żeglugę przez mało znane wówczas morza. O jego pobycie na Kamczatce wspomina polski zesłaniec z okresu powstania kościuszkowskiego, Józef Kopeć, informując, że od momentu, jak mieszkańcy półwyspu dowiedzieli się, "żem Polak, zaczęli mi opowiadać całą historyję naszego Beniowskiego, którego w tern miejscu nazywają Augustem Polakiem. Każdy tam mieszkaniec na pamięć mnie szczegóły tyczące rzeczonego Augusta opowiadał; sposób jego życia, przebywania i oddalania się były to przedmioty rozmowy mojej dziennej z mieszkańcami, którzy będąc naocznymi świadkami wszystkiego, co się w ową porę działo, wspierali się świadectwem dwóch Kamczanalów przy mnie na straży będących, których Beniowski dla niedostatku majtków z wielu innymi zabrawszy z 'Sobą, miał przy swym boku w czasie swojej podróży i w czasie pobytu w Paryżu, a którzy później powrócili do swojej ojczyzny" 32, Dalej podaje Kopeć realia związane niej ukazały s·iq tlu.mac?Jenia w jqzyku anJgielsik.inn,ni'emi'eck·im, s.?Jwedzkim, holenderskim, wqgiC'~slkimi slowa,ckim. Bo15ki przekład dokonany zOSltiałz f'mncUlskiej edy'cji Magellana i wydany ?Jos'tał w W'a:r:szawie w 1797 roku pod n:a'stępując)'1m tytułem: M. A. BenJi·owski, Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego, z francuskiego tłomaczona, Warszawa 1797, t. 1 - 4. Ostatnie skrócone polskie wydaniety'ch pamiętników ukazało się w 1898 f,oku w KrakoWlie jako Dziennik podróży hr. Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce, Kra'ków 1898. W wkou 1967 dok,olna,rlIo'z pamiętników Beniowskiego wyboru fragmontów dotyczących kcmfodeI"a,cji barskiej i ukazały Slię DIne joko M. Benlj·o'wski, Pamiętniki. Fragment konfederacki, Warszawa 1967. Dopełni'ając wjadamo~ki na temat pamiętników wSlpoolmniećnależy, ż,e ,iJnter€JSQwałsię nimi również Starliisław August, który 'nla wieść o Ii'c:huikaZJanil\1się 'O'baw,i.ałsię, że mogą one zawierać i-akieś s,z,c?Jegółydot)'1cząc,e j'ego OiSJOby.I'l1!f'Ormacj-aopoochodZiiz :piracy H. M. Małgowskiej, Sieroszewski i Syberia, T'ODUń1973, s. 194, 'przyp. 18. 31 W. Slabczyńskii, op. coit., s. 54. O W. A. S:trnszew:sikim z,najd'Uje się naS'tępująca notatka w ksiąiJce K. W. Wójoiokoiego, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą oraz cmentarze katolickie i innych wyznań pod Warszawq i w okolicach tegoż miasta, t. 1- 3, Warszawa 1855 - 1858: "UTioldzony w l'oku 1750 w dwudZlLes1t)'1m ro'ku życi.a stanął pod chorągwią Konfedoemc}i Barsk~ej, ,a służąc w OIC!dzLal'e jazdy słl3wn('g{) Ma'ury-eego Beniowskiego I1azem z nlim dos·tał się do nuewoli li towa'r.zy:s'Zył mu n". Kamczatce" - ,t. 2, 6. 66. POInadto w ścianie kościoła na Cz'enniakrowie pod Wa'rszawą Zlnajdowala 'się w roku 1863 tabbilca z następują'cym napisem: "Tu leży Walenty An-toni Str.:l's?JeWSk'1, rew,izooI'poli'cyi, były kaip~·tall"L w W·oj.srkJuPOJlsikti1m, wS1półtowarzys,z nJiewoli znanego Beniowsikiego w K<JJID:cza'tcew 1771 'I1Oku. Zył 1aft 72, umarł d. 2 maja 1822 rOKu". Zob. "Bivblioteka W'arszarwskoa" 1863, i. 3, s. 302. 32 Dziennik rywczych Józefa sporządzony, Kopcia, BeTHn Brygadjera 1873, 's. 110. wojsk Polskich, z rozmaitych nót do- �174 ANTONI KUCZYŃSKI z buntem zesłańców oraz różne trudności piętrzące się przed Beniowskim zanim "rozwinął żagle i puścił się w podróż, polecając się losowi". Według relacji przekazanych Kopciowi przez uczestników "wyprawy" Beniowskiego, których zabrał on z Kamczatki, podczas "tej okropnej i długiej żeglugi wiele napotykali wysp i nieznajomych ludów ... Beniowski różne czynił obserwacje i zapisywał wszystkie szczegóły" 33. Postępował więc on tak, jak wielu współczesnych mu żeglarzy, chcąc dostarczyć wiadomości geograficznych. Wiele szczegółów dotyczących tej podróży jest współcześnie kwestionowanych; udowodnione zostało, że przekazy Beniowskiego są w wielu m~ejscacł> fantastyczne i niewiarygodne 34. Budzą one różne wątpliwości, co tutaj nie należy do zasadniczego tematu. Warto natomiast wspomnieć, że bezsporną zasługą Beniowskiego było przeprowadzenie okrętu przez nieznane morza i szczęśliwe dotarcie do Europy. Jak na owe czasy, był to wyczyn nawigacyjny wielkiej miary. Po konfederacji barskiej możemy już mówić o ciągłych zsyłkach Polaków na Sybir. Szczególnie ,duża ich fala napłynęła tutaj po upadku powstania kościuszkowskiego. O losach ich nie posiadamy szczegółowych informacji, a i nazwisk wymienia się na ogół niewiele. Dużą sławę Vi grupie tych zesłańców zyskał sobie wspomniany już Kopeć, generał wojsk powstańczych, wzięty do niewoli pod Maciejowicami razem z Tadeuszem Kościuszką, Ursynem Niemcewiczem i innymi dowódcami tej batalii. Został on zesłany w 1795 r. początkowo do Irkucka, a następnie nu Kamczatkę. Smierć Katarzyny II i wstąpienie na tron jej syna, Pawła I, przyniosło wolność wielu jeńcom przebywającym wówczas w Rosji. Z amnestii tej skorzystał również Kopeć i w początkach XIX wieku powrócił do kraju. Tutaj napisał pamiętnik pt. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż [... l do niżnej Kamczatki, wydany już po śmierci autora we Wrocławiu w 1837 roku 3,;. Jest to jedna z bardziej cennych pozycji w naszej literaturze syberyjskiej. Dużą wartość mają zawarte w nim opisy Syberii i jej mieszkańców, ich obrzędów i obyczajów, sposobu mieszkania, odżywiania się, polowania i rybołówstwa. ... , op. cit., :s. 113 - 114. Zgoollll'adwlIle z ~i'elkliJm Ipieltyzrrne<IIlprzez L. OrIJoWlSkiego licZIIle świ<adec'twa i d.okulmeI1Jty sltawi<ają podzrmlbem z:apytalIlia lulb wręcz obaIają ~€le opiSlarnych przez BeniowSlk'iego szczegółów jegQ żeglugi, i odkryć - L. Ofł.owslci, op. cit.; Zob. też: S. Bemlaltt, Prawda o nawigacji Beniowskiego wzdŁuż brzegów Japonii, "PamiętnikarstwD Polsk'ie" 1972, nr 2; A. Kuczyński, O rzekomych odkrjJciach geograficznych Maurycego Augusta Beniowskiego, "Nautologia" 1977, nr 2, s. 53 - 57. 35 O treści E!'tJnogr:aticZIlJej Ziawa,rtej w Dzienniku ... Józef,a Kopci;a plisał A. Kuczyńskii w a11tykule pt. WkŁad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Etnogrod'ia Pol.ska" 1969, t. 13, z. 1. 33 34 Dziennik �PolsIcie zainteresowamia etnografią Syberii i Kaukazu 175· W sumie jest to wartościowy materiał etnograficzny i o tyle cenny w historii etnografii polskiej, gdyż dotyczy on końcowych lat XVIII stulecia. Ponadto powstał on przy braku orientacji autora o użyteczności takich obserwacji dla pogłębienia w Polsce refleksji nad stosunkiem własnej kultury do "egzotycznej". Przekazy takie były niezbędne na etapie kształtowania się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dzien· r..ika . .. są liczne opisy dotyczące Kamczadali, wśród których wypadło autorowi najdłużej mieszkać przez okres pobytu na zesłaniu. Relacje te stawiają Kopcia na jednym z pierwszych miejsc w grupie XVIII-wiecznych autcrów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii pc·lskiej możemy śmiało nazwać go prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tylu. zugadnień etnograficznych, co zdołał przedstawić autor Dziennika ... Mieszkając na Kamczatce przypatrywał się on zwyczajom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom ryb i soboli. W zdumienie wprawiały go ob-· rzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne przejawy miejscowej kultury. Przebywając na półwyspie nawiązał Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami administracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących tu wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Prezentując wycinek z różnorodnych informacji Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Itelmenów odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dcstarczała przeróżnych owoców, bulw i korzeni. Obiektem zbieraczy były także jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a takźe zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach. Już z nastaniem wiosny wyruszali tubylcy VI głąb lasów w celu zbierania pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor następująco: "Mieszkańce wychodzą z familijami do lasów, kopią różne korzenie, z;emne kartofle, które myszy dla siebie przysposobiają na zimę, zryv:ają różne pączki od drzew i kwiatów i za największy specjał jedzą [... lChodzą też na różne kępy blot, zbierają niezmierną mOlc jaj od różnych ptaków, jr.ko to: łabędzi, gęsi kilka gatunków, kaczek, kuligów, czajek morskich etc., i na tem czas jim schodzi. Te jaja jedzą nieustannie, a co jim od zbytku pozostaje, wrzucają w tłustość wielorybią i konserwują prawie rok cały [... l Gdy nastąpi zbieranie jagód różnych, na czem niemały czas trawią, wtedy rzucają swe mieszkania i przenoszą się familiami zupełnie. Najwięcej zbierają klukwy i brusznicy, które się konserwują przez zimę całą. Kobietom właściwie jest zostawione to zatrudnienie" (s. 88, 90 - 91). �176 ANII'ONI KUCZYNSKI Ponadto w Dzienniku... przytacza autor szereg informacji o polo. \vaniu na ptactwo wodne, łowieniu soboli i rybołówstwie. Relacje z tego zakresu wskazują, że zdołał on trafnie ocenić u opisywanego ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybołówstwa w systemie gospodarki kamczadalskiej. Kopcia uderzała olbrzymia ilość zwierząt na półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne . okresy masowego występowania wędrujących ławic ryb gatunku łososiowych. O ławicach takich m2my wiele wiadomości nie tylko z terenu Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wszystkie łowione gatunki ptaków, większość zwierząt, ryb i różnorodne rośliny odgrywały zasadniczą rolę w pożywieniu Itelmenów. WiaDomości z tego zakresu wplecione są luźno w tekst Dziennika... Tubylcy odżywiali się na ogół bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wodnego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się, np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które nabywali od Hosjan, "a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali". Często jednak gotowali Itelmeni za pomocą rozżarzonych kamieni, które wrzucano do drewnianych naczyń rcapełnionych wodą i mięsem. Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich trwał przez cały rok, niemniej jednak z relacji Kopcia dowiadujemy się, że znane były Itelmenom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymywanej ,,[ ... J z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i tą wodą zalewają głowy [ryby czawyczy - A. K.] do zasolenia. Kamczadale j drugie narody mało używają soli i wcale jej nie lubią". Hównie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, "które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Itelmenom przeważnie woda, często jednak, zwłaszcza w czasach późniejszych pod wpływem kontaktów z kupcami japońskimi oraz kolonizacji rosyjskiej, pojawiła się w itelmeńskim menu herbata, a także wódka. Chronologicznie bliskie wspomnieniom Kopcia są Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego z pozostałych po nim rękopisów przepisane i wydane przez J. I. Kraszewskiego, Wilno 1857. W pamiętnikach tych, będących niewątpliwie jednym z najlepszych źródeł do poznania życia polskiego w końcu XVIII w., zawarte są fragmenty wspomnień stryja autora, księdza opata Ochockiego. Włączając do tekstu swych pamiętników te fragmenty informuje autor, że skoro tylekroć wspominało się �Polskie zainteTesowania etnografią Syberii i Kaukazu 177 w nich "o stryju moim księdzu oparcie Ochockim, wreszcie o losie, jaki go spotkał w 1794 roku, że czytelnicy moi ciekawi są zapewne bliżej się o tyczących go wypadkach dowiedzieć. Było w naszej rodzinie zwyczajem niejako zapisywać godniejsze pamiątki zdarzenia. Dopełnił tego po powrocie ksiądz opat, z którego notat następujące wyjątki zająć powinny, jako obraz tamtej epoki i rys charakteru człowieka" (wydanie z roku 1905, t. 4, s. 117). Walory poznawcze notatek Ochockiego są o wiele skromniejsze od etnograficznych relacji Kopcia. Jest w nich jednak trochę interesujących opisów dotyczących ludności rosyjskiej na Syberii i mieszkających tam tubylców. Ponadto kreśli także Ochocki obrazy stosunków społeczno-gospodarczych panujących za Uralem, przybliża czytelnikowi atmosierę bogatych domów i nędzę biedoty. Są to spostrzeżenia, które poza walorem etnograficznym stanowią również źródło o charakterze historyczne-socjologicznym. Szkoda jednak, źe zarówno pod jednym, jak i drugim względem są one bardzo fragmentaryczne. Dla zainteresowanego dziejami Polaków na Syberii ważne są takźe występujące tam infcrmacje o naszych rodakach mieszkających pod koniec XVIII stulecia \v różnych miastach i osadach. "W całej bowiem Syberii - pisze Ochocki - nieiylko po miastach, ale po wsiach domy są o piętrze, porządne i ze smakiem stawione. Po większej części stawiali je tu wygnańcy, w różnych zesłani czasach za przestępstwa różne, a między nimi z naszych prowincji. Poznałem tu takich kilku, co się pożenili i całkowicie pozostali w tym kraju, jako to: Malinowskiego z młodu tu ożenionego, Łukaszewicza kilka tysięcy rubli mającego z handlu, Juchnowskiego, Brodowskiego, Piotrowskiego i wielu innych. Ci mają domy porządne Vi Tobolsku i kupiectwem się zajmują; więcej nierównie po innych \vsiach i miastach" (t. 4, s. 138). Jako miejsce zesłania wyznaczono Ochockiemu "Turyńsk w bok '1'0boIska, o czterysta sześćdziesiąt wiorst położony", gdzie dotarł on w kwietniu 1795 roku. Mieszkając tutaj poruszał się swobodnie po okolIcy, nawiązał szereg kontaktów z ludnością rosyjską, uczestniczył w jej świętach, był gościem bogatych i biednych. W miarę upływu czasu stabilizowało się życie Ochockiego na wygnaniu. Dzielił on czas między zajęcia domowe, czytanie książek i modlitwy, długie spacery i odwied;jny znajomych. "Godziny życia mojego ubiegały w zajęciu ciągłem i porządnym", a porządek ten wiele stanowił dla samotnika ~ wspomina w pamiętnikach Ochocki. Ten, który nie robi planu dziś jeszcze na CIąg spraw jutrzejszych nie żyje, ale wlecze za sobą ciężar życia, a dowodem tego, że ono jest brzemieniem dla niego, nieustanne narzekanie i stękanie, które mu towarzyszy" (t. 5, s. 3). Te uwagi Ochockiego o życiu na wygnaniu wiele razy powtarzają się w różnych sformułowaniach 12 "Lud" - tom 63 �178 AN'I'ONI KUCZYŃSKI w pamiętnikach późniejszych zesłańców, a znakomity rewolucjonista, proletariatczyk Feliks Kan, w sto lat później stwierdził, że tylko ci zes!ańcy, którym udało się znaleźć jakieś zajęcie na wygnaniu, obudzić w sobie jakieś zainteresowania geografią, kulturą, handlem, rzemiosłem lub innym jakimś pożytecznym zajęciem, nie popadali w obłęd, melancholię i przeświadczenie beznadziejności, pchające ich ku samobójstwu. Poruszając się swobodnie po Turyńsku i okolicy obserwował Ochocki ccdzienne życie mieszkających tu Rosjan. Przy pobieżnym charakteryzowaniu tej społeczności czyni uwagi o jej gospodarności, pracowitości, podkreśla religijność i pełne uprzejmości życie towarzyskie. "Obi<Jdy wielkie rzadko tu się trafiają pisze Ochocki; zaproszonym w takim razie nie brakuje jadła, ale mało w niem smaku. Wielcy nawet panowie nie trzymają kucharz ów, ale mają kobiety kucharki, a gotowanych potraw same gospodynie kosztują. Najwięcej do tego wprawiają włościanki poddane, które się tu zowią "powarkami". Po większej części, w piecach zalepionych, jak u nas Żydzi zwykli, jedzenie gotują. Gęś pieczona lub indyk, w pomniejszych domach po całych tygodniach trwa na stołach" (t. 5, s. 12). Zakres obserwacji kulturowych dokonanych przez Ochockiego wśród Rosjan osiedlonych w Turyńsku jest bardzo przemieszany. Nieraz są to jakieś obszerniejsze relacje dotyczące uroczystości pogrzebowych lub 'v"eselnych, innym znowu razem ledwie ułamkowe wiadomości o gospodarce, pozycji społecznej kobiet czy obrządkach religijnych. "Jest zwyczaj tutaj, że gdy kto umrze, śmierć najprzód obwieszczona bywa szlochami i wyciem najemnych płaczek; żal familii wzrasta równo z postępem ku grobowi; wtenczas obowiązkiem jest bab do tego stopnia posuwać żałość i rozpacz, że się stają podobne do wariatek. Widowisko to przypominało mi smutną scenę, na którą trafiłem w Trieście z Rzymu wracając, gdzie lat pięć dla wychowania bawiłem" (t. 4, s. 139 - 140). Obok różnorodnych wiadomości dotyczących rosyjskiej ludności Syberii poczynił również Ochocki pewne uwagi o miejscowej ludności, a naj obfitsze są relacje o Tatarach. Dotyczą one informacji o sposobie mieszkania, stroju, transporcie i komunikacji, polowaniu na sobole, pożywieniu itp. O polowaniu na sobole pisze on, że "zima, która trwa tu dziewięć miesięcy najprzyzwoitszą ku temu jest porą, a pies niezbędnym pomocnikiem do tych łowów. On siedzącego na drzewie sobola, który jest wielkości kota, przywącha z daleka. Wtenczas myśliwy przypatrując się, dopatrzy i wypuszcza strzałę z łuku, żeby hukiem ognistej strzelby nie płoszyć innych w bliskości znajdujących się soboli. Trafia się wszakże, że i ze strzelbą już to polowanie odbywają. Z zabitego sobola zdarta skóra idzie do torby, a mięso surowe żywi myśliwca i psa razem. Noce przepędzają oni razem z psami w lesie na grubych woj- �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii 179 i Kaukazu lokach. Zdaje się rzeczą nie do wiary, żeby nigdy przy tak wielkich mrozach ognia nie rozniecali, przecież to rzecz pewna, że się bez niego obchodzą. Niezmierne zaspy śniegowe, któreby odgrzebywać było potrzeba dla rozpalenia ogniska, czynią niepodobnem prawie rozgrzanie w ten sposób. Żywności też ugotowanej nigdy mieć nie mogą; wynoszą tylko z sobą tyle rybiego chleba, ile go spotrzebować mają przez zimę, a ten razem z mięsem sobola stanowi pożywienie Tatara. Po ukończeniu polowania, obciążeni skórami, w powrocie do swych nart [tj. domów A.K.] nie mają innego przewodnika wśród tak wielkich lasów, nad gwiazdy nocą, a w dzień znaki po drzewach. Całą tę podróż odbywają na rcdzaju łyżw sankawych. Powszechnie końcem polowania jest czas, gdy śnieg topnieje; wtenczas co najprędzej śpieszą do domu, aby w mięknących zaspach nie utonąć" (t. 5, s. 15 - 16). Zestawiając informacje etnograficzne Ochockiego ze współczesnymi mu autorami polskich opisów Syberii, podkreślić należy, że są one znae~nie skromniejsze od przekazów Kopcia, Ciecierskiego czy Chojeckiego. Ze względu jednak na fakt, że penetracja poznawcza Syberii wiąże się z dziejami Polaków za Uralem, warto tutaj choćby ze względów do-o kumentacyjnych wspomnieć, że pod koniec XVIII stulecia ksiądz opat Ochocki zanotował pewne 'szczegóły z życia tubylców syberyjskich. Z obszarem Syberii i etnografią Jakutów związana jest jeszcze jedna relacja, pcchodząca zdaniem Witolda Armona 36 od Polaka, o którym nic poza nazwiskiem oraz pewnymi szczegółami syberyjskiej biografii nie zdołano ustalić. Relacja ta pochodzi z 1785 r., a jej autorem jest Józef Matuszewski (albo Matuszewicz) pełniący wówczas funkcję ławnika sądu w Jakucku. Materiały te opublikował po raz pierwszy w 1948 reku A. P. Okładnikow 37, ostatnio natomiast zajął się nimi W. F. Iwanow 38. Obaj autorzy nie podali jednak szczegółów biograficznych Matuszewskiego, brak ich również w pracy Armona poświęconej polskim badaniom J akutów 39. Chociaż sprawa ta nie została jeszcze wyjaśniona, warto jedn<lk zwrócić uwagę na tę relację, której pochodzenie wiąże się z historią etnografii rosyjskiej i bardzo cienkimi nićmi biorąc pod uwagę opinię Armona łączy się ona być może z wkładem Polaków 36 W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, "MOl1JOigr.afiez Dziejów Nauki i Techniki", 1977, t. CXII, s. 24 - 25. Zoba'cz też Ireoenzję .tej ks.iążkli publikowaną na s. 268 - 274 D'in1iejSlz.c.g<J tOlmu "Ludu". 37 A. P. Okladnikov, K istorii etnograficeskogo izucenija Jakutii. Op·isanija by ta i nra'Oo'O narodo'O Sbornik 38 Jakutii, socinienyje Moskva 1974, s. 137, 140 - 146. 39 W. Armon, op. cit. 12· v g. Jakutske w 1768 - 1769 i 1785 gg., [w:] matcriaLo'O po etnografii Jakuto'O, Jakutsk 1948, s. 17 - 48. V. F. Ivanov, Istoriko-etnograficeskoje izucenije Jakutii XVII - XVIII '0'0., �180 AiNTONI KUCZYI\TSKI \v poznanie Syberii i jej ludów. W roku 1784 Katarzyna II wydała zarządzenie irkuckiemu namiestnikowi, generałowi-porucznikowi 1. W. Jakobiernu, zobowiązujące go do zgromadzenia wiadomości o tubylcach mieszkających na podległych mu obszarach. Wykonanie zadania powierzył on komendantowi jakuckiemu, A. O. Markłowskiemu, ten natomiast zlecił je Matuszewskiemu. Sporządzone przez niego Opisanie obitowszich w jakutskoj oblasti J akutach ... powstało w ten sposób, że odpowiedział on na 28 punktów zawartych w dostarczonym mu "kwestionariuszu". Całość odnosi się do szerokiego katalogu kulturowego i traktuje: 1. O pochodzeniu Jakutów; 2. O wierze; 3. O szacunku dla prawosławnej cerkwi, o chrzczeniu się; 4. O szamanizmie; 5. O obrzędowości weselnej; 6. O liczbie żon; 7. Posag żon; 8. O własności osobistej żony; ~J. O rozwodach; 10. O imionach dzieci; 11. O wychowaniu dzieci; 12. O kontaktach z Rosjanami; 13. O fizjonomii i budowie ciała; 14. O codziennych zajęciach; 15. Używanie tytoniu; 16. O ubiorze i czystości; 17. O skłonności do ciepłego i zimnego klimatu; 18. O osiedlach; 19. O hodowli zwierząt; 20. O zajęciach kobiet; 21. O śpiewaniu pieśni; 22. O podróżowaniu Jakutów; 23. O chorobie; 24. O obawianiu się chorych i zmarłych; 25. O pogrzebach ogólnych i szczególnie szamanów; 26. O pożywieniu; 27. Broil którą polują na zwierzęta; 28. O wesołych uroczystościach. Opracowane przez Matuszewskiego odpowiedzi o różnej objętości na poszczególne pytania przekazane zostały do Irkucka. Wykorzystano je w pracy zbiorowej o tubylcach gubernii jakuckiej pod redakcją radcy dworu F. Lengesa, której zaledwie fragmenty zamieszczone zostały w "Sybirskim Wiestniku" 40. Przytoczone przez Armona dowody mające świadczyć o polskim pochodzeniu Matuszewskiego są niestety bardzo wątłe. Według niego, że musiał on być Polakiem z pochodzenia świadczy przecież sama forma n2,zwiska - Matuszewski czy Matuszewicz. Zdaniem badaczy rosyjskich Koswiena i Okładnikowa, "jego nazwisko i imię były notowane w dokumentach w podwójnej formie, mianowicie: "Osip Matuszewskij (Josif Matuszewicz)", Oboczność zarówno imienia, jak i nazwiska świadczy, że: 1) prawdziwym jego imieniem był Józef (albowiem zwykle w ten sposób oddawano po rosyjsku to imię, np. jako Osip podpisywał się po rosyjsku nasz znany orientalista Józef Kowalewski, 2) chociaż nazywano go Matuszewskim, jednak dla identyfikacji dodawano także starszą 44J 1. S. Gurvic, Piervaja monograjija XVIII v. o narodach vostocnoj Sibirii. Sobranije izvestij o nacale i proischozdienii raz!icnych plemien inovercev, w Irkutskoj guberni proziwajusCich, socinennoe nadvornym sovietnikom Francem Langensom, [w:]Ocerki istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. 5, Moskva 1971, s. 5 - 14. �Polskie zainteresowania etnografią i Kaukazu Syberii 181 formę nazwiska" 41. Odnośnie zniekształceń nazwiska i imienia, to w dziejach Polaków na Syberii znane są tego typu przypadki, tak np. było z imieniem Kamieńskiego-Dłużyka, któremu imię Adam zmieniono na Grzegorz, na co zwrócił uwagę współczesny autor radziecki B. Polev,;oj, zajmujący się między innymi wkładem Polaków w poznanie Syb.'rii 42. Z rozważań tych należy wysnuć jeden pewny wniosek, że do czasu odnalezienia dokładnych materiałów dotyczących biografii Matuszewskiegr. formułowanie wiążących twierdzeń o jego polskości jest ryzykowne. Jakkolwiek teoretycznie biorąc mógł on być jeńcem z Polski np. z okresu konfederacji barskiej, których wielu zesłano na Sybir, to jednak argumentacja powyższa nie jest wystarczająca. Wyjaśnienie tej sprawy mogłoby zapewne nastąpić po gruntownym przebadaniu archiwów syberyjskich. Tego do tej pory jeszcze nie dokonano, a w opracowaniach poświęconych Matuszewskiemu brak jest informacji o jego pochodzeniu. Tragiczne losy powstania kościuszkowskiego nie zahamowały bynajmniej walki z zaborcą, a po trzecim rozbiorze sprawa odzyskania niepodległości stała się głównym celem konspiracyjnej działalności. W 1797 r. wykryto w Wilnie spisek przygotowujący powstanie, które miało ogarnąć wszystkie trzy zabory. W grupie aresztowanych patriotów znalazł się przeor dominikanów wileńskich ks. Faustyn Ciecierski. Sądzono go 2 grudnia 1797 roku i skazano na "knutowanie pod pręgierzem, ocechowanie lica, wydarcie nozdrzy i naj cięższe roboty w kopalniach syberyjskich". Car Paweł I złagodził ten wyrok tylko do katorgi. Wysłano więc Ciecierskiego do dalekiej Daurii, skąd po czterech latach powrócił do kraju. W wydanym po latach pamiętniku 43 zawarł wiele szczegółów o historii Syberii, jej gospodarce i etnografii. Te ostatnie, interesujące nas najbardziej, dotyczą wielu grup etnicznych i oprócz katalogu faktów kulturowych uwypuklają rolę bodźców zewnętrznych, tj. kultury rosyjskiej wpływającej na przekształcenia w obrębie kultury duchowej, społecznej i materialnej właściwej tubylcom syberyjskim. Obok refleksji społecznej nad położeniem ludów tubylczych prezentowany jest w pamiętniku nurt spraw społeczno-gospodarczych ówczesnej Syberii. U źródeł tych wielostronnych obserwacji leżało staranne wykształcenie Ciecierskiego, jakiego nikt z autorów wcześniej omawianych W. Anmon, op. cit., 's. 24. Zobacz w.cześniej -cytow,ane pro.oe B. Po,lewo·ja p!rZY okazj' ryusza A. Kami·eń!SkJiego-Dłl\lżyka. 41 42 43 jego 1865. Pamiętnik xiędza i towarzyszów jego Ciecierskiego, przygody przeora doznane dominikanów na Sybirze w omawialtlli:a Dya- wileńskich, latach zawierający 1797 - 1801, Lwów �182 ANTONI KUCZYŃSKI tu relacji nie posiadał. Ponadto wspomnienia swe pisał Ciecierski w po·czątkach XIX stulecia, a więc w okresie stale wzrastającego u nas zapotrzebowania społecznego na literaturę podróżniczą. Zjawisko to, sięgające swymi początkami do drugiej połowy XVIII wieku, należy wiązać z pierwszymi próbami naukowego podróżnictwa i łączącego się z nim gromadzenia terenowych materiałów geograficzno-etnograficznych 44. Nie należy wykluczać ewentualności, że twórczość tę dobrze znał wykształcony przecież autor wspomnień i pomogła mu ona w ustaleniu treści pamiętników. A ponadto wiemy ze źródeł, że wyczulony był on na sprawy krajoznawstwa oraz zabiegał a ochronę zabytków przeszłości Wileńs<:czyzny. Fakt ten wskazuje również na świadomość autora, że zawarte \V jego wspomnieniach relacje będą czynnikiem kształtującym społeczną wiedzę o Syberii i jej ludach. Jadąc na miejsce zesłania zetknął się np. Ciecierski w Kraju Zabajkalskim z Ewenkami, których byt i obyczaje opisuje następująco: "Tunguzy jest to naród błąkający się, stałego miejsca nie ma, pasterstwem i rybołówstwem bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buriatów i innych narodów po Azji rozsypanych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu :zwierza, i dlatego jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego, przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za naj mniejszym przedeptaniem różnią się od nie przedeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud nujcbojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają dziś jedzą. Dzielą się ostatkiem z podróżnym lub przyjacielem. Ci, co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są 'najotwartszymi, naj prostszymi ludżmi l.. ·l Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jllrt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty" (s. 80 - 84). Jest to zaledwie wyjątek z etnograficznych relacji Ciecierskiego o luA. Posleam-Zieliń'S'ki, Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej naukowej do 1939 T., [w:] HistoTia etnografii polskiej, 'Pod red. M. Terleckiiej, Wrocław - Wa.rsza.WJa - Kraków - Gdańsk 19'73,IS. 41. 44 ·dyscypliny �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 183 dach Rosji. Na ogół są one ciekawe i w znacznym stopniu uzupełniają inne opisy. Potwierdzają ich wiarygodność i są nieraz bardziej szczegółowe aniżeli opisy rosyjskich autorów z tego okresu. To czyni z nich vvażny dokument przy rekonstrukcji starego inwentarza kulturowego dotyczącego tubylców Syberii. W odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki należy wspomnieć, że właśnie rozwój myśli społecznej w Polsce okresu Oświecenia wpłynął znacznie na ożywienie zainteresowań "egzotyką" i geografią, co znalazło wyraz w ówczesnej literaturze 45, w której mniej było już bałamutnych wiadomości aniżeli w wydanych nieco wcześniej podręcznikach geografii 46 i encyklopediach 47. Sformułowane na przełomie XVIII i XIX wieku na gruncie historii pierwsze próby przyszłych badań "etnograficznych" umacniały zainteresowania egzotyką, co motywowało podróżników do opisu ziem, które poznali. Powstają w tym czasie nowe opisy muzułmańskiego Wschodu. Jednocześnie tłumaczy się opisy podróży autorów zachodnioeuropejskich, które publikowano w czasopismach popularnonaukowych. Były to materiały o Ameryce, Oceanii, Japonii, Chinach, Meksyku, mieszkańcach Syberii 48 i innych ludach. Ten często zapominany dzisiaj przez etnografów popularyzatorski dorobek tamtych lat był wcab poważny i dość podać, że w odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki obejmował on opisy różnych elementów kultury ludów mieszkających w granicach wielkiej Rosji. Wspomnieć np. należy, że na łamach "Magazynu Warszawskiego" znajdowały się informacje dotyczące ludów syberyjskich, przede wszystkim zaś ciekawe opisy sposobu polowania na wieloryby przez mieszkańców Kamczatki. Rzecz jasna, że do wychodzących wówczas czasopism dobierano spośród relacji te, które uderzały egzotyką i łatwymi sformułowaniami dostępnymi dla polskiego czytelnika. Najczęściej zaś były to tłumaczenia z czasopism niemieckich, francuskich i angielskich, które przybliżały polskiemu czytelnikowi obraz dalekich krajów, nie zawsze jednak wolny od pewnej fantazji, do- 4.1 A. W.oźmak, Zródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, "Et:nolg'mf!ia P()1silm" 1971, ot. 15, z. 2, s. 37 - 52. 46 W. Lubień'ski, Swiat we wszystkich swoich częściach geograficznie, chronotogicznie i historycznie określony, Wwclaw 1740; W. Bysi'rzoll1 olWlSiki, Informacja marematyczna, LubliLn 1743; P. Fischer, Geografia czyli opisanie czterech części świata, Wa·rszawa 1753; D. Radrz.iWliłł, Geografia polska wierszem ku łatwemu zapam.iętaniu zebrana, W,i!no 1766; E. Pa>pr'ooki, Europa w części świata najprzedniejsza, FOZll1ań 1766; K. Wyrwicz, Geografia czasów teraźniejszych, W.ar1sZlawa 1768 ,~ QIrIDe. 47 B. ChJmie!o,wsdci, Nowe Ateny, albo akademia wszelkich sciencyji pełna, Lwów 1755. 48 1. Tur.n:au, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach XVIII wieku, "Et!l1ografm FoI:s!m" 1962, i. 6, s. 291 - 301. l �184 ANTONI KUCZYŃSKI kładniejszy jednak od tego jaki przemawiał z Nowych Aten B. Chmielowskiego. Tak więc na uboczu zachodzących w Polsce wydarzeń politycznych i kulturalnych w XVIII stuleciu kształtowały się początki wiedzy etnograficznej. Jej oblicze podlegało w owym czasie różnorodnym czynnikom, wykraczającym nieraz daleko poza ramy kraju i było jak gdyby skromnym odbiciem tego, co w tym zakresie działo się na zachodzie Europy. Duży jednak wpływ na rozwój zainteresowania się ówczesnych czasopism polskich kulturą ludów egzotycznych wywarły tendencje oświeceniowe, które trafiły w Polsce na dość podatny grunt intelektualny. Dowodzą tego między innymi przedrukowywane powszechnie relacje różnych podróżników. Są to najczęściej wiadomości o charakterze geograficzno-etnograficznym, jakich wiele spotkać można w wychodzących wówczas w Polsce czasopismach 49. Po tych uwagach dotyczących pierwocin etnografii 50 wróćmy jeszcze raz do materiału źródłowego dotyczącego ludów Rosji. Szczególne miejsce przypada tutaj osobie Jana Potockiego, pisarza i podróżnika, określanego często prekursorem polskiej archeologii i etnografii historycznej. Kształtujące się w epoce Oświecenia zainteresowania Potockiego koncentrowały się nad "powieścią minionych lat" i obejmowały dzieje Słowiańszczyzny. W pracach na ten temat zawarł obfity materiał, na podstawie którego dokonał próby rekonstrukcji etnogenezy Słowian. Był pierwszym badaczem głoszącym teorię autochtonizmu Słowian, a w studiach swych opierał się na pracach autorów starożytnych, takich jak Herodot, Ptolemeusz, Lukian. Jego prace z tej dziedziny są wyjątkowe w polskiej historiografii końca XVIII stuJecia, a niewiele podobnych ujęć znajduje się w ówczesnej europejskiej literaturze historycznej :il. Wśród różnorodnych problemów badawczych Potockiego na szczególną 49 W wychodzącym w owym cZClJsie"Mag.a,zyn[€ W,arszawSlkj'm" ukazała się 11I]J. rozprawka pt. OsobLiwe zwyczaje i obyczaje niektórych narodów, w której przedstawiono zwyczaje towarzy:skie Laipończyków, Ka,łmuków, mh~szkań·ców Afryki i Kam cza'tki "Ma,gazylJ1.Walfszawski", 1774·, cz. l, s. 64 - 74. Ponadto są także inne ,artykuły, np. Dzieje polityczne różnych krajów. MOSlkwa, "Pam1ętil1Jik", Warszawa 1785, cz. 2, s. 949 - 952 czy Dalsze wiadomości a wielorybach - ich polowanie - używanie, "Magazyn Warszawski" 1785, nr 4, cz. l, s. 865 - 89u, które dotyczą obszarów Ro.sji i kultury mieszkających tam ludów, a także artykuły dotyczące poiWStałych regioQil1ówświ,ata. 50 A. PioiSlern-Z,ie,liooki,op. cit. Autor slZlczegółowtO omawia tę p'I'oblema!lykę. 51 J. Potockii, Essay sur rhistorie universeHe et recherches sur cel! de la Sarmatie, t. 1-3, W'<rr:sza'wa 1789; .t. 4, W:ar,szawa 1790; ,tenże, Chroniques, memoires et recherches pOur servir a rhistorie de tous les peuples slaves, WlalI's·zawa 1793; tenże, Frangmentes historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et les Slaves, Brunswkk 1796. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 18S uwagę zasługują komentarze do opisu Scytii Herodota. Połączył bowiem w nich badania nad przeszłością ze studiami nad teraźniejszością. Ponadto podczas swej podróży naukowej na południe Rosji badał rozmieszczenie ludów u stóp Kaukazu. Ustalał chronologiczne cechy kultury mieszkających tam plemion, sprawdzał geograficzną lokaliz<:\cję dawnych i nowych siedzib 52. Tym właśnie studiom zawdzięcza swe powstanie ksiqżka pt. Voyage dans les steps d' Astrakhan et de Caucase, vv'Ydana w Paryżu w 1829 r. Zawiera ona wiele interesującego materiału etnograficznego, który po raz pierwszy w naszej literaturze dotyczącej ludów Rcsji zgromadzony został nie przypadkowo. "Znamienne jest pisze J. Fabiański - iż w spostrzeżeniach Potockiego zawarte są prawie wszystkie ważniejsze i charakterystyczne dla tamtego regionu i okresu z.j2wiska dotyczqce kultury materialnej i duchowej, badane obecnie przez etnografów Związku Hadzieckiego" 53. Obejmują one wiele grup etnicznych i w ogólnych zarysach orientują o ich kulturze, chociaż są to informacje fragmentaryczne. Na kartach jego Podróży ... 'spotykamy np. bki opis domów mieszk.alnych Czerkiesów: "Mieszkania Czerkiesów nie są właściwie domami, są to raczej wielkie kosze starannie uplecione z gałęzi, otynkowane szczególnie gliną i pokryte trzcinowym dachem. Przedstawiają sobą ładny widok: są ustav;ione w równej linii, ogrodzone i zadbane. Istnieją również oddzielne budynki gościnne przeznaczone dla podróżnych. Wioska taka nie pozostaje na jednym miejscu dłużej niż cztery do pięciu lat. Książęta powaśniwszy się z sąsiadami, czy też nawiązawszy nowe przyjaźnie przenoS7ą się gdzie indziej, ziemia bowiem należy do całego narodu. Ten rodzaj koczowniczego życia był niegdyś rozpowszechniony wśród wszystkich niemal ludów barbarzyńskich, a historycy nie potrafili o nim wytworzyć sobie właściwego pojęcia, ponieważ znali go tylko ze słyszenia" (s. 372 - 373). Inne infcrmacje odnoszą się do takich elementów kultury, jak: odzież, broń, zemsta rodowa, gościnność, obrzędy pogrzebowe itp. Są one warte szczegółowej analizy etnograficznej, podobnie jak potrzebne jest szczegółowe opracowanie ukazujące Potockiego jako etnografa. To, co do tej pory napisano a tym badaczu, nie oddaje w pełni jego zasług na polu etnografii ,,4. Eył on bowiem pierwszym Polakiem, który udał się w re- 52 L. Kukuls!kli, Wstęp [W:] J. Potooki, Podróże, Wa['l5zawa 1959, IS. 7. J. Fabiań!5ki, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX w. w świetle relacji Jana Potockiego, "Etmog'mba PoLska" 1971, t. 15, z. 1, s. 25:6. 54 M. Ba 1ińs.ki, Jan Potocki, wędrownik, literat i dziejopis, [w:] Pisma wybrane,. t. 3, Warszawa 1843; H. Ul'as.zYl!1, O Janie Potockim i titeraturze Kaukazu, Wm'sZJawa 1902; J. F,abiańSJki, op. cit.; L. Ku~ulsikJi, op. cit. 5.1 �ANTONI KUlCZYŃSKI 186 jony Północnego Kaukazu, aby przeprowadzić tam badania terenowe, których wyniki miały przyczynić się do odnalezienia kolebki Słowian. Zamierzonego celu nie osiągnął, ale rezultaty tej zawczasu przygotowanej wyprawy dostarczyły wielu innych interesujących materiałów o kulturze Czeczeńców, Inguszów, Czerkiesów i są to spostrzeżenia, które "należą do najdonioślejszych naukowych osiągnięć z zakresu etnografii tego regionu" 55. ANTONi{ KUCZYŃSKI POLISH INTERESTS IN 'THE ETHNOGRAPHY OF SYBERl,A AND CAUCAS IN THE EIGHTEENTH CENTURY (S umma r y) The greates,t ac·hi,evements in ·the complex p,:t"ocessof exploring Syberia and the Caucas in iJhe e1ghteenth ,oentury ,ha"Vemade Russian scientists, added to whkh the Polish 6,cientistls oOlIl1nibuted iin'to i,t. They f,oUlnd themselves there mainly in n'sult of a politic ·situabOln, wihi'ch uniited oUlr oountry with <l history of Russ:ia. Polish-Russian wars f.requen,t in rtJhos.edays' and su'ch histori,oal events as Bar's confederat,ion and Koś,oiuszko's insurrediOlJ'l caused that ,many PoEs,h people had been taken 'prilS'Ol1€II". P.wrt ,of them was sen,t beyond the UJ'al-MoUlntains a.nd inoorpora·ted anto armed detaohm€ln:ts, which w€ll'e to oonquer a dis,trict of Syberia. Much information has been !preserved about that in Russian liour,ces. It is evident that some of these !pI'i.'so'n€Tsof w.ar perfor,med different admillliJstrartiiveand military func't:ioJls. Tihey were tax-galtherem, wocked in go,vernor's offioces, they were commanders of Ko:aak',s f,o['ces end oc,cU'pi,edlin tilling the Is·oil and handicraft or in some o.thel· ways contributed in acqualinbing themselves with a'nd managi'ng immense terriltQlries' of TflalilJs-Ural. P,art of these "travellens under obUgatiron" went home after few years. They wrote their memories poU"traying their adventures but .malinly life of many Syber;ian people. This lis a fiirst information about Itelman and KOlrialk :people lirom Kamcha,bka, Jakut, Ewell, Burjai, Ohal!1Jt,Mans people and other etihni.c groIllIps li'Ving there. The ,author,s' were foJl.owing: A. Kamieńsk'i-Dl:użyk, L. Sieruck<i, J. Kopeć, K. Lurbicz-Chojecki·, F. Ciecierski .;md ·others. Their memor1es are valurable ,ethn:o'~p;hic :materriaQ,whilch become SePiowi historical S'OUIDce in modern li'nlVestii'gationsof Sybe:rian people culture. Modern Rus'sian and PoJi,slh ethnograophern dealillllg with the ethnography 0.£ Syberia and CauCia'smclre fneąuem.ilyha'v,c beren ,using th€'m. 'Mol1eoy;ermany (JIther Po~isih being on duty in Ko.zak's forces were giving repoLfbs for Imany IgoV€DnOr'Soffices of that !lime lin Syberia. T.hey have g~ven su'Ch details aoS number 0.£ ·pa'rttcular native tribes, theiLf oustOIffi!Semd 'babi,ts, dlistricts of living, dothes and appe'D'rall1'c c etc. Because of the scarcity of ,in<iol1mation{)In.that !Subject, these a.re al'so valuable contribution to modern ethnro-lhisrtorical studlies 'of the SOVliete·thno,graphers. (;I; J. FalbiJańs'ki,op. cit., s. 280. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894b50d72e98aa030e20842fe528aaef.pdf 468200be92672c75a5077cfb0fa5b82b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1154 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie ludami Komi w XVI-XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.181-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 WŁADYSŁAW BARANOWSKI (Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego) POLSKIE ZAINTERESOWANIA L U D A M I K O M I W XVI-XIX WIEKU P ó ł n o c n o - w s c h o d n i obszar europejskiej części Z w i ą z k u Radzieckiego z a m i e s z k i w a n y jest m . i n . przez n a r ó d czy t e ż dwa l u b n a w e t t r z y na­ r o d y K o m i . I c h j ę z y k n a l e ż y do r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h , a w niej do g r u p y t z w . j ę z y k ó w p e r m s k i c h . Do g r u p y l u d ó w p e r m s k i c h n a l e ż ą K o m i - Z y r i a n i e , K o m i - P e r m i a c y , K o m i - J a z w a ń s c y oraz U d m u r c i , d a w ­ n i e j n a z y w a n i W o t j a k a m i . L u d y te z a m i e s z k i w a ł y o n g i ś g r a n i c z ą c e ze s o b ą tereny. Jednak w c i ą g u d ł u g i c h stuleci na ziemie te k i e r o w a ł a się silna fala kolonizacji rosyjskiej. R o z b i ł a ona k l i n a m i całość obszaru za­ mieszkiwanego n i e g d y ś przez l u d y permskie. S t ą d np. l u d y K o r n i za­ m i e s z k u j ą obecnie t r z y k o m p l e k s y , a w i ę c obszar K o m i j s k i e j A u t o n o ­ micznej Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej ( K o m i - Z y r i a n i e ) , N a r o d o ­ wego O k r ę g u K o m i - P e r m i a c k i e g o ( K o m i - P e r m i a c y ) , a t a k ż e n i e w i e l k i obszar w o k ó ł ź r ó d e ł r z e k i J a z w y na U r a l u ( K p m i - J a z w a ń s c y ) . R ó ż n i c e j ę z y k o w e m i ę d z y l u d n o ś c i ą z a m i e s z k u j ą c ą te t r z y t e r e n y są n i e z b y t d u ­ że. N i e w i e l k i e g r u p y l u d ó w K o m i z a p u ś c i ł y się daleko na t e r e n zachod­ niej S y b e r i i czy .też na p ó ł w y s e p K o l a . Nie w y k a z u j ą one jednak takich r ó ż n i c j ę z y k o w y c h , a i c h d i a l e k t y są z b l i ż o n e do j ę z y k a K o m i - Z y r i a n czy t e ż K o m i - P e r m i a k ó w . O ile k i l k u t y s i ę c z n a grupa K o m i - J a z w a ń s k i c h m i m o r ó ż n i c j ę z y k o w y c h nie w y k a z u j e specjalnych aspiracji, aby uzna­ w a ć i c h za o d r ę b n y n a r ó d , to z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r ­ m i a c y u z n a w a n i są za o d r ę b n e n a r o d y . N i e k i e d y jednak, nawet w o f i ­ c j a l n y c h statystykach, z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r m i a c y 1 2 1 Por. np. Berücksichtigung M a j š e v, ihrer korni jazyk, 2 S. A . Wiedemann, Dialekte Grammatika Dialektologiěeskaja В u b r i k, J. F. Syktyvkar V . I . Ł у t к i n, Grammatik das komi-permiackogo chrestomatija Grammatika P o p o v, und po literaturnogo der syrjanischen Wotjakischen, jazyka, permskim korni Sprache Petersburg Leningrad jazykam, jazyka, S. 1940; Moskva Leningrad 1884; mit I. I . V. I. Ł y t к i n, 1955, 1949; t. 1; D . V . Sovremennyj 1955, i i n . Komi-jazvinskij Jazvinskie komi, dialekt, M o s k v a 1961. P o r . t e ż V . I . Ł y t к i n , „ S o v e t s k a j a Etnografija", n r 4: 1950, s. 194-195. �182 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I 3 zaliczani s ą do jednej n a r o d o w o ś c i . N a t u r a l n i e w p r z e s z ł o ś c i p o d z i a ł y m i ę d z y K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w nie w y s t ę p o w a ł y t a k w y r a ź n i e , a wszystkie te l u d y p o d c i ą g a n e b y ł y pod j e d n ą w s p ó l n ą n a z w ę . Z r e s z t ą w e d ł u g o p i n i i w y b i t n e g o w ę g i e r s k i e g o specjalisty z zakresu j ę z y k ó w u r a l s k i c h Petera H a j d u : „ P o m i m o że i s t n i e j ą j ę z y k i l i t e r a c k i e z y r i a ń s k i i p e r m i a c k i , to j e d n a k z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia nie m o ż e m y i c h u w a ż a ć za o d r ę b n e j ę z y k i . Z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia w y d a j e się n a j s ł u s z n i e j s z e , j e ż e l i o b y d w a j ę z y k i (wliczając j a z w a ń s k i : t r z y ) b ę d z i e ­ m y u w a ż a ć za t r z y g ł ó w n e d i a l e k t y jednego j ę z y k a " . Natomiast e s t o ń ­ ski uczony V i l l e m Ernizs p i s a ł : „ L i t e r a t u r a z y r i a ń s k a jest dla P e r m i a ków dostępna dzięki bliskiemu p o k r e w i e ń s t w u językowemu, przypomi­ n a j ą c e m u stosunki czeskie i s ł o w a c k i e " . S p r a w a k o l e b k i n a r o d ó w K o m i , a t a k ż e i c h etnogenezy, n a s u w a ł a i w c i ą ż jeszcze nasuwa r ó ż n e w ą t p l i w o ś c i . Obecnie nieliczna l u d n o ś ć K o m i (wg d a n y c h spisowych z 1979 r. b y ł o i c h ł ą c z n i e 478 t y s . ) ż y j e na o l b r z y m i m obszarze. Sama K o m i j s k a A u t o n o m i c z n a Socjalistyczna R e p u b l i k a Radziecka jest w i ę k s z a od P o l s k i i l i c z y o k o ł o 410 tys. k m . N a r o d o w y O k r ę g K o m i - P e r m i a c k i ma p o w i e r z c h n i o k o ł o 22 tys. k m . A wreszcie drobne g r u p y K o r n i są rozrzucone na obszarze l i c z ą c y m jesz­ cze kilkaset t y s i ę c y k m . J u ż w k o ń c u X I V w . prowadzona b y ł a silna akcja chrystianizacyjna w ś r ó d l u d ó w K o r n i . Bardzo d u ż e z a s ł u g i o d e g r a ł t u biskup Stefan t z w . P e r m s k i , uznany p ó ź n i e j przez K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y za ś w i ę t e g o , k t ó r y u ł o ż y ł dla l u d ó w K o m i specjalny alfabet i p r z y c z y n i ł się do p r z e k ł a d u na ich j ę z y k szeregu t e k s t ó w l i t u r g i c z n y c h . J e d n o c z e ś n i e coraz p o w a ż ­ niejsze r o z m i a r y p r z y b i e r a ł a p o l i t y c z n a ekspansja rosyjska na t a m t e n teren, p o c z ą t k o w o p a ń s t w a Wielkiego N o w o g r o d u , a n a s t ę p n i e M o s k w y . M n i e j w i ę c e j od k o ń c a X V w . obszary te w c h o d z i ł y j u ż w s k ł a d p a ń s t w a 4 5 6 7 2 2 2 * Por. np. Ežegodník 4 P. Hajdu, 6 V. E r n i t a, • Por. пр.: land, Dorpat i dzisiejsza bolso j Narody Polska A. 1848, t. 1; St. podbite 163; V . M . P o d o r o v, j ěnciklopedii uralskie, Reise i ruchy nach Petersburg 1980, dem 1854, ugrofińskie, Nordosten t. 2; północno-wschodniej I. po istorii korni (zyrian t. 1-2; N . N . Č e b о к s a r o v, Etnogenez korni po Etnografija", nr očerk), Moskva 1947; i nižnopečorskich Etničeskaja 1946, I. V . N . В e 1 i с e г, О korni, istorija s. 51-80; N . Šiškin, kraja, N . N . M i k ł u c h n o - M a k ł a j a " , v y p . 25: 1956, s. 82-91; Pečorskogo prosu kraja, S y k t y v k a r 1958; o proischoždenii mirovanie národnosti ' Ežegodník..., národa komi, s. 11. s. 151- Syktyvkar 1933, antropologii, „Sovetskaja (etnografičeskij kul'tury E . A. komi, tenże, S a v e 1 e v a, Moskva 1971, verchnopečorskich Lašuk, Institute Etnografii Očerki Perm' ětničeskoj Vyčegodskaja. s. 131-176; L . P . M o s k v a 1972, s. 238-287 i i n . dawna 1931, Komi-permiaki „Kratkie Soobščenija 19. Russ- Moskwa Warszawa „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , nr 1: 1952, s. 60-74; L . P . Pečorskogo 11. europeischen i permiakov), formirovanii s. W a r s z a w a 1938, s. M o s s e g, dannym 1980, 189. des Europy, Oberki 2: Moskva W a r s z a w a 1971, s. a Ugrofinowie Schrenk, a narody sovětsko i jazyki Lašuk, im. istorii К voFor- �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 183 KOMI moskiewskiego. W X V I I stuleciu przez t e r e n y K o m i - P e r m i a k ó w w i ó d ł szlak p r o w a d z ą c y na ś w i e ż o p r z y ł ą c z o n e do Rosji ziemie S y b e r i i . P i e r w s z y m z polskich a u t o r ó w , k t ó r y p i s a ł o l u d a c h K o r n i , b y ł w y ­ b i t n y humanista p o l s k i z p o c z ą t k ó w X V I w., h i s t o r y k , geograf i lekarz, Maciej z Miechowa, z w a n y n a j c z ę ś c i e j M i e c h o w i t ą . W 1517 r. w y d a ł on w K r a k o w i e w j ę z y k u ł a c i ń s k i m k s i ą ż k ę pt. Tractatus de duabus Sarm a t i i s , Asiana et Europiana et de contentas i n eis. Praca ta s p o t k a ł a się z o l b r z y m i m zainteresowaniem i n t e l e k t u a l n y c h sfer zachodu. Przez d ł u ­ g i e też lata b y ł a ona p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m i n f o r m a c j i o wschodniej Europie oraz zachodniej A z j i dla c z y t e l n i k ó w z w i e l u k r a j ó w . D o c z e k a ł a się też na zachodzie, j a k r ó w n i e ż i w Polsce, około d w u d z i e s t u p r z e d r u ­ k ó w l u b t ł u m a c z e ń na j ę z y k niemiecki, holenderski, w ł o s k i i polski. Jak przypuszcza się, M i e c h o w i t a p r z y z b i e r a n i u i n f o r m a c j i o k r a j a c h wschod­ niej E u r o p y i zachodniej A z j i o p i e r a ć się m u s i a ł na relacjach l u d z i , k t ó ­ r z y znali t a m t e n teren, a s z c z e g ó l n i e „ s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h [...] j e ń c ó w wojennych, T a t a r ó w i Moskali niejednokrotnie wysokich r o d ó w " . 8 9 I n f o r m a c j a o l u d a c h K o m i w t r a k t a c i e M i e c h o w i t y przedstawia się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : Oto w rozdziale d r u g i m t r a k t a t u drugiego, k t ó r y nosił n a z w ę „ O k r a i n a c h s c y t y j s k i c h Permie, Baszkirii, J u g r i i i K a r e l i i p o d b i t y c h przez k s i ę c i a moskiewskiego" z n a j d o w a ł się tekst: „Za K s i ę s t w e m Moskiewskim są krainy i ludy m i ę d z y północą a wschodem na k r a ń c u A z j i P ó ł n o c n e j , c z y l i S c y t i i , p o d l e g ł e k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u i podbite p r z e z księcia Iwana-Perm [...] Był to kraj pogański, który dwadzieścia lat t e m u książę m o s k i e w s k i I w a n z m u s i ł do p r z y j ę c i a c h r z t u w e d ł u g o b r z ą d k u r u s k i e g o , c z y l i grec­ kiego. I d a ł w ł a d y k ę , c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m S t e f a n , k t ó r e g o b a r b a r z y ń c y po odej­ ściu księcia obdarli ż y w c e m i znowu ustanowił ze skóry i zamordowali. Książe n o w e g o b i s k u p a , pod którego ukarał ich zwierzchnictwem żyją odtąd powrócił, jak c h r z e ś c i j a n i e w y z n a j ą c y schizmatycki o b r z ą d e k ruski. Inne zaś wymienione poprzed­ nio k r a i n y p o z o s t a j ą n a d a l w p o g a ń s t w i e . C z c z ą s ł o ń c e , k s i ę ż y c , g w i a z d y i z w i e r z ę t a l e ś n e o r a z w s z y s t k o , co n a p o t k a j ą n a drodze, m a j ą w ł a s n e j ę z y k i i d i a l e k t y . W mi permskiej m a j ą w ł a s n y język W tych krainach nie o r z ą , nie s i e j ą , nie chleba, nie u ż y w a j ą p i e n i ę d z y . Ż y w i ą się m i ę s e m z w i e r z ą t l e ś n y c h . M i e s z k a j ą w stych lasach w więc ludzie z wełny. szałasach też są Okrywają leśni się z gałęzi. A i dzicy. ponieważ Są prymitywnie jak te krainy bezrozumne skórami zszywając są pokryte zwierzęta, nie całe mają zie­ mają gę­ lasami, ubrań razem skóry z wilka, je­ l e n i a , n i e d ź w i e d z i a , g r o n o s t a j a , k u n y j a k popadnie. A p o n i e w a ż w i c h z i e m i nie ma ż a d n y c h m i n e r a ł ó w , dlatego j a k o d a n i n ę k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u s k ł a d a j ą nie r a ł y , ale f u t r a z w i e r z ą t l e ś n y c h , k t ó r y c h m a j ą pod d o s t a t k i e m " 1 0 mine­ . 1 W informacjach M i e c h o w i t y o l u d a c h K o m i z n a j d o w a ł y się pewne n i e d o k ł a d n o ś c i . Z t e k s t u w y n i k a ł o , że m ę c z e ń s t w o biskupa Stefana, po8 Maciej Odnośnie 1523. Historyk, 9 tyckiej 1 0 do geograficznej t w ó r c z o ś c i M a c i e j a Miechowita H. geograf, Barycz, i europejskiej, Maciej jako z geograf lekarz, Wstęp, Europy Wschodniej, organizator [w:] nauki, Maciej z W r o c ł a w 1972, s. 15. Miechowa, op. cit., s. 77. z M i e c h o w a por. K . [w:] Maciej Buczek, z Miechowa 1457- W r o c ł a w — W a r s z a w a 1960, s. 75-157. Miechowa, Opis Sarmacji azja­ �184 WŁADYSŁAW BARANOWSKI staci j a k najbardziej autentycznej, n a s t ą p i ł o g d z i e ś w ostatnich latach X V w . W r z e c z y w i s t o ś c i ż y ł on znacznie w c z e ś n i e j — w X I V w . Jed­ n o c z e ś n i e jednak z n a j d o w a ł y się pewne bardzo ciekawe szczegóły, w z u ­ p e ł n o ś c i z a s ł u g u j ą c e na w i a r ę . P i s a ł w i ę c M i e c h o w i t a , że tamtejsza l u d ­ n o ś ć nie z n a ł a p i e n i ę d z y . O t ó ż w a r t o w s p o m n i e ć , że jeszcze w k i l k a w i e ­ k ó w p ó ź n i e j ż y j ą c y w lasach Z y r i a n i e w s w y c h obliczeniach nie u ż y w a l i systemu p i e n i ę ż n e g o , ale s k ó r z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h . T r a k t a t M i e c h o w i t y j u ż k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u p r z e t ł u m a c z o n y zo­ s t a ł na j ę z y k r o s y j s k i . Dlatego t e ż w ostatnich czasach n i e k t ó r z y z uczonych radzieckich z a j m u j ą c y s i ę h i s t o r i ą l u b e t n o g r a f i ą l u d ó w K o ­ m i p o w o ł u j ą się na relacje tego polskiego h u m a n i s t y . Natomiast nie zwraca się z u p e ł n i e u w a g i na to, że b y ł a to pierwsza europejska relacja o t y c h ż y j ą c y c h na k r a ń c a c h naszego k o n t y n e n t u ludach, k t ó r a na d ł u g i okres u k s z t a ł t o w a ł a p o g l ą d y o p i n i i zachodniej na k r a j K o m i . Znacznie m n i e j i n f o r m a c j i o l u d a c h K o m i p o d a ł k o r z y s t a j ą c y z r e s z t ą z M i e c h o w i t y autor z p o ł o w y X V I stulecia, M a r c i n B i e l s k i . P i s z ą c o t e ­ renach z a j ę t y c h przez R o s j ę w y m i e n i a ł r ó w n i e ż P e r m . Jak p o d a w a ł , m i e s z k a ń c y t a m t y c h okolic „ j ę z y k s w ó j osobny m i a j ą , w i a r y i pisma n a u c z y ł i c h jeden biskup Stefan, k t ó r e g o ś w i ę c i R u ś " . P o d a w a ł n a s t ę p ­ nie, że m i e s z k a ń c y w n i e w i e l k i m stopniu z a j m u j ą się r o l n i c t w e m , a u t r z y ­ m u j ą się g ł ó w n i e z polowania. W ł a d z o m c a r s k i m t e ż p ł a c i l i d a n i n ę w s k ó ­ rach z w i e r z ę c y c h . Jako pewnego rodzaju c i e k a w o s t k ę w s p o m i n a ł o k o ­ r z y s t a n i u przez n i c h z s a ń z a p r z ę ż o n y c h w psy, a t a k ż e o u ż y w a n i u nart . Drobne i n f o r m a c j e o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h okolice P e r m u , a w i ę c prawdopodobnie o ludzie K o m i , p o d a ł W ł o c h p r z e b y w a j ą c y w polskiej s ł u ż b i e w o j s k o w e j , Aleksander G w a g n i n . P i s a ł on m n i e j w i ę c e j to samo, co M i e c h o w i t a i B i e l s k i . P o d a w a ł t e ż t r o c h ę i n f o r m a c j i o z a p r z ę g a n i u do sań r e n ó w i psów, a także o u ż y w a n i u n a r t . W polskim w y d a n i u z 1611 r. b y ł d r z e w o r y t j a d ą c y c h na n a r t a c h Z y r i a n , dość z r e s z t ą sche­ matycznie przedstawionych . W p i e r w s z y c h latach X V I I w . w o j s k a polskie w s p o m a g a j ą c e t z w . D y ­ m i t r ó w S a m o z w a ń c ó w d o c i e r a ł y w g ł ą b p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ziem n a ­ l e ż ą c y c h do p a ń s t w a rosyjskiego. Prawdopodobnie o d d z i a ł y tzw. L i s o w 1 1 1 2 13 u 1 S 1 R 1 7 1 1 P o r . b i o g r a m : Stefan klopedičeskij 1 4 slovar', Por. пр.: Permskij, [w:] F . G . В г о к g a u z, L A . Ё f r o n, Ěnci- S. P e t e r b u r g 1901, t. 31a, s. 637-638. A . S. Z a b o e v, Drevnij denežnij scot komi, „Sovetskaja Etno­ g r a f í a " , n r 1: 1978, s. 103-109 i i n . I S M. Miechowski], Traktat o dwuch Sarmatijach, perevod S. A . Annin- skogo, M o s k v a — L e n i n g r a d 1936. 1 4 P o r . np. 1 5 M. 1 9 A. G w a g n i n , 1 7 T a m ż e , s. 20. Saveleva, Bielski, op. cit., s. 11 i i n . Kronika Kronika to jest historyja Sarmacjej świata, europskiej, Kraków 1564, s. 434. K r a k ó w 1611, k s . 7, s. 16-17. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 185 KOMI c z y k ó w d o c h o d z i ł y do p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h k r a ń c ó w ziem zamieszka­ n y c h przez l u d K o m i . W y m i e n i a n y dalej W ł a d y s ł a w Z a p a ł o w s k i , z e s ł a ­ n y po P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m do k r a j u K o m i , w s w y m p a m i ę t n i k u wspominał: „ P o z n a ł e m s i ę z s a d o w n i k a m i i w o l n y m i a ł e m w s t ę p do s t a r y c h a r c h i w ó w . między innymi znalazłem sowczycy a [...] zajrzeli aż ciekawe dokumenty, z k t ó r y c h do n a w e t u k a z a l i s i ę pod Sołwyczegodska, który samym Jareńskiem. mienieniem nazwisk d o w ó d c ó w polskich" 1 8 był dowiedziałem własnością Tam się, że L i - Strogonowych, Opis b y ł bardzo s z c z e g ó ł o w y z wy­ . W a r t o m o ż e d o d a ć , że w 1613 r. niekarne o d d z i a ł y polsko-litewskie zrabowały Wołogdę . Z p e w n o ś c i ą polskich k o n d o t i e r ó w w s ł u ż b i e S a m o z w a ń c ó w specjal­ nie nie z a i n t e r e s o w a ł o z e t k n i ę c i e się z o b c ą i m l u d n o ś c i ą u r a l s k ą . M a r ­ ginesowo m o ż n a j e d n a k w s p o m n i e ć , że w folklorze w i e l u p ó ł n o c n o -wschodnich t e r e n ó w z a m i e s z k i w a n y c h przez l u d n o ś ć r o s y j s k ą p o z o s t a ł y echa w s p o m n i e ń o d z i w n y c h istotach demonicznych, g r o ź n y c h i z ł y c h o l b r z y m a c h , n a z y w a n y c h „ p a n a m i " . W y s u w a n o przypuszczenie, że b y ł y to echa d a w n y c h n a j a z d ó w polskich L i s o w c z y k ó w . Prawdopodobnie j e d ­ nak na u k s z t a ł t o w a n i e się w folklorze r o s y j s k i m t y c h d z i w n y c h postaci n a ł o ż y ł y się z a r ó w n o r e l i k t y u g r o f i ń s k i c h w i e r z e ń demonicznych, w i a r a w d u c h y p r z o d k ó w , j a k r ó w n i e ż (ze w z g l ę d u na z b i e ż n o ś ć nazw) wspo­ m n i e n i a o ł u p i e s k i c h najazdach polskich „ p a n ó w " L i s o w c z y k ó w . Przez t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i j e c h a ł jeniec, w z i ę t y do n i e w o l i podczas w o j e n polsko-rosyjskich z p o ł o w y X V I I w., A d a m K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , k t ó r y n a p i s a ł diariusz swego syberyjskiego z e s ł a ­ n i a . Znajduje się w n i m w z m i a n k a o ludach K o r n i : 1 9 2 0 2 1 1 8 Pamiętniki 1913, t. 2, s. и Władysława L. W s z ę d o b y l s k i i[w:] Bukiet 2 0 J. literacki, nach", 2 1 Porzęcki, po [A. P o ł u j a ń s k i ] , Napad „Pany" (notatka K r in ič na ja, etnografii Litwinów 1863-1870, na Wilno miasto historyczno-etnograficzna), Istoriko-ětnografičeskaja relacja o ludach szlaki, z wędrówek na Wołogdę, „Wędrowiec", osno-ua predanij veka. 1972, o [w:] „pa­ w dziedzinie Kamenskij-Dłuzik ščenij, ,[w:] Historia 139-149; A. v kontaktów dziejów polskiej P o 1 e v o j , O prebyvanii pol'skogo sočinenija geologii Vostočnoj i o Sibiři, geografii, Sibiři K u c z y ń s k i , Polacy w w s. 179; tenże, ego dziedzinie dziele pol­ Sybe­ Najstarsza polska orientalistyki, v Rossii Warszawa polski Pierwsza 1972, Kamen- kontaktów s. 82; re­ War­ Adama [w:] Historia i istočniki polsko-radzieckich Pierwszy K u c z y ń s k i , K a ł u ż y ń s k i , z Zabytyj Kamenskogo-Dlužika, Jasiewicz, s. 33-35; A . Szkice P o l e v oj, Adama s. 122-129; Z . s. 116-141; S. Syberię, pervogo O sočinenii „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 12: 1968, t. 3, s. 67-82; В . Р . Adam s. Syberii, Wrocław — avtora sko-rosyjskich XVII „ P o z n a j ś w i a t " , n r 3: 1966, lacja s z a w a 1969, Sibiři E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1965, Syberii, ryjskie 1976, roku O d n o ś n i e do r e l a c j i A . D ł u ż y k - K a m i e ń s k i e g o , por.: B . P . „Sovetskája skogo z „ S o v e t s k á j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1980, s. 117-127. istočnik ska (Płomienia) W a r s z a w a 1851, s. 219-224. 1888, s. 201; N . A . opis Zapałowskiego 224. pol­ t e n ż e, ětnografičeskich soob- etnografii, Wrocław cywilizacyjnym na Syberii �186 WŁADYSŁAW BARANOWSKI „I s t ą d s i ę p o c z y n a P e r m i a , a M o s k w a z o w i e j ą Z y r a n y , k t ó r z y s ą l u d z i e d z i w ­ nego j ę z y k a ; m a j ą w i a r ę r u s k ą , p o w i a d a j ą , ż e i c h c h r z c i ł ś w . S t e f a n . L u d z i e myślni, mianowicie na żmudzki w lasach, na wodzie, strzelcy z ł u k ó w . Język poszedł prze­ trochę [...] L u d z ł y , n i e m i ł o s i e r n y , n a n o c n i g d y n i e p r z y j m i e , a d z i w u j e s i ę c u d z i o z i e m c o m , j a k o w i e l k i e m u d z i w o w i s k u , i d a j ą j a ł m u ż n y , k t o co m o ż e , a и w i ę c e j r y b , bo c h l e b a s a m i m a ł o m a j ą " naj­ . Widocznie w e w s p o m n i e n i a c h wiezionego na S y b e r i ę K a m i e ń s k i e g o D ł u ż y k a n i e u f n i wobec c u d z o z i e m c ó w K o m i nie zapisali się w s p o s ó b z b y t d o b r y . A to, że u r a l s k i j ę z y k tego l u d u w y d a ł m u s i ę podobny do litewskiego, k t ó r e g o z r e s z t ą prawdopodobnie nie z n a ł , nie m o ż e z b y t n i o d z i w i ć . I n n e natomiast i n f o r m a c j e tego polskiego autora o l u d a c h K o ­ m i były najzupełniej prawdziwe. W p o d r ę c z n i k a c h geografii z X V I I I w . z n a j d o w a ł y się n i e k i e d y k r ó t ­ sze l u b d ł u ż s z e w z m i a n k i o k r a j u K o m i , n a z y w a n y m p r z e w a ż n i e k r a ­ j e m p e r m s k i m , i o jego m i e s z k a ń c a c h . N i e p r z y n o s i ł y one jednak z b y t d u ż o i n f o r m a c j i . Nie p o s i a d a ł y t e ż w i ę k s z e j w a r t o ś c i d l a b a d a ń n a d k u l ­ turą tych ludów. W p o c z ą t k a c h X V I I I w . przez ziemie zamieszkane przez l u d K o m i j e c h a ł w z i ę t y do n i e w o l i rosyjskiej w 1707 r. p u ł k o w n i k L u d w i k Sien i c k i . W w y d a n e j p ó ź n i e j w W i l n i e w 1754 r. p r a c y p t . Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego p o d a ł t r o c h ę i n f o r m a c j i o l u d n o ś c i oko-lic, przez k t ó r e p r z e j e ż d ż a ł . O m i e s z k a ń c a c h tamtego k r a j u w s p o m i ­ n a ł , że w i c h wierzeniach bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł k u l t ognia . 2 3 2 4 W X I X w . t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i nie l e ż a ł y j u ż na szlaku, po k t ó r y m w y s y ł a n o naszych z e s ł a ń c ó w na S y b e r i ę . Rzadko t e ż k t ó r y ś z P o l a k ó w s p o t y k a ł się z przedstawicielami t y c h północno-wschodnio-europejskich l u d ó w . M i m o to n i e k t ó r z y z naszych a u t o r ó w podali o n i c h pewne drobne w i a d o m o ś c i . A u t o r k ą , k t ó r a w s w y c h p a m i ę t n i k a c h z a m i e ś c i ł a ciekawe s z c z e g ó ł y o z y r i a ń s k i c h kupcach p r z y b y w a j ą c y c h na j a r m a r k i w osadach p ó ł n o c ­ no-zachodniej Syberii, b y ł a E w a F e l i ń s k a . M ł o d a w d o w a ze ś r o d o 2 5 ад początkach kolonizacji rosyjskiej, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 83: 1982, s. 60-62 i in. M A. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , t a . Książka zbiorowa ofiarowana D i a r i u s z więzienia księdzu moskiewskiego, Franciszkowi Bażyńskiemu, [w.] War­ Poznań 1874, Wilno 1754, s. 380. M L. Sienicki, Dokument A. K u c z y ń s k i , osobliwego miłosierdzia Boskiego, s. 7. 2 4 nej relacji tenże, Ludwika Opisanie i ich kul'ture, 2 5 skich Felińska Sibiři obraz „Etnografia XVIII v. Materiały Syberii w świetle P o l s k a " , t. L . Senickogo 14: osiemnastowiecz­ 1970, o sibirskich z. 1, s. 84-85; aborigenach „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1972, s. 32. Odnośnie znad Etnograficzny Sienickiego, do Niemna, Ewa, tej autorki: A . Dniepru [w:] Polski i słownik J e 1 s к i, Dźwiny, Sylwetki Wilno biograficzny, 1906, Kraków zasłużonych s. 4-12; T. niewiast pol­ Tarkowski, 1948, t. 6, s. 407-408. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 187 KOMI w i s k a z i e m i a ń s k i e g o za s w ą d z i a ł a l n o ś ć p a t r i o t y c z n ą z e s ł a n a z o s t a ł a do Berezowa (Bieriozowa) l e ż ą c e g o daleko na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i c h k r a ń c a c h S y b e r i i . P i s z ą c o z i m o w y c h j a r m a r k a c h w daleko na p ó ł n o c y l e ż ą c e j p r z y u j ś c i u O b i osadzie Obdorsk, w s p o m i n a ł a r ó w n i e ż F e l i ń s k a o p r z y b y w a ­ j ą c y c h t a m z t e r e n ó w j u ż u w a ż a n y c h za europejskie nad r z e k ą P i e c z o r ą k u p c a c h n a r o d o w o ś c i z y r i a ń s k i e j . „ S ą o n i dobrze zbudowani, o d w a ż n i i p r z e m y ś l n i , m a j ą s w ó j j ę z y k o d r ę b n y , w s z a k ż e dobrze m ó w i ą po r u s ­ k u " . K u p c y ci p r z y b y w a l i do Obdorska saniami z a p r z ę ż o n y m i w r e n y . P r z y w o z i l i g ł ó w n i e takie t o w a r y , j a k m a s ł o , w e ł n i a n e p o ń c z o c h y , po­ s t r o n k i , sieci do ł o w i e n i a r y b , n i c i , p ł ó t n o . O d m i e s z k a ń c ó w t a m t y c h okolic, a w i ę c C h a n t ó w i N i e ń c ó w , o t r z y m y w a l i w zamian f u t r a , r ó ż n e g o r o d z a j u n i e w y p r a w i o n e s k ó r y , np. z r e n ó w , p u c h z d z i k i c h kaczek, k o ­ ści m a m u t ó w . 2 6 Na p r z e ł o m i e 1840 i 1841 r. w y b u c h ł o powstanie biedoty nienieckiej (samojedzkiej). R u c h ten p o z o s t a w a ł pod w o d z ą energicznego i rzutkiego p r z y w ó d c y W a u l i P i e t t o m i n a ( W a w l j o Nieniaga), k t ó r y w i m i e n i u ubo­ g i c h N i e ń c ó w w a l c z y ł z m i e j s c o w y m i bogaczami oraz c a r s k ą a d m i n i ­ stracją . Oddziały powstańcze zagroziły Obdorskowi. W ł a d z o m rosyj­ s k i m u d a ł o się j e d n a k p o d s t ę p e m ś c i ą g n ą ć p r z y w ó d c ę tego powstania do Obdorska i t a m a r e s z t o w a ć . S p o w o d o w a ł o to z a ł a m a n i e się c a ł e g o r u c h u p o w s t a ń c z e g o . W e d ł u g F e l i ń s k i e j w s t ł u m i e n i u jego z n a c z n ą r o l ę ode­ grali przybyli tam Zyrianie („powodzenie w y p r a w y najwięcej przypi­ s u j ą m ę s t w u i p r z e z o r n o ś c i Z i r a n ó w p r z y b y ł y c h na j a r m a r k z g u b e r n i archangielskiej, k t ó r z y g ł ó w n i e d o w o d z i l i w tej m a ł e j k o m p a n i i " ) . Za­ s t a n o w i ć się trzeba, dlaczego Z y r i a n i e tak energicznie w y s t ą p i l i p r z e c i w p o w s t a n i u biedoty N i e ń c ó w . O t ó ż r u c h ten m i a ł zdecydowane oblicze s p o ł e c z n e . W a u l i P i e t t o m i n a w y s t ę p o w a ł przeciw z a m o ż n y m k u p c o m za­ r ó w n o m i e j s c o w y m , j a k i p r z y j e ż d ż a j ą c y m z i n n y c h stron, np. z k r a j u Z y r i a n , na j a r m a r k i w Obdorsku. W i m i ę też wzajemnej s o l i d a r n o ś c i z a m o ż n i k u p c y z y r i a ń s c y u d z i e l i l i a d m i n i s t r a c j i carskiej daleko i d ą c e j pomocy. 2 1 2 8 P i e r w s z y m z P o l a k ó w , k t ó r y p r z e p r o w a d z i ł p o w a ż n i e j s z e studia nad Z y r i a n a m i , b y ł Aleksander P o ł u j a ń s k i (1814-1866). P o c h o d z i ł on z z u ­ b o ż a ł e j r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j z W i l e ń s z c z y z n y . Po u k o ń c z e n i u I n s t y t u t u L e ś n e g o w P e t e r s b u r g u przez szereg lat p r a c o w a ł j a k o l e ś n i c z y w g u ­ b e r n i k a z a ń s k i e j i w o ł o g o d z k i e j . P r z e b y w a j ą c na t a m t y m terenie i n t e ­ r e s o w a ł się m i e s z k a j ą c ą t a m l u d n o ś c i ą . Po powrocie z Rosji w 1854 r. o p u b l i k o w a ł w p e r i o d y k u „ B i b l i o t e k a Warszawska" p r a c ę pt. Wspomnie­ nia z podróży nad Wołgą. S k ł a d a ł a się ona z szeregu s z k i c ó w , w k t ó r y c h s e E. Felińska, i Saratowie, 2 7 E . D. Wspomnienia P г о к o f e v a, Nency, s. 613. 2 8 z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie W i l n o 1852, t. 1, s. 226-227. Felińska, op. cit, s. 335. [w:] Narody Sibiři, Moskva—Leningrad 1956, �188 WŁADYSŁAW BARANOWSKI o p i s y w a ł z a m i e s z k u j ą c e na P o w o ł ż u oraz na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Rosji l u d y : K o m i , C z u w a s z ó w , M a r i j c ó w ( C z e r e m i s ó w ) . B y ł a to z r e s z t ą pierwsza p o w a ż n i e j s z a polska praca p o ś w i ę c o n a t y m l u d o m . M a r ­ ginesowo m o ż n a w s p o m n i e ć , że P o ł u j a ń s k i jest a u t o r e m s t u d i ó w z za­ k r e s u l e ś n i c t w a i na t e n temat w y d a ł szereg k s i ą ż e k . I n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o Z y r i a n a c h s ą pisane w s p o s ó b bardzo n i e r ó w n y . P a m i ę t a ć jednak trzeba, że obserwacje tego autora pochodzi­ ł y prawdopodobnie z k o ń c a l a t t r z y d z i e s t y c h l u b z p o c z ą t k u lat czter­ dziestych X I X w., a o p u b l i k o w a n e z o s t a ł y w 1854 r. B y ł to w i ę c jeszcze okres, k i e d y n a u k a rosyjska w stosunkowo n i e w i e l k i m stopniu z a j m o ­ w a ł a się t y m l u d e m . Nic w i ę c dziwnego, że i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o etnogenezie l u d ó w K o m i s ą m a ł o precyzyjne. Natomiast znacznie bar­ dziej w a r t o ś c i o w e b y ł y opisy tego autora d o t y c z ą c e k u l t u r y tego l u d u , w ś r ó d k t ó r e g o p r z e b y w a ł prawdopodobnie przez k i l k a lat. P o ł u j a ń s k i znał język Korni, k t ó r y m jako pracownik służby leśnej m u s i a ł porozu­ m i e w a ć się z m i e j s c o w ą l u d n o ś c i ą . Z n a j o m o ś ć rosyjskiego w w i e l u oko­ licach b y ł a jeszcze w ó w c z a s bardzo m a ł a . W k a ż d y m razie, o c z y m jesz­ cze dalej b ę d z i e mowa, p r z y t a c z a ł on k r ó t k i e t e k s t y w j ę z y k u t a m t e j ­ szej l u d n o ś c i . Bardzo ciekawe są i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j Z y r i a n . P i s a ł t e ż o t a m t e j s z y m m y ś l i s t w i e . Sporo w i a d o m o ś c i p o d a ł o r o l ­ n i c t w i e . Z w r a c a ł u w a g ę , że w w i e l u okolicach stosowana b y ł a p r y m i ­ t y w n a gospodarka ż a r o w a . Do żęcia zboża u ż y w a n o s i e r p ó w , natomiast t r a w ę koszono p r y m i t y w n y m i kosami „ g a r b a t k a m i " l u b „ g a r b u s z k a m i " . M ł o c k a o d b y w a ł a się z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u za p o m o c ą c e p ó w . Z w i e r z ą t gospodarskich l u d n o ś ć tamtejsza t r z y m a ł a stosunkowo niezbyt, d u ż o . Z d r o b i u chowano t y l k o k u r y i to w celu pozyskania j a j , m i ę s a kurzego b o w i e m nie jedzono. P i s a ł r ó w n i e ż o u ż y w a n e j przez t e n l u d odzieży . Znacznie u b o ż s z e b y ł y i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e s p o ł e c z ­ nej i duchowej tamtejszej l u d n o ś c i . Natomiast p o d a ł on t r o c h ę i n f o r m a c j i h i s t o r y c z n y c h o r e l i g i i d a w n y c h Z y r i a n , o p a l e n i u ciał z m a r ł y c h i t p . * M o ż n a z r e s z t ą p r z y p u s z c z a ć , że b y ł y to raczej i n f o r m a c j e p o c h o d z ą c e z dawniejszej l i t e r a t u r y rosyjskiej. Na zakończenie rozdziału o Zyrianach zamieścił Połujański przetłu­ maczony na p o l s k i tekst d w ó c h piosenek l u d o w y c h , a m i a n o w i c i e P o ­ ż e g n a n i e narzeczonej z dziewictwem oraz Żal po bracie. P r z y t o c z y ł t e ż 2 9 3 0 3 1 3 2 9 A. P o ł u j a ń s k i , Wspomnienia z podróży nad Wołgą, „Biblioteka War­ s z a w s k a " , t. 53: 1854, s. 408-435; t. 56: 1854, s. 240-252. 8 0 A. Ż a b k o - P o t o p o w i c z , t. 110: 1966, n r 5, s. 19-25; S. Aleksander M a c i e j e w s k i , s. 225-246 i i n . 8 1 Połujański, 8 2 Tamże, Wspomnienia..., s. 241-243. s. 246-248. Połujański Szlachetni (1814-1866), pasjonaci, „Sylwan", O l s z t y n 1978,, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 189 KOMI P o ł u j a ń s k i w t a m t e j s z y m j ę z y k u szereg p r z y s ł ó w , d o d a j ą c do n i c h t ł u ­ maczenie na polski. Wreszcie ciekawe b y ł y z a ł ą c z o n e dwa m a ł e s ł o w ­ n i c z k i , z k t ó r y c h pierwszy z a w i e r a ł 56 n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y c h s ł ó w , a d r u g i 18 l i c z e b n i k ó w . N i e z a l e ż n i e od specjalnego s t u d i u m o Z y r i a n a c h n a p i s a ł P o ł u j a ń s k i jeszcze d r o b n y szkic o m y ś l i w s k i e j d z i a ł a l n o ś c i przedstawicieli tego l u d u . O p i s y w a ł w i ę c t e c h n i k ę p o l o w a ń , u b i ó r m y ś l i w y c h , b u d o w ę specjalnych p o m i e s z c z e ń , w k t ó r y c h się o n i z a t r z y m y w a l i na okres t r w a n i a sezonu ł o w i e c k i e g o podczas z i m y , oraz o d r ę b n y c h p o m i e s z c z e ń do p r z e c h o w y ­ wania u b i t e j z w i e r z y n y , k t ó r a ze w z g l ę d u na d u ż y m r ó z nie u l e g a ł a zepsuciu. W y m i e n i o n y a r t y k u ł P o ł u j a ń s k i e g o o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w spe­ c j a l n y m t o m i e l i t e r a c k i c h prac tego autora, w y d a n y m pod pseudonimem L . W s z ę d o b y l s k i e g o . D o ł ą c z o n a do niego z o s t a ł a ciekawa i l u s t r a c j a p r z e d s t a w i a j ą c a z y r i a ń s k i e g o m y ś l i w c a w y r u s z a j ą c e g o z i m ą na w y p r a w ę łowiecką . W połowie X I X w. zbiegły z Syberii zesłaniec, Rufin P i o t r o w s k i , w p r z e b r a n i u p r a w o s ł a w n e g o p ą t n i k a u d a j ą c e g o się do S o ł o w i e c k i e g o M o n a s t y r u , w ę d r o w a ł pieszo przez t e r e n y zamieszkiwane przez P e r m i a k ó w , a n a s t ę p n i e K o m i - Z y r i a n . I n f o r m a c j e jego j e d n a k o t y c h l u d a c h b y ł y d o ś ć powierzchowne. O P e r m i a k a c h p i s a ł , że m ę ż c z y ź n i p r z e w a ż n i e z n a l i „ j a k o t a k o " j ę z y k rosyjski. Natomiast z k o b i e t a m i bardzo t r u d n o się b y ł o p o r o z u m i e ć w t y m j ę z y k u . Natomiast f o r m a l n i e n a l e ż ą c e do p r a w o ­ s ł a w i a m o d l i ł y się po rosyjsku, „ a g d y m z tego p o w o d u z a p y t a ł j e d n ą P e r m i a c z k ę , czy r o z u m i e pacierz, k t ó r y m ó w i ? o d p o w i e d z i a ł a , że wcale nie rozumie, ale j ą tak pop n a u c z y ł , w i ę c potrzeba m ó w i ć " . Z k o l e i p o d a ł P i o t r o w s k i drobne i n f o r m a c j e o kobiecych n a k r y c i a c h g ł o w y . W i n ­ n y m miejscu p r z y t o c z y ł t r o c h ę d a n y c h o Z y r i a n a c h , r ó w n i e ż z r e s z t ą bardzo p o w i e r z c h o w n y c h . Jedynie ciekawa m o g ł a b y ć i n f o r m a c j a o sto­ sowaniu t a m jeszcze n i e k i e d y w p o ł o w i e X I X w . gospodarki w y p a l e n i s k o w o - ż a r o w e j w celu o t r z y m a n i a nowego pola pod z a s i e w . D r o b n e i n f o r m a c j e o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y do s ł u ż b y w o j ­ skowej na S y b e r i i p ó ź n i e j s z y autor licznych prac o Z a b a j k a l u , A g a t o n G i l l e r . Prawdopodobnie s p o t k a ł się on ze z ł y m p r z y j ę c i e m w j a k i e j ś 3 3 3 4 3 S 3 6 3 7 38 3 9 s s Tamże, 8 4 L. racki, s. s. 250-251. W s z ę d o b y l s k i [A. P o ł u j a ń s k i ] , Polowanie Zyrian, [w:] Bukiet lite­ s. 215-217. 8 6 Tamże, 8 6 J. 55-58; W . nad kulturą s. 19-30 8 7 8 8 8 9 Lwów i l u s t r a c j a m i ę d z y s. 214 i 215. S о к u 1 s к i, Rufin Piotrowski Baranowski, ludową Rosji, Znaczenie Acta i jego pamiętniki, opisów Rufina „Sybirak", Piotrowskiego Universitatis Lodzienzis, Ł ó d ź 1978, nr 4: dla 1936, badań s e r i a I , z. 8, i in. R. P i o t r o w s k i , Tamże, Z. Pamiętniki Zygmuntowicz, 1937, z pobytu na Syberii, P o z n a ń 1860, t. 3, s. 86-87. s. 241-243. s. 7-45; W. Agaton Baranowski, Giller w Agatona świetle Cillera akt państw rozważania zaborczych, nad stosun- �190 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I w s i p e r m i a c k i e j i dlatego i n f o r m a c j e jego o t y m ludzie b y ł y w y r a ź n i e n i e c h ę t n e . P o d k r e ś l a ł t e ż b r a k g o ś c i n n o ś c i ze strony P e r m i a k ó w . S ą to jednak p o b i e ż n e w z m i a n k i , nie p r z e d s t a w i a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i . W s z e ś ć d z i e s i ą t y c h latach X I X w . na dalekiej p ó ł n o c y , w m i e j s c o w o ś c i M e z e ń (Miezien) n a d M o r z e m B i a ł y m p r z e b y w a ł z e s ł a n y t a m za d z i a ł a l ­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , p ó ź n i e j s z y w y b i t n y d z i a ł a c z p o s t ę p o w y i autor w i e l u prac z zakresu r ó ż n y c h s p e c j a l n o ś c i , B o l e s ł a w L i m a n o w s k i . W 1870 r. pod pseudonimem Janko P ł a k a ń o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ K ł o s y " a r t y k u ł o t a m t y m terenie. Z n a l a z ł y się w n i m drobne w z m i a n k i o Z y rianach. A u t o r p o d k r e ś l a ł pewne i c h specyficzne cechy, j a k np. „ s ą bar­ dzo czynni, r u c h l i w i , p r z e d s i ę b i o r c z y " i t p . B y ł a to jednak c h a r a k t e r y ­ s t y k a dość p o w i e r z c h o w n a . T r o c h ę d r o b n y c h s z c z e g ó ł ó w o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y na S y b e r i ę Feliks L e w i c k i , k t ó r y po drodze p r z e j e ż d ż a ł przez t e r e n y za­ mieszkane przez ten l u d . Nie p r z e d s t a w i a ł y one jednak w i ę k s z e j w a r t o ś c i dla poruszanej w tej p r a c y t e m a t y k i . N a j p o w a ż n i e j s z a jednak relacja o K o m i - Z y r i a n a c h w y s z ł a spod p i ó r a W ł a d y s ł a w a Z a p a ł o w s k i e g o (1839-1913). P o c h o d z i ł on ze ś r o d o w i s k a zie­ m i a ń s k i e g o . Za u d z i a ł w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m z e s ł a n y z o s t a ł na p r z y ­ musowe osiedlenie w m i e ś c i U s ť - S y s o l s k (obecnie S y k t y w k a r , stolica A u t o n o m i c z n e j Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej K o m i ) , w ó w c z e s n e j g u b e r n i i w o ł o g o d z k i e j . B y ł to c z ł o w i e k o d u ż e j i n t e l i g e n c j i i o szerokich zainteresowaniach, k t ó r y z r e s z t ą po powrocie z z e s ł a n i a p u b l i k o w a ł sze­ reg a r t y k u ł ó w t r e ś c i krajoznawczej, s p o ł e c z n e j , ekonomicznej i rolniczej. P a m i ę t n i k i swe p i s a ł prawdopodobnie c z ę ś c i o w o na w y g n a n i u , k o ń c z y ł z a ś po powrocie do k r a j u . O p u b l i k o w a n e one jednak z o s t a ł y dopiero w 1913 r. Podczas k i l k u l e t n i e g o p o b y t u na terenach zamieszkiwanych przez Z y r i a n Z a p a ł o w s k i dobrze p o z n a ł i c h w a r u n k i ż y c i a i zwyczaje. P a m i ę t n i k i jego p o s i a d a j ą bardzo d u ż ą w a r t o ś ć dla k u l t u r y tego l u d u . W k o ń c u marca 1865 r. Z a p a ł o w s k i p r z y b y ł na teren k r a j u Z y r i a n . Jak p ó ź n i e j p i s a ł w s w y m p a m i ę t n i k u : „ P r z e j e ż d ż a ł e m teraz obok przed­ ostatniego powiatowego miasta J a r e ń s k a i w j e c h a ł e m w k r a j Z y r j a n ó w , k t ó r y c h j ę z y k a r o z u m i e ć nie m o g ł e m , a oni a n i s ł o w a po r o s y j s k u nie u m i e j ą " . P r z e b y w a ł t a m przez cztery i p ó ł r o k u , do g r u d n i a 1869. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 kami społecznymi i kulturą ludową rosyjskiej wsi na Zabajkalu, Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź 1975, s e r i a I , z. 111, s. 55-66. 4 0 A. G i l i er, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1&54, L i p s k 1866, t. 2, s. 165-166, 177-178. 4 1 J a n k o 4 2 F. L e w i c k i , 4 8 K. skiego 4 4 Płakań, Wybrzeże Niewola. Bartoszewicz, (Płomienia) Tamże, z roku t. 2, s. 166. Urywki Morza Białego, z pamiętnika Przedmowa, [w:] „ K ł o s y " , t. 10: 1879, s. 226. Sybiraka, Pamiętniki 1863-1870, W i l n o 1913, t. 1, s. 5-10. L w ó w 1877, s. 62-63. Władysława Zapałow­ �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 191 KOMI W c i ą g u swego p o b y t u w U s ť - S y s o l s k u n a u c z y ł się. jako tako m ó w i ć po z y r i a ń s k u i m ó g ł się p o r o z u m i e w a ć z przedstawicielami tego n a r o d u nie z n a j ą c y m i j ę z y k a rosyjskiego albo s ł a b o się n i m p o s ł u g u j ą c y m i . Mieszka­ j ą c w domach Z y r i a n dobrze m ó g ł p o z n a ć i c h zwyczaje. Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł Z a p a ł o w s k i przedstawieniu n a j w a ż n i e j s z y c h d z i a ł ó w gospodarki l u d ó w K o m i , a m i a n o w i c i e m y ś l i s t w a , r y b o ł ó w s t w a , h o d o w l i i r o l n i c t w a . Jak z a z n a c z a ł , „ g ł ó w n y m z a j ę c i e m Z y r i a n jest — w zimie m y ś l i s t w o , a l a t e m r y b o ł ó w s t w o " . W nadzwyczaj d o k ł a d n y sposób opisywał Zapałowski technikę zyriańskich myśliwych. Najważ­ n i e j s z y m celem i c h p o l o w a ń b y ł y w i e w i ó r k i — popielice, do k t ó r y c h trzeba b y ł o s t r z e l a ć specjalnie p r z y g o t o w y w a n y m i k u l a m i i s t a r a ć się t r a f i ć je w oko, aby nie u m n i e j s z y ć w a r t o ś c i s k ó r k i . Dla celności s t r z a ł u s t r z e l b ę opierano o s p e c j a l n ą p o d p ó r k ę z c i e n k i c h p r ę t ó w . O p r ó c z po­ pielic c e n n ą z d o b y c z ą dla m y ś l i w y c h b y ł y s k ó r k i soboli, l i s ó w l u b roso­ m a k ó w . Na b o b r y i gronostaje zastawiano specjalne ż e l a z n e sidła. Z y r i a ń scy m y ś l i w i p o l o w a l i r ó w n i e ż na dzikie gęsi, kaczki, g ł ó w n i e jednak na ł a b ę d z i e , k t ó r y c h ogromne stada g n i e ź d z i ł y się na bagnach. P u c h ł a b ę ­ dzi s t a n o w i ł t a m w a ż n y p r o d u k t h a n d l u . W bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polowania na cietrzewie. Do tego rodzaju polowania m y ś l i w i k o r z y s t a l i z pomocy p s ó w . Pies t a k i b y ł „ p o d o b n y do naszych k u n d l i , t y l k o o w i e l e mniejszy". Specjalnie w y s z k o l o n y pies s z u k a ł w lesie c i e t r z e w i : i S „ a z n a l a z ł s z y stado ż e r u j ą c e n a z i e m i , p ł o s z y ; z r y w a s i ę w t e d y c a ł e stado i ob­ s i a d a w i e r z c h o ł k i d r z e w , t a k ż e po k i l k a r a z e m s i a d a n a j e d n e j g a ł ę z i i z a j e d n y m strzałem można kilka zabić. Pies, płoszywszy, w górę i szczeka; cietrzewie całą wtedy podbiega pod drzewo, podnosi łeb u w a g ę z w r a c a j ą w s t r o n ę psa, n i c j u ż n i e w i d z ą c , co s i ę w k o ł o n i c h dzieje. M y ś l i w y p o d s u w a s i ę , z a w s z e j e d n a k n a d z w y c z a j o s t r o ż n i e , i s t r z e l a ; po s t r z a l e stado s i ę z r y w a i n i e d a l e k o z n o w u obsiada drzewa. 4 9 W p a r ę godzin j e d e n m y ś l i w y m o ż e k i l k a n a ś c i e c i e t r z e w i z a b i ć " . T a k j a k u w s z y s t k i c h l u d ó w p ó ł n o c y , za n a j w a ż n i e j s z y w y c z y n m y ś l i ­ wego u w a ż a n o w ś r ó d Z y r i a n zabicie n i e d ź w i e d z i a . S z c z e g ó l n i e m y ś l i w y , k t ó r y w s w y m ż y c i u u ś m i e r c i ł 44 n i e d ź w i e d z i e , „ l i c z b a ta jest u n i c h kabalistyczna — zyskuje uznanie i w gronie m y ś l i w y c h ma głos i p o ­ w a g ę " . Z bardzo d u ż ą d o k ł a d n o ś c i ą o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polo­ wania na n i e d ź w i e d z i e . P o d a w a ł z a s ł y s z a n e historie o c i ę ż k i c h zmaga- 4 5 wet Tamże, t. 2, s. 177. I n f o r m a c j e Z a p a ł o w s k i e g o p o k r y w a j ą s i ę , a n i e k i e d y n a ­ rozszerzają wiadomości s e n e v, V e v, Zyrianie Primety 1927, s. 48-51; čalo XX v., i ich i sueverija V. N. Trudy 1958, t. 45, s. 64-91; podawane ochotničie u ochotnikov B e l i с er, Instituía tenże, Očerki M o s k v a 1873, s. 13-58; D . К . zyrian, po Komi, [w:] Narody Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 203. „Ochotnik etnografii Etnografii im. N. s. 413-416 i i n . 4 8 przez i n n y c h a u t o r ó w , por. п р . : F . A . promysly, N. i Pušnik narodov S i b i r i i " , n r 7: Komi XIX Mikłucho-Makłaja, evropejskoj časti Ar­ S o ł o- SSSR, — na­ Leningrad 1964, t. 2, �192 WŁADYSŁAW BARANOWSKI niach, k t ó r e n i e k i e d y z y r i a ń s c y m y ś l i w i m u s i e l i t o c z y ć z p o t ę ż n y m z w i e ­ rzęciem. N i e bez znaczenia m o ż e t u b y ć i to, że n i e d ź w i e d ź u l u d ó w K o m i , podobnie j a k i u w i e l u i n n y c h l u d ó w p ó ł n o c y , z a r ó w n o na terenie A z j i j a k i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j E u r o p y , u c h o d z i ł za zwierza, do k t ó r e g o o d ­ noszono się ze s p e c j a l n ą czcią . Zabijano je, j e d n o c z e ś n i e jednak doko­ n y w a n o o n g i ś pewnego rodzaju przeprosin w stosunku do p o s i a d a j ą c e g o m a g i c z n ą siłę z w i e r z ę c i a . Również dokładnie opisywał Zapałowski organizację zespołów myśliw­ skich z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z k i l k u n a s t u l u d z i , k t ó r z y w s p ó l n i e u d a w a l i się z i m ą na w i e l o m i e s i ę c z n e polowanie do daleko n a w e t p o ł o ż o n y c h l a ­ s ó w . Z e s p ó ł t a k i z a b i e r a ł ze sobą odpowiednie zapasy a m u n i c j i , p o ż y w i e ­ nia i w s z y s t k i c h i n n y c h p o t r z e b n y c h i m p r o d u k t ó w . Ze w z g l ę d u na d u ż e ś n i e g i m y ś l i w i zaopatrzeni b y l i w specjalne n a r t y , zabierane zaś z s o b ą zapasy c i ą g n ę l i na saneczkach. W g ł ę b i l a s ó w k a ż d y z e s p ó ł m i a ł p o b u ­ dowane m a ł e p r y m i t y w n e d o m k i , w k t ó r y c h n o c o w a l i i p r z e t r z y m y w a l i zapasy, oraz n i e o d z o w n ą ł a ź n i ę , bez k t ó r e j ludzie tego n a r o d u nie w y ­ o b r a ż a l i sobie egzystencji. N i e k i e d y budowano r ó w n i e ż jeszcze s k ł a d z i k i oraz specjalne pomieszczenia na s k ó r y z a b i t y c h z w i e r z ą t . Z a p a ł o w s k i bardzo d o k ł a d n i e o p i s y w a ł takie m y ś l i w s k i e d o m k i , w k t ó r y c h sam n i e ­ raz p r z e b y w a ł podczas p o l o w a ń : 4 8 4 9 „ K a ż d y artel (zespół) o b o w i ą z a n y n o w e d o m k i , co b a r d z o ł a t w o jest rokrocznie w innym miejscu przychodzi w y k o n a ć , m a j ą c pod ręką pobudować dowolną ilość d r z e w a . P i e c u k ł a d a j ą z k u p y k a m i e n i , s ł u ż y on j e d n o c z e ś n i e za k o m i n do g o t o w a ­ n i a , a gdy p o l e w a j ą go w o d ą , w y t w a r z a s i ę p a r a i z a s t ę p u j e ł a ź n i ę . W y r ą b u j ą l e ń k i e okienko, w 4 7 u Odnośnie inorodcev Obsčestva do Ljubiteli prázdník, n i к o v, Kul't t. 1971, ligioznye grad 1972, ten 14: neolitičeskich s. 7-19; 1950, s. s. 322-344; A . F . s. 63-85; H . J . P a p r o t h, und 4 8 skiej Bdrenfeste Odnośnie J. bei Wierzenia den Vozzrenija Sokolov, Studien tungusischen Znad Morza Białego, i Azji, ludów das Volkem, Okład- „Sovetskája elementów „Etnografia północy, životných XX [w:] veka, Bárenzeremoniell, 1976, Re- Lenin­ svjazannye v religijach, Uppsala Pol­ Warsza­ u ěvenkov, — načale nagidalcev Kul't uber do L a p o ń c z y k ó w p i s a ł o t y m W i t o r t, v XIX VaSrilev, Sibiři, O ícwí'íe medvedija Sibiři medvedija Podobieństwo A n i s i m o w, С i n с i u s, s. 190-200; Z . P . Vostočnoj ma­ smolne Moskovskogo s. 78-104; A . P . Ameryki narodov Kul't Otdeła s. 49-73; V . D . 1848, obszarów V a s i 1 e v i č, i obrjady 150-169; V . I . 1888, Kohutnicki, północnych s. 205-228; G . M . tamże, N . L . G o n d a 11 i, plemen B. cieniuchno wystrugane Etnografičeskogo E t n o g r a f i j a " , n r 4: и u ludów predstavlenija 1971, myslom, Trudy E s t e s t v o z n a n i j a , t. 8, M o s k v a „Sovetskája niedźwiedzia s k a " , t. 9: 1965, wa Sibiři, medvedija Archeołogija", szkła wstawiają tego z a g a d n i e n i a por. п р . : Severozapadnoj Medvežij kultu m i e j s c e s z y b ze s pro- Moskva Bárenjagdrit- s. 11-330 i i n . z e s ł a n y na teren gubernii archangiel- rękopis Biblioteki Zakładu Narodowego i m . O s s o l i ń s k i c h w e W r o c ł a w i u , n r 7246. 4 8 kona ra, В e 1 i с e r, v votšebnych Korni..., s. 412-413; V . skazkach korni, S a r a n s k 1972, s. 109-117 i i n . P 1 e š o v s к i j , Medvěd' [w:] Problemy izučenija как proobraz finno-ugorskogo drajol'klo- �POLSKIE deszczułeczki, które ZAINTERESOWANIA dostatecznie przepuszczają LUDAMI 193 KOMI światło. Szyb takich w wielu bar­ и dzo d o m a c h m i e s z k a l n y c h u ż y w a j ą t u po w s i a c h " . Z a p a ł o w s k i o p i s y w a ł zdobycz, k t ó r ą p r z y w o z i l i ze s o b ą w r a c a j ą c y z d ł u g o t r w a ł e g o polowania m y ś l i w i . P o d k r e ś l a ł , że o p r ó c z s k ó r z a b i t y c h z w i e r z ą t k a ż d y m y ś l i w y „ p r z y w o z i z s o b ą na sankach t a k ż e po kilkaset j a r z ą b k ó w ; tutejsze j a r z ą b k i poszukiwane s ą przez petersburskich sma­ k o s z ó w , a smak t e n z a w d z i ę c z a j ą c e d r o w y m orzechom, k t ó r y m i prze­ w a ż n i e się k a r m i ą . K u p c y petersburscy specjalnie t u po j a r z ą b k i p r z y ­ j e ż d ż a j ą " . Ostra p ó ł n o c n o r o s y j s k a zima bez o d w i l ż y p o w o d o w a ł a , że z a m r o ż o n e m i ę s o j a r z ą b k ó w m o g ł o b y ć przechowywane przez d ł u g i e t y ­ godnie. P o d a w a ł t e ż Z a p a ł o w s k i sposoby, d z i ę k i k t ó r y m ( p r z e w a ż n i e n a c i ę c i a na drzewie) m y ś l i w i nie t r a c i l i o r i e n t a c j i w bezkresnych lasach tamtego regionu. R ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n e b y ł y opisy Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e rybołówstwa, k t ó r e odgrywało tak dużą rolę w życiu K o m i . Zwracał on u w a g ę na znaczenie handlowe n i e k t ó r y c h r y b , j a k np. s t e r l e t ó w , „za k t ó r e g o f u n t w P e t e r s b u r g u p ł a c ą 1 r b 50 к о р . , m y z a ś na miejscu za ż y w ą i ś w i e ż ą r y b ę p ł a c i l i ś m y po 10 kop. za f u n t " . Szczupaki uznawa­ ne b y ł y za r y b y m n i e j smaczne i „ u ż y w a n e t y l k o na miejscowe po­ trzeby". Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę , że K o m i k a ż d y n i e m a l gatunek r y b ł a p a l i w i n n y s p o s ó b . Najbardziej rozpowszechnionym sposobem b y ł n a s t ę p u ­ jący: 5 1 5 2 5 3 „Przeciągają długą linę brzegu; l i n ę p o d t r z y m u j ą scach do l i n y przez c a ł ą przymocowane i dłuższe sznurki szerokość rzeki i koniec p r z y m o c o w u j ą do na powierzchni wody drewniane p ł y ć w i e ; w kilku m i e j ­ — na całej długości liny, przywieszone są krótkie w k o ń c u z h a c z y k a m i s t a l o w y m i , j a k i c h i u n a s u ż y w a j ą do w ę ­ d e k ; h a c z y k i te s ą r ó ż n e g o k s z t a ł t u i w i e l k o ś c i . R y b a c y n a ł o d z i a c h p ł y w a j ą i c i ą g l e w y c i ą g a j ą w o l n o b a r d z o s z n u r k i , t y m sposobem n a j ł a t w i e j ł o w i ą sterlety, k t ó r e t a k s ą c z u ł e , z w ł a s z c z a w ogonie, ż e n a j m n i e j s z e d r a ś n i ę c i e h a c z y k a z a t r z y m u j e r y b ę n a m i e j s c u , w ten s p o s ó b p o ł ó w n a j w i ę c e j b y w a p o m y ś l n y " u . Do p o ł o w u s z c z u p a k ó w u ż y w a n o m a ł y c h o ł o w i a n y c h r y b e k , z poma­ l o w a n y m i na czerwono skrzelami; pod ogonem k a ż d e j umieszczony b y ł d u ż y s t a l o w y haczyk. 8 0 nów Z a p a ł o w s k i , por. п р . : L . N . tenże, českij Opyt sborník, in ihren izučenija verschiedenen Sovremennoe krestjanskogo žílišča Entwicklungstudien, Z a p a ł o w s k i , 5 2 Odnośnie M t. 2, s. 182. O d n o ś n i e do b u d o w n i c t w a žilišče národa národa komi, S y k t y v k a r 1956, v y p . 3; U . T . S i r e l i u s , s l Komi..., op. cit., 2 e r e b с o v, do problemu por.: s. 416-417. Z a p a ł o w s k i , 13 — E t n o g r a f i a P o l . ЗОЛ Komi-ZyriaM o s k v a 1952; [w:] Istoriko-filologi- Die syrjanische Wohnung H e l s i n k i 1958 i i n . op. cit., t. 2, s. 182. tego si T a m ż e . komi, op. cit., s. 183. Belicer, Očerki..., s. 91-106; tenże, �194 WŁADYSŁAW „Rybak rybką BARANOWSKI s i a d a do m a l e ń k i e j ł o d z i . J e d e n k o n i e c s z n u r k a z a r z u c a z p r z y w i ą z a n ą do w o d y , gdy d r u g i p r z y w i ą z u j e do c z ó ł n a , z a k ł a d a j ą c j e d n o c z e ś n i e s z n u r e k n a ucho — t e r a z z a c z y n a s i l n i e w i o s ł o w a ć , p ł y n ą c rybę porywa i wykręca zdobycz, r y b a k najtrudniejsze nią w różne czuje szarpnięcie sznurka zadanie jest w y c i ą g n ą ć pod w o d ę ; p r ą d w o d y strony, a szczupak ż a r ł o c z n y za uchem, pewny ołowianą rzuca się na jest z dobyc z y. szczupaka na łódź, g d y ż często, jeżeli jest d u ż y — to i ł ó d ź i r y b a k a s z c z u p a k p o c i ą g n ą ć m o ż e do w o d y " к Teraz okaz . O p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i r ó w n i e ż i inne sposoby p o ł o w u r y b stosowane przez K o m i . Tak j a k w i ę k s z o ś ć polskich z e s ł a ń c ó w , r ó w n i e ż i Z a p a ł o w s k i z n u ­ d ó w p o ś w i ę c a ł wiele czasu na m y ś l i s t w o i r y b o ł ó w s t w o . M o ż n a t e ż p r z y ­ p u s z c z a ć , ż e jego informacje z tego zakresu b y ł y d o k ł a d n e . W ż y c i u gospodarczym K o m i d u ż e znaczenie o d g r y w a ł o t a k ż e zbie­ ractwo. Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , s z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł z b i ó r orze­ s z k ó w cedrowych, k t ó r e w y w o ż o n e s t a m t ą d b y ł y na dalekie nawet t e r e ­ n y rosyjskie. Znacznie mniejsze znaczenie m i a ł o u Z y r i a n gospodarstwo r o l n e . Warunki klimatyczne pozwalały korzystać z rolnictwa tylko w południo­ wej części tamtego terenu. C z ę s t o b o w i e m ś n i e g z a s y p y w a ł n i e z ż ę t e jeszcze zboże. R ó w n i e ż u p r a w y z i e m n i a k ó w i k a p u s t y nie o d g r y w a ł y p o w a ż n i e j s z e g o znaczenia. Z a m i ł o w a n y r o l n i k , j a k i m b y ł Z a p a ł o w s k i , w bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł r o l n i c t w o tamtego t e r e n u . Szcze­ g ó l n ą u w a g ę z w r a c a ł na sposoby dosuszania z ż ę t e g o zboża, a t a k ż e m ł o c k ę o d b y w a n ą z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u . , , N a j g ł ó w n i e j s z y m bogactwem r o l n i k ó w są ł ą k i " p i s a ł Z a p a ł o w s k i . W d o k ł a d n y s p o s ó b p o d a w a ł on r ó w n i e ż sposoby koszenia, do k t ó r e g o u ż y w a n o p r z e w a ż n i e n i e w i e l k i c h kos w t y p i e „ g a r b a t e k " . Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , K o m i „są w w y s o k i m stopniu k o n s e r w a t y w n i i za nic w ś w i e ­ cie nie c h c ą z m i e n i ć starego systemu. Nasi p o k a z y w a l i s p o s ó b koszenia, bo p r a g n ę l i p r z y n a j m n i e j w t e n s p o s ó b z a r a b i a ć na u t r z y m a n i e — w y ­ ś m i e w a l i się i nie p o z w o l i l i na ł ą k a c h swoich k o s i ć " . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i h o d o w l ę Z y r i a n . O p i e r a ł a się ona g ł ó w ­ nie na b y d l e „ n i e d u ż y m i bez r o g ó w " , z b l i ż o n y m częściowo do c h o ł m o gorskiego. Ze w z g l ę d u na obfitość siana oraz dobre ł ą k i , k t ó r e w y k o r z y ­ stywano na pastwiska podczas l e t n i c h m i e s i ę c y , b y ł o ono dobrze u t r z y 5 6 5 7 5 S w Tamże. 5 8 Por. п р . V . A . „Sovetskája kul'tura i byt Odnośnie udorskích К istorii n r 2: komi 1956, v zemledelija s. XVIII 55-75; G. P l u š č e v s k i j , v 40-50-godach XIX v., Socialnoe [w:] Ežegodnik 1961 д., R i g a 1963, s. 390-398. 5 7 Z a p a ł o w s k i , 5 8 Tamże, s. 175. op. cit., s. 174-175. u dřevních L . N. — načale do r o l n i c t w a n a p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h por. п р . : В . revni O b o r i n, Étnografija", XX korni-permiakov, 2 e r e b с o v, v., Chozjajstvo, 1972, s. 34-66. terenach europejskiej części Rosji, i chozjajstvennoe po agrarnoj Moskva razvitie istorii vjatskoj vostočnoj deEvropy �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 195 KOMI T mane i o d z n a c z a ł o się d u ż ą m l e c z n o ś c i ą . K o n i e chowano „ r a s y w iac k i e j " . Ś w i ń Z y r i a n i e „ p r a w i e nie z n a j ą " . Z d r o b i u natomiast „ p r ó c z k u r nic nie h o d u j ą " . S p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł Z a p a ł o w s k i na n i e d o z w o l o n ą f o r m a l n i e , ale często s t o s o w a n ą p r y m i t y w n ą g o s p o d a r k ę ż a r o w ą : 5 9 „ S ą tu tak z w a n i trzebiciele l a s ó w , k t ó r y c h r z ą d ś c i g a i p r z e ś l a d u j e . Zbiera s i ę kilku włościan, zagłębiają się hen daleko w dziewicze l a s y , a gdy znajdą w i e d n i ą m i e j s c o w o ś ć — zwykle przy w i ę k s z e j z o d n ó g s p ł a w n e j rzeki — kilka, a często i kilkanaście dziesiatin lasu i z o s t a w i a j ą tak z r ą b a n e odpo­ wyrąbują drzewo przez r o k c a ł y —• n a d r u g ą w i o s n ę , gdy d r z e w o przez z i m ę w y m a r z n i e , a w lecie w y s c h n i e , z a p a l a j ą — p a l i s i ę j a k s i a r k a — i p o ż a r w t e d y o b e j m u j e t y s i ą c e d i e s i a t i n l a s u , bo płomienie przenoszą się z szybkością błyskawicy" e o . Na Wypalonych g r u n t a c h zasiewali Z y r i a n i e ż y t o i „ n i e p r a k t y k o w a n e z b i e r a j ą p l o n y " . M i m o tego, że proceder ten b y ł niedozwolony, ze w z g l ę ­ du na bardzo s ł a b ą k o n t r o l ę o l b r z y m i c h t e r e n ó w przez s ł u ż b ę l e ś n ą , zda­ r z a ł o się, że na w y p a l o n y c h terenach p o w s t a w a ł y całe osady „o k t ó r y c h n i k t p r a w i e nie w i e — dopiero przypadek je o d k r y w a " . Sporo m a t e r i a ł u p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do p o ż y w i e n i a K o m i . M i e s z k a ł on w domach tej l u d n o ś c i . Bardzo często s t o ł o w a ł się u n i e j . Dobrze m ó g ł w i ę c p o z n a ć t a j n i k i z y r i a ń s k i e j k u c h n i , a że czasu m i a ł bardzo d u ż o , m o ż n a się d o m y ś l a ć , że nierzadko w niej p r z e b y w a ł . Ra­ z i ł y go s z c z e g ó l n i e sposoby s p o ż y w a n i a r y b na surowo, szeroko rozpo­ wszechnione w ś r ó d l u d n o ś c i S y b e r i i i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części euro­ pejskiej Rosji. R ó w n i e ż „ Z y r i a n i e j e d z ą s u r o w ą m ą k ę i kasze i g a r ś c i a ­ m i p a k u j ą do ust, a g d y r z e ź n i k sprzedaje m i ę s o i p r z y r ą b a n i u odpa­ d a j ą k a w a ł k i , s k r z ę t n i e je zbiera Z y r i a n i n i surowe ze s m a k i e m spo­ ż y w a " . Z a p a ł o w s k i nie m ó g ł się z r e s z t ą z o r i e n t o w a ć , że b y ł o to spowo­ dowane b r a k i e m p o t r z e b n y c h dla o r g a n i z m u w i t a m i n , k t ó r e p o d ś w i a d o ­ mie w t e n s p o s ó b chciano chociaż w n i e w i e l k i e j ilości z d o b y ć . Z a p a ł o w s k i e g o , j a k i w s z y s t k i c h n i e m a l P o l a k ó w z e s ł a n y c h do U s ť Sysolska, r a z i ł a k u c h n i a z y r i a ń s k a . O p i s u j ą c w i ę c j ą z a z n a c z a ł : 6 1 „W jaki sposób były przygotowane p o t r a w y — to inna kwestia: nieprzyzwy- c z a j o n e m u do z y r i a ń s k i e j k u c h n i w p i e r w s z y c h p o c z ą t k a c h , p r z e j ś ć n i e m o g ł y p r z e z g a r d ł o . N i e m o g ł y b y ć w ż a d e n s p o s ó b s m a c z n e , bo [...] i t u g o t u j ą r a n o n a cały i potrawy stoją w p i e c u . L e c z to j e s z c z e n i e j e d y n y p o w ó d tyt. P o d a j e m i n p . gosposia Zapach, łechcący piróg — cała podniebienie, pobudza r y b a upieczona apetyt — w dzień odbierający drożdżowym odkrywam wierzchnią ape­ cieście. powłokę i cóż z n a j d u j e ? R y b a z u p e ł n i e nieoczyszczona, ani z ł u s k i , a n i z w n ę t r z n o ś c i , i gdym z obrzydzeniem odsunął, gospodyni śmiać się zaczęła twierdząc, że nie znam się na smacznej potrawie i w oczach moich palcami r w a ł a k a w a ł k i r y b y i j a d ł a " » O k o n i a c h tej r a s y por.: M . 1874, t. 3, s. 159-161; tenże, Die Czapski, Ceschichte w y p r z e d r u k , L e i p z i g 1974), s. 656-659. 8 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 170. и Tamże, s. 205-206. es Tamże, s. 222-223. Powszechna des Pierdes, historia Berlin konia, 1876 6 2 . Poznań (fotoofseto- �196 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i , j a k to chleb rzadko p o ­ j a w i a ł się w chatach b i e d n y c h Z y r i a n . W s p o m i n a ł r ó w n i e ż o t y m , że w latach g ł o d u , gdy nie b y ł o zboża, Z y r i a n i e ż y w i l i się k o r ą z osiki. „ W y s u s z o n ą k o r ę w ż a r n a c h l u b s t ę p a c h m i e l ą l u b t ł u k ą , p r z e s i e w a j ą —grubsze części s p o ż y w a j ą j a k k a s z ę , m i a ł k ą zaś m i e s z a j ą z ż y t n i ą m ą k ą i w y p i e k a j ą p l a c k i . P r ó b o w a ł e m . T r u d n o jest p r z e ł k n ą ć —- t w a r d e i c i e r p ­ kie" . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i p r o d u k c j e w y k o n y w a n y c h z brzozowej k o r y r ó ż n e g o rodzaju n a c z y ń k u c h e n n y c h i s ł u ż ą c y c h do „ n o s z e n i a i prze­ w o ż e n i a p ł y n ó w " . Z a z n a c z a ł r ó w n i e ż , że tamtejsze w y r o b y w y w o ż o n e b y ł y t a k ż e do i n n y c h części p a ń s t w a rosyjskiego . Znacznie mniejszy m a t e r i a ł p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . P r z e w a ż n i e z a z n a c z a ł t y l k o , że przez m i e s i ą c e zimowe wszyscy n i e m a l , chodzili w d ł u g i c h f u t r a c h „ s i e r ś c i ą na w i e r z c h — w t y m s t r o j u r o b i l i w r a ż e n i e s p a c e r u j ą c y c h n i e d ź w i e d z i " . Natomiast m y ­ ś l i w i w y b i e r a j ą c się na polowanie „ u b i e r a j ą się z w y k l e w k r ó t k i e i c i e p ł e odzienie" . W d o k ł a d n y natomiast s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i k r ó j z y riańskiego futra: 6 3 M 6 5 6 e 6 7 „ s ą zrobione w formie d ł u g i e j do s a m e j z i e m i nocnej d a m s k i e j k o s z u l i , z k a p t u ­ r e m t a k ż e f u t r z a n y m , a k ł a d z i e s i ę futro p r z e z g ł o w ę . K a p t u r t a k j e s t szczelnie mami. dopasowany do t w a r z y , ż e w i d a ć t y l k o nos i oczy. N a nogi k ł a d ą buty, z w a n e Są one długie z a k o l a n a , podobne do pończoch, a uszyte r e n i f e r o w y c h . J a k futro, t a k i b u t y szyte s ą s u s z o n y m i , n a c e l ten ze tu p i - skóry z nóg przygotowanymi kiszkami z reniferów". W bardzo c i e k a w y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i p r o b l e m y w y m i a n y handlowej w k r a j u Z y r i a n . D a w a ł r ó w n i e ż opis j a r m a r k u , k t ó r y o d b y w a ł się w U s ť - S y s o l s k u „ p r z e z c a ł y listopad". Ze z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n p r z y j e ż d ż a j ą c y na ten j a r m a r k k u p c y z M o s k w y , Petersburga, N i ż n e g o - N o w o g r o d u czy t e ż i n n y c h miast r o s y j s k i c h p r z y w o z i l i r ó ż n e t o w a r y p r z e m y s ł o w e , p r z e w a ż n i e „ w najgorszym g a t u n k u " , k t ó r e c h ę t n i e na­ b y w a ł a miejscowa l u d n o ś ć . „ W zamian ci sami k u p c y w y w o z i l i surowe s k ó r y z r ó ż n e g o g a t u n k u z w i e r z ą t — j a r z ą b k i , r y b y , przede w s z y s t k i m s i o m g ę , jesiotra i sterlety, wszystko to z a m r o ż o n e " . W y w o z i l i t a k ż e ogromne ilości o z o r ó w r e n i f e r o w y c h , k t ó r e m a r y n o w a n e i w ę d z o n e ucho­ d z i ł y za w y b o r n y przysmak. D u ż e w r a ż e n i e na Z a p a ł o w s k i m r o b i ł o targowisko, na k t ó r y m sprze­ dawane b y ł o z a m r o ż o n e m i ę s o : „Środkiem miasta, a nawet ustawionego m i ę s a ; widok ten i dalej, ciągnie grozą, dreszczem e s Z w r a c a n a to u w a g ę В e 1 i с e r, Komi..., 6 4 Z a p a ł o w s к i , op. cit., 5 « Tamże, się przeszło wiorstę i wstrętem przejmuje, gdyż s. 428. s. 177. s. 177. e e O d n o ś n i e do tego p r o b l e m u : В e 1 i с e r, Očerki..., i 7 Z a p a ł o w s k i , op. cit., s. 181. s. 240-284. długi szpaler plac �POLSKIE ZAINTERESOWANIA cały podobny jest do p o b o j o w i s k a , straszna walka, z a k o ń c z o n a trupów na którym odciętym łbem KOMI przed chwilą mordem i niesłychaną s ą w y m o w n y m tego dowodem... wisko mięsa. Zarżnięte LUDAMI bydło 197 odbyć rzezią, a świeża musiała J e s t to j e d n a k n i e p l a c b o j u , lecz obdarte ze s k ó r y i t y l k o w y b e b e s z o n e , i trupimi ślepiami, się krew i tysiące zamrożone, stoi o b c i ę t y c h t a k ż e n o g a c h . W ś r ó d tego s z p a l e r u u w i j a j ą jedno koło targo­ nawet z nie- drugiego na nie- s i ę k u p u j ą c y , p a k u j ą do ust surowe m i ę s o , p r ó b u j ą , czy smaczne. Z m i ę s a tu kupionego r o b i ą zapas p r a w i e n a c a ł y rok". O p i s y w a ł dalej Z a p a ł o w s k i handel r y b a m i , ozorami r e n i f e r ó w , s k ó r a ­ m i i t p . Marginesowo m o ż n a t u d o d a ć , ż e do p a m i ę t n i k ó w Z a p a ł o w s k i e g o d o ł ą c z o n y z o s t a ł dość p r y m i t y w n y r y s u n e k w y k o n a n y w 1865 r. przez innego z z e s ł a ń c ó w , Wincentego S o w i ń s k i e g o , p r z e d s t a w i a j ą c y r y n e k w Usť-Sysolsku . Z p e w n y m zdziwieniem opisywał Zapałowski dużą swobodę seksualną m ł o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . O t ó ż „ k a ż d a dziewczyna u Z y r i a n , u w a ż a n a za n a j p o r z ą d n i e j s z ą , m u s i m i e ć swego n i e o d s t ę p n e g o towarzysza musuka, z k t ó r y m w n a j ś c i ś l e j s z y c h ż y j e stosunkach, t a k j a k m ą ż i ż o n a " . Do o b o w i ą z k ó w m u s u k a n a l e ż a ł o „ s ł u ż y ć , c z u w a ć i b a w i ć w y b r a n ą swego serca". Rodzina dziewczyny, zgodnie z p r z y j ę t y m i na t a m t y m terenie zwyczajami, godziła się na tego rodzaju stosunki i nie p r o t e s t o w a ł a , k i e d y dziewczyna p r z y p r o w a d z i ł a m u s u k a do d o m u na noc. W w y p a d k u zdra­ d y d z i e w c z y n y ojciec j e j p o m a g a ł m u s u k o w i w „ n i e m i ł o s i e r n y m b i c i u " . S t o s u n k i takie p r z e w a ż n i e k o ń c z y ł y się ś l u b e m , „ a l e i w p r z e c i w n y m r a ­ zie, c h o c i a ż o ż e n i się z i n n ą — n i k t tego n i e bierze m u za z ł e " . t Z a p a ł o w s k i d a w a ł r ó w n i e ż dość obszerny opis u r o c z y s t o ś c i ś l u b n e j . M i e s z k a j ą c przez k i l k a l a t w domach Z y r i a n n i e j e d n o k r o t n i e b y w a ł za­ praszany na wesela. U r o c z y s t o ś c i te znacznie r ó ż n i ł y s i ę od t y c h , z j a k i ­ m i s p o t y k a ł się Zapałowski u słowiańskich n a r o d ó w . Z a r ó w n o w przed­ d z i e ń , j a k i w sam d z i e ń ś l u b u o d b y w a ł o się uroczyste ż e g n a n i e dziew­ c z y n y z r o d z i n ą , d o m e m czy n a w e t z w i e r z ę t a m i gospodarskimi. C a ł a o k r y t a p ł a c h t ą dziewczyna m u s i a ł a straszliwie r o z p a c z a ć i j a k n a j g ł o ś n i e j l a m e n t o w a ć , u d e r z a j ą c się j e d n o c z e ś n i e z c a ł y c h sił po kolanach. N a j ­ częściej j e d n a k b y ł o to t y l k o udawanie rozpaczy. O d b y w a ł y s i ę t e ż t a ­ j e m n e spotkania kobiet, p r z y k t ó r y c h „ ż a d e n m ę ż c z y z n a , n a w e t ojciec, obecnym b y ć n i e m o ż e " . Jak p o i n f o r m o w a n o Z a p a ł o w s k i e g o , „ p a n n i e m ł o d e j w y k ł a d a n e s ą p o g l ą d o w o wszystkie o b o w i ą z k i ż o n y " . e s 6 9 7 0 Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę na w y j ą t k o w ą u c z c i w o ś ć Z y r i a n . N i e u ż y ­ w a l i o n i z u p e ł n i e z a m k ó w do d r z w i , a g d y „ r o d z i n a opuszcza d o m , i d ą c do lasu l u b w pole do roboty, stawia w e d r z w i a c h m i o t ł ę — jest to znak, •» Tamże, m ki..., Tamże, s. 214-215. s. 229. O d n o ś n i e do m a ł ż e ń s t w a K o m i - Z y r i a n s. 303-313; F . V . P l e s o v s k i j , Svaďba 7 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 222-223. národa por.: В e 1 i с e r, komi, Syktyvkar Očer- 1968 i i n . �198 WŁADYSŁAW BARANOWSKI że nie ma nikogo i w t e d y nawet ż e b r a k nie o ś m i e l i się w e j ś ć do mieszka­ nia" W y m i e n i a n y autor p o d a ł sporo w i a d o m o ś c i o dawnej r e l i g i i l u d u K o ­ m i . M o ż n a m i e ć jednak pewne obawy, że b y ł y to informacje p o c h o d z ą c e z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c e j tego obszaru. P i s z ą c jednak o ofiarach s k ł a d a n y c h dawnym bóstwom nadmieniał: 7 2 „ O k o ł o r z e k i P i e c z o r y —• p o m i m o ż e j u ż d a w n o Z y r i a n i e p r z y j ę l i w i a r ę jańską, składają i d z i ś jeszcze c z e ś ć s w y m d a w n y m b ó s t w o m g a n a m i , m i m o to, nym że c h o d z ą do świadkiem, jak w bydlę, które cerkwi, chrześci­ zasadzie są a t y c h jest tu b a r d z o m a ł o . B y ł e m wielu miejscowościach w przed n a b o ż e ń s t w e m i w święto przyprowadzają b y w a zabijane — p o ł o w ę d r u g ą z a ś p o ł o w ę g o t u j ą i po n a b o ż e ń s t w i e oddają na po­ naocz­ na ofiarę c e r k i e w —- 7 spożywają" *. 7 i L u d y K o m i p o s i a d a j ą bardzo bogaty f o l k l o r . S z c z e g ó l n i e n a d z w y ­ czaj bogaty b y ł zestaw z y r i a ń s k i c h bajek, a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y s o k i ich a r t y s t y c z n y poziom. Na nieszczęście Z a p a ł o w s k i z u p e ł n i e tego nie d o s t r z e g a ł i pisał: „ N i e w i e m , czy i s t n i e j e j a k i i n n y n a r ó d , k t ó r y by nie p o s i a d a ł ż a d n y c h historycznych, lub a jakich żadnych podań, uroczystości śpiewający prawie nawet usłyszysz jej nie pieśni tu piosenki, rozumieją, po w y s ł u ż e n i u s ł u ż b y z w o j s k a " 7 5 ludowych, uczą to jeżeli melodia się jej od i zaś w słowa żołnierzy, tradycji czasie są świąt rosyjskie, powracających . O t ó ż bezsprzecznie b y ł y to s ą d y n a j z u p e ł n i e j m y l n e , w y p ł y w a j ą c e prawdopodobnie ze s ł a b e j z n a j o m o ś c i j ę z y k a komijskiego, a j e d y n i e t y l k o podpatrzenia typowego zjawiska dla życia k u l t u r a l n e g o tamtego l u d u , silnej recepcji rosyjskich p i e ś n i l u d o w y c h . Z p e w n o ś c i ą nie wszystkie s p o s t r z e ż e n i a Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j Z y r i a n b y ł y s ł u s z n e i w n i k l i w e . W a r t o jednak p o d k r e ­ ślić, że dobrze o r i e n t o w a ł się on w ż y c i u tamtego ś r o d o w i s k a . Jego t e ż p a m i ę t n i k i s t a n o w i ą c e ciekawe ź r ó d ł o dla s ł a b o u w z g l ę d n i a n e j w cudzo­ ziemskich relacjach p r o b l e m a t y k i k u l t u r y tamtego p ó ł n o c n e g o l u d u , p r a ­ wie z u p e ł n i e odizolowanego od i n n y c h europejskich n a r o d ó w , k t ó r y m do­ piero od k o ń c a X I X stulecia z a j ę ł a się nauka fińska . 7 6 7 3 Tamże, 7 2 Odnośnie u zyrian, 1910, s. 230. do s. 49-62; J . V . lenie, Syktyvkar 7 8 problemu Gagarin, 1971; tenże, Z a p a ł o w s к i, op. cit., 7 4 klor tego por.: Odnośnie do Syktyvkar 1958; Religioznye A. Istorija i sovetskij), A. E . M i к u š e v, Komi literatura i narodnaja ćeskie formy komi fol'klora, Leningrad komi, Storožev, animizma i ich komi, 20: preodo- Moskva 1973; Komi-permjackij po istorii tvorčestvo poezija, naroda Syktyvkar V. komi 1978. komi, 1961; fol'literatury, Syktyvkar tenże, P o m e r a n č e v a, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 7 5 Z a p a ł o w s к i, op. cit., s. 7 6 Por. пр.: O s t - p e r m i s c / i e Sprachstudien, G e n e t z, ASSR naroda 1948; Očerki Pesennoe Komi A. Pereźitki R u s s k o g o S e v e r a " , nr w i ateizma Т. V . Kudymkar tenże, repertuare pereźitki religii 1956; v ustnom S о г о к i n, Izučenija s. 172-173. tego p r o b l e m u por.: (dorevoljucionnyj skazka P. „Izvestija Archangel'skogo O b š č e s t v a EpiRusskaja nr 6: 1979, s. 32-44 i i n . 177. Helsingfors 1897 i in. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 199 KOMI O K o m i - Z y r i a n a c h m i e s z k a j ą c y c h j u ż na w s c h ó d od U r a l u , a t a k ż e o p r z y b y w a j ą c y c h na t a m t e n teren z y r i a ń s k i c h kupcach sporo m a t e r i a ł u p o d a ł autor polskiego pochodzenia, ale p i s z ą c y po rosyjsku i p r a w d o p o ­ dobnie j u ż w znacznym stopniu z r u s y f i k o w a n y , Aleksander D u n i n - H o r k a w i c z , t w ó r c a fundamentalnej p r a c y o p ó ł n o c n e j części dawnej g u ­ b e r n i tobolskiej . Z n a j z u p e ł n i e j z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n polskie relacje o l u d a c h K o r n i nie b y ł y zbyt liczne. Rzadko k i e d y b y ł to t e r e n z s y ł k i dla polskich dzia­ ł a c z y politycznych. N i e w i e l k a też b y ł a liczba P o l a k ó w , k t ó r z y by się osiedlali na s t a ł e l u b chociaż przez p e w i e n czas p r z e b y w a l i na t a m t y c h ziemiach. W e d ł u g oficjalnych d a n y c h spisu l u d n o ś c i z 1897 r. na terenie całej g u b e r n i w o ł o g o d z k i e j , w k t ó r e j z n a j d o w a ł a się p r z e w a ż a j ą c a część dzisiejszego k r a j u K o r n i , p r z e b y w a ł o t y l k o 353 P o l a k ó w , k t ó r z y stano­ w i l i zaledwie 0,1 °/o l u d n o ś c i . M i m o to polskich relacji o ludach K o m i nie b y ł o zbyt m a ł o , a n i e ­ k t ó r e z n i c h s t a ł y na bardzo w y s o k i m poziomie. P o m i j a j ą c informacje M i e c h o w i t y , jedne z n a j w c z e ś n i e j s z y c h o t y c h ludach, s p e c j a l n ą u w a g ę trzeba z w r ó c i ć na relacje P o ł u j a ń s k i e g o i Z a p a ł o w s k i e g o . P i e r w s z y z t y c h a u t o r ó w p o d a ł d u ż o i to j a k na owe czasy ( p o ł o w a X I X w.) c i e k a w y c h w i a d o m o ś c i o K o m i - Z y r i a n a c h . Jeszcze w y ż e j p o s t a w i ć trzeba pisane z bardzo d u ż ą z n a j o m o ś c i ą tamtego t e r e n u i jego m i e s z k a ń c ó w r e l a c j ę Z a p a ł o w s k i e g o . Z p e w n o ś c i ą b y ł a to jedna z najobszerniejszych i n a j ­ głębiej ujętych informacji o wielu działach k u l t u r y ludowej K o m i - Z y r i a n z lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X stulecia. K o n f r o n t u j ą c informacje podane przez t y c h polskich a u t o r ó w z X I X - w i e c z n y m i m a t e r i a ł a m i r o s y j s k i m i czy n a w e t ze znacznie p ó ź n i e j s z ą l i ­ t e r a t u r ą e t n o g r a f i c z n ą trzeba s t w i e r d z i ć , że i c h relacje b y ł y j a k n a j ­ bardziej w i e r n e i rzetelne, s z c z e g ó l n i e o d n o ś n i e do k u l t u r y materialnej K o m i . Szkoda, że ani dawniejsza etnografia z c z a s ó w carskich, ani w s p ó ł ­ czesna radziecka nie z w r ó c i ł y u w a g i na te tak bardzo cenne polskie źródła. 7 7 7 S 7 9 7 7 V. I. v oblasti V a s i 1 e v, etnografii -Makłaja, Leningrad 7 8 A. A. I. P. Obskogo P ř i b y l ' s k i j , Dejatel'nost' Severa, A. A. Dunin-Gorkavíéa T r u d y Institute Etnografii im. N. N. Mikłucho- 1982, t. 110, s. 141-146. D u n i n - G o r k a v i č , Tobol'skij Sever, S. P e t e r b u r g 1904, t. 1; To­ bolsk 1910, t. 2; T o b o l s k 1911, t. 3. 7 9 Z. Ł u k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław 1978, s. 73. �200 WŁADYSŁAW BARANOWSKI В л а д и с л а в Барановски ЗАИНТЕРЕСОВАННОСТЬ ПОЛЯКОВ НАРОДАМИ КОМИ В X V I - X I X ВВ. Резюме Т е р р и т о р и и , заселенные н а р о д а м и К о м и (Коми-Зыряне, К о м и - П е р м я к и , К о м и над рекой Я з в о й ) , р а с п о л о ж е н н ы е в с е в е р о в о с т о ч н о й части европейской Р о с с и и , редко п о с е ­ щались и н о с т р а н ц а м и . Однако интересные сведения, к а с а ю щ и е с я этих н а р о д н о с т е й , с о о б щ и л польский г е о г р а ф , первой половины X V I века, М а ц е й и з М е х о в а . Его и н ф о р м а ц и и п о д т в е р ­ д и л и а в т о р ы в т о р о й половины X V I века, М а р ц и н Бельски и А л е к с а н д р Гвагнин. В с е р е д и н е X V I I века через вышеупомянутые территории п р о е з ж а л польский пленный А д а м К а м е н ь с к и -Длужик: к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и н а н и я х также с о о б щ и л интересные данные. В н а ч а л е X V I I I века на т о й ж е территории пребывал Лудвик Сеницки, к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и ­ наниях с о о б щ а л также н е к о т о р ы е д а н н ы е о н а р о д а х К о м и . В середине X I X века п о д р о б н о писал о К о м и - З ы р я н а х А л е к с а н д р Полуяньски, к о т о р ы й р а б о т а л лесничим в тех краях. О н знал язык Коми-Зырян и с у м е л навязать с н и м и б о л е е близкий контакт. Н о с а м ы е п о ­ д р о б н ы е сведения о К о м и с о д е р ж а т воспоминания поляка Владыслава Запаловского, к о т о р ы й б ы л с о с л а н туда з а участие в восстании 1863 г. П р о ж и в несколько л е т с р е д и К о м и - З ы р я н , о н х о р о ш о изучил и х культуру. О н а р о д а х К о м и писало также несколько других польских авторов: Эва Фелиньска, Р у ф и н Петровски, А г а т о н Гиллер, Болеслав Л и м а н о в с к и . В о б щ е м польские авторы XVI- X I X вв. оставили б о л ь ш о й , касающийся н а р о д о в К о м и м а т е р и а л , к о т о р ы й д о сих п о р почти с о в с е м не использован в науке. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c2551bcc72db56a3ae18c60af6e0676.jpg 47ea07f21b527624f0ad8bd40baf1c0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Półkolisty kosz wiklinowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport śródlądowy ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy półkolisty z pałąkiem Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.2.1_01 Bartkówka kosz kosz półkulisty kosz ręczny kosz roboczy okolice Rzeszowa plecionkarstwo rybołówstwo transport lądowy transport ludzki transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3999ac4846e29fc4c7235e234c0d7c54.pdf 9a9a16bba83755a6e1a26f3ce0540a6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2353 Title A name given to the resource Połowa lata, Pogórze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.177-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stasiuk, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Połowa lata, Pogórze Andrzej Stasiuk O czwartej nad ranem noc powoli unosi czarny tyłek jakby ożarta wstawała od stołu i szła spać. Powietrze jak zimny atrament spływa asfaltowymi drogami i gdzieś tam na samym dnie dolin rozlewa się i krzepnie w czarne bajora. Jest niedziela, ludzie jeszcze śpią i w tym opowiadaniu powinno zabraknąć fabuły, bo przecież żadna rzecz nie może przesłaniać innych rzeczy gdy zmierzamy ku nicości, ku stwierdzeniu, że świat jest jedynie chwilowym zakłóceniem w swobodnym przepływie światła. Lutcza, Barycz, Harta, Mały Dół, Tatarska Góra, spłowiałe zielone drogowskazy pokazują kierunki lecz tam nie dzieje się nic, nic się nie porusza prócz snów, które jak koty albo jak nietoperze widzą w mroku i krążą muskając ściany i święte obrazy, pajęczyny i co tam kto jeszcze przez lata nagromadził. Słońce tkwi jeszcze głęboko, drąży inny świat lecz za godzinę wyjdzie na powierzchnię, wydostanie się jak kołatek ze starego drewna. Warkot samochodu słychać pewnie na wiele kilometrów. Szosa biegnie grzbietami wzgórz, opada, znów się wspina, za każdym razem wyżej i wyżej i w tej niepełnej ciemności sprawia wrażenie spiralnej pnącej się w przestrzeni Wieży Babel. O tej porze niebo ledwo oddziela się od ziemi, granica nic jest jeszcze ustalona; to tylko inne rodzaje mroku w którym może hulać wyobraźnia. Lecz cóż takiego może sobie wyobrazić człowiek, cóż oprócz tych wszystkich rzeczy, które wcześniej widzieli w tym miejscu inni ludzie, rzeczy banalnych, złożonych z zamazanych i mdłych kształtów rzeczywistości; to tylko ograniczona odmienność kurzej ślepoty, tylko komedia głuchego telefonu. Wzrok ociera się o chłodne, ciemne i wilgotne barwy tak samo, jak dłoń o gładki aksamit, o ciepłą podszewkę palta gdy na dworze ziąb, tak samo bezmyślnie i z taką samą przyjemnością. Nie będzie fabuły, nie będzie historii, zwłaszcza w nocy gdy przestrzeń pozbawiona jest orientacyjnych punktów, gdy jedziemy z Rogów do Równego i dalej przez Miejsce Piastowe podróżujemy pomiędzy nazwami w roztworze czystej idei. Rzeczywistość nie stawia oporu więc wszystkie stare wierne małżeństwa przyczyny ze skutkiem są jednakowo pozbawione znaczenia. Kombornia. Skąd biorą się te nazwy? Jak wiele czasu minęło od chwili gdy miały jakikolwiek sens. Podniebny parkot samochodu przypomina pyrkot maszyny do szycia. Ciemność rozłazi się w szwach i fastryga podróży na nic się nie zda. Horyzont na wschodzie jaśnieje jak srebrny wąż który spoczął wyciągnięty na szczytach pagórków. Ta zimna barwa zapowiada skwar i kurz i trzeba się spieszyć, wspinać na te znieruchomiałe fale, ześlizgiwać się w dół. na dno martwego morza gdzie domy otrząsają się z mroku jak psy z wody, bieleją jak czaszki w czarnych okularach. I oni wszyscy tam są. Leżą na wznak, na boku, plecami do góry i śnią swoje sny spoceni albo spokojni, przykryci albo w skopanej pościeli, niektórzy w sobotnich ubraniach. Nie mają pojęcia, że ktoś może o nich myśleć, że tym razem ktoś wstał wcześniej. Właściwie me istnieją. Umysły odpoczywają, choroba życia przycichła i podobni są do kawałków ciężkiej materii, prawie martwej i prawic szczęśliwej. Jan, Stanisław, Florian, Anna, Cecylia - litania do starych świętych. Jeszcze chwila i czas zdmuchnie ich wiatr świeczki. Przeniosą się w minione i nic już i m nie zagrozi, żaden wstający świt, żaden upalny dzień. Cienie w mroku. Domaradz. Mgła idzie do nieba, odsłania kopy siana, czarne płoty, ostre dachy. Powietrze jest ciemnozielone. Gęste niebo odrywa się od horyzontu. W tym pęknięciu widać blask innego świata i ci co zdychali, ci co umierali myśleli, że idą właśnie tam. Spadł śnieg i wciąż nie mogę skończyć tego opowiadania. M o ż e pod koniec zimy, gdy wzrok zaczyna ślepnąć z nudy i pragnie jakiejś barwy która nie byłaby bielą. W końcu pisanie w pewnym stopniu polega na zaspokojeniu tęsknoty za czymś czego brak. Najlepsze książki próbują opisać przecież rzeczy utracone na zawsze. Ale czy tęsknota jest kategorią literacką? Przecież najmocniej tęsknotę odczuwają zwierzęta. Psy z niej zdychają a koty pokonują dziesiątki kilometrów, nawet ludzie gdy tęsknią mówią, że „usychają" z tęsknoty czyli używają terminu bliższego nawet nie zoologii ale botanice. Cóż w takim towarzystwie robi John Milton ze swoją hipertęsknotą Raju Utraconego? Zwierzęta i rośliny nie odczuwają czasu. Ich zmysły przystosowane są do rozpoznawania innych rodzajów materii - akurat tych które nie zadają śmierci, a przynajmniej nie zadają jej zawsze, nieodwołalnie i bezwarunkowo. Ich pamięć jest konkretna, obejmuje zdarzenia i uczucia ale nie obejmuje egzystencji, nie jest pamięcią końca. Właściwie z własnego punktu widzenia są nieśmiertelne. Zmysły człowieka są do niczego. Boimy się ciemności, nasze miasta i domy są coraz jaśniejsze. Więdną nam uszy, nasza muzyka jest coraz głośniejsza. O węchu lepiej nie wspominać 177 �- potrafimy rozpoznać zapach jedzenia i ulubionego alkoholu a nasze kobiety muszą używać perfum których wyrafinowanie jest wprost proporcjonalne do ceny i w zależności od stopnia uczuciowego zaangażowania jedno albo drugie przyprawia nas o zawrót głowy. Żeby mieć szanse przeżycia w tym świecie dostaliśmy albo też, jak chcą inni, wykształciliśmy sobie pamięć. Lecz dzięki temu darowi (albo osiągnięciu) staliśmy się jedynymi istotami które żyją w długim cieniu śmierci. Bo jak powiedział lis do Małego Księcia - nie ma rzeczy doskonałych. Owszem, mamy kurę, czyli inteligencję i historię, ale mamy też myśliwego, czyli pamięć końca. Zwierzęta tęsknią w sposób prosty i bezwarunkowy. Pragną powrócić do tego co było dobre. W wypadku ludzkiej tęsknoty można mieć podejrzenie, że jej istotą jest nie tyle poczucie, że kiedyś było lepiej, co uzasadniony strach, że będzie gorzej. Nic dziwnego, że cofamy się w przeszłość. Przyszłość jest opryszkiem w ciemnej ulicy i jeśli nawet wiemy, że spotkanie jest nieuniknione, wolimy odłożyć je na później. Poza utopią hibernacji i śmiesznością makrobiotyki literatura, a zwłaszcza proza, jest na razie najlepszym sposobem gry na zwłokę. Nie obiecuje wprawdzie nieśmiertelności ani zmartwychwstania ciał ale posiada ograniczoną władzę nad czasem. Jej materią jest zawsze przeszłość. Niekoniecznie w sensie tematu. Bo czy można sobie wyobrazić historię, książkę, opowiadanie, powieść napisane albo opowiedziane w morderczym czasie przyszłym? (W literaturze jedynie poezję stać na podobny zabieg, ale poezja jest sztuką heroiczną i jako jedyna chyba nie lęka się śmierci a przynajmniej ów lęk potrafi ukryć w prawdziwie męski sposób). W prozie wszystko zaczyna się od początku, od wczoraj, od przedwczoraj, albo po po prostu w innym czasie, w prozie wszystko jest powrotem i ponownym pokonywaniem odcinka opowieści i czasu. Żeby to wyrazić w sposób bardziej egoistyczny czyli bardziej zrozumiały, można powiedzieć, że proza to życie cudzym życiem czyli czysta oszczędność własnego. W tym sensie literatura (poza poezją oczywiście) jest antytezą modlitwy która zawsze skierowana jest w przyszłość bo tylko ona ma jakieś podstawy, by żywić nadzieję wpływu na to co będzie. Proza zna swoje miejsce. Jest skończenie ziemska. Ale na swój skromny sposób rzuca wyzwanie nieubłaganej linearności czasu i próbuje sprawić, żeby to co było albo być mogło stało się raz jeszcze. W odróżnieniu od modlitwy która chce przebłagać przemijanie i poezji która chce je pokonać, proza usiłuje je przechytrzyć. Być może jej naiwność jest dalekim odbiciem średniowiecznej wiary, iż człowiek przebywający w kościele nie osiąga wprawdzie nieśmiertelno­ ści ale przynajmniej trochę wolniej się starzeje. Leży śnieg, wieje z północy, opowiadanie leży od pół roku a ja niczym ambitny krytyk próbuję sformułować definicję natchnienia. Lecz wychodzi z tego jedynie nieprecyzyjna algebra czasu i języka. Z podobnym skutkiem można próbować polizać powietrze. Ale przecież tylko my wiemy jaki będzie koniec i tylko my potrafimy mówić. Konsekwencja, matka paranoi, wskazuje jasno, że w związku z powyższym powinniśmy bezustannie rozprawiać właśnie o końcu. Na szczęście język w bardzo małym stopniu jest dzieckiem konsekwencji. Bo proszę sobie wyobrazić sytuację w której wszyscy piszący mieliby do napisania jeden, i w dodatku taki sam utwór. Taka rzecz mogła by się przyśnić jedynie Borgesowi albo komuś w Ministerstwie Kultury. Ignacy Loyola powiedział, że rozmowa jest grzechem kiedy jest bezładna. Miał rację. To najskuteczniejszy grzech przeciwko fundamentalnemu porządkowi, porządkowi czasu który jest niezachwiany w swojej prostej drodze od do. Pod tą przyganą gadulstwa tkwi jednak głęboka wiedza o wolności. Bo tam gdzie rozmowa przestaje służyć utylitarnym celom edukacji, wzniosłym celom pouczenia moralnego, w miejscu gdzie przestaje służyć czemukolwiek, gdy zaczyna być czystą przyjemnością czczej gadaniny, właśnie tam zaczyna się literatura czyli próba ucieczki przed tym co nieuniknione. „Aleśmy się z a g a d a ł y " - mówią dwie panie na rogu. Wystawiły świadectwa wspólnym znajomym, zwierzyły się z chorób i marzeń i przepuściły dwa jadące według nieubłaganego rozkładu tramwaje. Albo dżentelmeni w lokalu za stołem: rozgadani, zasłuchani a na koniec wręcz tonący w żywiole mowy albo i onomatopei. Czas ich omija, opływa jak nurt rzeki opływa wyspęI dopiero „panowie, j u ż zamykamy" napowrót wtrąca ich w codzienność. Albo dwaj chłopcy. Wychodzą ze szkoły i jeden odprowadza drugiego a potem wracają pod dom pierwszego i z powrotem i raz jeszcze powtarzają trasę. Snują opowieści w których nie ma jeszcze żadnych przeczuć a ich wędrówka przypomina drogę wahadła, lego dziwnego mechaniz­ mu który odmierza odcinek czasu lecz zaraz jakby go przekreślał. W końcu chłopcy rozstają s' ' każdy wchodzi na swoje schody a w drzwiach czekają na nich matki - „Znowu, znowu spóźniłeś się na obiad". e Od tego właśnie zaczyna się literatura, od czasu zmarnowanego, od czasu który wykradliśmy bogom, losowi albo po prostu życiu pojętemu jako szereg mniej lub bardziej koniecznych czynności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dafd05266607ad2bc874a87a89813a9.pdf fb699e22418e1680a8d14415eacabf6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4927 Title A name given to the resource Pomniki - "figury" zwodniczej pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.209-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text omniki to symbole pamięci utrwalanej w rzeź­ biarskich dziełach, które były zawsze najbardziej masowo odbieraną dziedziną plastyki. Ustawia­ ne w m iejscach ogólnie dostępnych miały, podobnie jak architektura, najszerszy zasięg oddziaływania. Ta­ kie było ich przeznaczenie; dlatego jest rzeczą oczywi­ stą, że budziły największe em ocje, ponieważ nie mogły zadowolić wszystkich. Przeciwnie, często nie spełniały społecznych oczekiwań, dzieliły ludzi, prowokowały wiele dyskusji, zatargów, nieporozumień, konfliktów i urazów. Ich kształt i przesłanie zależały od walorów artystycznych, talentu twórców, „stylu” i smaku epoki, klimatu czasów, ideologii i polityki, sentymentów i do­ raźnych propagandowych celów. I od tego, jakiego du­ cha pamięci miały zatrzymać, ocalić. Bywały piękne i szpetne, upragnione i niechciane, otaczane kultem i niszczone, wyrzucane na śmietnik. Poddane nieprze­ widywalnym kolejom losu, pojawiały się i znikały, a czasem znów powracały na swoje miejsca. Rzeźba w ogóle uchodzi za sztukę „trudną”, ale - P jak pisał Konrad W inkler - „nie ma nic bardziej nie­ bezpiecznego dla skulptora, jak zamówienie na po­ mnik. Prawdziwa to zasadzka”. Jakie istotne czy wyjąt­ kowe cechy i znaczenia można przypisać pomnikom? D efinicje encyklopedyczne i podręcznikowe mówią, że jest to dzieło rzeźbiarskie często związane z architektu­ rą, wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia, najczęściej w postaci posągu, grupy figur, kolumny, obelisku, budowli, kopca lub naturalnego głazu. Takie sformułowanie nie wyczerpuje tematu. D o tego zwię­ złego opisu powinny dojść jeszcze refleksje o wielkości, ciężarze, trwałości, właściwościach tworzywa, miejscu usytuowania, osadzeniu w przestrzeni, wymownej idei, wzniosłości i wspaniałości „stylu” i przede wszystkim o m onumentalności, która z założenia jest podstawo­ wym wyróżnikiem rzeźby pomnikowej. Co stanowi 0 tym, że dzieło rzeźbiarskie spełnia ów warunek? W ie­ lu teoretyków usiłowało rozwiązać tę kwestię, której poświęcono dziesiątki rozpraw w X IX i X X wieku. Rozważano różne jej aspekty, wysuwano rozmaite, czę­ sto sprzeczne, punkty i „zasady” odnoszące się do tego pojęcia. Najbardziej pożądanymi cecham i prawdziwie monumentalnych pomników miały być: harmonia for­ my i treści, szlachetność tworzywa, jednolitość i zwię­ złość bryły, statyka (której „skulptura gwałtu zadawać nie powinna”), zarys wielkiego konturu i sylwety, syn­ tetyczna konstrukcja, frontalność, potężna „budowa” 1 ogromna skala, zmysł architektoniczny, prostota bądź patos, znamiona apoteozy, heroizacja, idealizacja lub przeciwnie - naturalność wizerunku upamiętnianej osoby, umiarkowany lub ekspresyjny ruch i gest posta­ ci, wyniesienie stojącego posągu na piedestał i nada­ nie mu „wejrzenia spokojnej godności”. Wszystkie te zalecenia zmieniały się, ewoluowały, w zależności od estetycznych kanonów epoki, dlatego część z nich brzmi dziś staroświecko. Nasuwało się też pytanie, czy lepiej stanąć „twarzą w twarz” z pomnikiem, czy wi- 209 ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Pomniki - „figury” \♦ ♦ ♦ ♦ zwodniczej pamięci D edykuję B arbarze Kowalskiej —wiernej przyjaciółce dzieć go w perspektywicznym oddaleniu, co wiązało się ze społecznym odbiorem dzieła, bardzo ważnym dla wielu rzeźbiarzy. Wszelako, bywali i tacy twórcy - jak np. Edward W ittig, który „nie myślał o m onum ental­ ności, jako sposobie oddziaływania na widza”.1 Można sądzić, że o m onumentalności rzeźby decy­ duje przede wszystkim jej „morfologia”, to jest struktu­ ra, tkanka i wewnętrzny „skład” dzieła, które zależą od wyobraźni i siły twórczej artysty. Rzeźba m onumental­ na może, ale wcale nie musi być „ogromna” w swoim kształcie fizycznym. Zdarzały się takie osobliwe zjawi­ ska, że nieduże figurki i portrety zatracały zamierzoną kameralność i nabierały pod ręką mistrza niespodzie­ wanego zakroju monumentalności - rozrastały się, wy­ piętrzały i potężniały. Przykładem takiej metamorfozy mogą być wspaniałe formistyczne głowy przyjaciół mo­ delowane przez Augusta Zamoyskiego, przepełnione jak sam mówił - „alegorią dynamiczną” opartą na mak­ symalnym skrócie i mistrzowskim opanowaniu sub­ stancji tworzywa, „siły materiału”. Taka syntetyczna budowa „organizmu” rzeźbiarskiej bryły sprawia, że nie­ które portrety (np. Antoniego Słonimskiego) i drobne akty kobiet odkuwane przez Zamoyskiego tak olbrzy­ miały, że można je było wynieść na piedestały. To tchnienie wielkości dotyczy też licznych rzeźb Xawerego Dunikowskiego. Z kolei niektóre kolosalne figury pomnikowe przechodziły odwrotną transformację podlegały wizualnej „redukcji”, z niewiadomych przy­ czyn nagle malały w oczach widzów, kurczyły się do mi­ niaturowych rozmiarów, upodabniając się do banal­ nych posążków-bibelotów przechowywanych w miesz­ kaniach jako ozdobna lub patriotyczna pamiątka. O szczególnych cechach pomników pisał Janusz Kębłowski, wymieniając w czterech punktach ich pod­ stawowe właściwości: m onumentalność, wartościowa­ nie pozytywne, intencję upamiętnienia i problem w ąt­ ków treściowych.2 W niniejszym tekście, opierając się na wybranych przykładach, opowiemy pokrótce o wiernej, zwodniczej lub poniżonej pamięci, jaka to­ warzyszyła polskim pomnikom X IX i X X wieku. Do 1918 roku władze zaborcze - poza paroma wyjątkami - nie pozwalały na wznoszenie narodowych monu­ �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI mentów na placach i ulicach, zatem pomnikowe posą­ gi lokowano w świątyniach, na cm entarzach, czasem na terenie prywatnych posesji, w ogrodach. Idea pa­ m ięci uwidoczniła się najwyraźniej w imaginacyjnych wizerunkach dawnych władców, bohaterów, wodzów, uczonych i poetów, a także ludzi zmarłych niedawno i dobrze zapamiętanych. W warszawskim kościele W i­ zytek znalazły się np. posągi Kazimierza Brodzińskiego i Tadeusza Czackiego wykonane przez Władysława Oleszczyńskiego w 1863 roku i Tomasza Oskara So ­ snowskiego w roku 1861. Swoistą odmianą pomników były rzeźby komemoratywne przeznaczone do wnętrz kościelnych. W katedrze św. Jana zbudowano okazały pomnik Stanisława Małachowskiego - męża wielkich cnót obywatelskich - zaprojektowany przez Francesca M. Laboureura w latach 1819-1923. W pierwszej po­ łowie X IX wieku rodziny zamówiły do katedry wawel­ skiej nagrobki dla swych bliskich u artystów włoskich. Stefano R icci stworzył wówczas pomnik M ichała B o­ gorii Skotnickiego, a Francesco Pozzi - figuralny sar­ kofag Stanisława Ankwicza.3 W 1904 roku postacie z tych nagrobków powołał do życia Stanisław W y­ spiański w dramacie A kropolis, m.in. Niewiastę i A m o­ ra z sarkofagu Ankwicza, Panią-Załobnicę z pomnika Skotnickiego, a także A nioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława i posąg Włodzimierza Potockiego dłuta Thorvaldsena. Owe figury zeszły z piedestałów w W ielką N oc Zmartwychwstania, gdy „stał się m o­ m ent wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością. 2. Francesco Pozzi, Pom nik nagrobny Stanisław a A n kiew icza, 1840, K atedra na W awelu, repr. wg K . M ikocka-R ach ubow a, C an ow a, jeg o krąg i Polacy, t. 2, Warszawa 2001. Już idą, Kędy, skryty za złomów filarem, grób przygasłej Ankw icza pamięci: A m or za zgaszonym ogarem u stóp słupa - w sen głazu ujęci. Przystanęli. - I rąk wzniesień czarem napierśnie zatrzęśli egidą. Kam ień naraz oto stał się żywy. [...] O Strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże; Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd te n wicher dmie? - co porywa? (O statnie wersy tego fragmentu odnoszą się do krajobrazu wyrzeźbionego na podstawie nagrobka A nkw icza.)4 1. W ładysław Oleszczyński Pom nik K azim ierza Brodzińskiego, 1863, Kościół W izytek w Warszawie, repr. wg M . I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w arszaw scy X IX w ieku, W arszawa 1995. Portret szanowanego człowieka mógł też pełnić funkcję pomniejszonego pomnika, jako skromniejszy dowód czci i pamięci. W 1854 roku Jakub Tatarkie­ wicz podjął inicjatywę realizacji czterdziestu ośmiu wizerunków zasłużonych Polaków, które „nie na za­ mówienie wykonywane były [ale] z poczucia narodo­ wego i spełniały obowiązek, z którego sztuce i krajowi wypłacić się był powinien.”5 W cześniej, między 1834 210 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI a 1836 rokiem, Tatarkiewicz stworzył jedno z n a j­ świetniejszych swych dzieł - leżące posągi Aleksandry i Stanisława Potockich w ich wilanowskim mauzo­ leum, rzeźby wielkiej piękności, o portretowo ujętych głowach, pokrewne wawelskim pomnikom królów polskich, które artysta oglądał w czasie niedawnego pobytu w Krakowie. W kraju pracowało wielu utalentowanych rzeźbia­ rzy, ale najbardziej okazałe monumenty stworzył dla Polski cudzoziemski mistrz Bertel Thorvaldsen, autor pomnika Kopernika, Włodzimierza Potockiego i księ­ cia Józefa Poniatowskiego. Kopernik nie budził więk­ szych sprzeciwów i em ocji, gdyż był w miarę neutralny, natomiast projekt konnego m onumentu Poniatow­ skiego wywołał prawdziwą burzę. Również klasyczny posąg Potockiego był często krytykowany. Ten młody pułkownik, który przeżył zaledwie 23 lata, brał udział w kampanii napoleońskiej i marzył o wielkich czynach w ojennych (zapewne pragnął zmazać hańbę z rodowe­ go nazwiska, był bowiem synem targowiczanina Szczę­ snego Potockiego). Nie doczekał się heroicznej sławy, zmarł na tyfus w 1812 roku. Zona zamówiła dlań u Thorvaldsena dedykacyjny pomnik, który w 1831 roku stanął w katedrze wawelskiej. Rzeźba przedstawia półnagiego wojownika rzymskiego, okrytego jedynie krótką tuniką odsłaniającą atletyczny tors i mocne, kształtne nogi „godne hoplity”. Zmysłowy wdzięk tego posągu ustawionego w narodowym sanktuarium u wielu współczesnych wzbudził zgorszenie. Stanisław Wodzicki odnotował we wspomnieniach, że „owa po­ gańska rzeźba nie odpowiada charakterem swoim świątyni”, a Ambroży Grabowski zganił „arcymistrzowsko rzeźbioną sztukę kararyjskiego marmuru, pozbawioną ducha, nieruchomą, niemą i jakże niesto­ sowną w katedrze”. Oburzony W incenty Pol dziwił się, że Thorvaldsen „nie uląkł się tego w sobie, że spoganił dom Boży”, a malarz-towiańczyk Józef Kossowicz n a­ zwał rzeźbę „przedmiotem boleśnie raniącym uczucia narodu”. W 1840 roku Grabowski opisał wydarzenie wiele mówiące o powszechnym odbiorze takiego dzie­ ła: do katedry weszli kiedyś wieśniacy przybyli na od­ pust; „jeden z tej gromadki poczciwców, sądząc że w kościele tylko posągi świętych znajdować się powin­ ny, rzekł o wojowniku rzymskim Thorvaldsena: widać to jakiś święty... ale nie ma portek”. I tak to „lud nasz, biorący rzeczy zwykle za to, czym są istotnie, trafnie wyrzeka nieraz sąd o nich.”6 Opinie były jednak po­ dzielone. Niektórzy uważali pomnik Potockiego za najwspanialszą rzeźbę Thorvaldsena wykonaną dla Polski. Jej uroda budziła podziw i zachwyt „miłośni­ ków” i znawców, ale pamięć o pięknym młodzieńcu, który niczym szczególnym się nie wsławił, szybko za­ tarła się i zagasła. Pozostało dzieło. Pomysł wystawienia pomnika księcia Józefa Ponia­ towskiego zrodził się w trzy miesiące po śmierci wodza; miał być wyrazem „nie utulonego żalu ludu polskiego po jego stracie”. O d stycznia 1814 roku toczyły się 211 w tej sprawie rozmowy polskich arystokratów z A lek ­ sandrem I. Upewniono go, że jest to inicjatywa osób prywatnych i w 1815 roku car wydał zezwolenie na wykonanie monumentu. W krótce jednak to przedsię­ wzięcie stało się sprawą ogólnonarodową i przeszło pod dozór społeczny. Realizację pomnika powierzono Thorvaldsenowi, który w 1818 roku podpisał w Rzy­ mie umowę, przystając - acz niechętnie - na propozy­ cje w sprawie stroju księcia (mundur i czako na gło­ wie). A le po dwóch latach mistrz zmienił zdanie; i tak konna statua miała być wzorowana na pomniku M ar­ ka Aureliusza, a strój zbliżony do szat rzymskich. Pra­ ca nad tym dziełem szła opornie; rzeźbiarz latam i zwle­ kał z ukończeniem dużego gipsowego modelu. D opie­ ro w 1829 roku wystawiono go na placu Krasińskich obok sal redutowych Teatru Narodowego (odlew brą­ zowy sporządzono w roku 1832). W Warszawie za­ wrzało. Gwałtowne polemiki i spory ogarnęły miasto, toczyły się na ulicach, w domach, urzędach, kawiar­ niach i koszarach. Ludziom wychowanym na klasycz­ nych doktrynach odpowiadał książę o portretowo u ję­ tych rysach (z wąsami i bakami), ale przedstawiony ja ­ ko rzymski rycerz jadący na rumaku idącym powolnym stępem, ubrany w pancerz z orłem i chlamidę osuwa­ jącą się na grzbiet konia, z nagimi nogami w sanda­ łach. N atom iast żołnierze księcia trwali w nieustępli­ wym sprzeciwie, oceniając projekt „podług własnego instynktu”. To oni na wystawie wyrażali swe oburzenie okrzykami: „Niepodobny! A cóż za ubranie! Czy od pławienia koni powraca? Bodaj ich diabli z tym rzymiaństwem! Co nam po tym golcu w koszuli”. Zapi­ sem owych wydarzeń była „scena artystyczna” Stan i­ sława Platera pt. Posąg bohatera opublikowana w 1840 roku, która oddawała ówczesne nastroje (zabierali w niej głos: Oficerowie księcia, Koneser i Rom antyk).7 W iadomości o tym zamieszaniu wcześnie dotar­ ły do Thorvaldsena, który odniósł się do nich z polito­ waniem i złością. Według relacji Antoniego E. Odyńca, stary mistrz nie mógł zrozumieć, że Polacy odrzuca­ li ponadczasowe klasyczne piękno i chcieli widzieć swego bohatera w zwykłym mundurze lub polowej burce, com m e un C osacco (!). „Jesteście barbarzyńcy, moi panowie! I dlatego nie lubię posyłać m oich dzieł do krajów, gdzie nie ma poczucia sztuki.”8 Dalsze dzieje pomnika miały przebieg dramatyczny. Żołnierze nie doczekali się nigdy spiżowego wizerunku swego wodza; wybuch powstania listopadowego prze­ kreślił plany odsłonięcia go przed Pałacem N am iestni­ kowskim. W czasie powstania był przechowywany na terenie posesji rejenta Ostrowskiego przy ulicy D łu ­ giej. Niebawem anulowano zezwolenie Aleksandra I i car M ikołaj I polecił wywieźć rzeźbę do Modlina; w 1840 roku, wizytując twierdzę, natknął się na kon­ nego rycerza i wydał rozkaz: „razbit’ i zapisat’ w łom”. W krótce jednak zmienił zdanie i podarował go Iwano­ wi Paskiewiczowi, który wywiózł pomnik do swej po­ siadłości w Homlu (miejsce przeznaczone dla księcia �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI Józefa zajął posąg Paskiewicza!). Dopiero w 1922 ro­ ku, na mocy postanowień traktatu ryskiego, dzieło Thorvaldsena zwrócono Polsce i w następnym roku odsłonięto na placu Saskim. Nie na długo. W 1944 ro­ ku zniszczyli je Niemcy po powstaniu warszawskim. Nowy odlew sporządzony w latach 1948-1951 według modelu zachowanego w Kopenhadze zawdzięcza W ar­ szawa Danii. Spór o ten pomnik, a zwłaszcza o wybór ubioru, przez długie lata (a może nawet do dziś?) upor­ czywie tkwił w świadomości zbiorowej jako kwestia właściwie nierozstrzygnięta - kto za mundurem, kto przeciw? Najwięcej szczęścia (a może nieszczęścia?) miał do pomników Mickiewicz, którego otaczano wyjątkowym kultem. W X IX wieku władze zezwoliły na wystawie­ nie trzech posągów poety. D la Poznania wyrzeźbił go Władysław Oleszczyński w swobodnej pozie pielgrzy­ ma, z portretowo ujętą twarzą, bowiem starał się „aby naszego wieszcza nie sfrancuzić, nie zniemczyć, ale ożywić słowiańskim tchnieniem ”. Pomnik był gotowy w 1857 roku, ale dwa lata czekał na swoje miejsce. Nie wolno było go ustawić na eksponowanej ulicy czy pla­ cu i w końcu odsłonięto na odgrodzonym parkanem cmentarzu przy kościele świętego M arcina, w obecno­ ści milczących tłumów.9 W Krakowie pomnik M ickie­ wicza stanął w 1898 roku, poprzedzony trzema kon­ kursami przebiegającymi w atmosferze polemik praso­ wych, sporów i awantur od 1882 do 1888 roku. Ów „przetarg” wygrał Teodor Rygier, ale jego monum ent został oceniony jako nieudolny, niespójny, pretensjo­ nalny, teatralnie „sztuczny”, niepotrzebnie obciążony 3. B ertel Thordvaldsen, Pomnik W łodzim ierza Potockiego, 1831, K atedra na W awelu, repr. wg folderu wystawy T horvaldsen w Polsce, Zamek Królewski w Warszawie, 4. B ertel Thordvaldsen, Pom nik ks. J ó z e fa P oniatow skiego w W arsza­ wie, 18 3 2 , stanpo 1922 r., repr. wg K. M iko cka-R ach u b ow a, C an ow a , jego krąg i Polacy, t. 2, Warszawa 2001. zagadkowymi alegorycznymi figurami. Jak pisał Kazi­ mierz Bartoszewicz, już podczas próbnego odsłonięcia, gdy „zrzucono przykrywającą go budę, naród literalnie zgłupiał. Opinia otworzyła usta i zamknąć ich nie mo­ gła. [Potem] śmieli się wszyscy - demokrata i artystokrata, stańczyk i liberał, pan i chłop, Zyd i antysemi­ ta”.10 Niemniej jednak z upływem lat wtopił się w miejski pejzaż i dziś, stojąc przy kwiatowym targu, jest nieodłącznym elementem krakowskiego rynku. Warszawski m onum ent M ickiew icza zrealizowany w stulecie jego urodzin przez Cypriana Godebskiego miał kształt i wyraz zupełnie odmienny. Wprawdzie należał do „gatunku” tak popularnych w Europie, wielkich „machin” pomnikowych - ze schodami, wy­ sokim cokołem i figurą poety upozowanego na proro­ ka z ręką złożoną na sercu - ale nacechowany był po­ wagą, spokojem, prostotą i naturalnością.11 Dlatego podobał się publiczności, która nie miała ochoty na rozwiązywanie żadnych rzeźbiarskich rebusów, lecz chciała widzieć swego wieszcza wyniesionego na „oł­ tarz Narodu”. Po pierwszej wojnie światowej, kiedy to nastąpiła erupcja ruchów awangardowych - formizmu i kon­ struktywizmu - nowa koncepcja pomników zarysowa­ ła się w twórczości Zbigniewa Pronaszki i Mieczysława Szczuki. Pronaszko stworzył prawdziwie wielkie dzieło, m onumentalną, ponaddwunastometrową figurę M ic­ kiewicza, która stała się jednym z najbardziej godnych pomników poety. Jego prowizoryczną makietę zbitą z sosnowych desek (a przeznaczoną do odlewu w be­ tonie) odsłonięto w 1924 roku w W ilnie. Posąg nie miał cokołu ani żadnych atrybutów, stał samotnie, wrośnięty w ziemię jak drzewo. Był rzeźbą wyrosłą z idei formizmu, o syntetycznych formach, uproszczo­ X 1 9 9 4 - I 1995 212 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI nych, twardych i ostro ciętych płaszczyznach z piono­ wymi uskokami drewnianych elementów. W oczach współczesnych jawił się jako widmowa postać, zjawa z uroczyska, pierwotne bóstwo litewskie srogie i demo­ niczne o nieco spazmatycznej ekstatyczności. Znawcy i zwolennicy awangardy doceniali plastyczny kunszt niepospolitej rzeźby (która nie miała odpowiednika w żadnym z krajów europejskich), ale ów kolos wywo­ łał równocześnie niemałe zamieszanie, wiele „hałasów, utyskiwań i napaści”; w obiegowym odczuciu był po­ strzegany jako upiór „przed którym baby na targ idące z jajkam i żegnają się, strachem wielkim zdjęte”.12 Ten jednorodny, wspaniały, wzniosły m onum ent nie docze­ kał się realizacji w przeznaczonym dlań materiale. Stał nad rzeką czternaście lat; jesienią 1938 roku nad W il­ nem przeszła burza i powódź zniosła W ilią szczątki po­ gruchotanej makiety pomnika. O tym, jak różne bywały koncepcje pomników, świadczą awangardowe prace Szczuki, artysty silnie związanego z ideologią lewicową, współpracującego z Komunistyczną Partią Polski. Jego rzeźby były abs­ trakcyjnymi, czasem „mechanicznymi” konstrukcjami zbudowanymi z różnych elementów, takich jak sztaby, łańcuchy, pręty, stożki i półwalce. Niektóre z nich opi­ sywano jako ruchomą „maszynkę”, której drewniane ramię podnosiło się i opadało w takt dziwacznego ryt- 6. Zbigniew Pronaszko, Pom nik A d a m a M ickiew icza w W ilnie, 1 9 2 2 -1 9 2 4 , zniszczony, repr. wg J. Starzyński, P olska d rog a do sam odzieln ości w sztuce, W arszawa 1973 mu, lub kompozycję obracającą się z „wieczną, strasz­ liwą, powolną m onotonią”.13 W latach dwudziestych Szczuka wystawił takie obiekty nazywając je projekta­ mi pomników: Wolności, Rewolucjonisty, Fiodora D osto­ jewskiego, Ludw ika Zam enhofa, K arola Liebkn echta oraz teoretyków anarchizmu M axa Stirnera i Piotra Krapotkina; jednak trudno w nich dostrzec jakiś rys pomni­ kowy. Te niewielkie konstrukcje były raczej przedmio­ tami „dedykowanymi pam ięci” różnych osób i zdarzeń. Wszystkie przepadły po wystawie w berlińskiej galerii D er Sturm w 1923 roku. W dwudziestoleciu międzywojennym Warszawa otrzymała osobliwy dar - secesyjny pomnik Chopin a.14 Jego wstępny projekt wykonał już w 1904 roku W acław Szymanowski - w 1909 wygrał konkurs, a w 1912 przygotował do odlewu w brązie model cało­ ści: pięciometrową figurę kompozytora i siedmiome­ trową wierzbę. Jednak, jak to zwykle bywało, nastąpi­ ły różne komplikacje (również natury finansowej), a w dwa lata później wybuchła wojna. Po konkurso­ wym sukcesie oceniano rzeźbę jako „projekt niesły­ chanie śmiały i prosty” pozbawiony zbędnej dekoracyj­ ności, a w postaci i twarzy Chopina podobał się „jed­ nolity wyraz zasłuchania się i nastroju”. Wszelako, kry­ tyka nie dawała za wygraną. Wskazywano na pewną 5. Cyprian Godebski, Pom nik A d a m a M ickiew icza w Warszawie, 1 8 9 8 , stan z 1 9 2 8 r., stan z 1 9 2 8 r., repr. wg. M . I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w arszaw scy X IX w ieku , Warszawa 1995 213 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI skłonność do patetyczności ruchu, która przechodzi w teatralność. Najbardziej kategoryczne sądy o pracy Szymanowskiego publikował „Goniec” i wygłaszał A n ­ toni Sygietyński. Chopin wydał mu się figurą chybio­ ną w rysunku i źle upozowaną, „tak iż nie wiadomo, na czym ona i jak siedzi?”. Pisał, że pomnikowi zbywa na poezji i artyzmie; „jest to jakaś nowela czułostkowa, [... ] godna raczej Boruty, czy innego diabła zakocha­ nego w przełamanej wierzbie, nie zaś Chopina”. Po wojnie gotowy już m onument odsłonięto w Ła­ zienkach 14 listopada 1926 roku. I znów na przemian zachwycano się i ganiono m.in. jego literacką i symbo­ liczną koncepcję, „zasady impresjonistyczne” i secesyj­ ną, malowniczą stylizację. Dawniej wyśmiewano dwie (rychło usunięte) gigantyczne żaby siedzące na krawę­ dzi sadzawki, które wraz z płaczącą wierzbą miały być elem entem „rodzimego krajobrazu” przypisanego Chopinowi; teraz złośliwie porównywano kompozycję rzeźby do kałamarza lub secesyjnej popielniczki. W maju 1940 roku okupanci zniszczyli pomnik; po wojnie odtworzono go i odsłonięto w roku 1958. Jaki jest naprawdę warszawski Chopin? N a pewno w swo­ im czasie odznaczał się koncepcją oryginalną, ponie­ waż w pom nikach rzadko wykorzystywano motyw drzewa, które tu wprowadziło bryłę rzeźby w prze­ strzeń giętkimi, płynnymi liniami ogromnej wierzbo­ wej korony. Jeśli ktoś jest miłośnikiem „nastroju”, to odnajdzie w twarzy muzyka romantyczny wyraz marzycielstwa, liryzmu, czułego „sentymentu”. Dziś ten mo­ num ent został jeszcze dodatkowo naznaczony stygmatem podwójnej pamięci: o osobie Chopina i o samym pomniku, który działa na wyobraźnię narastającą z biegiem lat s i ł ą p r z y z w y c z a j e n i a . Można go często oglądać lub widzieć na reprodukcjach. Tak się zrósł ze ścianą zieleni Łazienek i z pejzażem Warszawy, że mało kto zastanawia się, czy to świetna rzeźba, czy może pretensjonalna i mierna? Pamięć utrwaliła jakiś (Mieczysława Lubelskiego), Wolności (Jana Szczep­ kowskiego), D ow borczyka (M ichała Kamieńskiego). „Dyżurną” postacią był znowu Mickiewicz. Na począt­ ku 1925 roku powołano sąd konkursowy na pomnik poety dla W ilna (kontrowersyjne dzieło Pronaszki nie było w ogóle brane pod uwagę). W 1926 roku do ry­ walizacji przystąpili: Stanisław Szukalski, Rafał Jachimowicz, Mieczysław Lubelski; w drugim etapie (1930) projekty nadesłali: Xawery Dunikowski, A ntoni Madeyski i Henryk Kuna, którego wyróżniono pierwszą nagrodą za figurę poety-pielgrzyma. Jednak pewna niezręczność w ujęciu postaci wieszcza oraz ksenofo­ biczna nagonka na Kunę i w końcu wybuch wojny przekreśliły to przedsięwzięcie. Nieukończony odlew został zniszczony przez Niemców.16 Stanisław Lack w swojej książce Spór o pomnik. Uwagi o sztuce monumentalnej (Kraków 1906) pisał, że „dla rzeźby istnieje ten jeden moment: o b e c n y ” . Po śmierci Józefa Piłsudskiego w maju 1935 roku, w trak­ cie gorączkowej kampanii nasiliły się starania o uczcze­ nie pamięci twórcy i Naczelnika państwa. W ilno stało się znów miejscem hołdu składanego wielkiemu czło­ wiekowi. Decyzja o wzniesieniu tam pomnika Marszał­ ka zapadła 22 maja, dziesięć dni po jego zgonie. Ale i to zamierzenie nie doszło do skutku, podobnie jak projekt architektoniczno-rzeźbiarskiego kompleksu - pomnika i dzielnicy im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie.17 Nie zdołano też - mimo wielu starań - rzeźbiarsko opraco­ wać sarkofagu Marszałka, który spoczywa w prostej metalowej trumnie w krypcie katedry wawelskiej pod Wieżą Srebrnych Dzwonów. Mówiąc o monumentalnej rzeźbie dwudziestolecia międzywojennego nie sposób pominąć dzieł Edwarda W ittiga, który brał udział w licznych konkursach, przygotował wiele projektów i zrealizował kilka zna­ czących pomników: W itolda Lisa-Kuli dla Rzeszowa, W ładysław a W arneńczyka dla mauzoleum w Warnie, stereotyp i dlatego nie jesteśmy do końca pewni dzieło to czy kicz? W dwudziestoleciu międzywojennym nastąpiło niezwykłe przyspieszenie idei i realizacji artystycznych. Pracowali twórcy awangardowi i zwolennicy nowego klasycyzmu; powstawały dziesiątki projektów pomni­ ków, często związanych z architekturą, ujawniły się nowe priorytety polityczne i państwowe. W 1927 roku podjęto dawną ideę Jakuba Tatarkiewicza i rozpisano konkurs na popiersia zasłużonych Polaków; w Zachę­ cie wystawiono wówczas portrety Staszica, Lelewela, Wysockiego, Łukasińskiego, Sowińskiego, Wyspiań­ skiego i Zeromskiego. W oficjalnej rzeźbie tego czasu istotną rolę odgrywały aktualne cele „ojczyste”, które Katarzyna Kobro nazwała „dzikim rykiem sztuki «na­ skiej. Jest to jeden z najpiękniejszych pomników pol­ skich. Ustawiona na wysokim cokole potężna figura z brązu, odznaczająca się masywnie modelowaną bry­ łą, wyobraża lotnika we współczesnym, stylizowanym mundurze, opartego o śmigło samolotu. Rzeźbiarz w niezrównany sposób potrafił wyrazić jej tektonikę i ta klasycyzująca statyczność, jedność, zwięzłość kom­ pozycyjna stanowi o monum entalności dzieła, a jed­ nocześnie jest wykładnikiem jego znaczenia ideowego, duchowego. W ittig nieskazitelnie z b u d o w a ł swój syntetyczny posąg, harm onijnie „zamknął” sylwetę po­ staci, związał ją z kształtem wygiętego śmigła i skoor­ rodowej», rezygnacją ze zdobyczy plastyki współcze­ snej i likwidacją wszelkich wzlotów twórczości artystycznej”.15 Organizowano kolejne konkursy na pomni­ ki o wymowie patriotycznej, m.in. N ocy Listopadowej (A leksandra Zurakowskiego), K ościuszki i Sapera dynował jej profile z otaczającą powietrzną przestrze­ nią. Lekko wygięte płaszczyzny poddał „łagodnemu kubizowaniu”, stosując na powierzchni rzeźby dyskret­ ne „obciosania” i regularne cięcia (zgodne z ówczesną estetyką Rytmu). W odczuciu współczesnych ów lot- 214 P eow iaka i Lotnika dla Warszawy. Projekt tego ostat­ niego monumentu powstał w 1922 roku, odsłonięcie nastąpiło 11 listopada 1932 roku na placu Unii Lubel­ �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI 7. M ieczysław Szczuka, Projekt p om n ika rew olucjonisty, 1922, rekonstru kcja z 1975 r., M uzeum Sztuki w Łodzi, repr. wg A . Turowski, B u dow n iczow ie św iata, Kraków 2000. 8. W acław Szym anow ski, Pom n ik F r y d er y k a C h o p in a w W arszaw ie, 1 9 2 6 -1 9 5 8 , repr. wg H. Kotkow ska-Bareja, W acław Szym anow ski, k a ta ­ log wystawy, M uzeum Narodowe, Warszawa 1981. 9. Edward W ittig, Pom nik Poległych L otn ików w Warszawie (fragm ent), 1 9 2 2 -1 9 3 2 , repr. wg. A . O lszew ski, D zieje sztuki p o lskiej w zarysie 1 8 9 0 -1 9 8 0 , Warszawa 1988 10. M irosław M . Biskupski, P om n ik Poległym i P o m o rd ow a n y m na W schodzie, Warszawa 1995, fot. P Jam ski 215 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI łych”. Tam, obok okazałych rzeźbionych grobowców, milczą opuszczone i bezimienne mogiły. W 2002 roku otwarto w Gdańsku ekumeniczny Cmentarz N ieist­ niejących Cmentarzy, gdzie zbudowano symboliczny nagrobek-ołtarz, na którym wyryto napis: „Tym, co imion nie m ają na grobie, a tylko Bóg jedyny wie, jak kto się zowie”. Ale to już jest zupełnie inna historia. nik był „uosobieniem męskości, energii żołnierskiej i spokojnej siły ducha”. W 1943 roku hitlerowcy zde­ montowali pomnik i przeznaczyli go na złom. Po woj­ nie został zrekonstruowany przez Alfreda Jesiona na podstawie gipsowego modelu iw 1967 roku ustawiony u zbiegu ulicy Wawelskiej i alei Zwirki i Wigury. Pa­ mięć, która towarzyszyła temu dziełu, była niejedno­ znaczna i zmienna. Początkowo miał być poświęcony kapitanowi Stefanowi Bastyrowi zastrzelonemu nad Lwowem w 1920 roku, potem tym pilotom, którzy zgi­ nęli w czasie wojny polsko-bolszewickiej. A le od daw­ na, w powszechnym mniemaniu, jest to monument dedykowany wszystkim lotnikom bądź (jak wielu są­ dzi) pionierom polskiego lotnictw a - Franciszkowi Zwirce i Stanisławowi Wigurze. Każda nowa władza rozdaje karty, a zatem eliminu­ je to, co jej zagraża, jest kłopotliwe, niewygodne lub wydaje się niestosowne - niszczy więc wszelkie znaki, symbole i świadectwa pamięci poprzedników. W czasie drugiej wojny światowej poległy prawie wszystkie po­ mniki polskie. Część z nich zrekonstruowano według zachowanych szczątków, modeli i fotografii.18 Po roku 1945 namnożyło się wiele posągów i popiersi Lenina, Stalina, ideologów i wodzów rewolucji, żołnierzy A r­ mii Czerwonej i przywódców partyjnych. W pierw­ szych latach transformacji ustrojowej III Rzeczypo­ spolitej rzeźby te poszły do lamusa, niektóre sprzedano lub zniszczono, inne znalazły miejsce w magazynach pałacu w Kozłówce. Szybko zniknął wystawiony w sta­ nie wojennym pomnik Poległym w służbie i obronie Pol­ ski Ludow ej dłuta Jana Bogdana Chmielewskiego, n a­ zwany przez Andrzeja Osękę „ubeliskiem”, a przez warszawiaków grupą „utrwalaczy władzy ludowej”. W 1989 roku runął posąg Feliksa Dzierżyńskiego na placu Bankowym, wykonany przez Zbigniewa D una­ jewskiego w 1951 roku (spiker Telewizji Polskiej skwi­ tował wówczas to wydarzenie okrzykiem: „Zegnaj Fe­ liksie Edmundowiczu!”). N a tym miejscu wzniesiono w 2001 roku pomnik Słowackiego zaprojektowany przed siedemdziesięciu laty przez Edwarda W ittiga, a teraz odtworzony według ocalałego modelu. Aż do naszych dni wielu rzeźbiarzom trudno było przełamać tradycyjną dosłowność figuracji pomniko­ wej. A le pojawiły się też nowe treści i rozwiązania for­ malne. W 1995 roku powstał jeden z najlepszych po­ mników Warszawy poświęcony Poległym i Pom ordow a­ nym n a Wschodzie, autorstwa Mirosława Maksymiliana Biskupskiego; dzieło, w którym rzeźbiarz nie poddał się łatwo akceptowalnej estetyce i kanonom powierz­ chownie pięknej, „obłaskawionej” formy. Dlatego tak wstrząsający jest ów niby zwyczajny, ale zmierzający „donikąd” wycinek szyn i sunąca po nich platforma kolejowa, z której wyrasta las niezwykłych „figur” pogiętych krzyży i nagrobnych tablic innych wyznań, wyrażających symboliczne rumowisko ludzkich losów. W ielką przestrzenią pamięci, tej stale żywej, ale czasem też zaniechanej, są nekropole, „miasta umar­ Przypisy 1 O ty ch zagadnieniach pisali: A . W rońska, O m onum entalności w polskiej teorii i krytyce rzeźby dw udziestolecia m iędzyw ojennego, „Ikon oth eka”, Warszawa 1994, z. 8, s. 9 3 -1 0 6 , cytat s. 97; P Szubert, Pomniki A d a m a M ickiew icza. Zarys problem atyki, „Blok-N otes M uzeum Literatury im. A , M ickiew icza”, 1983, s. 2 1 7 -2 2 7 2 J. Kębłow ski, Pom niki Piastów Śląskich, W rocław 1971, s. 12-24 3 O pom nikach polskich X IX wieku zob. Posągi i ludzie. A ntologia tekstów o rzeźbie polskiej 1 8 1 5 -1 8 8 9 , t. 1, część 1, wybrali, opra­ cow ali i w stępem opatrzyli A . M elbechow ska-Luty i P Szubert, Warszawa 1993, s. 1 1 -1 0 7 ; M. I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w a r­ szaw scy X IX w ieku , Warszawa 1995. O rzeźbiarzach włoskich pracu jących dla Polski zob. T. Dobrowolski, R zeź ba neoklasyczn a i rom antyczn a w Polsce, W rocław 1974; K. M ikocka-R ach u bowa, C an ova, jego krąg i Polacy (około 1 7 8 0 -1 8 5 0 ), t. 1-2, W ar­ szawa 2001 4 216 S. W yspiański, A kropolis, [w:] S. W yspiański, D zieła, oprac. A. Chm iel i T. Sin ko, t. 4: D ram aty, Warszawa 1927, s. 461 5 „Gazeta Warszawska”, 1854 nr 235, s. 3 6 Posągi i ludzie, op. cit., s. 2 7 -2 8 7 S. Plater, Posąg bohatera, S cen a artystyczna, „Przyjaciel Ludu”, 1 8 3 9 -1 8 4 0 , t. 2, nr 42 , s. 3 2 9 -3 3 1 . O pom niku księcia Józefa zob. H. Kotkow ska-Bareja, Pom nik P oniatow skiego, Warszawa 1 9 7 1 ; P o sąg i ludzie, op. cit., s. 3 4 -3 8 , 163-185 8 List A . E. O d yń ca do I. Chodźki z 9 III 1 8 3 0 r., [w:] A . E. O dy­ n iec, Listy z podróży, oprac. M . Toporowski i M. Dernałowicz, Warszawa 1961, t. 2, s. 1 9 5 -1 9 7 9 10 P o sąg i ludzie, op. cit., s. 33 , 100 Cyt. za: P Szubert, Pom nik A d a m a M ickiew icza w K ra k ow ie idea i realizacja, [w:] D zieła czy kicze, pod red. E. G rabskiej i T S. Jaroszewskiego, Warszawa 1981, s. 2 20 11 J. Jarnuszkiewiczowa, Pom nik M ickiew icza, Warszawa 19 7 5 ; P Szubert, Pom niki A d a m a M ickiew icza, op. cit., s. 2 1 7 -2 2 0 , 2 3 2 ­ 2 34 12 E. M . Schum m er, W oły przed B ran d en bu rską B ra m ą , „Świat”, 1928, nr 47 , s. 1 1 -1 2 ; P Szubert, Pomniki A d a m a M ickiew icza, op. cit., s. 2 3 8 -2 4 1 13 A . Stern , G łód jedn ozn aczn ości, [w:] A . Stern , M . Berm an, S zczu ka, Warszawa 1965, s. 39, 42 14 15 H. Kotkow ska-Bareja, Pom nik C hopin a, Warszawa 1970 K. Kobro, [O dpow iedź n a an kietę rzeźby], A n k ieta rzeźby, „Głos Plastyków ”, 1937, nr 1, s. 43 16 P. Szubert, Pom nik A d a m a M ickiew icza w W ilnie, „Blok-N otes M uzeum Literatury im. A dam a M ickiew icza”, 1988, s. 205-2 2 3 17 D. Konstantynów, Pom nik J ó z e fa Piłsudskiego w W ilnie, „Biuletyn H istorii Sztuki” 1993, nr 2-3 , s. 2 2 3 -2 3 3 ; I. Grzesiuk-Olszewska, K onkurs n a pom n ik i dzielnicę im. J ó z e fa Piłsudskiego w W ar­ szaw ie, [w:] Sztu ka lat trzydziestych. M ateriały S e sji Stowarzysze­ nia Historyków Sztuki, Niedzica, IV 1988, Warszawa 1991, s. 2 0 3 -2 3 1 ; Taż sama, Św iątynia O patrzności i dzielnica Piłsud­ skiego. K onkursy w latach 1 9 2 9 -1 9 3 9 , Warszawa 1993 18 I. Grzesiuk-Olszewska, Polska rzeźba pom nikow a w latach 1945-1995, Warszawa 1995, s. 1 9 2 -1 9 7 , 2 66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6520a4ad5323bcd25fa2cace0e91626f.pdf 491827f10d0cd18ccdcdd17839d81f99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3444 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3228 Title A name given to the resource pomniki ludu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski POMNIKI LUDU W ś r ó d m o ż l i w y c h k l a s y f i k a c j i p o m n i k ó w jedna wydaje się w kontekście podjętego trująca t e m a t u s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n a , rozpa­ relacje m i ę d z y w ł a d z ą a l u d e m . P o m n i k b ę d z i e interesował nas jako zjawisko przynależne, sferze więc ideologii, związane z określoną wizją świata, p a ń s t w a , tradycji, historii. Najdawniejsze znane n a m p o m n i k i m i a ł y na celu u t r w a l e n i e i u ś w i e t n i e n i e p o t ę g i w ł a d z y , oddanie czci b o g o m i m o n a r c h o m . P r z y c z y n i a ł y się w i ę c do f o r m o w a n i a w ś w i a d o m o ś c i społecznej obrazu d z i e j ó w w i d z i a n y c h z p o z y c j i w ł a d c ó w , h i e r a r c h ó w , m o ż ­ nych i majętnych. Rzymskie arki triumfu, p o s ą g i k r ó l ó w , w o d z ó w czy n y c h czy o a k t u a l n y c h jest ś w i a d e c t w e m czasu w k t ó r y m powsta­ r z ą d k u książęcego, królewskiego, państwowego. Takie je, p r z y j ę t e g o i p u n k t u widzenia, założeń ideowych, stosunków społecznych, u k ł a d u sił. kondotierów pomniki N i e z a l e ż n i e b o w i e m od tego czy m ó w i on o wydarzeniach daw­ d a w n i e j i obecnie, skoro p o w s t a w a ł y utrwalały czy bóstw, wizję po­ pomniki powstają wbrew i n t e n c j o m s p o ł e c z e ń s t w a , by m u n a r z u c i ć obce t r e ś c i , a n a w e t A ł e t e r a ź n i e j s z o ś ć nie tylko powołuje do życia pomniki, lecz i w e r y f i k a c j e znaczenia j u ż i s t n i e j ą c y c h , s p r a w i a ż e t r o ś c i z n i e w o l i ć d e m o n s t r a c j ą s i ł y i p o g a r d y dla o p i n i i publicznej wolno n a z w a ć p o m n i k a m i — władzy. n i e g d y ś ż y w e , a nawet b u l w e r s u j ą c e , m o g ą ulec z a t a r c i u , u s t ę ­ pując miejsca nowym, niezamierzonym pierwotnie. Pomnik, k t ó r y m i a l u t w i e r d z a ć w ł a d z ę k r ó l e w s k ą staje się w ó w c z a s pa­ Skoro j e d n a k s p o ł e c z e ń s t w o , a p r z y n a j m n i e j znaczna jego c z ę ś ć , akceptuje t r e ś c i zawarte w p o m n i k u , nawet gdy powstaje m i ą t k ą n a r o d o w ą , d z i e ł e m s z t u k i , o d b i e r a n y m j u ż t y ł k o w kate­ on goriach estotycznych. T a p r z e m i a n a f u n k c j i i z n a c z e ń nie zmienia staje się w ł a s n o ś c i ą s p o ł e c z e ń s t w a , d o b r e m p u b l i c z n y m . P r z y k ł a ­ całkowicie z inicjatywy i środków oficjalnych instytucji, j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i p o w s t a n i a p o m n i k w y r a ż a o k r e ś l o n ą dem m o g ą t u b y ć zbudowane u nas po w o j n i e p o m n i k i m a r t y r o ­ i d e o l o g i ę , o k r e ś l o n y system w a r t o ś c i . logii, jak Treblinka, Majdanek, Kadogoszcz czy Oświęcim. 131 �132 I �a ż po czasy dzisiejsze. W latach z a b o r ó w m i a ł y te pomniki w y d ź w i ę k przede w s z y s t k i m p a t r i o t y c z n y , w y o s t r z o n y sytuacja, w k t ó r e j skoro n i e m o ż n a b y ł o w p r o s t m ó w i ć o sprawach na­ r o d u , p r z y c h o d z i ł o c z y n i ć to p o ś r e d n i o . Dedykacja. „ M i k o ł a j o w i Kopernikowi — wdzięczni Rodacy" nie b y ł a czczym S p o ł e c z e ń s t w o f u n d o w a ł o ze swych s k ł a d e k p o m n i k i Księcia Józefa Poniatowskiego, frazesem. Mickiewicza, Chopina, K o ś c i u s z k i . Toczono p u b l i c z n e spory o i c h f o r m ę , miejsce wzniesienia, a na.wet o s o b ę r z e ź b i a r z a . N i e m n i e j b y ł y to p o m n i k i w mniejszej czy w i ę k s z e j mierze o f i c j a l n e (że p o s ł u ż ę s i ę s f o r m u ł o w a n i e m Jarnuszkiewiczowej). „Oficjalne" 7, zachowaniem komitetów odpowiednich budowy, uzgodnione w form z Jadwigi t y m sensie, że powołania czynnikami powstałe społecznych administracji p u b l i c z n e j , zrealizowane przez wyspecjalizowane p r z e d s i ę b i o r s t w a , zaprojektowane przez profesjonalnych artystów, poddane fa­ chowej k r y t y c e a r t y s t y c z n e j . A p o m n i k i Różnicę tę można akceptuje, ludu? C z y m s i ę r ó ż n i ą od s p o ł e c z n y c h ? wyrazić w jednym zdaniu: społeczeństwo podczas g d y l u d sam wznosi swe p o m n i k i . Istotne jest w t y c h p o m n i k a c h z a r ó w n o co i dlaczego s i ę w z n o s i , j a k t e ż — jfcto t o c z y n i , w j a k i m t r y b i e ( o f i c j a l n y m czy nieoficjalnym), w j a k i e j p o s t a c i i dla k o g o . Skoro p r z y j m i e m y , iż k a ż d y p o m n i k m i e ś c i s i ę w c y k l u m y ś l e n i a o p r z e s z ł o ś c i , pierwsza i p o d s t a w o w a r ó ż n i c a pomnikami władzy a ludu ujawnia się w punkcie między widzenia. P o m n i k i l u d u p r z e d s t a w i a j ą h i s t o r i ę (ozy r z e c z y w i s t o ś ć ) z pers­ p e k t y w y ocen i o d c z u ć mas s p o ł e c z n y c h , w p r z e s z ł o ś c i c h ł o p s k i c h , współcześnie także robotniczych (choć oczywiście nie tylko). P o w s t a j ą one n i e po t o , aby f o r s o w a ć o k r e ś l o n ą w i z j ę h i s t o r i i , ale a b y o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć w y d a r z e n i o m , c z y n o m i l u d z i o m — w a ż n y m w ś w i a d o m o ś c i powszechnej, a p r z y n a j m n i e j znacznej 5 6 Oczywiście im władza bliższa jest autentycznym dążeniom s p o ł e c z e ń s t w a t y m bardziej zaciera s i ę granica m i ę d z y p o m n i k i e m władzy a społeczeństwa. P o m n i k i — co w a r t o p o d k r e ś l i ć — m o g ą t e ż w p e w n y c h sytuacjach pełnić świadomie rolę legitymizatora grupy s i ę do o d c z u ć d u ż e j postulowaną przez fundatorów r z ą d z ą c e j , w ł a ś n i e przez o d w o ł a n i e części n a r o d u . Taką sytuację mogliśmy o b s e r w o w a ć w Polsce b e z p o ś r e d n i o po wojnie, k i e d y t o w ł a d z a podjęła decyzję niezwłocznej odbudowy wielu z a b y t k ó w kultury, w t y m k o ś c i o ł ó w i z a m k ó w . Zdecydowano s i ę w ó w c z a s na rekon­ strukcję wielu zniszczonych w czasie w o j n y zabytków, mimo że i c h p i e r w o t n a w y m o w a znaczeniowa daleka b y ł a od p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń ideologicznych. I s t o t n a jednak b y ł a ich nowa symbolika., odrodzenia ze zgliszcz, n a w i ą z a n i a do t r a d y c j i p r z e s z ł o ś c i . D o ­ konało się w t y c h pomnikach przesunięcie emitowanych treści i s k o j a r z e ń . D z i ę k i i emu n p . K o l u m n a Z y g m u n t a , o n g i ś w y r a z królewskiej władzy, stalą się symbolem ciągłości życia miasta, n i e z b ę d n y m elementem jego p e j z a ż u , z a k o t w i c z o n y m w p a m i ę c i , i k o n o g r a f i i , l i t e r a t u r z e . Decyzja o d b u d o w y warszawskich p o m ­ n i k ó w (podobnie j a k S t a r ó w k i czy k o ś c i o ł ó w G d a ń s k a i W r o c ­ ł a w i a ) miała, u p r a w o m o c n i ć w o p i n i i s p o ł e c z e ń s t w a n o w ą w ł a d z ę , świadczyć o jej z w i ą z k u z na.rodom, jego k u l t u r ą , historią. B y ł to wice z p u n k t u w i d z e n i a s o c j o t e c h n i k i w ł a d z y 1 zabieg tego rodzaju co zachowa.nio s y m b o l i narodowej t o ż s a m o ś c i — h y m n u , f l a g i b i a ł o - c z e r w o n e j , w wojsku o r z e ł k a czy r o g a t y w k i . Akceptacja powszechna jest nikiem p o m n i k ó w najbardzioj s p o ł о с z n у e h. 2 istotnym wyróż­ Jest j e d n a k r ó ż n i c a ( z a u w a ż a l n a co p r a w d a t y l k o przez w s p ó ł c z e s n y c h ) m i ę d z y t y m co dane przez w ł a d z ę a t y m eo zbudowane w s p ó l n y m w y s i ł k i e m . T a k i e w ł a ś n i e s ą p o m n i k i , p o w s t a ł e zo zbiorowej w o l i s p o ł e ­ czeństwa, zbudowane ze składek publicznych, dyskutowane w prasie i r ó ż n y c h o b y w a t e l s k i c h k o m i t e t a c h . W i e l e t a k i c h p o m ­ n i k ó w p o w s t a ł o u nas p o c z y n a j ą c od s c h y ł k u u b i e g ł e g o stulecia 133 �c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . P o w s t a j ą w t e d y g d y odczuwana upamiętniania nie jest realizowana przez czynniki potrzeba oficjalne. Z tego p o w o d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , żą s ą t o p o m n i k i s p r a w i e d l i ­ tencji straconych, drzewa, zmarłych, zasłużonych. jak w innym kręgu kulturowym t y w y l u d u , g r u p s p o ł e c z n y c h czy l o k a l n y c h . lumny. Wnosiły wiejscy, chłopscy rzeźbiarze, amatorzy: r o b o t n i c y , technicy, w i ę c n i e z a w o d o w i r z e ź b i a r z e , p o w i ą z a n i z k r ę g i e m e l i t y spo­ ł e c z e ń s t w a czy i n s t y t u c j a m i w ł a d z y . W z n o s i s i ę te święte na w y ­ o b r a ź n i ę w i d z a s w ą n i e z w y k ł o ś c i ą i m o n u m e n t a l i z m e m , podobnie w o ś c i , w y p e ł n i a j ą c e l u k i w obrazie historii, w i d z i a n e j z perspek­ P o m n i k i te t w o r z y l u d , p r o j e k t u j ą je i w y k o n u j ą r z e m i e ś l n i c y Natomiast k u r h a n y , g ł a z y , anomalie p r z y r o d y d z i a ł a ł y element — o b e l i s k i , p i r a m i d y czy k o ­ n i e z w y k ł o ś c i przez swą imponującą formę i trwałość (która chociaż nam może się w y d a ć wątpliwa, w p o c z u c i u czasu z a k o r z e n i o n y m w dawnej k u l t u r z e c h ł o p s k i e j b y ł a zapewne n i e p o r ó w n y w a l n i e silniej odczuwana). pomniki W X X w i e k u , z w ł a s z c z a w jego pierwszej p o ł o w i e , wzno­ z r e g u ł y samorzutnie, poza i n s t y t u c j a m i z a j m u j ą c y m i s i ę o p i ­ szono p o m n i k i , a b y u c z c i ć w y d a r z e n i a i osoby z a s ł u ż o n e dla niowaniem, zatwierdzaniem i budowaniem p o m n i k ó w . n a r o d u , k o ś c i o ł a , m i e j s c o w o ś c i , p a r a f i i , a nawet b y u p a m i ę t n i ć w ramach obiegu k u l t u r y nieoficjalnej, niepisanej. Powstają Znamienne fakty uznane za s z c z e g ó l n i e w a ż n e przez f u n d a t o r a . P o m n i k i jest dla t y c h p o m n i k ó w operowanie f o r m ą c z y t e l n ą , jednoznacznie o symbolice religijnej — k r z y ż e , odbieraną prób p a m i ą t k ę z d a r z e ń i o s ó b s z c z e g ó l n i e z a s ł u ż o n y c h dla P a ń s t w a , plastycznych. k o ś c i o ł a , p a r a f i i , fundatora, na miejscach w a l k , k a ź n i , t a m gdzie przez widzów, b r a k wszelkich p o s z u k i w a ń o d n o w y s y m b o l i k i , szukania n o w y c h r o z w i ą z a ń i kapliczki stawiano na Przeciwnie, widoczne jest w n i c h d ą ż e n i e do p o w t a r z a n i a f o r m z n a j d o w a ł y s i ę g r o b y p o w s t a ń c ó w 1863 r . i symboli, które w świadomości odbiorców zrosły się z pojęciem wano, aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e ń p o m n i k a . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m c z y t e l n o ś c i k o n c e p c j i , roz- dowego, ofiar s t r a j k ó w i p a c y f i k a c j i d ź w i ę k u m i ę d z y t w ó r c ą a o d b i o r c ą skoro d.ochodzi do i d e n t y f i ­ W c z e ś n i e j — bo w 2 p o l . X I X w . , o b e l i s k i wznoszono k a c j i r ó l : i n i c j a t o r a , fundatora, autora, w y k o n a w c y , o d b i o r c y . na pamiątkę zniesienia 6 Obeliski dotyczących fundo­ ruchu lu­ ( w latach trzydziestych).? pańszczyzny i serwitutów. 8 także Wielkie B i o r ą c t o p o d u w a g ę m o ż e m y u z n a ć za ludowe t a k i e p o m n i k i , głazy k t ó r e wznosi l u d a b y w y r a z i ć b l i s k i e m u t r e ś c i , k t ó r y c h t w ó r c a p e ł n i ł y p o d o b n ą r o l ę do o b e l i s k ó w . U p a m i ę t n i a ł y r o c z n i c ę , f a k t jest zarazem f u n d a t o r e m i w y k o n a w c ą , c z ł o n k i e m odzyskania ъ którą się identyfikuje zbiorowości w uczuciach, m y ś l a c h i upodobaniach estetycznych. a pomnikiem ludowym. wszystkim monument, rzeźba Ten pierwszy to umieszczona na przede postumencie. 9 i t p . Zdarzało s i ę t e ż , że okrętu. Znane są również pomniki-rzeźby n a ś l a d u j ą c e stereotyp oficjalnego p o m n i k a . m i ę d z y f u n k c j o n u j ą c y m w naszej p a m i ę c i stereotypem p o m n i k a oficjalnego niepodległości budując t a k i p o m n i k w y k o r z y s t y w a n o miejscowy a t r y b u t , n p . k o t w i o ę , śrubę W t y m miejscu n a l e ż y p o w i e d z i e ć o jeszcze jednej r ó ż n i c y l u b m o n u m e n t y budowane z k a m i e n i czy b r y ł w ę g l a na cokole, 1 0 P o m n i k i ludowe m i a ł y s w y c h i n i c j a t o r ó w , b y l i n i m i m . i n . k s i ę ż a , nauczyciele, d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i , z w i ą z k o w i . M i a ł y l i d e r ó w b u d o w y . M o ż n a n a w e t w ramach t y c h p o m n i k ó w p r z e p r o w a d z i ć R z e ź b a — dodajmy — k t ó r a usamodzielniła się i wyzwoliła od k l a s y f i k a c j ę , w k t ó r e j n a j e d n y m k o ń c u z n a j d ą s i ę właśnie podstawowej 0 widocznej osobie i n i c j a t o r a ( k t ó r y p o c i ą g a symboliki kultowej. Tymczasem większość p o m n i k ó w ludu identyfikuje zdecydowana za s o b ą 1 te, grupę) się z formą krzyża bądź n a t o m i a s t na p r z e c i w l e g ł y m p o m n i k i „ a n o n i m o w e " c z y l i t a k i e , k a p l i c z k i . M o ż n a nawet p o w i e d z i e ć , że wiele z n i c h to po p r o s t u k t ó r e p o w s t a w a ł y z p o t r z e b y p o m n i k a t a k powszechnej i oczy­ o b i e k t y k u l t u opatrzone s t o s o w n ą d e d y k a c j ą . N a d b u d o w a artys­ wistej., że jeśli nawet k t o ś pierwszy j ą s f o r m u ł o w a ł , n a t y c h m i a s t t y c z n a jest w p o m n i k a c h l u d u w a r t o ś c i ą d r u g o r z ę d n ą , podczas z a t a r ł o s i ę t o w p a m i ę c i g r u p y . K t o z g ó r n i k ó w pierwszy r z u c i ł gdy m y ś l zbudowania p o m n i k a u p a m i ę t n i a j ą c e g o o f i a r y w w pomnikach oficjalnych dużym recepcji. odgrywa rolę stopniu przesądzając bardzo o jego a k t u a l n e j i istotną, przyszłej 3 katastrofy (w Czechowicach-Dziedzicach) 1 K t o pierwszy odczul p o t r z e b ę p o m n i k a p o l e g ł y c h s t o c z n i o w c ó w (w G d a ń s k u ) ? P o m n i k p o w - T a r ó ż n i c a m i ę d z y p o m n i k i e m o f i c j a l n y m i ludowym sprawia, szechnio oczekiwany m o ż e m i e ć l i d e r a b u d o w y , ale nie i n i c j a t o r a , że m y ś l ą c o p o m n i k u w kategoriach h i s t o r i i sztuki t r a c i s i ę k t ó r y rzuca p r o p o z y c j ę , na co i n n i m ó w i ą „ n o t a k , r z e c z y w i ś c i e , z p o l a w i d z e n i a p o m n i k i l u d u . W i ą ż e s i ę to ta,kże ze sposobem można by taki pomnik zbudować". u j m o w a n i a i s t o t y p o m n i k a w encyklopediach i slowHikach ter­ minologicznych sztuk plastycznych. Przytoczę typową taką W T p o m n i k a c h l u d o w y c h „ bardzo częste jest nawiązanie, a nawet i d e n t y f i k a c j a z s y m b o l i k ą , k t ó r a s i ę w y w o d z i z r e l i g i i d e f i n i c j ę : ,,P o m n i k , m o n u m e n t , dzieło r z e ź b i a r s k i e l u b arch.- 1 k u l t u z m a r ł y c h . W i ą ż e s i ę t o m . i n . z t y m , że w powszechnym - r z e ź b i a r s k i e wzniesione dla u p a m i ę t n i e n i a osoby l u b zdarzenia odczuciu b l i s k i e s ą sobie p o j ę c i a p o m n i k a i nagrobka. P r z y b l i - historycznego, n a j c z ę ś c i e j w postaci p o s ą g u l u b g r u p y r z o ź b i a r s - ż o n i u t y c h p o j ę ć s p r z y j a ł y losy n a r o d u , zabory, p o w s t a n i a , roz­ kiej, siane po c a ł y m k r a j u ż o ł n i e r s k i e m o g i ł y . także kolumny, obelisku, budowli, sztucznie w z g ó r z a (kopiec) czy naturalnego g ł a z u . ( . . . ) " usypanego 4 Jeszcze teraz w ś w i a d o m o ś c i l u d z i oba te p o j ę c i a n i e m a l - ż e W y d a j e s i ę , że d e f i n i c j ę t a k ą n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć . Przede się p o k r y w a j ą . P i s z ą c t e n tekst p r z e p r o w a d z i ł e m orientacyjną w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć i s t o t ę zjawiska j a k i m jest p o m n i k . A jest s o n d ę na c m e n t a r z u P o w ą z k o w s k i m w Warszawie. O k a z a ł o s i ę , nim w y z n a c z e n i e przestrzeni ż e 6 k a m i e n i a r z y i 15 o s ó b s p o ś r ó d 18 i n d a g o w a n y c h p r z y gro­ sie przez antropologicznym) rowy są znak, czytelne k t ó r e g o dla sakralnej trwały, i n t e n c j a danej (w sen­ t r ó j w y m i a ­ i s y m b o l i k a s p o ł e c z n o ś c i bach nazywało w potocznej m o w i e n a g r o b k i •—• p o m n i k a m i . P y t a n i o r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i p o j ę c i a m i dostrzegali je w mieiscu (w dawnej p o s t a w i e n i a ( „ N a g r o b e k s t o i t a m gdzie jest pochowanie, a p o m n i k k u l t u r z e l u d o w e j sens znaczeniowy i t r e ś ć b y ł y u t r w a l o n e w prze­ na p l a c u , na g ó r c e . . . m o ż e b y ć w s z ę d z i e " ) , w osobie f u n d a t o r a kazie p a m i ę c i o w y m ) . U j ę c i e t a k i e przesuwa akcent z m o n u m e n t u ( „ n a g r o b e k stawia r o d z i n a , a p o m n i k p a ń s t w o ... na p o m n i k rzeźbiarsko-architoktonicznego zbiera s i ę do puszek p i e n i ą d z e " ) . Cztery p y t a n e osoby z w r ó c i ł y n a wszelkie ś w i a d o m e i celowe w y d z i e l e n i e miejsca, n i e z a l e ż n i e k r z y ż , kapliczka, figura, o d tego, czy w y o d r ę b n i a czy t e ż obelisk, g ł a z , stare je drzewo lub usypany kopiec. W u w a g ę na r ó ż n i c ę w s k a l i , d z i e s i ę ć p o w i e d z i a ł o , iż p o m n i k stawia s i ę t a m , gdzie z g i n ę ł o w i e l u l u d z i , l u b n a p a m i ą t k ę w y d a r z o n i a . O c z y w i ś c i e sonda, przeprowadzona na dawnej kulturze c h ł o p s k i e j , a z w ł a s z c z a jej warstwie znanej n a m z p r z e k a z ó w p i s a n y c h i r y s u n k o w y c h , w y s t ę p o w a ł y 5 p o m n i k i - z n a k i k u l t u , a t a k ż e „ ś w i ę t e d r z e w a " , kopce, w i e l k i e ważnego cmentarzu, nio jest w o l n a o d sugestii miejsca, n i e m n i e j wskazuje emocjo­ nalnie odczuwaną bliskość obu pojęć. Każdy rzeźbiony czy wzniesiony w k s z t a ł c i e obelisku nagrobek n a z y w a s i ę p o m n i k i e m , g ł a z y n a r z u t o w e . U p a m i ę t n i a ł y miejsca k r w a w y c h b i t e w i miejsca c h o ć n i e k a ż d y p o m n i k jest n a g r o b k i e m . Oba p o j ę c i a s t r a c e ń (w 2 p o l . X I X w . ) . K a ż d y z t a k i c h p o m n i k ó w wyznacza przede w s z y s t k i m t o , że nagrobek jest p r y w a t n y , podczas g d y różni p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą , k u l t o w y , hierofaniczny k o n t e k s t , u w z n i o ś - p o m n i k — p u b l i c z n y , wzniesiony z a r ó w n o w celu u p a m i ę t n i e n i a l a j ą c y f a k t , k t ó r y chciano u c z c i ć i u p a m i ę t n i ć . T r e ś ć p r z e s ł a n i a o s ó b , j a k t e ż i d e i , miejsc, c z y n ó w i w y d a r z e ń . N a g r o b e k znajduje spotęgowana b y ł a wówczas symboliką religijną krzyża, s i ę w zasadzie na grobie, n a t o m i a s t p o m n i k nie jest figury czy k a p l i c z k i ; s t a w a ł a s i ę j a k b y wezwaniem do m o d l i t w y w i n - 134 związany z k o n k r e t n y m miejscem. M o ż e b y ć — n p . p o m n i k i w O ś w i ę c i m i u , �11.7. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , 1964г., Głowa na polu b i t w y pod Grunwaldem, w G d a ń s k u , ale nie musi, i t a k n p . p o m n i k Chopina s t a n ą ł w R i o de J a n e i r o , a s t a t u a Chrystusa, cykl korektur programów magało się g e s t ó w Martyrologia nauczania, poczucie s p r a w i e d l i w o ś c i uświęconych tradycją, pieniędzy w publicznych zbiórkach, mimo Odczuwalny powszechnie więc związek obu pojęć tłumaczyć nie n a r a s t a j ą c y c h symp­ t o m ó w gospodarczej katastrofy. Psycholog p o w i e d z i a ł b y w tym wznie­ p r z y p a d k u o reakcji c a ł y c h g r u p s p o ł e c z e ń s t w a na u p o k o r z e n i a w y d a r z e n i a i osoby w a ż n e i k r z y w d y doznane w poprzednich etapach h i s t o r i i , o z b i o r o w y m t a k l i c z n y c h w o s t a t n i c h 2 latach i n i c j a t y w sienia p o m n i k ó w u p a m i ę t n i a j ą c y c h do­ pomników. I n i c j o w a n o je, wznoszono w p o ś p i e c h u , nie ż a ł o w a n o na J a n a X X I I I we W r o c ł a w i u . może fakt a pomniejszano „ o d r e a g o w a n i u " p r z e s z ł o ś c i , ale zjawiska nie m o ż n a o g r a n i c z y ć przedtem w oficjalnych w y k ł a d n i a c h h i s t o r i i . W i d z ę ten p r o b l e m t y l k o do sfery emocjonalno-otycznoj czy p s y c h o l o g i i grup spo­ w d w ó c h aspektach: w r a ż l i w o ś c i moralnej i n a w y k ó w k u l t u r o w o - ł e c z n y c h . M i a ł o ono -estetycznych. P i e r w s z y aspekt n a z w a ł b y m t y c z n y . Jedna decyzja, jeden wzorzec d z i a ł a n i a p o c i ą g a ł p r z y w świadomości Antygony. społeczeństwa a pomijane czy k o m p l e k s e m Jest to p r z e ś w i a d c z e n i e , iż trzeba o d d a w a ć l e ż n ą cześć w y d a r z e n i o m i l u d z i o m a skoro z j a k i c h k o l w i e k z a s ł u ż o n y m dla b ą d ź p o w o d ó w p o w i n n o ś c i tej nie p e ł n i o n o — w i n n i to c z y n i ć c i , k t ó r z y p r z e ż y l i — na­ ojczyzny, do­ świadkowie swój w y r a ź n y podtekst i kontekst poli­ t y m zp, s o b ą ł a ń c u c h n a s t ę p n y c h . Decyzja wzniesienia jednego drugiego. Nie w y s t a r c z y ł zbiorczy s y m b o l — np. p o m n i k A r m i i K r a j o w e j pomnika sprzyjała podjęciu zamiaru budowy czy P o w s t a n i a Warszawskiego. Ś w i a d k o w i e — sanitariusze chcieli p o k o l e n i a . W i n n i to p r z y t y m c z y n i ć w formie uznawanej pow­ u c z c i ć sanitariuszy, k u r i e r z y — k u r i e r ó w , ż o ł n i e r z e b a t a l i o n u X — • szechnie za najbardziej p r e s t i ż o w ą i w i d o m ą — s t a w i a j ą c p o m ­ p a m i ę ć swego b a t a l i o n u . B y ł o n i k i . Nic p o m n i k ó w , lecz n a g r o b k ó w . wystarczyła satysfakcja w postaci słowa pisanego, to m y ś l e n i e j u ż nie kategorią 135 �I I . 8. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , r z e ź b y z c y k l u Martyrologia Aspekt d r u g i , to p y t a n i e o f o r m u ł ę p o m n i k a . Ł a t w o zauwa­ Wyeliminowanie znaków w i ą ż ą c y c h się z kultem, a zwłaszcza ż y ć , że podobnie j a k dawniejszo p o m n i k i l u d u , t a k ż e i te, p o w s t a ł o k r z y ż a s p o w o d o w a ł o , że jego p o j a w i e n i e s i ę z a c z ę ł o m i e ć o k r e ś l o n y czy inspirowano w okresie p o - s i e r p n i o w y m , o d w o ł u j ą się i to kontekst treściowy w r ę c z manifestacyjnie do s y m b o l i k i r e l i g i j n e j . S ą d z ę , że dzieje oficjalnym. się t a k z a r ó w n o ze w z g l ę d u na zakorzenione? w naszej k u l t u r z e s y m b o l i k i religijnej w okresie s t r a j k u s t o c z n i o w c ó w i we wszyst­ poczucie z w i ą z k u m i ę d z y sferą k u l t u i p o m n i k a , j a k też i na s k u t e k k i c h p ó ź n i e j s z y c h manifestacjach o charakterze p a t r i o t y c z n y m reakcji przeciw p r o g r a m o w e m u — w okresie p o w o j e n n y m — i „ s o l i d a r n o ś c i o w y m " . K r z y ż stal się wówczas symbolem odnowy, u s u w a n i u wszelkiej s y m b o l i k i religijnej z p o m n i k ó w i oficjalnych nawet dla l u d z i , k t ó r z y w innej s y t u a c j i h i s t o r y c z n e j i p o l i t y c z n e j manifestacji. Wznoszone w ó w c z a s p o m n i k i b y ł y w ostatecznej wcale b y nie chcieli i d e n t y f i k o w a ć s i ę z k o ś c i o ł e m i p o s ł u g i w a ć insta,ncji zatwierdzane przez w ł a d z ę . P o n i e w a ż z a ś d ą ż o n o do se­ symbolami wiary. kularyzacji ż y c i a publicznego, starano się, aby s y m b o l i k a r e l i ­ swój n y c h i na teren w y z n a n i o w y c h cmentarzy. Ne.wet k r z y ż p r ó b o w a ­ kultowych no z a s t ą p i ć elementem k r z y ż o - p o d o b n y m M a t k i Boskiej, gdzie towarzysząc krąg działaniom nie­ demonstracyjno o d w o ł y w a n i e s i ę Symbole to, w ł ą c z o n o w p o l i t y c z n y gijna z o s t a ł a z niego u s u n i ę t a , z e p c h n i ę t a do s a n k t u a r i ó w kościel­ w sytuacjach, i uczuciowy, S t ą d też tak znaczeniowy, s t a j ą c się kontekst, wyrazem do rozszerzyły t r e ś c i nie tylko i estetycznych, ale i p a t r i o t y c z n y c h . K r z y ż , obraz msza ś w i ę t a , masowo k o m u n i e w i e r n y c h — to t r a d y c y j n i e s i ę p o j a w i a ł . T a k n p . w Warszawie, na P o w ą z k a c h - nie t y l k o ś w i a d e c t w o p o b o ż n o ś c i , lecz i tego m o d e l u p o l s k o ś c i , W o j s k o w y e h , dekoracja ś c i e n n a D o m u k t ó r y sięga, do powszechnie u z n a w a n y c h t r a d y c j i różnego na rodzaju elementy pionowe m y ś l znak k r z y ż a . R ó w n i e ż rozstrzelanych przez o k u p a j i t a na Pogrzebowego i poziomo, zawiera przywołujące grobach ż o ł n i e r z y umieszczono z n a k i i ludzi przeciwstawiając się przemilczaniu wypaczeniom ideologii. Zresztą, całych narodowych, obszarów historii, jak o t y m ś w i a d c z y historia, krzyżo-po- w a l k a z k o ś c i o ł e m — czy to w okresie germanizacji W i e l k o p o l s k i , dobne, ale w swej z e w n ę t r z n e j w a r s t w i e asocjacyjnej o d w o ł u j ą c e czy w l a t a c h o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j — t y l k o p o t ę g o w a ł o p a t r i o ­ s i ę do w y o b r a ż e n i a r ę k o j e ś c i wbitego w z i e m i ę miecza. N a t o m i a s t tyczny kontekst symboliki n a s t a w i a n y c h w c a ł y m k r a j u p o m n i k a c h m ę c z e ń s t w a widnieje się w ó w c z a s w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ze wizerunek K r z y ż a patriotycznych, V i r t u t i M i l i t a r i . A w i ę c k r z y ż , ale w domyśle, przesłonięty inną, patriotyczną 136 symboliką. jakby Kościół — religijnej. z obroną Znaki kultu utożsamiły znakami tradycji najwyższych wartości moralnych i narodowych. Dlatego też n a s t ą p i ł o , tak szoku ące ; �w i e l u zagranicznych o b s e r w a t o r ó w , o d w o ł y w a n i e się do religii w czasie s t r a j k u w stoczni czy niezwykła, reakcja s p o ł e c z e ń s t w a na (akie w y d a r z e n i a , j a k p r z y j a z d do k r a j u Papieża,, zamach na jego ż y c i e , ś m i e r ć Prymasa. Mogło to d z i w i ć — stwierdza Janusz T a z b i r — nawet ,,(•..) z n a w c ó w h i s t o r i i I I Rzeczypospo­ litej, świadomych robotnicze. (...) laicyzacji jaka objęła, w ó w c z a s Trzeba p o w i e d z i e ć otwarcie, środowiska lata powojenne p r z y n i o s ł y u nas w y r a ź n o zahamowanie lub na%vet cofnięcie s i ę p r o c e s ó w laicyzacji. W s y t u a c j i , gdy w p e w n y c h okresach ambona była j e d y n ą t r y b u n ą niezawisłej wypowiedzi, a Kościół wystę­ p o w a ł W" r o l i g ł ó w n e g o s t r a ż n i k a n a r o d o w y c h t r a d y c j i znaczenie tej i n s t y t u c j i nie m o g ł o m a l e ć , lecz przeciwnie — w z r a s t a ł o . " N a s t ą p i ł o p r z y t y m rozszerzenie t r e ś c i , z k t ó r y m i 1 1 kojarzą z koroną bliski pamięci żołnierzy Września i A r m i i Zastanawiając się nad faktem występowania Krajowoj. po zjawiska p o m n i k ó w l u d u a t a k ż e p r o f u z j i i n i c j a t y w wych w ostatnich 2 l a t a c h 1 2 m o ż n a w s k a z a ć na wojnie pomniko­ kilka towa­ r z y s z ą c y c h t e m u olcoliez-iości. Są to przode w s z y s t k i m : — w r a ż l i w o ś ć „ h i s t o r y c z n a " sporej części s p o ł e c z e ń s t w a . P a m i ę ć w o j n y , znaczenie j a k i e s i ę p r z y w i ą z u j e do t r a d y c j i wych, narodo­ niepodległościowych; — ż y w o t n o ś ć p o s t a w r o m a n t y c z n y c h i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i ­ gencji j a k i r o b o t n i k ó w ; — głęboko rozbudzona 1 3 potrzeba sprawiedliwości, wywołana m . i n . przez l i a i l a oraz idee s o c j a l i z m u ; się z n a k i k u l t u . StrJy s i ę one w a r t o ś c i ą d o d a n ą , d z i ę k i której — znaczenie s y m b o l i p a t r i o t y c z n y c h , wyniesione z okresu roz­ symbole narodowo u z y s k a ł y i d e o l o g i c z n ą k o n k r e t y z a c j ę . Barwy b i o r ó w oraz h i t l e r o w s k i e j o k u p a c j i , ich rola w u m a c n i a n i u narodowe, h y m n , ideowym orzeł bie,ły f u n k c j o n u j ą i e m o c j o n a l n y m w t e d y , gdy w innym występują kontekście „oficjalnie", w i n n y m zaś w ó w c z a s , g d y towarzyszy i m znak k r z y ż a , obraz ś w i ę t y czy p o r t r e t P a p i e ż a . O k r e ś l a j ą k r ą g o d n i e s i e ń i tradycje historyczne. Flagi narodowe przy Grobach Wielkanocnych tożsamości narodu; — wyczulenie na manipulacje przemilczanie w a ż n y c h symbolami patriotycznymi, obszarów dziejów, znanych jeszcze z autopsji znacznej c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a ; — p r z e j m o w a n i e w procesie awansu k u l t u r o w e g o (po 1945 r.) w kościele z n a c z ą co innego n i ż wieszane na, domach w d n i a c h przez c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a uprzednio ś w i a t p a ń s t w o w y c h . To same f l a g i zawieszane w czasie s t r a j k u typowych na W y b r z e ż u b y ł y w y r a z e m p r o t e s t u , w a l k i o g o d n o ś ć i spra­ robotnicze kolekcje dziel s z t u k i i c h ł o p s k i e m u z e a wiedliwość. W późniejszym interesujące -oinocjonalnym argumentem propagandy, u ż y w a n y m okresie s t a ł y s i ę w r ę c z wizualnozarówno przez w ł a d z ę j a k i jej adwersarzy. P o d o b n i e h y m n n a r o d o w y m a i n n y k r ą g asocjacji w czasie o f i c j a l n y c h u r o c z y s t o ś c i a i n n y gdy m u t o w a r z y s z y „ M i ę d z y n a r o d ó w k a " ozy choral „ B o ż e , coś P o l s k ę " . D o i n n y c h t r a d y c j i o d w o ł u j e s i ę orzeł z k o r o n ą i bez n i e j , nic tedy dziwnego, że w czasie r e w i n d y k a c j i t r a d y c j i p a t r i o ­ t y c z n y c h , p o m i j a n y c h c z ę s t o w p r z e s z ł o ś c i , poja,wia się orzeł d ł a w a r s t w o ś w i e c o n y c h . W y r a z e m togo są m . i n . nas nieoficjalne p o m n i k i oraz ich 14 a tp,kże namiastki; — t r a k t o w a n i e p o m n i k ó w jako w y r a z u s p r a w i e d l i w o ś c i oddanej f a k t o m i l u d z i o m z a s ł u ż o n y m dla O j c z y z n y , jako n a r o d o w y c h nagrobków. W przeciwieństwie do tych postaw i o c z e k i w a ń władze t r a k t o w a ł y p o m n i k i jako i n s t r u m e n t w y c h o w a n i a ideologicznego, a co za t y m idzie p o d p o r z ą d k o w y w a ł y je a k t u a l n y m z a ł o ż e n i o m politycznym. P o m n i k i m i a ł y w y z n a c z a ć system w a r t o ś c i , obraz I I . 9. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , figura z c y k l u Martyrologia 137 �IJ. 10. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , Droga h i s t o r i i — sugerowany s p o ł e c z e ń s t w u . N i e s t e t y b y ł on często krzyżowa, K o d e ń , ok. 1965 r. postacie, k t ó r e r z e ź b i a r z u z n a ł za s z c z e g ó l n i e w a ż n e : p i a s t o w s k i r ó ż n y o d d o ś w i a d c z e ń l u d z i , od i c h p r z e ż y ć oraz i d e a ł ó w . M o ż n a „woj", p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o b y p o m n i k ó w l u d u , g d y b y nie n a s t ę p o ­ m y k . " W o j b o w i e m w y w a l c z y ! granice dawnej P o l s k i , z a k o n n i k w a ł o o d r y w a n i e s i ę w ł a d z y od s p o ł e c z e ń s t w a , g i ł y b y nie n a r o s ł o szerzył w i a r ę , ż o ł n i e r z e radzieccy w y z w o l i l i k r a j spod o k u p a c j i , poczucie k r z y w d y a na wyrządzonej pamięci ludzi, którzy walczyli i g i n ę l i za s w ó j k r a j na w s z y s t k i c h f r o n t a c h ś w i a t a , w Wojsku P o l s k i m na Zachodzie, w A r m i i K r a j o w e j czy w Szarych Szere­ gach. Jak w a ż n e b y ł y t o s p r a w y ś w i a d c z y f a k t , że gdy s p o ł e c z e ń s t w o m o g ł o w y s u n ą ć swoje p o s t u l a t y — tylko znalazł z a k o n n i k , ż o ł n i e r z A r m i i Czerwonej i K a z i m i e r z elementarzu i p i ś m i e P r o m y k a c h ł o p i u c z y l i s i ę i miłować Pro­ czytać kraj. J e d n a k p r o g r a m i d e o w y p o m n i k a n i e z y s k a ł uznania miejsco­ w y c h n o t a b l i . „ S e k r e t a r z nie m ó g ł p r z y j e c h a ć na o t w a r c i e — się m ó w i ł K a m i ń s k i — bo to jest o chrzcie P o l s k i , bo jest zakon­ w ś r ó d n i c h dezyderat b u d o w y p o m n i k ó w , p r z e d t e m zakazanych. n i k (.-•), a k s i ą d z tego nie c h c i a ł p o ś w i ę c i ć , bo z tej s t r o n y , z czer­ N i m to jednak n a s t ą p i ł o , p o m n i k i ludu m o g ł y się p o j a w i a ć t y l k o w o n y m i g w i a z d a m i na h e ł m a c h to s ą ż o ł n i e r z e radzieccy, k t ó r z y sporadycznie, p o k ą t n i e a c z ę s t o e g z y s t o w a ć j e d y n i e w postaci p r z y s z l i do Oraczewa w czterdziestym p i ą t y m n a m i a s t e k . U p a m i ę t n i a ł y one l u d z i , miejsca i zdarzenia, pole­ m i z o w a ł y z oficjalną w y k ł a d n i ą historii. Idea tradycji. Jednym z przykładów takiej polemiki był spór o Millenium ważne kapliczki-pomnika Z reguły dla mieściła jednak p o m n i k i społeczności, się w roku." 1 6 ramach ludowej takie u p a m i ę t n i a ł y podczas g d y kapliczka z fakty Oraczewa w 1966 r. R o c z n i c ą o b c h o d z o n ą a k u r a t w okresie n a p i ę ć m i ę d z y b y ł a w y r a z e m p r z e m y ś l e ń i decyzji t y l k o K a m i r i s k i e g o . O f i a r o w a ł P a ń s t w e m a K o ś c i o ł e m . Propagowano j e d n o c z e ś n i e d w i e j ą w s i , p e w n y s w y c h r a c j i , podobnie j a k d a w n i e j z c a ł y m prze­ cepcje o b c h o d ó w tysiąclecia Państwa Polskiego — kon­ partyjno- konaniem krzewił w swym środowisku oświatę, uczył dziejów - p a ń s t w o w ą i k o ś c i e l n ą . Wersja oficjalna o d r y w a ł a w y d a r z e n i a o j c z y s t y c h , z a c h ę c a ł do nowoczesnych m e t o d agrotechnicznych. historyczne od f a k t u P o p e ł n i ł jednak b ł ą d , s p o t y k a n y u d z i a ł a c z y n a w y k ł y c h „ n i e ś ć Wersja k o ś c i e l n a przyjęcia właśnie ten przez P o l s k ę fakt chrześcijaństwa. akcentowała, podkreślając w l u d kaganek o ś w i a t y " — nie d o c e n i ł ś r o d o w i s k a . Ono z a ś nic dniu a p r o b o w a ł o p o m n i k a . W i e ś , o ile w ogóle a n g a ż o w a ł a s i ę w ob­ c e n t r a l n y c h u r o c z y s t o ś c i , w G n i e ź n i e , d o s z ł o nawet do s y t u a c j i chody t y s i ą c l e c i a , w i d z i a ł a je w aspekcie p r z y j ę c i a przez P o l s k ę wręcz humorystycznej. Na miasto w y r u s z y ł y dwa pochody — c h r z e ś c i j a ń s t w a , dlatego też nie a k c e p t o w a ł a h i s t o r i o z o f i i przed­ p a ń s t w o w y i k o ś c i e l n y . W k o ń c u z e t k n ę ł y s i ę ze s o b ą , s p l ą t a ł y , stawionej na ś c i a n a c h k a p l i c z k i . N i e m o g ł a t e ż z n a l e ź ć uznania t a k że n i k t j u ż nie w i e d z i a ł z k i m idzie i p o d h a s ł e m jakiego forma plastyczna d z i e ł a , p r y m i t y w n a r z e ź b a z drewna, niepo­ tysiącletnią tradycję katolicyzmu w naszym kraju. W M i l l e n i u m . W t y c h w ł a ś n i e m i e s i ą c a c h w w i e l u parafiach wznie­ radne r y s u n k i p o s t a c i . W y d a w a ł y s i ę anachroniczne w oczach siono l u d z i , dla k t ó r y c h p i ę k n e b y ł y f i g u r k i z porcelany czy kilkumetrowe krzyże upamiętniające rocznicę Chrztu gipsu, Mieszka i D ą b r ó w k i , p o c z ą t e k c h r z e ś c i j a ń s k i e j P o l s k i . R o c z n i c ę sentymentalne o b r a z k i dewocyjne. P o m n i k w Oraczcwie n a l e ż y tę więc t r a k t o w a ć jako fakt postanowił uczcić również Ignacy K a m i ń s k i z Oraczewa, chłop r o z m i ł o w a n y w historii Polski i ziemi łęczyckiej, poseł społecznej. Pod wyjątkowy, pozbawiony akceptacji t y m w z g l ę d e m m o ż n a go p r z y r ó w n a ć do prac na pierwszy sejm I I Rzeczypospolitej, o d k i l k u już l a t z a j m u j ą c y a m a t o r ó w , w-yizolowanych ze ś r o d o w i s k a , t w o r z ą c y c h z i n s p i r a c j i s i ę r z e ź b i e n i e m . P o d j ą ł d e c y z j ę zbudowania, w ł a s n e g o p o m n i k a j a k i e j ś i n s t y t u c j i czy osoby, b ą d ź z w ł a s n e j p o t r z e b y . R ó ż n i go k u czci M i l l e n i u m . Uprzedzono go, że n i a ina p r a w a tego r o b i ć , t y l k o jedno — k r ą g k u l t u r y , z k t ó r e j w y w o d z i s i ę a u t o r . K a ­ ż e t o co p o s t a w i zostanie zniszczone, a on sam miński reprezentował stanie przed k o l e g i u m . K a m i ń s k i j e d n a k nie m y ś l a ł r e z y g n o w a ć . Skoro b r o n i o n o m u w y s t a w i ć p o m n i k na w ł a s n e j z i e m i — za­ zbudował go na wodzie. N a ś r o d k u s t a w u . I p o m n i k z o s t a ł . . . Jest to w istocie k a p l i c z k a ( i l . 2), na cokole k t ó r e j w i d n i e j ą 138 bowiem t y p w warunkach tradycyjnej kultury osobowości, s z u k a ć d e t e r m i n a n t jego t w ó r c z o ś c i , a n a l o g i i do formy samorodnych rzeźb ukształtowany c h ł o p s k i e j i w niej należy prymitywnej wiejskich. O ile j e d n a k d z i e ł o K a m i ń s k i e g o w i ą z a ć m o ż n a z t r a d y c j ą �„ s z t u k i ludowej" to już ludowość innych p o m n i k ó w , p o w s t a ł y c h w y m o r d o w a n i a całej p a r a f i i . B ł y s k a w i c z n a akcja wojsk w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u w y n i k a z respektowania zbiorowej w o l i l e ń c z y c h o c a l i ł a od z a g ł a d y m i e s z k a ń c ó w L i c h e n i a i o k o l i c y . " środowiska Jak oraz zachowania warstwy symboli kulturowych, t a k i c h j a k p o m n i k - k r z y ż , p o m n i k - k a p l i c z k a , obelisk, nagrobek, Druga l u d u p o w s t a ł y przede w s z y s t k i m po t o , u p a m i ę t n i ć w y d a r z e n i a w a ż n o dla miejscowej aby 1 7 w i d a ć narzędziem Opatrzności stały się w t y m przypadku o d d z i a ł y A r m i i Czerwonej. kopiec. Te p o m n i k i wyzwo­ grupa pomników dziękczynnych dotyczy czynu zbrojnego i m ę c z e ń s t w a n a r o d u w l a t a c h w o j n y . P o m n i k i takie m o ż n a s p o t k a ć w w i e l u m i e j s c o w o ś c i a c h , p r z e w a ż n i e na cmen­ społeczności: — ponieważ wiązały się z t r a d y c j ą n a r o d o w ą i kościelną, pomi­ tarzach wyznaniowych, choć bywają również i na placach, j a n ą l u b p o m n i e j s z a n ą przez s z k o ł y , ś r o d k i masowego prze­ w ó w c z a s j e d n a k i c h s y m b o l i k a i f o r m a poddane b y ł y ostrzejszej kazu; kontroli —• p o n i e w a ż upamiętniały ważne fakty i osoby z niedawnej instancji administracyjnych, a nawet n i s z c z e n i a . Wrześniu 1939 r. na terenie P o l s k i u p a m i ę t n i a t r e ś c i z w i ą z a n e z wydarze­ n i a m i w o j n y i m a r t y r o l o g i ą lat o k u p a c j i . P r z y j m u j ą c furikejonalno-treśeiowe można wśród nich wyróżnić kryterium pomniki: d z i ę k c z y n n e i u p a m i ę t n i a j ą c e — l u d z i , miejsca i w y d a r z e n i a . D z i ę k c z y n n e o b e j m u j ą d w a aspekty — to miało c h o d z i ł o do k o r o k t u r t r e ś c i n a p i s ó w , p r z e s u n i ę ć w inne miejsca p r z e s z ł o ś c i , zachowane w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . Zdecydowana w i ę k s z o ś ć p o m n i k ó w p o s t a w i o n y c h po podobnio j a k miejsce z p o m n i k a m i na cmentarzach k o m u n a l n y c h , gdzie do­ Pomniki łeczną, 18 wdzięczności odczuwaną nie zaspakajają tylko na istotną potrzebę skutek tradycji spo­ kulturowoj, ale i p o l i t y k i w ł a d z . Z p e r s p e k t y w y czasu m o ż n a je t r a k t o w a ć j a k o u z u p e ł n i e n i e sieci oficjalnie wznoszonych p o m n i k ó w w d z i ę c z ­ n o ś c i , w t y m i A r m i i Czerwonej, a w i ę c j a k o k o r e k t u r ę n i e z b ę d n ą wdzięczności z p u n k t u w i d z e n i a o d c z u ć n a r o d u . N a p o m n i k a c h t y c h umiesz­ B o g u i w d z i ę c z n o ś c i b o h a t e r o m , k t ó r z y oddali, swe ż y c i c o j c z y ź n i e . czano o b o k d e d y k a c j i t a k ż e e m b l e m a t y p a t r i o t y c z n e , o d w o ł u j ą c e Pierwszo m a j ą w istocie charakter w o t y w n y . Wznoszone w po­ s i ę do t r y d y c j i n a r o d o w e j . d z i ę c e za s z c z ę ś l i w e ocalenie o d w o ł u j ą s i ę , podobnie j a k w przesz­ stawiano je na cmentarzach m o g ł y s i ę z n a l e ź ć r ó w n i e ż w mias­ ł o ś c i , do b e z p o ś r e d n i c h s y m b o l i k u l t u . Są to w i ę c k r z y ż e i kaplicz­ tach. k i . F u n d a t o r a m i i c h a c z ę s t o w y k o n a w c a m i s ą ludzie p r z e ś w i a d ­ amatorzy-plastycy. czeni o t y m , że i c h ocalenie b y ł o zdarzeniom c u d o w n y m . W t e d y , gdy p o m n i k s t a w i a ł a z b i o r o w o ś ć , i n i c j a t y w a c h o d z i ł a , w z n a n y c h m i p r z y k ł a d a c h , od proboszcza. T a k np. w latach okupacji), wystawiono pomnik w Licheniu niej. jak czytamy w książeczce o tamtejszym sanktuarium: ,,W styczniu pomników ich P o m n i k i t a k i e , w ł a ś n i e dlatego, ż e byli przeważnie kamieniarze u p a m i ę t n i a j ą c y c h można lub wy­ r ó ż n i ć t a k i o , k t ó r e d o t y c z ą miejsca- (np. w a l k , a k c j i p a r t y z a n c k i c h osób bowiem Wykonawcami Wśród wy­ jeszcze w 1975 г., w 30 l a t po fakcie, k t ó r y uznano za c u d o w n y , k. Konina. Tam 2 0 19 pochodzących wydarzeń w a ż n y c h dla k r a j u z danej m i e j s c o w o ś c i lub czy parafii, zasłużonych dla P o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e miejsca w a l k l u b ś m i e r c i b o h a t e r ó w 1945 r o k u N i e m c y z g r o m a d z i l i w i e l u m ę ż c z y z n i k a z a l i w y k o p a ć kampanii wrześniowej, a zwłaszcza partyzantki A K niedaleko k o ś c i o ł a o g r o m n y c h r o z m i a r ó w m o g i ł ę . B y ł j u ż rozkaz w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i t a m , gdzie m o ż n a je b y ł o w z n i e ś ć powstały I I . 11. A n d r z e j K w i a t k o w s k i , Stopnica k . L i m a n o w e j 239 �i u c h r o n i ć od zniszczenia. S t a w i a l i je przede w s z y s t k i m ś w i a d ­ osobę. Projektantami k o w i e w y d a r z e ń , uczestnicy w a l k — aby miejsce profesjonalni j a k t e ż a m a t o r z y i t w ó r c y l u d o w i . T a k n p . w K a ­ broni. r o l i n i e , gdzie p o w s t a ł Z e s p ó l „ M a z o w s z e " Teodozjusz B u t y n i e c , boju, W uczcić określone pamięć poległych upamiętnić dowódców, d n i , Z a d u s z k i , czy towarzyszy rocznicę boju spotykają się tych pomników są zarówno rzeźbiarze b y ł y szef p r a c o w n i k r a w i e c k i e j z r e a l i z o w a ł p h a s k o r z o ź b ę - p o m n i k p r z y n i c h , z a p a l a j ą znicze, s k ł a d a j ą k w i a t y . T a k n p . j a k podaje twórcy Cezary C h l e b o w s k i : „ W r ó w n i e ż na zlecenie W j ' d z i a l u K u l t u r y W R N w P o z n a n i u p o m n i k możliwość na 1957 r. gdy t y l k o o t w o r z y ł a s i ę t a k a langiewiozowskim Wykusie, gdzie stal namiot Zespołu Tadeusza Sygietyńskiego. Butyniec wykonał R e y m o n t a w d a w n y m jego m a j ą t k u — K o ł a c z k o w i e . O s t a t n i o d o w ó d c y P o w s t a n i a Styczniowego, a po o s i e m d z i e s i ę c i u l a t a c h z a ś K o l o Z S L w Markuszowie z a i n i c j o w a ł o d o w ó d c y oddziału A K — „ P o n u r e g o " — wystawiono kapliczkę p o e t y c h ł o p s k i e g o J a n a Pocka. J a k p o d a ł „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " M a t k i Boskiej Bolesnej przepasanej w s t ę g ą V i r t u t i Militari." 2 1 ma on b y ć „ z a p r o j e k t o w a n y budowę i w y k o n a n y czynem pomnika chłopskim. T a m p o z o s t a l i p r z y ż y c i u koledzy s p o t y k a j ą s i ę co r o k u , o pół­ W t y m celu S p o ł e c z n y K o m i t e t B u d o w y P o m n i k a p r z y g o t o w u j e n o c y z 13 n a 14 czerwca, na apelu p o l e g ł y c h . k o n k u r s na jego p r o j e k t , k t ó r y zostanie r o z p i s a n y w ś r ó d t w ó r c ó w P o m n i k i t a k i e p o w s t a j ą nadal, w c i ą ż b o w i e m i s t n i e j ą emocjo­ nalne p o t r z e b y i c h wznoszenia, a o b r a c h u n k i z p r z e s z ł o ś c i ą nie są jeszcze z a k o ń c z o n o . 2 2 O ile w i ę c w poprzednich grupach nie s t a w i a się j u ż w zasadzie n o w y c h d o w o d ó w s p o ł e c z n e j w d z i ę c z ­ n o ś c i t o w tej i n a s t ę p n y c h m o ż n a się l i c z y ć z n o w y m i w a m i , z t y m , że w s p r z y j a j ą c y c h warunkach politycznych b ę d z i e j u ż p o t r z e b y i c h s k r y w a n i a czy Następną grupę stanowią inicjaty­ nie kamuflowania. pomniki upamiętniające ludowych-rzeźbiarzy. funduszów całego Równocześnie z dobrowolnych składek rozpoczęto wśród gromadzenio mieszkaiiców C z y n n i k s p o ł e c z n y o d g r y w a w o s t a t n i c l i l a t a c h coraz w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę w c a ł o k s z t a ł c i e procesu b u d o w y p o m n i k a . Jeszcze do n i e d a w n a nawet popiersia p a t r o n ó w s z k ó ł f u n d o w a ł y w ł a d z e . Coraz częściej s ł y s z y s i ę j e d n a k o i n i c j a t y w a c h ważno wsi kraju". społecznych. Tak np. uczniowski s a m o r z ą d Liceum Ogólnokształcącego im. wydarzenia w ż y c i u K r o j u , p a r a f i i , g m i n y . Są to k r z y ż e , rzadziej Tomasza Zana w P r u s z k o w i e wraz z p e d a g o g a m i i s p o ł e c z n y m k a p l i c z k i i o b e l i s k i fundowane przez parafio i budowane zazwyczaj komitetem przy kościele. P o w s t a j ą najczęściej z inspiracji władz duchownych, p o m n i k swego p a t r o n a , p r z y c z y m l i c e a l i ś c i c h c i e l i b y „ w y k o n a ć w z w i ą z k u z M i l l e n i u m , aby go w ł a s n y m i r ę k a m i — j e ż e l i z n a j d ą s i ę a r c h i t e k c i i r z e ź b i a r z e , uczcić rocznicę założenia zakonu czy S a n k t u a r i u m . D o tej g r u p y m o ż n a r ó w n i e ż z a l i c z y ć p o m n i k i budowane przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć z okazji wyzwolenia. Jeden z takich m o n u m e n t ó w z b u d o w a n y c h w okresie międzywojen­ n y m w R o z e w i u r e p r o d u k u j ę na i l . 29. wydarzenia ważno dla nich i społeczeństwa. 60-lecia szkoiy postanowił zbudować k t ó r z y w y k o n a j ą n a d a j ą c y s i ę do tego p r o j e k t " . Ale p o m n i k i — popiersia w i e l k i c h P o l a k ó w w z n o s i s i ę nie t y l k o w s z k o ł a c h czy r o d z i n n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h . P o w s t a j ą t a k ż e w prywatnych N o w y m zjawiskiem są p o m n i k i powstałe z woli r o b o t n i k ó w , upamiętniające obchodów posesjach. Prasa d o n i o s ł a niedawno o losach p o m n i k a gen. Sikorskiego, k t ó r y u s u n i ę t o przed k i l k u n a s t u l a t y z o g r ó d k a p r y w a t n e j w i l l i w Z a k o p a n e m . J e ż d ż ą c po k r a j u w i ­ P o m n i k i to p o j a w i ł y s i ę w zasadzie po s i e r p n i u 1980 r. j a k o d z i a ł e m sporo t a k i c h , m n i e j czy bardziej sprawnie w y r z e ź b i o - przejaw zbiorowej w o l i , r e a l i z u j ą c e j nj'ch p o m n i k ó w o g r ó d k o w y c h . P r z e w a ż a ł y popiersia K o ś c i u s z k i s i ę z a r ó w n o w symbolice j a k i f o r m i e p o w s t a ł e g o d z i e ł a . S ą to p o m n i k i robotnicze, a nie S ą to wszystko prace a m a t o r ó w , inspirowane j u ż nie p o m n i k a ­ dla r o b o t n i k ó w , p o m n i k i s p o ł e c z e ń s t w a , a nie dla s p o ł e c z e ń s t w a . m i , ale i c h j a r m a r c z n ą r e p l i k ą — f i g u r k a m i z gipsu ( i l . 16). N a s t ą p i ł o w n i c h z b l i ż e n i e (a n i e k i e d y w r ę c z i d e n t y f i k a c j a ) r ó l i n i c j a t o r a , f u n d a t o r a , p r o j e k t a n t a , w y k o n a w c y , o d b i o r c y i adre­ sata. 23 Z a a n g a ż o w a n i e emocjonalne z b i o r o w o ś c i i nacisk o p i n i i Domeną amatorów, z różnych środowisk społecznych, stały s i ę r z e ź b y — „ w i z y t ó w k i " z a k ł a d ó w p r a c y . Jest i c h s e t k i . Są l o k a l n e p o m n i k i , stawiane przez z a k ł a d y dla w ł a s n e j to chwały, s p o ł e c z n e j p o w o d o w a ł y , że nawet w ó w c z a s , gdy projektantom pomnika akceptowano d ł a w y r a ź n e g o zaakcentowania swojej r o l i w miasteczku, r o l i t y l k o w t e d y , k i e d y w p r o s t y i sugestywny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł o mecenasa,, d z i ę k i k t ó r e m u l u d z i e m a j ą p r a c ę , a w ł a d z e a d m i n i ­ był artysta profesjonalny dzieło jogo t r e ś c i i uczucia, j a k i e zdaniom o d b i o r c ó w p o w i n i e n w y r a ż a ć ów stracyjno p o m n i k . Z r e g u ł y , n i e z a l e ż n i e od togo, k t o jest a u t o r e m p o m y s ł u , projektują fundusze na inwestycje komunalne. P o m n i k i dostrzec m o ż n a i w anegdocie p o m n i k a i w zastosowanym ma­ n i e r o w i e . S ą t o — obok r z e ź b „ z n a k ó w g r a n i c z n y c h " jedyne t e r i a l e czy symbolice z w i ą z e k z miejscom i d o m i n u j ą c y m charak­ p r ó b y n a w i ą z a n i a do k o n w e n c j i w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y . Pozwala rzeźbiarze-ainatorzy, dekoratorzy, takie technicy, inży­ t e r e m p r a c y . T a k n p . w stoczni m o ż e to b y ć ż e l a z o i s y m b o l na to m a t e r i a ł , c z ę s t o k o n s t r u k c j e metalowe, a s z c z e g ó l n i e t r e ś ć — k o t w i c y , a w k o p a l n i w ę g i e l i skojarzenia nie t y l k o z jego w y ­ eksponowanie t w o r z y w a l u b t y p u p r o d u k c j i owego z a k ł a d u , co d o b y w a n i e m ale umożliwia i poczuciem z a g r o ż e n i a . P o m n i k postawiony przez z a ł o g ę w Czechowicach-Dziedzicach, p o ś w i ę c o n y tąpnięcia, składa się z ogromnych i w a l ą c y c h s i ę na s i e b i e . Szczególno miejsce brył węgla, ofiarom spiętrzonych przyjęcie naśladujących sztukę rozwiązań aluzyjnych, dekoracyjnych, abstrakcyjną. Coraz c z ę ś c i e j m o ż n a s p o t k a ć w o s t a t n i m okrosie lokalne 24 r z e ź b y i p o m n i k i wznoszone przez a m a t o r ó w za p r z y z w o l e n i e m w omawianej grupie mają pomniki w ł a d z a nawet w r ę c z p o w s t a ł e na i c h z a m ó w i e n i e . 2 6 Mają ono 1976. Specyfika ich w y ­ u p a m i ę t n i a ć rocznice ( n p . 30-lecie P R L ) a nawet postacie w y ­ raża się w t y m , iż: b i t n y c h P o l a k ó w . N i e trzeba w y j a ś n i a ć , że s ą to n i e m a l zawsze — p o w s t a ł y one na f a l i r e w i n d y k a c j i s p o ł e c z n y c h , z autentycz­ prace nieudolno, p r z e k r a c z a j ą c e m o ż l i w o ś c i d o m o r o s ł e g o a r t y s t y . t r a g i c z n y c h w y d a r z e ń l a t 1956, 1970, W i e l e z n i c h p o k a z y w a ł na slajdach W ł a d y s ł a w H a s i o r podczas nej w o l i r o b o t n i k ó w ; — u p a m i ę t n i a ł y miejsca w y p a d k ó w t u s z o w a n y c h , a nawet prze­ p r e l e k c j i o sztuce , , P o l s k i p o w i a t o w e j " . P o m n i k i te i r z e ź b y fundowane z byle okazji w ł a t a c h 70-tych ś w i a d c z ą nie milczanych ; tylko — p o w s t a w a ł y w toku w a l k i politycznej jako p o m n i k i protestu, 0 r o z r z u t n o ś c i ó w c z e s n y c h w ł a d z , ale i n i s k i e j k u l t u r z e plastycznej w a ż n e nie t y l k o dla p o t o m n y c h , ale przede w s z y s t k i m d e c y d e n t ó w , n i e z d o l n y c h nawet dostrzec n i e p o r a d n o ś c i w p r a c y dla w s p ó ł c z e s n y c h , o r g a n i z u j ą c e i k i e r u n k u j ą c e z b i o r o w e emocje; — cechuje je s y m b o l i k a , o d w o ł u j ą c a czuwanych skojarzeń i omocji, s i ę do powszechnie łączenie tematyki od­ patrio­ tycznej z k u l t o w ą ( p o d o b n i e j a k i w i n n y c h manifestacjach p a t r i o t y c z n y c h czy k o ś c i e l n y c h w t y m o k r e s i e ) . 25 S ą d z ę , że o d e g r a ł o w t y m r o l ę k i l k a c z y n n i k ó w : p r z e ś w i a d c z e n i e , że a r t y s t a - p l a s t y k coś w y d z i w a o z y 1 w e ź m i e d u ż o p i e n i ę d z y nie w i a d o m o za co, podczas gdy p o m ­ n i k i a m a t o r ó w są czytelne, w i a d o m o o co w n i c h c h o d z i , o p e r u j ą N a s t ę p n ą g r u p ę s t a n o w i ą p o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e pisarzy, przywódców, a m a t o r a . Dlaczego j e d n a k zwracano s i ę do n i c h a nie do r z e ź ­ b i a r z y profesjonalnych? uczonych — zbudowane w miejscach, gdzie się 27 z n a n ą s y m b o l i k ą , s t e r e o t y p a m i , a i c h a u t o r z y są t a ń s i , nie- k ł o p o t l i w i , nie p o w o ł u j ą s i ę na cennik, nie m ó w i ą o w o l n o ś c i urodzili, mieszkali łub działali. W y r a ż a j ą c hołd dodają jedno­ t w ó r c z e j , nie o d w o ł u j ą s i ę do k o m i s j i a r t y s t y c z n y c h . Poza t y m c z e ś n i e p r e s t i ż u m i e j s c o w o ś c i , b o w i e m splendor, k t ó r y otacza a m a t o r jest zawsze na miejscu, nieraz od niego w y c h o d z i p o m y s ł b o h a t e r a spada t a k ż e na m i e j s c o w o ś ć z k t ó r ą się w i ą ż e jego w y s t a w i e n i a p o m n i k a , a jost p r z e c i e ż p o ż ą d a n e „ a b y s w ó j c z c i ł Ш �swego", w y d a r z e n i a czy o s o b ę u p a m i ę t n i a ł t w ó r c a z tej samej w s p ó l n e j s p r a w y . „ N i e po to d a ł m P a n i B ó g t a l e n t , a b y m go m i e j s c o w o ś c i , g m i n y czy r e g i o n u . m a r n o w a ł t y l k o na r z e ź b i e n i e p t a k ó w dla C e p e l i i " powiedział 28 własnej S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , g d y o g l ą d a ł e m jego ceramiczne k o m p o ­ i n i c j a t y w y i za w ł a s n e p i e n i ą d z e , z w ł a s z c z a w t e d y g d y s ą w r a ż l i ­ zycje — p r o j e k t y p o m n i k ó w i o g r o m n y o ł t a r z z ł o ż o n y z b l i s k o Jednak amatorzy realizują pomniki również z w i na l u d z k ą k r z y w d ę i n i e s p r a w i e d l i w o ś ć , wzniesienie p o m n i k a 280 c z ę ś c i . N i e inaczej m y ś l a ł B u t y n i e c , t w o r z ą c p o m n i k Sy- wydaje i m s i ę absolutnie n i e z b ę d n e , nie w i d z ą z a ś n i k o g o , k t o gietyńskiego. b y go m ó g ł p o s t a w i ć . Zdarza s i ę , że c z y n i ą t o l u d z i e p o z b a w i e n i artystycznych aspiracji, przeważnie jednak podejmują myśl R z e ź b i a r z , jeśli nie jest w y o b c o w a n y ze ś r o d o w i s k a i po­ dobnie j a k ono czuje i m y ś l i , m o ż e s i ę s t a ć w y r a z i c i e l e m zbio­ zrealizowania p o m n i k a r z e ź b i a r z e przekonani o s w y m talencie. rowych Czują odczucia, nie w p e ł n i jeszcze u ś w i a d o m i o n o . s i ę w ó w c z a s z o b l i g o w a n i do w y k o r z y s t a n i a go w i m i ę oczekiwań, a nawet skonkretyzować* w swym dziele I I . 12, 13, 14. A m a t o r s k i e p r o j e k t y n a d e s ł a n e na k o n k u r s na p o m n i k B o h a t e r ó w W a r s z a w y rozpisany w 1958 r. 141 �I I . 15. Książę Józef Poniatowski, wys. 38 c m , w y k . B o l e s ł a w Suska, B u d z i s k a , w o j . siedleckie; i i . 16. jarmarczna f i g u r k a gipsowa Tadeusz N i e w i a d o m s k i , uczestnik p o w s t a n i a warsza.wskiego, Zorro, t e m u uroczysta ceremonia, msza, w o m a w i a n y m p r z y p a d k u — u w a ż a ł za s w ó j m o r a l n y o b o w i ą z e k u w i e c z n i ć m a r t y r o l o g i ę i czyn czas, miejsce i t r e ś ć r z e ź b y r ó w n i e ż j ą w i ą z a ł y ze sferą k u l t u . z b r o j n y n a r o d u . M o ż e nie o d c z u w a ł b y tej k o n i e c z n o ś c i g d y b y E m o c j o n a l n o ś ć , na co z w r ó c i ł a u w a g ę M a r i a J a n i o n p o m n i k i t a k i e p o w s t a ł y oficjalnie po w y z w o l e n i u . J e d n a k nie Także wysoka temperatura Pomnik różne przejawy tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Narodu. Ciężarówką przywiózł rzeźby jest w o g ó l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą p o w s t a w a n i a nowego f o l k l o r u . p o w s t a ł y . W y r z e ź b i ł w i ę c w 1965 r. w i e ł o f i g u r a l u ą k o m p o z y c j ę — Martyrologii 3 0 aktu wspólnego przeżycia cechuje Obserwujemy j ą z B i a ł e j Podlaskiej do W a r s z a w y , aby m o g l i jo o g l ą d a ć w ł a ś n i e w k o ś c i e l n y c h n a b o ż e ń s t w a c h , procesjach, l i t a n i a c h , p i e ś n i a c h , m i e s z k a ń c y tego m i a s t a . F i g u r y p o s t a w i ł na p l a c u obok cmen­ w o b r z ę d a c h i zwyczajach, we wszelkiego rodzaju ceremoniach. tarza W o j s k o w e g o na P o w ą z k a c h . A l e w ł a ś n i e tego d n i a z m a r ł M o ż n a o c z a w i ś c i e w t r ą c i ć w t y m miejscu, że w y s o k a t e m ­ Aleksander Zawadzki i milicja k a z a ł a m u u s n ą ć r z e ź b y z trasy peratura pogrzebu. I s t o t n i e p r z e d s t a w i a ł } ' inne u j ę c i e h i s t o r i i n i ż oficjalnie oficjalnego p o m n i k a . T a k b y ł o z w a r s z a w s k i m p r z y j ę t e , a symboliczne f i g u r y o t a c z a ł y w i e l k ą g ł o w ę u m ę c z o n e g o k r a k o w s k i m Grunwaldem, Chrystusa. Po l i c z n y c h p e r y p e t i a c h u d a ł o s i ę p o m n i k p r z e n i e ś ć n y c h przez w r o g a m o n u m e n t ó w . na teren S A R P u , do ogrodu (ił. 8) gdzie b u d z i ł d u ż e zainte­ p r z y c z y m w z b i o r o w o ś c i d u ż e j , niejednorodnej, nawet resowanie p u b l i c z n o ś c i . nięcie p o m n i k a angażuje t y l k o część społeczności. Nie ma więc Z g ł o w ą Chrystusa w i ą ż o s i ę w y d a r z e n i e , k t ó r e m i a ł o miejsce w k r ó t c e p o t e m . W a r t o o n i m p o w i e d z i e ć , b o w i e m rzuca ś w i a t ł o odsłonięciu Mickiewiczem, p o w r o t e m na swoje miejsce zniszczo­ N i e b y ł o t o jednak tego c h a r a k t e r u , co w ś r o d o w i s k a c h regułą, odsło­ zwartych, jednorodnych R ó ż n i c a w y s t ę p u j e t a k ż e w s t o s u n k u do t a k i c h cech p o m ­ n i k a j a k jego f o r m a ( n o w a t o r s t w o , u ż y t a s y m b o l i k a ) t r w a ł o ś ć B y ł wieczór, wigilia Święta Zmarłych. P a d a ł kuczliwy towarzyszyć i stabilnych. na p s y c h o l o g i c z n y mechanizm p o d j ę c i a przoz r z e ź b i a r z a d e c y z j i zrealizowania p o m n i k a . emocjonalna m o g ł a r ó w n i e ż deszcz. N i e w i a d o m s k i p r z e c h o d z i ł d r o b n y , do­ k o ł o miejsca, i o k a z a ł o ś ć . W ś w i a d o m o ś c i l u d o w e j , r e l i k t y k t ó r e j znajdujemy na jeszcze w szerokich k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h , p o m n i k t r a k t o w a n y k t ó r y m s t o i obecnie H o t e l „ F o r u m " . P o d fragmentom o c a l a ł e g o jest przede w s z y s t k i m j a k o znak miejsca a f o r m a p l a s t y c z n a m u r u , w miejscu gdzie h i t l e r o w c y rozstrzelali k i l k a d z i e s i ą t o s ó b , i symbolika potęgują l e ż a ł y w i ą z a n k i k w i a t ó w , p a l i ł y s i ę znicze. N i k t s i ę jednak nie w i ę c f o r m a w a r t o ś c i ą s a m ą w sobie, e s t e t y c z n ą , n i e jest d z i e ł e m , t y l k o jego s a k r a l n y charakter. N i e jest z a t r z y m y w a ł , n i e m o d l i ł . W t e d y z d o c y d o w a ł s i ę . M i a ł jeszcze k t ó r e m a o l ś n i ć w i d z a i ż y ć j a k b y poza n i m , w h i s t o r y c z n e j klocek d r e w n a , w i ę c w y r z e ź b i ł w c i ą g u n o c y p ó ł m e t r o w ą g ł o w ę przestrzeni. N i e jest też n i e z b ę d n ą i n f o r m a c j ą , g d y ż w s p o ł e c z ­ okupacyjnego Chrystusa, nieco t y l k o m n i e j s z ą o d tej z p o m n i k a n o ś c i n a w y k ł e j do przekazu pokoleniowego p a m i ę ć f a k t u ( i l . 7) i p o s t a w i ł p o m i ę d z y z n i c z a m i . Od razu z a c z ę l i s i ę groma­ t a k s i l n a , iż nie w y m a g a k o m e n t a r z a s ł o w n e g o czy plastycznego. dzić ludzie. N i e k t ó r z y klękali, k t o ś płakał. Zainteresowało Realna, f i z y c z n a o b e c n o ś ć p o m n i k a , k t ó r y to p a t r o l m i l i c j i . R z e ź b ę zabrano. N i e w i a d o m s k i e g o r ó w n i e ż . . . D y ­ winien jest przetrwać stulecia t a k ż e jest o wiele bardziej i s t o t n a w k u l t u r z e opartej ż u r n y oficer w K o m i s a r i a c i e nie m ó g ł p o j ą ć po co t o z r o b i ł 1 K t o na s ł o w i e p i s a n y m . D l a t e g o w ł a ś n i e o f i c j a l n y p o m n i k — skoro m u k a z a ł ? Trzeba b y ł o i n t e r w e n i o w a ć , t ł u m a c z y ć , że postawienie m i a ł u p a m i ę t n i a ć i m i ę w ł a d c y , wodza, w y b i t n e g o a r t y s t y p o m n i k a nie b y ł o ż a d n ą d e m o n s t r a c j ą , ale l o g i c z n y m d z i a ł a n i o m p o w s t a w a ł w m o ż l i w i e o d p o r n y m na d z i a ł a n i e czasu materiale — człowieka s p i ż u , bazalcie, ż e l a z i e , m a r m u r z e . N a t o m i a s t p o m n i k l u d o w y wrażliwego na c i e r p i e n i a n a r o d u , a p r z y t y m głę­ 2 boko w i e r z ą c e g o . " Poddajmy — b y ł p r z e w a ż n i e z drewna. N i e m u s i a ł go nawet z d o b i ć napis. analizie ten właśnie dostrzec d w i e i s t o t n e cechy p o m n i k ó w przykład. ludu — on To co w y r a ż a ł m i a ł a p r z e c i e ż z a c h o w a ć p a m i ę ć z b i o r o w a od­ emocjonalno n a w i a n a w przekazie p o k o l e n i o w y m . W t a k i e j s y t u a c j i z a ś w a ż n a Pozwala p o d ł o ż e d e c y z j i i c h wzniesienia, oraz w y s o k ą t e m p e r a t u r ę zbio­ była rowego p r z e ż y c i a sprzyjające utrwaleniu się wydarzenia w p a m i ę c i (wiadomo było towarzyszącą reakcji odbiorców, w momencie p o j a w i e n i a s i ę p o m n i k a . P r z e w a ż n i e 142 zwłaszcza towarzyszy przede w s z y s t k i m emocja, i n t e n s y w n e przeżycie w j a k i e j i n t e n c j i powstaje k o p i e c , k r z y ż czy k a p l i c z k a ) . treści, �J9 20 Mikołaj Kopernik, p r o j e k t y konkursowe, 1973 г . : i l . 17. Drewno w y s . 38 c m , w y k . S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Sierpc i l . 18. R z e ź b a ceram,. wys. 41 cm, w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i , O d r o w ą ż , w o j . kieleckie. K o n k u r s Wielcy Polacy ich życie i dzieła, 1974 г . : i l . 19. Pomnik Słowackiego, r z e ź b a eeram. w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i ; i l . 10. O. Kolbe, wys. 31 c m , w y k . W ł a d y s ł a w a A d r y a n o w a , K r u c h o w o , g m . Trzemeszno, w o j . bydgoskie. W r a c a m y t u do j u ż zasygnalizowanego p r o b l e m u — war­ t o ś c i estetycznych p o m n i k a , czy i d ą c dalej — jego n o w a t o r s t w a . m e n t a m i , j u ż z n a n y m i . Czy nie podobnie k s z t a ł t u j e s i ę n a p i ę c i e naszej u w a g i , naszego zainteresowania? P r o b l e m t e n trzeba w i d z i e ć w aspekcie relacji m i ę d z y t y m , co Oba e l e m e n t y : tego, co znane i tego, co nowe m o g ą t e ż t r w a ł e i „ o d w i e c z n e " a t y m , co nowe, a w i ę c w aspekcie o p o z y c j i : w y s t ę p o w a ć w r e a k c j i na p o m n i k . P o d s t a w o w y jest p r z y t y m znane — nieznane, oczekiwane — z a s k a k u j ą c e , zwyczajowe — element pierwszy. K a ż d y p o m n i k , a b y b y ł w ł a ś c i w i e o d b i e r a n y nowatorskie. J a k s i ę m a j ą te kategorie do percepcji p o m n i k ó w z a r ó w n o w w a r s t w i e semantycznej j a k i estetycznej m u s i za­ przez s p o ł e c z n o ś ć będzie w i e r a ć cechy u m o ż l i w i a j ą c e jego rozpoznanie, zrozumienie sensu prze­ jogo przekazu, i d e i , o d n i e s i e ń s y m b o l i c z n y c h . M u s i t w o r z y ć , j a k co to o k r e ś l i l i ś m y — „ p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą " , a w i ę c m i e ć te cechy, dla tych wiejską, masową? Może przydatne r o z w a ż a ń przypomnienie doświadczenia, k t ó r e prowadził psycholog amerykański Edward J. 3 1 Murray , p r a w d a na grupie d z i e c i , nie m n i e j w n i o s k i jego p o k r y w a j ą s i ę k t ó r e p o z w a l a j ą o d r ó ż n i ć go n p . o d a r c h i t e k t u r y , elementu z m o i m i obserwacjami percepcji s z t u k i przez l u d n o ś ć koracyjnego czy fenomenu p r z y r o d y . J e d n o c z e ś n i e j e d n a k , o b o k Murray u m i e ś c i ! na wyłącznie kilku stolikach zabawki. N a znane j u ż dobrze uczestnikom wiejską. pierwszym eksperymentu. Na togo co s t a n o w i e s e n c j ę jego „ p o m n i k o w o ś c i " , m o ż e m i e ć cechę własną, wyróżniającą konkretny pomnik spośród de­ on wielu o s t a t n i m — c a ł k o w i c i e nieznane. D z i e c i w y b i e r a ł y zawsze s t o l i k i n n y c h . Cecha t a jest znacznie bardziej w i d o c z n a w p o m n i k a c h p o ś r e d n i . E l e m e n t n o w o ś c i z a o s t r z a ł u w a g ę i s a t y s f a k c j ę , ale b y ł m i e j s k i c h , profesjonalnych, n i ż w p o m n i k a c h w i e j s k i c h , p r z y j m o w a n y t y l k o w t e d y dobrze, g d y w i ą z a ł s i ę z i n n y m i ele­ wych. Wynika to z a r ó w n o z r ó ż n i c w charakterze ludo­ twórczości 143 �2 1 . Dekoracja Grobu P a ń s k i e g o , K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , Warszawa, 1981 г . ; i l . 22. K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , I I . 23. G r ó b P a ń s k i , k o ś c i ó ł G a r n i z o n o w y , Warszawa 1981 r. 1977 �W ł a ś n i e dlatego w powszechnym odbiorze, z w ł a s z c z a p o m ­ ników nieoficjalnych, widoczno jest s k w a p l i w e przejmowanie g o t o w y c h , oswojonych j u ż przez w y o b r a ź n i ę w z o r ó w r o z w i ą z a ń . P o m n i k r o d z i p o m n i k , p o n i e w a ż ludzie c h c ą , ż e b y nie budził ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i . Podobnie z a c h o w u j ą się z a m a w i a j ą c na­ grobek u k a m i e n i a r z a . W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w nie ż ą d a j ą niczego nowego, c h c i e l i b y t y l k o u z y s k a ć nagrobek p o d o b n y do i n n y c h , u z n a n y c h za dobre w oczach ś r o d o w i s k a , t y l e że w m i a r ę m o ż l i w o ś c i jeszcze bardziej o k a z a ł y . Dlatego w ł a ś n i e cechy, k t ó r e k o n s t y t u u j ą p o j ę c i e p o m n i k a w kulturze wykształconej m o g ą się ujawniać w pomniku ludowym znacznie s ł a b i e j , a w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h w ogóle nie w y ­ stępować. Mamy można nazwać w ó w c z a s do namiastką, c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m , pomnika, które jogo f o r m ą za­ stępczą. Z a c z n i j m y od s y t u a c j i , w k t ó r e j forma zostaje z r e d u k o w a n a do zera, pozostaje j o d y n i e m i e j s c e p e ł n i ą c e w d a n y m okresie funkcje p o m n i k a . T a k i e miejsca, k t ó r e g o znaczenie s p o t ę g o w a n e jest f a k t e m , iż nie m ó g ł na n i m s t a n ą ć rzeczywisty p o m n i k silniej nawet a n g a ż u j e się s t a ć w uczucia i w y o b r a ź n i ę l u d z i n i ż b y przypadku konwencjonalnego to mogło monumentu. Brak, n a w e t z w y k ł e g o k r z y ż a , zrekompensowany jest w t y m p r z y p a d k u przez s p o t ę g o w a n e p r z e ż y c i e zebranych, k t ó r z y t ł u m n i e odwie­ d z a j ą t a k i e miejsca, n p . w d z i e ń Zaduszek czy rocznice p a t r i o ­ tyczne. Z a s y p a n y jest w ó w c z a s w i ą z a n k a m i k w i a t ó w , rozjarzo­ n y s e t k a m i świec i z n i c z ó w , a w ś r ó d n i c h w i d n i e j ą szkolno tarczo, z n a k i miast, papierowe c h o r ą g i e w k i . Podobnie d z i a ł a b r a k p o m ­ nika na grobie m a r s z a ł k a Rydza-Śmigłego, spirzyjający nieo­ czekiwanej m i t o l o g i z a c j i tego tragicznego i niefortunnego wodza. P r z y k ł a d ten wskazuje w y r a ź n i e na t o , że w s z c z e g ó l n y c h s y t u ­ acjach p o m n i k i e m m o ż e b y ć . . . jego manifestacyjna n i e o b e c n o ś ć . R o z p a t r z m y z k o l e i s y t u a c j ę , w k t ó r e j r e d u k c j i ulega eleI I . 24. K o s o w i sn'. M a r c i n a . Warszawa, 1981 г. I I . 25. Grób na cmentarzu wojskowym woj. tarnowskie w Szczepanowicach, udowej i profesjonalnej j a k t e ż i z odmiennego k o n t e k s t u k u l ­ r turowego i przestrzennego. W i e l e w skazuje na t o , że w m i e ś c i e przeżycie emocjonalne, związane, z p e r c e p c j ą pomnika wiąże s i ę silniej z f o r m ą p l a s t y c z n ą n i ż t o m a miejsce n a w s i , gdzie przede w s z y s t k i m w a ż n a jest w a r s t w a s y m b o l i c z n a , a dzięki t e m u i ranga jego t r e ś c i . Z w r ó ć m y t e ż u w a g ę na t o , iż w m i a s t a c h , z w ł a s z c z a d u ż y c h , k i e d y p o m n i k o d b i e r a n y jest w ś r ó d ,,szumu i n f o r m a c y j n e g o " , j a k o jeden z l i c z n y c h , p o w s t a ł y c h w r ó ż n y c h l a t a c h p o m n i k ó w efekt jogo „ i n n o ś c i " (nowatorstwa) okazuje s i ę w r ę c z konieczny, uzasadniony s y t u a c j ą p e r c o p e y j u ą . T r u d n o sobio w y o b r a z i ć m i a s t o , w k t ó r y m b y s t a ł y t y l k o podobne p o m ­ n i k i , k i l k a k o l u m n Z y g m u n t a , f i g u r a la M i c k i e w i c z , k i l k a k o n ­ nych posągów Ks. Józefa. Odrębność pomników nie tylko u ł a t w i a ich d o s t r z e ż e n i e , ale i t w o r z y u r o d ę m i a s t a . Jest w ó w c z a s w i ę k s z a szansa n a t o , iż p o m o i k o k a ż e s i ę w a r t o ś c i o w y m d z i e ł e m sztuki. N a t o m i a s t w k r ę g u k u l t u r y p o p u l a r n e j , c h ł o p s k i e j , na w s i , p o m n i k s t a n o w i przede w s z y s t k i m skonwencjonalizowany prze­ jaw funkcji sakralizująccj. Nie musi swą formą t ł u m a c z y ć k o m u l u b czemu jest p o ś w i ę c o n y , p o n i e w a ż w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h l o k a l n y c h k a ż d y o t y m wie. P a m i ę ć zbiorowa przechowuje sens i przyczyno p o w s t a n i a p o m n i k a . W a ż n e jest w i ę c p r z y wzno­ szeniu nowego p o m n i k a o d w o ł a n i e s i ę do wzoru j u ż zakorzenio­ nego w z b i o r o w e j ś w i a d o m o ś c i . P o d o b n i e j a k to w folklorze i w o g ó l e w c a ł y m m o d e l u k u l t u r y l u d o w e j , p.roees ma miejsce t w ó r c z y realizuje s i ę poprzez n i e w i e l k i e p r z e k s z t a ł c e n i a podsta­ wowego w z o r u , w a r i a e y jność r o z w i ą z a ń a nie, j a k w ś r o d o w i s k a c h e l i t y k u l t u r o w e j X X w . , przez zanegowanie f o r m j u ż i s t n i e j ą c y c h i poszukiwania nowych. Słusznie tedy konstatuje Marian Grześczak, i ż : „ l u d wcale nie d ą ż y do o d k r y w c z e j perfekcji. e l i t a r n o ś ć jest m u obca, a w i ę c i e l i t a r n o ś ć sztuki." Każda, 3 2 145 �cytowanie pomnika Poległych Stoczniowców treści, które on wyrażał ( i l . w Gdańsku do ). -i O g l ą d a n o te G r o b y w stanie podobnego s k u p i e n i a i w z r u ­ szenia, j a k i t o w a r z y s z y ł u r o c z y s t o ś c i o m o d s ł o n i ę c i a p o m n i k ó w . W scenerii G r o b ó w p o j a w i a ł y s i ę z r e s z t ą w y r a ź n e odwołania do k o n w e n c j i p o m n i k o w e j , do z w r o t ó w s y m b o l i c z n y c h znanych z r z e ź b i p l a k a t ó w , n p . r ę c e w y r a s t a j ą c e z z i e m i , r o z w a r t e czy zaciśnięte w pięść, trzymające bochen chleba, błogosławiące, w y c i ą g n i ę t e w g e ś c i e b ł a g a n i a , m o d l i t w y . P o r ó w n u j ą c znane m i w c z e ś n i e j s z e G r o b y i te z w i o s n y 1981 r. o d n o s z ę w r a ż e n i e , iż nastąpiło w nich przesunięcie akcentu —• z t y p u rozwiązań scenograficznych n a c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a p o m n i k ó w . Prawdo­ p o d o b n i e w p ł y n ę ł a n a t o w y j ą t k o w a i c h r o l a w t y m okresie. Obserwując te analogie w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na różnice m i ę d z y charakterem d z i a ł a n i a dawnego i w s p ó ł c z e s n e g o p o m n i k a . Już sam fakt rozwoju technik reprodukcyjnych sposobie o d b i o r u p o m n i k a , p r z e j ś c i u o d o g l ą d u zaważył na bezpośredniego ( k i e d y odczuwa s i ę w y j ą t k o w o ś ć p o m n i k a , k t ó r y jest t y l k o t u , w t y m m i e j s c u , na t l e k o n k r e t n e g o m i a s t a , placu) do percepcji pomnika jako „ w i z e r u n k u " , j a k o d z i e ł a artystycznego, które s i ę zna i p a m i ę t a n i e z a l e ż n i e o d tego czy s i ę go w i d z i a ł o w rze­ c z y w i s t y m otoczeniu. N i e k a ż d y s t u d e n t A k a d e m i i S z t u k P i ę k ­ n y c h w Warszawie m o ż e sobie w y o b r a z i ć efekt j a k i w y w o ł u j e oglądanie posągu Colleoniego czy Mojżesza w rzeczywistej s y t u a c j i . K o n d o t i e r , k t ó r e g o k o p i ę codziennie o g l ą d a , s t o i nawet na i n n e j w y s o k o ś c i , a w i ę c z m i e n i a s i ę k ą t patrzenia, h o r y z o n t etc. Znamy Balzaca ( R o d i n a ) , ale m a m y w pamięci w s z y s t k i m r e p r o d u k c j ę . Zaciera s i ę ś w i a d o m o ś ć przede rzeczywistych w y m i a r ó w d z i e ł a . (Zdarza s i ę , ż e w i d z ą c po raz p i e r w s z y o r y g i n a ł , p r z e d t e m znany z r e p r o d u k c j i o d c z u w a m y zaskoczenie, że jest mniejszy czy w i ę k s z y , a n i e k i e d y w r ę c z go n i e rozpoznajemy w pierwszym momencie.) Pomnik formy — w naszej współczesnej kulturze — ma istnienia: jedną — rzeczywistą, związaną z d r u g ą — „ p o c z t ó w k o w ą " j a k o r e p r o d u k c j a konkretnego Chopin k a ż d y odpowie — z n a m . A l e zna t y l k o jego zarys. D z i e ł o staje s i ę Charakterystyczne partyzant, r z e ź b a Jerzego dzieła. z Ł a z i e n e k znany jest m i l i o n o m l u d z i w c a ł y m z a s i ę g u I n t e r w i z j i . N a z a p y t a n i e — znasz tego Chopina, П . 26. Mały dwie miejscem, i ważne pomniki egzystują stereotypem. nie t y l k o jako m o n u m e n t y , r z e ź b y , lecz t a k ż e w f o r m i e i l u s t r a c j i , m i n i a t u r y , Jarnuszkiewicza t a n d e t n e j p a m i ą t k i . Jest t o z j a w i s k o , k t ó r e g o korzenie sięgają X V I I I w i e k u . N a b i u r k a c h i e t a ż e r k a c h w m i e s z c z a ń s k i c h do­ mach stały przecież zminiaturyzowane wizerunki pomników z b r ą z u i ż e l a z a , K o ś c i u s z k i , Napoleona, M i c k i e w i c z a . A l e w s p ó ł ­ cześnie kultura masowa w niepomierny sposób zwiększyła z a s i ę g tej w ł a ś n i e , w t ó r n e j , f o r m y poznania p o m n i k a . ment trwałości, zastąpiony jednorazowym przeżyciom, spotęgo­ w a n y m miejscem, n a s t r o j e m , s c e n e r i ą — G r o b y Pańskie. Druga uwaga. Emocjonalna reakcja na pomnik podlega W m o m e n t a c h p r z e ł o m o w y c h dla k r a j u G r o b y te, w ł a ś n i e przez z m i a n o m . Najsilniejsza jest w momencie o d s ł o n i ę c i a i w t e d y , s w ą s y m b o l i k ę i ł ą c z e n i e p r z e ż y c i a religijnego z t r e ś c i a m i p a t r i o ­ g d y p o m n i k zostaje na s k u t e k z a c h o d z ą c y c h w y d a r z e ń t r a k t o ­ t y c z n y m i s t a w a ł y s i ę n a m i a s t k ą p o m n i k ó w . Starsi m i e s z k a ń c y w a n y j a k o ż y w y s y m b o l d ą ż e ń . T r w a ł o ś ć b r ą z u n i e gwarantuje W a r s z a w y dobrze p a m i ę t a j ą G r o b y z l a t o k u p a c j i , z pierwszej p r z e t r w a n i a w p a m i ę c i l u d z k i e j osoby i c z y n ó w bohatera. N a w e t W i e l k a n o c y po p o w s t a n i u w a r s z a w s k i m . U t r w a l i ł je w fotogra­ p o m n i k b u d z ą c y emocje w p i e r w s z y m okresie, p ó ź n i e j staje s i ę f i a c h S t a n i s ł a w Miedza-Tomaszewski, t w ó r c a najbardziej t y l k o r z e ź b ą , t a k i m elementem m i a s t a do k t ó r e g o s i ę p r z y w y k a przej­ m u j ą c y c h z t y c h G r o b ó w . . . W t y c h f o t o g r a f i a c h , nie jeden raz i w k o ń c u t r a k t u j e go j a k o s k ł a d o w ą j u ż p o k a z y w a n y c h na miasta. wystawach, Groby egzystują na tych samych p r a w a c h co p o m n i k z innego m i a s t a , zachowany w naszej pamięci, reprodukowany ua G r o b y 1981 r. n a w i ą z u j ą c e darzeń, niepokojów ilustracjach. bezpośrednio Trudno zapomnieć do ó w c z e s n y c h i n a d z i e i . D o k o ś c i o ł ó w na część t o ż s a m o ś c i tego S p ó j r z m y teraz z tej p e r s p e k t y w y na f o r m y z a s t ę p c z e p o m ­ n i k a . D o s t r z e ż e m y , ż e reakcja na G r o b y jest w istocie podobna wy­ do t e j , k t ó r a t o w a r z y s z y emocjonalnej fazie percepcji p o m n i k a . warszawskiej R ó ż n i c a , i t o zasadnicza, d o t y c z y t y l k o c z y n n i k a p o w t a r z a l n o ś c i . S t a r ó w c e n i e m o ż n a s i ę b y ł o d o c i s n ą ć . K o l e j k a do J e z u i t ó w za­ P o m n i k jest i w k a ż d e j c h w i l i m o ż e m y do niego w r ó c i ć , nieogra­ czynała się przy świętej Annie. niczona jest l i c z b a l u d z i , k t ó r z y go m o g ą o b e j r z e ć , d z i ś , j u t r o Symbolika Grobów związana b y ł a t a k śeiślo z t r e ś c i a m i p a t r i o t y c z n y m i , że elementy sakralne czy za k i l k a l a t . Egzystuje t e ż w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o j przez s c h o d z i ł y nieraz w r ę c z na d r u g i p l a n . U s t ó p ogromnego p o m n i k a , fotografie, m i n i a t u r y , p a m i ą t k i z jego w i z e r u n k i e m . N a t o m i a s t i m i t u j ą c e g o g d a ń s k i , leżała w z a w i c i u m a l e ń k a f i g u r a Chrystusa. Trzeba b y ł o dobrze s i ę p r z y g l ą d a ć , a b y j ą dostrzec. W s z ę d z i e p r z e w a ż a ł y t r e ś c i narodowe. G r o b y s t a w a ł y s i ę r ó w n i e ż , a m o ż e i przede w s z y s t k i m , p o m n i k a m i . U p a m i ę t n i a ł y miejsca 246 masowej zagłady. Nawiązywały, przez martyrologię, bezpośrednio Groby są wydarzeniem jednorazowym i funkcjonują jedynie w p a m i ę c i t y c h , k t ó r z y je w o k r e ś l o n y m czasie w i d z i e l i . I n n ą n i ż G r o b y P a ń s k i e f o r m ą n a w i ą z a n i a do p o m n i k a s ą w s p ó ł c z e s n e r z e ź b y l u d o w e . W p e w n y c h sytuacjach m o ż n a je n a w e t u z n a ć za n a m i a s t k ę p o m n i k ó w . R z e ź b a l u d o w a zawsze �c z e r p a ł a ze s c h e m a t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h i r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ Zorra cyjnych, z leningradzkiogo p o m n i k a Piotra z tym że d a w n i e j (kiedy powstawała dla własnego — jak z a u w a ż y ł a J. Jarnuszkiewiczowa — w y w o d z i Wielkiego)? 5 się Wiele rzeźb l u ­ ś r o d o w i s k a ) s z u k a ł a oparcia we wzorach z a p o ż y c z o n y c h z k o ś ­ dowych przedstawiających c i o ł ó w i kapliczek, n a t o m i a s t obecnie (oo n a j m n i e j od 25 lat) bohatera, t o w istocie m a ł e p o m n i k i . W t y p o w y dla p o m n i k ó w szuka ź r ó d e ł i n s p i r a c j i m . i n . t a k ż e i w p o m n i k a c h . W i ą ż e s i ę sposób to proporcjo c a ł o ś c i , a n a w e t c o k ó ł . z podjęciem których tematów zachęcają historycznych i patriotycznych, rzeźbiarzy symbolizacja tematu, Jest z r e s z t ą sytuacja, w k t ó r e j z a r ó w n o rzeczywiste p o m n i k i j a k i ludowo m i n i a t u r y p o m n i k o w e z n a j d u j ą w s p ó l n y m i a n o w n i k . Obok r o z w i ą z a ń Jest n i ą o g l ą d a n i e jednj^ch i d r u g i c h na fotografiach. N i e lekce­ własnej wyobraźni np. kompozycja, na na tematyczne jest postać W i e l k i c h P o l a k ó w , K o p e r n i k a , W o j s k o Polskie i jego t r a d y c j e . opartych konkursy clo traktowana wydarzonia historyczne lub częste jest w t a k i c h r z e ź b a c h o d w o ł a n i e s i ę do j u ż i s t n i e j ą c e g o w z o r u pom­ w a ż m y tego ź r ó d ł a i n f o r m a c j i . M i m o masowo r o z w i j a j ą c e j n i k a , znanego z i l u s t r a c j i czy schematu ikonograficznego. t u r y s t y k i w c i ą ż p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m naszej w i e d z y o r ó ż n y c h Jest to z r o z u m i a ł e . R z e ź b i a r z e p o d e j m u j ą c n o w y dla siebie się p o m n i k a c h jest r e p r o d u k c j a , i l u s t r a c j a . P r z e d m i o t z a ś , o ile t e m a t o p i e r a l i s i ę n a j c h ę t n i e j na j u ż i s t n i e j ą c y c h u j ę e i a c h p o m n i ­ nio jest w y s k a l o w a n y przez i n n y , t o w a r z y s z ą c y m u na k ó w , a k i e d y b y ł o t o n i e m o ż l i w e — na schemacie „ b o h a t e r a na percepowany jest zgodnie z jego p r o p o r c j a m i . Powoduje t o , iż c o k o l e " l u b „ b o h a t e r a na k o n i u " . T y p o w e dla r z e ź b y oglądając zwłaszcza przedstawiającej ludowej, w y b i t n e postacie, jest d ą ż e n i e i c h h i e r a t y z a c j i . W y w o d z i s i ę ono nio t y l k o z t r a d y c j i chłopskioj i niedostatku wiedzy warsztatowej do kultury (nieznajomość a n a t o m i i , t r u d n o ś ć w p r z e d s t a w i e n i u p o s t a c i w r u c h u ) , ale i ze w z o r ó w , na k t ó r y c h s i ę o p i e r a j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y . u c z ą s i ę p r z e d s t a w i a ć te postacie w ł a ś n i e na na konkretny pomnik jak i dzieło ludowego i l u s t r a c j a c h , o d b i e r a m y je w p o d o b n y sposób. To z a ś w epoce k u l t u r y w i z u a l n e j , opartej na t e c h n i k a c h repro­ d u k c y j n y c h , zaciera ostro granice m i ę d z y p o m n i k a m i a i c h l u ­ dowymi Przecież monumontalizującej zarówno rzeźbiarza zdjęciu, namiastkami. W a r t o t e ż d o d a ć , że l u d o w e r z e ź b y — p o m n i k i przeważnie w związku z konkursami, przy czym powstają prawdopo­ k o n w e n c j i p o m n i k ó w ! M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć na k o n k u r s a c h d o b n y m i c h o d b i o r c ą s ą muzea e t n o g r a f i c z n e T a m , na w y s t a w a c h t y p u „ K o p e r n i k w r z e ź b i e l u d o w e j " czy „ W i e l c y P o l a c y . . . " N a l u b w s t a ł y c h zbiorach, o g l ą d a j ą j o t y s i ą c e l u d z i . M a j ą w i ę c te p i e r w s z y m z n i c h p o j a w i ł o s i ę n p . sporo r z e ź b rzeźby b e z p o ś r e d n i o do p o m n i k ó w wielkiego i Warszawie. nawiązujących astronoma — w Toruniu już w intencji twórcy charakter p u b l i c z n y . Niekiedy p o w s t a j ą w r ę c z j a k o n a m i a s t k a p o m n i k a , spontaniczna i n a t y c h ­ 33 m i a s t o w a reakcja na w a ż n e , d r a m a t y c z n e w y d a r z e n i a . T a k K o n w e n c j a p o m n i k a z a u w a ż a l n a jest nawet w ó w c z a s , g d y właśnie stało po zabójstwie prezydenta Kennedy'ego, się któro wielokrotnie pokazywano w telewizji. Znam 7 t w ó r c ó w , k t ó r z y p i e r w o w z o r u , i z m i e n i a je w e d ł u g swojej w o l i . T a k n p . B o l e s ł a w przejęci głębi Suska r z e ź b i ą c na k o n k u r s „ W i e l c y P o l a c y . . . " ks. J ó z e f a postać twórca nie rozumio b ą d ź niatowskiego posłużył się nie akceptuje pewnych thorwaldsenowskim elementów Po­ 3 schematem. * P o n i e w a ż jednak widok k s i ę c i a w „nocnej koszuli" w y d a ł s i ę w s t r ę t n y , p r z y o d z i a ł go w s u r d u t , z a p i ę t y pod mu szyję na tym Prezydenta. morderstwem Wszyscy niezwłocznie przedstawiali go wyrzeźbili hieratycznie, w k o n w e n c j i p o m n i k o w e j . Jeden z n i c h — Z y g m u n t S k r ę t o w i c z — p r z y j e c h a ł n a w e t do s t o l i c y z dalekiej w i o s k i w w o j . s z c z e c i ń s k i m , aby ofiarować r z e ź b ę Ambasadzie A m e r y k a ń s k i e j . Impulsem do p o w s t a n i a r z e ź b - p o m n i k ó w b y ł y r ó w n i e ż b e a t y f i k a c j a g u z i k i ( i l . 15). Źródłem do myślenia stereotypem pomnika są ilustracjo, Ojca K o l b e g o , w y b ó r P a p i e ż a - P o l a k a , zamach na Jego ż y c i e . а z w ł a s z c z a r ó ż n e skonwencjonalizowano w z o r y f i g u r o k , typo­ P o m n i k o w o ś ć ujęcia polegała w tych rzeźbach zarówno wych gipsy h i e r a t y z a c j i p o s t a c i i jej u w z n i o ś l e n i u , j a k t e ż na p o s ł u ż e n i u s i ę (wzór t y p o w y m i dla niej dla dawnych wnętrz przedstawiające np. mieszczańskich, Kościuszkę ozy joźdźca jarmarczne na koniu na rekwizytami. 147 �mowy wzór ikonograficzny zaczęła funkcjonować wśród tzw. r z e ź b i a r z y l u d o w y c h i a m a t o r ó w (il.27,28). B y ł a p r z y t y m tak daleka o d głów-nego n u r t u t w ó r c z o ś c i z n a k o m i t e g o a r t y s t y , że nawet poczta w y d a j ą c znaczek z „ M a ł y m P o w s t a ń c e m " przy­ p i s a ł a a u t o r s t w o i n n e m u r z e ź b i a r z o w i ! W i d y w a ł e m w pierwszych l a t a c h po w y z w o l e n i u biurku ówczesnego bowskiego, u E w y Małego Powstańca- Ministra u wielu ludzi, stał Kultury Szelburg-Zarębiny. i Sztuki Ona Stefana też rzucając myśl stworzenia C e n t r u m Z d r o w i a D z i e c k a z a p r o p o n o w a ł a , aby jego d z i e d z i ń c u s t a n ą ł Mały Powstaniec szony. W a r s z a w i a c y w i d z i e l i go na Dy­ na odpowiednio p o w i ę k ­ z kolei jako pomnik, który p o w i n i e n s t a n ą ć n a S t a r ó w c e . Jeszcze w k w i e t n i u 1981 r . jeden z c z y t e l n i k ó w „ Ż y c i a W a r s z a w y " z w r ó c i ł s i ę w tej sprawie do r e d a k c j i . Odpowiedziano m u , że decyzja j u ż z a p a d ł a i p o m n i k w k r ó t c e zostanie zrealizowany. Z a i s t n i a ł a w i ę c s y t u a c j a k i e d y to m a l e ń k a f i g u r k a s t a l ą się w świadomości ludzkiej pomnikiem, przy czym w przeciwieństwie do normalnego toku wydarzeń, p o m n i k , a dopiero p ó ź n i e j kiedy to najpierw powstaje jego z m i n i a t u r y z o w a n e wizerunki, t y m razem k o l e j n o ś ć s i ę o d w r ó c i ł a i m a ł a f i g u r k a poprzedziła pojawienie s i ę „ p r a w d z i w e g o " p o m n i k a . K r ą g s i ę z a m k n ą ł . Ś l e d z ą c losy l u d o w y c h p o m n i k ó w dosz­ l i ś m y do s y t u a c j i , w k t ó r e j d z i e ł o profesjonalnego a r t y s t y s t a ł o s i ę „ l u d o w e " , bezimienne — j a k p i e ś ń . S t a ł o s i ę t o gdyż właśnie w . tej rzeźbie stworzył możliwe, Jarnuszkiewicz prosty i wzruszający symbol w a l k i i m ę s t w a narodu. N o dobrze, z a p y t a j e d n a k c z y t e l n i k . A w i ę c ś w i ą t e k i r z e ź b a amatora, p r z y j ę t a g o r ą c o przez ś r o d o w i s k o , i d z i e ł o artysty, k t ó r e z d o b y ł o b e z i m i e n n o ś ć — s ą „ l u d o w o " ? A jeśli t a k , c z y m jest t a l u d o w o ś ć , co o n i e j s t a n o w i ? O t ó ż to odpowiem, p o j ę c i e l u d o w o ś c i z m i e n i a s i ę . Z m i e n i a je ż y c i e , d o ś w i a d c z e n i a , sytuacjo. M a w i ę c obeenie i n n y zakres znaczeniowy n i ż to m i a ł o miejsce przed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y . W ó w c z a s , w l a t a c h jeszcze tradycyjnej sztuki chłopskiej, m o ż n a było m ó w i ć o stylu, typowości, formalnym pokrewieństwie dzieł pochodzących z tego samego r e g i o n u , k r ę g u k u l t u r o w e g o . Obecnie j e d n a k l u d o w o ś ć — w tym i pomnika — rozpatrywać trzeba przede w d w ó c h aspektach — osoby twórcy i tożsamości nymi И . 29. P o m n i k na R o z e w i u , k a m i e ń p o l n y wszystkim dzieła z powszech­ odczuciami. Osoba t w ó r c y sprowadza s i ę j e d n a k , w s p ó ł c z e ś n i e t y l k o do jednego ograniczenia — nie m o ż o n i m b y ć a r t y s t a profesjonalny, i to — d o d a j m y — t a k i a r t y s t a , k t ó r y jest u k s z t a ł t o w a n y i t w o r z y w kręgu problematyki współczesnej sztuki, k u l t u r y elitarnych. S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m , k i e d y r z e ź b y j u ż w s a m y m za­ Twórcami ludowych pomników mogą środowisk więc r z e ź b i a r z e c h ł o p s c y , z w i ą z a n i jeszcze z t r a d y c j ą swej być dawnej m i e r z e n i u m i a ł y b y ć p r o j e k t a m i p o m n i k a b y ł k o n k u r s na P o m n i k kultury. B o h a t e r ó w Warszawy (Zachęta, ogromne wiejscy i miejscy — a nawet w k o n k r e t n y c h d z i e ł a c h ( v i d e Jar­ zainteresowanie, a p o n i e w a ż m i a ł c h a r a k t e r o t w a r t y , znalazly nuszkiewicz) czy całej l i n i i swej t w ó r c z o ś c i , a r t y ś c i profesjonalni, s i ę na kiedy są rzeczywiście bliscy nim także projekty 1965 г.). B u d z i ł on amatorów (ił.12—14). Wszystkie oparte o stereotypowo u j ę c i a , bogato w alegoryczne postacie. M o g ą n i m i b y ć r z e ź b i a r z e s a m o r o d n i , a m a t o r z y —• ciśnienia wzorów kulturze środowiska ludowej, plastycznego i niezależni presji od prądów między a r t y s t y c z n y c h okresu, w k t ó r y m d z i a ł a j ą — i k i e d y (to trzeba pomnikiem a m i n i a t u r ą , o k t ó r y m warto wspomnieć w kontekście koniecznie d o d a ć ) i c h d z i e ł o zostaje aprobowane i przyswojone tych przez m i e j s c o w ą s p o ł e c z n o ś ć . Z n a m w Polsce jeden t a k i p r z y k ł a d Jest jeszcze jeden rozważań, interesujący jako że najpierw przykład powstała relacji rzeźba-miniatura, a dopiero p o l a t a c h zdecydowano s i ę z r e a l i z o w a ć j ą w wersji Jest t o r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a czyka w s p a d a j ą c y m na —• t w ó r c z o ś ć A d a m a R z ą s y ( v i d e jego Pieta i l . na str. powiększonej — jako pomnik. małego powstańca, oczy h e ł m i e , w za dużych chłop­ butach, Oświęcimska — tyt.). N a j w a ż n i e j s z y m jednak k r y t e r i u m l u d o w o ś c i wydaje m i się obecnie i d e n t y f i k a c j a dziełem, Dlatego jego uważam przesłaniem, u p a d k u P o w s t a n i a Jerzy Jarnuszkiewicz i m a ł a f i g u r k a , odlewana t a k i e p o m n i k i , k t ó r e w y r a ż a j ą t r e ś c i b l i s k i e masom s p o ł e c z n y m , walki artystyczną. z symboliką, w w i e l u egzemplarzach, s t a ł a s i ę s y m b o l e m n i e r ó w n e j formą odbiorcy z rozpylaczem w r ę k u ( i l . 26). S t w o r z y ł j ą w k i l k a m i e s i ę c y po za ludowe c z y n i ą t o zgodnie z ich m o ż l i w o ś c i a m i i n a w y k a m i percepcyjny- c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a z w r o g i e m . P o j a w i ł y s i ę jej r y s u n k i , n a ś ­ m i , zgodnie z i c h w y o b r a ż e n i a m i o t y m , j a k i p o w i n i e n ladownictwa, świadome pomnik. 148 i nieświadome plagiaty. Jako anoni­ być �P R Z Y P I S Y 1 Decyzje o d b u d o w y p o m n i k ó w m i a ł y charakter s e l e k t y w n y , podobnie j a k n a w i ą z y w a n i e do s y m b o l i k i p a t r i o t y c z n e j . R z ą ­ d z i ł a n i m i zasada akceptowania t y l k o t y c h w a r t o ś c i , k t ó r e nie m o g ł y k o l i d o w a ć z p r z y j ę t y m i zasadami i d e o w y m i i k t ó r e w pa­ m i ę c i s p o ł e c z n e j nie w y w o ł y w a ł y skojai-zeń uznanych w t a m t y m okresie za n i e p o ż ą d a n e . N i e z a l e ż n i e od r ó ż n i c ideologicznych dostrzegalnych w p o s z c z e g ó l n y c h etapach o d b u d o w y k r a j u w s p ó l n a wydaje się idea o d c z y t y w a n i a p r z e s z ł o ś c i przez t e r a ź ­ n i e j s z o ś ć , r z u t o w a n i a wstecz a k t u a l n y c h s y m p a t i i czy a n t y p a t i i . 2 A n a l i z u j ą c relacje m i ę d z y p o m n i k a m i w ł a d z y a l u d u obserwujemy szeroki k r ą g postaw. N a j e d n y m k r a ń c u m a m y w i ę c p o m n i k i l u d u , s p o ł e c z e ń s t w a — na d r u g i m p o m n i k i budo­ wane bez s p o ł e c z n e g o poparcia, w celach propagandowo-ideol o g i c z n y c h . P o m i ę d z y n i m i m i e s z c z ą się spotykane najczęściej f o r m y p o ś r e d n i e . T a k n p . u nas, po w o j n i e , m o ż n a w y r ó ż n i ć pomniki: — wzniesione przez l u d , l u b t e ż akceptowane p i z e z e ń g o r ą c o ze w z g l ę d u na t r e ś ć i f o r m ę ; — odbudowane przez w ł a d z e , g o r ą c o p r z y j ę t o przez s p o ł e c z e ń ­ stwo ; — aprobowane w swej i d e i (np. u p a m i ę t n i a j ą c e ofiary w o j n y i m a r t y r o l o g i ę , w y b i t n y c h P o l a k ó w ) , ale zrealizowane w t r y b i e o f i c j a l n y m , bez u d z i a ł u s p o ł e c z e ń s t w a w wyborze s y m b o l i k i i formy; — oczekiwane z w i e l k i m z a a n g a ż o w a n i e m e m o c j o n a l n y m , ale zrealizowane w postaci m o d y f i k u j ą c e j pierwotne z a ł o ż e n i a ideowe, co nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na p ó ź n i e j s z y o d b i ó r p o m n i k a (np. przemiana i d e i P o m n i k a Powstania W a r ­ szawskiego w N i k e W a r s z a w s k ą ) ; — aprobowano t y l k o przez ezęść s p o ł e c z e ń s t w a , w y w o ł u j ą c e w ś r ó d i mej części reakcjo negatywne ze w z g l ę d u na demons­ t r a c y j n o p o m i j a n i e n p . c z y n u zbrojnego o d d z i a ł ó w W o j s k a Polskiego w a l c z ą c y c h na froncie zachodnim i p o ł u d n i o w y m , A r m i i Krajowej i t p . ; — p r z y j ę t o ze z r o z u m i e n i e m i n t e n c j i fundatora p o m n i k a ; — p r z y j ę t o o b o j ę t n i e (np. p o m n i k i „ p r e s t i ż o w e " w ł a d z l o k a l п у з Ь , m i a s t , granic w o j e w ó d z t w , z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h ) ; — b u d z ą c e sprzeciw b ą d ź ze w z g l ę d u na s w ą f o r m ę p l a s t y c z n ą , bądź treść. 3 Z a s t a n a w i a j ą c ! się n a d s z a n s ą powstania p o m n i k a — t w ó r c z e g o d z i e ł a s z t u k i , m o ż n a z a u w a ż y ć , iż wszystkie w s p ó ł ­ czesne realizacje i p r o j e k t y , uznane przez k r y t y k ę za w y b i t n e , p o w s t a w a ł y w ó w c z a s , g d y a r t y s t a p r o p o n o w a ł wizję, nie zmu­ szony do p o d ś w i a d o m y c h czy ś w i a d o m y c h k o m p r o m i s ó w . I n ­ n y m i s ł o w y , g d y o p i n i a z a l e ż a ł a od w ą s k i e g o k r ę g u e k s p e r t ó w a c z y n n i k i d e c y d u j ą c e z a u f a ł y r z e ź b i a r z o w i , iż jego wizja nawet b u d z ą c a p o c z ą t k o w o sprzeciw p u b l i c z n o ś c i ( n a w y k ł e j do innej k o n w e n c j i p o m n i k a ) z b i e g i e m czasu zostanie przez n i ą zrozu­ m i a n a i akceptowana. Sytuacja t a k a w y s t ę p u j e z w ł a s z c z a w t e d y , g d y p o m n i k nie b u d z i szczególnie ż y w y c h emocji s p o ł e c z e ń s t w a , gdy nie jest p o d d a n y ostrej k o n f r o n t a c j i z w y o b r a ż e n i a m i i postulatami odbiorców. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o m n i k w y w o ł u j e ż y w y o d d ź w i ę k a k r ą g o s ó b d e c y d u j ą c y c h o wyborze p r o j e k t ó w (zwłaszcza k o n k u r s o w y c h ) jest szeroki, p r z e p a d a j ą propozycje skrajne, w t y m najbardziej t w ó r c z e , p r z e c h o d z ą zaś p r o j e k t y niekontrowersyjne, p r z e w a ż n i e konwencjonalne. P o m n i k i l u d u , p o w s t a j ą c w ścisłej symbiozie b u d o w n i c z y c h i ś r o d o w i s k a w y r a ż a j ą w istocie jego ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą . Cechuje je raczej k o n w e n c j o n a l n o ś ć s y m b o l i i f o r m y , odpowia­ d a j ą c a powszechnym w d a n y m czasie w y o b r a ż e n i o m na t e m a t tego, j a k i m p o w i n i e n b y ć p o m n i k 4 Słownik terminologiczny sztuk pięknych, K o z a k i e w i c z a , Warszawa 1969, s. 287 5 Por. R o m u l u s Vulcanesco, Kolumna 1979, s. 32 i n a s t ę p n e 6 pod red. niebios, Stefana Warszawa W i c i e k r z y ż y ufundowano po u p a d k u powstania stycz­ niowego. „ W z n i e s i o n o je na s a m o t n y c h m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w p o l e g ł y c h w walce o w o l n o ś ć , s z c z e g ó l n i e w Polsce p ó ł n o c n e j " — pisze Tadeusz Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958, s. 11. N i e k t ó r e z n i c h p r z e t r w a ł y do p o c z ą t k ó w X X w . P r z y p o m i n a o t y m n p . zanotowana przez J ó z e f a Czaps­ kiego, w y p o w i e d ź znanego d z i a ł a c z a z Cleveland, k t ó r y w y ­ j e c h a ł z Polski w l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę : „ K i e d y szed­ ł e m k i e d y ś d r o g ą z ojcem (...) t o b y ł o jeszcze w Polsce, b y ł e m m a ł y c h ł o p a k , s p y t a ł e m go co z n a c z ą dwa b i a ł e k a m i e n i e p r z y k r z y ż u p r z y d r o ż n y m . P o w i e d z i a ł m i , że t u pochowano d w ó c h p o w s t a ń c ó w , w t e d y p o s t a n o w i ł e m , że zawsze b ę d ę P o l a k i e m . — Tej h i s t o r i i nie w y m y ś l i ł Ż e r o m s k i . To f a k t " — k o n k l u d u j e Czapski (Tumult i widma, P a r y ż 1981, s. 93). K r z y ż e stawiano w r o c z n i c ę n p . b i t w y pod R a c ł a w i c a m i , na 500 locie b i t w y p o d G r u n w a l d e m ( t y l k o na P o d t a t r z u : na Galicowej Grapie w P o r o n i n i e , na Giewoncie, na R a n i s b o r k u , w Szaflarach). C h ł o p i po I wojnie w z n i o ś l i k r z y ż na p r z e ł ę c z y k . C h y ż ó w k i , gdzie t o c z y ł y z w y c i ę s k ą b i t w ę o d d z i a ł y dowodzone przez R y d z a - Ś m i g ł o g o . (Po w r z e ś n i u 1939 r. posadzono w o k ó ł k r z y ż a g ę s t o k r z a k i , a b y go p r z e s ł o n i ć i u r a t o w a ć od zniszczenia przez wroga. Po w y z w o l e n i u miejscowa m ł o d z i e ż p i e l ę g n u j e k r z y ż , ostatnio zabetonowano jego fundament, pomalowano s ł u p i r a m i o n a w u k o ś n i e b i e g n ą c e b i a ł o - c z e i w o n e pasy.) Z inicja­ t y w y p r o b o s z c z ó w fundowano k r z y ż e na p a m i ą t k ę M i s j i , piel­ g r z y m k i czy w y d a r z e ń w a ż n y c h dla p a r a f i i . P o w s t a w a ł y t e ż k r z y ż e w k o n k r e t n y c h intencjach, n p . w Ś w i d n i k u k . Nowego S ą c z a , z r a c j i z a k o ń c z e n i a procesu z dziedzicem. K a p l i c z k i budowano na miejscach b i t e w , t a k ż e b y u p a m i ę t ­ n i ć w a ż n e wydarzenia w h i s t o r i i n a r o d u . Z d j ę c i e t a k i e j w ł a ś n i e k a p l i c z k i o t r e ś c i p a t r i o t y c z n e j z L e ż a n k . Krosna, ( p o w s t a ł e j w 1903 r . ) zamieszcza A n t o n i K r o h w k s i ą ż c e Rzeźba ludowa Karpat Polskich, W r o c ł a w 1979. Za p r z y z w o l e n i e m A u t o r a r e p r o d u k u j ę fotografie p ł a s k o r z e ź b z tej k a p l i c z k i . P r a g n ę t e ż g o r ą c o M u p o d z i ę k o w a ć za udzielono informacje, z k t ó r y c h k o ­ r z y s t a ł e m opracowując zarówno ten jak i dwa n a s t ę p n e przy­ pisyK a p l i c z k i budowano toż dla uczczenia p a m i ę c i o s ó b du­ c h o w n y c h , szczególnie ś w i ę t o b l i w y c h (np. k u czci „ S ł u g i B o ż e g o " Paprzyckiego — w Podegrodziu k . Nowego S ą c z a ) , b ą d ź zasłu­ ż o n y c h dla w s i , r u c h u ludowego j a k n p . ks. S t o j a ł o w s k i . D z i a ­ ł a c z o w i t o m u wzniesiono z r e s z t ą k i l k a p o m n i k ó w w r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , m . i n . w S o k o ł o w i e k . Rzeszowa (wg szkicu a r t . malarza Z y g m u n t a W i e r c i a k a ) , w J e ż o w e m , p o w . N i s k o „ w d n . 7 . V I I . 1 9 1 2 r. (...) z d o b r o w o l n y c h s k ł a d e k u f u n d o w a l i w i e r n i w ł o ś c i a n i e swemu w o d z o w i " , w 1913 r. — w Jaworznie (d. ролу, chrzanowski) — r ó w n i e ż ze s k ł a d e k g ó r n i k ó w i r o b o t ­ n i k ó w . P o w y ż s z e dane, j a k t e ż fotografie p o m n i k ó w zawiera Deklaracja programowa Związku Ghrześcijańsko-Ludowego śp. Ks. Stanisława Stojalowskiego, K r a k ó w 1927. D z i ę k u j ę serdecznie p . mgr L e s z k o w i P u d ł o w s k i e m u za z w r ó c e n i e m i u w a g i na t ę pozycję. 7 N p . w M e l s z t y n i e , w o j . t a r n o w s k i e ; w K a s i n i e k . Mszany Dolnej 8 N p . w Gostwicy i Świniarsku, woj. nowosądeckie 9 N p . w Rozewiu N p . w O t f i n o w i e i we w s i T o n i ą . O p o m n i k a c h t y c h pisze w t y m numerze p. A l i c j a M a ł e t a 1 0 1 1 Janusz T a z b i r , Czy naprawdę relikty „ K u l t u r a " n r 33(948) z d n i a 16.08.1981 r. szlachetczyznyl, 1 2 T y l k o w c i ą g u 1981 r. w y n o t o w a ł e m z prasy p o s t u l a t y zbudowania 24 p o m n i k ó w a, są to na pewno nie wszystkie inicja­ t y w y . W t y m ż e r o k u o d s ł o n i ę t o b ą d ź budowano co n a j m n i e j 15 p o m n i k ó w 1 3 Por. Ojczyzna, solidarność i romantyzm, z M a r i ą J a n i o n r o z m a w i a K r y s t y n a K u c z y ń s k a , „ C z a s " n r 15(324) z d n i a 12.04. 1981 r. 1 4 K o l e k c j ę p l a s t y k i nieprofesjonalnej g ó r n i k ó w m a n p . B r o n i s ł a w K r a w c z u k z Zabrza. O izbach regionalnych i p r y ­ w a t n y c h muzeach c h ł o p s k i c h s z t u k i l u d o w e j p a t r z : M a r i a n P o k r o p e k , Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, W a r ­ szawa 1980; E w a O ź m i n k o w s k a ( K o r u l s k a ) , Chciałem mieć dom ładny... (Julian Brzozowski i jego muzeum), „ P o l . Szt. L u d . " R . 3 1 , 1977 n r 3 Pseudonim l i t e r a c k i K o n r a d a P r ó s z y ń s k i e g o (1851— 1908) autora i w y d a w c y t y g o d n i k a „ G a z e t a Ś w i ą t e c z n a " 1 5 1 6 W o j c i e c h Siemion, Ignacy Kamiński Szt. L u d . " R . 19, 1975 n r 3, s. 189, 190 1883—1974, „Pol. 1 7 K s . Eugeniusz M a k u l s k i , Historia sanktuarium w Li( w y d . w S a n k t u a r i u m , b.d.) s. 47 N a cmentarzach k o m u n a l n y c h p o m n i k i ideologicznie obce „ k o r y g o w a n o " o p a t r u j ą c i n n ą d e d y k a c j ą , przesuwano na m n i e j eksponowane miejsca, a nawet usuwano. N p . w Warszawie p o m n i k O r l ą t L w o w s k i c h p i z e s u n i ę t o z g ł ó w n e j alei cmentarza wojskowego w p o b l i ż e m o g i ł p o w s t a ń c ó w 1863 г., zmieniono na n i m t a b l i c ę z t e k s t e m . Podobnie „ s k o r y g o w a n o " tablice na Grobie Nieznanego Ż o ł n i e r z a . U s u n i ę t o w 1963 r. z P l a c u L i ­ tewskiego w L u b l i n i e p o m n i k K o n s t y t u c j i 3 M a j a , u f u n d o w a n y w 1916 r. przez s p o ł e c z e ń s t w o (wrócił na swoje miejsce 3 maja 1981 r.) cheniu 1 8 1 9 N p . w Paszynie k . Nowego S ą c z a wzniesiono na c m e n t a r z u z i n i c j a t y w y ks. E d w a r d a N i t k i m o n u m e n t — g r ó b s y m b o l i c z n y w y k o n a n y przez miejscowych r z e ź b i a r z y l u d o w y c h 2 0 T a k i w ł a ś n i e „ a m a t o r s k i " p o m n i k — s y m b o l i c z n y na­ grobek znajduje się w Warsza,wie na cmentarzu ewangelicko-augsburskim p r z y u l . M ł y n a r s k i e j 2 1 Blizny, z Cezarym C h l e b o w s k i m r o z m a w i a P a w e ł czorkiewicz, „ K u l t u r a " , nr 31(946) z d n i a 2.08.1981 r. Wie­ 149 �2 2 Opracowując ten a r t y k u ł korzystałem z informacji m . i n . p . mgr Z o f i i J a r e c k i e j , k t ó r a w s k a z a ł a m i jednego z d z i a ł a j ą c y c h r z e ź b i a r z y w w o j . t a r n o w s k i m . D z i ę k u j ę Jej za pomoc, a t a k ż e w s z y s t k i m m o i m respondentom. C y t u j ę fragmenty z o t r z y m a ­ n y c h od n i c h l i s t ó w : „ K o ł o Z B O W i D p o d j ę ł o w 1978 r. u c h w a l ę b u d o w y p o m ­ n i k a 200 p o l e g ł y c h i p o m o r d o w a n y c h za. o j c z y z n ę w l a t a c h 1939—1945. Sprawa t r w a j u ż 3 r o k , ale n a p o t y k a na w y r a ź n y sprzeciw ze s t r o n y w ł a d z . . . " „ J e s t jeszcze na terenie naszej g m i n y 4 miejsca gdzie b y l i m o r d o w a n i Polacy, n i c z y m nie oznaczone ( z w ł o k i z o s t a ł y po w o j n i e ekshumowane i s p o c z y w a j ą na p o b l i s k i c h cmentarzach). C h c i a ł e m te miejsca o z n a c z y ć , lecz n a p o t k a ł e m t r u d n o ś c i ze s t r o n y w ł a d z , k t ó r e do w y d a n i a zezwolenia ż ą d a j ą d o k ł a d n y c h d a n y c h k t o t a m z o s t a ł z a m o r d o w a n y , k i e d y , przez j a k ą p o l i c j ę , dlaczego i czy z a m o r d o w a n i nie b y l i p r z y p a d k i e m p r z e c i w n i k a m i obecnego u s t r o j u — co jost d z i ś r z e c z ą n i e m o ż l i w ą do dowie­ dzenia — w i ę c p o s t a n o w i ł e m z n i e w i e l k ą g r u p ą k o l e g ó w miejsca te u p a m i ę t n i ć po k r y j o m u , a n o n i m o w o . Sprawa t a jest w t o k u realizacji". Podobne informacje o t r z y m a ł e m z w o j . w o j . n o w o s ą d e c k i e g o , rzeszowskiego, lubelskiego, kieleckiego. C y t u j ę u r y w e k jednego z l i s t ó w (z Woj. t a r n o w s k i e g o ) : „ W czasie ostatniej w o j n y wiole d z i a ł o się w naszej g m i n i e , r u c h o p o r u b y ł bardzo dobrze zorga­ n i z o w a n y i te s p r a w y n a l e ż a ł o b y u p a m i ę t n i ć dla p r z y s z ł y c h p o k o l e ń , ale j a k d o t ą d nie u d a ł o się tego z r o b i ć . S p o ł e c z e ń s t w o jest za b u d o w ą , ale nie m a z b y t w i e l u c h ę t n y c h do pracy. N i o m n i e j j e d n a k z z a m i a r u tego n i g d y nie zrezygnuje i jeśli jeszcze t r o c h ę p o ż y j ę t o go w y k o n a m , a j e ż e l i nie, to w testamencie p r z e k a ż ę dzieciom s w o i m t ę s p r a w ę , a w i e r z ę , że j ą w y k o n a j ą . " W jednej m i e j s c o w o ś c i p o ł . P o l s k i d a w n y ż o ł n i e r z A . K . w y r a b i a p ł y t y z cementu, opatrzone i n f o r m a c y j n y m napisem i umieszcza je w lasach i na r o z d r o ż a c h , t a m gdzio toczono w a l k i z w r o g i e m i g i n ę l i Polacy. Dlaczego to r o b i ' ! „ K t o ś m u s i — o d p i s a ł , a Z B O W i D nie c h c i a ł " . W k ł a d a w t ę p r a c ę m a s ę w y ­ s i ł k u , p i e n i ą d z e z a o s z c z ę d z o n o ze skromnej u r z ę d n i c z e j pensji. P o w o ł u j ę się na konstatacje J a d w i g i Jarnuszkiewiczowej zawarte w referacie na s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n y m p o m n i k o m (Zielona G ó r a , w r z e s i e ń 1981). A u t o r c e z a w d z i ę c z a m wiele i n s p i r u j ą c y c h m y ś l i , z k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m p i s z ą c ten a r t y k u ł Por. „ S o l i d a r n o ś ć " , n r 36, 1981 N p . w dekoracjach k o ś c i o ł ó w na p r z y j ę c i e w ę d r u j ą c e g o obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w dekoracji d o m ó w , u l i c i p l a c ó w podczas w i z y t y w Polsce P a p i e ż a J a n a P a w ł a I I , a t a k ż e w scenografii G r o b ó w P a ń s k i c h w K o ś c i o ł a c h T a k n p . w O t r ę b u s a c h pod W a r s z a w ą s t a n ą ł p o m n i k z gazo-betonu, u p a m i ę t n i a j ą c y 30-lecio P R L a zarazem 500-lecio Otrębus 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 Z r e g u ł y w p o m n i k a c h a m a t o r ó w w y s t ę p u j e stereoty­ powa s y m b o l i k a n p . : orzeł z r y w a j ą c y się do l o t u , r o z r y w a j ą c y k a j d a n y ( ł a ń c u c h y ) . Polska w y o b r a ż a n a jest j a k o n i e w i a s t a , zawsze j a s n o w ł o s a , w k o s z u l i l u b j a k o a n i o ł w y c h o d z ą c y z ciem­ n i c y , r o z p y c h a j ą c y b l o k i skalne, k t ó r e m i a ł y go p r z y g n i e ś ć . O s i ą g n i ę c i e m y ś l i l u d z k i e j przedstawiane jest j a k o t o r , k t ó r y m pnie się w g ó r ę r a k i e t a ( p r z y p o m i n a s z y n y w „ w e s o ł y m mias­ t e c z k u " , po s t r o m i ź n i e k t ó r y c h pcha s i ę c i ę ż a r e k n a k ó ł k a c h ) , slogan „ S t ą d j e s t e ś m y , t u b ę d z i e m y " obrazuje M i e s z k o w y woj s t o j ą c y hardo z w b i t y m w z i e m i ę mieczem. Jeden z p r z y k ł a d ó w pokazuje i l . 1 1 , uzyskana d z i ę k i po­ m o c y p . A n t o n i e g o K r o h a . Jest to p o m n i k w S t o p n i c y k . L i m a ­ nowej z b u d o w a n y przez miejscowego amatora A n d r z e j a K w i a t ­ kowskiego. S y m b o l i k a s k a ł p r z y g n i a t a j ą c y c h z o b u s t r o n orla nie w y m a g a k o m e n t a r z a . P r z y k ł a d o m p o m n i k a n a ś l a d u j ą c e g o i n n y , już i s t n i e j ą c y , jest S a b a ł a (postawiony w d w ó c h z b l i ż o n y c h wersjach w Mszanie i Rabce) w y k . przez Tomasza N a w i e ś n i a k a z O l s z ó w k i , na w z ó r zakopiańskiego pomnika. Por. A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „ P o l . Szt. L u d . " R . 30, 197C n r 3—4, s. 210; t e g o ż w s t ę p ka­ t a l o g u w y s t a w y : Stanisław Zagajewski, Paris 1974 (opr. i w y d . przez M u z e u m K u j a w s k i e we W ł o c ł a w k u ) W r a ż l i w o ś ć Niewiadomskiego na m a r t y r o l o g i ę , cierpienie i k r z y w d ę m o ż e m i e ć z w i ą z e k z jego o s o b i s t y m i p r z e ż y c i a m i . J a k o 14 l e t n i c h ł o p i e c w a l c z y ł w p a r t y z a n t c e A K , po w y z w o l e n i u p o z o s t a ł wraz z o d d z i a ł e m w p o d z i e m i u . Aresztowano go, ska­ zano na 15 l a t w i ę z i e n i a , z czego o d s i e d z i a ł w i ę c e j n i ż p o ł o w ę . P ó ź n i e j z n o w u z o s t a ł skazany w procesach p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. W y u c z y ł się zawodu s z t u k a t o r a , p r a c o w a ł w s t o l a r n i , w Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w . Szczególnie bliska m u jest r z e ź b a m o n u m e n t a l n a , wielofigurowa kompozycja, tema­ t y c z n a — j a k wspomniana „ M a r t y r o l o g i a " , „ P o w s t a n i e W a r ­ szawskie" czy „ D r o g a K r z y ż o w a " z ł o ż o n a z 75 n a d n a t u r a l n e j w i e l k o ś c i d r e w n i a n y c h f i g u r , ustawiona w K o d e n i u na w z g ó r z u k . k l a s z t o r u ( i l . 10). P e r y p e t i e warszawskie, opisano w t e k ś c i e znam z a u t o p s j i M . J a n i o n , Ojczyzna,.., op. c i t . E d w a r d J . M u r r a y , Motivation and emotion, N . Yersey 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 M a r i a n G r z e ś c z a k , Moja obsesja, n r 142 z 20—21 czerwca 1981 r. „Życie Warszawy", 3 3 Por. Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, M u z e u m E t n o ­ graficzne w T o r u n i u , 1973 г.; A . J a c k o w s k i , Kopernik w ludo­ wej rzeźbie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 28, 1974 n r 1 3 4 A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba..., op. c i t . , s. 221 3 5 J . Jarnuszkiewiczowa, głos w d y s k u s j i na t e m a t k i c z u , „ P o l . Szt. L u d . " R . 20, 1966 n r 3/4, s. 154 Fot.: St. Deptuszewski, il. ]; GieilińsK, U. 2; Cz. Knapik, il. 25, 30; A. Kroh, il. 3, 4; E . Kozlowska-Tomczyk: il. 7—9;. L . Pudłowski, il. 5, 6; St. Sierciak, U. 11; M. Steioboni, il. 21—25; J . Świderski, il. 15—20, 26—28: K. Zakrzewska, il. ]2—14. I I . 30. P o m n i k u p a m i ę t n i a j ą c y miejsce z b r o d n i h i t l e r o w s k i e j , I Rychwald-Olszówka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8945f336fb8ff0160dbe78bea85b8466.pdf 9bdbc18deb3b5d89aa897f5700e19623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6587 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6157 Title A name given to the resource Pomoc przy ozdabianiu sali weselnej, domu weselnego oraz zaprzęgów konnych / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 7 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 7. Pomoc w ozdabianiu sali weselnej, domu weselnego oraz zaprzęgów konnych Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienie znaków: 1 - w y k o n y w a n i e o z d ó b ( w i e ń c e , k o r o n y ) ; 2 - p r z y g o t o w y w a n i e i o z d a b i a n i e sali w e s e l n e j / d o m u w e s e l n e g o ; 3 - p r z y g o t o w y w a n i e s p e c j a l n e g o m i e j s c a d o z a b a w y ; 4 - o z d a b i a n i e z a p r z ę g ó w k o ń s k i c h ; 5 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 6 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ; 7 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 8 - brak informacji; 9 - brak tradycji B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . K w e s t i o n a r i u s z PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 56. Kto uczestniczy w takim wieczorze? (młody? starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? A. Czy uczestnicy zdobią izbę weselną? się? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb11ae37d9b05a051d09742d59216b.pdf d669be7de813ed6e0dd92b301efcf3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje uczta weselna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6163 Title A name given to the resource Pomoc przy roznoszeniu potraw w czasie uczty weselnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 13 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 13. Pomoc przy roznoszeniu potraw w czasie uczty weselnej Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Podczas uczty weselnej pomagano w roznoszeniu: 1 - potraw; 2 - alkoholi; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji [oznacza, iż do stołu podają wynajęte osoby] Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 125. Kto podaje potrawy do stołu: matka młodej? Ojciec? Marszałek, starosta, starościna, wynajęta kucharka, drużki lub inne osoby? Jak było dawniej? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65aecc1795d59f1852897ed253e408f4.pdf bb18cabe0111006a6ae4f276c137fa74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6586 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kołacz weselny korowaj potrawy weselne współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6156 Title A name given to the resource Pomoc w przygotowaniu kołacza-korowaja / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 6 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 6. Pomoc w przygotowywaniu kołacza - korowaja Oprac. nauk. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Objaśnienie znaków: 1 - z w y c z a j istnieje; 2 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 3 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 4 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 5 - brak tradycji U w a g a : Pierworys m a p y na p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w P A E i literatury w y k o n a ł a A. M ą c z y ń s k a ( P A E , m a p y : 5 5 5 : Wieczór kawalerski. 5 5 7 : Zwyczaj wypiekania pieczywa w domu panny młodej). D a n e z m a t e r i a ł ó w P A E z w e r y f i k o w a ł a A. D r o ż d ż . B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 ( K w e s t i o n a r i u s z nr IX) i 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w e s t i o n a r i u s z nr XII). K w e s t i o n a r i u s z P A E nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 56. Kto uczestniczy w takim wieczorze? (młody? Starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa się? Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? D. Przygotowują, pieką i zdobią „korowaj" „kołacz". 57. Opisać szczegółowo przygotowanie ciasta na „kołacz" - „korowaj". Zwrócić uwagę na: mąkę, wodę, mieszanie ciasta („misienie"), dodatki do ciasta, kształtowanie: formy i rozmiar tego pieczywa, zdobiny z ciasta i kształt naszkicować i opisać! Jeśli możliwe wyjaśnić czy mają symboliczne znaczenie. 58. Sprawdzić, czy na wesele pieką jeden, czy więcej kołaczy? Zbadać wnikliwie jaką funkcje obrzędową, rytualna, magiczną przypisywano (lub przypisują dziś kołaczowi - korowajowi?) Czy kształt pieczywa i jego zdobiny mają charakter symboliczny? lub czy uczestnicy przypisują mu symboliczne znaczenie? 59a. Zapisać przysłowia o korowaju - kołaczu [...]. 132. Kołacz obrzędowy - zbadać czy jeszcze pieką (czy piekli dawniej? Kiedy?) Kołacz - korowaj, pieczywo obrzędowe spożywane w głównym akcie zawarcia małżeństwa. Uwzględnić następujące momenty [...]. E. Kto piekł kołacz, główna postać i pomocnicy? (Matka? Starościna? Swacha? Drużki? Inne osoby? Wymienić). Jak i czym zdobiono kołacz - korowaj - nazwy ornamentów z ciasta. Czy zdobiono go wieńcem ? Z czego był wieniec ? Wymienić rośliny? M a p ę uzupełniono w o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w w y w i a d a c h z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a : KwestionariusznrXII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką"(oprac. K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie społeczne, I. W obrzędzie weselnym: Któraz form współdziałania występuje we wsi? Kwesta na rzecz młodej, przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną, przyjmowanie na nocleg gości weselnych; Kolejne podejmowanie gości weselnych jedzeniem, inne - jakie ? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cc117def8d6a25118e4ac54b403f035.pdf 4301e2452f051074794f1535fe90fa6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6585 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje potrawy weselne współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6155 Title A name given to the resource Pomoc w przygotowaniu potraw na ucztę weselną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 5 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 5. Pomoc w przygotowaniu potraw na ucztę weselną Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Udzielanie p o m o c y : 1 - g o s p o d y n i w d o m u w e s e l n y m ; 2 - w y n a j ę t e j k u c h a r c e ; 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - infor­ macje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w latach 1 9 7 5 - 1 9 8 2 . W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o ­ nariusza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? Kwesta na rzecz młodej, przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną, przyjmowanie na nocleg gości weselnych: Kolejne podejmowanie gości weselnych jedzeniem, inne - jakie ? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc60a0e404e1d436579adc6f747dbf5c.pdf b8bffb6ca7cb23624a79e49fecfc7537 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2050 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource mit wspólczesny plotka - aspekt antropologiczny pomylka - aspekt antropolgiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1903 Title A name given to the resource Pomyłka, plotka,mit / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 HUBERT CZACHOWSKI M uzeum Etnograficzne Toruń PRZYCZYNEK POMYŁKA, PLOTKA, MIT DO BADAŃ NAD MITAMI WSPÓŁCZESNYMI Mit należy do najbardziej popularnych terminów końca XX wieku. Ekspansja tego pojęcia dotyczy zarówno sfer życia potocznego, jak i terenu nauki. Mitem przestała zajmować się już tylko etnologia czy religioznawstwo. Do swoich badań włączyła go też socjologia, psychologia, filozofia, nauka o polityce, literaturoznawstwo. Liczba teorii i publikacji na temat mitu, powstałych na polu wszystkich wymienionych dyscyplin, jest ogromna. Często koncepcje te zawierają wiele sprzecznych i wzajemnie wykluczających się wniosków. Ale dużo z nich zawiera wiele wspólnych elementów. Dlatego też we współczesnej humanistyce zaczyna zwyciężać pogląd mówiący raczej o komplementarności różnych kierunków metodologicznych niż ich przeciwstawności. Kiedy mit rozpatrywany był tylko w kontekście społeczeństw tradycyjnych, to można było mówić o pewnym konsensusie co do "odniesienia przedmiotowego" tego pojęcia. Tymczasem w odniesieniu do społeczeństw nowoczesnych zakres słowa "mit" zostaje znacznie poszerzony. Dlatego ważne jest zastanowienie się, czy w jakiś sposób odnosi się ono ciągle do mitów tradycyjnych. Najważniejsza jest kwestia, czy w nowoczesnym świecie powstają nowe mity i jaki charakter przybierają? Czy te tak różne rodzaje mitów należą do tego samego zjawiska, czy też nastąpiła tylko zmiana znaczenia słów i mit nowoczesny nie wykazuje związków z tradycyjnym? Żeby móc odpowiedzieć na te pytania niezbędną rzeczą będzie zaprezentowanie najważniejszych cech społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, co pozwoli osadzić samą analizę mitów w wymiarze społecznym, a jest to bardzo istotne. Rozróżnienia społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, a co za tym idzie, mitów tradycyjnych i nowoczesnych, dokonuję wyłącznie dla celów analitycznych, zdając sobie sprawę, że zapewne nie wyczerpuje ono typologicznych możliwości. Jako punkt wyjścia przyjmiemy teorię kultury J. Kmity (1985). W myśl ustaleń tego autora całość praktyki społecznej (czyli kulturę) w cywilizacji zachodnioeuropejskiej można podzielić na dwie główne sfery: �192 1. praktykę techniczno-użytkową (produkcji, wymiany, konsumpcji) 2. praktyki symboliczne, które dzielą się na: a) symboliczne w węższym sensie - tak zwane komunikacyjne (obyczaj, sztuka, język, nauka), b) światopoglądowe (magia, religia, przekazy świecko-światopoglądowe). Wszystkie te sfery (dziedziny) praktyki społecznej pełnią określone funkcje, są względnie autonomiczne, aczkolwiek w zasadniczy sposób na siebie oddziaływują. Odnosząc te ustalenia do społeczeństw pierwotnych (tradycyjnych) Anna Pałubicka (1984) mówi o ich synkretyzmie. W przeciwieństwie do kultury nowożytnoeuropejskiej, mamy tam do czynienia tylko z jedną dziedziną kultury. Najczęściej jest tak, że sens kulturowych działań składających się na jeden określony typ praktyki, wykracza poza jeden typ praktyki w kulturze nowoczesnej. Chodzi mianowicie o to, że te działania, które z punktu europejskiej logiki są "czystymi" działaniami techniczno-użytkowymi, dla członków kultury tradycyjnej są zarazem działaniami magicznymi, a więc należącymi do sfery światopoglądowej. Podobnie można by wydzielić "czyste" sądy magiczne (znów według Europejczyków), które są jednocześnie działaniami techniczno-użytkowymi dla człowieka tradycyjnego. Wszystkie sfery kultury, które można wyodrębnić dla nowoczesnej kultury Zachodu, w przypadku społeczeństw tradycyjnych tworzą jednolitą, nierozdzielną całość. Z tego względu wszystkie te różnorakie funkcje, które w nowoczesnej kulturze pełnią poszczególne jej dziedziny, w kulturze tradycyjnej są realizowane przez nią całościowo. Jakie więc miejsce w tej jednolitej tradycyjnej kulturze zajmuje mit? W tym układzie jest on jakby impliciate zawarty w całości kultury. Zarazem i jest i go nie ma, jest wszystkim i niczym. Mit i rzeczywistość są integralnie splecione, prawie nierozróżnialne. P. Ricoeur (1986) zaznacza, że już człowiek pierwotny zaczyna tracić integralność z otaczającym go światem. Swoją głęboką zgodność z całością bytu (ów totalny synkretyzm) może on odtworzyć tylko poprzez fabularyzacje mit lub rytuał. Mit jedynie intencjonalnie przywraca ową zgodność, powtarza ją i naśladuje. W tym sensie - dla francuskiego hermeneuty - mit staje się symbolicznym odtwarzaniem pierwotnej pełni bytu poprzez swoją narracyjną formę· Jak zatem należałoby mit określić? Według teorii P. Ricoeura, którą przyjmuję za podstawę dalszych rozważali, mitem określa się rodzaj symbolu rozwiniętego w formie opowieści, artykułującego się w czasie i przestrzeni, które nie są tożsame z czasem i przestrzenią w sensie historyczno-geograficznym (Ricoeur 1986, s. 21 i n.). Ricoeur mówiąc o micie jako symbolu odwołuje się do wcześniejszych ustaleń między innymi Freuda, Cassirera czy Levi-Straussa, mówiących o tym, że poznanie (myślenie) symboliczne jest �193 podstawową i powszechną formą poznawania (odbioru) rzeczywistości przez człowieka. Strukturaliści udowodnili, że niezależnie od miejsca i czasu, czy też kulturowych różnic, obowiązującym sposobem spostrzegania świata jest myślenie metonimiczne i metaforyczne (czyli symboliczne). W swej teorii autor Symboliki z/a podnosi wartość mitu wobec innych rodzajów symboli, uważając formę czyli opowieść za jego najbardziej konstytutywny element. Pisze on więc, że "zrozumienie mitu jako mitu to po prostu zrozumienie tego, co mit wraz ze swoim czasem, swoją przestrzenią, swymi zdarzeniami, postaciami wnosi do odkrywczej funkcji symboli pierwotnych" (Ricoeur, 1986, s. 154). W mitach poprzez opowieść następuje "wtłoczenie" ludzkości w historię przykładową, a zarazem nadanie jej określonego kierunku i toku, co zapewnia powszechność doświadczenia w nim wyrażonego. Mit - opowieść "wyznacza stosunek istoty człowieka do jego egzystencji historycznej" (Ricoeur, 1986, s. 155). Podobnie mówił R. Barthes, dla którego podstawową zasadą mitu jest to, że przekształca on kulturę w naturę. Stąd właśnie wynika owa przepełniona sacrum jedność i pełnia świata, która jest cechą społeczeństw tradycyjnych. Właśnie mity i rytuały (które w ten sam sposób opisują rzeczywistość, ale innym językiem nie werbalnie tylko gestycznie) stanowią podstawową zasadę, dzięki której kultury tradycyjne wykazują dużą odporność na zmiany. Swoją symboliczną funkcję mit spełnia za pośrednictwem opowiadania, gdyż to co ma do opowiedzenia jest dramatem. A ten podstawowy dramat otwiera i odkrywa ukryty sens ludzkich doświadczeń. Odbywa się to na zasadzie łagodzenia przeciwieństw wyrażonych w binarnych opozycjach jak dowiódł tego Levi-Strauss. Poprzez swoją budowę i funkcję - czyli symboliczną funkcję opowieści - mit może pełnić w tradycyjnych społeczeństwach nadrzędną rolę. Owa jednolitość tradycyjnej kultury, w której nie można wyodrębnić żadnych sfer w znaczeniu nowożytnoeuropejskim powoduje, że mitom można przypisywać wielorakie funkcje odpowiadające funkcjom poszczególnych sfer kultury nowoczesnej. Można zatem stwierdzić, że mity są zjawiskiem wyznaczającym i konstytuującym cały świat społeczeństw tradycyjnych, czyli takich, w których nie można wydzielić żadnej z dziedzin kultury w sensie nowoczesnym (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej). W tych społeczeństwach istnieje tylko jeden typ praktyki społecznej i jest on właśnie określany przez "prawdy" zawarte w mitach. Wielorakie znaczenia mitu są możliwe dzięki jego symbolicznej naturze, ujawniającej się zawsze w postaci opowiadania - dramatu. Dlatego też można przypisywać mitom - opisując je dla potrzeb nauki - różne znaczenia i funkcje z tych trzech sfer kultury w ujęciu nowoczesnym. Jest prawdą, że zawierają one elementy nauki, prawa, religii, literatury, sztuki, moralności, historii, wiedzy techniczno-użytkowej, pełniąc zarazem funkcje komunikacyjne i identyfikacyjne, czyli integrująco-różnicujące społecznie. 1.1 - Lud t. LXXV �194 W tej sytuacji wydaje się rzeczą oczywistą, że w kulturze nowoczesnej, w której doszło do rozdzielenia jednolitej kultury tradycyjnej na trzy sfery, musiały ulec też zmianie miejsce i funkcja mitów. Przemiany te związane były z główną cechą kultury cywilizacji zachodniej - mianowicie jej ciągłą zdolnością kwestionowania swoich własnych osiągnięć, co znalazło wyraz w nieustannym upowszechnianiu zmian w nauce, instytucjach społecznych, technologii, sztuce. Wynikały one z rozwoju charakterystycznych cech tej kultury: europejskiej logiki, racjonalności, analizy i tym podobnych. Ważną cechą jest także coraz powszechniejszy zanik większości wartości związanych z tradycyjnym sacrum. Naukowy obraz świata, w stosunku do myślenia mitycznego odznaczający się ogromną zmiennością i rozczłonowaniem na poszczególne dziedziny, coraz bardziej ingeruje w życie społeczne i kształtuje postrzeganie świata. W dzisiejszej cywilizacji następuje coraz większa specjalizacja jednostek naukowy język ekonomisty niezrozumiały jest dla fizyka i odwrotnie, nie mówiąc już o ludziach niewykształconych. Na dodatek tak zwana masa informacyjna zwiększa się tak dalece, że często nie może już być przyswajalna. Bardzo szybko dochodzi do dezaktualizacji określonej informacji, co wymusza pojawienie się następnych, zastępujących pierwszą. Następuje także rozpad wielkich ideologii na rzecz ideologii zupełnie indywidualnych. W tym ogromnym szumie informacyjnym, najczęściej operującym różnorodnymi "językami" odpowiednich dziedzin kultury, trudno jest doszukać się istnienia mitu, rozumianego tak jak w społeczeństwach tradycyjnych. Skąd w takim razie - w nowoczesnym świecie - tak wielka intensywność i powszechność występowania słowa "mit"? Wynika ona z trzech powodów. Po pierwsze, przechodzenie od społeczeństw tradycyjnych do nowoczesnych ciągle trwa. Często dawne symbole i mity są jeszcze przez współczesnych ludzi rozpoznawane. Nawet jeżeli nie mają już powszechnego znaczenia, to trwają w świadomości i mogą być wykorzystywane do różnych celów. Sam mit zaczyna także przenikać w toku kulturowych zmian do innych części kultury, zmieniać ich kształt, to ukrywając się, to znów objawiając swoje istnienie pod przeróżnymi przebraniami 1. Do dzisiejszych czasów relikty dawnych mitów istnieją także w folklorze - również coraz bardziej ulegającemu przeobrażeniom. Po drugie, jeżeli trwanie, a właściwie zakorzenienie w kulturze starych mitów wydaje się być zrozumiałe, to co powoduje, że zaczęto używać tego słowa w nowych znaczeniach, na przykład w politologii czy literaturze? Jest to inna płaszczyzna występowania słowa "mit". Wynika z faktu, że przy rozumie1 Taką analizę przemian starego mitu pokazał chociażby D. de Rougemont w pracy MilaN a świat kultury zachodniej. Analizując mit o Tristanie i Izoldzie odkrył jego ślady w wielu dziedzinach europejskiej kultury. �195 niu mitów tradycyjnych jako wszechogarniającego rzeczywistość universum, wszystkie sfery i dziedziny kultury nowoczesnej miały w mitach swój początek. Gdy wskutek przeobrażell kultury tradycyjnej w nowoczesną kulturę typu zachodniego doszło do rozdzielenia sfer kultury, także te wszechogarniające mitologie musiały się rozpaść. Ze względu na wielość znaczeń i funkcji mitów tradycyjnych jest oczywiste, że prawie w każdej dziedzinie nowoczesnej kultury można wskazać na elementy pochodzenia mitycznego. Wielu badaczy wskazywało na powiązania pomiędzy mitem a nauką (Kołakowski, Kmita), ideologią (Sorel, Eliade), literaturą (Baudkin, Frye, Levi-Strauss), muzyką (Langer, Levi-Strauss), sztuką (Eliade, Kępińska), teatrem (Sławińska, Barba, Grotowski). Sądzę, że nie ma takiej sfery życia w naszej cywilizacji, w której nie można by było wskazać na występowanie elementów charakterystycznych dla mitów tradycyjnych. Rozpoznawanie elementów mitycznych w poszczególnych dziedzinach kultury pozwala uchwycić samą ich istotę, wykazać ich historyczną ciągłość, wreszcie odkryć ich pochodzenie czy budowę. Czy wynika z tego, że etnografia powinna zrezygnować z zajmowania się mitem? Oczywiście, że nie, gdyż jest i tutaj pole zainteresowań dla etnografów, jak sądzę bardzo ważne i interesujące. Zdolność do symbołizowania, układania binarnych opozycji rozwijanych w opowiadaniu, nie mogła się zdezaktualizować. Przeciwnie, w nowoczesnym świecie, w którym powoli usuwa się wszystkie ślady sacrum, w świecie ciągle się zmieniającym, stale zaskakującym nowymi rozwiązaniami, a przez to niestałym, człowiek będąc coraz bardziej wyobcowany, właśnie w mitach i symbolach próbuje "ujarzmić" ten niezrozumiały świat. Ciągle toczy się walka pomiędzy myśleniem dyskursywnym, racjonalnym, krytycznym (charakterystycznym dla cywilizacji nowoczesnej), a myśleniem mitycznym. Pierwszy próbę teoretycznego ujęcia mitów nowoczesnych podjął R. Barthes. Jego propozycja stała się jedną z ważniejszych i bardziej dyskutowanych w humanistyce, jednakże zdecydowanie różni się ona od przyjętej w tym artykule za punkt wyjścia teorii Ricoeura. Dla Barthesa, który traktuje mit jako język, jako system semiologiczny, mitem może stać się wszystko co należy do mowy. "Mit jest słowem" - które nabiera znaczenia, gdyż jest systemem komunikacji. Może to być zarówno jakiekolwiek pojęcie, przedmiot, fotografia, artykuł w gazecie, widowisko i tym podobne. Barthes nie przykłada żadnej wagi do narracyjnej formy mitu, dlatego też zakres semantyczny mitu, w jego koncepcji, ulega ogromnemu rozszerzeniu. Analizy Barthesa (na przykład twarz Grety Garbo, strip-tease, nowy model Citroena - lub utrzymywane w podobnym tonie "mity ekonomiczne" A. Sauvy'ego czy też mit Paryża - R. Caillois'a) nazwałbym raczej analizami symboli (przed czym Barthes się broni), stereotypów bądź przedmiotów mitycznych. Czy można rozszerzyć tak bezkrytycznie pojęcie mitu na symbole i stereotypy? Przecież gdyby same symbole i stereotypy (w formie zdań) mogły opisać �196 rzeczywistość, to w społeczeństwach tradycyjnych nie musiałyby rozwijać się w opowiadanie. W opowiadaniu, z całym jego bagażem najdrobniejszych szczegółów i faktów, można wyrazić takie treści, których nie sposób wyrazić poprzez symbole czy stereotypy. Teoria Barthesa mocno oddziaływała na zakorzenienie się tego poszerzonego pojęcia mitu. Dlatego warto jednak zaznaczyć, że w gruncie rzeczy dotyczy ona symboli i stereotypów (niewątpliwie należących do myślenia mitycznego, ale stanowiących tylko bazę do powstania "prawdziwych" mitów). Naczelną zasadą mitów, według Barthesa, jest przekształcanie kultury w naturę. Ta zasada jest podstawową zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych. Jest to próba zatrzymania świata jako bliskiego sobie, obłaskawienia go, próba zrozumienia. Może się to dokonać tylko na płaszczyźnie mitu. To mit przekształca dziedziny kultury: społeczną, kulturalną, ideologiczną i historyczną w naturę. Doprowadza to - jak dowodzi Sauvy do pojawienia się różnic pomiędzy rzeczywistością i jej reprezentacją jaką posiadają ludzie, należącą do wyobrażeń potocznych (Sauvy, 1971, s. 228). Zatem znaczenie mitu dokonuje się w "nieustannych odwróceniach sensu, elementu znaczącego i jego formy, świadomości znaczącej i świadomości obrazowej" (Bart he s, 1970, s. 41). Autor Mitu dzisiaj uważał, że mit zniekształca rzeczywistość. Można by stwierdzić nawet, że mit tę rzeczywistość stwarza. Jak pisze Barthes w swoim ważnym eseju "Fundamenty całkiem przypadkowego oświadczenia stają się efektem odwrócenia mitycznego, pojawiają się jako obiektywny Porządek, Norma, Opinia Publiczna, jednym słowem "doxa" (laicki obraz świata, Barthes 1971, s. 613). Często to właśnie najzwyklejsza pomyłka narzuca swoje prawa obrazowi rzeczywistości, występującemu wśród ludzi. Dlatego też Sauvy dorzuca... "ignorancja będąc częścią natury ludzkiej jest uświęcona" (Sauvy, 1971, s. 229). Tak czasami dokonuje się przemiana kultury w naturę poprzez przypadek, błąd, przejęzyczenie, plotkę. W ten sposób ludzie narzucają swoje przeżycia, wyobrażenia i myśli rzeczywistości. W tym miejscu wypada zaznaczyć, że utrzymane w tym samym duchu rozważania na temat genezy mitów pierwszy zaproponował L. Aragon. Na podobieństwa pomiędzy surrealizmem a etnografią kilkakrotnie już wskazywano, ale nie zwrócono uwagi na tę zbieżność. Swoją teorię zaprezentował on w książce Wieśniak paryski z 1926 roku, będącej jednym z najbardziej klasycznych tekstów surrealizmu. W swoim założeniu była to próba ułożenia i odtworzenia atmosfery i wątków dawnych mitów, w nowej szacie surrealizmu. W rozdziale "Wstęp do nowoczesnej mitologii" Aragon proponuje, żeby nie powstrzymywać się od błędów w postrzeganiu świata, gdyż tylko w ten sposób można tego świata naprawdę doświadczyć. Właśnie wtedy powstają nowe mity, rodzące się z każdym krokiem i "przybierają tu swoją postać nieznani i zmienni bogowie". Już w latach dwudziestych autor Widniaka zdaje sobie sprawę z wyjątkowej sytuacji nowoczesnej kultury, zauważając, że "codziennie ulega �197 przemianie nowoczesne poczucie egzystencji. Cała mitologia zawiązuje się i rozwiązuje. Wiedza żywa, która budzi się do istnienia i ginie samobójczo" (Aragon 1971, s. 149). Nie będzie, myślę przesady w stwierdzeniu, że Barthes, a po nim inni w zasadzie powtarzają tylko główne wątki myśli francuskiego surrealisty. Jeszcze raz sztuka okazała się szybsza od nauki. Ale czy można - sumując to co zostało powiedziane - znaleźć we współczesnym świecie mity - opowiadania? Jest to niewątpliwie utrudnione, gdyż zmiany kulturowe i cywilizacyjne nie sprzyjają ich powstawaniu. Mity tradycyjne były pełne symboli i stereotypów. Obecnie symbole "nie mają czasu" rozwinąć się w formie opowiadania, gdyż bardzo szybko następuje ich dezaktualizacja. Stąd też ogromna różnorodność symboli i stereotypów, które zastępują mit - opowieść. Zauważa to Barthes pisząc, że mit współczesny nie jest ciągły, jest on głoszony nie w wielkich opowieściach tylko w przemówieniach, najwyżej układających się w zwroty i wyrażenia (stereotypy). Dlatego, że mit-opowieść zanika, na rzecz mitów stereotypów, jest on bardziej "podstępny" przez co trudniejszy do analizy (Barthes 1971, s. 613). To, że mit-opowieść zanika, związane jest z charakterystycznymi cechami zachodniej kultury. Natomiast myślenie potoczne nie zmieniło się. Nadal ludzie próbują opowiadać mity. Mit nowoczesny powstaje tylko na czas jakiś, niszczony przez naukę. Dlatego etnograf musi wyśledzić tworzącą się historię opowieść, uchwycić ją "in jlagranti", inaczej może ona zginąć bezpowrotnie. Może się tak zdarzyć, że gdy fragment jakiejś historii jest jeszcze rozpoznawany, żyje wśród ludzi, to inny fragment należący do tej samej historii już zanikł. Zadaniem etnografa byłoby rozpoznawanie tworzących się mitów, układanie ich fragmentów w określoną opowieść. Oczywiście odpowiednie części jakiejś historii mogą się różnić między sobą, często sobie nawet przeczyć, w zależności od czasu i miejsca występowania. Ale przecież i mity tradycyjne były pełne takich sprzeczności, różne wersje tego samego mitu opowiadały rzeczy diametralnie różne. Dopiero z tych różnorodnych wersji budował Levi-Strauss swoje analizy. Nie inaczej rzecz ma się z mitami nowoczesnymi. Największą ilość nowych mitów stanowią historie osnute wokół życia sławnych ludzi. To życie drugiego człowieka jest zawsze najbardziej interesujące dla innych. Poszczególne fragmenty takich mitów - opowieści, najczęściej występują w postaci plotki czy też pogłoski, przy tym nie ma jakościowej różnicy pomiędzy plotkami (czyli fragmentami mitów) na temat powszechnie znanych osób, artystów czy polityków, a plotkami o sąsiadach. Istnieje tylko różnica w zasięgu ich występowania i rozpowszechnienia. Natomiast w obydwóch rodzajach plotek można odkryć systemy wartości, opinie, poglądy tych ludzi, którzy je opowiadają. Mit - podobnie jak stereotyp, mówi o życiu tych, którzy się nim posługują, a nie tylko o tych, o których opowiada. Oczywiście nie każda plotka jest mitem. Jest ona bowiem tylko (jak symbol �198 czy stereotyp) zaczątkiem mitu. Gdyby nie swoiste cechy nowoczesnej kultury, następowałoby utrwalenie plotki (czy jak chce socjologia wiedzy - zestalenie), a nie jej zdyskredytowanie. W ten sposób powstałaby - dobudowując poszczególne fragmenty - opowieść. Jako pierwszy przykład spróbuję zaprezentować mit powstający wokół osoby Lecha Wałęsy. Jego życiorys wydaje się wyjątkowo podatny na mityzowanie. Wałęsa wywodzi się ze środowiska robotniczego, przez wiele lat pozostawał w centrum wydarzeń i zainteresowań całego polskiego społeczeństwa, a nawet świata; wyrażając przy tym za innych to, o czym sami bali się nawet myśleć, a co dopiero mówić. Wałęsa jest człowiekiem obdarzonym rzadko spotykaną, a wyczuwaną powszechnie charyzmą. W typologii polityków R. Caillois idealnie pasuje do analizowanej postaci Proroka, jako przeciwstawnego Prawnikowi (Caillois s. 1973, 226-285). Przypomnijmy, że w myśl ustaleń Caillois społeczeństwo wręcz poszukuje Proroków, którzy z samej swej natury przynależą do porządku mitycznego, czym różnią się zdecydowanie od Prawników związanych z porządkiem racjonalno-dyskursywnym. Przez ostatnie dziesięciolecie Wałęsa stał się niekwestionowanym symbolem walki o wyzwolenie Polski spod komunistycznego reżimu i symbolem mającej nadejść demokracji i dobrobytu. Mit Wałęsy można by zatytułować "Lecha Wałęsy życiorys na życzenie społeczeństwa". Na początku odwołam się do słów etnografa J. Olędzkiego zawartych w książce Murzynowo ... (1991). Otóż praca ta dotyczy i opiera się na materiale z ziemi dobrzyńskiej, regionu z którego Wałęsa pochodzi. Olędzki pisze, że z tego względu nie mogą dziwić specjalnie wybitne cechy charakteru Wałęsy, gdyż ludzie urodzeni na tej ziemi powszechnie wykazują podobne zalety (s. 431-432). Jest to rozumienie znane nam z kultur tradycyjnych. Bohater mityczny rodzi się w miejscu lub okolicznościach obdarzonych szczególnymi właściwościami. Jakby na potwierdzenie tych słów ukazał się w telewizji wywiad udzielony "Wiadomościom" przez burmistrza Lipna. Stwierdził on, że ludzie urodzeni w tych okolicach obdarzeni są specjalnymi cechami. Jako przykład wymienił Polę Negri (właściwie Apolonię Chałupiec), Wincentego Rapackiego i oczywiście Lecha Wałęsę. (W Lipnie urodził się także Leszek Balcerowicz!). Według mitu młodość Wałęsy miała przebieg dość burzliwy. Podobno dorastający Lech kilka lat spędził w poprawczaku, co zresztą - jak mówiono - nie przeszkodziło mu później zostać prezydentem. Inny epizod zakończył się jeszcze tragiczniej. Mianowicie w "czasie swojej pierwszej pracy w SKR Wałęsa ukradł jakieś części. Miał sprawę w sądzie i siedział w więzieniu". Później, żeby zmienić otoczenie przeprowadził się do Gdańska. Właściwie już jako dojrzały człowiek, odzyskał siłę korzystania z wrodzonych cech charakteru. Na początku lat siedemdziesiątych Wałęsa ożenił się w Gdańsku z wdową po swoim bracie, który został zamordowany przez milicję podczas wydarzeń na wybrzeżu w Grudniu 1970 roku. Dzieci pochodzące z tego pierwszego małżeństwa �199 Wałęsa zaadoptował. Mniej więcej w tym samym czasie postanowił usynowić także dziecko pewnego milicjanta, który zginął podczas tych samych co brat Wałęsy wypadków w Gdańsku. Jest to niewątpliwie jeden z najbardziej znamiennych momentów mitu, pokazujący wyjątkowość cech charakteru bohatera. Krótko przed wyborami prezydenckimi w 1989 roku pojawiła się opowieść mówiąca o tym, jak to w latach siedemdziesiątych Wałęsa "biegał po stoczni z jedną żarówką i nic nie robił, bo był taki leń i tylko mącił". Jakże to inna - z czasowego dystansu ocena początków społecznej działalności dzisiejszego prezydenta. W latach osiemdziesiątych, komuniści dążyli do zdyskredytowania wizerunku przywódcy "Solidarności" w oczach opinii społecznej. Być może to właśnie propaganda komunistyczna zainspirowała wyobrażenie, że Wałęsa zaczął nadrabiać braki w wykształceniu. Rozpoczął on naukę kilku języków obcych naraz oraz studiował zaocznie historię na KULu. Po wielu latach, gdy oficjalna propaganda ciągle próbowała pomniejszyć rangę Wałęsy, czy też w ogóle odsunąć go z życia publicznego, nastąpił tak oczekiwany upadek totalitarnego systemu. Było to wielkie zwycięstwo "Solidarności" - a głównym jego autorem był oczywiście jej przewodniczący. To właśnie Wałęsa - bohater mityczny - zniszczył komunizm. Po latach wrogich, często niewybrednych ataków, nastąpiły lata chwały. Wtedy też, paradoksalnie w potocznym wyobrażeniu tego wspaniałego portretu, po raz pierwszy pojawiły się opowieści pokazujące inną twarz Wałęsy. Ciekawie prezentuje się historia - już z ostatnich lat - gdy do Wałęsy przyjechali profesorowie z Uniwersytetu w Toruniu. Oświadczyli oni, że Senat ich uczelni przyjął uchwałę o nadaniu przewodniczącemu "Solidarności" doktoratu honoris causa. Na pytanie w zasadzie zwyczajowe - czy przyjmie tę godność, Wałęsa zapytał "a co za to chcecie?" Zresztą powiedzonka Wałęsy - rzeczywiste i wymyślone - zawsze skrupulatnie opowiadano. Język, którym posługuje się obecny prezydent wykazuje wiele cech mowy mitycznej. Jako przykład niech posłużą dwa cytaty z kampanii wyborczej: "Jestem silny waszą siłą, jestem mądry waszą mądrością", czy też najbardziej znany "nie chcę, ale muszę". Są to te same zwroty, ta sama "cudowna" retoryka jaką posługiwał się Prorok opisany przez R. Caillois. Na krótko przed ostatnią pielgrzymką Papieża do Polski tajemnicą publiczną stało się, że żona Wałęsy spodziewa się następnego dziecka. Miało się ono urodzić tuż przed przyjazdem Jana Pawła II do kraju. Dlatego też chrztu miał udzielić sam Papież w belwederskiej kaplicy. Do tej historii należy też dementi Wałęsy. Na pytanie dziennikarzy o owo spodziewane dziecko Wałęsa odpowiedział "ten warsztat już zawiesiłem na kołku", czym wywołał bardzo różnorodne reakcje - od pobłażliwości i krytyki do zachwytu części społeczeństwa. Dalszy ciąg mitu czeka na dopisanie. Idąc dalej tym tropem, można by dokonać mitycznej analizy ostatnich �200 wyborów prezydenckich w Polsce. Wielce znaczący jest fakt, że kandydat, który uzyskał drugie miejsce, także - i to w bardzo krótkim czasie - zdołał wytworzyć wokół siebie liczne opowieści mityczne. Zdaje się to dowodzić, jak wielką wartość społeczną mają temu podobne historie. Chodzi tutaj oczywiście o Stanisława (Stana) Tymińskiego, polskiego emigranta, któremu udało się zrobić "na Zachodzie" prawdziwą karierę. Nie jest przy tym ważne, że dużą część tych historii mitycznych opowiadali społeczeństwu dziennikarze (głównie telewizyjni i "Gazety Wyborczej"). Opowieści te miały być dyskredytujące, a przyczyniły się do zwiększenia popularności Tymińskiego. Mówiły one między innymi o tym, że Tymiński lecąc samolotem z Peru lub Kanady (w tych dwóch krajach mieszkał) do Polski, zawsze zatrzymywał się w Trypolisie - centrum światowego terroryzmu, co jednoznacznie miało pokazywać charakter autora Świętych psów. Właśnie ta książka stała się prawie "świętą księgą" licznych zwolenników Stana. We Wrocławiu otwarto nawet księgarnię imienia Stana Tymińskiego, w której można było kupić tylko tę jedną pozycJę· Podobną funkcję pełniła noszona przez Tymińskiego "czarna teczka", w której to miały znajdować się jakieś sensacyjne materiały. Teczka ta, będąc często jedyną odpowiedzią na niewygodne pytania, została obdarzona jakąś niewytłumaczalną czarodziejską mocą, wykazując wszelkie cechy przedmiotu mitycznego. Jednym z najciekawszych wątków jest wielokrotnie opowiadana także przez samego Tymińskiego, historia dotycząca jego mistycznych przeżyć podczas wprowadzania go w obrzędy peruwiańskich Indian w amazońskiej dżungli. Znów natykamy się na cudowne, święte miejsce! Apogeum tych opowieści były wyznania "prawej ręki" Tymińskiego - publicysty i pisarza Romana Samsela. Starał się on podtrzymać mistyczny obraz swojego przywódcy, mówiąc jak to pewnego razu dał się przez Tymińskiego ukrzyżować, w celu dostąpienia odkupienia. Istotnym jest, w szczególności dla etnografa, iż wynik wyborów wskazuje na znaczną moc oddziaływania tych mitów na wyobrażnię i postawę społeczną. Przyjrzyjmy się teraz kolejnemu mitowi prezydenta. Tym razem dotyczy on przywódcy Związku Radzieckiego - Michaiła Gorbaczowa. Jako pierwszy przywódca Kraju Rad, zaczął on reformować totalitarny system komunizmu, wprowadzając pieriestrojkę i głasnost. Ważne jest też, że pierwszy zaczął uprawiać zupełnie inny styl sprawowania władzy. Prawdopodobnie to właśnie wpłynęło na rozwój tych opowieści. Są one tym ciekawsze, że zaczynają przekraczać państwowe granice. Pierwsza część pochodzi z Polski. Głosi ona powołując się na bliżej nieokreślone przepowiednie - że ostatnim władcą (carem) Rosji będzie "człowiek ze znamieniem" - aluzja do znamienia na czole Gorbaczowa. W czasach jego panowania ma dojść do ukazania się nad Kremlem Matki Boskiej, co będzie oznaczało ostateczne wyzwolenie się przywódcy Rosji i rosyjskiego społeczeństwa od przymusowego ateizmu. �201 W swoim moskiewskim mieszkaniu matka Gorbaczowa żyje otoczona świętymi obrazami, gdyż jest kobietą bardzo religijną, codziennie modlącą się za swojego syna. O religijności Gorbaczowa mówi się także w samym Związku Radzieckim. Niech przykładem będzie tutaj opowieść Rozalii Schmidt z Kazachstanu dobrze odzwierciedlająca zmiany zachodzące w ZSRR i wyrażająca nadzieję na powodzenie pieriestrojki: "Oj Bożyczku, co nam robili ... A teraz tak dobrze, Bożyczku, jak dobrze teraz. Modlisz się, bojać się nie trza ... po telewizji pokazywali i mówili do Gorbaczowa, żeby on zrobił tak, jak wprzódy było ... Teraz nie ma nigdzie po oblastjach, jak z Polski przedali kartofli to oni te kartofli nie dali ludziom brać ... I mówili do Gorbaczowa uczyń tak jak było wprzód, a on mówi, ja nie będę tak robić, niechaj ja na krzyż pójdę za Panem Jezusem, no ja tak, nie będę robić nic. Tak Gorbaczow powiedział, już mnie mówiły kobiety, że tak w telewizji pokazywali"2. Interesujące byłoby przebadanie potocznego myślenia o Gorbaczowie w Zachodniej Europie, gdzie przecież cieszy się on ogromną popularnością. Zauważyć można, że nowe mity często odwołują się do sacrum. Być może jak sugerują niektórzy badacze - wynika to z psychologicznej potrzeby obcowania z sacrum, które we współczesnym świecie zostało dalece zredukowane. Znamienne jest również to, że najłatwiej odszukać mity narosłe wokół postaci polityków. Nasuwa się tu pewna analogia do mitycznych bohaterów społeczeństw tradycyjnych. To właśnie politycy, podobnie jak postacie mityczne, oddziałują przemożnie na losy ludzi i społeczności. Nie dziwi więc, że to życie osób wpływowych najbardziej porusza wyobraźnię ludzką. Następny mit współczesny związany jest z życiem Papieża - Jana Pawła II. Przynosi on nam między innymi takie informacje z jego biografii jak tę, że przed wstąpieniem do seminarium był zaręczony i miał się wkrótce ożenić, jednak zerwał zaręczyny i wstąpił do seminarium. Inna opowieść ma odzwierciedlać zaskoczenie Wojtyły, gdy został wybrany Papieżem. Głosi ona, że przed wyjazdem do konklawe do Rzymu, zostawił w Krakowie pędzel do golenia, gdyż myślał, że jego pobyt w Rzymie będzie bardzo krótki. Przeczy temu opowieść o tym, że gdy Wojtyła, jeszcze jako młody kapłan, odwiedził ojca Pio (znanego franciszkańskiego stygmatyka) ten ostatni przepowiedział jego wybór na Stolicę Apostolską. W czasie ostatniej papieskiej pielgrzymki do Polski, usłyszałem opowieść związaną z końcem świata. Głosi ona, że Papież Polak zginie w Polsce. Następnym i zarazem przedostatnim Papieżem ma być człowiek o ciemnej karnacji (może Murzyn ?). Ostatni Papież przybierze imię Piotra II i za jego pontyfikatu nastąpi koniec świata. Na dowód tej przepowiedni-mitu przy tacza2 Opowieść otrzyma/cm od prof. Z. Jasiewicza, któremu w tym miejscu bardzo dziękuję. Pochodzi ona z badań nad Polakami w Kazachstanie przeprowadzonych w listopadzie 1990 roku, we wsi Krasna Polana, Kokczetawskaja Ob/asI. �202 ny jest fakt, że w Watykanie, gdzie na jednej ze ścian wiszą portrety wszystkich papieży, po portrecie Jana Pawła II są jeszcze tylko dwa puste miejsca. Nieco innym typem opowieści są mity osnute wokół osób anonimowych, przez co jeszcze bardziej tajemnicze. Zalicza się do nich opowieści o UFO i Czarnej Wołdze. Na temat UFO jako mitu nowoczesnego pisał już Jung (1982). Przekazy o UFO stosunkowo łatwo jest zakwalifikować jako mity, gdyż najczęściej mamy do czynienia z gotowymi już, całkowitymi opowieściami. Były to zarówno opowieści o zasięgu lokalnym, jak i szerszym. Przypomnę tutaj chociażby opowieść rolnika z podlubelskiej wsi, który pod koniec lat siedemdziesiątych spotkał się bezpośrednio z przybyszami z kosmosu. Historia ta niewątpliwie zelektryzowała polską opinię publiczną. Nie ma tutaj oczywiście znaczenia, czy miała ona oparcie w faktach, czy też była całkowicie wymysłem dziennikarzy. Ważne jest to, że ludzie z całego kraju przyjęli ją jako swoją, zmieniając i dodając swoje własne treści. Wpływ czasu spowodował, iż po dziesięciu latach pozostały jedynie szczątki legendy. Po prostu myślenie racjonalne zdezawuowało wątki mityczne nie pozwalając im się utrwalić. Opowieści o "Czarnej Wołdze" w latach siedemdziesiątych dość powszechnie występowały w bardzo wielu regionach Polski. Szczególnie mocno oddziaływały na wyobraźnię dzieci. Oto treść jednej z wersji tego mitu, opowiedzianego przez W-letnią wtedy dziewczynkę 3: "Tutaj niedaleko mojego podwórka był telefoniczny automat i często my (to jest dzieci) chodziliśmy słuchać bajek przez telefon. Pewnego dnia we trójkę koleżanka i kolega - słuchaliśmy bajki, a ja miałam słuchawkę. I nagle automat był tuż przy ulicy - z piskiem zatrzymał się samochód, który zjechał z przeciwnego pasa. Wbrew przepisom podjechał pod ten telefon. Tak wyglądało jakby się spieszył. Wysiadł z niego bardzo gruby facet, podbiegł do tego telefonu i złapał mnie za rękę i coś zaczął wykrzykiwać. W tym momencie kolega i koleżanka uciekli i ja zostałam sama. Uciekając krzyczeli - "Czarna Wołga, Czarna Wołga". Ten facet się ze mną szamotał i groził, że mnie zabierze, ale po pewnym czasie jednak mnie puścił a ja szybko biegiem wróciłam do domu. Po drodze spotkałam kolegę, który prowadził na odsiecz dziadka, tłumacząc mu, że mnie zabrała "Czarna Wołga". Potem moja koleżanka, która uciekła do domu, a mieszkała obok telefonu, mówiła, że z okien doskonale widziała, że w samochodzie tym siedziała siostra zakonna i stały słoiki z krwią. Ona wysnuła przypuszczenie, że ten facet chciał mnie porwać, żeby zakonnica mogła wypić moją krew". Jak z tego widać mit może przybierać różne kształty, zataczać różne kręgi, zanikać, żeby potem w innej szacie się odrodzić, ale zawsze istnieje. 3 Opowieść uzyskałem od 29-letniej obecnie mieszkanki Torunia, wspominającej wydarzenie z dzieciństwa. �203 Mityczne opisywanie świata jest jedną z podstawowych form postrzegania rzeczywistości. Dzieje się tak zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych, choć - rzecz oczywista - na innych zasadach. W tych pierwszych myślenie mityczne jest powszechnie obowiązujące i w zasadzie jedyne. W kulturach tych mitologie tworzą zwarte systemy norm, wartości, sądów i wzorów zachowań akceptowanych przez uczestników danego społeczeństwa. W mitach odbija się obowiązujący powszechnie światopogląd, wierzenia, organizacja społeczna, system pokrewieństwa. Mity tradycyjne mają dla takich społeczeństw znaczenie podstawowe, objawiają się w nich najistotniejsze dla danej grupy cechy kulturowe. Najważniejszą z nich, która pozwala mitom pełnić tę główną rolę jest fakt, że przyjmują one zawsze formę opowiadania. Ten sposób przekazu stanowi wyjątkowo dogodne narzędzie komunikowania wielorakich treści. Doniosłość lub swoista wszechobecność mitu w kulturach tradycyjnych wypływa z totalności tych kultur. Sytuacja kulturowa nowoczesnych społeczeństw europejskich jest z gruntu odmienna. Od kiedy kultura podzieliła się na względnie autonomiczne dziedziny, mity tradycyjne nie mogły pełnić już swoistej roli. Jednakże wiele cech i funkcji mitów tradycyjnych przejęły odpowiednie sfery kultury nowoczesnej. W społeczeństwach typu nowoczesnego, klasyczne myślenie mityczne, które jest wypierane coraz bardziej przez myślenie dyskursywno-racjonalne, objawia się "podstępnie", jednak dostrzec je można w całej nowoczesnej kulturze. Etnografię interesuje cała dziedzina myślenia potocznego, to znaczy takiego, w którym najłatwiej i najczęściej do głosu dochodzi myślenie mityczne. Myślenie to implikuje kreacje symboli i stereotypów, które w szerokim rozumieniu Barthesa zwane są również mitami. Takie analizy stają się powoli jednym z wiodących tematów nowoczesnej antropologii. Podejście tego rodzaju prowadzi do zanegowania, bądź przynajmniej pomniejszenia znaczenia mitu jako opowieści. Przytaczane przykłady świadczą natomiast o tym, że i tego typu mity są wciąż żywe. Powtarzam raz jeszcze - za P. Ricoeurem - że tylko poprzez opowieść można oddać pewne treści związane z dramatem ludzkiego życia. Uważam, że etnografowie badający jakąkolwiek grupę kulturową powinni uwzględniać treści owych "zbiorowych wyobrażeń". Są one bardzo ważne dla zrozumienia wielu kulturowych zjawisk4. 4 Opowiadania i plotki stanowiące podstawę materiałową mmeJszego artykułu zostały pozyskane w latach 1987-1990, głównie w Poznaniu i woj. poznańskim. Wykorzystano w tym celu rozmowy z przypadkowymi osobami, a także informacje zasłyszane na ulicach, w środkach komunikacji, sklepach itp. �204 BIBLIOGRAFIA Aragon L. 1971 Hlieśniak paryski, Warsza wa. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. 1971 Changer l'objet lui - meme, "Esprit " nr 404, 1971. Caillois R. 1973 Żywiol i lad, Warszawa. Jung C. G. 1982 Nowoczesny mit. O rzeczach widzianych na niebie, Kraków. Kmita J. 1985 Kultura i poznanie, Warszawa. Olędzki J. 1991 Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślwlskiej XVIII-XX wieku, Warszawa. Pałubicka A. 1984 Przedteoretyczne postaci historyzmu, Poznań-Warszawa. Ricoeur P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Rougemont D. 1968 Milo.~ć a świat kultury zachodniej, Warszawa. Sauvy A. 1971 Mythologie de notre temps, Paris. Hubert Czachowski A CONTRIBUTION ERROR, GOSSIP, MYTH TO THE STUDIES ON CONTEMPORARY MYTHS (Summary) The main objective of this article is to provide an answer to the question whether in the contemporary Western culture there are any myths. The very word "myth" has become one of the most popular, but at the same time the least clear terms in the contemporary human sciences. To introduce order into the terminological chaos, an attempt was made to compare the contemporary myth with its equivalents known from traditional societies. This classification was based on the hermeneutical theory of Paul Ricoeur as the most comprehensive one, since it combines elements of other methodological disciplines (e.g. phenomenology and structuralism.) Ricoeur argued that myths might fulfill their basic functions only if they took the form of a story. Following this path, traces of such stories were tried to be found in the contemporary world. Roland Barthes and surrealists ahead of him noticed that the most important element in myth formation was error. In this way people impinge new meaning on reality. The same refers to gossip: when an ethnographer collects all gossips concerning one subject, a story is formed - a myth. As an example of the above may serve the collective image of the lives of well known public figures, e.g. Lech Wałęsa or John Paul II. However, due to specific features of the Western culture, such myths do not acquire permanence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a6d58bb13f9852bdf596e6f2d1c78c0.pdf a8ad9198ff6a9595a578e9898a9c89d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6514 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6086 Title A name given to the resource Poor Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.156-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Kuba Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WI ESŁAW SZPILKA Poor Ethnography I n 1981 “Polska Sztuka Ludowa” published answers to a questionnaire posing the following question: “Ethnography - Ethnology - Anthropology of Culture - Folk Studies. What are they? What is the­ ir aim?”. 1 Apparently, the question concerning eth­ nography divided the respondents the least. Despite great differences in perceiving the pursued discipline almost all agreed with the image of ethnography pre­ sented by L. Stomma. An auxiliary science - ethno­ graphy - whose range corresponds to the first phases on research: observation and description, fieldwork. The characteristic type of ethnological research is a monograph pertaining to a sufficiently limited group so that the author is capable of amassing the majori­ ty of his information thanks to personal experience. Ethnography also encompasses methods and techni­ ques referring to work on the spot, the classification (...) and description of particular cultural phenomena regardless whether the heart of the matter concerns arms, tools, beliefs or institutions (Claude LéviStrauss). Ethnography thus encompasses works that are often the easy victim of derision - studies that pro­ pose catalogues of farm tools, rural wells, beliefs about plants, etc. and the range of their occurrence, mono­ graphs dealing with particular villages, etc. Naturally, they would be deprived of all meaning if they were to constitute an aim in itself (unfortunately, this does take place). After all, their role entails collecting sour­ ces and the introduction of order within the latter for the sake of ethnology. In this sense they can be useful and valuable. A s can be seen, the differentiation of ethnology and ethnography is not a question of ter­ minological jugglery. Its indispensability is delineated by the regrettably rather unfamiliar motto formulated by Jean-Thierry Maertens: Each ethnologist must be also, at least partly, an ethnographer. After all, the path from ethnography to ethnology remains long. 2 A quarter of a century ago ethnography did not pose a challenge for the authors of New Polish Ethnology and the respected representatives of its classical form. It remained merely a first step, necessary but still ra­ 156 ther simple and calling more for organisational than intellectual effort. Questions, problems, and cognitive difficulties were to come to the fore after this stage, naturally for those capable of following the long path towards ethnology. Reflection, interpretation, and science worthy of a university level - all pertained not so much to practicing ethnography, which took pla­ ce "somewhere”, as to the creation of ethnology and anthropology taking place “’here”, in the very centre. Exercises and professions, the path and the target this was the order of the relation. It would be difficult, therefore, to become surprised that ethnography va­ nished from the names of scientific institutions. A n­ thropology and ethnology sounded more serious and more respectable and, predominantly, they better re­ vealed the meaning of the network - the discovery of the “truth” of culture and man. As is usually the case, conciliation above all decisions - and the question of ethnography became its unexpected and unconscious cause - is more the effect of ignorance, lack of con­ centration, and absence of deeper reflection than an obvious and well-devised assessment. When practi­ cing ethnography was regarded as an object of studies, being there - as the phenomenon in question was in­ terpreted by Clifford Geertz, one of the most brilliant commentators - revealed its entire complicated natu­ re. Suddenly, everything started to become distorted. What is that mythical “terrain” in which research is to be conducted? Why is it to be precisely that and not the other, what are the criteria of selection, and what should be the decisive premise? What about research itself, the great task of collecting sources and putting them into order? What methods of obtaining informa­ tion are most adequate, and when can we accept that sources are so complete that we can start transforming them? W hat sort of methods should be applied and what sort of carriers can be used in view of the fact that they all somehow deform reality? These are only some of the more obvious questions. The heart of the matter does not lie in the fact that there are no an­ swers. They do exist, but when everything has to be justified then ethnography, an ancillary science and the first step towards ethnology, begins to expand and grows complicated. It becomes involved in interpreta­ tions and presents ambiguous material for further ana­ lysis, endowed with a great number of question marks. Nonetheless, thanks to studies by C. Geertz we can indicate several properties of ethnographic knowled­ ge, i.e. those that define it the strongest. 3 Probably the most obvious is its local nature, the outcome of a close connection of the presented image and fieldwork. N a­ turally, one cannot be everywhere and see everything. The solution to this obvious observation was to assu­ me the form of a monograph: a single place, a single institution or belief, nothing more and yet so much, intensely and personally observed and experienced. �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY We attach importance to the idea of a monograph not because this is the form in which real ethnography was to realise itself. Belief in the existence of small, isolated cultures that can be totally grasped has lain in ruin for long. The fact that decryption calls for di­ stinction and is always made by someone continues to exist and possesses obvious significance. Today, a mo­ nograph is not a holistic description of something, but a detailed depiction of someone. Geertz coined the term “ thick description”: Ethnography comes down to thick description. What the ethnographer is in fact faced with— except when (as, of course, he must do) - he is pursuing the more automatized routines of data collection - is a multiplicity of complex conceptual structures many of them superimposed upon or knotted into one another, which are at once strange, irregular, and inexplicit, and which he must contrive somehow first to grasp and then to render. And this is true at the most down-to-earth, jungle field work levels of his activity; interviewing informants, observing rituals, eliciting kin terms, tracing property lines, censuring households ... writing his journal. Doing ethno­ graphy is like trying to read (in the sense of "construct a reading of”) a manuscript—foreign, faded, full of ellipses, incoherencies, suspicious emendations, and tendentious commentaries, but written not in conventionalized graphs of sound but in transient examples of shaped behaviour. 4 To present “something” in an ethnographic manner designates not only providing diverse images, as colo­ urful and intense as possible, but also presenting it in such a way so that it would disclose meanings. This is the obverse and the reverse of identity, its two indi­ spensable sides. To see and seek meaning is the point of departure for practice, which ends with a record of sensible perception. In order to provide such testimo­ ny, to obtain local knowledge, the ethnographer sets off, and, just as Jerzy S. Wasilewski, he “travels” or like Andrzej Stasiuk, he “goes to Babadag”. He co­ mes across space, physically experiencing its concrete nature. This fact restricts and closes, moderates the cognitive impetus, but at the same time forces to beco­ me cautious, brings forth the importance of the detail, and hones the senses that touch reality. On-the-spot practice offering dense description - such is the path that we follow. We do not describe the entire World, but only the selected particular world experienced by us. o u r activity is limited by space, on the one hand, and by invisible and omnipresent time, on the other hand. The fact that our discipline has been always facing the temporal problem is testified by its important cat­ egories - cold, archaic culture of the folk type. Within the spaces of those cultures - natural for ethnograph­ ic activity - time was to signify so little that its im­ pact could be outright ignored. Images - the effects of lengthy observation (months rather than years) could be regarded not as historical evidence but as a description of the nature of those worlds. Today, such a premise cannot be maintained. The contemporary shape of the life of the protagonists of ethnographic grand narratives from the first half of the twentieth century has changed immensely. The Boro tribe, the Nuer people, the Trobriand islanders, the inhabitants of Białka, Jurgów, and Łapszanka, whom we visited at the end of the previous century, all differ. The obvi­ ous character of this observation is the reason why it is necessary to accept not only the fact that we were there and wrote here but also that we were there and then and are writing now. This act has its consequenc­ es. The ethnographic account becomes light because time deprives it of its ultimate and categorical quali­ ties, while at the same time granting it universality. After all, everything turns out to be particular, distinc­ tive, and in this sense exotic, since nothing can resist the voracious passage of time. This outright audible murmur of time renders ethnographic activity fever­ ish, immensely expands its domain, and prolongs its duration infinitely. If the world has actually dimin­ ished and time has accelerated then we are facing a magnificent challenge. In his essay: A la Recherche du Present Perdu M. Kundera wrote: When we study, dis­ cuss, analyse a reality, we analyse it as it appears in our mind, in our memory. We know reality only in the past tense. We do not know it as it is in the present, in the mo­ ment when it’s happening, when it is. The present moment is unlike the memory of it. Remembering is not the negative of forgetting. Remembering is a form of forgetting. We can assiduously keep a diary and note every event. Rereading the entries one day, we will see that they cannot evoke a single concrete image. And still worse: that the imagination is unable to help our memory along and reconstruct what has been forgotten. The present - the concreteness of the present - as a phe­ nomenon to consider, as a structure, is for us an unknown planet; so we can neither hold on to it in our memory nor reconstruct it through imagination. We die without knowing what we have lived. 5 In the sketch: In Search of Present Time he added: By definition, what a narrator recounts is a thing that has happened. But each little event, as it becomes the past, loses its concrete nature and turns into an outline. Narra­ tion is recollection, therefore a summary, a simplification, an abstraction. (...) The nineteenth century began amid decades of explosive events that, time and again and from top to bottom, trans­ figured the whole of Europe. Something essential in man’s existence changed then and forever: History became every­ one’s experience; man began to understand that he was not going to die in the same world he had been born into (...) The shape of every little object —every chair, every skirt — was stamped with its imminent disappearance (transforma­ tion). The age of descriptions began (Description: compas­ sion for the ephemeral; salvaging the perishable). 6 157 �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY The author of The Unbearable Lightness of Being deals with the problem of the present upon the oc­ casion of his journey across the history of the novel. It is not written by an ethnographer, albeit literary problems affect him too. Just like the novelist he is compelled, willing or not, to resolve the question of presentation. Ethnographic knowledge is historical since it is by way of necessity the outcome of recollec­ tion, evocation, the enlivening of memory; it is testi­ mony and a view from afar. Such distance in time and space is not so much complicated as unavoidable. This is the way things were there - says the ethnographer, coming to terms with the historical and local nature of his knowledge stemming from personal experience and producing his own testimony. By the very nature of things, ethnographic knowl­ edge is thus limited and fragmentary. Its features are enhanced by the fact that it is the outcome of someone’s cultivation, and that a concrete someone had derived it from a certain place and time. The ethnographer is distinctive not because he wishes to be original but because he is a person, a unique summa of places, time, language, tradition, family, and a multitude of other factors that distinguish him. Ethnography should be thus treated as the outcome of a meeting of individu­ alised qualities and life. The auteur character of this knowledge, the fact that it always possesses its charac­ teristic style, confirms its incompleteness and non-sys­ tematic qualities. The title of a book by Dariusz Czaja: Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne brilliantly captures this quality and at the same time refers to yet another publication: Works and Lives: The Anthropolo­ gist as Author by Clifford Geertz, demonstrating the significance of the literary aspect of this activity. Writ­ ing, the process of tackling words, style, and conven­ tion, is not merely an enhancing supplement but an important structural element of ethnographic praxis. The force of ethnographic knowledge depends on the quality of its transmission, on the class of the author as a man of letters. After Geertz it is no longer possible to treat the literary quality as a charge levelled against ethnography. It cannot be non-literary, but remains written well or not, a feature that cannot be evaded. Local and historical qualities, fragmentariness and literariness - each of those traits is connected with a choice. If the latter is to be conscious (which is not necessary, but certainly remains desirable) then it calls for justification. Why the opera and not a highlander’s costume, whence mass culture and not that of the Eskimo? A totally fundamental explanation is onto­ logical. We deal with something due to its ontological nature. This necessary condition is probably insuffi­ cient. Certain order can be discovered in extremely non-homogeneous collections, i.e. ethnography. The most frequently described spaces were worlds that to­ day are weak, vanishing, marginal, and insufficiently appreciated. True, they could possess numerous repre­ sentations, such as the peasant or nineteenth-century tribal cultures, but the centre that at the time gener­ ated the civilizational model perceived them as low, archaic, and without a future. Interest in that, which was weak and declining possessed different ideological justifications, but this was a durable tendency: from the strong to the weak, from the certain to that, which calls for justification. To put it differently: the ethnog­ rapher seeks poverty and grows close to it. What is the source of this curious predilection, this strange fas­ cination? Evolutionists mentioned the beginnings of cultures, the first stages. This is where they wished to perceive them. For the functional school, the structur­ alists and the semioticians, these were sui generis sam­ ples offering a better and easier view of mechanisms ruling culture as a whole. Marginal qualities could be also important for delineating a fuller mage of man, for extracting that, which dominates and in reality is concealed and not at all obvious. These justifications, to a considerable extent possessing solely historical value (which is not to say that they were devoid of value), are certainly insufficient to explain the force of the attraction of poor reality. It is by no means per­ manently ascribed to a certain place, time, or concrete social or ethnic group. It becomes extracted only by comparison and reference, and appears in a relation. Strong and diverse existence refers to weak existence, the certainty of memory - to shameful oblivion, while obvious value - to doubtful quality, the group - to the individual, and culture - to life. The ethnographer seeking poverty sets off for the Amazon or the cinema in his university town or other peripheries of his world. He assumes according to the wisdom of his discipline - and it is less important for his work whether he does so consciously - that, which Tadeusz Kantor, the great expert on poverty, once said: The peripheries do not denote decline and submission. In my private dictionary there exists the term: REALITY OF TH E LOW EST RANK. A terrain reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. Here, the peripheries possess their high rank. Explosions of this myth, manifested in the most unexpected places, do not act, for all practical purposes, anywhere but in those peripheries. To put it in the language of art and poetry —in the poor courtyard, the pitiful corner, where we conceal our most secret hopes, our imagination, our threatened humanity, our personality. And probably only there we might become redeemed. 7 Yet another depiction of the ethnographic prom­ ised land comes from the essay: The Assistants by Gior­ gio Agamben. The assistant of this Italian philosopher, living a “damaged life” personifies that what is doomed or, more exactly: It concerns the unending mass of what becomes irrevocably lost [in the history of society and in 158 �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY the history of individuals, far greater than that what can be stored in the archives of memory]. Throughout our lives, the measure of oblivion and ruin, the ontologi­ cal waste that we carry in ourselves far exceeds the small mercy of our memories and our consciousness. But this formless chaos of the forgotten that accompanies us like a silent golem is neither inert nor inefficacious. On the con­ trary, it influences us just as much as our conscious memo­ ries, although in a different way. Forgetting has a force and a way of operating that cannot be measured in the same terms as that of conscious memory, nor can it be accumu­ lated like knowledge. Its persistence determines the status of all knowledge and understanding. The exigency of the lost does not entail being remembered and commemorated; rather it entails remaining in us and with us is forgotten, and in this way and only in this way, remaining unforget­ table. 8 In this approach towards a comprehension of the force of the attraction of poor reality to which, as we can see, not merely ethnographers succumbed, listen to the great Marina Tsvetaeva describing the “belong­ ings of the poor”.9 Paupers’ things. A bast mat? That’s a phony Thing. Like a plain plank of wood. Paupers’ things - they’re all skin-and-bony, Wholly - meatless, solely soul-food. Where’d they come from? Seems - from a dis­ tance, From long ago. Don’t strain your eyes! Paupers’ things - have no pre-existence: They are cut from people’s insides! A shelf? Haphazard. A coat-hanger? Ditto. Accidental too that ghost of a Chair. Possessions? Dry twigs and hisses, All the woods on an October day! Poverty’s fractioned furnishings! All are - what? - a quarter, a third. Clearly they long since interred these things. Just to look at you makes me hurt! It’s hard to take one’s sinful eyes off You, as off ulcerous sores. Viennese chair - where’s the Vienna Whose? When? It’s a thing to deplore! The best things - here - would have slighted Your house, right? Sorry! - your store­ Room. Here alone are such blighted Things - things. Your brow arches ov­ er thus: ? - How else when seeing dull, widow’s Rags? - Raise a brow! (In lieu of lorgnette A brow!) The eye’s no mean asker with those Brows. A t times an eye’s an o-ject. So dry at times is it and vacant An immense, gorgeous woman’s eye, That - compare them - it seems a basin’s Spirit, the soul - a tub of lye. Same as with tub and sieve I’d own it 159 - To the tsar! on Judgment Day! Each one called here as a poet o n himself has known that gaze! Poverty’s modest utensils! Each knife is personally known. Like a creature, day commencing, Partly here, wholly - you roam o u t the windows, bare or facing Suburbs - you‘ve read the crime news? How to gauge chasteness, grace in A thing: as baggage it’s refused. Since it’s wobbly and could pulverize Right before one’s very eyes, Since almost nothing that frail survives Constant shifts... She cries Since it’s not: a desk, but a spouse, Or son. Not a, but our Chest. Since nobody for hearts and souls Gives out baggage checks. Paupers’ things are drier and thinner: Drier than snags, thinner than bast. Paupers’ things are - put simply - spirits, That is why they burn up so fast. These texts, written in such different forms by au­ thors whose points of departure were dissimilar tra­ ditions and spiritual experiences, demonstrate the beauty and goodness of premises for wandering across the provinces of poverty. Firm ethnographic presence is not based, therefore, on a convenient repetition of a once made choice. Its spiritual sources and the ques­ tion whether they had been made consciously are al­ ready the themes of separate reflections. Even today, when one follows a designated direction, they reveal well-known drudgery. The described world disappears and there is nothing that one may match with the image in order to test its adequacy. Informers vanish somewhere in non-being or, worse, change their con­ victions, views, and stories. That what has been seen, heard, felt, touched, and experienced in other ways has to be contained within a single whole. In the wake of Malinowski’s Dziennik it is not, however, possible to pretend that we simply had not been there. In other words, we too should find ourselves within the presen­ tation. This forces us towards literature and renders our scientific endeavours, already previously rather poor, even more meagre. A t the same time, this is by no means an individual ailment, but the feature of an entire discipline. Eth­ nography is quite correctly situated along the margin of the social sciences. He who deals with poverty fares poorly. The ethnographic tent, compared with the solid edifices of other sciences pertaining to the main �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY current of reality and based on the experiment and quantitative methods, does not have an imposing ap­ pearance. On the other hand, it features astounding adequacy both in relation to the constantly nomadic character of ethnography - a science of the path and on the move - and to the traits of the world examined by it. There where the dominating features are disap­ pearance, change, fleeting memory, the bustle of daily life, the detail and minutiae, poor endowment appears to be the most suitable. Anthropological narration, its basic instrument of work based on a catalogue of concepts and categories devised in the course of its history and applying comparison as the fundamental manner of extracting meaning, will never possess such force and expression as the one characteristic for the grand texts of the interpreters of the poor world. The ethnographer will not create Stalker or The Kolyma Tales, Wielopole or Fado. His art, just like his science, is distant from the centre and in this sense remains marginal. Powerlessness, lack of lucidity, the absence of contemporaneity, in a word: provincialism, come to the fore also in this particular encounter. This would appear to be a weakness if it were not for the quali­ ties closely connected with it. Such openness, blurred form, and borderline qualities open up towards oth­ erness and render its presence obvious and constant. The tendency towards making use of the experiences of other sciences, permanent in ethnography, and in­ spirations borrowed from the world of art - all are sus­ tained by its provincialism. Encircling ethnography, we continue coming across specific poverty, paradoxically brimming with potential and diverse meanings since burns so fast. The ethnographer wishes to trust that the whole world hides in every particle (Bruno Schulz) and as befits a zealous believer he wants to confirm by means of his praxis the revelation bestowed upon him. He thus multiplies im­ ages and adds postcards and successive fragments. The storeroom containing these snatches displays consider­ able confusion: French monarchs and the song Polesia Czar, Eskimos and the Maasai, smokers, mountain climbers, those living in the jungle and in the streets of great metropolises, chaotic treasures lacking order. This is a collection of evidence and, at the same time, testimony of heroic memory, ever renewed despite the depressing knowledge that only a few of its products will become animated in some sort of recollection. What is the purpose of these poor riches? In his lecture: The Inevitability of the Humanities10 the German philosopher Odo Marquard posed the following thesis: The more modern the modern world becomes, the more inevitable do the humanities become.11 Justifying this thought, Marquad indicated the erro­ neousness of the popular conviction: the humanities based on narration are archaic and in the course of a modernization of the world are ousted by modern 160 natural sciences based on an experiment and by hu­ manities using measurements. A closer look, however, shows quite the opposite. Sciences founded on narra­ tion come into being as a response to the successes of experimental sciences and the modernisation changes initiated by them. The emergence of experimental sci­ ences is not the cause of the death but of the birth of the humanities; in other words, the humanities are not the victims of modernisation but its outcome and thus are thoroughly modern. 12 After some time, every sort of progress within the range of the former will enforce a growing need for the latter. The more the world becomes modernized the greater its need for narrative sciences. Recurring opinions about their crisis in modern reality should be treated not so much as a crisis of capacity but as a crisis of surcharge. The humanities are not dying off but - although they are developing - they do not keep up with their modern indispensability. 13 The necessity for those detailed narrations and the growing need for them come from the fact that mod­ ernisation stimulated by the experimental sciences produces losses in the environment while the humani­ ties compensate those losses. 14 Uniformisation, objectivisation, globalization - the effects of modernisation - deprive man of his tradition, history, and specificity. In order to successfully tackle them, to bear the bur­ dens and challenges of modernization, one needs nar­ rative sciences, which at least partly provide a chance for regaining that, which is lost. They spin three types of stories: those that produce sensitivity, preserve, and orientate. First, they restore colour and intensity to reality and level the modernization disenchantment of the world. Second, they translate and justify the col­ lection, reconstruction, and storage of the remnants of the past. No epoch has produced so much destruc­ tion as the modern one, and no epoch has preserved as much as the modern one thanks to the development of the ability to take an increasing part of the past into the future. 15 A museum, a Skansen, a concert of old music, a reconstruction of a mystery play - these are the forms of such narration. Finally, they extract from the homogeneous and magma-like presence the components creating it and cast light upon them, thus making it possible to discern their quality, meaning, and wisdom. 16 Such narrations not only make it pos­ sible to better understand them and to endow their existence with depth and intensity. Their easily and universally accessible collection shows the ambiguity of reality, the possibility of its various comprehensions and experiencing. It becomes possible to draw forth the premises of diverse choices. On the other hand, it is impossible to justify any sort of categorical and exclusive qualities with the assistance of such a collec­ tion. The inevitability of the humanities is also based on the fact that they demonstrate and stress the value �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY of ambiguity and disclose the misery and poverty of unambiguity and exclusiveness. The Odo Marquand lecture discusses narrative humanities, whose province is ethnography. The meanings and future of its existence in the light of the reflections pursued by the author of Apology of the Ac­ cidental appear to be lucid. A t the beginning of the twenty first century, in a reality characterised as post­ modern, liquid, post-metaphysical, and ontologically weak this discipline appears to be much more contem­ porary than prior to the breakthrough, which all sorts of “post....” wish to put into thought. All anthropo-- and ethnological projects intent on extracting models, functions, mechanisms or struc­ tures of culture as such were important in conducting a quest, but their ultimate outcome - a cultural com­ mon denominator, proved to be always a phenomenon of a concrete culture and not some sort of a general rule. They can, however, continue being fascinating if we see in them principles organising strong anthro­ pological narrations, revealing not the mythical foun­ dation of culture but metaphysical premises making it possible to present it in a given manner. A survey conducted a quarter of century ago offers a good im­ age of various discourses, a debate that, however, does not pertain to the idea of a strong narrative. Only within its space do particular elements assume mean­ ing. Hence the domination of ethnology and the ser­ vile nature of ethnography, the significance of ideas and the weakness of reality. If, however, as G. Vattimo wrote in his essay: Hermeneutics and Anthropology: We do not wish to continue transforming anthropology into metaphysics - a description of the universal struc­ tures of the existence of man, anthropology conceived as a scientific description of the constants of particular cultures - profoundly determined by the metaphysi­ cal idea of science and, on a more concrete level, the Occidentalisation of our planet, 17 then the situation changes significantly. The otherness that takes place does not consist of a critical overcoming of the past, its rejection in the name of new premises or methods for the sake of a better process of approaching the truth. It should be connected with an awareness of the con­ testability and discursiveness of all foundations and, at the same time, with their necessity. In his encoun­ ter with the ”others”, an event that opens up all sorts of ethnologies, the ethnologist is a person who knows how those phenomena had been created. Such knowl­ edge renders this encounter special and in many in­ stances becomes the basic reason for its existence. It is, therefore, impossible to eliminate or even suspend it. It is, however, feasible to indicate the weakness of the conclusions that deprive them of their categorical and ultimate nature. This weakness is the necessary outcome of the historical quality of each meeting and can be reduced only by metaphysical premises. The 161 discovery of their presence, restoring the nature of anthropology, does not lessen the importance of its accomplishments but turns them into a problem and calls for reinterpretations. Actually, it enlivens them, makes them contemporary, and revitalises them. The history of the discipline seen from this perspective is not a movement from childhood towards maturity, but an amassment of the historical experiences of a new phenomenon, not always unambiguous and open towards new comprehension. Today, ethnology in the above-presented meaning of the word is frail not only because it embarked upon the effort of an exegesis of its history. Otherness and the space of its references also possess an equally weak character. G. Vattimo: That which we can actually observe is a collection of contemporary “derivatives” of the primitive, hybrid forms, relics contaminated with modernity, margins of the present which embrace both Third World societies and the ghettoes of industrial societies. (...) We are dealing not so much with a total organisation of the world ac­ cording to rigid technological schemes as with a “mine” of preserved forms that together with an uneven divi­ sion of power and natural resources on a global scale becomes the source of increasingly numerous margin situations constituting the truth of primitive culture in our world. (...) Anthropology is not an encounter with radical difference or a scientific “putting into or­ der” of the phenomenon of mankind in the categories of structures. In all likelihood, its form of the dialogue is inclined towards the past and the ancient, but only in such a way in which the arche may appear in an epoch of fulfilled metaphysics: as that, which survived and is marginal and contaminated. 18 If this characteristic of the contemporary existence of the discipline is apt then the process of seeking and disclosing truth in its space runs a course contrary to the one described by L. Stomma in the memorable questionnaire. Becoming acquainted with grand narra­ tives, the ability to apply them, and even their critical analysis, in a word, the process of being an ethnologist is a necessary stage but not an ultimate one. The en­ counter with the others, with strangers, is impossible in the field of ethnology, which is always some sort of an epistemology, with the ethnologist situated within a point transcendental in relation to this event. In or­ der to experience this fundamental meeting one must possess indispensable personal experience. Practising ethnography, field research is nothing else than a quest for such experience. It also cannot be reduced exclu­ sively to intellectual games, but remains a great physi­ cal exhaustion, the spiritual discomfort of a voyeur and an intruder, the feeling of loneliness and unlikeness. This must give rise to aggression and bad emotions. Malinowski’s call: Exterminate the brutes is, after all, the archetypical howl. Such experience somehow extracts from previous existence and weakens it by depriving �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY it of natural and obvious qualities. The ethnographic event starts with such a state, but in order for it to ac­ tually take place it is necessary to experience the posi­ tive nature, the insight, and to capture the principle, which, true, would not make it possible to become domesticated in alienness and in this manner to bear it, but enables its comprehension or at the very least explanation. While describing this event it becomes mandatory to refer to F. Ankersmit and his presen­ tations of the historical experience.19 F. Ankersmit needed this category in order to demonstrate that it is possible to reach historical reality differently than only via the intermediary text. The Dutch researcher emphasised that this event possesses an aesthetic na­ ture and is some sort of an illumination producing ob­ vious knowledge. Similarly, in relation to an artwork it severs the contextual network and from the surface refers directly towards the essence. Within the clear­ ance produced by this rift there emerges an unknown truth of being, not to be derived from historical wan­ dering across contexts. The practice of ethnography has to be perceived as a search for an experience of this nature. Such ethnographic experience is poor. It is personal, individual, and different, which today means insignificant. One has to toil and reduce oneself while waiting for it, without any certainty that it truly took place. The deserts towards which ethnographers set off in search of illumination are not marked on any map because the place where they are perceived depends on a concrete ethnographisation of anthropology. Finally, the pure flash that blinds us has to be expressed and entrusted to language and narration. As in the poem by Milosz - What once could smite, now smites no more. Poor ethnography is itself a poor courtyard, a neglected corner, a lowest ranking reality, a space where we sal­ vage our humanity. This is truly good poverty. Endnotes 1 Etnografia - Etnologia - Antropologia kultury Ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), “Polska Sztuka Ludowa” 1981, no. 2, pp. 67-81. 2 Etnografia... op. cit., p. 72. 3 I used the folllowing works: C. Geertz, Zastane światło, Universitas, Kraków 2006; C. Geertz, Wiedza Lokalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz, Interpretacja kultury, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz, Dzieło i Zycie, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. 4 C. Geertz, Interpretacja kultur, op. cit., pp. 24-25. 5 M. Kundera, Zdradzone testamenty. Esej, PIW, Warszawa 2003, pp. 115-116. 6 M. Kundera, Zasłona, PIW, Warszawa 2005, pp. 19-21. 7 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Teatr Cricot 2, Program Florencki. 8 G. Agamben, Profanacje, PIW, Warszawa 2006, p. 48. 9 M. Cwietajewa, Poemat schodów, in: M. Cwietajewa, Być chłopcem twoim jasnowłosym..., Miniatura, Kraków 2006, 162 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 pp. 179-181. Here: transl. by Diana Lewis Burgin, http:// www.dianaburgin.com/ O. Marquard, O nieodzowności nauk humanistycznych, in: O. Marquard, Apologia przypadkowości, Warszawa 1994, pp. 100-118. O. Marquard, op. cit., p. 100. O. Marquard, op. cit., p. 103. O. Marquard, op. cit., p. 104. O. Marquard, op. cit., p. 105. O. Marquard, op. cit., p. 109. O. Marquard, op. cit., pp. 108-110. G. Vattimo, Koniec nowoczesności, Kraków 2006, p. 137 and 147. G. Vattimo, op. cit., pp. 148-152. F. Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświadczenie. Studia z teorii historiografiii, Kraków 2004, pp. 223-403. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/998abc892f2fc95f2c6ba15a37245a3e.jpg 80c7f1c0e86f6418f3824e29cb5d4db5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret górala w kapeluszu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (pasterza krów z Dzianisza) w kapeluszu z filcu Uwaga: - lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.17.1_01 Dolina Starobociańska elementy odzieży kapelusz kapelusz z filcu nakrycie głowy odzież odzież męska Podhale Rówień za Wodą strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b88d3248b121ddf523747131110ec87c.jpg 7881650c8e1f43a8f0ef2e96db329ef9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret kobiety i dziewczynki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource odzież dziecięca ; odzież kobieca ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę z dzieckiem w stroju odświętnym i psa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.10.4_01 fryzura fryzura kobieca odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Leska strój Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbc1aaee3010ae314672d215ced4bb26.jpg 96a292804c9b491d099eae281910dd52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret kobiety z dzieckiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież dziecięca ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę w chustce trzymającą na rękach dziecko (niemowlę) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.9.5_01 Bartne chustka czapka elementy odzieży koszula nakrycie głowy odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Gorlic strój https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3593887cdcf4923a4403c780462090c5.jpg de26500914ff984753237662477812ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret kobiety z dzieckiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież dziecięca ; odzież kobieca ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia siedzącą kobietę i chłopca Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.2.2_01 koszula Murzasichle odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93eb1f5e9d16fcfd3ea58fba1a796f35.pdf d775042ebdb79747ec59d6e498e120a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2280 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2115 Title A name given to the resource Portret ludzkiego losu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.22-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tworzy portrety w e w n ę t r z a c h , portrety, które n a z y w a „ z a p i ­ sem s o c j o l o g i c z n y m " . Słusznie. W a ż n ą c e c h ą t y c h p o r t r e t ó w jest Aleksander J a c k o w s k i ich z b i o r o w y charakter. Każda twarz, p o w i ę k s z o n a , m ó w i ł a b y 0 człowieku, t y m j e d y n y m , n i e p o w t a r z a l n y m , z n a n y m z imienia 1 nazwiska. A l e te postacie, s y t u o w a n e w c e n t r u m f o t o g r a f i i PORTRETY LUDZKIEGO LOSU wśród s p r z ę t ó w i dekoracji, stają się w c y k l u „ Z a p i s u " rodzajem portretu z b i o r o w e g o . Nakładają na siebie, kuszą o d r ę b n o ś c i ą szczegółów, ale w sumie t w o r z ą obraz niemalże statystyczny. Łączy je ś w i a d o m o ś ć losu, nierozerwalna j u ż więź c z ł o w i e k a P e w n i e m o ż n a f o t o g r a f i e Z o f i i Rydet n a z w a ć s k r o m n i e j , i n a ­ czej, p o z o s t a n ę j e d n a k przy t y m t y t u l e , sądzę b o w i e m , że najpeł­ niej określa krąg zainteresować artystki. M o ż n a co prawda znaleźć w J e j d o r o b k u prace bliskie p o e t y c e a w a n g a r d y , kolaże, zapisy s n ó w , obrazy brzemienne s y m b o l i k ą - ale i w o d n a j d z i e m y p i ę t n o losu, ludzkiej d o l i . Zawsze - nich człowiek, w i d z i a n y serdecznie, c z ł o w i e k - taki j a k i m jest, j a k i m u f o r m o w a ł g o los. C i ą g ł y d i a l o g : c z ł o w i e k i los. K o n f r o n t a c j a - d o m , k t ó r y g o otacza, d o m k t ó r y g o f o r m u j e , m o ż e i ciąży, jak k a m i e ń , jak przeszłość, j a k los - i d o m , k t ó r y jest też w y r a z e m z b i o r o w y c h i j e d n o s t k o w y c h dążeń. M y z t e g o d o m u , o n z nas. D o m w sensie szerokim, przestrzeni, którą t w o r z y m y i k t ó r a nas t w o r z y , na którą się g o d z i m y , l u b której ulegamy. T o nie przypadek, że p o c y k l u „ M a ł y c z ł o w i e k " , w k t ó r y m z taką w r a ż l i w o ś c i ą przedstawia d z i e c i , j u ż z wyrazistością ich c h a r a k t e r ó w , ale jeszcze pełne nadziei, jeszcze nie określone przez życie - artystka p o d e j m u j e w późniejszych pracach temat c z ł o w i e c z e g o losu, kiedy się już 'miejscem m u p r z e z n a c z o n y m . Poszczególne f o t o g r a m y m o ż n a jest s k r y s t a l i z o w a n y m , o b a r c z o n y m p r z e d m i o t a m i , uformowa- odbierać jak „ n o r m a l n ą " d o k u m e n t a c j ę k o n k r e t n e j o s o b y w k o n - n y m . P o z b a w i o n y m nadziei, szans na i n n y p r o g r a m życia. tatnym W i ę c - n a j p i e r w d z i e c k o , c i e k a w o ś ć , nadzieja, j u ż spętani* w n ę t r z u . A l e p r a w i d ł o w y m o g l ą d e m staje się d o p i e r o 4rW- Setka i n d y w i d u a l n y c h p o r t r e t ó w , jak test - l o s e m , d o m e m , boleśnie n a d c h o d z ą c ą starością, później - doj­ rzałość, m i ł o ś ć i lęk, p o w o l n e , z d n i a na d z i e ń f o r m o w a n i e «ł> coraz m n i e j m o ż l i w o ś c i , szans, w y b o r ó w - i wreszcie s t a r o s t identycznie r ó w n i e w a ż n y , r ó w n i e p i ę k n y i s m u t n y w s w e j egzystencji, w s w y m zakorzenieniu. Zdarzało się, że g d y w r a c a ł a d o l u d z i zastawała j u ż t y l k o pustkę. Zdjęcie ś l u b n e , kiedyś wiszące nad ł ó ż k i e m z n a j d o w a ł a p o d szkłem - na n a g r o b k u . Umierają ludzie, umierają d o m y , o d c h o d z ą w z o r y p o k o l e n i o w e . Zofia Rydet t w o r z y d o k u m e n t czasu, zwłaszcza w s i . D z i e n ­ nikarze, m i ł o ś n i c y l u d o w e j k u l t u r y starają się j ą r e k o n s t r u o w a ć , f o t o g r a f u j ą w y c i n a n k a r k ę w stroju k u r p i o w s k i m , j a k b y t o b y ł jej c o d z i e n n y ubiór. L u d o w e zespoły w ś r ó d łąk i starych c h a ł u p ze skansenu t w o r z ą naszą żałosną wersję z g r z e b n e g o D i s n e y l a n d u . Ile p r a w d y - na t y m tle - zawierają w sobie f o t o g r a f i e Z o f i i Rydet, jak w a ż n y to obraz świata, który o d c h o d z i . L o s u , który się dopełnia. " k o m p o n o w a n y c h - u j a w n i a portret z b i o r o w y , społeczności i g e Jeracji. się j u ż t y l k o jest i dzień przechodzi za d n i e m , i coraz b l t t * * * " Autorka t w o r z y s w e c y k l e w r ó ż n y c h w a r i a n t a c h , może b y ć ••eionalny, np. Podhala; może b y ć j e d n a m i e j s c o w o ś ć - np. ś w i a d o m o ś ć przemijania. ^*»Ckorona; może b y ć ś r o d o w i s k o w y - w i e ś , inteligencja miejsT e n cykl „ d o r o s ł y " z a t y t u ł o w a ł a „ C z a s p r z e m i j a n i a " . Pi Czasem p o j a w i a się p r ó b a z r ó ż n i c o w a n i a p o k o l e n i o w e g o , „ Ś w i a t u c z u ć i w y o b r a ż e ń " . Opatrzyła g o autorskim k o " * * : tarzem: „ ( . . . ) m ó w i o c z ł o w i e k u z a g r o ż o n y m j u ż o d e h * * ^ ^ y n a c j a m ł o d ą d z i e w c z y n ą siedzącą na tapczanie w ś r ó d lalek, n a r o d z i n , o j e g o obsesjach, o j e g o u c z u c i a c h , osamotnietfW ^ m i n u j e j e d n a k m o t y w ludzi d o j r z a ł y c h , s p r a c o w a n y c h . Ludzi * V p i s a n ą biografią ś r o d o w i s k a i p o k o l e n i a na t w a r z a c h , o d ­ p r a g n i e n i a c h , o lęku, przed k t ó r y m ratuje g o t y l k o m«ło*« wodzących. U s y t u o w a n i w c e n t r u m f o t o g r a f i i siedzą w s p o k o j u , o tragedii przemijania, o strachu przed zagładą i zniszczenie"'' Ten strach każe j e j na przukór rzeczywistości zatrzymać СЯР g ł u c h u , czekają... Ludzie starzy i d a j ą się zawsze czekać. I t o ich l e - w kadrze, w f o t o g r a f i i . J e d y n e , c o c z ł o w i e k może z r o b & o c a l i ć pamięć. U t r w a l i ć c h w i l ę . 9 * k a n i e , ten ślad istnienia, rejestruje artystka. Z czułością, ^ d o c z n y m szacunkiem dla każdego. B o każdy jest dla niej Zofia Rydet, ur. w 1 9 1 1 r. u k o ń c z y ł a s t u d i a e k o n o m i c z n e . P a s j o n o w a ł a ją f o t o g r a f i a , p o ś w i ę c i ł a jej całe życie. J e s t c z ł o n ­ k i e m Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w F o t o g r a f i k ó w , w y k ł a d a ł a f o t o ­ grafię na W y d z i a l e A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i Śląskiej. Wzięła udział w p o n a d 3 5 0 w y s t a w a c h w kraju i zagranicą. W y d a n o trzy a l b u m y z jej zdjęciami. Fotografie zamieszczone w t y m numerze p o c h o d z ą z w y s t a w y „ Z a p i s s o c j o l o g i c z n y 1 9 7 8 - 1 9 9 0 " , która miała miejsce w maju - c z e r w c u br. w Galerii FF przy Ł ó d z k i m D o m u Kultury. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8a0bf0f07d0e2c0e3dbdc1494ca25db.jpg bd9ae18f4c0852b07928314dfd3fcdab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret mężczyzny w czapce / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource odzież męska ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (informatora) w czapce z daszkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.8.4_01 czapka z daszkiem elementy odzieży nakrycie głowy odzież odzież męska okolice Leska Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa9389b22e908d53bdbb426c494dc391.jpg 2b49b555c11c30411effb25bfbb20469 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/322448040644de231362fafae6e6cd35.jpg 140ff6811a99288ce1db58fe56508f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret mężczyzny w kapeluszu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource odzież męska ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa protrety mężczyzny (informatora) w kapeluszu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.1.16.5_01 PAE_FNK_34.36.XV_H.1.16.4_01 Kalwaria Pacławska kapelusz nakrycie głowy odzież odzież męska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9d7e07de0f1eea455e39877ccdf5d88.jpg ad2f59a09715716ec66eb251954f21b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Portret mężczyzny z małym dzieckiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież męska ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (informatora) w czapce trzymającego na rękach dziecko (córkę) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.2.7.1_01 - Dzianisz elementy odzieży nakrycie głowy odzież odzież dziecięca odzież męska okolice Nowego Targu Podhale