50 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e260532a4c7765b0fc009ce1b157d85.pdf 046fd6e68864001320f3587c62450aab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2667 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (2). Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z. 1-2, s. 87-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E J E R Z Y S. D WASILEWSKI o K o r e i chciałem p o j e c h a ć o d zawsze. Jeszcze w czasach ekspedycji mongolskiej próbowałem namówić prowadzącego ją profesora W i t o l d a Etnolog w podróży Dynowskiego, żeby postarał się w P A N - i e o zgodę na t a k i wypad. N i e myślałem oczywiście o badaniu sza­ m a n i z m u w K o r e i Południowej - trwał t a m długoletni Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie stan wyjątkowy, kraj był zamknięty dla przybyszów z Europy W s c h o d n i e j , a i stąd n i k o g o t a m nie puszcza­ n o . W o w y m czasie szamanizm był zresztą praktycznie zdelegalizowany także i w tej niekomunistycznej części półwyspu - ale o t y m dowiedziałem się dopiero póź­ niej. Marzyć można było co najwyżej o badaniach w K o r e i Północnej - i t y l k o marzyć. Fascynowało m n i e wizualna mitologia systemu, sa­ kralny język k o m u n i z m u , dopracowany jeszcze lepiej glądowa ilustracja tez Michaiła H e l l e r a czy V i c t o r a od radzieckiego. Z telewizji znałem kimirsenowską pro­ Klemperera na t e m a t języka t o t a l i t a r n e j propagandy - pagandę, p o d względem f o r m a l n y m najbogatszą w ca­ upodobanie do kliszowych epitetów, wiecznych i nie­ łym obozie. Te zbiorowe pierwszomajowe żywe obrazy zmiennych. Z rzadka trafiał się h u m o r bezproblemowy a nieza­ na stadionach, gdzie setki ludzi na m u r a w i e z elektro­ niczną precyzją układało się w hasła i przedstawiało mierzony - efekt uboczny pracy niewprawnego amba- sceny powszechnego szczęścia. A tysiące t y c h na ław­ sadzkiego kach stadionu, wytresowanych na automaty, w ciągu z podpisem „Wszyscy lubią kąpać sobie l a t e m w m o r z u " tłumacza, n p . zdjęcie tłumów na plaży ułamka sekundy zmieniały kolorowe paletki, tak by po (którą to formę gramatyczną wprowadziliśmy z przyja­ scenach kwitnącej i n d u s t r i i pokazać dzieci grające ciółmi do codziennego użytku). Zmagałem się z niepo- w piłkę, przy czym obraz tej piłki, stworzony na mgnie­ jętością, a jednocześnie pękałem ze śmiechu. nie oka z paletek, przelatywał z jednego końca trybuny na drugi. Trernendum et fascinans, Wszystko t o czyniło z K o r e i kraj niezwykle pociąga­ przerażające i i m p o ­ jący- nujące, bardzo straszne, a zarazem trochę śmieszne. 2. Oglądając propagandowe zdjęcia w gablocie przed ambasadą K R L D (wtedy jeszcze w A l e j a c h Ujazdow­ skich, w pałacyku O s t r o w s k i c h ) , przeżywałem euforię Liczyłem na związek emocjonalny profesora z Dale­ poznawczą, bo pasowało to jak ulał do religioznaw­ k i m Wschodem, datujący się o d czasów młodości w ro­ czych k o n c e p c j i Eliadego. O t o obrazki z M a n g y e o n g - syjskim jeszcze wtedy H a r b i n i e (uczucie to wykorzystał dae - przemienionej w niemożliwie wyidealizowany wcześniej Jacek Olędzki, namawiając go na zorganizo­ skansen, rodzinnej wsi W i e l k i e g o Wodza (dziś dzielni­ wanie wyjazdów do M o n g o l i i ) . Spotkał m n i e gorzki za­ cy Pyeongyangu, czyli stołecznego P h e n i a n u ) , gdzie wód - profesor zareagował krótkim, zniecierpliwionym spędził dzieciństwo. Razem ze zwożonymi t u masowo argumentem: „synu, ja nie lubię Korejców". grupami, oprowadzanymi d u m n i e przez pionierów, N i e było dyskusji. N i e pamiętam nawet, czy spyta­ oglądamy mityczną, świętą przestrzeń, w której in illo łem go o p o w o d y tego osądu - pewnie sam sobie o d ­ tempore dokonały się raz na zawsze, z m o c ą paradyg­ powiedziałem, że harbińscy Koreańczycy początków m a t u , wszystkie wydarzenia ważne dla przyszłości. M a ­ X X w i e k u , b i e d n i sprzedawcy czosnku i kapusty, nie ły pionier z impertynencką dumą wskazuje grupie po­ kojarzyli się dobrze profesorowi, który nie był w o l n y kornie go słuchających i wzorowo notujących doro­ od etnicznych idiosynkrazji. Tak jak nie lubił Korej­ słych ludzi d w u m e t r o w y kamień i recytuje: „Oto skała ców, tak lekceważył Kitajców, ceniąc jedynie Japoń­ zwana «Sanie» na którą W i e l k i Wódz wspinał się, ćwi­ czyków (w młodości dostał w Japonii jakiś medal za ra­ cząc ciało i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" towanie t o n ą c y c h ) . Wszelkie bardzo w t e d y aktualne [w w i e k u lat dziewięciu]; „oto jezioro, w którym W i e l ­ rozważania o zagrożeniu chińskim dla M o n g o l i i , Rosji, k i Wódz [w t y m samym w i e k u ] pływał, ćwicząc ciało a i Z a c h o d u - stale przecież słyszeliśmy obawy M o n g o ­ i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" i t d . łów, że jak wejdą oddziały M a o , to wszystkich i c h w y ­ kastrują - zbywał machnięciem ręki, mówiąc, że o n W t e n sposób poznawałem powtarzające się chwy­ widział kiedyś chińskich żołnierzy z k a r a b i n a m i na ty stylistyczne sakralnego języka k o m u n i z m u : „Lotnicy sznurkach, jak jechali k o n n o podrygując w siodle - t u bronią nieba Ojczyzny jak stalowa twierdza", a obok sam kucał i naśladował o w o podrygiwanie - „Marynarka w o j e n n a jak stalowa twierdza b r o n i wy­ uwierzy w i c h potęgę. brzeża Ojczyzny" i jeszcze trzeci, podobny w a r i a n t . Po- 87 i nie �I Jerzy S, Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY MIKROFONIE B a ł e m się, że Korea, jaką zobaczę, przegra w k o n ­ f r o n t a c j i ze swoimi w y b i t n y m i siostrami, że okaże się, tak jak koreańska porcelana, uboższa o d chińskiej, a m n i e j w y r a f i n o w a n a niż japońska. Bo wstyd przy­ znać, ale nie lubię tego, co stanowi o koreańskiej sub­ telności estetycznej - nie podzielam ani upodobania do porcelany wyłącznie białej, białawej i biało-szarawej, z tysiącznymi niuansami i o d c i e n i a m i , a n i miłości do bladej zieleni tutejszej specjalności - c e r a m i k i seladonowej, która jest dla m n i e n u d n a i mdła. N a w e t - jeśli to ma coś do rzeczy - Symfonia ańska Kore­ Pendereckiego wydaje m i się dziełem bez cha­ r a k t e r u , brak w n i m wyraźnej inspiracji. Z Japonii leciałem do Seulu pełen obaw. 3. Jakby na i c h potwierdzenie, koreańskie metalowe pałeczki wyraźnie m i nie leżą. S ą płaskie, gorzej trzyma się je w palcach. Kiedyś r o b i o n o je ze srebra l u b m o ­ siądzu, obecnie są stalowe, nieprzyjemne. Japończycy m i e l i rację, także ryż jest t u gorszy - suchy, nieporów­ nanie m n i e j soczysty. Nicolas Bouvier (Dziennik z wysp Aran miejsc. Kartki z podróży, i z innych Warszawa 2000, s. 89) używa dla scharakteryzowania K o r e i Południowej lat siedem­ dziesiątych czyjegoś określenia „ulepszona prowizor­ ka". Przy wcześniejszym czytaniu niewiele m i to mówi­ ło. Teraz jestem gotów je zaakceptować, widząc to po­ łączenie nowoczesności i byłej akości, wysokiego po­ Początek szamańskiej c e r e m o n i i , tencjału eksportowego i zaniedbanej Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i infrastruktury, charakterystyczne zresztą dla niejednego k r a j u , prze­ chodzącego szybki rozwój. Patrzę na nijakie b u d y n k i Pokłony przed ołtarzem o f i a r n y m , i przestaje m n i e dziwić to, czemu nie mogłem dać wia­ Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i ry w M o n g o l i i : że tysiące Mongołów wyjeżdżają do K o ­ rei Południowej i znajdują zatrudnienie na b u d o w a c h , m i m o iż synowie stepu nie słynęli dotąd jako b u d o w ­ N i e były to czasy poprawności politycznej, a profe­ niczowie, nawet według standardów własnego, niewy- sor nigdy by się jej nie nauczył. Z pańskim okrucień­ magającego p o d t y m względem k r a j u . stwem charakteryzował ludzi dokoła, stosując trójpo­ N i e znajduję w sobie entuzjazmu dla k i l k u spośród dział, w którym rzadko tylko trafiał się „ktoś", więk­ wynalazków, z j a k i c h d u m n i są Koreańczycy. Słynny szość stanowią „pętaki", a pośrodku są c i , którzy tylko ondol, tradycyjny system ogrzewania podłogowego, nie aspirują do bycia kimś - czyli „podśmietanie". r o b i dobrze d r o g o m o d d e c h o w y m , bo jak się śpi przy O p i n i a profesora o K o r e i jakoś zaciążyła na m o i c h ziemi, t o oznacza to noc z nosem w kaloryferze. Lepsze wyobrażeniach o ludziach i k r a j u . Spodziewałem się to może niż japońskie spanie przy piecyku na naftę, ale pewnej chamowatości w obejściu, na którą na p e w n o dawniej, gdy gorące powietrze szło z węglowego pieca uczulony był profesor. Ostrzegają przed nią przewodni­ k a n a l i k a m i w spękanej, glinianej polepie, zaczadzenia k i , ale o d razu tłumaczą konfucjańską mentalnością. nie były rzadkością. Masowe spożywanie ostrej kiszon­ Otóż każdy Koreańczyk zachowuje się stosownie do k i warzywnej (głównie z kapusty) gimchi, w polskiej pozycji, jaką zajmuje względem partnera, wobec c u ­ wymowie kimczi - narodowego dania Koreańczyków, dzoziemca, którego pozycja jest dlań nieczytelna, nie które ma w Seulu nawet swoje m u z e u m - nie popra­ wie jakoby, ile respektu ma okazać - więc go ignoruje, wia statystyki zachorowań na raka żołądka. Kolejny przepycha się przodem, pokrzykuje. i c h w i e l k i wynalazek, alfabet hangeul, nie jest ani t a k i Takie t a m austriackie gadanie, którego tyle jest łatwy, ani t a k i uniwersalny, j a k zapewniają. A jeszcze w a n t r o p o l o g i i - bo k t o mądry, n i e c h m i powie, dla­ zamieszanie z nową, obmyśloną przez ministerstwo czego w t a k i m razie południowokoreańscy d e p u t o w a ­ k u l t u r y transkrypcją, którą i w t y m tekście muszę przy­ n i tak chętnie okładają się w parlamencie pięściami? j ą ć zamiast starego McCune-Reischauera. 88 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E pienia zarówno dla konfucjańskiego, jak i szamani- 4. stycznego świata wartości i wyobrażeń. Lojalny urzęd­ n i k , wierny władcy m i m o oskarżeń, p o t e m zrehabilito­ I o t o widzę t y c h zapalczywych d e p u t o w a n y c h , nie wany - cóż za okazja do apoteozy konfucjańskich war­ w parlamencie jednak, lecz w świątyni, jak w skarpet­ tości. Jego k r w a w a , niesprawiedliwa śmierć, podobnie k a c h podchodzą do ołtarza i składają ofiary. A l e po jak n i e n a t u r a l n a śmierć dziewczyny, osoby o niedopeł­ kolei. n i o n y m losie, której groźny d u c h będzie się błąkał po Szamańskie seanse gut (pol. kut), jakie widziałem okolicy - idealny powód dla odbywania obrzędów sza­ w Seulu, mają charakter publiczny. Współorganizowane mańskich. przez władze lokalne (na poziomie dużej dzielnicy), o d ­ 5. bywają się raz do r o k u w połączeniu z oficjalną k o n f u cjańską ceremonią ofiarną jesa (pol. dzesa), tworząc z nią całość, w której na początku trudno się zorientować. Pierwsza część c e r e m o n i i , konfucjańska „wielka Pierwsze d n i listopada, Yongsan - jedna z dzielnic ofiara-libacja" daeje, p o l . taedze (może zresztą w odnie­ Seulu. A r c h i t e k t u r a taka sama, jak w całym 1 5 - m i l i o - sieniu do koreańskiej współczesności p o w i n n o się mó­ n o w y m mieście. Ciągnące się jeden przy d r u g i m , d w u ­ wić „neokonfucjańska") rozpoczyna się rano. N a dzie­ piętrowe, byle jakie domy, przeważnie z lat 60. N a nie­ dzińcu przed świątynią gromadzi się około setki gości - j e d n y m z n i c h nasadzona czarna, spiczasta, wysoka prawie sami mężczyźni. Siedzą w rzędach, z przodu pa­ wieżyca - znak, że na piętrze p o n a d sklepem, warszta­ r u d e p u t o w a n y c h z tego okręgu, oficjele z władz m i a ­ t e m czy l o k a l e m mieści się kościół k a t o l i c k i l u b prote­ sta, l o k a l n i przedsiębiorcy. Najważniejsi mają na sobie stancki. A gdzieś n a d t y m i wieżami, na d r u g i m planie, czarny ceremonialny strój d a w n y c h d w o r s k i c h urzęd­ widać nowocześniejsze, potężne mieszkalne wysoko­ ników. U b r a n i e to czy tylko przebranie? C o t u jest ściowce. O d stacji m e t r a jadę jeszcze taksówką, i n a ­ „prawdziwe" a co „sztuczne", co naturalne, a co na po­ czej niełatwo byłoby m i trafić na miejsce plątaniną kaz? Pytanie o autentyczność i jej kryteria będę sobie wąskich ulic bez nazw (w t y m mieście nazwy noszą często stawiał, obserwując różne epizody i zachowania. kwartały, a nie u l i c e ) . Gdzieś wśród n i c h jest wzgórze, Po kolei, rozpoczynając o d najważniejszych gości, a na n i m Nam-i Janggun seodang, lokalna świątynia, przebiega ta sama ceremonia. Dygnitarz wstaje z m i e j ­ poświęcona generałowi N a m - i (inna, mała świątynka, w której też będę oglądał taką ceremonię, to sca, podchodzi do wejścia, obmywa dłonie, w c h o d z i Aegissi- na schody - p o w o l i , po jeden k r o k na stopień, z dosta­ dang, „Świątynia Dziecka" w osiedlu Haedang, poświę­ w i e n i e m drugiej nogi. We wnętrzu klęka i składa serię cona jakiejś n i e w y m i e n i o n e j z i m i e n i a małej dziew­ głębokich pokłonów przed ołtarzem, gdzie o b o k K o n ­ czynce). fucjusza i p a t r o n a świątyni widnieją też w i z e r u n k i po­ Jaka to właściwie świątynia? Szamańska - nie, sza­ staci r o d e m z buddyzmu i kultów l o k a l n y c h . S t o j ą t u m a n i z m jest praktyką interwencyjną, która nie potrze­ już piramidy o f i a r o w a n y c h ciastek ryżowych, piętrzą buje stałych świątyń. Konfucjańska - tak też nie moż­ się owoce późnej jesieni - persymony, pomarańcze, na powiedzieć, bo k o n f u c j a n i z m to nie religia, ale sys­ jabłka, suszona żożoba. N a tacach rozłożone są solone t e m świeckich n o r m , reguł postępowania, raczej re­ ryby i duże porcje mięsa. ceptur niż treści. A przecież właśnie t u będą się odby­ Ofiara z w i n a (słabej wódki, bo soju to oczyszczony, wać obie ceremonie. szlachetniejszy destylat popularnego wina ryżowego), I c h fuzji, trwającej o d X I X w i e k u , patronuje osoba którą po trzykroć składa każdy z urzędników, ma swoje opiekuńczego bóstwa świątyni, n p . historycznej posta­ niuanse. Kolejność nalewania, z której strony, w j a k i m c i średniowiecznego generała N a m - i , który był wier­ kierunku - n y m sługą swego władcy, ale niesprawiedliwie oskarżo­ dwóch śmiertelnie uroczystych oficjantów, którzy mają ny, poniósł śmierć z ręki kata. W d r u g i m przypadku, opanowane przepisy kultowe i podpowiadają, wręcz „Świątyni Dziecka", patronką jest n i e u c h w y t n a histo­ prowadzą ruchy d y g n i t a n y . Trzeci, stojący przed m i ­ nic dziwnego, że ceremonię prowadzi rycznie postać jednej z trzech młodziutkich sióstr, k r o f o n e m u wejścia, k o m e n t u j e dla zgromadzonych na mieszkających w którymś z pałaców (między t y m i pa­ zewnątrz wszystko, co odbywa się w świątyni. M n i e łacami rozrzucone były wsie, które później zespoliły w o l n o być w środku - jestem t u j e d y n y m cudzoziem­ się, tworząc miasto Seul). W r o g o w i e napadli na pałac, cem, gościem niezaproszonym, ale trochę h o n o r o w y m . dziewczęta uciekły na pustkowie, gdzie do jedzenia I chociaż m a m obok i naprzeciw siebie stadko f o t o ­ miały tylko trujące k w i a t y forsycji. Po śmierci zbudo­ grafów i filmowców, i c h kamery i błysk fleszy, to pa­ w a n o i m trzy świątynie - jedna nie dotrwała d o na­ trząc na gesty nalewania a l k o h o l u do naczyń, które szych czasów, druga istnieje, ale nie zachował się kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed k i l k u ty­ w niej k u l t , t y l k o w tej trzeciej odbywają się raz w r o ­ sięcy lat, nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę k u ceremonie. w akcie naprawdę archaicznym. W przypadku obu świątyń podobna jest logika w y ­ Po k o s t i u m o w o ubranych dygnitarzach podchodzą b o r u postaci. O b i e one stanowią dobry p u n k t zacze­ mężczyźni w g a r n i t u r a c h - przeważnie liderzy miejsco- 89 �I Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E wego biznesu. Składając pokłony świecą skarpetkami, przed n i m z arkuszy d y k t y sceną - t o one są najkosz­ b o w i e m w odróżnieniu o d urzędników, noszących do towniejszym i najpoważniejszym k o s t i u m u starodawne wysokie buty, wchodząc ofiary. do Przedtem miała składnikiem miejsce ich całej prezentacja w dzielnicy - obniesiono je po uliczkach wokół m u ­ świątyni muszą zdjąć o b u w i e . rów świątyni. N a końcu składa ofiary grupka kobiet - dwie wystę­ pujące dziś szamanki i k i l k a i c h asystentek. To już ma­ Już wcześniej szamanka mudang i jej asystentki ło ważna ceremonia - o f i c j a n c i kierują r u c h e m rozluź­ oczyściły miejsce akcji: oblały dziedziniec t a n i m , męt­ n i e n i , bez żadnej solenności, po d o m o w e m u - zdjęli n y m w i n e m ryżowym makgeolli, rozrzuciły na zewnątrz nawet stroje i teraz trochę rażą i c h kraciaste koszule. trochę ciastek, by na granicy zatrzymać d u c h y niepo­ Wszyscy opuszczają dziedziniec, by przemaszerować żądane i złe. O b o k sceny zasiada na ziemi orkiestra: przez dzielnicę wraz z paradą historycznych postaci. duży klepsydrowy bęben, mniejszy bębenek, smyczek, R u c h samochodowy wstrzymany, generał jedzie na k o ­ dwa flety. Szamanka z pomocą asystentek kończy n i u , a jego u f o r m o w a n i w oddziały żołnierze (licealiści wreszcie miejscowych szkół, zwiezieni autokarami) z poświęce­ z k o m p l e t e m jej k i l k u n a s t u kostiumów, które będą n i e m dźwigają halabardy, dmą w trąby i walą w bębny. używane w t y m występie) i w c h o d z i na p o d i u m . Lee przygotowania (z tyłu stoi długi wieszak Wokół całego, długiego na k i l o m e t r k o r o w o d u bie­ M y o n g ok to sześćdziesięcioletnia, zażywna kobieta, ga ubrany na biało kat, mangnani - ten, który uśmier­ o m o c n o umalowanej twarzy. Ustawicznie chodzi po cił generała. Twarz ma poczernioną, włosy scenie, o d asystentek domaga się poprawek w stroju, w strąkach, w ręku krótki miecz, którym wymachuje rozmawia z publicznością, podśpiewuje, sprawdza m i ­ przed nosem przechodniom. Jak każdy t a k i dżoker niaturowe m i k r o f o n i k i , umocowane - nie w i e m jesz­ spoza t a l i i , mangnani musi też ganiać na posyłki. Dzia­ cze po co - przed ustami. dziką, łając na obrzeżu, przydaje się do przekazywania pole­ W którymś momencie to chodzenie zmienia się c e ń i wiadomości między czołem a ogonem p o c h o d u . w regularne, na poły taneczne k r o k i wzdłuż i wszerz, N i b y stara się być śmieszny, a zarazem groźnie de­ połączone z melorecytacją. Zaczyna się wzywanie k o ­ moniczny, ale po prawdzie kunsztu nie ma w t y m wie­ lejnych duchów, których w sumie przewinie się przez le. G d y podbiega d o l u d z i , paradę scenę kilkanaście. Dowiaduję się, że język jej tekstów z c h o d n i k a , usiłując rozśmieszyć i c h u d a w a n y m zagro­ jest tak archaiczny, a śpiew na tyle niewyraźny, że na­ żeniem, to zamiast rozbawienia dziewczyn, przed któ­ w e t Koreańczykom zrozumienie i c h przychodzi z t r u d ­ oglądających r y m i najchętniej błaznuje, udaje m u się osiągnąć co nością. W i e m t y l k o , że wyśpiewywane przez nią opo­ najwyżej śmiech zażenowania albo odprężenia, gdy już wieści to m i t y (od kosmogonicznych poczynając), le­ sobie pójdzie dalej. U l i c a nie podejmuje gry w niepo- gendy na temat bóstw i duchów, a nawet baśnie. K i e ­ ważność, czasem ktoś powie, że nie ma na co patrzeć dy tańczy ze sztandarem, postukując n i m o ziemię, i wraca do swoich spraw. zgaduję, iż przywołuje d u c h a generała - patrona świą­ Przemarsz t r w a dobrą godzinę; przeszedłszy najważ­ t y n i . Zaraz p o t e m przebiera się w zbroję w o j o w n i k a - niejszymi u l i c a m i wracamy na wzgórze, na uliczkach znaczy to pewne, że odgrywany jest jakiś epizod z jego którego już czeka poczęstunek. Setki ludzi rozgrzewa­ udziałem. ją się gorącymi d a n i a m i i słabymi a l k o h o l a m i . Siedzi­ A k c j a toczy się niespiesznym r y t m e m . Całość po­ my na k a r t o n a c h i m a t a c h rozłożonych na asfalcie. Fe­ t r w a z przerwami d o nocy, teoretycznie obejmując 12 styn, wspólnota, przypomnienie wsi, którą ta dzielnica epizodów, ale to chyba tylko liczba symboliczna, wyra­ była jeszcze w czasach młodości w i e l u uczestników. żająca całość. Szamanka przebierze się k i l k a k r o t n i e , za każdym tazem nakładając strój innego ducha, by t e n 6. mógł poznać, że teraz jego kolej na to, by w nią się wcielić. Czasem w tańcu zmienia ją lub na krótko t o ­ W r a c a m y do świątyni, gdzie zaraz rozpocznie się warzyszy druga, wyraźnie starsza szamanka, zwyczajo­ hut - obrzęd szamański. Poznikali urzędnicy w histo­ w o doproszona - na znak h o n o r u - przez tę, która jest rycznych k o s t i u m a c h urzędników - teraz jesteśmy we niekwestionowaną gospodynią obrzędu. władzy kobiet. Zostało wprawdzie paru przedsiębior­ Osoba generała N a m - i pojawia się w seansie jako ców, którzy współfinansują ceremonię, ale to zwyczaj­ jedna z pierwszych. M o g ę się tego domyśleć po wyso­ ne, starsze kobiety stanowią widownię. Siedzą na zie­ k i m sztandarze, którym postukuje szamanka, a póź­ m i , t w a r z a m i d o specjalnego ołtarza - prowizorycznej niej po n o w y m stroju - zbroi w o j o w n i k a . W między­ świątynki, ustawionej z b o k u dziedzińca (ptawdę mó­ czasie recytowana jest legenda, prezentująca rys sza­ wiąc, jest to t y l k o t e k t u r o w a fasada, zgrabnie t u dziś mański tej postaci. Otóż okazuje się, że kiedy N a m - umieszczona), przed którą piętrzą się ofiary. A l e na tle - i był jeszcze młodzieńcem, dostrzegł pewnego razu t a k i c h samych j a k w części konfucjańskiej ciast i o w o ­ niewidzialnego dla i n n y c h d e m o n a ; siedział o n na k o ­ ców, na froncie zostają złożone trzy w i e l k i e , świeżo szu z o w o c a m i persymonu, wnoszonym właśnie d o są­ wypatroszone wieprze. Imponującej wielkości, leżą siedniego d o m o s t w a . Pokonując opór służby, z krzy­ z wyciągniętymi n o g a m i między ołtarzem a ułożoną k i e m wbiegł d o środka i zastał t a m córkę gospodarza, 90 �I Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E już prawie uduszoną. W ostatniej c h w i l i odpędził swą mitów, legend oraz baśni, dalej sztuka wróżenia, roz­ mocą demona. m o w y i przekomarzania się z publicznością, a wreszcie k o s t i u m , kosmetyka, a nawet kunszt robienia papiero­ Atmosfera na w i d o w n i daleka jest o d jakiegokolwiek w y c h kwiatów. religijnego uniesienia, nic nie świadczy o odczuciu obecności duchów. Kobieca publiczność ogląda spek­ Czekam na ekstatyczne zachowanie, które przeko­ t a k l z zainteresowaniem, ale bez przejęcia. Z czasem nałoby m n i e , że m a m do czynienia z „prawdziwym" przychodzi zapewne znużenie, robione są dłuższe prze­ szamanizmem. Logika jest t u taka, że szamanka po­ rwy. W t e d y roznoszony jest poczęstunek, mętno-mlecz- w i n n a w każdym epizodzie tańczyć na początku dość nej barwy w i n o makgeolli leje się strumieniami z plasti­ żywiołowo, by d u c h zobaczył, iż jest gotowa na jego k o w y c h butelek, towarzystwo bawi się w grupkach. przyjęcie, a p o t e m , gdy o n przybędzie - przejść do f o r m A l e przecież d u c h y naprawdę wstępują w szaman- spokojniejszych, bardziej artystycznych, aby go t a k i m kę. D r o g i i c h zstępowania są różne. Niektóre przysia­ szlachetniejszym tańcem zabawić. Mogłoby się nawet dają pewnie na belce stropowej - można nawet zoba­ zdawać, że element transowy nie jest t u t a k i ważny. czyć, jak schodzą: szamanka p o d c h o d z i t a m wraz z ko­ Przedstawienia szamanów na sakralnych m a l u n k a c h bietą z w i d o w n i (to k l i e n t k a , dla której robiona jest ta są bardzo spokojne, także standardowa maska postaci część seansu). Ta sosnową gałązką dotyka b e l k i , aż ga­ szamanki w d a w n y c h l u d o w y c h przedstawieniach ma­ łązka zaczyna się trząść - w i d o m y znak obecności d u ­ skowych jest absolutnie spokojna, biała, bez żadnego cha, po czym obie zasiadają za s t o l i k i e m do uroczyste­ grymasu. go z n i m spotkania. T a k i c h p r y w a t n y c h , zamówionych N i e znaczy jednak, że w seansie nie ma euforii. By­ epizodów będzie zresztą więcej. wa, że mudang przez dłuższy czas podskakuje obunóż, z r a m i o n a m i w z n i e s i o n y m i do góry, 7. wbiega któraś z kobiet z w i d o w n i i z rozanieleniem na W miarę oglądania seansu narasta we m n i e t u kryć - wykrzykując w uniesieniu. Działa to zaraźliwie, b o w i e m na scenę rozczarowanie. Czy koreański musok co twarzy, stając f r o n t e m do szamanki, jednocześnie z nią to podskakuje j a k sprężyna. w ogóle jest szamanizm? Za t y m , że tak, przemawiają wprawdzie nazwy, w których rozpoznaję Istnieje p o d o b n o koreańskie powiedzenie: „chciała­ ałtajskie, byś wydać szamański seans, ale przeraża cię wizja t w o ­ wręcz mongolskie źródłosłowy. N a z w a obrzędu sza­ jej synowej w t a ń c u " . Słowa te stosują się do teściowej, mańskiego gut, w y m a w i a n a kut, b r z m i prawie j a k ku- tradycyjnie stanowiącej instancję kontrolną dla mło­ tu (g) - „szczęście, dobry los" w językach ludów ste­ dej synowej, dla której t a k i występ może stać się p o k u ­ p u . Szaman-mężczyzna, baksu, baksy, to oczywiście to są rozpasanej ekstatyczności. samo, co środkowoazjatyckie baksy - „szaman", a też „bard, w y k o n a w c a e p o s ó w " (z c h i ń s k i e g o Szamanizm t o w K o r e i d o m e n a kobiet. To one zde­ fa-hsi, cydowanie przeważają, zarówno wśród wykonawców „mistrz", przez mandżurskie i mongolskie f o r m y t y p u bagszi). Szamanka, mudang - też b r z m i (jest i c h bodaj o k . 8 0 % spośród p o n a d stu tysięcy za­ znajomo, rejestrowanych szamanów), jak i wśród odbiorców można słyszeć w n i m mongolskie udagan o t y m sa­ (na widzianych przeze m n i e seansach t e n p r o c e n t był m y m znaczeniu. jeszcze wyższy). Oczywiście, etnologowie nie skąpią A l e przecież szamanki, jakie dopiero co widziałem wyjaśnień. Zwraca się n p . uwagę, że w t y m patriar- w M o n g o l i i , wyglądały zupełnie inaczej. Stara Uldzij c h a l n y m społeczeństwie (męska d o m i n a c j a to kamień czy n i e w i d o m a C e n d - t o były intrygujące postacie, węgielny koreańskiego n e o k o n f u c j a n i z m u ) kobiecie których sam wygląd - przygięte w i e k i e m sylwetki, i n ­ nie przysługuje p r a w o d o rozkoszy, także seksualnej, trygujące fizjonomie - wyrażał osobowości ukształto­ więc szamanizm s t a n o w i klapę bezpieczeństwa. Zdają wane w w i e l o l e t n i m związku z ponadcodzienną rzeczy­ się t o potwierdzać przypadki szamanek bezżennych, wistością. I c h wiekowe, poniszczone stroje, d o których wśród których jest sporo t a k i c h , które porzuciły mę­ odnosiły się z t a k i m nabożeństwem, istne „święte ła­ żów. Deklarują one, że żyjąc ze swymi mężami nigdy chy", miały w sobie coś z prawdziwego sacrum, podczas nie zaznały takiej rozkoszy j a k teraz, gdy przychodzi gdy te kostiumy jak spod igły, z lśniących, nowocze­ do n i c h d u c h . snych materiałów, w ogóle nie mają potrzebnego we wszelkiej duchowości Obserwuję, z jaką radością starsze panie przyjmują u p r a w o m o c n i e n i a przez o d - słowa szamanki, która udziela i m wróżb i przestróg. wieczność. W oparciu o kolor chorągiewki, wyciągniętej na ślepo Powoli dopiero zacznie d o m n i e docierać, że p o w i ­ z podawanego zestawu, zapowiada radosne wydarzenia, n i e n e m inaczej odczytywać wartości leżące u podstaw a w najgorszym razie osttzega przed niebezpieczeń­ koreańskiego szamanizmu. Jest to b o w i e m raczej k o m ­ stwem, co praktycznie sprowadza się do tego, że radzi pleks p r o d u k c j i artystycznych, rozbudowany w s t o p n i u uważać n p . na samochody na przejściu. Po przepowied­ niespotykanym nigdzie indziej w świecie. Istny wielo­ n i kobiety ochoczo wciskają jej do rąk banknoty. bój sztuk pięknych, gdzie sukces szamanki mierzy się Bycie mudang daje satysfakcję nie tylko seksualną. w t a k i c h dyscyplinach, jak taniec, śpiew i recytacja Poza wszystkim to bardzo popłatna profesja. 91 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E za d a w n y m i , d o b r y m i czasami prawdziwej, jeszcze w t e ­ 8. dy wiejskiej (czy lokalnej) wspólnoty. Nowoczesna Korea powraca do swej k u l t u r o w e j N i e j e d e n raz w trakcie seansu szamanka znajdzie specyfiki, odszukuje i utrwala to, co się zachowało. okazję, by zadbać o d a t k i . Czasem obchodzi kobiety ze Tradycję traktuje się urzędowo. Dofinansowanie d o ­ słowami: „To dla was muszę być piękna, dajcie m i pie­ stają tylko te obrzędy, gdzie zachowana jest wierność niądze na k o s m e t y k i " . Może zresztą wypowiada je wobec f o r m tradycyjnych, stwierdzona ciągłość zwy­ d u c h dziewczyny i m i e n i e m H o g u , o twarzy zeszpeco­ czaju oraz ustny przekaz o r y g i n a l n y c h tekstów, i to za­ nej ospą, bo taka postać też f u n k c j o n u j e w szamań­ c h o w a n y c h w pamięci, a nie na piśmie! W składzie skim panteonie i bywa przywoływana w seansie jako komisji, która o t y m decyduje, jest etnograf, który w y ­ p a t r o n k a chroniąca o d tej choroby. szukuje i d o k u m e n t u j e takie zjawiska. Podobnie jak Pieniądze wręczane przez kobiety to przeważnie zabytki k u l t u r y materialnej, najlepsze formy zostają b a n k n o t y pięciomanowe (czyli pięć tysięcy wongów - sklasyfikowane i p o n u m e r o w a n e . W t y m katalogu ob­ równowartości czterech dolarów), a więc połowa tego, rzędów, obchodów świąt, przedstawień maskowych co składają mężczyźni. Mężczyźnie nie wypada położyć i odprawiających je ludzi, wszystkie elementy dostaną b a n k n o t u innego niż t e n o największym n o m i n a l e - swoje etykiety: „Żywy N a r o d o w y Skarb K u l t u r y " , „Nie­ 10 manów. A l e ludzie interesu nie podejdą do szaman­ materialne Okręgowe D o b r o K u l t u r o w e " , „Ważny M a ­ k i po wróżbę za drobne - sami zanoszą pieniądze na oł­ teriał Folklorystyczny n r 55". N u m e r o w a n i e tradycji. tarz, gdzie kładą je na głowach o f i a r n y c h wieprzy, i to Jej przekaz nie odbywa się przecież samoczynnie w p l i k u . Skądinąd, szamanka umie i c h do tego spro­ to w i e l o l e t n i proces uczenia się, nabywania umiejęt­ wokować - żartami, d o c i n k a m i albo wręcz zabawnym ności, p r a k t y k o w a n i a . O p a n o w a n i e wszystkich sza­ przymusem: wlokąc go z asystentkami za obie ręce, ze mańskich kunsztów t r w a 10-20 lat, w czasie których - śmiechem zaciągną opierającego się przed tą płatno­ asystentka pracuje, a czasem i mieszka z szamanka, ścią (nie pierwszą już dziś) do samego ołtarza. Uiściw­ przejmując jej wiedzę. Teraz już r o z u m i e m , dlaczego szy, a p o t e m zdjąwszy buty i poprawiwszy garnitur, de­ szamanka ma przymocowany m a l u t k i m i k r o f o n , o d l i k w e n t klęka i wybija głębokie pokłony. którego przewód idzie p o d k o s t i u m . Gdy się przebiera, Ten, k t o podejrzewałby, że jest to tylko forma auto­ widać, że nosi przywiązany w pasie kasetowy magneto­ reklamy biznesmenów (tak jak o zamiar przypodobania f o n . Zapewne jej uczennice będą korzystać z kaset się w y b o r c o m można było posądzać przebranych do ka­ z nagranym występem, ucząc się śpiewów i tekstów. mer oficjeli w części pierwszej), n i e c h łaskawie zauważy, Przekazywanie iż podchodzą o n i do ołtarza także wtedy, gdy akcja prze­ daru szamańskiego następuje w dwóch k i e r u n k a c h , dwa są b o w i e m typy szamanów: nosi się gdzie indziej, by niezauważenie dołożyć jeszcze dziedziczni i z powołania. Urząd po szamance może ob­ trochę banknotów. Chyba poprzez pieniądze najlepiej j ą ć jej córka, przeważają jednak przypadki, gdy adept widać, jak w szamańskim obrzędzie splata się to co na­ podejmuje decyzję w w y n i k u nieodpartego powołania, turalne i co wymuszone, co autentyczne i co na pokaz. manifestującego się jako rozstrój albo choroba. G u t organizowany jest lokalnie, ale finansowany by­ W trakcie jednego z seansów poznaję mężczyznę, wa odgórnie. N i e jest to ceremonia tania. W i e m , że na który stanowi t a k i właśnie przypadek. Lat trzydzieści, jeden z oglądanych przeze m n i e seansów władze miasta stylowy, by nie powiedzieć dandys, przyszedł z przyja­ wyasygnowały dla samej tylko szamanki i jej zespołu cielem i d w i e m a k o b i e t a m i e f e k t o w n y m i i szykownie - równowartość trzech tysięcy dolarów. Koszt i n d y w i d u ­ w markowe europejskie stroje - u b r a n y m i . W pewnej alnie zamawianego seansu jest zbliżony. W koreań­ c h w i l i wstępuje boso na scenę i zaczyna podskakiwać skich rodzinach gut urządza się przy k i l k u standardo­ na palcach, do pary z szamanka. R ę c e w górze, oczy za­ w y c h sytuacjach. Po pierwsze - w chorobie, gdy trzeba mknięte, na twarzy uniesienie. Wykrzykując opowia­ odpędzić złe duchy postaciujące jej przyczynę. Po wtó­ da, że zostanie szamanem, prosi d u c h y o pomoc. re - gdy trzeba zapewnić narodziny syna (a trzeba, bo W rozmowie próbuję dowiedzieć się, dlaczego chce bezdzietni, pozbawieni szansy synowskiego k u l t u , zo­ zostać baksu. Jego ojciec, majętny przemysłowiec, bła­ staną po śmierci błędnymi d u c h a m i , a nie przodkami, ga, by tego nie robił (status szamana-mężczyzny w spo­ których się czci). Po trzecie - na pożegnanie zmarłego, łeczeństwie jest dość niski, nawet m i m o wysokich za­ by jego dusza została odprowadzona w zaświaty, oraz robków). O n jednak wie, że m u s i n i m być - potrafi ob­ w żałobie (zwłaszcza jeśli śmierć miała charakter tra­ jaśnić to tylko słowami, że ma chwile przerażenia, iż giczny i trzeba żywym zapewnić spokój d u c h a ) . stałoby się z n i m i jego rodziną coś straszliwego, gdyby się tego wyrzekł. Typowa sytuacja, w której prywatnie zamawia się seans, to także stan żalu, rozczarowania, zawodu, po­ Przyjaciel traktuje go jak swego mistrza, m i m o że - czucia goryczy lub pretensji, co wyraża się j e d n y m k o ­ jak sam mówi - w odróżnieniu o d niego w ogóle nie reańskim Natomiast organizowany wierzy w szamańskie duchy. Chce b o w i e m przy n i m w miejskiej dzielnicy gut ma na celu zapewnienie ogól­ słowem wgłębiać się w różne f o r m y n a u k ezoterycznych, by nej pomyślności. Ogląda się go chyba także z nostalgii zrozumieć samego siebie i poznać swoją przyszłość. han. 92 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E o d rana po dziedzińcu, uwiązana za nogę. Teraz przy­ 9. szedł na nią koniec. Starsza szamanka - gość h o n o r o ­ wy - m a już w rękach łuk i strzały, którymi ją zabije. jeden Po k i l k a razy strzela do niej mało celnie, podbiega, rzu­ z wieprzy zostaje z męską p o m o c ą podniesiony i nabi­ ca o ziemię dalej w stronę bramy, znów strzela i znów Następuje k u l m i n a c y j n y m o m e n t ofiary - ty o d spodu na krótkie trójzębne widły, które teraz rzuca o ziemię, aż wybiegnie z nią poza bramę, gdzie j ą trzeba postawić pionowo, tak by całość wyraźnie usta­ wreszcie zabije (nie jestem tylko p e w i e n jak, bo działa ła w równowadze przez dłuższą chwilę. Będzie to znak, błyskawicznie, ukrywając ruchy, słabo je też widać że d u c h y przyjęły ofiarę, a t y m samym sprawdzian sku­ w ciemności, ale pewnie dorżnie kurę nożem, bo strza­ teczności szamanki jako ofiarniczki, toteż krząta się ły raczej chybiały c e l u ) . ona przy o f i a r o w a n i u , prowadząc rozmowę z d u c h a m i . 10. A l e najbardziej pomoże dołożenie pieniędzy wprost w rozwarty wieprzowy r y j . Znów zostanie do tego wciągnięty jeden ze sponsorów w g a r n i t u r a c h . Zapadł już zmrok, opustoszał dziedziniec świątyni, całodniową uroczystość zamyka krótka, m e l a n c h o l i j n a D e m o n s t r a c j ą mocy szamanki byłyby też klasyczne w nastroju ceremonia. t r i k i . Należą t u : c u d o w n e , samoistne utrzymywanie się u warg ciężkiego naczynia z wodą, wbijanie noża D w i e asystentki, w t y m córka szamanki, zbierają w pierś albo stąpanie po ostrzach służących do sieka­ i palą paski papieru z nazwiskami osób finansujących nia słomy, a wreszcie połykanie niekończącej się dłu­ uroczystość. N a t y c h rozwieszonych wszędzie białych gości wieprzowych jelit. Proszę m n i e nie pytać, jak to wstęgach wypisane są nie tylko imię i nazwisko, ale też się naprawdę robi - t y c h sztuczek na seulskich sean­ rok, miesiąc, dzień i godzina urodzenia - pełen zestaw sach nie widziałem. d a n y c h astrologicznych, służących do i d e n t y f i k a c j i człowieka i jego losu. N a zakończenie szamanka pokazuje, że bierze na siebie problemy i ciężary wszystkich obecnych, tyle że Dziewczyny siadają przed bramą wyjściową i kolej­ zastąpi ją w t y m dużo młodsza i silniejsza asystentka. n o wyczytując, czy raczej n u c ą c te dane, podpalają pa­ Z zarzuconym na plecy wieprzem ofiarnym, ugięta p o d ski. Podrzucają je w górę, a gdy opadają - l e k k i m i r u ­ jego ciężarem, obiega uliczki wokół murów świątyni c h a m i r a m i o n po kilkakroć podbijają, tak by do końca generała, a p o t zalewa jej wykrzywioną ze zmęczenia spłonęły w powietrzu, przekazując gdzieś wyżej i n f o r ­ twarz. mację o ofiarodawcach. W „Świątyni Dziecka" seans kończy się jeszcze Opadające płomyki, taniec unoszących je rąk i c i ­ mocniejszym akordem. Zło zostaje wygonione poza che, ledwie słyszalne śpiewanie. Prosta melodia, w i e l ­ bramę i t a m uśmiercone. Przeniesione zostanie naj­ kiej symfonii zbudować się z niej nie da, ale będzie do pierw na zupełnie zwykłą kurę, który przechadzała się mnie wracać czasami, wieczorem. 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/950a52c39d3e582a2950deca693f2e8a.pdf 3929b341d1b86667a88ddba2c0c6a1e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2887 Title A name given to the resource Etnolog w podróży. Opisywanie Chin / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, 2001, t.55, z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001, t. 55 z.1-4, s. 472-481 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text jerzy S. WWemlu • OPISYWANIE CHIN JERZY S. nia to przecież wysłuchiwanie czyichś relacji, czytanie opisów poprzedników, budowanie w oparciu o nie wła­ snych wyobrażeń. Czyż nie jedzie się po to, by sprawdzić wcześniejsze wyobrażenia? Ruszamy w podróż, bo trzeba zareagować na ten osobisty sygnał, odpowiedzieć na indywidualne wezwanie, usłuchać powołania, którego głos może po­ chodzić nawet z podejrzanego źródła. WASILEWSKI Etnolog w podróży Opisywanie Chin ' I T T ~T podróży takiej jak ta najbardziej lubię ostat\ Y / nie dwa, trzy wieczory. Nieuchronność W końca, przymus pożegnania przeplatają się z perspektywą powrotu do domu, a gdzieś w tle są jesz­ cze nadzieje i pomysły na powtórny przyjazd. Żal osło­ dzony ulgą, satysfakcją i oczekiwaniem. Ulice chińskiego miasta, takiego jak Czengdu albo Hsian, nigdy nie wyglądają lepiej. W dzień okropnie ruderowate, z irytująco błotnistą nawierzchnią (może to i historyczna stolica imperium albo prowincji, ale Paryż to na pewno nie jest), przemieniają się na noc w świetliste tunele, z zamykającym perspektywę lukiem bramnym Wieży Bębnów albo Wieży Dzwonów. Szyb­ ko zapadający zmrok usuwa przestrzeń nieboskłonu, dramatycznie obniżając pułap widzialności i dając wespół z koronami ulicznych drzew - kojące przykrycie ciemnością tuż ponad głowami. 2 Do Pekinu (w którym dotąd nie byłem) jechałem w gruncie rzeczy po to, by zweryfikować pewną opo­ wieść. Usłyszałem kiedyś od pracującego w Chinach przed laty znajomego, że jeśli w wypadku ulicznym przejechany został człowiek (samochód pojawiał się tam wtedy pewnie raz na pół godziny, ale może był przez to groźniejszy dla nieobytych pieszych i rowerzy­ stów), to nie zadawano sobie próżnego trudu ustalania personaliów ofiary i szukania jej adresu, tylko chowano ją od razu, na miejscu - kopiąc grób gdzieś z boku, na trawniku. Chodników nie oświetlają latarnie (jeśli już, to n i ­ skie i słabe), a jedynie mocne gołe żarówki, zawieszone niby lampiony przed otwartymi do późna sklepami, lo­ kalikami i przeróżnymi warsztatami. Wabią półmro­ kiem mijane w ostatniej przechadzce zakłady fryzjer­ skie, pól-oświetlone różowymi jarzeniówkami i żaróweczkami wokół luster, a młode fryzjerki machają za­ chęcająco, jakby miały do zaoferowania coś więcej niż tylko standardowe strzyżenie, połączone z masażem głowy i akupunkturą uszu. Przyznam, że sugestywna to była wizja. Dzisiaj wiem, że wystarczy nawet krótki pobyt w Pekinie, by znikła jej hipnotyczna moc. Traktuję ją jako zmyślenie, typowe dla ambasadzkich emisariuszy, dodających w ten spo­ sób egzotyczności miejscom swego wygnania. Historie takie z jednej strony szokują niewiarygodnością, z dru­ giej strony wydają się zgoła wiarygodne, bowiem odwo­ łują się do obiegowych klisz (na temat przeludnienia C h i n , braku szacunku dla jednostki) i wyobrażeń słu­ chacza o kraju nieznanym mu z autopsji, ale wystarcza­ jąco już zmitologizowanym. Trzeba samemu przejść się pekińską ulicą, by prysło zaklęcie tej opowieści - oto przecież obok poruszają się ludzie, a nie termity. Nawet przed ćwierćwieczem nie było inaczej. ' Znów kusi jedzenie - powtarzane do znudzenia w całej podróży słodko-kwaśne smaki, do których nie­ prędko wrócę. Szkoda, ze nie kupię już pachnącego, świeżo upieczonego placka z sezamem - ich sprzedaw­ cy poznikali z ulic, bo wieczór nie jest porą na uliczną przekąskę, ale na prawdziwy obiad. A l e coś z „mitu" zostaje, skierowuje naszą uwagę na pewne sceny, wyostrza wzrok w poszukiwaniu wyda­ rzeń, podsuwa takie a nie inne ich interpretacje. Je­ stem oto na statku, płynącym po Jangcy w jej środko­ wym biegu, na odcinku tzw. Trzech Przełomów. Te sła­ wione w Chinach od wieków za swą urodę miejsca, przedstawiane w dawnej poezji i malarstwie, ze starymi tekstami wykutymi w skalnych ścianach nad wodą, ze świątyniami i miejscowościami, w których mieszka dziś prawie półtora miliona ludzi, zostaną niebawem zalane w efekcie budowy wielkiej zapory w Guizhou. Żal wyjeżdżać, bo przecież zniknie zaraz z oczu cały świat. Pozostanie garść wrażeń, które uzbierały się na sicie pamięci po odsianiu tego co zbyteczne, jałowe, nudne. Już się one układają w relację, już wybieram to, co będę opowiadać po powrocie. Syndrom Dżambla opowiadanie jako ostatnia, najprzyjemniejsza część po­ dróży, na równi z pierwszą - przygotowaniami do wy­ prawy. Zresztą obie one nakładają się. bo przygotowa­ Przepływamy właśnie przez jedną z malowniczych partii - jak wszystkie takie miejsca w Chinach ma ono poetycką nazwę „Wątroba Konia i Płuca Wołu", pew­ nie od kształtów nurtu, układającego się w pełne zawi­ rowań tonie. Stojąc na pokładzie widokowym dostrze­ gam unoszące się na wodzie dwa ludzkie ciała. Półna­ gie, bladosine i miśkowate od opuchnięcia, z wycią­ gniętymi do góry ramionami i rozkraczonymi nogami. 472 �Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN �Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN �Jerri S. Wasilewski • OPISYWANIE CHIN �krzy S. WasitMski * OPISYWANIE CHIN Banknoty dla zmarłych 476 �Jerry S. Wasdewslu * OPISYWANIE CHIN twarzami do dołu, płyną tak pewnie juz jakiś czas, nie wywołując reakcji żadnego z kursujących tam statecz­ ków i motorowych dżonek. Także i my przepływamy nieopodal, nie robiąc sobie z nimi kłopotu. Nie umiem wyjść poza banał zdawkowej konkluzji, że życie ludzkie nie miało tu nigdy wysokiej ceny, skoro po śmierci los jednostki jest wszystkim zgoła obojętny. ba nie przestaną tracić nadziei na ucieczkę przed losem, który wydaje się przecież nieunikniony" - już przed półto­ ra wiekiem tak patrzyła na Chiny współczująca Euro­ pa, a konkretnie pastor G . N . Wright w pierwszym po­ pularnym przedstawieniu Państwa Środka, The Chine­ se Empire lllustrated (1859). Opisy zilustrował stosow­ nymi rycinami Thomas A l l o m , który nigdy w Chinach nie był i nadał im klimat „Orientu bajecznego". 3 Jaką głębszą prawdę o chińskim społeczeństwie mo­ że sformułować etnolog w podróży? Jakie wartości jest w stanie dostrzec ktoś, kto nie zna chińskiego, nie mo­ że prowadzić intensywnych badań terenowych, jest niewiele więcej niż turystą? Co szokuje mnie jako przy­ bysza z Europy i co z tymi spostrzeżeniami mam uczy­ nić jako nieuleczalny zawodowy interpretator? A przy tym - wracając znów do współczesnych kuli­ nariów - obsesja świeżości, głęboko mądra w gorącym klimacie. Czujne sprawdzanie, czy kłute palcem w brzuch tłuste żaby będą żwawo podskakiwać przed upchaniem ich do plastikowej torby. Przed restauracyj­ kami na wyspie Putuoshan, na której wznosi się kilka­ naście świątyń buddyjskich i ogromny posąg Buddy Miłosierdzia (stąd wysepka jest celem tłumnych week­ endowych wycieczek niby-pielgrzymów, czy po prostu turystów z Szanghaju) pływają w miednicach wysta­ wionych na chodnik ryby i morskie stworzenia. Głodni pielgrzymi wyszczególniają je palcem, a kelner chwyta je oburącz, unosi ponad głowę i miłosiernie uśmierca jednym silnym walnięciem o asfalt. Kiedy widzę, jak po dworcowym peronie biegnie do pociągu mężczyzna w średnim wieku, niosąc na ple­ cach starowinkę, najpewniej matkę, to myślę o trwa­ łości konfucjańskich przykazań synowskiej miłości. Chodząc po bazarze, patrząc na rozmaitość fauny, b u ­ dzącej zainteresowanie nabywców, przekonuję się, że Chińczycy naprawdę kochają zwierzęta - pod wszyst­ kimi postaciami i we wszystkich smakach. Ta miłość nie zna ogtaniczeń gatunkowych, jest chyba wręcz ambicją tej kultury zrobienie użytku ze wszystkich istot. Idąc przez bazar w stolicy Syczuanu, Czengdu, mija się dział hobbystyczno-hodowlany z dziesiątkami rodzajów rybek akwaryjnych, krabików pełzających w swych kolorowych muszlach, żółwików i wszelakich reptiliów, który to dział płynnie przechodzi w sektor gastronomiczny. Dobrze utrzymane kotki z błyszczą­ cym futrem będą domowymi pieszczochami, ale w ko­ lejnych klatkach ustępują miejsca mniej zadbanym, prze znaczonym 11 a pewno do garnka. I znów ta chiń­ ska mitologizująca poetyczność' taka zupa nazywa się walka smoka z tygrysem" bo pływają w niej kawałki mięsa kota i węża „Wszędzie w Chinach widzi się ludzką zarhezność. Każde zajęcie i zatrudnień* wydaje się mieć za swój cel za­ spokojenie apetytu. Bogaci i wysoko postawieni są defmityunie uybrednymi smakoszami. Klasy średnie i niższe to zdecydowani sensuaUści. Upodobania tych pierwszych ograniczają jedynie rozmiary ich dochodów, żarłoczność tych drugich jest nkpomiarkowana, a to dzięki niezuryklej ilości gatunków jadalnych. Jest to najbardziej wszystkozerny naród na świecie. Nie ma zwierzęcia ani rośliny, któ­ rych ci gastronomowie nie umieliby, dzięki kunsztowi i przemyślności, podać na stół i zjeść bez groźby dla życia: mięso dzikich koni, larwy ćmy, łapy niedźwiedzia (...) Naj­ bardziej poszukiwanym rodzajem psa jest spaniel: biedne te zwierzęta zdają się szczególnie opuszczone w swym więzie­ niu, nie wyglądając nawet z kosza w nadziei wolności, pod­ czas gdy koty, przeciwnie - drą się bezustannie i nigdy chy­ 477 Każda restauracyjka ma podział na „owoce morza" i „żywe owoce morza", ale w praktyce ta dystynkcja często ulega zatarciu. W syczuańskim Ludingu, w byle jakiej knajpce na ladzie leżą do wyboru talerzyki z su­ rowymi porcjami, przygotowanymi do wrzucenia do go­ tujących się kociołków na stolikach. Właśnie doniesio­ no coś z zaplecza, male rybki (z głowy i wąsów sądząc sumiki) mają wprawdzie rozprute brzuchy, ale żaden weterynarz nie wystawiłby im świadectwa zgonu w i ­ dząc ich żwawe ruchy, nawet jeszcze gdy pływają we wrzątku w moim kociołku, zamaszyście zgarnięte przez restautatora. N a drugim biegunie gastronomii, w szanghajskim Ritzu, podają sławne „pijane krewetki" - przebierając odnóżami pływają jeszcze ochoczo w winie, w którym będą się na naszych oczach gotować. Nieostatnią rzeczą, która mnie w tym porusza, są re­ akcje przybyszy ze światów o odmiennych systemach przekonań konsumpcyjnych. W hotelowym korytarzu wpadam na ttzech przykucniętych młodzianów, gotu­ jących coś na turystycznym palniku. Zaskoczony py­ tam, dlaczego w kraju taniej gastronomii muszą sami gotować. Nie dokończywszy pytania dostrzegam smagłość ich twarzy i sam odpowiadam, że musi to się wią­ zać z regułami Kaszrutu. Potwierdzają domysł i żalą się, że nigdzie nie mogą być pewni koszerności jedzenia. C i gorliwi (bo, jak się dowiaduję, świeżo sprowadzeni do Izraela) Żydzi marokańscy skarżą się, że jako jedzenie wegetariańskie podawano im kurczaka albo w a rzywa smażone na wieprzowym smalcu, a sposoby traktowa­ nia i uśmiercania zwierząt są dla nich budzącym grozę przejawem braku szacunku do życia. �h-rry S. Wasilewski •OPISYWANIE CHIN Żydzi (których, jak wszędzie w świecie, często spo­ tyka się wśród turystów) mają szczególne kłopoty z ży­ wieniem, nawet jeśli są to liberałowie z Nowego Jorku. Muszą zweryfikować albo przenegocjować ze swymi współmałżonkami wcześniejsze indywidualne warian­ towe wybory w kwestii wierności przepisom („wieprzo­ wina - nigdy, owoce morza - tylko w testauracjach, żeby nie robić problemu, ale nie w domu, lody - za­ wsze tak, i t d . " ) . N a prośbę prowadzącego restaurację Tybetańczyka (który jest zresztą rzutkim człowiekiem rozlicznych i n ­ teresów i rozumie potrzebę wyjścia do takich klien­ tów) piszę zachęcający tekst po angielsku dla tury­ stów, obiecujący im jedzenie zgodne z ich standarda­ m i . M a m satysfakcję pomagając człowiekowi, który wspiera tybetańską społeczność w chińskim otoczeniu, ale jednocześnie jako etnolog jestem świadom, że ptzyczyniam się do zacierania różnic w zglobalizowanym świecie, gdzie nawet w Tybecie będą podawać koszerne jedzenie. 4 Miasto chińskie potrafi być odrażająco brzydkie. Jeden buduje przez drugiego, przed drugim, na dru¬ gim. Widać to szczególnie w zachodnich, górzystych rejonach kraju, gdzie terenów zdatnych pod budowę jest niewiele, a jeszcze trzeba o nie walczyć z rolnic­ twem, które potrafi wykorzystywać parometrowe spłachetki między skałami, szosą a rzeką. Położone nad Jangcy-kiangiem na obszarze dokładnie 1 k n r miasto Fengdu liczy n i mniej n i więcej tylko 40 tysię­ cy mieszkańców - niech to czytelnik łaskawie porów­ na ze znanymi mu z Europy wskaźnikami. Porówny­ walne wyniki notują tylko południowoazjatycke mo­ lochy - Bombaj, Kalkuta, Dżakarta; nawet T o k i o ma gęstość zaludnienia trzykrotnie niższą. Takie upako­ wanie ludzi można osiągnąć przez pięttzenie wysokich blokhauzów. Wszędzie goły cement, szarość, brud. Ubłocone ulice, góry śmieci zsuwające się do rzeki m i ­ mo ustawicznej pracy biedaków, którzy odzyskują każdy kawałek papieru, żelastwa, nawet styropianu. Chwila naiwnej futurologu i ciarki przechodzą po ple­ cach na myśl, że to wcale nie jest przejściowy epizod na drodze do porządnej metropolii albo lokalny subkontynentalny wariant, ale nieunikniona przyszłość dla całego globu. wnętrz skarży się, że nawet w tym zamożnym, zeurope­ izowanym mieście ludzie przywykli odbierać mieszka­ nia z wykończeniem betonowym i tak to już zostaje. Prowincjonalna metropolia w miniaturze, taka jak Kanding, nieodparcie przywodzi na myśl koszmarne miasta przyszłości w wersji apokaliptycznej, z takich fil­ mów jak Piąty element albo Łowca androidów. Kinema­ tograficzne skojarzenia narastają, gdy przyjrzeć się wieloetnicznemu tłumkowi na ulicy i na bazatze. Różno­ rodność antropologii, pstrokacizna strojów, niepraw­ dopodobne przybrania głowy, zupełnie jak w Wojnach gwiezdnych - skupiska istot najróżniejszych gatunków, nie tylko sapiens. N o i monstrualne, nieludzkie kalectwo. Idąc w Czengdu wzdłuż Shun chengu, istnej ulicy żebtaków, nie mogę oprzeć się idiotycznej myśli, że starożytne wy­ obrażenia psiogłowców albo ludzi nakrywających się własną stopą tu właśnie miały swoje źródło. Podchodzę do jednego z nieszczęśników (dolna połowa twarzy przerośnięta tak, że sięga do piersi), rzucam parę mo­ net i administruję sobie trening empatii, na wzór zale­ canego przez psychologów okresowego ćwiczenia asertywności: staram się opanować lęk i spojrzeć mu, jak człowiekowi, w oczy. 5 Wieś chińska też potrafi być brzydka. Nawet w za­ chodnich, górzystych Chinach, gdzie urozmaicenie te­ renu maskuje nijakość domostw, poprzysłanianych zie­ lenią, domy są z teguły byle jakie, kryte szarą dachów­ ką, z gołymi cementowymi ścianami. Wewnątrz jest jeszcze gorzej: ani śladu tego obowiązkowego układu ptzestrzennego, jaki pamiętam z chińskich miasteczek w Malezji. Wejściowy hol - wnętrze centralne, pełnią­ ce funkcje salonu ogólnorodzinnego i towarzyskiego był tam uporządkowany p r z e z dominantę domowego ołtarza i symetrię hieratycznych krzeseł. T u jest on równie niechlujnie zagospodarowany jak kolejne po­ mieszczenia (kuchnia, spiżarnia, sypialnia). Wypełnia go zbieranina przypadkowych, rozklekotanych rupieci (szczególnie odstraszają siedzenia autobusowe, z p o r o Z " rapicerką z dermy), porozstawianych byle jak, tak że nawet telewizor nie wpływa na zorganizowanie czy uładzenie całości. Przypadek szczególny: Szanghaj. Kilka lat temu, w szczycie koniunktury, pracowało tu - uwaga, to licz­ ba wręcz nieprawdopodobna - 60 procent wszystkich dźwigów budowlanych na całym świecie! Dziś zostało tylko 20 procent, a i tych nie widać, bo zasłaniają je setki nowych wysokościowców, biurowych i mieszkal­ nych - w większości nijakich, nie składających się na urbanistykę, niezintegrowanych z ulicą. A r c h i t e k t 478 W układzie wsi nie ma mowy o regułach feng shui, które zalecały, by dom „siedział na północy, patrząc na południe". Ludzie śmieją się z dawnej geomancji, a skomplikowane kompasy służące niegdyś do określa­ nia właściwej lokalizacji domostwa względem stron świata, gwiazdozbiorów itp. poniewierają się wśród sta­ roci sprzedawanych na bazarach turystom. Jak to się dzieje, że tylko mniejszości etniczne zacho­ wują przywiązanie do wypracowanej, uporządkowanej formy? W e wsi tybetańskiej zachodniego Syczuanu �I Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN Uliczna apteka. Ilustracja Thomasa A l l o m a do albumu The Chinese Empire Ittitstrated, L o n d o n 1859 wszystko budowane jest foremnie. Kamienne domy-twierdze mają nienagannie trapezoidalną sylwetkę wzbogaconą jedynie o talerz satelitarnej telewizji na dachu, gdzie po dawnemu odbywa się młócenie zboża. Strojem codziennym nie jest też wyszmelcowana mary­ narka, ale fantazyjnie przerzucona przez jedno ramię szuba, u kobiet kapelusz, a do tego różaniec albo mły­ nek modlitewny, stale w ruchu, nawet w czasie bazaro­ wych zakupów. Mniejszość etniczna, narodowa - grupa ludzi, którzy c h c ą pozostać w mniejszości, a kulturą materialną bro­ nią się przed znijaczeniem, upodobnieniem do domi­ nującej reszty wytartych marynarek i byle jakich bara­ ków, przed utratą tożsamości. 6 Religijność tybetańska, lamajska, jest poważniejsza niz chińska, taoistyczna. Świątynia Tao, zwłaszcza bar­ dziej rozbudowana, większa, nieodparcie przywodzi na myśl jakieś disneyowskie wesołe miasteczko. Pstrokacizna barw, nachalna polichromia posągów w długiej ga­ lerii, bóstw astralnych, deifikowanych postaci histo­ rycznych, cesarzy, generałów, patronów różnych kunsztów i profesji. Gips, papier, tandeta - nie tylko f i ­ zyczna umowność, ale i myślowa płycizna symboli. 479 W i e r n i składający w ofierze przodkom „banknoty zmarłych", spalane całymi plikami kolorowe pliki pa­ pieru z kiczowatymi emblematami, o nieprawdopodob­ nych, idących w miliardy, nominałach. Ogólna weso­ łość przy wykonywaniu zalecanych praktyk, które zresztą wyglądają jak sztuczki, mające zapewnić zba­ wienie: pokonać długie schody nie oddychając, z za­ mkniętymi oczyma przejść po linii prostej, a przed ołta¬ rzem — licząc do trzech ustać na czubku mosiężnej pół­ kuli na jednej nodze. W lamajskim klasztorze ciemności wnętrza odpo­ wiada chromatyka chóru mnisich głosów. Niskie, baso­ we dźwięki bezustannej, nawiedzonej recytacji tek­ stów. Skupione obchodzenie flgut, mozolne, długo­ trwałe obracanie wielkiego bębna - młynka modlitew¬ nego. Kiedy pochodzę, podbiega lama i pokazuje pra¬ widłowy kierunek obracania. Nie wie najwidoczniej, że ma do czynienia z autorem studium na temat religijnej symboliki ruchu obrotowego. Dzięki C i , Panie Boże, ze stworzyłeś lamaizm. 7 Napisy nad drzwiami antykwariatów, wyliczające co można tu dostać, często wymieniają „cztery przedmio­ ty do uprawiania nauki", bez dalszej ich identyfikacji. �Jerzy S. WasgeuaM • O P I S Y W A N I E C H I N Sprzedawca kotów i herbaty. Ilustracje Thomasa A l l o m a do albumu The Cń.ue.st Empire JHiutrored, L o n d o n 1859 Chińska mnemotechnika - wpajanie cyfrowych go­ towców. Kultura bogata i skomplikowana, a przy tym autorytarna, może być przyswojona najłatwiej pod po­ stacią skrótów, haseł, maksym, odwołujących się do okteślonej, policzalnej ilości elementów. „Jedno państwo, dwa systemy" (po przyłączeniu Hongkongu), „trzy (razy) mieć" (trzy przedmioty chiń­ skiej minimalnej stabilizacji), „trzy naciski i trzy repre­ zentacje" (ostatnie hasła partyjnej propagandy), „ban­ da czworga" itd. - kolejno można tak pewnie dojść aż do „filozofii stu kwiatów". A l e wcześniej jeszcze te „cztery przedmioty do nauki", którymi okazują się: pę­ dzelek, papier, sztabka tuszu i ozdobna płytka do jego rozrabiania. Bie, mo, dzy. je - sylabizuję. - Nie tak; bie, dzy, mo, je - poprawia antykwariusz. Ważna jest też kolejność. Najpiękniejsza płytka jaką widziałem, właściwie pły­ ta, bo to krąg metrowej prawie Średnicy, wykonana z kamienia, pochodzącego ze złóż od wieków słynących z najlepszego surowca, ma kosztować niespełna sto ty­ sięcy dolarów. Szacunek dla odwiecznego wzorca nie wyklucza podróbki. Wręcz przeciwnie, utrudnia zmianę, ale za­ chęca do imitacji, naśladownictwa, produkowania ko­ pii. Chiny są i zawsze były krajem falsyfikatów - prze­ konuje się o tym każdy, kto spróbuje poruszać się po tutejszym rynku antykwarycznym. Terakotowe figury koni i jeźdźców (nie myślę 0 oczywistych imitacjach armii z Hsianu, sprzedawa­ nych turystom) pochodzą z dzikich wykopalisk. O d antykwariuszy słyszy się opowieści, jak chłopi szukają gro­ bów z pomocą metalowych prętów, i „na czucie" od­ najdują je do głębokości 4 metrów. Natychmiast trafia­ ją do sprzedaży, pokryte jeszcze resztkami ziemi. Hieratyczne, nieruchome figury jeźdźców z epoki Han, galopujące rumaki z czasów dynastii T a n g , konie Sung, z dziwną formą siodła - choruję na nie wszystkie, nie wrócę bez choćby jednego, muszę przełamać strach 1 dokonać wyboru. Niech więc będzie to ten koń Sungów - pewnie z dwunastego wieku - brutalnie wytar­ gowany (aż mi żal prowincjonalnego antykwariusza, który teraz zupełnie zamilkł, skonsternowany: nie po­ trafił opierać się dłużej na widok banknotów, ale jesz­ cze nie wierzy, że zgodził się na tak niską cenę, bo spo­ dziewał się kwoty dużo wyższej za taką udaną sztukę, na ogół bowiem dostawcy przynoszą mu proste, nie­ zdarne figurki). Teraz już mój, krępy, szerokopierśny wierzchowiec stoi z dumnie wyciągniętą do ptzodu pra­ wą nogą, z fantazyjnie przewiązaną tkaniną u siodła, istny pomnikowy rumak czekający na bohatera. 480 �)erzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN W kilka tygodni później widzę podobny obiekt u nieco już obznajomionego handlarza, który wie, że nie wciśnie m i byle czego i w swych objaśnieniach po­ zwala sobie na szczerość. „A to jest taka dziewiętna­ stowieczna podróbka konia Sungów" - rozwiewa mo­ je iluzje. 8 W dzisiejszej chińskiej produkcji granica między oryginałem a fałszerstwem przestaje istnieć. Nie ma już prostego przeciwstawienia, są gradacje, niuanse i ustawiczna niepewność. Pekiński „Bazar Jedwabny" (gdzie nie sprzedaje się wcale jedwabiu, ale współcze­ sne tekstylia) kaze myśleć o jakiejś nowej, uogólnionej teorii symulakrów. Człowiek Zachodu zjawia się t u w poszukiwaniu dwóch - gdzie indziej niesprowadzalnych do siebie - wartości. Pierwszą z nich jest marka, ten złoty cielec konsumeryzmu, obietnica absolutu i materializacja ideału, której to marki posiadanie wznosi we własnych i cudzych oczach do U ] \ >j | | wybr i- nych. Drugą, przeciwstawną wartością jest przystępność, taniość. Ta druga wartość dyskwalifikuje oczy­ wiście pierwszą. W zamian za satysfakcję finansową przysparza rozterek duchowych. Do jakich uczuć ma prawo ktoś, kto za parę dola­ rów kupi koszulę z magiczną sylwetką gracza w polo? Nie wie, co ma o tym wszystkim myśieć. Nie wie na­ wet, co kupił, bo panuje tu zasada nieoznaczoności nie da się stwierdzić statusu przedmiotu. Może to do­ kładnie taki sam egzemplarz, jak ten do nabycia w ele­ ganckim świecie, ale tani, bo prosto od wytwórcy? Może był on przeznaczony na eksport, ale został wy­ kradziony z fabryki? A l b o to raczej nielegalna konty­ nuacja oficjalnie zakontraktowanej partii? A może ja­ kieś niezauważalnie gorsze odrzuty? A l b o pełnopraw­ na, ale potaniona na użytek biednego kraju mutacja, wykonana przez lokalną firmę-córkę, jakieś Chino-Po­ lo? A może nabywca, spojrzawszy nieuważnie na zna­ czek, nie dostrzegł, że ma on tylko przypominać ten wiadomy, ale jest trochę inny, dzięki czemu ominięto zarzut bezprawnej imitacji? Zgroza, snob pada ofiarą nieuwagi - cóż za bolesna nauczka dla tego, którego istotą jest przecież umiejętność odróżniania, wyszuki­ wania różnicy, wybredne znawstwo. A może produ­ cent poszedł jeszcze dalej, sparodiował znak oryginal­ ny, robiąc świadomie oko do nabywcy? 481 Wątpliwości niweczą poczucie prestiżowego sukce­ su. Absolut zdewaluowany, nie wiadomo nawet o ile. 9 Pewnych rzeczy nie zrozumiem nigdy. Konfrontacja z realiami higienicznymi Chin to intelektualne wyzwa­ nie dla każdego przyzwoitego anty-antyrelatywisty kul­ turowego. Szczególnie trudny jest chyba test plucia. Chińczycy plują wszędzie. Taksówkarz pluje przez swoje okno, pasażer przez swoje. Kelner pluje na pod­ łogę, wychodząc z daniami z kuchni (on przynajmniej ma po temu jakiś zrozumiały powód), piesi i rowerzyści na ziemię, pasażerowie samolotu - do torebek, które na pokładach innych linii używane są tylko w skrajnej potrzebie; na lotniskach, w nowoczesnych, wyłożonych marmurami pawilonach pluje się do koszy na śmieci, ale chyba trochę rzadziej. Najgorzej jest na stacjach autobusowych i w autobu­ sach dalekobieżnych. Ktoś podróżujący po Chinach z zamkniętymi oczami czułby się jak w szpitalu gruźli­ czym - wszędzie słychać odgłosy szczególnie dojmujące, bo poprzedzone długim, głośnym, głębokim odkrztusza­ niem flegmy, czyli po prostu charknięciem. Jeśli to ja siedzę (lub leżę na pryczy autobusu sypialnego) od stro­ ny okna, to mój sąsiad nie będzie na tyle niegrzeczny, by strzykać mi przed nosem i śmiało zacznie pokrywać plwociną podłogę w przejściu. Dobrze jest siedzieć obok kobiety. Kobiety w autobusach prawie nie plują. Pytałem, czy są jakieś tubylcze uzasadnienia tej no­ torycznej praktyki, może odwołujące się do gimnastyki dróg oddechowych, do wymogu czystości organów we­ wnętrznych albo nawet do obrzydzenia brudem doko­ ła. N i k t nie był w stanie podać jakiejkolwiek racji, moi rozmówcy uciekali w formułki potępienia i nadziei, że odpowiednia kampania władz to wypleni. Widocznie nie każde ludzkie działanie, nawet powszechne, jest pochodną jakiejś wiedzy i notm. Rozumiem że „oni" wietzą w co innego niż „my" proszę bardzo, niech sobie wierzą w smoki, prądy ziem­ ne, nieśmiertelną moc nefrytu, niech mają swoje war­ tości - ale dlaczego oprócz tego nie podzielają moich, naszych, zachodnich, przecież najważniejszych, (chcia­ łoby się) uniwersalnych. 10 Za Chinami się tęskni. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8ae613eac89ebf44dc72b0bd3683b4c.pdf 75e6790473688c3aaa76526517441575 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5433 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5051 Title A name given to the resource Człowiek niewygasłego wejrzenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.237-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text acek Olędzki- to przede wszystkim oczy. Najpierw "oko", dar wypatrywania, kadrowania, ustawiania w najodpowiedniejszym świetle, tak by powstała fotografia pokazująca piękno, głębię i tajemnicę tam, gdzie inni nie umieli zobaczyć nic. Jego światłocienio­ we zdjęcia dwóch zwykłych dłoni w mongolskiej grze zręcznościowej wyglądają jak zapis tajnego języka albo ezoterycznych scen ze wschodniego teatru cieni. Nigdy nie byłem z nim w terenie, ale wiem, że te fotografie robił w jurcie długo w noc, bez końca przestawiając jakieś zmajstrowane z desek konstrukcje oświetlenio­ we; było to w obecności sędziwego profesora Dynowskiego, który próbował zasnąć i bardzo się wtedy zży­ mał, ale jeszcze po latach opowiadał o tym z szacunkiem dla Jackowej zawziętości. A potem jego "oczy" w szerszym znaczeniu - jako sposób patrzenia na drugiego człowieka, przenikania w głąb i kontaktu z nim. Niech lepszy ode mnie portrecista opisuje to niesamowite spojrzenie: przenikliwe, świdrujące, a przecież nie bez wilgotnej warstewki w oczach, która dawała nadzieję, że w jego patrzeniu spode łba jest życzliwość i ciekawość, jaki jest ten drugi. A jeśli ironia - to także ta ciepła, jeśli żart - to raczej ścichapęk, bez śmiechu. Kiedyś trochę się tych oczu bałem. "Trochę" to zresztą mało powiedziane. Dawno temu, jako student czwartego roku ówczesnej etnografii, miałem wygłosić na jego zajęciach referat na temat historycznej genezy polskiej sztuki ludowej. Czułem się przygnieciony odpowiedzialnością za przedstawienie tak zasadniczej kwestii wobec człowieka, który - jak sobie wyobraża­ łem - oczekiwał wypowiedzi arcymądrej i tylko na ta- JER ZY S. WAS ILEWSKI J Człowiek niewygasłego wejrzenia ką ostateczną prawdę zasługiwał. Pamiętam, że przemówienie po kilku minutach - sparaliżowany strachem, że nie przedstawiam mu nic poza akademickimi abstrakcjami. Swoim spojrzeniem obnażał nieautentyczność. Mój (nasz, pokoleniowy) młodzieńczy zapał w imitowaniu modnych książkowych konstrukcji (albo i w tworzeniu własnych, "śmiałych" uogólnień i modeli) brał na sztych swego krytycyzmu, uwagi dla detalu, ciekawości i szacunku dla prawdziwych ludzi, ich osobowości, realiów życia i kultury. Kiedy przeczytał mój artykuł o symbolice ruchu obrotowego w Mongolii, dał mi swoją fotografię kobiety, która zmiata śnieg z dachu jurty, posuwając się w lewo (a więc pod słoń­ ce, czyli wbrew "mojemu" kosmologicznemu paradygmatowi); przypomniał mi w ten sposób, że w codziennej praktyce człowiek działa inaczej niż w symboliczno-rytualnej teorii. rwałem �Z biegiem czasu i on zaadaptował do swego poznawczego światopoglądu odpowiadające mu elementy wielkich nurtów interpretacyjnych, ale zawsze po swojemu je przetwarzał. Nie budował na ich wzór sztywnych systemów, lecz jedynie brał z nich narzędzia dla ulepszenia własnego wglądu w drugiego człowieka. Kiedy zaczął przedstawiać polskie wierzenia magiczne na temat przyrody, to głównie po to, by zilustrować stosunek konkretnych ludzi do ich własnego otoczenia, a nie logikę czy strukturę modelu świata. Gdy gromadził mongolskie mity o pogodzie i żywiołach, to także miało to służyć lepszemu poznaniu i zrozumieniu ży­ jącego wśród nich człowieka, zakorzenionego w przyrodzie, a nie konstruowaniu abstrakcyjnego systemu myślenia mitycznego. Ciekawiło go raczej to, z jakimi uczuciami człowiek wykonuje działania magiczne czy religijne, a nie to, jaki jest ich sens, możliwy do odczytania w gabinecie z pomocą uniwersalnego słownika symboli. Mnie, zbierającemu wcześniej takie materiały, nie przyszło to nawet do głowy. Wiadomo - Olędzki. Był zawsze sobą, osobowością, osobą, człowiekiem osobnym. Ale ten odludek nie był nigdy mizantropem. Był badaczem terenowym jak mało kto - wykraczając poza wymogi etnograficznej obserwacji uczestniczącej realizował wśród swoich murzynowiaków uczestniczące uczestnictwo. Uświa­ damiam sobie teraz, nie bez zaskoczenia, że w gruncie rzeczy musiał mieć niemało wiary w człowieka. Patrząc na zmieniającą się wieś kurpiowską czy ginące kultury pozaeuropejskie nie biadolił nad ich upadkiem, nie skarżył się na zanik dawnej duchowości. Zamiast tego podziwiał ich zdolności adaptacyjne, bez ironii opisywał nowoczesne zapożyczenia, świadczące o inteligencji i sile przetrwania, choć kogoś innego mogłaby tylko razić groteskowość takiej modernizacji. Ostatnia książka, Ludzie wygaslego wejrzenia (1999), jest summą wszystkich Jackowych sposobów patrzenia, katalogiem od lat drążonych tematów, świa­ dectwem jego obsesji i idiosynkrazji. Nie miejsce tu na jej krytyczne recenzowanie. Ze swoim rozrzutem tematycznym, obfitością wspominków i dygresji oraz zalewem kilkustronicowych cytatów, pisana jakby w proteście przeciw terrorowi wszelkich przyjętych zasad wydawniczo-formalnych - copyrightowych, edytorskich, redakcyjnych, językowych i interpunkcyjnych zrobiła na mnie wrażenie problemowego collage'u, książki raczej sfastrygowanej niż "dobrze zeszytej". Jej czytanie to jak wędrówka przez trudny i uciążliwy, a geologicznie różnorodny teren. Ale, jak sam pisze, ujmując to w zdaniu na miarę Koheleta, "bywa jednak, że nawet Sahara użyczy cierpliwemu swojego Tasili" (s. 145). Jego opis pracy grupy afrykańskich artystów wykonujących odlewy z brą­ zu (s. 3 70) mógłby wejść do antologii najlepszych opisów w antropologii, takich gdzie badacz relacjonuje w zgęszczeniu istotną dla danej kultury scenę, której był naocznym świadkiem. Podróżujący z nim czytelnik widzi, że jest on wierny trasom i tematom swoich pierwszych podróży: nomadzi Azji Centralnej, subsaharyjska Afryka, zwykły człowiek jako twórca. Wraca do kwestii, które stawiał w młodości: przypominając mocny film Jacopettiego Pieski świat, znów pyta, ile w człowieku jest zwierzęcia; za Gabrielem Marcelem powtarza pytanie, czy warto mieć, czy być. Nie goni za aktualnością, nie używa takich słów jak postmodernizm, chociaż śmiało mógłby uchodzić za autentycznego, z bożej łaski, prekursora panowoczesnej postawy badawczej i pisarskiej. Wielkie kwestie stawia po swojemu, nie przywołuje aktualnie odmienianych nazwisk. To może dziwne, ale nie sięga nawet do autorów, którzy mogliby mu być bliscy. Nie cytuje filozoficznych wywodów Levinasa, nie komentuje antropologicznych wypowiedzi Kapuścińskiego on, taki znawca i miłośnik Afryki, nie powołuje się nawet na jego Heban. Może odpowiedziałby nam przekornie, iż nigdy nie interesowały go heban, kość słoniowa czy inne surowce "wysokie" - zbyt ostentacyjne, a do tego pozyskane kosztem natury. Wolał "sztukę ubogą", której dzieła robione są z tworzyw niepozornych, jak słoma, trzcina, sznurek, gałęzie wierzby, barani łój, wosk pszczeli, mąka do pieczenia małych ciastek ... Dlatego napisał pochwałę zwykłego haka- wynalazku ludzkiego, wielkiego "pod względem swej niezwykle pomysłowej i zarazem praktycznej przydatności" (s. 95). Dlatego uważnie przyglądał się - w różnych tekstach - takim działaniom, jak wiercenie palcem dziur w cegłach nadwiślańskich kościołów (w średniowieczu) czy zostawianie w autobusach maleńkich "vlepek" (współ­ cześnie). Traktował je z pełną powagą- jako elementarne "znaki istnienia" owych hoi polloi, ludzi pospolitych, w historii nieznaczących, wszystkich tych "Kieł­ bików i Uklejek" (co za znakomite określenie, wyło­ wione z nadwiślańskiego terenu badań - nie zapominajmy, czyj to termin, podobnie jak owe "znaki istnienia", "salony odnowy duchowej" i inne, którymi obiegowo się posługujemy). Jacek łączył w sobie i swoim pisarstwie cechy przeciwstawne. Szukam słów... może "smutny figlarz" albo -koniecznie z dużej litery- "Przekora"? Na ponurym obliczu, w oczach smutnego wodołaza coś się czasem zapalało i zaczynała się oryginalna krytyka, kpiąca ocena, zaskakujący wywód. Ten Przechera wodził nas wtedy za nos, wyprowadzał słuchających w pole, dawał mi nauczkę. Ale była to przekora tylko wobec nas, a za to najprawdziwsza pokora wobec Innych, wobec Drugiego Człowieka. 238 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fc66af4ba3fe120e5176f145b15bd7d.pdf 07f16ded392207b62fa559715cce34d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6515 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource rzeczy użytkowe - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6087 Title A name given to the resource The Secret Story of Objects/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.163-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O f the three circlets lying in front of me two are old coins, blackened, blurred, and with uneven edges. I brought them a long time ago from M ongolia, and although they converged for the first time on my desk they are connected in a very special way. E T H N O L O G I S T EN R O U T E JERZY The first circlet of initiation This copper coin comes from a bazaar held on Sun ­ days in U lan Bator. Every week this enormous dusty square in the western periphery on of the town, near the new cemetery (after it was shifted from a pictur­ esque oasis among the last Chinese houses at the foot of the Gandan monastery hill), there appears a crowd of traders, clients, and persons simply examining the great variety of old oddments. A considerable part of the items on sale produces the impression of having been lying around in the streets for six days, and on the seventh day, for reasons totally incomprehensible, suddenly prom oted to the role of commodities for sale. A s a rule, I rapidly crossed this part of the marketplace and made my way towards a small area where better quality objects are offered. Here, old men dressed not in tacky jackets like the others but in festive M ongo­ lian costumes, sauntered next to a high fence made of boards and showed the jostling commoners - or not, depending on the assessment of the client - a con­ cealed remnant of old silver jewellery with corals and turquoise, an agate or porcelain snuff box, a lamaic icon painted on cloth or, the rarest of all, a brass bur­ khan. Today, it is impossible to evoke the atmosphere of those illegal quests. In M ongolia during the early 1970s, a state whose capital not by accident still displayed a statue of Stalin, the possession and flaunting of sac­ ral objects from the domain of the recently quashed lamaic religion were not totally safe either for the sell­ ers or the buyers (chiefly foreigners planning to take 163 S. W A S I L E W S K I The Secret History of Objects the purchases out of the country - in those instances, the authorities immediately treated the religious piece as a valuable example o flo cal culture). Such items as snuff boxes could be displayed with greater panache, producing an attachm ent, concealed on a daily basis, to eliminated and vanishing forms of national culture in which offering snuff as a form of greeting was uni­ versally celebrated. The more valuable samples were studied by a huddled group of admirers. W hen in the afternoons the square grew emptier the old connois­ seurs sat in a row next to the fence and, smoking long pipes, showed each other the most precious snuffboxes belonging to them and not necessarily for sale. Point­ ing their fingers at the details they conducted m eticu­ lous debates about the impact exerted on the price by a pattern created by the grains of the stone, the setting of the coral or an insect trapped in the walls of an am ­ ber bottle. Jewellery trade of the poor - 1 thought. But on that particular day I was drawn to the worse part of the bazaar, to all those petty items and old ware arranged in piles on newspapers lying on the ground. I cannot say why from among scores of such offers I chose this particular chest and in it, underneath a lay- �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS er of identical rusty screws and used motorcycle spark plugs, I extracted this circlet. I do remember that sev­ eral years later I was still capable of recalling the mag­ netic attraction that led me there. Today, I am not certain whether this was not a researcher’s ordinary bazaar fever, an urge to examine everything. On the other hand, perhaps something emanating from that spot compelled me to discover the illegible and dirt encrusted coin. On one side: a tsarist two-headed eagle with an orb and a sceptre in its claws. On the other, contrary to expectations, by no means the bearded profile of Nicholas II; underneath the dirt, scraped off with a fingernail, there emerged the date: 1863-1864 and around it a Cyrylic inscription: “Za usmirenye pol’skago miatezha” (For stifling the Polish rebellion). This is not a coin then but a medal for putting down the January Uprising! I recall that Zeromski mentioned it in Syzyfowe prace. Discovered in a Cen­ tral Asian bazaar it must, naturally, produce an ex­ tremely emotional reaction, astonishment at the good fortune, coincidence, and bond despite such great dis­ tances. Only a few would not become excited by such a twist of fate and an object carrying such a plethora of meanings. Right away there ensue speculations about the way in which it could have found itself in Mongo­ lia. The object itself suggests the following possibility: since it is missing an eyelet for hanging it - we can see that it was broken off and the gap hurriedly con­ cealed - it must have been passed off somewhere as a coin. In a tavern along the Kiakhtin route an officer of the Baikal Cossacks escorting traders on their way to Urga carelessly hurled a handful of copper coins onto a damp bar counter... What about the earlier, Polish stages of this route? Who and for what heroic deed was awarded this med­ al? Was it for valour, ingenuity or immorality? Perhaps it was granted z& khrabrost to junker Zubov, a half­ 164 blood Circassian but a dzhigit of extraordinary courage and fierceness, who after a victorious skirmish some­ where along the roads of northern Mazovia confront­ ed a group of insurgents and chased its three young commanders to a manor house. Here, they hid in a maiden’s room on the upper storey. Zubov rushed in with a Cossack, a salvo was fired, all the bullets struck the doorframe, and the inferior gunmen were slashed by shashka sabres ... Or was it presented for wartime skill to Dukmanov, officer and veteran of the Crimean War, experienced in battles waged in the Caucasus, who in the A u­ gustów gubernia cleverly defended wagons carrying ammunition, and having caught a local inhabitant used a knout to extract information about the route of the rebels. Dukmanov first did not understand why the captive was babbling about sheepskin coats, but finally realised that he was being told the names of the villages where the insurgents were to receive sup­ plies in the form o f ... sheepskin coats. The trap ended with a bloody massacre. Much later, both Zubov and Dukmanov were transferred to Transbaikal as part of constant translocations within the Empire. Wartime valour was, however, rewarded rath­ er with the Cross of St. Andrew, presented also for other merits: loyalty to the ruler, cooperation with legitimate authorities, eager introduction of the new order. Perhaps it was received by Vogt Krasko from the region of Kowno, who was kindly permitted to choose: either the village was to be burned down and all its inhabitants exiled somewhere near the border with Turkestan, or he could organize a Muraviov rural guard, denounce the agitators, and assist in catching the last survivals of the Uprising wandering in the for­ ests. It was he, with a medal granted for being able to force even Polish landowners to sign loyalty dec­ larations and probably for catching someone of great importance and later hanged in Wilno, who left as a �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS voluntary émigré for the steppes on the Baikal, where land was for the taking. Strange, he did not choose Vershina but preferred to settle down even further, all the way next to the Chinese cordon. W hy am I thinking of all those scenario episodes? W ould an academic study on an artefact contain such imaginary visions, which quite a few items are capa­ ble of easily evoking? A ll those stories about a single bullet, a yellow shoe, the sofa of a Gestapo officer and countless other objects - would it not be better to leave them as material for a literary construction? In science I am dissatisfied with idiography alone and grow bored with stringing facts on the single thread of chronology without reconstructing wider and more abstract patterns - configurations and relations, m od' ehlike solutions and systemic dependencies. Ethnography must be also realistic - otherwise it would not be itself at all. A lthough in my earlier re­ search I treated an object almost exclusively as a repre­ sentation of a certain intellectual system (envisaging it as a text, a carrier of symbols, a correlate of beliefs and imaginings, a consolidated record of an intellectual or social system), in a more extensive presentation I do not intend to be satisfied with a systemic, synchronic dimension. Let it contain a threat of diachrony so that the concrete individual history of things would not be lost; the same holds true for the history of the people in whose hands those items found themselves and into whose genealogies they became intertwined. A place where I specially miss such information is the ethnographic museum. In these storehouses of things all the extra-material contexts or backdrops of an artefact are restricted. More, the unique is in­ tentionally and in a programme-like manner omitted. Looking at an item we shall not find out anything about its individual history, past, and meaning for all those who handled it - from the producer to the col­ lector who had extracted it from its contexts and in­ serted it into his text, thus granting it new meanings and endowing it with different emotions. Show me the fate of a concrete work of human ingenuity before it became part of an exhibition, frozen beneath glass as yet another exhibit, b Only a small regional museum or a memorial room are not ashamed to offer such information. A n d even if the guidebook does not disclose it we are forced to resort to our imagination. One has to set into motion a certain “hermeneutic of things” and open up towards the language of the object. T o do so one does not have to be a collector, albeit owning a collection does facilitate the process of opening up, especially if it takes place in special cir­ cumstances. The object possesses power. It is merely necessary to cross its path and it will compel us to lis­ ten to its story. Then we shall view also other items differently. Time to take a look at the second coin. 165 The second circlet of initiation This is already a genuine coin. Brass, with Chinese and Uighur symbols around a square opening in the middle - the opening was used to string coins for the sake of thesaurisation, to braid them into hair, and to sew them on as a decoration of clothes. Just like all coins out of circulation it could serve assorted practi­ cal purposes, e.g. as the ending of a rope used for tying a lamaic book. The addition (to one or several linked coins) of a piece of sheep wool created a pom pon of sorts with a weight. It was used for playing a game of tebek, consisting of kicking it in the air time and again, similarly as the game of zośka played in W arsaw court­ yards and playgrounds. I recall that when I played zośka I was intrigued by its name. After all, it has nothing in common with the principles of the game or its technique, and we do not know the identity of the mysterious woman after whom it was named. I read somewhere that it was used already in ancient Rome - the game was m entioned by one of the Plinys. Perhaps this is the source? But then there was no Latin counterpart of the Greek name: Sophia (which could have been the eventual source of our native Zośka). The origin of the name - and the game - thus remained a mystery until I came across its M ongolian counterpart. In M ongolian this copper coin is known as dzos, which literally means “copper”. In Buryat pronuncia­ tion it becomes zos, but even if I had earlier thought about it I would have never associated zos with the Polish zośka owing to the thousands of kilometres sep­ arating these forms both linguistically and geographi­ cally. Now I come across information that renders this connection credible. Grigoriy Nikolayevich Potanin recounted (referring to approximately the mid-nineteenth century) that cadets of the military academy in the W est Siberian town of Om sk used to play a game called zoska. 2 Eu­ reka! Since zośka was recorded in Siberia in a version that has no meaning in Russian (it is not mentioned in any dictionary and the name as such does not occur in Russian) then it must have been borrowed from the �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS Buryats (a suggestion made by the author, thus dispel­ ling our doubts about the long distance from Buryatia to Omsk). Since the Buryat word did not sound natu­ ral in Russian an ending was added to make declina­ tion easier, thus creating zoska. The familiar zośka was, therefore, originally a Mon­ golian and Buryat copper coin with the intermediary of a Russian semantic form. I already know who brought it to Poland: speaking metaphorically, it was the same graduates of the Omsk and Irkutsk military academies who were sent to conduct usmirenye pol’skogo miatezha, and who later returned with medals. We are already familiar with this route - someone who had discov­ ered in that part of the world the first copper coin, material proof of contact between the distant steppe and Mazovia, immediately becomes convinced that the second circlet also traversed an identical path at the same time and travelling with the same people. A material object - as tangible as possible - suffices as evidence of the genuine nature of such a hypothetical reconstruction. There is no greater joy for a researcher than when an event he personally experienced leads towards some sort of a scientific discovery or finding. There is also no greater temptation than to succumb to this allure. Our model, however, must be the crafty Odys­ seus, whose intellect and strong will power prevented him from listening to the seductive and confusing voices of the Sirens. To what mast of scepticism must we tie ourselves in order to sail safely and cautiously towards true discoveries? While building scientific hy­ potheses are we capable of getting rid of the tempta­ tion to connect facts that became linked in our daily life in which research is, after all, immersed? Can we protect ourselves against the outright "compulsion to built associations" that renders us blind to the fact that certain relations do not exist “really", but in the manner of Ruskin’s beauty are only “in the eye of the beholder"? So many classification, periodisations, reconstruc­ tions, and models show facts in some sort of an asso­ ciation and grouping not because this is the way they are connected organically but because thanks to that procedure all corresponds in the author’s scientific bookkeeping. No finding, thing or piece of informa­ tion can remain useless, superfluous or un-interpreted. Everything has its place, all matches in a learned con­ struction simply because this is the way it is associated by the researcher, offering him a pleasant feeling of order and harmony. A single pebble suffices to topple this psychological construction, this synthesis of truth and falsehood - a harsh warning to never complete a given theory (con­ struct, model). A single book suffices as long as it is the right one. Take the example of Zły by Leopold Tyrmand: so 166 many details about Warsaw of the 1950s, an outright ethnography of the town. There is even information about games, which before the war included pliszki, cymbergaj and others, but not zośka, which appeared immediately after the war. Who brought it? It was not the Baikal Cossacks of the Uprising era, after all? Am I, therefore, forced to abandon the image of Russian soldiers playing v zosku and watched by Polish children? This is already more than I can bear - the power of both metal circlets is much too great. I shall thus continue holding on to the conviction that it was the soldiers who came from the East, naturally not tsarist soldiers but Red Army men. If, and this is quite possible, I come across signals that zośka was played already before the war (although not necessarily in Warsaw) I shall willingly return to the earlier hypothesis. One way or another, regardless of the proposed dates, nothing will topple my opinion that the game arrived together with the army. The proof provided by both objects is simply much too strong. The third circlet - the third lesson This object too has an aperture, although it is no longer a copper coin but a slightly larger jade circle with greenish veins, flattened, thin, and with an inner orifice with rounded edges. And nothing more. We may only surmise that this is a Chinese prod­ uct; at any rate, the Mongols never pursued this craft. Otherwise, there is no information (unless its steep price would comprise some sort of substitute data). Ideal simplicity, the absence of any sort of stylistic fea­ tures, patterns, incisions or even a knob. Nor is there any point of departure for suppositions about origin, age, purpose or even current usage. A small enigma, a mysterious monolith, a mute child of anonymous par­ ents, a Kaspar Hauser puzzle. The silence of this object provokes. In the cultural reality of Central Asia one may assume, for all practical purposes, only a single function - that of an ornament. Could this have been an accessory for a snuff pouch, a weight making it easier to hang the latter on a belt? Mongolian accessories, similarly as their better-known Japanese counterparts, netsuke, were, as a rule, figural. Perhaps then this is some sort of an embellishment of a woman’s festive costume? In that case it should fea­ ture an ornament, a flower, a decorative detail. Can a sensible conclusion be drawn from sheer si­ lence? Is the meaning of an object determined by the fact that it has no visible sign telling us something about its identity? Or perhaps one should turn this deficiency into a virtue and recall that the extremely ascetic nature of an object could serve the embodi­ ment of abstract values: the ideal, the absolute, the transcendent. Not by accident were such stone and bronze circlets featuring intriguing simplicity known �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS in China already during antiquity. Quite possibly the same property that was decisive for their power at that time grants them value when they are smuggled from former imperial collections to make their way onto the antiques market. If the original old case with imperial seals also survived then it will act as legible guarantee that it was precisely this object whose power fascinated rulers of ancient dynasties. It will be presented by one of the great auction houses in London or Hong Kong at an auction held especially for this single artefact, described as a “very important ritual disc (bi)”. The simplest shapes and objects best materialize eternity - regardless whether they are small circles made of shells, about whose past so much was known by the Trobrianders, or monstrous circles from other islands of the South Seas, veritable mill stones exert­ ing magnetic attraction even in an antique shop in the capital of one of the former colonial powers. Power belongs not only to lavish, luxurious, and beautiful objects. True, they too provide an aware­ ness of contact with transcendence. When touring a cathedral treasury or a museum adjoining an East­ ern rite church and looking at an exceptional golden pectoral or a church cross with a knob I envision how a dying cardinal or an archimandrite grasped it on his deathbed so that he might feel it with his fingers while thinking that the Saviour was not abandon­ ing him. On the other hand, when I handle a pair of imposing, massive, and sophisticated ritual knives I know just how a person performing a lamaic sacrifice must have felt during a ceremony of ousting evil by offering a man-shaped kukla, the dzolig. Parapher­ nalia are a powerful guarantee of the might of each religious act. Naturally, this force belongs only to a genuine ob­ ject and not some sort of purchase, the outcome of a short-lived adventure in a supermarket born out of a fleeting relationship between the client and the great whore of the market. We know that an object-gadget will make its way across our home in a crowd of others, along the path between the shopping cart and the gar­ bage bin. A genuine object is immortal. A copper plate hurled into a fire during a potlatch will be remembered for long. Iconoclasts, hunveibins, Savonarolas, Atillas and fashionistas who tell us not to wear the design of the past season will be always about. But it is the thing that ultimately is our only eternity. A well-known aphorism maintaining that man is an episode in the history of an object produces a collector’s spontaneous protest that is lesser than that of others. Things compel us to think about eternity in both directions - focused on the future and longevity, on the past and eternity. Just like the silver baptismal bowl commemorating seven generations of the Castorp family and evoking in the young Hans a strange, dreamy, troubling sense: of change in the midst of dura­ 167 tion, of time as both flowing and persisting, of recurrence in continuity. 3 In order to enroot us in the past the object too must be well embedded in it. This is why the sign of the producer is so important - the author’s signature, the stamp of a workshop, the thin engraved initials of clockmakers repairing an old mechanism, or the numbers written with a carpenter’s thick pencil at the bottom of commode drawers so that they would fit better. Enrootment in a cultural context is decisive for identity. An old Turkmenian carpet possesses stylistic features enabling its identification not only with the Ersari tribal group but also with the region of the small town of Dali on the Amu Darya, where it was execut­ ed; a contemporary Afghani carpet does not provide the observer with an opportunity for tracing its line­ age - it is a collection of patterns, of which each once belonged to some other clan and defined a concrete and different provenance. Thanks to things we also focus on the future. It is things that force the collector to think about his heirs, successors, and future observers. By enrooting us in the past and growing into the future they expand our personality and cultural identity. Someone who does not wish to limit himself to an identity emploi deter­ mined by family tradition and its mementoes can build a different identity out of objects he had personally collected. 4 It is possible to free oneself from the re­ straints of own culture and horizon of behaviour. By collecting exotica I touch the reality of the most distant past and contact with Chinese artefacts enables me to withdraw into the past as far as possible. While drink­ ing tea at a low table, which once was an “opium bed” in a Chinese opium den, I do not become a Chinese from the past but find it easier to imagine that I am entering that world. Contrary to the acclaimed alternative: ”To be or to have” I insist that “to have” (a collection of things) carries the same spiritual value as “’to be” (a collector of things). Endnotes 1 As recalled by Scandinavian ethnology - see: e.g. L. Otto, L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and objects of memory, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp. 77-92. 2 G. N. Potanin, Ocherki severo-zapadnoy Mongolii, Sankt Peterburg 1881, p. 120. 3 T Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, p. 48. 4 A review of such contemporary attitudes towards souve­ nirs in: B. Rogan, Things with a history - and other posses­ sions, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp. 93-107. Ibid. basic literature for “material culture” thus comprehended by contemporary Anglo-Saxon anthro­ pology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4257afd4fad7f2e95ee4595de2cb7ddb.pdf 0029c9a5a3732bc3d6cebd5ad85c20e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6516 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Syberia - tożsamosć etniczna i kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6088 Title A name given to the resource People of the Taiga, the Reindeer People, the People../ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J E R Z Y S. W A S I L E W S K I People of the Taiga, the Reindeer People, the People... ... Darkness pervades the shamanic yurt. A huddled fig­ ure - perhaps the shaman’s wife or his young helper —holds a massive drum above the dying flames of the fire. The shaman sits slightly further, with the figurines of the deities of the home altar behind him. His eyes are shut (...) the quiet murmur of a prayer is heard. Suddenly, he stands up, takes hold of the drum, and testing it strikes it; the sound is still insufficiently loud —it has been raining the whole day and the leather on the rim is moist and must be dried for a long time. Those sitting on both sides observe him tensely....". 1 When more than a quarter of century ago I began my book on shamanism with the above quotation I never even hoped that I should ever see such a scene myself. Much has changed since the time of Feliks Kon and other authors from the turn of the nineteenth century on whose accounts I based my descriptions. In the Siberian and Mongolian stretch of taiga and tundra there appeared a system that obliterated or modified the archaic ways of existence, changed tents, teepees and yurts into wooden barracks and cottages, transformed the shepherds into kolkhoz tractor drivers, and eliminated all shamans. And yet, I am witnessing today a recurrence of an ancient im­ age: a shamanic séance in a cramped teepee, held for a few shepherds. The shaman looks just the same as his counterpart did years ago: he wears an identical costume, rocks back and forth, and murmurs in an unchanged manner, his daughter dries the drum above the fire just like it was done years ago because today it rained as it did then, not surprisingly since the Eastern Sayan Mts. are a range where it always rains. The Tuva/Tukha/Tsaatan people of northern Mongo­ lia had completed a full circle - they returned to reindeer grazing, living in yurts and teepees, and to shamanism. We are on the edges of the Darkhad Valley, known as the land of the shamans. Here flows the Shishged River, further down known as the Yenisei. This is almost the end of the world and we shall travel on horseback even further, north of the last permanent settlement: Tsagaannuur, towards the frontier with Russia, or, more precisely, with South Siberian Tuva. This territory, once known as Uriankhai, has been the domain of rivalry between Russia 168 and China, embroiled in a competition for hegemony in Asia intent on transferring Mongolia from the Asian axis to the European one. Here, boundaries were never clearcut - hence the multiplicity of misleading names given to the inhabitants of the forest-steppe borderline by the Mongols, the Russians, and the Chinese: the Uriankhai, the Soyot, the Uyghur, the Tuva (pronounced by the lo­ cals as Tukha and for some reasons transcribed in current Western literature as Dukha), and the Tsaatan. Today, the latter, Mongolian name signifying “people of the rein­ deer” is best known, although unwillingly accepted by those concerned. The Tsaatan are not a Mongolian peo­ ple but of Turkic origin: native Tuvinians, who fled from their homeland to Mongolia only half a century ago. Not many remember that until 1944 there existed a state known as the Republic of Tuva - a pseudo-inde­ pendent buffer between the USSR and Mongolia, a re­ gion of interests pursued by two other Far Eastern rivals: China and Japan. Its symbolic independence came down to post stamps (triangles and rhombi featuring shepherds and milkmaids with sheep, cows, and camels). When at the end of the war Stalin ultimately incorporated Tuva into the Soviet Union, famine and enforced army recruit­ ment followed. The post-stamp shepherds started to flee across the frontier - a feat accomplished the easiest by breeders of small reindeer herds, who had earlier pen­ etrated the mountainous borderland. After several years of compulsory returns and repeat­ ed attempts at escape, several hundred Tuvinians were permitted to stay in Mongolia, where in 1956 they were granted citizenship, while an ensuing adaptation policy assumed the form of acculturation or outright assimila­ tion. The nomadic shepherds were settled down and some became fishermen and employees of a fish process­ ing plant; it is worth recalling that neither they nor the Mongols fished or ate fish ever before. Forest culture was an embarrassment to the progres­ sive authorities, which regarded local shamanism as a par­ ticular disgrace. This is why foreign researchers were so rarely permitted to tour these regions, as we experienced personally a quarter of century ago while arriving with an expedition organised by the Polish Academy of Sciences. We were driven out after being accused of acting as In­ telligence agents working for the Japanese; a suspicious janitor saw us using candles at night - evidently, we had been developing espionage film negatives. The events of the 1990s changed the mentality of the local decision makers and transformed it beyond recognition. This borderland region opened up not only for researchers and tourists but also for all the more and less fortunate consequences of a systemic transforma­ tion. The fish processing plant finally went bankrupt (since no one ate the fish) and the reindeer kolkhoz was disbanded, its members somehow managed to slaughter more than half of the herd just in time before privatisation.and all funds for additionally financing animal hus­ �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... bandry vanished as did those for constructing houses and farm buildings, veterinary assistance, and schools. Such were the conditions of an onset of inevitable re­ gress towards tradition as the sole possible form of surviv­ al. Once again teepees covered with torn tarpaulin had to suffice together with small - 20-40 animals per family - herds of reindeer and scarce products of the taiga as an additional source of sustenance. Preserved remnants of indigenous culture included tradition, spirituality, and shamanism. 2. We await the beginning of the séance in a dark tee­ pee, just before midnight. The not quite fifty years-old Gandzorig is the youngest but the most active of four Tsaatan shamans. He slowly arranges his costume, roomy calf boots, and a black-feather headband. All resemble items shown in old engravings, although they had been made only three years ago and are kept inside a large and capacious drum (a researcher cannot help noticing with satisfaction that this is a proper “south Sayan” drum according to the Prokofieva classification). The front part of the costume imitates armour (a breastplate with horizontal bands) and the back is embellished with long ribbons, including one in the distinct shape of a snake. The shaman’s daughter, assisting in the séance, still has to sew on the last iron tags, which for reasons unknown have to be placed anew before each séance. opposite the entrance there hangs in the place of honour a half-metre long sash displaying pieces of fabric and figurines made of fabric and leather. These are the shaman’s holy ob­ jects - ongons prepared by his older brother, Gost, who until recently was also a regular shaman. Later I shall de­ scribe the encounter with this celebrated figure of local shamanism. It is nearly midnight. The daughter lights a candle and places it behind a bed sheet screen, producing an excellent stage design effect. Silence falls and everyone succumbs to solemn concentration. We are accompa­ nied by a young married couple quietly explaining in the Tuvinian language the reason for their presence - apparently, they are childless. Now it is my turn to present our wishes - I ask for successful work, and a happy return home. I feel like yet another member of a long sequence of European researchers studying Siberia - travellers and exiles who resorted to the same motiva­ tion to mask their curiosity that led them to the site of a shamanic rite. 3. We set off across the land of the Tsaatan on eight horses: the four of us (two Polish and two Mongol re­ searchers), two guides, and two pack horses, carrying pro­ visions for us and our hosts so as to prevent them from killing reindeer for meat. Apart from flour, rice, canned goods, and pressed tea our supplies include flashlights, candles, and ropes for tying reindeer; we could do with 169 more medicines, shoes for children, tarpaulin for covering the teepees..... It is October, the 3 000 meters-high peaks of the Say­ an Mts. on the horizon are already capped with snow, and temperatures - especially at night - are well below zero. The horses take fright while carefully stepping over the ice-covered streams, but at least they do not sink in “black water”, which in the summer hampers all movement in the taiga. The laboriously traversed passes offer views of a frozen, still landscape. Not a single trace of man - kil­ ometers of yellowed larch taiga covering the dome shaped summits and the sprawling grassy valleys. Even the Tungus meteorite would not make an impression here. The taiga displays yet another colour, i.e. black. This is not solely the effect of the natural process of the larches turning dark - larch is aptly called “the black tree”. In many places one can see traces of local forest fires caused by lightning. o u r guides secure the remnants of a bon­ fire, carefully covering it with sheets of ice from a frozen stream. This does not come as a surprise - there is only a single method of combatting fire: the intervention of an owner of a magic stone known as dzada, whose exposure to wind immediately brings rain. This special item comes from the bowels of a stag and is an ossified fur ball just like bezoar, the magic stone in mediaeval European tradition. The magic anti-fire campaign is, by the way, financed by the local authorities. Only rarely do we encounter traces of human pres­ ence: an ovoo - a pile of branches with strands of hair obtained from a horse or reindeer mane, and traces of small sacrifices for the spirits of those sites, a khadag a blue sash hanging on a branch as a sign that nearby a human corpse had been placed on the ground, or a horse skull nailed onto a tree to guarantee the birth of good stallions. Here and there we can see that shamanic practices and beliefs live on. We pass shaman’s trees full of ribbons, the destination of those wishing to make a sacrifice on this spot and whose relatives included a shaman. We see reindeer with colourful ribbons around their necks -these are blessed animals excused from hard labour; women are forbidden to mount them. The ribbons - the same as those hanging in the place of honor in a teepee as holy objects - are the seat of the guardian spirits of the family, and the reindeer are their carriers. During our journey we encounter a lone rider trans­ porting a small load. He looks strange, as if he was car­ rying only part of his belongings. The mystery was ex­ plained once we arrived at the camp from which he had departed. Everyone is preparing for tomorrow’s joint transfer­ ence to a new site near the winter grazing land. Such a day has to be astronomically providential for all - and it is by no means easy to establish it for more than ten fami­ lies in the camp. The feat is almost accomplished, but for one family this is still an unlucky day. The only solution is �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... magic: the departure has to be staged on another day by dispatching a single family member; then the others will follow with the rest. This is where we shall spend the night. As always when staying in someone’s teepee we are not allowed to throw even the smallest piece of paper into the fire - this would be an offence against the household fire, causing a rash on the faces of all the residents. We can only help­ lessly watch our hostess putting outside our clean paper wrappings, which could have been burnt without leaving a single trace. Even more the pity considering that in this environment they will litter the taiga for years to come. This is a case of an insoluble conflict of the attitudes, reasons, and values of the East and the West, perhaps equally justified but also mutually exclusive. When we finally go to sleep our host removes from the wall all ongons —ribbons, small pieces of fur, iron em­ bellishments, and figurines so that, he explains, the spirits would not torment us at night and bring bad dreams. 4. Gandzorig puts on his costume, treating each part with the smoke of a burning juniper branch and deeply inhaling the smoke. He tries out the drum, first quietly and calmly, facing the fire in the centre, and then with his back turned to us and looking at the ongons. Standing predominantly in this position he dances for several hours during the séance. After the first six-eight minutes the drum is beaten regularly. Now, two rhythms will resound uninterrupt­ edly, interchangeably, and in long sequences: rapid series of 166-180 beats a minute - a typical trance-inducing shamanic rhythm, and double beats imitating the noise of a galloping horse. This goes on tirelessly for over two hours - when his hand gets tired of producing one of the rhythms Gandzorig chooses the second tempo. He hums something quietly, in a changed and unnaturally whin­ ing voice. The words are illegible and on the next day he is unable to, or does not want to explain anything to us. Sometimes he cries out, huddle, and using his hands gathers something into the drum open on one side. He wheezes and snorts, as if he were a bird soaring in the air or a steed. This otherworldly flight is also rendered by running on the spot, dynamic motions of the body, and jumping on both feet. A quarter of an hour after falling into the trance he sits down for less then a minute and his daughter hands him a pipe. During successive brief intervals he sips tea or puffs on a cigarette. More than half an hour of the unflagging dance has passed and the shaman is clearly losing control over his motions; he is prevented from falling on his back by the men sitting nearby who catch him and protect him from hurting himself against an iron stove. Now, we have to pay attention so while whirling rapidly he does not get one of the ribbons entangled on the stove pipe. He no longer controls his movements because he is being entered by 170 the supreme ongon; the only thing we know about it is that it is a female. One of the spectators ties to the shaman’s back a white sash - the khadag, a gift that is supposed to win over the ongon. Perhaps now the conversation with the spirit will take place and produce divination for those gathered? No, Gandzorig rarely resorts to this method and usually the fortune telling involves interpreting the location of a drum rattle thrown to each of the participants twice: the first time one has to catch it with one’s hand and give it back while saying: “divination!” (torog!), with the handle turned towards the ; the second time it should be caught without touching the object, into one’s lap, and the sha­ man, having looked at the position of the rattle, makes a longer statement assuring about its conducive effect. The ongon leaves the shaman’s body; at the same time, the flight of his soul comes to an end. Those present comment that now the shaman “is descending to earth”. He slowly grows calm and takes off the attire without help, although he staggers. One of the men gives him a brief massage, and the son leads the shaman - undressed and hot - outside; in a few minutes he returns refreshed. He adds that he did not wish to exhaust us, the foreign­ ers, with an overly long séance, which could last for five hours. When we leave for our tent it is almost three in the morning. 5. A day in the teepee always begins with making tea. Today too we are awakened by a familiar sound - our hostess uses a steel chisel to scrape the tea leafs pressed into a hard brick and kept in a leather pouch, and then pounds them into powder in a wooden mortar. We warm up, chilled despite the warm sleeping bags, and listen to what our hosts are saying: that the children found it so hot at night that they went to sleep outside, on the ground, and that the adults too would be unable to sleep in a bed in a room in some town. In addition, it is high time to begin the slaughter. Slaughtering a reindeer starts with tying down the dogs. The barely five year-old Budzen’ with a constantly surprised expression on her face and her older brother secure the two shaggy creatures, still covered with hoar frost, to trees so that that they would not disturb us. Our host has already separated the chosen animal from the rest of the herd. He carries an axe and a long home made bayonet - an irregularly shaped piece of iron in a wood­ en sheath. Now, he sends his little daughter to fetch his knife, the one with a clasp made of a boar fang, which he always wears tied to his belt and today has supposedly forgotten and left behind in the teepee. By the time the girl returns the whole operation has been completed: the reindeer, stunned by the axe on the head, has fallen to the ground and his heart has been stabbed with the bayo­ net deeply piercing the neck. Lying on its side, the animal �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... kicks and is pressed by the boy from the rear so that dark thick blood flows into a bowl. The little girl watches while the two men skin the reindeer starting with the pasterns, slashing through the belly, extracting the full stomach, cutting off the liver and serving everyone a slice of warm, sweetish, meat. The dogs calmly wait for their portion of inferior en­ trails. In not quite half an hour the pantry beams are full of pieces of the meat of a whole reindeer, while the ribs and the heart are being cooked for immediate consump­ tion. It was not easy to make the decision to kill the animal. The whole herd is not even thirty strong, but our host’s wife is very weak, she recently miscarried, and the meat should give her strength. Asked when he had last slaugh­ tered a reindeer our host becomes angry. He is well aware that reducing the size of the paltry herd leads to nowhere but the family has to eat something. This is the prime problem faced by these people - the dilemma: to slay the reindeer or not. The animals con­ stitute the foundation of their sustenance and not by ac­ cident are recorded in the Mongolian name of the ethnic group. The several hundred strong Tsaatan community and its specific culture will survive under the condition that it does not kill off the reindeer. The number of the animals is falling and today totals about 700, and the lack of fresh blood means inbreeding together with all its nega­ tive consequences. In addition, the herds are weakened by the proce­ dure of cutting off the antlers. In the spring, the antlers, which grow back each year, are still soft because they are richly supplied with blood and in this state - similarly to the famous Siberian stag horns - they have been used for centuries by traditional Chinese medicine and, more re­ cently, European medicine. A t the beginning of the sum­ mer Chinese merchants appear in the region, willing to trade in bearskins and other products of the taiga, such as mushrooms; in turn, they offer money, quickly exchanged for vodka. In those conditions it becomes tempting to once again cut off the antlers when they are growing back before autumn, a procedure that exceptionally weakens the animals and leads to infections and a degeneration of the antlers. Consequently, the herds include a growing number of deteriorated animals - our Father Christmas would be ashamed to use them for his sleigh. Everyone is supposedly aware of this, but it just so hap­ pened that in each cluster of the teepees we came across fresh meat and the heads of the reindeer displayed bloody wounds in place of the antlers. 6. Does the reader recall the titular character of the Sibe­ rian hunter from a film by Akira Kurosawa, a man called Dersu Uzala? This part was played by Maxim Bulduk, an actor from Tuva - the land of shepherds located some 3 000 kms to the west from the site of the plot. Now, I 171 am no longer astonished at the extraordinary ease with which he performed the role of a man of the taiga. The Tsaatan are masters of the hunt. A young man with a gun, who quietly whistling rides a reindeer next to us, manages to shoot in the blink of an eye an edible dormouse in a tree, and still on horseback skins its glis­ tening black fur. He laughs with glee because it is worth 5 000 tugriks (almost five dollars) and is the source of ad­ ditional meat. When the newly fallen snow is so deep that even reindeer sink to their bellies he will put on primitive home-made skis - long, wide, heavy larch beams fastened with leather straps and with the hide of freshly skinned reindeer attached to the bottom. These are the natural born people of the taiga, a name - taigynkhyn —that the Tsaatan use most often to describe themselves. Before leaving, the residents of the campsite say fare­ well to the holy mountain, thanking it for a well-spent autumn. We are not permitted to take part in this rite but upon return they show us the strange pebbles they brought back. Smooth, regularly shaped, and with light brown swirls, they supposedly lie scattered as if in stone bowls. It pleases the mountain that they are taken in re­ turn for something that has to be left behind, even if it is only apiece of white fabric. The mountain grudgingly gives bad people only the smallest pebbles. We set off on our way. Mounting the steep approach­ es we reach the passes only to laboriously guide the easily frightened horses down. We cross couloirs covered with rock scree, places that are so wild and devoid of people that if almas - the local version of the yeti - were to live somewhere in Mongolia this would be the location. Our hosts, although recounting legends about the almas, do not believe in its existence. They are most of all afraid of bears, which can be fatally dangerous especially if the summer season did not provide abundant berries and ants and the hungry animal cannot fall asleep for the winter. We listen to the story of a man whose whole family was killed by such a famished bear. Having returned to­ gether with his wife to the teepee where they left a small child in the care of its granny, they found the mauled remnants of the corpses cast together with household utensils into the fireplace in the centre of the building, as if the bear wished to set all afire and obliterate the traces of the attack. The wife suffered a heart attack, which she survived, but never managed to eliminate the depression that after two years of suffering resulted in suicide. At the end of the meeting the man, who since that time lives alone, asked us to sign our names in a notebook in which he collects the names of all his visitors. only after a longer stay we were told in secret that universal belief has it that the calamity must have been brought about by a black shaman from Tuva, who for reasons unknown sent the bear. After all, there could be no other explanation for the fact that the animal passed �1. Departing for wood. Photo Lech Mróz 2. Atarma, Delgermagnay's wife. Photo lech Mróz 3. Batzayaa leaving for the hunt. Photo lech Mróz 4. The herd is back in the camp. Photo lech Mróz 5. old lady in front of her tepee. Photo lech Mróz �6. Suyaan and her old shamanic drum. Photo Lech Mróz 7. Half-blind Tsend fortune-telling with 41 pebbles. Photo lech Mróz 8. Ganzorig with his newly made paraphernalia. Photo lech Mróz �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... tume and the drum with incense smoke and sprinkled the ongons using a juniper branch dipped in sacrificial milk. From a wooden box she took out a drymba (Jew’s harp) an iron instrument, which played with the lips produces a 7. I sincerely admire the researchers of yore capable ofquiet vibrating sound, allowing the spirits to travel great gathering so much material about esoteric shamanism. distances. The arrival of the main spirit, the "lord of onThey managed to overcome barriers and distances creat­ gons”, made it possible to decipher the prediction. Twice in a row the instrument hurled on the ground fell with the ed by distrust and alienness, decipher enigmatic symbols, reconstruct the whole pantheon, and outline a model of tongue upward. This was a good sign. The shaman got up, reached for a large drum made the world. I was unable to attain this objective among the Tsaa-for her when she was still a young woman (it cost one tans and local shamanism still remains a mystery. I was reindeer), and started to lightly strike it with a wand and even incapable of resolving the question concerning the quietly hum. She skipped, turned around once and twice, extent to which the shamans, declining to answer, con­ and rhythmically shook her head so that the braids cov­ ceal that, which must remain taboo or are concerned with ering her face trembled. Old age, however, takes its toll: preserving the aura of mystery required from the commer­ Suyaan did not complete the whole ritual, rapidly finished cial point of view while additionally masking their incom­ it by sprinkling tea in front of the teepee and through its upper opening - an offering for the local spirits. plete knowledge of tradition. Gandzorig forbids taking photographs in the course of Her daughter, the kind-hearted, blind Tsend, arranges the séance (and limits the number of photographs that a genuine shamanic séance only once every three months, we are permitted to take the next day to four). He also but readily tells our fortune to see whether our return trip refuses to speak about any details of his art - initiation, will succeed. In the manner of all fortune-tellers in Central training or the chanted texts, claiming that songs appear Asia she uses 41 pebbles arranged in piles. Subsequently, during the séance and that otherwise he is completely she picks them up and in a gesture of prayer holds them unfamiliar with them. He seems to be somewhat afraid next to her face, rearranges them over and over again in of the anger of the spirits and even more so of his older three rows (each composed of three piles), brings them together and once again arranges them. Your legs are light, brother, Gost. nothing bad will occur along your way, the personal fate of Gost ceased being a shaman quite recently - I suspect that he simply lost faith while observing the manner in each of you is auspicious, but at the end she adds that while which this art is becoming crude. He is stern and reti­ returning we should avoid a solitary yurt, otherwise we shall encounter a “’slight obstacle”. Her son, watching the cent - several years ago he had the reputation of a “black shaman”, the sort that could harm his foes and be com­ course of the fortune telling and the configuration of the pebbles, confirms the warning. missioned to cast a fatal spell. The ongon no longer comes Heedless of the divination, on our way back we ate to him - reveals his sister. He refuses to speak about this and condemns the commercialisation of shamanism in its dinner in a lone yurt. Several hours later, just before en­ popular version, a process spreading among the Mongols. tering the town, our jeep was stopped by the militia: it After years of illegally practicing shamanism, for which turned out that the driver did not have a license; if we he was imprisoned, he still has too much respect for the had arrived just a few hour earlier we could have saved spirits to reach for a drum since he no longer believes in ourselves a lot of trouble. the effectiveness of such activity. Predictions can be more or less down to earth, but de­ spite appearances a shaman séance is not merely rendered The doyenne of the Tsaatan shamans is the 98 yearservice. To my astonishment, this rule is observed by the old Su-yaan. Although she still threads a needle without using spectacles, she is not longer able - as she did only a praxis of old Tsaatan shamans. None had ever been com­ missioned to tell fortune, and the ritual is performed only few years ago- to conduct hours long séances that demand on certain days several times a year. Even the sick, arriv­ a constant beating of a drum and dancing, ecstatic leaps, and the singing and recitation of texts. My head no longer ing for a cure, were expected to wait for that particular remembers a single thing, I have forgotten all the prayers. day - a séance in their intention could take place solely during their absence. Gandzorig’s daughter explains, in Two years ago, however, the sight of aged Suyaan wearing a costume almost as old as she, and getting ready secret from her father, that when spirits come to him they for a shaman séance signified a meeting with an entirely ask why they had been summoned and could punish him different world. The cap-plume, the long tunic with jan­ for having beckoned them for petty reasons. This information is at odds with my heretofore image gling accessories, the high boots with sewn-on likenesses of bird’s claws, and the large drum with a blurred image of of shamanism as an intervention praxis focused on ad hoc either a human figure or a tree must have survived con­ assistance rendered to a person suffering from spiritual, cealed somewhere. With the help of her daughter-in-law psychic or physical disability. I am incapable of sufficient­ the old woman reverently treated all the parts of the cos­ ly verifying it and coming to terms with the conclusion by all the other teepees and carried out such a carefully planned attack. 174 �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... that in the case of intense research conducted in a small community where the number of interlocutors is slight and each person presents his own, complicated history it is difficult to achieve tested, infallible generalisations. There are no effective theses and diagnoses concerning trends and no facile sweeping statements. Tsend, Gost, Sandzhin, Bayaraa, Ganbat and others are concrete per­ sons representing individual experiences, knowledge, and opinions as well as ignorance, forgetfulness, and doubts that only multiply my questions and uncertainties. 8. The people of the taiga are scarce: only forty families breed reindeer in the mountains and over ten are gradu­ ally adopting Mongolian-style husbandry: they descend to the dells where instead of the sickly reindeer they keep more resilient cattle and sheep and move from the tee­ pees to warm felt yurts. Young men marry Mongolian girls. This influx of new blood pleases the parents, but the young brides anxiously await the moment when they will be able to return, together with the husbands, to their people. We look at photographs of a recent wedding of such a mixed couple, and at the same time conduct an eth­ nographic interview. The event took place in a teepee newly erected for the young couple, but the ceremonies originate in a Mongolian yurt and are borrowed from Mongolian culture. The girl arrives on horseback, riding on white felt placed in front of the entrance, where the husband’s mother welcomes her by sprinkling milk. The basic dish of the feast is mutton, and carefully measured out portions are served according to a ceremonial code describing how each guest is to be treated. The symbolic test of the young wife involves making “the bride’s tea”: to light a fire, grind the tea, add the milk, butter, and salt, and serve it to all the guests. A t the culmination of the ceremony she receives a piece of rope guaranteeing the good fortune of the household and symbolising the “reins of the yurt”, here artificially attached to the teepee. In this manner, step-by-step, the Tsaatans gradually not only start speaking Mongolian but also assume the Mongolian language of symbols. This is the second great problem facing the Tsaatan people - the preservation of linguistic distinctness and ethnic identity. Deprived of contact with Tuva they slowly begin using Mongolian, the language of schools and official communication, even within the family. They have no elite, authorities or leaders concerned with the retention of the remnants of tradition and self-identifi­ cation. The awareness of ethnic distinction is declining. The Tsaatans know that they are Tuva but the genuine Tuva people live abroad; this is why they call themselves “the people of the taiga” and without using ethnic names distinguish themselves from the “people of the river”, the golynkhyn dweling in the Valley. 175 Ties with relatives in Tuva have been severed. For decades there have been no local contacts and the fron­ tier remains firmly closed. The exchange of reindeer has ceased and the influx of new blood has come to a halt, af­ fecting both people and animals. The unpopulated moun­ tainous borderland is a dangerous terrain. Expeditions of robbers from beyond the border take place - desperate shepherds, former kolkhoz workers, now left to their own devices, are forced to obtain horses and cattle in some way. A few years ago it was even rumored (those in the know referred to reports of the US State Department) that Tuva was involved in smuggling Russian weapons for the Moslem Uyghurs in Chinese Sinkiang. Despite the fact that reindeer require mountain pas­ tures and become ill in the valleys, where they also fall prey to wolves, local strategies of survival force the people of the taiga to descend. The impact of the presence of Western tourists arriving thanks to travel agencies from Ulan Bator is growing, and not everyone has the time to go all the way into the mountains. Sometimes a foreign charity organization delivers food supplies. The world is starting to appreciate the need for help, however hum­ ble, in order to enable this small ethnic group to contin­ ue adding the bright colours of their distinctness to the global palette. Not much is needed - some flour, so that they would not slaughter the reindeer, tarpaulin for the teepees, so that they would not seek shelter in yurts and wooden cottages in settlements, and veterinary assistance in recreating the herds. Paradoxically, it could be the incomers - research­ ers, travellers, and tourists - who might provide the last chance for the people of the taiga to preserve their cul­ ture. Who else will convince the Tsaatan that it is worth­ while to maintain certain elements of their lifestyle - the teepees, the reindeer, and the shamans and their art? And who will inform the West that if it is our caprice to observe a people traversing a path of culture so arduous and different from ours then we should all support them. Endnotes 1 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, p. 5. �Fig. 1. Althoughthis illustration does not come from Rgkopis znaleziony w Saragossie by Jan Potocki I would like; to add the opening words of the novel: 'The first day Count d’Olavidez had. not: yet established foreign settlements in the 'Sierra Morena— that lofty chain of mountains that separates Andalusia from La Mancha - which was at that time inhabited solely by smugglers, bandits and a few gypsies. (...) The traveler who ventured into that wild re f on was assailed by a thousand, terrors that would freeze the blood of the boldest man. (...) and invisible hands pushed him towards the edge of bottomless precipices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e8c2b986a1af34482a910e98c512c3d.pdf 43874703e46611e22fd464f3e3322697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:936 Title A name given to the resource Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.283-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI PODAROWAĆ — ZNALEŹĆ — ZGUBIĆ — ZBŁĄDZIĆ NIEKTÓRE K A T E G O R I E JĘZYKA SYMBOLICZNEGO ZWIĄZANE Z OPOZYCJĄ Z Y C I E — ŚMIERĆ Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie k i l k u wybranych po­ jęć, które w j ę z y k u symbolicznym tradycyjnej kultury mongolskiej sto­ sowane są do modelowania obrazu „ t a m t e g o ś w i a t a " oraz do organizo­ wania rytualnych z nim k o n t a k t ó w . Podstawowe kategorie, odnoszące się przede wszystkim do czasu, przestrzeni i ruchu, b y ł y j u ż — tak jak i generalne założenia metodologiczne — prezentowane w c z e ś n i e j . Niniejszy tekst stanowi ich k o n t y n u a c j ę , w n o s z ą c pewne dodatkowe u s z c z e g ó ł o w i e n i a w zakresie mongolskiego m a t e r i a ł u terenowego. Nie b ę d ę jednak u n i k a ć p r z y w o ł y w a n i a analogii polskich z zakresu tradycyj­ nej kultury wiejskiej, c z y n i ą c tak w przekonaniu, iż w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych m o g ą s i ę pojawiać — pod w a r s t w ą formalnych różnic — te same zasadnicze kategorie p o j ę c i o w e , leżące u podstaw archaicznych s p o s o b ó w modelowania ś w i a t a . W strukturalno-semiotycznym u j ę c i u kategorie te do dychotomicznie zestawione pary p o j ę c i o w e , t w o r z ą c e uniwersalny zasób opozycji binar­ nych. U j a w n i a j ą się one w y r a ź n i e w każdej dwudzielnej wizji świata, zdychotomizowanego na „ t e n ś w i a t " (ludzi) i „ t a m t e n świat", b ę d ą c y do­ m e n ą z a r ó w n o z ł y c h , jak i dobrych d u c h ó w z m a r ł y c h p r z o d k ó w oraz bóstw. Na d y c h o t o m i ę tę m o g ą się nakładać wszelkie opozycyjnie zesta­ wione pary p o j ę c i o w e ; tak w i ę c do modelowania obrazu z a ś w i a t ó w i o b r z ę d o w y c h s p o s o b ó w komunikacji z nimi s ł u ż y ć b ę d z i e d ł u g a seria pojęć, zbudowana o c z y w i ś c i e z tych „gorszych" c z ł o n ó w opozycji binar­ nych. P a r ą p o j ę c i o w ą , która odpowiada relacji obu ś w i a t ó w , jest m. in. opozycja ż y c i e — śmierć. Uściślając: ż y c i e rozumiane jako doczesne przeciwstawione zostaje śmierci jako jego negacji; w dychotomii takiej nie ujawnia s i ę w a r t o ś ć śmierci jako życia wiecznego, k t ó r y to jej walor pozostaje t e ż poza o b r ę b e m niniejszej analizy. i 1 Patrz: inwersji, o szamańskich z zakresu J. S. W a s i l e w s k i , „Etnografia misteriach, etnologii Symbolika ruchu P o l s k a " , t. 22: 1978 z. 1; t e n ż e , świata Warszawa znaczeń, 1979; t e n ż e , „Teksty", nr ЗД979. Po obrotowego Podróże śmierci do i piekieł. wędrować. rytualnej Rzecz Szkic �284 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Sądzić można, iż para pojęć ż y c i e — śmierć jako jedna z naczelnych opozycji o r g a n i z u j ą c y c h ludzką działalność s y m b o l i c z n ą s t a n o w i ć będzie dogodny klucz do analizy semantyki w i e r z e ń i r y t u a ł ó w . Perspektywicznym zamiarem autora jest ukazanie, jak wiele treści symbolicznych w y r a ż a ­ nych jest w kulturze za p o m o c ą pojęcia śmierci, jego metafor lub metonimii. P o n i e w a ż opozycja ś w i a t — z a ś w i a t y odpowiada d o k ł a d n i e opozycji życie — śmierć, środki symboliczne służące do modelowania obrazu tam­ tego świata i magiczne sposoby nawiązania z nim kontaktu m u s z ą odwo­ ł y w a ć s i ę do symboliki śmierci. Znaczy to, iż w szeregu ś m i e r c i znajdzie się cała sfera sacrum w osobach z a r ó w n o dobrych, j a k i z ł y c h jej repre­ z e n t a n t ó w . Binarna wizja świata, w ł a ś c i w a dla archaicznego systemu magiczno-religijnego, zanim przeciwstawi sobie sfery dobrych b ó s t w i z ł y c h d e m o n ó w łączy je razem we w s p ó l n y m przeciwstawieniu wobec ziemi i życia ziemskiego. S t ą d też wiele ś r o d k ó w symbolicznych u ż y w a ­ nych w praktykach religijnych w obliczu b ó s t w dobrych b ę d z i e iden­ tycznych jak te, które stosuje się w zabiegach magicznych dla nawiązania kontaktu z siłą n i e c z y s t ą , wszystkie z a ś one m o g ą p o j a w i ć się w obrzędo­ w o ś c i pogrzebowej. P r z y k ł a d e m najprostszym m o ż e b y ć idea postu. Oczy­ w i ś c i e abstrachujemy tu od s k u t e c z n o ś c i fizjologicznej poszczenia jako czynnika u ł a t w i a j ą c e g o halucynacje, s t a n o w i ą c e g o w s t ę p n y zabieg tzw. technik odcięcia z m y s ł o w e g o ; wolno bowiem t r a k t o w a ć post jako autono­ miczny element j ę z y k a symbolicznego, m a j ą c y o k r e ś l o n ą s e m a n t y k ę . B ę d ą c — z semiotycznego punktu widzenia — metondmią ś m i e r c i stanowi on dogodny środek symboliczny dla zaznaczenia stanu martwoty; dzięki temu pojawi s i ę z a r ó w n o w momencie śmierci, jak t e ż przed w y p e ł n i a ­ niem czynności przy ołtarzu kultowym, a wreszcie w odbywanych na czczo zabiegach magicznych. P r z y k ł a d p o w y ż s z y ma jedynie w p r o w a d z a j ą c y charakter, albowiem w kulturze mongolskich pasterzy idea postu zbyt silnie wiązała się z religią l a m a j s k ą i ś r o d o w i s k i e m klasztornym, by m o ż n a w niej b y ł o szukać jedynie treści archaicznego ś w i a t o p o g l ą d u . Samo s ł o w o , oznacza­ j ą c e w j ę z y k u mongolskim post — bacag — jest pochodzenia t y b e t a ń ­ skiego. Przestrzegali go z w ł a s z c z a ci pasterze, k t ó r z y czuli się silnie związani z w i a r ą lamajską, na starość z a ś składali odpowiednie śluby. T w o r z y ł a się w ten s p o s ó b kategoria ludzi ( m ę ż c z y ź n i uwsz, kobiety uwsanc), k t ó r z y w ramach p r z y g o t o w a ń do śmierci rezygnowali z tego, co nieodłącznie w i ą ż e s i ę z ż y c i e m : ś l u b o w a l i c z y s t o ś ć s e k s u a l n ą , po­ wstrzymywali s i ę od jedzenia m i ę s a itp. Daty obserwowania p o s t ó w w y ­ znaczane b y ł y przez ł a m ó w na podstawie lamajskiego kalendarza k s i ę ­ ż y c o w e g o (na ogół 1, 8 i 15 dzień miesiąca). Poza tym przestrzegano powszechnie postu w dniach p o m i ę d z y śmiercią członka rodziny a jego pogrzebem. Zakaz o b e j m o w a ł s p o ż y w a n i e ś w i e ż e g o m i ę s a , s t ą d t e ż nie wolno b y ł o w t y m okresie zabijać zwierząt, co powszechnie motywowano �PODAROWAĆ-ZNALEZC-ZGUBlC-ZBŁĄDZlC 285 — zgodnie z b u d d y j s k ą doktryną reinkarnacji — obawą, iż dusza zmarłego przerodzić s i ę m o g ł a w zabijane zwierzę. Także w czasie stypy unikano podawania m i ę s a , c z ę s t u j ą c gości raczej potrawami z m ą k i i słodyczami. Nie praktykowano r ó w n i e ż w tym okresie składania regularnych ofiar z mięsa na domowym ołtarzu, ograniczając się do ofiarowania pierwszych w danym dniu porcji herbaty — deedż. Przez 21 lub 49 dni po śmierci trwał zakaz przelewania krwi; informatorzy s t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e , iż „jeśli pokazać krew — źle będzie". Można chyba przypuszczać, że buddyjska motywacja zakazu o b a w ą przed zabiciem w ó w c z a s z w i e r z ę c i a m o g ą c e g o potencjalnie stać się rein­ karnacją z m a r ł e g o stanowi t y p o w ą p o w i e r z c h o w n ą racjonalizację. W swej istocie bowiem zakaz ten zakorzeniony jest w logice ukrytej struktury, tej n a j g ł ę b s z e j , bo opartej na kategoriach ż y c i e — śmierć. S u g e r u j ę przyjęcie w y j a ś n i e n i a , k t ó r e traktuje demonstrację k r w i zabijanego zwierzęcia, podobnie jak i późniejszą k o n s u m p c j ę jego m i ę s a jako mani­ festację „ z n a k ó w życia". Demonstracja tych z n a k ó w nie m o ż e w y s t ę p o ­ w a ć w obliczu śmierci. Zakaz ten bierze się chyba nie tylko, a nawet nie tyle stąd, ż e taka manifestacja s t a n o w i ł a b y groźbę dla życia w momencie kryzysu, a w i ę c jak to f o r m u ł u j e fonomenologia: „nadeszła krytyczna chwila, wszyscy w s t r z y m u j ą oddech" . W y j a ś n i e n i e strukturalne brzmi inaczej: wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja n a stan naturalny polega na tym, iż na r ó ż n e sposoby, w k i l k u kodach w y r a ż a się i podkreśla znakami j ę z y k a symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego; w wypadku o b r z ę d ó w pogrzebowych i ż a ł o b n y c h — stanu śmierci. S t ą d obrzędowe o d w r ó c e n i e porządku o b o w i ą z u j ą c e g o w normalnym ż y c i u (choćby przez zastosowanie inwersji przestrzennych), s t ą d t e ż zawiesze­ nie takich ż y c i o d a j n y c h czynności, jak prokreacja (tabu seksualne w dniach, k t ó r e w ludowym kalendarzu m a j ą s y m b o l i k ę zaduszną) czy wymieniona demonstracja k r w i i konsumpcja mięsa. 2 Szerzej wypada p r z e d s t a w i ć kolejny zakaz, m a j ą c y z pozoru z u p e ł n i e odmienny charakter, w k t ó r y m jednak tkwi — jak s ą d z ę — to samo podstawowe znaczenie. Jest to powszechny w wielu kulturach — w tym także w naszej wiejskiej w i e r z e n i o w o ś c i — zakaz p o ż y c z a n i a czegokol­ wiek z domu w pewnych sytuacjach. Interpretując go ł a t w o z a t r z y m a ć s i ę na poziomie prostych asocjacji c h a r a k t e r y z u j ą c y c h m y ś l e n i e magiczne: pożyczanie jako wydawanie, ubytek, strata. Materiał mongolski pozwala jednak pokusić s i ę o w y j a ś n i e n i a głębsze, o d w o ł u j ą c e się znowu do kategorii życie — śmierć. Zakaz wydawania jakichkolwiek p r z e d m i o t ó w z jurty — dawania w darze, w y p o ż y c z a n i a , a nawet wynoszenia popiołu i śmieci — które to rzeczy są w ó w c z a s ceertej (tabu) obowiązuje w bardzo r ó ż n y c h sytu­ acjach. Przestrzegany jest przez 3 albo 7 dni po ś m i e r c i domownika, 2 G . v a n der L e e u w , F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , W a r s z a w a 1978, s. 81. �286 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I kiedy to nie wolno w y n o s i ć z jurty ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w . Data pogrzebu będzie dniem o b ł o ż o n y m tym zakazem przez n a s t ę p n e lata, jak długo rodzina o rocznicy tej pamięta. W przeszłości lama w s k a z y w a ł przedmio­ ty, k t ó r e m i a ł y podlegać najostrzejszemu zakazowi p o ż y c z a n i a i sprze­ daży. Dodać trzeba, że o ile po śmierci domownika rodzina unika dawa­ nia czegokolwiek na z e w n ą t r z , to zarazem nader g o ś c i n n i e podejmuje się p r z y b y s z ó w w jurcie, co informatorzy k o m e n t u j ą w prostych s ł o ­ wach: „bo m y ś l ą , że k a r m i ą tak zmarłego". Ten sam zakaz o b o w i ą z y w a ł po w y p e ł n i e n i u dorocznego lamajskiego obrzędu p r z y w o ł y w a n i a p o m y ś l n o ś c i dallaga awach. Przestrzegano go r ó w n i e ż po takich dorocznych ceremoniach lamajskich, jak ofiara dla ognia gal tachich, w której ognisku domowemu s k ł a d a n o z a w i n i ę t y w j e d w a b n ą szarfę mostek barani oraz po seter tawich — p o ś w i ę c e n i u z w i e r z ę c i a ze stada lamajskiemu b ó s t w u . Na wszystkich tych obrzędach lamaizm w y c i s n ą ł swe piętno (np. s ł o w o seter na oznaczenie p o ś w i ę c o ­ nego zwierzęcia pochodzi z t y b e t a ń s k i e g o c'e-tar — „znak uwolnienia"), ale mają one r ó w n i e ż swoje miejscowe antycypacje. I n t e r e s u j ą c y nas w tym miejscu zakaz pożyczania d o t y c z y ł m i ę s a , mleka, soli oraz przed­ m i o t ó w ze srebra i złota. Motywacje deklarowane przez pasterzy nie b y ł y jednoznaczne: „grzech", „ z m a r ł e m u się zaszkodzi", ,,z jurty ubędzie". Surowo przestrzegano zakazu wydawania jakichkolwiek przedmio­ t ó w przez 3 dni po kastracji b a r a n ó w , jako że m o g ł y b y to szkodliwie w p ł y n ą ć na gojenie s i ę ran. Także po porodzie w i e l b ł ą d z i c y nie wolno by­ ło w y n o s i ć ani soli, ani ognia (zdaniem i n f o r m a t o r ó w „bez nich nie m o ż ­ na żyć"), inaczej bowiem m o ż e w n a s t ę p n y m roku z d e c h n ą ć p r z y c h ó w e k . Zakaz ten nie o b o w i ą z y w a ł po porodach innych zwierząt, co pasterze próbowali t ł u m a c z y ć s z c z e g ó l n y m szacunkiem dla w i e l b ł ą d a jako zwie­ rzęcia d ł u g o w i e c z n e g o . Na koniec wypada w s p o m n i e ć o zakazie wyno­ szenia z jurty ognia i popiołu po seansie szamańskim, a także — ten motyw pojawia s i ę w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych całego chyba ś w i a t a — po zachodzie słońca. Spośród p o w y ż s z y c h z a k a z ó w n a j w a ż n i e j s z y b y ł dla relacjonujących ten o b o w i ą z u j ą c y po kastracji baranów. T u najkonkretniej f o r m u ł o w a ­ no konsekwencje jego złamania. S ą one dwojakiego charakteru: powia­ da się, że „rana s i ę nie zagoi" albo też, że „ w ten sposób otwiera się dro­ g ę dla w y d a t k ó w " . Sankcje te s f o r m u ł o w a n e s ą w sposób znamienny dla magicznego m y ś l e n i a asocjacyjnego, bazują one n i e w ą t p l i w i e na w s p ó l ­ nej w obu wypadkach symbolice otwarcia. Z a r ó w n o bowiem „rana", jak i „ w y d a n i e czegokolwiek z jurty" s t a n o w i ą rodzaj otwarcia; są zatem pojęciami symetrycznymi, pozostają w logicznym z w i ą z k u ze sobą. K a ż ­ de z tych „otwarć" jest niepożądane, wzmacnianie zaś jednego drugim (wydawanie czegoś, gdy rana jest jeszcze niezasklepiona) m o ż e okazać się szkodliwe dla każdego z nich. Obie motywacje są w i ę c z punktu w i ­ dzenia m y ś l i magicznej r ó w n i e uzasadnione, c z ł o w i e k zaś z n a j ą c y ó w za- �PODAROWAC-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 287 kaz (relacjonujący go informator) „ m a do wyboru", na którą sankcję w swojej wierze ma się z d e c y d o w a ć ; m o ż e zresztą połączyć obie. Czy jednak w y j a ś n i e n i a o d w o ł u j ą c e się do poziomu m y ś l e n i a magicz­ nego w y s t a r c z a j ą we wszystkich p o w y ż s z y c h przypadkach? Sądzę, iż lo­ gika zakazu spoczywa głębiej, tak jak g ł ę b s z y jest w e w n ę t r z n y z w i ą z e k wszystkich sytuacji, w k t ó r y c h zakaz ó w obowiązuje. Można się spodzie­ wać, iż w y j a ś n i e n i a magiczne p r z y k r y w a j ą sobą strukturę ukrytą. Logika magii, działalności przecież utylitarnej i psychologicznie bliskiej c z ł o ­ wiekowi, jest bowiem stosunkowo prosta, m o ż e w i ę c p o s ł u ż y ć ludziom do w y j a ś n i e n i a działań, k t ó r y c h n a j g ł ę b s z y sens jest dla nich samych niezrozumiały. Magia s ł u ż y tu w i ę c — m o ż e zabrzmi to paradoksalnie — racjonalizacji. Co natomiast m i a ł o b y stanowić głębszą strukturę p o w y ż s z y c h zaka­ z ó w ? Odpowiedź wynika z analizy pojęcia tabu, którego mongolskie ceertej jest przecież ś c i s ł y m odpowiednikiem „Tabu jest to unikanie pew­ nych czynności i s ł ó w z bo jaźni przed mocą. S ł ó w , które dotyczą takich dziedzin krytycznych, jak polowanie, wojna, stosunek p ł c i o w y , lepiej nie wymawiać... [w w y n i k u nałożenia tabu] pojawia się w i ę c ś w i a d o m i e w y w o ł a n e zatamowanie nurtu życia" . W p o w y ż s z y m określeniu p o ł ó ż m y nacisk na p o j ę c i u „życia", rozumiejąc je przy tym o c z y w i ś c i e jako człon opozycji binarnej; w y j a ś n i a nam ono w i ę c e j niż — traktowana przez samego G . van der Leeuwa jako w y j ś c i o w a — idea „mocy". Tabu po­ woduje w ł a ś n i e ustanie życia. Okresowy zakaz prokreacji — tabu seksu­ alne — jest najsilniejszym sposobem manifestacji stanu śmierci, zawie­ szenia życia w jego najbardziej witalnym aspekcie. W Mongolii stosunki seksualne b y ł y ceertej m. in. dla tych, którzy przygotowywali się do pro­ wadzenia ceremonii kultowych na owonach. Kontakt ze świętością w y ­ maga czystości r ó w n o z n a c z n e j z wyzbyciem się z n a k ó w życia. 3 P o w y ż s z e rozważania nie o d w o d z ą nas wcale od zagadnienia zakazu dawania. Wynika z nich ono logicznie, o c z y w i ś c i e pod warunkiem, że dawanej rzeczy nie b ę d z i e m y t r a k t o w a ć w y ł ą c z n i e jako wartości ekono­ micznej ani jako korelatu w i ę z i społecznych, lecz spojrzymy na n i ą jako na element symboliczny. O d w o ł a j m y się z n ó w do trafnie uwydatniają­ cych ten aspekt daru s t w i e r d z e ń ojca fenomenologii religii: w darze „ n a j ­ w a ż n i e j s z e jest nie to, ż e ktoś coś otrzymuje, lecz ż e prąd życia p ł y n i e dalej... [dar, ofiara] staje w centrum życia, jest d z i a ł a n i e m samej mocy życia" . 4 Zakładam, iż rzeczy wydawane z jurty m o ż n a traktować na tej samej co dar zasadzie. W przypadku n i e k t ó r y c h z nich mamy n a j w y r a ź n i e j do czynienia z symbolicznymi „ k w a n t a m i życia", o w y r a ź n i e zapisanej funk­ cji stymulatora witalności. Dlatego w ł a ś n i e zakaz dawania dotyczy szcze3 Tamże, s. 1 Tamże, s. 80-81. 403. �288 J E R Z Y S. WASILEWSKI golnie mleka i mięsa, ognia wraz z popiołem, soli — traktowanych jak wiemy przez pasterzy jako „rzeczy, bez k t ó r y c h nie m o ż n a ż y ć " — oraz p r z e d m i o t ó w ze złota i srebra. Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e sól w wielu kultu­ rach pełni rolę symbolicznego ł a d u n k u życia, stąd jej rola w obrzędach narodzinowych oraz apotropaiczne zastosowanie w magii przeciwko w y ­ w o d z ą c y m się z porządku śmierci demonom. To samo dotyczy metali szlachetnych. „Złoto, które ma b a r w ę Słońca, ma t e ż w sobie część jego życiodajnej siły... K r ó l o w i e rozdzielając złoto w ś r ó d swych u l u b i e ń c ó w zarazem obdarzali ich ż y c i e m . D l a G r e k ó w symbolem życia b y ł y złote jabłka Hesperyd" . Wolno sądzić, że r ó w n i e ż dla M o n g o ł ó w dar s t a n o w i ł m a n i f e s t a c j ę ż y ­ cia; w tym sensie podobny b y ł do demonstracji k r w i — oba te zjawi­ ska (darowanie i krwawienie) b y ł y już zresztą intuicyjnie zestawiane . Muszą one zostać zawieszone w kontakcie ze śmiercią, stąd zakaz zabija­ nia zwierząt i wydawania rzeczy po pogrzebie; jako że noc jest analo­ giczna wobec śmierci, w i ę c t e ż ten sam zakaz o b o w i ą z u j e po zachodzie słońca. Podobnie m o ż n a go chyba rozumieć w pozostałych przypadkach kontaktu ze ś w i a t e m sacrum — podczas jurtowych o b r z ę d ó w ofiarnych. Rodzi s i ę co n a j w y ż e j pytanie, czy stosowanie ś r o d k ó w symbolicznych b ę d ą c y c h negacją życia nie jest poniekąd ś w i a d e c t w e m pierwotnego z w i ą z k u tych ceremonii z kultem z m a r ł y c h (przodków), logiczne jest bo­ wiem, iż przede wszystkim w takich obrzędach m u s i a ł w y s t ę p o w a ć ó w zakaz demonstracji z n a k ó w życia. Zgodnie jednak z deklarowanym na w s t ę p i e z a ł o ż e n i e m binaryzmu p o w i e d z i e ć trzeba, iż k a ż d y rytualny z w i ą z e k ze sferą ś w i ę t o ś c i o d w o ł y w a ć się m o ż e do ś r o d k ó w b a z u j ą c y c h na symbolice śmierci. 5 6 Zakaz wydawania p r z e d m i o t ó w z jurty po kastracji b a r a n ó w to przy­ padek szczególny, do którego jak w i d z i e l i ś m y także płytsze, magiczne w y ­ jaśnienie pasuje stosunkowo dobrze; tym niemniej i tu jest miejsce dla interpretacji w kategoriach życie — śmierć. Otóż zabieg ó w stanowi z p e w n o ś c i ą m e t o n i m i ę tej ostatniej. Przeprowadzając go pasterze oba­ wiali się o ż y c i e zwierząt; na w s t ę p i e wykonywano r y t magiczny m a ­ jący uchronić z w i e r z ę od śmierci i przenieść ją na obiekt zastępczy, o p e r u j ą c y m zaś życzono w krótkim hymnie „lekkiej ręki". W sytuacji metonimicznej śmierci o b o w i ą z y w a ć zatem powinien ten sam zakaz oka­ zywania z n a k ó w życia, co wobec śmierci rzeczywistej. Jest on jak wie­ my respektowany bardzo surowo — zarazem jednak zwyczaj nakazuje, by osobom o p e r u j ą c y m w r ę c z y ć dar, nie obawiając się przy tym nega­ tywnych konsekwencji, bo „tylko one b ę d ą o tym wiedzieć". Dar w tym momencie nie jest wcale — jakby m o g ł o się z d a w a ć — w y ł o m e m w opisywanej dotychczas strukturze. Przeciwnie, potwierdza S -Tamże, Tamże, 8 s. 90. s. 400. �PODAROWAC-ZNALE2Ć-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 289 się tu jego rola jako ł a d u n k u życia; jest on na miejscu nie tylko ze społeczno-pragmatycznego, ale też z czysto semantycznego punktu w i ­ dzenia. Oto p r z e c i e ż n a l e ż y obdarzyć kwantem życia tych, k t ó r z y z e t k n ę ­ li się najbliżej ze śmiercią, trzeba bowiem podnieść ich o b n i ż o n y poten­ cjał energetyczny. Zapewne taka koncepcja daru za wykonanie pewnej czynności wymaga jeszcze drobiazgowego m a t e r i a ł o w e g o sprawdzenia (rodzaj z a b i e g ó w wynagradzanych, semantyka p r z e d m i o t ó w darowanych itp.). Rysuje s i ę jednak m o ż l i w o ś ć nowego spojrzenia na rolę darów, jakimi wynagradzane b y ł o wykonanie czynności oczyszczających w ob­ rzędach przejścia. N a l e ż ą tu b y ć m o ż e dary dla akuszerki albo osoby dokonującej postrzyżyn, zwłaszcza że obrzędy narodzinowe i okresu dzie­ cięcego w i ą ż ą się z ideą śmierci o tyle, o ile same narodziny traktowane są w archaicznym systemie w y o b r a ż e ń jako fakt pozostający w zwier­ ciadlanej symetrii wobec śmierci, s t a n o w i ą c y w y ł a n i a n i e się z niebytu. Dar, dawanie — pojęcia przeciwstawne wobec idei zakazu w y d a ­ wania — p o s ł u ż y ł y zatem do jej w y j a ś n i e n i a . Na zakończenie wywodu dodajmy jeszcze, iż tradycyjna w i e r z e n i o w o ś ć zna pojęcie tworzące ś c i ­ słą opozycję wobec zakazu dawania — jest nim nakaz pożyczania. For­ m u ł o w a n y jest on np. w takim oto polskim wierzeniu: kobiecie ciężar­ nej, która prosi o p o ż y c z e n i e czegoś, nie wolno tego przedmiotu odmówić, bo inaczej myszy w y g r y z ą dziurę. T a k w i ę c w parze z ż y c i e m — zna­ mionowanym przez b r z e m i e n n o ś ć — iść musi dawanie, odmowa zaś daru przynosi jeśli nie śmierć, to przynajmniej zniszczenie, destrukcję. Opo­ zycja dar — zakaz daru, d a w a ć — odmawiać, odpowiada w i ę c opozycji życie — śmierć. Kolejną parę pojęciową, która identycznie koreluje się z tą podsta­ w o w ą opozycją, jest para ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Jej drugi człon stosowany jest powszechnie do charakteryzowania stanów, w k t ó r y c h m o ż l i w y jest kontakt c z ł o w i e k a ze sferą zjawisk nadnaturalnych. Nie mam tu jednak n a m y ś l i s t a n ó w szamańskiej ekstazy czy innych przeżyć paranormalnych. P o z o s t a ń m y przy rytuałach wykonywanych niby to świadomie, w k t ó r y c h jednak moment niewiedzy, n i e ś w i a d o m o ś c i ma g w a r a n t o w a ć m a g i c z n ą skuteczność. D l a przykładu wspomnijmy o noto­ rycznie p o w t a r z a j ą c y m się w magicznych receptach wymogu utrzymywa­ nia danej kuracji w tajemnicy, inaczej bowiem okaże się ona nieskutecz­ na. T a k w i ę c w e d ł u g torguckiego przepisu na ł a t w y poród n a l e ż y maścią z m ó z g u w ę ż a p o s m a r o w a ć organy rodzącej, tak jednak, by ona sama o tym nie wiedziała. I nie warto chyba doszukiwać się w idei skrytości, utrzymywania zabiegu w tajemnicy, jakichś intencji psychotechnicznych, ludowej terapeutki itp. N i e ś w i a d o m o ś ć , n i e j a w n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć m a ­ ją s w ą w ł a s n ą s e m a n t y k ę , s t a n o w i ą autonomiczne elementy języka s y m ­ bolicznego i to wystarczy, by znalazły zastosowanie w przekazach magicz­ nych. To stąd w polskich podaniach skarb ujawnia się temu kto nie szuka go celowo; na tamtym ś w i e c i e działanie intencjonalne jest bo19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �290 J E R Z Y S. WASILEWSKI wiem — przeciwnie aniżeli na ziemi — nieskuteczne. T a k w i ę c c h ł o p ­ cu, k t ó r e m u przypadkiem wpada czapka do lochu, diabeł wyrzuca ją, pełną pieniędzy, temu zaś, który w r z u c i ł ją tam n a u m y ś l n i e , zwraca j ą z gnojem albo też wprost u r y w a g ł o w ę . 7 Tak w i ę c badając relację ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć w kontakcie z tamtym ś w i a t e m z w r ó c i m y u w a g ę na takie jej konkretyzacje, jak: i n ­ tencjonalnie — przypadkowo czy t e ż jawnie — skrycie. I tak dochodzi­ my do pary pojęć zgubione — znalezione (mong. gardz-oldz). Choć są to pojęcia antyteczne, to o c z y w i ś c i e nie s t a n o w i ą one opozycji adekwatnej wobec pary ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Znajdą się one łącznie w serii wyznaczanej przez n i e ś w i a d o m o ś ć (w przeciwstawieniu wobec przedmio­ t ó w uzyskanych lub utraconych intencjonalnie) albowiem ich status lo­ giczny jest podobny: zguba to coś, co traci się w sposób bezwiedny, tak jak i znalezienie nie zależy od udziału woli. Rozpocznijmy od przedsta­ wienia mongolskiego r y t u a ł u tzw. „gubienia dziecka", chuuched geczichle. Pod tą e u f e m i s t y c z n ą n a z w ą kryje się odprawiany n i e g d y ś p o c h ó w e k dziecka, które zmarło mniej w i ę c e j przed trzecim rokiem życia. Z w ł o k i zaszywano w skórę, konny jeździec z a ś przytraczał ó w worek do siod­ ła w sposób celowo niestaranny. N a s t ę p n i e galopem u d a w a ł się na tere­ ny odludne, gdzie długo k l u c z y ł i błądził, tak p o w o d u j ą c koniem, by wreszcie worek odwiązał się sam, bez jego wiedzy i czynnego udziału. Zgubienie takie jest środkiem w y s ł a n i a z m a r ł e g o dziecka w zaświaty, aby uległo ono szybkiej reinkarnacji i odrodziło się ponownie w tej sa­ mej rodzinie. D o s t ę p n y m na ziemi obszarem, który m o ż e r e p r e z e n t o w a ć symbolicznie tamten świat, jest w binarnej klasyfikacji k a ż d y teren bez­ ludny, pozbawiony ś l a d ó w obecności c z ł o w i e k a i zwierząt, nazywany przez pasterzy mongolskich „ c z y s t y m miejscem", cewer gadzar. Termin „ c z y ­ stość" pojawia się już po raz w t ó r y — podobnie jak w k o n t e k ś c i e tabu seksualnego — na oznaczenie braku z n a k ó w życia. Podobny do w y ż e j opisanego sposób p o c h ó w k u relacjonował dla T u w i j e ż y k ó w F . K o n . Ciało zmarłego p r z y w i ą z y w a n o do kłody, którą przez otwór w ścianie jurty w y w l e k a ł n a g ł y m szarpnięciem liny konny j e ź ­ dziec. Klucząc w galopie po bezdrożach porzucał z w ł o k i i nie oglądając się za siebie w r a c a ł mylnymi drogami. Z w r ó ć m y u w a g ę n a motyw powro­ tu z pogrzebu okrężną drogą, znany w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych. Posiada on na ogół m o t y w a c j ę magiczną, mając jakoby na celu zmyle­ nie duszy zmarłego i zapobieżenie jej powrotowi do ś w i a t a ż y w y c h . P a ­ m i ę t a m y jednak, iż pod powierzchnią takich magicznych t ł u m a c z e ń — 8 'J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I I , W a r s z a w a 1963, s. 219. 8 F. K o n , Za M o s k w a 1934, s. 64. 50 let. Sobranie soczinienii, t. I I I : Ekspiedicija w Sojotiil, �PODAROWAĆ-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIĆ 291 bardzo ż y w y c h i rozpowszechnionych, albowiem w s k a z u j ą c y c h na celo­ wość, bezpośrednią przydatność stosowania danego zabiegu symboliczne­ go — kryje się głęboka logika znaczeń; nie chodzi w niej o m a g i c z n ą skuteczność, lecz tylko o w y r a ż e n i e w j ę z y k u symboli istniejącego sta­ nu. Sądzę, ż e w omawianym wypadku poprzez kluczenie i błądzenie wyrażona zostaje idea zawieszenia świadomości i zakłóceń struktury cza­ soprzestrzennej, jakie p a n o w a ć mają w krainie śmierci. W relacjach mitologicznych wielu l u d ó w jest błądzenie typowym sposobem w ę d r o w a n i a po zaświatach. Rozkładając ten motyw na p o j ę ­ cia abstrakcyjne m o ż n a powiedzieć, iż błąkanie owo wynika z innej na tamtym ś w i e c i e struktury czasu i przestrzeni (wzmiankowane inwersje, zakrzywienie przestrzeni u n i e m o ż l i w i a j ą c e wydostanie się, brak u p ł y w u czasu itd.) oraz stąd, iż ustaje tam ludzka pamięć i ś w i a d o m o ś ć . B ł ą k a ­ ją się cienie elizejskie, błądzą herosowie typu Odyseusza, którzy w swych w ę d r ó w k a c h po nieschodzonych drogach anekumeny ocierają się o śmierć, błędne ścieżki oferuje labirynt — znane już w najbardziej archaicznych kulturach w y o b r a ż e n i e z a ś w i a t ó w . Pojęcia takie, jak błąd — obłęd — przybłęda — obłąkaniec, w i ą ż ą się z przynależnością do innego świata. Nie mnożąc dalszych p r z y k ł a d ó w z w r ó c i m y jedynie u w a g ę na pojęcie błędu, p o m y ł k i jako ś w i a d e c t w a ingerencji d e m o n ó w . Jest tu miejsce zarówno dla ś r e d n i o w i e c z n e g o mnicha, który zrobiwszy błąd w przepi­ sywanej księdze w i n i ł za to diabła, jak i dla kobiety z mongolskich opowieści wierzeniowych, która p o m y ł k ę w odmawianiu przepisanej for­ m u ł y magicznej przypłaciła kulawością. Z a u w a ż m y , iż k u l a w o ś ć — ogólnie znana i nie w y m a g a j ą c a komen­ tarza sankcja za wkroczenie w sferę z a ś w i a t ó w — pojawia się także w mongolskich wierzeniach w z w i ą z k u ze w z m i a n k o w ą ideą „czystego miejsca". Oto bowiem cewer gadzar stanowi klasyfikacyjne z a ś w i a t y nie tylko w obrzędzie pogrzebowym, lecz też po narodzinach. Wtedy to zako­ puje się na tym terenie ten cielesny zaczątek nowego życia i nowych narodzin, jakim jest łożysko. Chowa się je tam posypane ziarnem, solą i kadzidlanym proszkiem z jałowca arc wraz z baranią kością astragalową szagaj; ta ostatnia jest zapewne nosicielem idei ciągłości m i ę d z y p o ­ koleniowej, symbolizuje linię pochodzeniową. Zakopanie placenty razem z tymi symbolicznymi nośnikami życia ma z a g w a r a n t o w a ć rodzenie się dalszego potomstwa. Przy tej okazji f o r m u ł u j e się zakaz stąpania na miejscu, gdzie obiekty te są zakopane. Ten kto b ę d z i e t a m t ę d y chodził — okuleje. Pojęcie zguby, od którego rozpoczęliśmy nasz w y w ó d , znajduje swe o d w r ó c e n i e w idei znalezienia. Skoro zatem zgubienie jest sposobem w y ­ ekspediowania czegoś w z a ś w i a t y (w tym kontekście p o r ó w n a j polskie powiedzenia na temat rzeczy zgubionej: „diabeł ogonem przykrył", „diab­ li na f o r m ę porwali', a także — z diabłem z a s t ą p i o n y m przez obcych — „Żydzi na drągu wynieśli"), w i ę c t e ż znalezienie m o ż e b y ć traktowane �292 J E R Z Y S. WASILEWSKI jako odbiór przesyłki z tamtego świata. Dzieje się tak r z e c z y w i ś c i e c h o ć b y w magii, gdzie rzeczy przypadkowo znalezione w stepie — z w ł a s z ­ cza stare przedmioty, s p ł o w i a ł e od wiatru i słońca — traktowane są jako szczególnie skuteczne. Skoro gubienie w y s t ę p u j e w pogrzebie, to syme­ tryczne wobec niego znajdowanie powinno p o j a w i ć się w z w i ą z k u z n a ­ rodzinami. W istocie, w mongolskich pieśniach weselnych ż y c z y się c z ę ­ sto pannie m ł o d e j „znaleziska"; oldz; eufemizm ten oznacza przyszłe dziecko. Z t ą s a m ą intencją wypowiada się s ł o w a „ n i e c h będzie znalezi­ sko" w y r z u c a j ą c dwie obrane z m i ę s a kostki z tylnej nogi barana. S ą to chrząstki, na k t ó r y c h gotuje się bulion służący do pierwszego obrzędo­ wego obmywania noworodka, wrzuca się je też do wody k a ż d o r a z o w o m y j ą c dziecko. Rytualno-ludycznego aktu wyrzucania kostek d o k o n y w a ł gospodarz, w y s t r z e l i w u j ą c je po zjedzeniu m i ę s a z ręki przełożonej pod kolanem m i ę d z y nogami. Ś c i ę g n e m Achillesa borwi powinien trafić w we­ z g ł o w i e m a ł ż e ń s k i e g o łóżka, rzepką k o l a n o w ą z a ś tojg c e l o w a ł w g ó r ­ ny otwór jurty, w jego p r a w ą lub l e w ą p o ł o w ę , zależnie od tego, czy chciał m i e ć córkę, czy syna. Trzeba w y j a ś n i ć , ż e o t w ó r dymno-okienny traktowany b y ł jako miejsce pobytu duszyczek p r z y s z ł y c h dzieci. Ż y c z e ­ nie potomstwa m o g ł o b y ć w y r a ż o n e s ł o w a m i „ n i e c h b ę d z i e znalezisko", oldz oroo, albo wprost: „niech b ę d z i e ładne, m i ł e dziecko", ongotej chodrchon chuuched garach boldtugaj. Idea znalezienia — nadal w z w i ą z k u z narodzeniem — pojawia s i ę także w z a k o ń c z e n i u p o c h ó w k u . Gdy dla wywiezienia z w ł o k na cmen­ tarz układa się je na grzbiecie wielbłąda, to za pomost służą dwa od­ w r ó c o n e do góry dnem kosze, przeznaczone do zbierania suchego nawozu na opał. Powracając z cmentarza kosze te n a l e ż y n a p e ł n i ć nawozem — który w ó w c z a s nazywa się w ł a ś n i e „znaleziskiem" — i w y p a l i ć go n a ­ tychmiast w ogniu. W tej niejasnej dla samych pasterzy praktyce zawar­ ta jest chyba symbolika odrodzenia, jakie nastąpić ma po śmierci. D z i ­ w i ć może, iż kosze do nawozu, przedmioty o tak niskiej randze, u ż y w a n e są jako akcesoria pogrzebowe. B y ć m o ż e w y j a ś n i e n i e tkwi w mitologii poszukiwania. Skoro rzeczy przypadkowo znalezione traktowane s ą jako pochodzące ze sfery sakralnej, to wszelkie zajęcia zbierackie m o g ą m i e ć s w ą m a ł ą m i t o l o g i ę , w której b y ł y b y opisywane na w z ó r w y p r a w na tamten świat. W tradycyjnej kulturze c h ł o p s k i e j d o t y c z y ł o to np. zbie­ rania g r z y b ó w . „ P o d o b i e ń s t w o grzybobrania do przechadzki c i e n i ó w eli­ zejskich" nie jest tylko z e w n ę t r z n e ; wierzenia na temat g r z y b ó w upo­ dobniają je do d a r ó w tamtego świata, które po wyniesieniu na z i e m i ę tracą s w ó j cudowny walor, ulegają dematerializacji. M o ż e w i ę c r ó w n i e ż kosz do zbierania opału w stepie (czynność ta jest c z ę s t y m motywem w folklorze mongolskim) zawiera głębsze znaczenie symboliczne jako rekwizyt kontaktu z tamtym ś w i a t e m ? Skoro d o t k n ę l i ś m y symboliki pewnych niepozornych r e k w i z y t ó w w i ą ­ żących się ze śmiercią to zaprezentujemy teraz ciąg perypetii, jaki z a - �293 PODAROWAC-ZNALE2C-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC rysowuje s i ę przy analizie takich w ł a ś n i e przedmiotów. D l a uproszcze­ nia przyjmijmy, iż punktem w y j ś c i a jest grzebień; w istocie w tej sa­ mej roli p o j a w i a ć się będą, jak zobaczymy, różne podobne d o ń przedmio­ ty. W wielu systemach wierzeniowych pojawia się on jako akcesorium pochówku. W tradycyjnej kulturze wiejskiej b y w a ł składany do trumny obok kilku innych osobistych rzeczy zmarłego. Trudno tu na początek dopatrywać się tej roli symbolicznej, jaką ten sam przedmiot pełni np. w p o c h ó w k u t y b e t a ń s k i m , a mianowicie funkcji apotropaicznych. Oto w tybetańskiej ceremonii w y s y ł a n i a duszy zmarłego na tamten ś w i a t (sanglion), przeprowadzanej przez czarownika-szamana zaraz po pogrze­ bie, zaopatruje się duszę w środki magiczne, m a j ą c e ochronić ją przed demonami, zagrażającymi jej w drodze do krainy p r z o d k ó w Rum-lyang. Są tu m. in. szczotka i grzebień, które rzucone przez duszę za siebie za­ mienią się w zaporę, zagradzającą drogę z ł y m duchom . 9 Można przypuszczać, że takie w ł a ś n i e rozumienie symboliki przed­ m i o t ó w typu grzebienia legło u podstaw wykorzystania tego motywu w licznych bajkach i podaniach. Badający historyczno-etnograficzne (ob­ r z ę d o w e i wierzeniowe) źródła baśni magicznej W. Propp stwierdził, iż motyw grzebienia zamieniającego się w łańcuch gór w ucieczce przed złymi duchami r o z u m i e ć n a l e ż y jako wyraz idei nieprzekraczalności — czy raczej trudności w pokonaniu granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a ­ tem . Z a przykład m o ż e służyć znane podanie o k r ó l o w e j Kindze, która w ucieczce przed Tatarami rzuciła za siebie grzebień i wstążkę, z czego p o w s t a ł y Pieniny i Dunajec. Mamy tu w y r a ź n i e do czynienia z transfor­ macją schematu „ucieczki z tamtego świata". Pojawia się tu przecież nie tylko „ten sam grzebień' ale i to samo demoniczne zagrożenie; w średnio­ wiecznej Europie Tatarzy traktowani są o c z y w i ś c i e jako przybysze z T a r taru, czemu daje wyraz nie tylko ludowa etymologia, ale i oficjalna pisownia (w j ę z y k u angielskim forma the Tartars utrzymuje się do X I X wieku). Co zaś tyczy s i ę postaci samej bohaterki, to należałoby zastanowić się, czy pierwotnie nie spełniała ona bardziej heroicznej roli zanim h i ­ storia nie skazała jej na niefortunną ucieczkę. „Legenda jest mitem, który po drodze zahaczył o jakieś miejsce lub fakt historyczny" —• powiada G . van der L e e u w . U z u p e ł n i j m y to stwierdzenie: pech chciał, iż w tym wypadku mit zaczepił o okoliczności dziejowe n i e p o m y ś l n e , co sprawiło, iż w legendzie akcent pada na moment klęski, ucieczki. B y ć m o ż e jednak ucieczkę przed demonami p r z y b y w a j ą c y m i z tamtego ś w i a 1 0 1 1 9 M . H e r m a n n s , Schamanen-Pseudoschamanen, vergleichen.de Studie religióser Urphanomene, Erloser und Hettbringer. Eine Teil I I : Pseudo-Schamanen, Wiesba­ d e n 1970, s. 90. 1 0 W. P r o p p , 1 1 V a n der L e e u w , op. cit, s. 458. Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki, M o s k w a — L e n i n g r a d 1949. �294 J E R Z Y S. WASILEWSKI ta poprzedzała — zgodnie z p e ł n y m schematem mitologicznym — jakaś triumfalna, heroiczna przeciw nim wyprawa? Nie chcąc bynajmniej pochopnie s u g e r o w a ć parabeli m i ę d z y postacią błogosławionej K i n g i a herosami d o k o n u j ą c y m i zstąpienia do p i e k i e ł (wy­ starczy, ż e sam motyw ucieczki jest w obu wypadkach jednakowo ujmowa­ ny) przedstawmy raczej topos w y p r a w y bohatera do k r a i n y śmierci na podstawie mongolskiego m a t e r i a ł u wierzeniowego, p a m i ę t a j ą c zarazem stale o „ m o t y w i e grzebienia". Taką b o h a t e r s k ą postacią jest B a l d a n - L c h a m , w y o b r a ż a n y na lamajskich ikonach jako b ó s t w o g r o ź n e z czarną t w a r z ą i mieczem w dłoni, galopujące na mule; z w i e r z ę ma umieszczone na zadzie trzecie oko. Z boku zwisa poczwarny z e w ł o k ludzki, do siodła przytroczony jest t e ż jakiś pręt z zaznaczonymi z ę b a m i czy nacięciami. Wśród T o r g u t ó w rozpowszechnione jest podanie wierzeniowe, opowia­ dające o tym jak Baldan-Lcham w y p r a w i ł się do krainy d e m o n ó w — mangasyn oron — aby je pokonać; podanie stanowi zarazem w y j a ś n i e ­ nie dla odprawianego co roku „na tę pamiątkę" obrzędu rozbijania kości, który zostanie opisany dalej. O p o w i e ś ć relacjonowana w r ó ż n y c h wer­ sjach zaczyna się od stwierdzenia, iż pewnego razu w ś r ó d ł a m ó w zapa­ n o w a ł o podniecenie, albowiem dotarła do nich w i a d o m o ś ć , ż e w krainie d e m o n ó w odbędzie się ślub syna chana mangusów z córką chana szulmasów (obie nazwy oznaczają kategorie z ł y c h duchów). Ze z w i ą z k u tego ma się narodzić syn, b ę d ą c y zagrożeniem dla życia na ziemi. B ó s t w o Baldan-Lcham przybrało postać pięknej dziewczyny (albo w r ę c z p o d s z y ł o się pod narzeczoną) i poślubiło owego mangusa. W pewien czas potem, trzydziestego dnia grudnia urodziło się z tego z w i ą z k u d z i e c k o - p o t w ó r z jednym okiem na środku czoła. W tym miejscu r ó ż n e warianty opo­ w i e ś c i rozchodzą się znacznie w szczegółach. R e k a p i t u l u j ą c : wszystkie demony p r z y b y ł y wtedy w gościnę, u p i ł y się i zostały pokonane przez Baldan-Lchama (czasem też dzięki pomocy i n t e r w e n i u j ą c y c h b u r c h a n ó w , które u w a l n i a j ą go z ż e l a z n y c h pęt, w jakie został zakuty). Baldan-Lcham rozbija mangusowi kość udową, zabija t e ż potworne dziecko; jego trupa przytracza do siodła, a rozlaną przy tym k r e w musi w y p i ć , inaczej bowiem skazi ona z i e m i ę — od tego też sam czernieje. K i e d y na swym wierzchowcu ucieka na ziemię, goni go pozostała przy ż y c i u zła starucha. Dotarłszy do brzegu morza Korwin dalaj przeskakuje ponad cieśniną, starucha zaś rzuca za nim z ę b a t y m przedmiotem z żelaza, s ł u ż ą c y m do obróbki skóry — chedreg; trafia nim Baldan-Lchama w czoło, rumaka zaś w zad. W tych miejscach p o j a w i ą się im oczy, w y o b r a ż a n e na ikonach podobnie jak grzebieniopodobny oręż staruchy, oraz inne rekwizyty akcji. O b r z ę d o w e u p a m i ę t n i e n i e owej historii stanowi torgucki obyczaj rozbijania wieczorem 29 albo 30 grudnia w o ł o w e j , rzadziej zaś baraniej kości udowej. Odbywa się on w jurcie w obecności wszystkich c z ł o n k ó w rodziny, którzy współuczestniczą w obrzędzie, odpowiadając c h ó r e m na pytania rozbijającego siekierą kość gospodarza, a potem zjadając wydo- �295 PODAROWAC-ZNAbEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC byty z niej szpik. Gospodarz woła: „ D w u d z i e s t y d z i e w i ą t y , s ł u c h a j ! M y j ę nogę muła, rozbijam n o g ę mangusa"! — Chorin jusun, sons! Lusyn chol ugaadż, mangasyn czomog cochidż bajnal na co obecni odpowiadają: s ł y ­ szeliśmy! — sonslool Inny tekst zawołania, krótszy: „czy słyszeliście, ż e dziś trzydziesty?" giiczin, guczin, sonsow uul powtarzany trzykrotnie dawał okazję do zastosowania typowych o b r z ę d o w y c h retradycji — o p ó ź ­ nień pointy. Oto dwa razy odpowiadano „nie" (i wtedy gospodarz u d e r z a ł lekko), za trzecim razem dopiero wołając „tak", po czym n a s t ę p o w a ł o rozbicie kości. Mogło to b y ć wreszcie pytanie, jak rozbijać kość, w z d ł u ż czy w poprzek, na co dwukrotnie odpowiadano celowo n i e p r a w i d ł o w o , by za trzecim razem o d p o w i e d z i e ć poprawnie („wzdłuż"). Przytaczam wszy­ stkie szczegóły dotyczące rozbijania kości udowej aby unaocznić, jak sil­ nie wiążą się w tym obrzędzie lamajskie treści religijne z elementami ro­ dzimymi, t w o r z ą c w sumie amalgamat trudno poddający się analizie ge­ netycznej. Lamaizm w n i ó s ł d o ń chyba nie tylko p o d b u d o w ę ideologicz­ ną w postaci historii Baldan-Lchama. W p ł y w ó w t y b e t a ń s k i c h m o ż n a do­ patrywać s i ę przecieeż w samym zastosowaniu kości w o ł u ; zwierzę to nie jest poza tą okazją w ogóle wykorzystywane do c e l ó w rytualnych, albo^wiem w kulturze mongolskich pasterzy „ z w i e r z ę c i e m symbolicznym" jest w y ł ą c z n i e owca. Wydaje się również, iż obrzęd ten b y ł ze szczególną predylekcją wykonywany przez ł a m ó w w klasztorach, choć relacje informa­ torów nie są tu wolne od sprzeczności. Z drugiej strony wolno doszuki­ wać się treści archaicznych — co zresztą nie musi automatycznie zna­ czyć „autochtonicznych" — w symbolice szpiku, traktowanego przez pa­ sterzy jako symbol długowieczności („szpik nie wysycha przez 1000 lat"), stąd też prawdopodobnie kojarzonego z przodkami. P o n i e w a ż do rozstrzyg­ nięcia tych kwestii brak jeszcze podstaw m a t e r i a ł o w y c h p o p r z e s t a ń m y na zaakcentowaniu synkretycznego charakteru opisanego p o w y ż e j rytua­ łu, nie w y r o k u j ą c w kwestii proporcji p o m i ę d z y elementami rodzimymi, mongolskimi a n a p ł y w o w y m i , lamajsko-tybetańskimi. Skądinąd t ę s a m ą dwoistość odnajdziemy r ó w n i e ż w m o t y w u j ą c y m obrzęd podaniu. Oprócz s z c z e g ó ł ó w typowych dla wyspekulowanej l a majskiej m y ś l i religijnej są tu cechy znamienne dla m y ś l e n i a ludowego, „oddolnego". Te ostatnie w i d a ć nawet w kompozycji i wymowie przeka­ zu. Z torguckich relacji p o z n a l i ś m y wizerunek Baldan-Lchama jako bo­ hatera na skalę eposu, który dokonuje czynu heroicznego. Trzeba jednak pamiętać, że w kanonicznej w y k ł a d n i t y b e t a ń s k i e j d'Pal-Ldan Lha-mo to b ó s t w o żeńskie, bogini śmierci, żona w ł a d c y śmierci, Y a m y . Na zde­ cydowanie oddolny w k ł a d w y g l ą d a epizod o zranieniu nogi konia przez złą staruchę przy opuszczaniu krainy d e m o n ó w — co w gruncie rzeczy jest starym motywem -kulawości jako skutku pobytu w podziemiach. 1 2 1 2 A . G r u n w e d e l , Mythologie L e i p z i g 1900, s. 175. des Buddhismus in Tibet und der Mongolei, �296 J E R Z Y S. WASILEWSKI Także przedmiot, k t ó r y m zadane zostają owe rany — z ę b a t e żelazo — należy chyba do grupy „grzebieni", jakie m y ś l magiczna umieszcza jak w i d z i e l i ś m y na granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a t e m . W tym miejscu krótka dygresja: k o m e n t u j ą c losy p r z e k s z t a ł c e ń w ą t ­ k ó w biblijnych, które zamieniają się niekiedy we w ł a s n ą odwrotność, A. Sandauer o d w o ł u j e się do zasady: „ J e m u ukradli zegarek czy też on ukradł zegarek, w k a ż d y m razie coś tam b y ł o z zegarkiem" . Podobny mechanizm ujawnia się chyba w historii Baldan-Lchama! to co gdzie in­ dziej jest grzebieniem w rękach bohatera, tu przechodzi do rąk jego przeciwnika; w k a ż d y m razie pojawia się w tym samym miejscu — na granicy d w ó c h ś w i a t ó w . 1 3 Można chyba pokusić się o znalezienie rodowodu historii ciśnięcia w Baldan-Lchama z ę b a t y m narzędziem; jest nim wielki epos T y b e t a ń c z y ków, M o n g o ł ó w i B u r i a t ó w — Geseriada. Opisuje ona w y p r a w y do k r a i ­ ny d e m o n ó w podejmowane przez Gesera i jego s y n ó w , z których boha­ terowie powracali w triumfie, pokonawszy zło. Zbieżności z historią Baldan-Lchama są oczywiste: kiedy Geser pokonawszy demona — mangusa powraca na ziemię, spotyka na swej drodze kobietę „na źrebaku jasnorudym, z parcianym potnikiem, z drewnianym wielkim siodłem, z k n u tem s k ó r z a n y m z rękojeścią drewnianą, z j a s n o s i w ą g ł o w ą , z ostrą twa­ rzą, z jednym zębem, z bladą zębatką do wyrabiania skóry, d ł u g ą na tysiąc sążni" . Jest to najmłodsza córka mangusa, która urodziła się „po środku c i e ś n i n y wielkiego czarnego morza". Podobna postać pojawi się jeszcze raz na jego drodze: „długa i ruda baba, cienka jak osika, na chudym rudym koniu z jasnobiałą zębatką do wyrabiania skóry, długą na tysiąc sążni" . A za trzecim razem będzie to żona mangusa: „staru­ cha o bladej twarzy, z podbródkiem wielkim i ostrym. Z jednym wielkim okiem, z jednym z ę b e m , trzymała w rękach s w o j ą z ę b a t k ę do wyrabiania skóry, bladą, długą na tysiąc sążni" . Kobiety te rzucają swym orężem w bohatera, jemu jednak zawsze udaje się zasłonić i — w odróżnieniu od Baldan-Lchma nie odnosi żadnej rany. D o k ł a d n i e takie same spotka­ nia m a j ą też powtarzający heroiczne czyny ojca dwaj synowie Gesera: Oszor Bodgo i Churin Ałtaj . Postacie obu tych kobiet — córki, ż o n y i matki wielkiego mangusa — w y p o s a ż o n e są w atrybuty ś m i e r c i w spo­ s ó b upodobniający je zgoła do w i z e r u n k ó w naszej Kostuchy. Można po­ wiedzieć, że ostra zębatka pełni tam rolę analogiczną do kosy w rękach Śmierci. J a k j u ż wspomniano, podobny zębaty przedmiot w y o b r a ż a n y 1 4 1 5 1 6 17 1 3 A . S a n d a u e r , Bóg, Szatan, Mesjasz i...?, K r a k ó w 1977, s. 213. Abaj G e s e r - C h u b u n , Epopieja. Echirit-Bułagatiskij wariant, M . C h o m o n o w a , c z . I , U ł a n - U d e 1961, s. 115. 1 4 1 5 Tamże, s. 157. 1 6 Tamże, s. 195. 1 7 A b a j G e s e r - C h u b u n , cz. I I : Oszor s. 99, 113, 121-122, 179, 187. Bogdo i Churin Ałtaj, Ułan-Ude oprać. 1964. �297 PODAROWAĆ-ZNALEŹC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC bywa w lamajskich ikonach, przedstawiających Baldan-Lchama. Paste­ rze interpretują go w ł a ś n i e jako znany im praktycznie chedreg. Czy jed­ nak m o ż l i w e jest by, przedmiot gospodarczego u ż y t k u trafił do wizerunku bóstwa? Zapoznanie się z t y b e t a ń s k ą ikonografią postaci bogini śmierci d'PalLdan Lha-mo przynosi zaskakująco odmienne rozwiązanie. Ponacinany, karbowany pręt, noszący n a z w ę khram-sin (w s t a r o t y b e t a ń s k i m khram — wrąb, nacięcie, znak) w i ą ż e się oto z ideą zaznaczania długu. A . Rona-Tas wywodzi go od p r ę t ó w - k a r b o w n i c , na k t ó r y c h zaznaczono p o w i n n o ś c i podatników we w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m T y b e c i e . Zgodnie z sugestią G. Tucciego wolno sądzić, iż w rękach bogini śmierci przedmiot ten musi wiązać się raczej z rachubą g r z e c h ó w z m a r ł e g o ; korzysta z niego Y a m a , mąż bogini L h a - m o jako w ł a d c a u m a r ł y c h , Gśin-rje, ocenia swych podsądnych, gdy p o j a w i ą się przed jego obliczem. Jedna z trzech wersji T y ­ betańskiej K s i ę g i U m a r ł y c h Bar-do-thos-grol m ó w i , iż Y a m a ocenia grzechy w y w o ł u j ą c ich obraz w ł a ś n i e z pręta khram-sin; dwie pozostałe wspominają natomiast o lustrze, które odbija postępki u m a r ł y c h . 18 1 9 Wynalazek pisma — V I I wiek — położył natychmiastowy kres stoso­ waniu karbownicy w ż y c i u ekonomicznym Tybetu, gdzie khram-sin prze­ staje b y ć stosowany już w p o ł o w i e V I I I wieku. T r w a natomiast p a m i ę ć o nim jako akcesorium symbolicznym i tradycja umieszczania go na w i ­ zerunkach bogini Lha-mo, choć jak w i d z i e l i ś m y rozumienie jego pierwot­ nego znaczenia całkowicie już się zatarło. P o w y ż s z y w y w ó d s t a n o w i ł b y co n a j w y ż e j ' p r z y c z y n e k do kewstii funk­ cjonowania m e c h a n i z m ó w przekazu, zmiany, dokonującej się w kulturze przez niezrozumienie, zapomnienie, ciąg „ t w ó r c z y c h omyłek", z jakich składa się historia kultury, gdyby nie pewne skojarzenie, które przenosi problem rekwizytu symbolicznego na szerszą scenę. Oto w polskiej lite­ raturze etnograficznej opisany został przedmiot ściśle odpowiadający ty­ betańskiej karbownicy. S ą to tzw. „ w r ę b y " — k i l k u d z i e s i ę c i o c e n t y m e t r o we drewienko nacięte w 9 z ę b ó w z zaznaczoną r ę k o j e ś c i ą . Przedmiot ten p o s y ł a n y b y ł na wsi lubelskiej s c h y ł k u X I X wieku jako znak śmierci któregoś z m i e s z k a ń c ó w . Przenoszono go od chaty do chaty kładąc na kominie ze s ł o w a m i „namta wręby". Można dodać, że tradycja wiejska notuje w y s t ę p o w a n i e w tej roli także takich przedmiotów, jak wianek świętojański, p ę c z e k lebiody, wreszcie krzyżyk czy ś w i ę t y obrazek. Nie­ kiedy określany b y ł kierunek ruchu przedmiotu — jego przekazywanie powinno się o d b y w a ć w kierunku pod słońce, podczas gdy wszystkie i n ­ ne zawiadomienia, które obiegały w i e ś (np. kula sołtysa) obnoszono zgod­ nie z ruchem słońca. Pośród p o w y ż s z y c h p r z e d m i o t ó w „ w r ę b y " w y d a j ą 20 1 8 Lha-mo, A. R ó n a - T a s , Tally-Stick and Divination-Dice " A c t a O r i e n t a l i a " , t. 6: 1956, s. 163-166. in the i ' G . T u с с i , Tibetan Painted Scrolls, v o l . I I , R o m a 1949. M . R . W i t a n o w s k i , Kula — poszukiwania, „Wisła", 2 0 Inconography t. 10: 1896, of s. 598. �298 J E R Z Y S. WASILEWSKI się m i e ć zdecydowanie archaiczny charakter. Przemawia za tym j u ż sama nazwa, co do swej genezy prasłowiańska (w odróżnieniu od późnego, ger­ m a ń s k i e g o pochodzenia s ł o w a „ k a r b y " ) . S. Ciszewski w swej rozpra­ wie o sposobach zaznaczania przez nacinanie zestawia w r ę b y z „karbo­ wanymi listami plemion prymitywnych", w k t ó r y c h zapisywane b y ł y konkretne informacje liczbowe; nie zadaje jednak pytania o znaczenie tych nacięć . Sądzę, iż na pytanie to trudno b y ł o b y o d p o w i e d z i e ć ( z w a ż y w s z y sporadyczność przekazu o „wrębach"), gdyby nie odległa analogia do t y b e t a ń s k i e g o „rejestru g r z e c h ó w " w rękach b ó s t w a śmierci. Nie w y j a ś n i a nam ona wprawdzie, jak przedmiot ó w f u n k c j o n o w a ł pierwotnie (a w i ę c czy np. u ż y w a n y b y ł przy pogrzebie; stosowanie go tylko w roli zawia­ domienia wydaje się m i e ć bardzo „ p r z e ż y t k o w y " charakter), pozwala jed­ nak w przybliżeniu zrozumieć jego s e m a n t y k ę . Mimo całej o d m i e n n o ś c i obu s y s t e m ó w wierzeniowych — polskiego i t y b e t a ń s k i e g o — w obu po­ jawia się (i to przecież chyba nie na drodze zapożyczeń) identyczny rek­ wizyt symboliczny. Jeszcze raz utwierdza to nas w przekonaniu o uniwer­ salności n i e k t ó r y c h głęboko ukrytych treści archaicznych ś w i a t o p o g l ą d ó w , a zarazem o perspektywie b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h w zakresie kultury du­ chowej, n i e w ą t p l i w i e bardzo ryzykownych, lecz zarazem m o g ą c y c h przy­ nosić nowe problemy i nowe ich tłumaczenia. 21 2 2 Jerzy Sławomir Wasilewski GIVING Some — FINDING — LOOSING — categories of the s y m b o l i c w i t h the BLUNDERING language opposition L i f e versus connected Death S u m m a r y This article presents s e v e r a l concepts used i n the d i t i o n a l M o n g o l i a n c u l t u r e for the t a s k of m o d e l l i n g to organize ritual contacts (Mong. nardzow — narburuu) have Life In the structural-semiotic a n d space led to the conclusion i n beliefs a n d approach, rites represented tra­ have that by t w o by the death a n d n e g a t i o n s of of "this" a n d "other" w o r l d / c o r r e s p o n d i n g vs D e a t h a r e m o d e l l e d of i n the s y m b o l i c of c i r c u l a r m o ­ a r e v e r s e of life is m a r k e d i n r i t u a l s b y s e v e r a l i n v e r s i o n s normal behaviour. Images language w i t h it. T h e b a s i c categories of t i m e a l r e a d y been a n a l y s e d b y the a u t h o r . T h e studies vement symbolic a n i m a g e of "other w o r l d " a n d sets of to opposition binary author of as the this concepts. article, these categories c o m p r i s e a u n i v e r s a l c o m p l e x of b i n a r y oppositions — a catalogue of elements w h i c h create a n a r c h a i c image of the w o r l d , dichotomized into "this" w o r l d a n d a l l w h i c h is b e y o n d — i.e. the l a n d of death. T h i s i n c l u d e s b i n a r y c o n - 2 1 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I : Kultura duchowa, W a r s z a w a 1968, s. 902. 2 2 S . C i s z e w s k i , Prace etnologiczne, t. I I I , W a r s z a w a 1930, s. 146. cz. I I * �299 PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC cepts of space numbers classifications (even-odd). There (up-down, are also right-left, less f r o n t - b a c k ) , time, abstract notions movement, reflecting biological aspects of life: p r o c r e a t i o n us i n f e c u n d i t y , s e x a n d p h y s i o l o g i c a l f u n c t i o n s xuality, prohibition organism Notions as of eating, sex and speech, physiological laughter are c o n c e r n i n g p s y c h i c a l functions The concepts metonimies mentioned of d e a t h (funeral r i t e s ) but i n the a r e , of in almost opposite fasting, d e s t r u c t i o n , m a t t e r vs course, u s e d not magic acts vs Death often metaphors w i t h death which are a u n i v e r s a l c h a r a c t e r for man i n general, elements m a y be f o u n d a m o n g s y m b o l i c languages presents therefore — i n a d d i t i o n to the analogic use or itself addressed to those b e y o n d the r e a l m of h u m a n life. S i n c e the b a s i c opposition L i f e vs is of of silence. etc. S e v e r a l oppo­ i n contacts or religious ase- "anti-matter". which are only vs functions weaping, memory-forgetfullness "second" set, every to such a r e also i n c l u d e d i n b a s i c L i f e opposition: c o n s c i o u s n e s s - u n c o n s c i o u s n e s s , sition r e l a t e to the i d e a s : c r e a t i o n vs purity; further, of Death the same of v a r i o u s c u l t u r e s . T h e a u t h o r the M o n g o l i a n field m a t e r i a l — also Polish data, w h e n e v e r the s i m i l i a r i t i e s he detected a r e of a deep s t r u c t u r a l c h a r a c t e r . F a s t i n g — a p r o c e d u r e connected maism) a n d with funeral rites — The prohibition of meat w i t h religious is t h e consumption f i r s t of ceremonies analysed during funeral (Shamanism, L a - metonimies repasts and of in a death. defined period after the death of a f a m i l y m e m b e r w i t h the c l o s e l y connected prohibition of the bloodshed") k i l l i n g of a n i m a l s d u r i n g t h a t p e r i o d has b e n m o t i v a t e d ("prohibition of s p i l l i n g b y i n f o r m a n t s — i n a c c o r d a n c e w i t h the r e i n c a r n a t i o n —• w i t h the a p p r e h e n s i o n that the B u d d h i s t doctrine s o u l of the d e c e a s e d may of have entered t h e k i l l e d a n i m a l . A deeper s t r u c t u r e could be f o u n d b e n e a t h this s u p e r ­ f i c i a l e x p l a n a t i o n : the c o n s u m p t i o n of m e a t a n d the d e m o n s t r a t i o n of blood d u r i n g the k i l l i n g of a n a n i m a l w o u l d be a d e m o n s t r a t i o n of a "sign of life" (as for blood means life) — what death. T h e deeper generally just should not occur in the prevailing aura logic of e a c h r i t u a l l i e s i n the fact t h a t b y m e a n s of a of whole r a n g e of s y m b o l i c signs a n d i n m a n y codes the o c c u r e n c e of a n a t u r a l state (death in this case) is a c c e n t u a t e d . H e n c e , the r i t u a l i n v e r s i o n of o r d e r i n operation e v e r y day life (the c l o s i n g of y o u r t s h e l t e r i n g the deceased in i n s i d e i n the d i r e c t i o n "against the S u n " etc.), h e n c e t h e s u s p e n s i o n of l i f e g i v i n g f u n c t i o n (the p r o h i b i t i o n of p r o c r e a t i o n a n d of c e r t a i n w o r k s also i n Polish peasants culture in the days connected w i t h t h e p r e s e n c e of t h e souls of the dead). The author analyses extensively the Mongolian customary prohibition of lending a n d g e n e r a l l y of r e m o v i n g a n y objects f r o m t h e y o u r t w h e r e a death a f a m i l a r y m e m b e r o c c u r e d . T h e s a m e p r o h i b i t i o n applies after the f u l f i l l m e n t some L a m a i s t i c r i t u a l s , s u c h a s the c a l l i n g for p r o s p e r i t y dallaga sacrifice of sheep. gal tachich as w e l l as after s h a m a n i s t i c s e a n c e a n d a f t e r Motivations of prohibitions after the c a s t r a t i o n of s h e e p : "it opens the way awach, for explained each time by are of fire the c a s t r a t i o n informants "the w o u n d w i l l not close" a n d , a t the f u r t h e r ' expenses") the of same (e.g., time typical rationalizing interpretat­ ions depicting only the s u p e r f i c i a l m a g i c a l goal a n d sense of t h e p r o h i b i t i o n . T h i s seems to be a p a r a d o x — m a g i c s e r v e s h e r e as a r a t i o n a l i z a t i o n ; m a g i c a l t h i n k i n g w i t h its a s s o t i a t i o n - p r i n c i p l e e a s i l y constitutes the "opening of wounds" and the "opening" of a way a symbolic link for expenses. v e r y close to the i n f o r m a n t b e c a u s e of its i l l u s i v e u s e f u l l n e s s a n d Yet, the suggested deeper significance of the p r o h i b i t i o n lies between Magic is purposefullness. beneath the level of m a g i c a l e x p l a n a t i o n . A c c o r d i n g to the a u t h o r the p r o h i b i t i o n of l e n d i n g , g i v i n g etc. (Mong. ceertej) i s a n e x a c t e q u i v a l e n t of taboo, w h i c h m a y b e defined as t h e "bringing of the s t r e a m of life to a s t a n d s t i l l " ( G . v a n d e r L e e u w ) . This inter­ r u p t i o n is n e c e s s a r y i n conditions i n v o l v i n g contact w i t h d e a t h (funeral) a n d w i t h �300 J E R Z Y S. each of its m e t o n i m i e s WASILEWSKI (castration) as w e l l a s w i t h s p i r i t s of t h e d e a d ( s h a m a n i s t i c seance) or g e n e r a l l y w i t h the other w o r l d ( L a m a i s t i c s a c r i f i c e ) . T h e i d e a of gift is l i n k e d w i t h the idea of life, gift is "a q u a n t u m of life" a n d h e n c e i t s s y m b o l i c r o l e i n b i r t h a n d m a n y other r i t u a l s . T h e opposition a w a r e n e s s vs unconsciousness or, to be p r e c i s e , its second p a r t is, as c o m m o n l y k n o w n , g e n e r a l l y used for contacts w i t h the other w o r l d , to m e n t ­ i o n only other the extatic shamanistic practices. T h e author, however, realizations, concretized i n the oppositions: openly — s e c r e t l y . W i t h i n this context the idea of s o m e t h i n g f o u n d r e q u i r e s attention. T h e s e t w o notions, determined by the unconsciousness: they intentionally is i n t e r e s t e d — by lost a n d though opposite, b e l o n g are both independent from series the will. as s o m e t h i n g d e s p a t c h e d to other of f r o m the Hence, the a found t h i n g — as r e c e p t i o n similiar mythological role of some a n object economic activities, g a t h e r i n g of d r y d u n g i n M o n g o l i a or the g a t h e r i n g of m u s h r o o m s k l o r e , often und" — associated w i t h a t r i p to in Mongolian wedding songs, h e l l . H e n c e , the w o r d an euphemism or something to o n e A lost object m a y be t r e a t e d , therefore, i n beliefs world, and in chance the beyond. such as the in Polish fol­ oZdz-"something signifying a future fo­ child, w h o s o soul w i l l enter t h e y o u n g b r i d e f r o m the w o r l d b e y o n d . I t a p p e a r s i n same m e a n i n g "io h a v e p r o g e n y " also i n m a g i c a l a c t s of of a s h e e p - b o n e ś a n t , s y m b o l i s i n g the progeny, a game-type t h r o u g h the the (throwing r o o f r i n g of a yourt. I t is, therefore, quite l o g i c a l to t e r m the b u r i a l of a s m a l l c h i l d as a "loss" (Mong. chuuched gecichle). I t s s o u l s h o u l d r e a c h the other w o r l d as soon a s possible and r e t u r n to e a r t h as t h e n e x t c h i l d i n the s a m e f a m i l y . F o r s u c h a b u r i a l a r i d e r s t r a p s t h e body of the dead c h i l d , s e w n into a l e a t h e r bag, i n t e n t i o n a l l y c a r e l e s s l y to the saddle, t h e n r i d e s at a gallop to u n i n h a b i t e d a r e a s , cewer gadzar, obviously r e p r e s e n t i n g the " w o r l d beyond", dodges a n d s t r a y s u n t i l t h e b a g b e c o m e s u n s t r a p ­ p e d a n d is lost, w i t h o u t the r i d e r ' s k n o w l e d g e . T h e motif of s t r a y i n g , b l u n d e r i n g , w h i c h a p p e a r s h e r e , e x p r e s s e s suspending one's consciousness, a n d at t h e s a m e time creates a turbulent time-space indispensable for a contact w i t h the the i d e a of other world a n i m p r e s s i o n of the l a n d of d e a t h a s a p l a c e structure. A s the comparative analysis has shown, of this a i m l e s s r i d i n g is the m a n n e r of t r a v e l l i n g i n t h e other w o r l d , k n o w n f r o m tales of heroes d e s c e n d i n g h e l l a n d the souls of t h e d e a d b l u n d e r i n g i n the u n d e r g r o u n d . Notions, mistake), such as madness, aimless wandering, madmen or errors stragglers (even (in in Polish the meaning one word, of a simple homologue b l u n d e r i n g , cf. G e r m , i r r e n , I r r t u m ) a r e a s s o c i a t e d w i t h the b e l o n g i n g to the of other world. F i n a l l y , the author analyses the s y m b o l i c of c o m b on the the t w o w o r l d s . D e n t i c u l a t e d objects a p p e a r i n m a n y f o l k l o r e boundary systems between in various r e l a t i o n s r e f e r r i n g to the heroes r o a d to h e l l . S t o r i e s told b y M o n g o l i a n shepherds r e f e r r i n g to B a l d a n - l c h a m , a L a m a i s t i c deity, w h o m o v e d a g a i n s t demons, include t h e motif of a d e n t i c u l a t e d object for t a n n i n g hides, t h r o w n b y a w i t c h a t a p e r sued hero. T h i s motif, p r o b a b l y t a k e n f r o m the epos of G e s e r h a s for t h e infor­ m a n t s a n a p p a r e n t s u b s t a n t i a t i o n i n i c o n o g r a p h y — L a m a i s t i c i c o n s p r e s e n t this diety with a s i m i l i a r object, namely with a tally-stick. This latter has, anyway (as T u c c i a n d R ó n a - T a s h a v e proved) a quite different m e a n i n g of a "register of s i n s " of a m a n p a s i n g to the o t h e r w o r l d . T h e a u t h o r is i n t e r e s t e d not o n l y i n the c h a n i s m s of transforming this image and ascribing other meanings to me­ it. I t is s u r p r i s i n g , t h a t a n i d e n t i c a l object, — a n o t c h e d p i e c e of w o o d — a p p e a r s d u r i n g traditional funeral rites in Polish peasant c u l t u r e — as a s i g n n o t i f y i n g meone's d e a t h ; this fact seems to s u p p o r t the a u t h o r s d e e p l y on held conviction c e r t a i n e l e m e n t s of t h e a r c h a i c i m a g e of t h e w o r l d a r e u n i v e r s a l . so­ that �301 PODAROWAC-ZNALEŻĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIĆ Ежи С л а з о м и р Василевски ПОДАРИТЬ - НАЙТИ - ПОТЕРЯТЬ - ЗАБЛУДИТЬСЯ Н е к о т о р ы е категории символического языка, связанные с п р о т и в о п о л о ж н о с т ь ю жизнь — смерть Резюме Цель статьи — представить несколько понятий, к о т о р ы е на с и м в о л и ч е с к о м языке тра­ ди ц и о н н о й м о н г о л ь с к о й культуры п р и м е н я ю т с я для м о д е л и р о в а н и я о б р а з а „ т о г о м и р а " и для организации ритуального о б щ е н и я с н и м . Основные категории, касающиеся в р е м е н и и пространства, анализировались а в т о р о м у ж е раньше. Изучение с и м в о л и к и вращатель­ ного движения (монг. нардзов — нарбуруу) п р и в о д и т к з а к л ю ч е н и ю , что с м е р т ь как п р о т и ­ воположность ж и з н и обоз начается в ритуалах р я д о м инверсий и о т р и ц а н и й видов н о р м а л ь ­ ного поведения. О б р а з ы „ э т о г о " и „ т о г о " м и р а ( с о о т в е т с т в у ю щ и е п р о т и в о п о л о ж н о с т и жизнь — смерть) м о д е л и р у ю т с я в верованиях и о б р я д а х п о с р е д с т в о м членов д и х о т о м и ч е с ­ ки сопоставленных пар понятий; в структурно-семиотической трактовке, д а в а е м о й з д е с ь автором, э т и категории о б р а з у ю т у н и в е р с а л ь н ы й н а б о р бинарных п р о т и в о п о л о ж н о с т е й — каталог кирпичиков, и з к о т о р ы х с т р о и т с я архаическая картина м и р а , д и х о т о м и з о в а н н а я на „ э т о т с в е т " и все, что н а х о д и т с я вне его, т. е. царство с м е р т и . Здесь принадлежат э л е м е н ­ тарные смысловые пары классификации пространства (верх-низ, право-лево, перед-зад), времени, движения, числа (чет-нечет). Есть также и м е н е е отвлеченные понятия, в ы р а ж а ю щ и е биологические аспекты ж и з н и и с м е р т и : о п л о д о т в о р е н и е — б е с п л о д и е , секс и ф и з и о л о г и ­ ческие отправления — асексуальность, з а п р е т секса и физиологическая „чистота", ф у н к ц и и организма, как напр. е д а , речь, см ех, противопоставленные посту, плачу, м о л ч а н и ю . Н а б а з и с н у ю п р о т и в о п о л о ж н о с т ь жизнь-смерть наслаиваются также понятия, психологических функций (действительность — с о н , касающиеся неведение — с о з н а н и е , память — з а б ­ вение и др.). Ц е л ы й ряд п р о т и в о п о л о ж н о с т е й связан с категориями с о з и д а н и е — разру­ шение, бытие — небытие. К о н е ч н о , названные во в т о р о м ряду (смерти) понятия, являющиесячасто ее м е т а ф о р а м и и л и м е т о н и м и я м и , н а х о д я т с в о и конкретизации в о б р я д а х и в е р о ­ ваниях; о н и у п о т р е б л я ю т с я не только д л я о б щ е н и я с с а м о й с м е р т ь ю (в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е ) , н о и в почти к а ж д о м магическом или р е л и г и о з н о м действии, адресаты к о т о р о г о находятся ведь вне сферы человеческой ж и з н и . Так как исходная опозиция ж и з н ь — смерть и м е е т у н и ­ версальный характер, т о и з э т о г о следует аналогическое использование тех ж е э л е м е н т о в в символических языках разных культур. П о э т о м у параллельно с м о н г о л ь с к и м м а т е р и а л о м автор представляет и польский м а т е р и а л — т а м , г д е с х о д с т в о и м е е т глубокий структурный характер. П е р в о й и з а н а л и з у е м ы х м е т о н и м и й с м е р т и является пост, известный как в связи с ре­ л и г и о з н ы м и ц е р е м о н и я м и ( ш а м а н и з м , л а м а и з м ) , так и в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е . Запрет п о ­ треблять м я с о в п о м и н к и и в течение о п р е д е л е н н о г о времени п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , а в м е ­ сте с т е м и с о п р о в о ж д а ю щ и й е г о запрет убивать животных в э т о время (запрет совершать кровопролития) м о т и в и р у ю т с я и н ф о р м а т о р а м и — согласно с б у д д и й с к о й д о к т р и н о й о п е р е ­ в о п л о щ е н и и — о п а с е н и е м , что д у ш а у с о п ш е г о м о г л а у ж е перевоплотится в у б и в а е м о е ж и ­ вотное. П о д у р о в н е м э т о г о п о в е р х н о с т н о г о объяснения кроется б о л е е глубокая структура: п о т р е б л е н и е мяса, а п р е ж д е всего д е м о н с т р и р о в а н и е крови при у б о е ж и в о т н о г о означали бы „знак ж и з н и " , ч т о н е м о ж е т и м е т ь м е с т а п р и наличии состояния с м е р т и . Всякий ритуал как культурная реакция н а естественно в о з н и к ш е е состояние (в э т о м случае смерть) с о с т о и т в т о м , что р а з л и ч н ы м о б р а з о м в нескольких к о д а х выражается и подчеркивается знаками символического языка возникновение э т о г о естественного факта. О т с ю д а о б р я д о в ы е и н ­ версии о б я з ы в а ю щ е г о п о в с е д н е в н о порядка (закрывание ю р т ы с у м е р ш и м „ н а о б о р о т " , против Солнца и д р . ) , о т с ю д а и о т м е н а ж и в о т в о р н ы х действий ( о п л о д о т в о р е н и е , запрет выполнять некоторые р а б о т ы в д н и с з а у п о к о й н о й символикой в П о л ь ш е ) . �302 J E R Z Y S. WASILEWSKI Несколько ш и р е анализируется а в т о р о м запрет одалживать и в о о б щ е выносить какиел и б о п р е д м е т ы и з ю р т ы п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , о б я з ы в а ю щ и й п о с л е выполнения л а м а й с к о г о о б р я д а зазывания благополучия даллага авах, после ж е р т в о п р и н о ш е н и я о г н ю гал тахих, в ш а м а н с к о м сеансе п о с л е кастрации баранов и д р . Всякий раз мотивировка запрета и н ф о р м а т о р а м и (напр. п о с л е кастрации баранов: „не заживет р а н а " и з а о д н о ж е — „откры­ вается путь д а л ь н е й ш и м р а с х о д а м " ) есть типичное р а ц и о н а л и з и р у ю щ и е толкование, ука­ з ы в а ю щ е е на магическую цель и с м ы с л запрета. Н а л и ц о з д е с ь парадокс: м а г и я с л у ж и т ра­ ц и о н а л и з и р у ю щ е м у о б ъ я с н е н и ю ; магическое мышление, к о т о р о м у п р и с у щ а ассоциатив­ ность, легко установит символическую связь м е ж д у „ о т к р ы т и е м р а н ы " и „ о т к р ы т и е м " п у т и д л я р а с х о д о в . А м е ж д у т е м б о л е е глубокий с м ы с л запрета н а х о д и т с я н и ж е уровня магического толкования, с т о л ь б л и з к о г о и н ф о р м а т о р у в виду е г о ( и л л ю з о р н о й ) п р и г о д н о с т и и ц е л е с о о б р а з н о с т и . П о м н е н и ю автора, запрет одалживать, давать и т. д . (цеертей) явля­ ется т о ч н ы м эквивалентом т а б у и т а к и м о б р а з о м д е л о з д е с ь в „остановке течения ж и з н и " (Г. ван д е р Лееув). Э т а остановка н е о б х о д и м а в условиях контакта с о с м е р т ь ю (погребение), с к а ж д о й м е т о н и м и е й ее (кастрация) и с д у ш а м и у с о п ш и х (шаманский сеанс), а также с сакраль­ н ы м м и р о м в о о б щ е (ламайские жертвоприношения). И б о и д е я д а р а с о с в о е й с т о р о н ы с о ­ четается с и д е е й ж и з н и , о н — „ з а р я д ж и з н и " , о т с ю д а - т о и е г о символическая р о л ь в о б р я д а х , связанных с р о ж д е н и е м . Относительно п р о т и в о п о л о ж н о с т и сознание-неведение с л е д у е т о т м е т и т ь , ч т о ее в т о р о й член везде, как известно, используется д л я о б щ е н и я с о сверхчувственным м и р о м , взять х о т я б ы экстатические шаманские практики. А в т о р , о д н а к о , интересуется з д е с ь е е д р у г и м и в и д а м и выполнения, объяснениями конкретизованными в понятиях: н а м е р е н н о — случайно и л и явно — скрыто. В э т о м контексте заслуживает внимания и д е я п о т е р и и находки. О б а э т и понятия, х о т я о н и и п р о т и в о п о л о ж н ы , находятся совокупно в с е р и и , о п р е д е л я е м о й не­ в е д е н и е м : о б а о н и независимы о т участия в о л и . С т а л о быть, потеря м о ж е т считаться в ве­ рованиях отправлением чего-то в п о т у с т о р о н н и й м и р , находка ж е считается получением посылки оттуда. О т с ю д а п о д о б н а я мифологическая р о л ь таких, с о с т о я щ и х в поиске, хозяй­ ственных р а б о т , как заготовка с у х о г о навоза аргал в М о н г о л и и и с б о р г р и б о в в польской н а р о д н о й культуре, нередко сравниваемый с х о ж д е н и е м на т о т свет. О т с ю д а в монгольских свадебных песнях с л о в о олз (найденное) представляет с о б о й э в ф е м и з м , о з н а ч а ю щ и й буду­ щ е г о ребенка, душенка к о т о р о г о воплотится в н о в о б р а ч н у ю . В э т о м ж е значении о н о появля­ ется в магических п р и е м а х и г р о в о г о характера, цель к о т о р ы х разжиться п о т о м с т в о м (вы­ брасывание бараньей косточки шагай в верхний п р о е м ю р т ы ) . Итак, логично н а з ы в а ю т потерей (хуухед гечихле) п о х о р о н ы маленького ребенка, д у ш а к о т о р о г о д о л ж н а с к о р е й ш и м о б р а з о м залететь на т о т свет, чтобы вновь вернуться н а з е м л ю как с л е д у ю щ и й р е б е н о к в т о й ж е семье. Э т о т о б р я д выполнялся с л е д у ю щ и м о б р а з о м : конный всадник приторачивал з а ш и т о е в кожу т е л о ребенка к с е д л у нарочно н е аккуратно, п о с л е чего направлялся вскачь к местности, л и ш е н н о й с л е д о в человека (цэвэр газар), что п о всей вероятности является представлением т о г о света; т а м о н петлял и б л у ж д а л так д о л г о , пока м е ш о к н е отвязался сам, без ведома ездока. П о я в л я ю щ и й с я з д е с ь м о т и в б л у ж д а н и я выражает и д е ю приостановления сознания, что н е о б х о д и м о д л я вступления в о б щ е н и е с п о т у с т о р о н н и м м и р о м , а в м е с т е с т е м о н пре­ д а е т представление о царстве с м е р т и как м е с т е с н а р у ш е н н о й пространственно-временной структурой. Как показывает сравнительный анализ, б л у ж д а н и е — э т о с п о с о б путешество- вания п о т о м у свету, какой знали, н и с х о д я в п о д з е м е л ь е , г е р о и и д у ш и у с о п ш и х в различ­ ных религиозных системах. Такие понятия, как блуждание, з а б л у ж д е н и е ( д а ж е в значении обыкновенной ошибки), а д а л е е — помешательство, приблудившийся и п о м е ш а н н ы й связа­ н ы с п р и н а д л е ж н о с т ь ю к д р у г о м у свету. К концу статьи автор анализирует р о л ь г р е б н я как символической границы м е ж д у дву­ м я светами. Н е к и й зубчатый п р е д м е т появляется в разных фольклорных рассказах о х о ж ­ д е н и и героев в а д . Рассказы монгольских с к о т о в о д о в о л а м а й с к о м б о ж е с т в е Б а л д а н - Л х а м , в ы с т у п а ю щ е м против д е м о н о в , с о д е р ж а т м о т и в з у б ч а т о г о о р у д и я д л я выделки кожы, к о т о - �PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC рое бросает з а г е р о е м гонящаяся з а н и м ведьма. Э т о т м о т и в эпоса Гесершда 303 — взятый п о - в и д и м о м у и з — и м е е т свое кажущееся о б о с н о в а н и е в иконографии: ламайские иконы представляют э т о б о ж е с т в о с д л и н н ы м п р у т о м с з ар уб к ами , и м е ю щ и м , в п р о ч е м , как о т м е ­ чали у ж е Туччи и Р о н а - Т а ш , с о в е р ш е н н о д р у г о е значение „списка г р е х о в " человека, напра­ вляющегося на т о т свет. А в т о р а интересует н е только м е х а н и з м п р е о б р а з о в а н и я э т о г о и з о ­ бражения и приписывания е м у иных значений. Н е о ж и д а н н ы м также является факт наличия идентичного п р е д м е т а (куска дерева с з а р у б к а м и ) в рамках т р а д и ц и о н н о г о п о г р е б а л ь н о г о обряда в польских деревнях — как знака, с о о б щ а ю щ е г о о чьей-то с м е р т и — что п о з в о л я е т утвердиться в у б е ж д е н и и в универсальности некоторых глубоко скрытых архаических э л е ­ ментов м и р о о щ у щ е н и я . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dc13bdcc3eee3a794f36faa18ffca4b.pdf 101e0072974cc6ef9e706010d895713c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:737 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:679 Title A name given to the resource Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.251-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU* Niewiele będzie chyba przesady w stwierdzeniu, iż epoka feudalna — jako rzeczywistość społeczno-ekonomiczna i kulturowa — stanowi zawikłany splot faktów, tendencji i przebiegów historycznych, z których wie­ le stoi ze sobą w najjaskrawszej sprzeczności. To subiektywne mniemanie 0 średniowieczu jako epoce dwoistości i paradoksów utwierdza lektura prac — dotyczących różnych okresów w dziejach feudalizmu — prac p i ­ sanych przez ich autorów z bardzo osobistego czasem punktu widzenia . Można pokusić się chyba o uogólnienie, iż w średniowieczu z siłą nie spo­ tykaną w żadnej innej epoce działała „zasada dualizmu", obejmująca wszystkie dziedziny życia społecznego, poczynając od polityki, a kończąc na twórczości artystycznej, by swe ostateczne usankcjonowanie znaleźć w ówczesnej filozofii. Nie usiłując nawet podawać we wstępie przykładów w wyczer­ pującej liczbie, wymienię tylko ogólne, najbardziej uderzające sprzeczno­ ści feudalizmu; istnieją obok siebie — anarchia i ideał władzy królew­ skiej, instytucjonalizacja i znaczenie autorytetu osobowego, centralizacja 1 siły odśrodkowe, wiara i pobożność oraz okrucieństwo i zamęt epoki. Poszukiwanie źródeł owych kontradyktorycznych sił i tendencji do­ prowadza nas do początków ustroju feudalnego, do jego zarodków, tkwią­ cych w poprzednich formacjach. W rezultacie wydaje się uprawnione postawienie tezy, iż wiele ze sprzeczności dojrzałego feudalizmu wywieść można od momentu zetknię­ cia się odmiennych tendencji i postaw reprezentowanych na ogół przez 1 * Redakcja Naukowa, chcąc zapoznać Czytelników z pracami najmłodszego po­ kolenia etnografów, będzie się starała publikować najlepsze spośród nich. W obec­ nym zeszycie zamieszczamy artykuł J . S. Wasilewskiego, studenta I I I r. etnografii, jako jego całkowicie samodzielną pracę oraz krótkie studium Т. M. Ciołka, stano­ w i ą c e fragment jego pracy magisterskiej. J . H u i z i n g a, Jesień średniowiecza, Warszawa 1967. 1 �252 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI dwie różne grupy ludzkie należące do zgoła różnych zespołów etnicznych, a nierzadko też znajdujących się na niejednakowych etapach społecznego rozwoju, takich jak barbarzyństwo i cywilizacja. W pracy niniejszej chciałbym zwrócić uwagę na dualistyczne aspekty genezy feudalizmu, posiłkując się materiałem z kilku — jak mi się zdaje — kluczowych w historii tego ustroju formacji. Choć podobieństwa będą wyraźne (zajmę się tylko zagadnieniem wchodzących w ustrój feudalny cywilizacji) — to jednak nie stworzą one w sumie modelu genezy feuda­ lizmu. Albowiem „feudalizmy na świecie znamy ... różne, powstałe w róż­ nych, niezależnych od siebie społeczeństwach i epokach" i tylko osta­ teczne rezultaty — a nie mechanizmy ich tworzenia — są na tyle jedna­ kie, by objąć je wspólnym mianem. Zdawać by się mogło także, iż wszelkim próbom tworzenia uniwer­ salnego modelu powstawania feudalizmu stoi na przeszkodzie fakt, że zgoła różne ustroje były w różnych wypadkach jego poprzednikami. A l ­ bowiem feudalizm może następować bądź to bezpośrednio po ustroju ro­ dowym (jaki panował w świecie barbarzyńskim — by wymienić choćby plemiona Germanów, Słowian czy koczowników Azji środkowej) lub też po ustroju niewolniczym, którego zasadniczymi ogniskami były wielkie cywilizacje (jak np. Imperium Rzymskie). Lecz chciałbym na tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż feudalizacja społeczeństw rzadko tylko przebiegała w ich zupełnej izolacji. Często po­ wtarzało się zjawisko, iż po pewnym okresie, w którym zapowiedzi feu­ dalizmu wypracowane zostają „wewnętrznymi siłami" społeczeństwa, na­ stępuje zetknięcie tej grupy z sąsiednią, kulturowo odmienną, która jed­ nak również przechodzi właśnie wówczas proces wewnętrznej, wstępnej feudalizacji. W przekonaniu moim dopiero owo połączenie dawało możli­ wość rozwinięcia ustroju feudalnego w jego pełnej postaci. Precyzując to ściślej — szczególnie korzystne, umożliwiające powstanie „klasycz­ nego" feudalizmu, było takie połączenie, w którym jedną stroną było cy­ wilizowane państwo, potężne przynajmniej rozmiarami — jeżeli już nie realną siłą — drugą zaś plemiona barbarzyńców. 2 Tego właśnie rodzaju zetknięcie widoczne jest w europejskim wcze­ snym średniowieczu — wielkie wędrówki ludów wprowadzają barbarzyń­ ców w obręb wyraźnego oddziaływania cywilizacji rzymskiej (choć w jej dogorywającym kształcie) — bo w granice samego zachodniego cesarstwa. Podobne procesy istniały także i poza Europą (zwrócę na nie oczywiś­ cie uwagę w części szczegółowej niniejszej pracy), co czyni przynajmniej prawdopodobną hipotezę, iż feudalizm w pełnej, klasycznej postaci jest wynikiem połączenia się dwóch zespołów zawierających uprzednio za2 W. K u l a , Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 8-9. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 253 FEUDALIZMU ledwie jego zarodki — zespołów, które najogólniej można nazwać bar­ barzyństwem i cywilizacją. Rozpatrywanie materiału szczegółowego wydaje się niemożliwe bez przeprowadzenia kilku zabiegów wstępnych, przede wszystkim zaś bez podania definicji feudalizmu. Niestety, „istota i cechy wyróżniające fe­ udalizm, a stąd także ściślejsza definicja tego pojęcia, są przedmiotami sporu między różnymi kierunkami w nauce. Konsekwencją tego jest bar­ dzo niejednolite posługiwanie się w historiografii światowej terminem „feudalizm" i pochodnymi od niego . Zrozumiałe jest, iż kwestie defini­ cyjne mogą przekreślić sens wszelkiego postępowania porównawczego, jeśli przyjęta definicja okaże się zbyt wąska. Na szczęście opinię Monte­ skiusza, iż feudalizm był „wydarzeniem, które miało miejsce raz na świe­ cie i które chyba nigdy się nie powtórzy" , nauka uznaje dziś za nie­ aktualną; więcej racji miał piszący w tej materii — zgodnie z intuicją raczej niż wiedzą historyczną — Voltaire, który stwierdził: „feudalizm nie jest wydarzeniem; jest to bardzo stara forma, która mimo różnic w swoim działaniu istnieje na trzech czwartych naszej półkuli" . Słu­ szność tych słów potwierdza marksistowska definicja formacji feudalnej, widząca jej istotę w „specyficznych stosunkach produkcji, których pra­ wnym wyrazem jest własność podzielona i poddaństwo chłopów, a któ­ rych konsekwencją społeczną jest podział na dwie antagonistyczne kla­ sy: panów feudalnych i poddanych chłopów" . 3 4 5 6 Definicja tego stopnia ogólności musi oczywiście zostać dostosowana do potrzeb niniejszej pracy — przede wszystkim przez uszczegółowienie. Dla tego celu wydaje się nieodzowne stworzenie w oparciu o nią bardziej szczegółowego obrazu feudalizmu, który zawierałby aspekty znamienne dla ustroju w jego wykształconej formie — a jednocześnie dające się obserwować już w trakcie jego powstawania. Konstrukcję taką akceptuję na potrzeby badania genezy w następującej postaci: Zasadniczą relacją feudalnego systemu społecznego nie jest bynaj­ mniej relacja: państwo — obywatel, lecz stosunek istniejący między pa­ nem a poddanym. Ze względu na zupełnie odmienne położenie ekono­ miczne obu stron (pan z tytułu prawa własności do ziemi zawłaszcza część produktu, jaki na niej wytworzył kto inny — chłop), a co za t y m idzie odmienną ich sytuację polityczno-prawną — istnieją w ustroju feu3 T . M a n t e u f f e l , hasło feudalizm [w:] Wielka encyklopedia powszechna, Warszawa 1966. C h . M o n t e s q u i e u , Esprit des Lois, X X X , I ; cyt. za: M. B l o c h , Feudal Society, The University of Chicago Press, 1961, s. 441. V o l t a i r e , Fragments sur quelques revolutions dans l'Inde, I I , cyt. za: B l o c h , Feudal Society... M a n t e u f f e l , op. cit. 4 5 6 �254 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI dalnym dwie antagonistyczne klasy: chłopstwa i panów feudalnych. Tego typu dualizm społeczny pociąga za sobą rozdwojenie we wszystkich dzie­ dzinach kultury. Następną ważną relacją feudalizmu jest zależność między panem feu­ dalnym (seniorem) a jego wasalem . Oznacza to uzależnienie skutecz­ ności politycznego działania od osobistego porozumienia niewielkiej licz­ by osób, co z kolei sprawia, że autorytet polityczny jest traktowany jako własność prywatna, należąca do danej osoby, a nie do reprezentowanej przez nią instytucji. Siłą rzeczy system taki staje się najbardziej efekty­ wny na podstawowym, lokalnym szczeblu, gdzie kontakty personalne są najczęstsze i najskuteczniejsze. Sprzyja to łączeniu funkcji w jednym r ę ­ ku i dzierżeniu całości władzy — administracyjnej, sądowniczej i wojsko­ wej — na danym niewielkim terytorium — przez jedną osobę. Ten typ panowania jednostki znajduje wsparcie w prywatnej armii, stojącej u bo­ ku władcy; istnienie owej „świty" pozostaje w zgodzie z rozwiniętą tra­ dycją wojskową. Często zresztą w obyczajach późniejszego już społeczeń­ stwa pozostaje po tradycji tej wyraźny znak — jak choćby ideał rycer­ skości w dojrzałym średniowieczu europejskim, japoński bushido czy chiński kodeks rycerski z czasów Zachodnich Czou. 7 Powszechnie znanym przykładem wyżej opisanego ustroju jest feu­ dalizm Francji stuleci X do X I I I . Nie wdając się na t y m miejscu w ana­ lizę powodów, dla których właśnie z tego obszaru znana jest klasyczna dla Europy forma feudalizmu, zaznaczę tylko, iż na terytorium romań­ skiej Galii istniały najdogodniejsze warunki dla twórczego zespolenia dwóch żywiołów: cywilizacji rzymskiego imperium i kultury przyby­ łych zza limes Romanus germańskich „wędrujących ludów". Ujmując najogólniej procesy zachodzące w schyłkowym okresie Ce­ sarstwa Rzymskiego należy powiedzieć, iż w dziedzinie ekonomiczno-społecznej wzięły zdecydowanie górę tendencje dezintegracyjne. Ścisłe okre­ ślenie daty, od której zaczynałby się wyraźny rozpad, nie jest chyba mo­ żliwe; powstawał on raczej stopniowo, a pierwsze symptomy — choć nie zapowiadające bynajmniej rychłego upadku — ukazały się jeszcze na długo przed pojawieniem się Cesarstwa. Już bowiem od I I w p.n.e. rozwijały się na masową skalę potężne 7 Dalszy w y w ó d sporządzony został w oparciu o rozdział The Idea of Feuda­ lism pióra J . S t r a y e r a i R. C o u l b o r n a , pochodzący z tomu: Feudalism in History, ed. by R. Coulborn, Princeton 1956. Relację senior — wasal uważają w. w. autorzy za zasadniczą w feudalizmie, negując kardynalność relacji pan — poddany. Wiąże się to najściślej z reprezentowanym przez uczestników tej pracy tzw. „wąskim rozumieniem feudalizmu", sprowadzanego wręcz do roli jedynie me­ tody rządzenia. Nauka marksistowska z kolei nie uznaje relacji między seniorem a wasalem za konieczną cechę feudalizmu. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 255 FEUDALIZMU majątki ziemskie, o których w pierwszym wieku naszej ery powie P l i ­ niusz Starszy: ,,latifundia predidere Italiam" (latyfundia zgubiły Italię). Ich istnienie było niewątpliwie brzemienne w następstwa dla losów ca­ łego społeczeństwa rzymskiego. Przede wszystkim wielka własność wpły­ nęła poważnie na upadek klas średnich i pogorszenie sytuacji klasy niż­ szej (tak w miastach, jak i na wsi). Do zredagowania roli miasta przy­ czyniło się m. in. przejęcie większej części działalności gospodarczej przez wielkie i prężne majątki ziemskie (w tym nawet produkcji rzemieślniczej oraz handlu), co spowodowało upadek znaczenia zajęć miejskich. „Ekono­ micznie państwo stawało się czysto rolnicze, a zasadniczym celem rządu było zachowanie liczebności ludności wiejskiej i rozwój rolnictwa" . Jednak nawet te cele nie mogły być za pomocą systemu latyfundialnego realizowane w sposób prawidłowy. Istnienie potężnych latyfundiów musiało pociągnąć za sobą upadek nie wytrzymujących konkurencji śre­ dnich, a zwłaszcza drobnych posiadaczy — także chłopów. Taki stan rzeczy powodował przeciwdziałanie ze strony samych cesarzy, którzy — od Oktawiana Augusta poczynając — prowadzili politykę umacniania średniej własności ziemskiej. Jednakże wzrost latyfundiów — które jako jedyne zdolne były zaspokajać olbrzymie zapotrzebowanie na zboże — był nieodpartą koniecznością. Wkrótce też przytłoczyły one swym cięża­ rem protegowaną średnią formę posiadania. W swej początkowej fazie działalności latyfundia opierały się na dar­ mowej pracy niewolników, dostarczanych przez nieustanne wojny zdo­ bywcze. Lecz z chwilą osiągnięcia przez Imperium maksymalnej potęgi terytorialnej — gdy granic nie można już było przesuwać dalej, albowiem zamieszkujące poza nimi ludy okazały się równie silne, jak rzymskie le­ giony — ten ekstensywny system zdobywania siły roboczej musiał się zała­ mać. Coraz rzadziej dostarczany — a więc i coraz droższy — niewolnik, nie pracujący bynajmniej wydajnie, został w latyfundiach zastąpiony przez innego producenta. Był nim wolny dzierżawca — kolon. Wywodzący się w prostej linii od niewolnika nie mógł długo cieszyć się wolnością. Trudności z opłaceniem czynszu i rosnące zadłużenie doprowadziły go wkrótce do stanu faktycznego poddaństwa, a kierujący się krótkowzroczną polityką doraźnych ułatwień cesarze potwierdzili je zakazem opuszczania ziemi bez zgody pana (konstytucja Konstantyna Wielkiego z r. 332). W ten sposób latyfundium dokonało całkowitego uzależnienia swych mie­ szkańców — kolonów. Lecz ten potężny organizm gospodarczy potrafił związać ze sobą nawet sąsiadów — wolnych dotąd drobnych chłopów. Od I I I w n.e. mianowicie chłop w poszukiwaniu opieki przed popełnia­ nymi przez państwo i jego urzędników nadużyciami przekazuje wielkiemu 8 Ch. D a w s o n , Tworzenie się Europy, Warszawa 1961, s. 112. �256 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI posiadaczowi swój majątek, by w zamian za zrzeczenie się prawa włas­ ności doń otrzymać możliwość jego spokojnego u ż y t k o w a n i a . Zdobywszy w ten sposób dominującą pozycję w produkcji latyfun­ dium rozpoczęło walkę o formalne uznanie swych zdobyczy; tak więc z biegiem czasu wielcy właściciele uzyskiwali wyłączenie swych dóbr spod kompetencji aparatu państwowego —• przyznawano im prawo są­ dzenia, pobierania podatków, wyznaczania rekruta etc. To przejmowanie funkcji aparatu państwowego przez poszczególne latyfundia powodowało oczywiście rozrywanie więzi między ludnością a państwem. Rezultatem naszkicowanego t u procesu dezintegracyjnego było po­ wstanie w łonie Cesarstwa stosunków protofeudalnych; nie ulega wątpli­ wości, iż w okresie schyłkowym Imperium wykształciły się zasady orga­ nizacji życia ekonomicznego średniowiecza. Długie jeszcze wieki po upad­ ku Rzymu trwać będzie przewaga znaczenia ziemi i produkcji rolnej wo­ bec znikomej wprost roli miast. Fakt oparcia owej produkcji na wielkiej własności ziemskiej nie ulegnie również zmianie — i jak w późnym Cesarstwie latyfundium, tak feudalna posiadłość lenna pełnić będzie wo­ bec swych mieszkańców wszystkie prawie funkcje państwa. Prywatne armie rzymskich posesorów, tzw. buccellarii, znajdą swój średniowieczny odpowiednik, tak jak feudalny poddany — chłop będzie bezpośrednim na­ stępcą rzymskiego kolona . Konkludując — rodowód feudalnego systemu gospodarczego t k w i w pewnych zjawiskach ekonomicznych chylącego się ku upadkowi Cesar­ stwa. Zgoła inaczej przedstawia się jednak geneza średniowiecznego sy­ stemu politycznego; sprowadzanie go — analogicznie do ekonomiki — do zjawisk późnoantycznych napotkać musi liczne kontrargumenty. Albo­ wiem pamiętać trzeba, iż ustrój polityczny schyłkowego imperium nie pozostawał w jakiejś prostej zależności od sytuacji ekonomicznej, że nie był bynajmniej jego funkcją czy odzwierciedleniem. Z pewnością słabła i rozpadała się — wraz z gospodarczą — także i polityczna jedność państwa rzymskiego; lecz przecież przemiany te nie były bynajmniej sankcjonowa­ ne przez aparat władzy państwowej. Bowiem antyczne latyfundium — w przeciwieństwie do feudalnego „państewka" lennego, z którym łączy go tak wiele pod względem ekonomicznym — jako całość polityczna istnie­ je absolutnie bezbarwnie; jeśli pełni rozliczne funkcje państwa — to nie można nazwać tego inaczej, jak uzurpacją; nie mamy podstaw do przy­ puszczeń, by inaczej osądzali to także współcześni. Podejmowane były l i ­ czne próby przeciwdziałania owej decentralizacji, zwłaszcza przez cesarzy, 9 10 9 Ten typ opieki (patrocinium) obejmował nierzadko całe wsie, stąd nazwa „opieka nad wsiami" — patrocinia vicorum. Por.: F . E n g e l s , Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, Warszawa 1947, s. 165. 1 0 �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 257 którzy prócz prowadzenia wspomnianej wyżej polityki ochrony średniej własności — wydawali liczne zakazy oddawania się wolnych pod opiekę latyfundystów (konstytucje z lat 360, 368, 399 nakładały na obie łamiące je strony surowe k a r y ) . Również pod groźbą ostrych represji zakazy­ wano tworzenia prywatnych armii — uporczywie stosowali politykę w tym względzie cesarze I I poł. V w.: w zachodniej części cesarstwa — A n temiusz, we wschodniej •— Leon. I aczkolwiek walka z decentralizacją nie była prowadzona ani konsekwentnie, ani skutecznie, to jednak świadczy ona, iż drążące późne cesarstwo tendencje ekonomiczno-społeczne nigdy nie uzyskały sankcji obowiązującego porządku politycznego. Zasadniczą cechą tego ustroju pozostaje bowiem nadal despotyzm władzy cesarskiej (dominat) i — teoretyczna przynajmniej —. omnipotencja władzy pań­ stwowej. Równie rzucającym się w oczy znamieniem ustrojowym późnego cesarstwa jest „seperacja funkcji wojskowych i cywilnych wraz z szeroką rozbudową biurokracji przypominającą wielkie biurokracje nowoczesne" . 11 12 Jakże różni się to od ustroju średniowiecznego państwa, w którym „władza panującego — jest ... atrybutem jego prywatnej osobowości" , a więc gdzie istnienie i względna jedność państwa zależna jest bardziej od dobrowolnych umów niż od obiektywnie działającego prawa państwowe­ go, gdzie wódz wojskowy jest zarazem władcą cywilnym i gdzie działa społeczny partykularyzm tak niezgodny z duchem edyktu cesarza Kara­ kalu z 212 г., udzielającego prawa obywateli rzymskich wszystkim oby­ watelom Cesarstwa. Żadna z tych cech nie została wytworzona w społe­ czeństwie rzymskim do ostatniej chwili jego istnienia. W średniowiecze musiała ją wnieść inna społeczność, ludzie żyjący według własnych praw, w zgodzie z własnymi odmiennymi zwyczajami i instytucjami. Tą nową siłą byli barbarzyńcy. ł3 Zanim jednak poddamy analizie społeczności barbarzyńskie jako otwie­ rające nową epokę i wnoszące w nią z całym impetem swój kulturowy dorobek, spójrzmy raz jeszcze na schyłkowy okres istnienia Imperium, lecz pod innym tym razem kątem: mianowicie, w jakiej mierze czasy od przełomu I I i I I I w. były okresem barbaryzacji Cesarstwa. Pamiętać trze­ ba bowiem, że jeszcze na długo przed wielkimi wędrówkami ludów w obrębie Cesarstwa miały miejsce poważne migracje; infiltracja żywiołu barbarzyńskiego (germańskiego) — mimo iż pokojowa, bo w swym celu będąca imigracją zarobkową — nie mogła nie spowodować znacznych konsekwencji —• takich jak olbrzymi wzrost znaczenia elementu germań- 1 1 Na chłopów — cielesne, wobec p a n ó w zaś — wysokie grzywny. Por. К. К or a n у i, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 1968, s. 11. K. Z a k r z e w s k i , U schyłku świata antycznego, Warszawa 1964, s. 216. Jw. 1 2 1 3 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �258 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI skiego w armii, upowszechnienie się instytucji foederati (ludów-sprzymierzeńców), czy germanizacja prowincji przygranicznych. Jeśli nawet nie uznamy roli barbarzyńców w procesie dezintegracji za decydującą — przypisując większą wagę przemianom ekonomicznym — to i tak nie ulegnie wątpliwości, iż dla cywilizacji rzymskiej jest to postępujące na­ silenie się cech właśnie „barbarzyńskich" we wszystkich dziedzinach ży­ cia społecznego. Proces ten może być w znacznym stopniu zinterpreto­ wany jako wewnętrzna „barbaryzacja" — w znaczeniu nie tyle przejęcia barbarzyńskich wzorów z zewnątrz, co nawrotu do wzorów z etapu ple­ miennego w dziejach Cesarstwa. Albowiem w owym okresie „znajdujemy zmierzający do utwierdzenia się dawny europejski typ społeczeństwa ple­ miennego, a na ruinach prowincjonalnych miast—państw pojawia się znów wiejskie społeczeństwo złożone ze szlacheckiego ziemiaństwa i wiej­ skich niewolników, jakie istniało w Europie środkowej przed nadejściem Rzymu. W konsekwencji — nowej ery na Zachodzie nie należy tłumaczyć jedynie nieodpartą inwazją germańskich ludów, lecz także odrodzeniem się dawniejszego typu społeczeństwa na ziemiach samego cesarstwa, jak to widzimy szczególnie wyraźnie w zachodniej Brytanii. W rzeczywistości załamanie się imperium i powstanie nowych państw terytorialnych mo­ głoby nastąpić ... nawet bez interwencji barbarzyńskich najeźdźców" . Aczkolwiek powyższej interpretacji słuszności odmówić nie sposób, to jednak nagie fakty i daty mówią nam, iż trwanie Cesarstwa przeciągnęło się aż do wielkich inwazji ludów barbarzyńskich i to dopiero właśnie one położyły mu ostateczny kres. u Jak już stwierdziliśmy, ludy te przeniosły w ustrój feudalny liczne instytucje ze swego dotychczasowego dorobku kulturowego, oparte na ogół na zasadach zgoła obcych Rzymowi. Dotyczy to przede wszystkim reguł systemu politycznego, tu bowiem — bardziej niż w ekonomice — wyraźne są więzy łączące ustrój rodowo-plemienny i feudalny. Oczywiście powstanie i trwanie owych instytucji musiało odbyć się w oparciu o rze­ czywistość gospodarczą i ekonomiczne warunki bytowania. Charakteryzu­ jąc je należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na ich niestabilność. Albowiem choć Germanie okresu schyłkowego Cesarstwa byli ludem osia­ dłym (i to zresztą od stosunkowo niedawna, bo jeszcze przed przełomem er pędzili żywot koczowniczy, narzucany przez przeważające w gospo­ darstwie pasterstwo), to rozliczne wojny, tak międzyplemienne, jak i to­ czone z rzymskimi legionami, inwazje, przemieszczenia etc. wpłynąć m u ­ siały dezorganizująco na przejawy stabilizacji, tworzenia pokojowych wię­ zi i większych scentralizowanych organizmów. Nieustający stan wojenny miał olbrzymie konsekwencje dla kształtu barbarzyńskiego społeczeństwa, 1 4 Dawson, Tworzenie się Europy, s. 111. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 259 co odzwierciedla już sama nazwa ówczesnego ustroju — „demokracja wo­ jenna". On to w głównej mierze przyczynił się do wyodrębnienia dwóch klas — szlachty-wojowników z jednej, a niewolniczych wieśniaków z drugiej strony. Dwoistość ta ze wszystkimi jej konsekwencjami w k u l ­ turze przeniesie się także w nową formację feudalną. Społeczność germańska podzielona jest na grupy, z których każda sku­ pia się '— ze względów wojskowych — wokół jednego przywódcy, potra­ fiącego dzięki swym osobistym zaletom zapewnić jej pomyślność w wal­ kach, obfite łupy i nowe terytoria. Taka jest geneza władzy królewskiej, z tego też wypływać musi tłumaczenie jej „osobowego" charakteru (owa zaś „personalizacja" obejmie jeszcze władców feudalnych, dla których — jak stwierdza Genicot — „napisze się więcej »Zwierciadeł doskonałego władcy« niż traktatów politycznych") . Z plemiennych też — a nie rzymskich — praw wywodzi się średnio­ wieczne traktowanie państwa jako osobistej własności jednostki panu­ jącej — patrymonium — i w konsekwencji zwyczaj dzielenia go między synów. Niepoślednią dźwignię w procesie wzrostu władzy królewskiej sta­ nowi drużyna. Nie jest ona jedynie grupą ludzi skupionych pod ekono­ micznym przymusem wokół silnej jednostki. Więź między wodzem i dru­ żyną zrodziła się na podłożu stosunków rodowych i rodowych ideałów obrony, wspólnej wzajemnej pomocy i wierności współrodowców — lecz nie taki jest jej ostateczny kształt. Oto w trakcie walk wiodących do w y ­ tworzenia wojennej demokracji członkowie drużyn zarzucają dawne zo­ bowiązania wobec współrodowców — z którymi teraz w każdej chwili na rozkaz przywódcy może im przyjść walczyć — by przenieść je na wo­ dza i kompanów tych, z którymi wspólnie wojują, dzięki którym bogacą się i zdobywają łupy. W rezultacie więzi między wodzem a drużyną są sankcjonowane i umacniane ideologią wierności. Przykładem grupy istniejącej na zasadzie dobrowolnej zależności od przywódcy jest wspo­ mniany jeszcze przez Tacyta germański comitatus, czyli grupa wojowni­ ków, orężem służących swemu panu w zamian za utrzymanie, opiekę i protekcję. Niewiele różna jest też zasada funkcjonowania galijskiej klien­ teli (z okresu przedrzymskiego, kiedy to społeczeństwo Galów opierało się na stosunkach szlachcica patrona do zależnych od niego klientów). Opis takich grap dał nam znakomity znawca społeczeństw celtyckich, Stefan Czarnowski: 15 „Każdy z tych możnych otoczony jest tłumem zobowiązanej jego hojnością, zadłużonej u niego szlachty, wiszącej u jego klamki, oraz klientelą spomiędzy po­ spólstwa — dzierżawcami, dłużnikami, poddanymi. Możny Helwet [...] Orgetorix 15 L. G e n i c o t , Powstaje nowy świat, Warszawa 1964, s. 27. �260 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI ma na zawołanie klientów i dłużników takich do dziesięciu tysięcy. Dumnorix z plemienia H e d u ó w utrzymuje prywatne oddziały konnicy spośród szlachty i po­ mnaża stronników swoich hojnością, na którą zdobywa środki kładąc rękę na do­ chodach publicznych. Podobnym m o ż n y m panem był także bohater wielkiego po­ wstania 52 r. przed Chr., Vercingetorix, który w całej Galii w e r b o w a ł ubogich, nie posiadających nic — poza siłą ramienia i bronią w o j o w n i k ó w " . 16 Ale odwrotną stroną przyniesionego przez wojny plemienne stenu de­ centralizacji było wytworzenie w społeczeństwach barbarzyńskich wielu wzorców głęboko pozytywnych. Wspomnieliśmy wyżej o idei wierności; jest ona składową częścią całego kodeksu wojownika, modelu istniejące­ go przynajmniej jako społeczny ideał, jeśli już opornie realizowanego . Kwintesencja tej ideologii, jaką jest barbarzyński epos wojowniczy, prze­ bijać będzie spod wysublimowanych form poematów rycerskich o Cydzie czy o Rolandzie, tak jak spadkobiercą tradycji jeźdźca barbarzyńskiego, a nie rzymskiego pieszego legionisty, będzie feudalny rycerz. Zrozumiałą jest rzeczą, iż zetknięcie się i gruntowne przemieszanie dwóch tak odmiennych tradycji, jak rzymska i barbarzyńska, nie mogło nie wytworzyć pewnego jakościowo nowego zespołu. Decydujący jest tu okres nasilenia kontaktów w wieku V i V I , kiedy kulminacyjne fale w ę ­ drujących ludów doprowadzają do praktycznego podziału zachodniej czę­ ści Imperium na państwa szczepowe, czy jak je określa Toynbee — „państwa sukcesyjne" . One to były pierwszym ucieleśnieniem tej no­ wej jakości, tu żyjąca tradycja rzymska złączyła się z nowo przyniesioną kulturą barbarzyńców. Czas powstania państw sukcesyjnych jest różny dla poszczególnych terytoriów. Sama podbita została najpóźniej, bo dopie­ ro z najazdem longobardzkim w V I - V I I w. Pozostałe państwa szczepowe powstały nie drogą podbojów, lecz za — formalną przynajmniej — zgodą Rzymu, zbyt słabego już, by odmówić Germanom odstąpienia swych te­ rytoriów. Tak więc drogą delegacji władzy powstają u schyłku V w. pań­ stwa: Wizygotów (Hiszpania), Ostrogotów na pd. od łuku Alp, Burgun­ dów — w pd.-wsch. Galii, Wandalów — w Afryce pn. Istnienie ich nie trwało na ogół długo — tylko Wizygoci przetrwają Imperium, ulegając w 711 r. Arabom, pozostałe zaś państwa zostaną zlikwidowane przez reaneksje Justyniana (państwo Wandalów — 534, Ostrogotów — 554 г.). Sa­ mych zaś Longobardów pokonają ostatecznie w 774 r. Frankowie, po uprzednim zaanektowaniu państewka Burgundów w 534 r. 17 18 W tak krótkim i burzliwym okresie istnienia żadne z tych państw nie zdołało wytworzyć ustroju — w całym znaczeniu tego słowa; mogły to 1 6 S. C z a r n o w s k i , Kultura, Warszawa 1958, s. 39. Krytyczne spojrzenie na działanie idei wierności patrz S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, Warszawa 1960, s. 157-172. A. J . T o y n b e e , Wojno i cywilizacja, Warszawa 1963, s. 133. 1 7 1 8 �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 261 być co najwyżej zasady współżycia, konglomerat tradycji rzymskich i barbarzyńskich. Jedną z nielicznych powszechnych — bo jeszcze pra­ wem rzymskim unormowanych — reguł był tzw. system kwaterun­ kowy (hospitalitas), w oparciu o który następowało zajmowanie teryto­ rium rzymskiego przez Ostrogotów, Wizygotów, Burgundów i Wanda­ lów. System ten — unormowany jeszcze w 398 r. przez cesarzy Hono­ riusza i Arkadiusza — polegał na przydzielaniu przybyszom Vs ziemi, do­ mostw i inwentarza, znajdujących się w posiadaniu Rzymian — bez obo­ wiązku płacenia podatku. W nowych warunkach wiele musiało ulec zmianie w dotychczasowym ustroju społecznym barbarzyńców. Upada ogólne zgromadzenie ludowe, albowiem „wskutek ogromnej rozległości państwa nie można było rzą­ dzić za pomocą środków starego ustroju rodowego" . Prawa i admini­ stracja oparte są o rzymskie wzory, uproszczone wedle germańskich po­ trzeb. Król stojący na czele państwa ma cesarskie uprawnienia, jego armia rozwija się jako kontynuacja germańskiej drużyny i rzymskich buccellarii zarazem, dwór jest kombinacją dworu cesarskiego i germańskiej stra­ ży przybocznej. Można zresztą pokusić się o ogólny sąd, iż całokształt kultury tych krótkotrwałych państewek pozbawiony był wewnętrznej jedności i społecznego porządku, a jedynie stanowił chaotyczny konglo­ merat treści rzymskich i obcych. Nieporównanie korzystniejsze warunki dla swego rozwoju miała Ga­ lia po podboju frankijskim. Na jej terytorium spotkają się na stosunkowo równych prawach — zromanizowane społeczeństwo galijskie i najeźdźcy germańscy, by doprowadzić to państwo do stabilizacji terytorialnej, której nie udało się osiągnąć pozostałym monarchiom barbarzyńskim. I choć wiele ze sprzeczności i nieuporządkowań, które trapiły państwa Gotów czy Bur­ gundów, istnieć będzie także w Galii zarówno za Merowingów, jak i w wiekach późniejszych, to jednak dzięki sukcesom pierwszego zjednoczenia możliwy będzie rozkwit klasycznej postaci feudalizmu — od I X do X I I I stulecia. 19 Po podboju Galii zdobywcy germańscy natrafili na dylemat: jak zor­ ganizować podbitą ludność, skoro „nie można tych rzymskich mas wcią­ gnąć do organów rodowych ani zapanować nad nimi przy pomocy tych o r g a n ó w " . Zadanie uporządkowania stosunków pomiędzy zdobywcami a ludnością podbitą było też utrudnione przez fakt istnienia grupowych partykularyzmów, datujących się co najmniej od schyłku I m p e r i u m . 20 21 1 9 E n g e l s , op. cit., s. 169. Jw., s. 168. Kwestia, w jakiej mierze Galia wolna była od tych partykularyzmów w bie Cesarstwa, jest jeszcze sporna. 2° 2 1 do­ �262 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Przejawiały się one w kontynuowaniu — omówionych wyżej — tradycji galijskiej klienteli, germańskiego comitatu i rzymskich buccellarii zara­ zem, a dodatkową pożywkę dla rozwoju więzi protofeudalnych stanowiły popodbojowe warunki braku stabilizacji i przemieszania ludności. Zasadą oddania się w opiekę i stania się „człowiekiem swego pana" (brak jesz­ cze w okresie Merowingów dokładniejszych terminów na określenie tej zależności) jest obopólna korzyść — protekcja i obrona dla jednej, wzrost zaś siły i realnego znaczenia dla drugiej strony. Władza centralna jest zbyt słaba, by mogła korzyści takie zapewnić. Nie ma też sił ani doświad­ czenia, by zastąpić prywatne więzy zależności relacją państwo — oby­ watel. Królowie merowińscy nie usiłują przeprowadzać takiej zmiany — włączenie więzów prywatnych w system państwowy przeprowadzają nie przez p r z e k s z t a ł c a n i e tych pierwszych, lecz przez ich u s a n k ­ c j o n o w a n i e . Następuje ono z chwilą, kiedy ten sam typ zależności, jaki panował dotąd nieoficjalnie w społeczności Imperium na jej podsta­ wowych szczeblach, w masach ludności, znajdzie swą replikę w stosunkach u samego szczytu społecznej piramidy, w najbliższym otoczeniu króla. Za­ powiedzią stosunków pomiędzy królem a jego poplecznikami są relacje obowiązujące między wodzem a drużyną; król merowiński nie jest prze­ cież nikim innym, jak wzbogaconym dzięki podbojowi germańskim wo­ dzem. Ale właśnie fakt podboju, przejęcia na własność olbrzymich mająt­ ków (zwłaszcza dawnych domen cesarskich), czyni z niego króla, sprawia, iż jego „prywatne" posunięcia są zarazem zwiastunami form państwowo­ ści. Takim „prywatnym" przedsięwzięciem było nagradzanie eks-drużynników immunizowanymi nadaniami ziemskimi i przekształcanie ich w ten sposób w przyszłych feudalnych wasali królewskich (vassi dominici), któ­ rzy z czasem — miast przebywać na dworze — osiadają na darowanej ziemi, by nią władać. 2 2 W ten sposób przez uzupełnienie podstawowych stopni społecznych zależności (istniejących już w Cesarstwie) schodkowym systemem relacji osobistych w grupie panującej — stworzona zostaje zapowiedź późniejszej kompletnej feudalnej piramidy. Można by zatem z dużym uproszczeniem stwierdzić, iż historia feudalnego systemu lennego jest historią przeno­ szenia się i upowszechniania w całym społeczeństwie feudalnym tego ro­ dzaju praw własności, jakie w początkowym protofeudalnym okresie obo­ wiązywały drużynników wobec królewskiego nadania. Konsekwencją takiej tezy musi być wniosek, iż wykształcenie pełnego systemu lennego wymagałoby kolejnego przekazywania praw użytkowych do ziemi na coraz to niższe etapy — delegowanie ich grupom o stopniowo malejącej ważności. Byłby to więc sposób organizacji społeczeństwa „w p i 2 2 B l o c h , op. cit., s. 145-156. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 263 FEUDALIZMU ramidę, której szczytem byłby król, a która rozszerzałaby się ku dołowi dochodząc przez książąt, hrabiów, posiadaczy zamków aż do prostych r y ­ cerzy" . Ten idealny schemat nie był zresztą na terenie Europy nigdy zrealizowany w tak uporządkowanej formie — choć np. dążeniem Karola Łysego będzie, by każdy wolny człowiek miał swego suwerena. Tym nie­ mniej istniał w postaci ogólnej zasady już za pierwszych Karolingów, uznał go także — wprowadzając zmiany zmierzające ku centralizacji — Karol Wielki. A przecież ustrój stworzonego przezeń Imperium — tak jak i ustrój państw je poprzedzających — nie został w nauce uznany za feu­ dalny. Przymiotnik ten przyznaje się, bez opatrywania go przedrostkiem proto- czy pre-, dopiero Francji I I połowy I X w., a więc państwu wnu­ ków Karola Wielkiego. Jakie zmiany kryją się za tą właśnie datą? Otóż w lapidarnym sformułowaniu byłaby to ostateczna zgoda władcy na „oli­ garchię w monarchicznym kształcie" . To właśnie w połowie, może u schyłku I X wieku wprowadzono „taką formę prawną, która tłumaczyłaby ów stan ograniczonej faktycznie suwerenności, nie pozbawiając jednak nowego monarchy iluzji władzy nad całym królestwem. Razem z nią rodzi się feudalizm" . 23 24 23 Dlaczego doszło do sytuacji, w której król w desperacki wprost sposób zgadza się na usankcjonowanie rozbicia — krok, którego władcy frankoń­ scy nie odważyli się dotąd uczynić, acz w praktyce ich rządy równie często miały iluzoryczny charakter? Odwracając zaś pytanie — dlaczego społeczeństwo zdobyło się na usankcjonowanie rozbicia, w którym żyło dotąd od paru setek lat? Odpowiedź tłumaczyłaby przyczynę ostatecznego przejścia od protofeudalnego do w pełni feudalnego sposobu społecznej organizacji. Być może wystarcza tu rozwiązanie, jakie daje nam Coulborn: „Prawdziwą przyczyną przejścia od porządku protofeudalnego w feudalny by­ ła kontynuacja i rozwój przyczyn wszystkich głównych zmian, które przeszło [do tamtego momentu — J . S. W.] społeczeństwo, mianowicie walka o bezpieczeństwo czy o korzyści w społeczeństwie niedostatecznie kontrolowanym przez władze — w społeczeństwie, które z głębokich, dla nas niezrozumiałych przyczyn, zmierzało w kierunku rozpadu i wkrótce nie mogło być w ogóle dłużej kontrolowane" . 26 Jest to jednak — jak mi się zdaje — odpowiedź zbyt „ewolucjonistyczna", by miała tłumaczyć wystarczająco fakty, które były nie wyłącz­ nie wynikiem długiego procesu rozwojowego, lecz też reperkusją bezpo­ średnio je poprzedzających — a ogromnie ważnych wydarzeń historycz­ nych. Mam tu na myśli powstanie Cesarstwa Karolińskiego oraz wielkie 2 3 G e n i с o t, op. cit., s. 102. J . B a s z k i e w i c z , Myśl polityczna wieków średnich. Warszawa 1970, s. 73. T. M a n t e u f f e l , Geneza feudalizmu, [w:] Pamiętnik V Zjazdu History­ ków, Warszawa 1930, s. 44. C o u l b o r n , op. cit., s. 211. 2 4 2 5 2 6 �264 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI najazdy Awarów, Saracenów, a zwłaszcza Normanów, datujące się od pocz. I X w. W sporządzaniu odmiennej hipotezy należałoby uwzględnić szerzej fakt istnienia u schyłku porządku protofeudalnego zgoła obcego tworu, efemerydy i potentata zarazem, jakim było Imperium Karolińskie. Jego jednoznaczna charakterystyka jest niemożliwa — Cesarstwo to usiłuje bowiem skojarzyć przeciwieństwa i metodami swej pełnej partykulary­ zmów epoki (w oparciu o stosunki osobistej zależności obywateli, związki lenne etc.) chce, zaopatrzone we wzorzec rzymski, osiągnąć „renovatio Imperii". Siłą rzeczy bardziej „ewolucjonistyczne" spojrzenie na ów okres wiązać się będzie z traktowaniem Cesarstwa raczej jako kontynuacji niż innowacji w dziejach państwowości frankońskiej — z podkreśleniem tych jego cech, które trwają od czasów merowińskiej monarchii. Można jednak widzieć w Imperium Karolińskim — oprócz tego co w nim rodzime — także ucieleśnienie innej, bo rzymskiej, uniwersalistycznej idei „renovatio Imperii", w którą właśnie przyobleczono raczej, niż zjednoczono poprzedzające organizmy państwowe. Potraktowanie państwa Karolingów, mimo tkwiących w nim tendencji decentralizacyjnych, jako władztwa uniwersalistycznego, z jednym wład­ cą, a przy t y m obejmującego znaczne terytorium i , co niebłahe, świado­ mie powołującego się na wzorzec rzymski, umożliwi moim zdaniem przy­ równanie go do Cesarstwa Rzymskiego w jego schyłkowym okresie . Oba te państwa można określić mianem formalnej centralizacji w impe­ rialnym kształcie, pod którą to powłoką istnieją silne procesy dezintegracyjne. Paralelę można przesunąć jeszcze dalej — w czasy upadku obu organizmów, a zwłaszcza rodzenia się po nich nowych porządków. Spo­ wodowany przyczynami natury wewnętrznej rozkład, który doprowadził oba państwa prawie na skraj przepaści, zostaje w ostatecznej formie za­ kończony najazdami barbarzyńców. Dla Rzymu falą taką byli Germanowie, dla pozostałości nie istniejącego formalnie od r. 843 Imperium Karo­ lińskiego — Awarowie, Saraceni (których oczywiście mianem barbarzyń­ ców obdarzać nie można) i Normanowie; najazdy tych ostatnich są najbar­ dziej brzemienne w następstwa, bo przywodzą dzieło zjednoczenia do kom­ pletnej ruiny. To pod wpływem przemierzających wzdłuż i wszerz Europę barbarzyńców ze Skandynawii i z Panonii upadają wszelkie szanse na centralizację — nawet krajową, co zaś dopiero obejmują pokaźną część 27 2 7 Zasadnicze różnice sprowadziłyby się oczywiście do tego, że o ile w procesy dezintegracyjne schyłkowego Cesarstwa Rzymskiego powstawały jeszcze w zdro­ wym scentralizowanym organizmie, o tyle Imperium Karolińskie boryka się z nimi od początku swego istnienia —• dziedziczy je bowiem po swych poprzednikach, Galii Merowińskiej, nawet po Rzymie — a więc powstaje niejako na przekór tym procesom, pokrywając je dopiero sztuczną jednością. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 265 kontynentu. Władza królewska nie jest w stanie zapewnić obywatelom bezpieczeństwa; obrona, by być skuteczną, musi przenieść się na stopień lokalny; mnożenie się stosunków zależności osobistej, aktów komendacji i związków lennych jest koniecznością chwili; rozdrobnienie osiąga maksi­ mum — jako jedyna możliwa forma przetrwania. A więc kiedy kataklizm zewnętrzny dopełnia dzieła zniszczenia centralizacji karolińskiej, gdy w sposób nader zdecydowany staje przed jej obywatelami prawda, iż centra­ lizacja taka w niespokojnych czasach nie potrafi spełnić swego zadania — nie ma zatem racji bytu — wtedy to właśnie ostatecznym pogodzeniem się z tą prawdą jest przejście od protofeudalnego w czysto feudalny już porządek prawny. Hipoteza, która konkludowałaby analogie rzymsko-karolińskie, ma więc następującą postać: jak w pierwszej fazie wielkich wędrówek ludów kontakt społeczności germańskiej z Cesarstwem Rzymskim spowodował przekształcenie prefeudalnych tkwiących w obu tych grupach stosunków społecznych w protofeudalne, tak w drugiej fazie najazdów barbarzyń­ skich walki Normanów, Awarów i Saracenów z Imperium Karolińskim i jego sukcesorami sprzyjają przekształceniu stosunków protofeudalnych już w feudalne. O ile nieodzowne dla zrodzenia feudalizmu było owo „powtórzenie" w historii — rozstrzygnąć autorytatywnie nie sposób. Osobiście skłaniał­ bym się jednak ku przypuszczeniu, iż to właśnie kompletne fiasko pań­ stwa Karolingów, które nie wytrzymało starcia z barbarzyńcami, ani też nie potrafiło przełamać trudności wewnętrznych, dało asumpt do spo­ łecznego usankcjonowania rozbicia, do prawnego utwierdzenia „oligarchii w monarchicznym kształcie", jednym słowem do wytworzenia klasycznej postaci feudalizmu. Od tej pory restauracja życia społecznego odbywać się będzie bez eksperymentów w rodzaju „sztucznej centralizacji karo­ lińskiej" , a w obrębie niewielkich domen feudalnych na lokalnym, lecz jedynym poziomie z szansami powodzenia. Odtąd w oparciu o te naj­ mniejsze cegiełki ustrój feudalny może ewoluować ku swym najbardziej wykształconym formom. Lecz będzie to właśnie przybieranie form, gdyż materiał i zarys są od X w. gotowe. A że wraz z t y m stuleciem kończą się też w zachodniej części kontynentu europejskiego wielkie najazdy — przeto ustrój feudalny ma do spokojnej ewolucji drogę otwartą. W tym więc momencie ustaje ostatecznie proces formowania się feudalizmu z dwóch przeciwstawnych wątków. Nie oznacza to wcale, łż wątki owe prze28 29 2 8 D a w s o n, op. cit., s. 309. Na Wyspach Brytyjskich najazdy kończą się dopiero w X I w. Koniec najaz­ dów nie oznaczał zapanowania pokoju w Europie. Przeciwnie — dalsze formowa­ nie się feudalizmu jest ściśle związane z nieustannymi wojnami panów feudalnych. 2 8 �266 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stają biec dalej; przeciwnie, odtąd są one nierozerwalnie ze sobą sple­ cione i dają o sobie znać w sprzecznościach i paradoksach epoki. Albo­ wiem „dualizm genezy" feudalizmu jest zarazem „genezą dualizmu" tej formacji. Czyż nie jest paradoksalna działająca w niej prawidłowość, iż każdy pomyślny krok w procesie społecznej stabilizacji jest zarazem ko­ lejnym ciosem w istotę feudalizmu. Taki właśnie kierunek przybierają procesy wewnątrz feudalnej posiadłości; z początkiem oderwała się ona de facto od władzy królewskiej i od innych domen feudalnych — by tylko umożliwić swym mieszkańcom przetrwanie epoki zamętu i najazdów. Kiedy tylko cel ten zostaje osiągnięty i zauważyć daje się rozwój gospo­ darczy — posiadłość taka „otwiera się", integruje z sąsiednimi, rozwija coraz dalej sięgający handel, wspiera miasta. Już to stanowi potężny cios w feudalny partykularyzm. Gdy jeszcze miasta staną się na tyle silne i bo­ gate, by móc zaopatrzyć króla, którego są największym sojusznikiem, w środki do zwycięskiej walki z krnąbrnymi feudałami — feudalizm przy­ bierze zgoła inną, schyłkową już postać. Rezultat procesu analizowanego powyżej — feudalizm francuski w dojrzałej postaci — uchodzi na ogół za klasyczny przykład tego ustroju na świecie. Tymczasem wiele względów przemawia za tym, iż znacznie odeń bliższy formie „modelowej" był system japoński, wykazujący przy tym fascynujące podobieństwo do europejskiego — tak w zasadniczych tenden­ cjach, jak i w pewnych imponderabiliach. Schemat zależności społecznych jest w przypadku feudalnej Japonii zbliżony do wyraźnej piramidy, którą — w niezakłóconej formie — tak chciałyby widzieć w Europie nasze interpretacje. Zasadniczą przyczyną owej zwiększonej czytelności wzorca japońskiego wydaje się być fakt, iż stosunkowo niewiele czynników zewnętrznych złożyło się na jego po­ wstanie. Na małym — w porównaniu z kontynentem europejskim — tery­ torium, dzięki wyspiarskiemu położeniu poważnie izolowanym od wielu obcych wpływów, ustrój miał większe szanse na rozwój stopniowy i kon­ sekwentny. Także i jego trwanie mogło przeciągnąć się aż po wiek dzie­ więtnasty, a więc tysiąc lat po wyłonieniu się elementów początkowych. Nie należy zatem w tłumaczeniu feudalizmu japońskiego nadużywać interpretacji „sytuacyjnych" — gdzie nowe zjawiska byłyby traktowane jako szybkie reakcje na nowo zaistniałe sytuacje; większą uwagę trzeba zwrócić na długotrwałe procesy ewolucji, wieńczone w pewnych odstę­ pach czasu zmianami jakościowymi. Zastrzeżenie to nie oznacza bynajmniej, iż Japonia nie zaznała duali­ zmu: plemienni barbarzyńcy a państwowość. Przeciwnie, chociaż ostatecz­ ne kształty feudalizmu — shogunat od 1192 r. — są rezultatem długiej ewolucji, to u podstaw procesu odnaleźć można sprzeczności na podobień­ stwo dwoistości europejskich. Analogia jest zaciemniona przez okolicz- �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 267 ność, iż w przeciwieństwie do przedfeudalnej Europy — gdzie na jednym terytorium geograficznym sąsiadowały ze sobą dwa zupełnie odmienne zespoły, określane przez nas jako barbaricum i cywilizacja, które później dokonały fuzji — prefeudalne społeczeństwo Wysp Japońskich, znajdujące się w całości na szczeblu plemiennym, musiało przejąć idee centralizacyjne w ukształtowanej postaci spoza swego terytorium, z imperialnych Chin. W wypadku feudalizacji Japonii nie będzie więc zetknięcia się mas ludzkich, reprezentujących odmienne etapy rozwoju społecznego, lecz transplantacja samych tylko idei jednego z zespołów na grunt dru­ giego. Na podobieństwo europejskich barbarzyńców społeczeństwo Japonii wieku V I żyje na etapie plemienno-rodowym, którego zasadnicze więzy są w obu wypadkach identyczne. Ten sam jest też kierunek wewnętrzne­ go rozwoju — tendencja do przechodzenia w stan państwowości, budowa centralnego aparatu władzy. Rozwój władzy centralnej odbywać się musi na zasadzie pozbawiania dawnych rodowych komórek gospodarczych ich przywilejów — praw swobodnego rozporządzania ziemią i jej produktami, bez obowiązku pła­ cenia podatków. Narzucenie obciążeń podatkowych na wszystkich oby­ wateli i uzależnienie ich od aparatu państwa znajduje swój wyraz w re­ formach Taika (tzw. wielkie przemiany) rozpoczętych w roku 645. Na mocy reform ziemia stanowi własność państwową w dyspozycji cesar­ skiej; obowiązują nowe zmatematyzowane zasady organizacji ludności w grupy, które — zależnie od rzędu wielkości — mają narzucony mniej­ szy lub większy zakres świadczeń. Wprowadzony zostaje odmienny sy­ stem podatkowy obowiązujący wszystkich obywateli oraz uściślone zasa­ dy rozdziału gruntów. Podatek przeznaczony jest na utrzymanie dworu i cesarza, który stoi na czele aparatu biurokracji i przez urzędników włada całym krajem. Znaczenia reformy Taika nie można wprost przeceniać. Jej pełna rea­ lizacja oznaczałaby zniesienie dawnej autonomii możnowładczych rodów i wprowadzenie na to miejsce rządów scentralizowanych, biurokratycz­ nych. Ale interpretacja procesu, którego przejawem jest reforma, nie jest wcale jednoznaczna. Z jednej strony ustawa ta sankcjonuje wewnętrzne zmiany, wiodące ku państwowości, wyodrębnieniu i umocnieniu klasy rządzącej — przyszłych feudałów kosztem pospólstwa. Z drugiej strony jest czymś więcej — foruje bowiem przede wszystkim władzę centralną ze szkodą dla lokalnych feudałów; jeśli już realizuje feudalizm, to raczej „absolutystyczny" niż „oligarchiczny", a więc jest przedsięwzięciem nie­ jako na wyrost, jeśli przyjąć, iż absolutna pozycja władcy utwierdzić się może dopiero po pokonaniu feudalnej oligarchii, nie zaś przed jej po­ wstaniem. �268 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI O ile zatem reformy Taika rozpatrywane jako etap procesu tworzenia się państwowości — i warstw rządzących w o g ó l e — będą stanowić ogniwo wewnętrznego ciągłego rozwoju społeczeństwa, to rozpatrywane od strony dominacji władcy centralnego nad pozostałymi feudałami po­ jawią się nam jako twór obcy w dziejach Japonii, nie mający do owego momentu precedensu w wewnętrznym rozwoju tego kraju. Rodzący się aparat władzy skorzystał tu z wzorców stworzonych przez inne społeczeń­ stwo — współczesne chińskie, epoki Tang. Dlatego to reformy Taika głoszą porządek bardzo zbliżony do chińskiego systemu biurokratycznego; określić je można jako „ambitną próbę imitacji chińskiego systemu poli­ tycznego przez przekształcenie luźnej federacji rodów Japonii w central­ nie władane państwo" . Przeszczepienie ideologii imperialnych Chin na rodowo-plemienny grunt japoński nie mogło mieć dużych szans powodzenia; pewne prawa i instytucje, właściwe dla ustroju chińskiego, naśladowane literalnie w no­ w y m środowisku zawodziły, podczas gdy nie były realizowane niektóre zasadnicze elementy tego systemu, jak zasada przenoszenia urzędników w różne prowincje czy zastąpienie istniejącej dotąd arystokratyczno-wojowniczej armii przez wojska piesze, rekrutujące się z chłopstwa. W nie­ dopasowaniu tym dopatrywać się można nie tylko przyczyn niepowodze­ nia samej reformy, lecz i powodów dalszego rozkładu gospodarczego. Jak pisze K. Popów, „w historii europejskiej można wskazać analogiczną nieudaną próbę Karola Wielkiego (786-814), który starał się zaszczepić dawne prawa Rzymu do nowych form życia społecznego, jakie ukształto­ wały się w jego olbrzymim imperium" . Analogia jest trafna — prócz tego, że umożliwia nam przyrównywanie działania ideologii Cesarstwa Rzymskiego na państwo Karola Wielkiego do wpływów Cesarstwa T'angów na państwo japońskie, uprawnia nas do podobnego interpretowania dwoistości: „ciągłość czy zmiana" wewnątrz państwa japońskiego okresu 30 31 s reform Taika, jak to zostało uczynione wyżej wobec władztwa Karolin­ gów. Zbliżone były też dalsze losy — rozpad obu „sztucznych centrali­ zacji". W Japonii rozkład ów był niewątpliwie odpowiedzią na niedo­ stosowany do miejscowych warunków wzrost organów władzy cesarskiej; oto rozwój aparatu administracji stawała się coraz bardziej kosztowny dla społeczeństwa, obciążanego rosnącymi podatkami. Reakcją było oczy­ wiste dążenie do wyzwolenia się spod tych obowiązków; realizowano je przez przekazywanie posiadanej ziemi tym panom feudalnym, których dobra sho posiadały już cesarski immunitet. Następowało fikcyjne włącze­ nie nowej działki w obręb zwolnionej od podatków posiadłości feudalnej, jej użytkownik zaś nie płacił odtąd podatków dla państwa, lecz świadczeE . E e i s c h a u e r , Japanese Feudalism, [w:] Feudalism К. P o p ó w , Japonia, Moskwa 1964, s. 56. in History, s. 28. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 269 nia shiki na rzecz feudała. Konsekwencją był wzrost znaczenia panów feudalnych, grupy wewnętrznie zhierarchizowanej, gdzie słabszy w zamian za świadczenia uzyskiwał opiekę silniejszego. Od V I I I w. kształtuje się feudalna piramida zależności, władza centralna traci na znaczeniu na rzecz prywatnej domeny sho, która też wkrótce staje się posiadłością dziedziczną; podatki z coraz to większej ilości dóbr lennych trafiają nie do cesarza już, lecz do lokalnych książąt, a pozbawiona w ten sposób za­ sobów materialnych władza centralna nie jest w stanie zapewnić pokoju całemu krajowi. Zadanie zapewniania bezpieczeństwa na lokalnym szczeb­ lu przejmują grupy zbrojne, pozostające pod dowództwem prywatnych posiadaczy ziemskich — a pociąga to za sobą oczywiście ciągłe wojny w skali ogólnokrajowej. Z końcem V I I I w. możemy mówić o jeszcze jednym czynniku decen­ tralizacji — wojnach z tubylczymi plemionami Aj nów. Aj nowie, nazy­ wani przez Japończyków Azuma-Ebisu, t j . wschodni barbarzyńcy, zamie­ szkiwali pn.-wsch. skraje wyspy Honsiu i przez całe wieki prowadzili woj­ ny z cesarstwem, które też nigdy nie narzuciło i m w całości swego pano­ wania. Wyprawy przeciw nim, ze szczególnym nasileniem przypadające na lata 789-801, miały doniosłe znaczenie jako dalszy bodziec w rozwoju stosunków feudalnych; stanowiły podstawę powstania instytucji shoguna — który w 1192 r. przejmie administrację kraju, by dać tym samym po­ czątek fazie pełnego feudalizmu japońskiego; to w 784 г., w związku z walkami we wschodniej części wyspy Honsiu, po raz pierwszy przy­ znany został tytuł seito-shogun, t j . „generał dla podboju wschodu". Dla celów wojennych nieodzowna była także reorganizacja społeczeństwa, zwłaszcza w prowincjach narażonych na ataki Ajnów. Tworzono zatem obronne oddziały prowincjonalne składające się z synów naczelników po­ szczególnych okręgów, których wyłącznym zadaniem była walka i szko­ lenie wojenne. Grupy te stanowiły pierwszy krok na drodze do wytwo­ rzenia dziedzicznej klasy wojowników —• późniejszych samurajów. Zro­ dzone w czasie walk z Ajnami wojownicze klany bushi staną się siłą spo­ łeczną, w oparciu o którą rządzić będą shogunowie, prawdziwi — w od­ różnieniu od cesarzy, formalnie tylko zasiadających nadal na tronie — władcy feudalnego państwa. Analiza feudalizmu w Chinach —• następnym kraju Dalekiego Wscho­ du, który w dobie feudalnej wykazuje spore podobieństwa do Europy — jest utrudniona w kilku zgoła zasadniczych momentach. Przede wszyst­ k i m ustrój gospodarczy oparty na produkcji rolnej, z ledwie tylko widocz­ ną rolą handlową i przemysłową ośrodków miejskich, z praktycznym przywiązaniem chłopa do ziemi, której na ogół nie jest on posiadaczem, lecz co najwyżej dzierżawcą, płacącym wysoką rentę jej właścicielowi — należącemu do przeciwstawnej klasy rządzącej — taki ustrój ekonomiczny �270 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI trwa w Chinach od czasów zamierzchłych aż po okres przemian X I X i X X wieku. Należałoby więc całe tysiąclecia w historii Chin określić jako feudalne pod względem gospodarczym; co się jednak tyczy ustroju politycznego, to zmienia się on i różnicuje w przeciągu owego czasu na tyle, by można było znaleźć podstawy dla wyróżnienia prócz plemien­ nego czy niewolniczego — także faz „typowego feudalizmu" i tzw. feu­ dalizmu biurokratycznego. Ten ostatni wyłączony będzie z naszych roz­ ważań. Oznacza on scentralizowane imperium rządzone przez płatny apa­ rat urzędniczy, mianowany na zasadach egzaminów państwowych, a nie według (arystokratycznego) pochodzenia, aparat o funkcjach teoretycznie niedziedzicznych. Są to więc cechy sprzeczne z „duchem" feudalizmu, nie godzące się z zaakceptowaną przez nas na wstępie formułą. Ale nawet umiejscowienie w czasie feudalizmu w zawężonym do za­ gadnień społeczno-ustrojowych rozumieniu tego słowa nie zostało jak do­ tąd przeprowadzone w sposób bezsporny i ostateczny. Na tym miejscu poddamy krótkiej analizie okres panowania dynastii Czou (wg trady­ cyjnych przekazów 1122-256 r. p.n.e., uważany często za klasyczny dla chińskiego feudalnego ustroju politycznego. Niedostatek przekazów i nie­ jednoznaczność materiałów z tak wczesnej epoki historii utrudnia roz­ strzygnięcie kardynalnego dla nas problemu, jaki ustrój gospodarczy po­ przedzał feudalizm — czy gospodarkę w Chinach przełomu I I i I tysiąc­ lecia p.n.e. można nazwać niewolniczą. Równie odległa od prawdy będzie tu odpowiedź w pełni afirmatywna, wychodząca z dogmatycznego trakto­ wania schematu rozwoju społeczeństw, jak i kompletnie negująca znacze­ nie niewolnictwa w historii Chin. Mniej jednostronna, a zatem chyba bar­ dziej uprawniona teza głosi bowiem, iż „feudalizm ... od I X w. p.n.e. na­ rastał bezpośrednio na formacji wspólnoty pierwotnej, rozwijając się przy współistniejącym układzie niewolniczym. Jest to zjawisko charakterys­ tyczne dla rozwoju feudalizmu na Wschodzie, spowodowane rozwojem sił wytwórczych rolnictwa już w łonie wspólnoty pierwotnej" . 32 Do rzędu takich progresywnych (kumulacyjnych) przyczyn w powsta­ niu feudalizmu można by też zaliczyć za Marcel Granetem rozwój me­ talurgii brązu. Wg tego autora „można datować ustanowienie okręgów administracyjnych i miast, powstanie systemu feudalnego i wojskowego, podział wspólnot wiejskich na grupy wiejskie i miejskie począwszy od określonej daty z historii techniki. Można uznać, że faktem, który przy­ czynił się do wykrystalizowania się tych zjawisk, było pojawienie się w Chinach produkcji brązu oraz handlu przedmiotami z brązu" . Wyna­ lazek ten byłby zatem przyczyną specjalizacji: miasta tej epoki zamiesz33 32 3 3 Wielka encyklopedia powszechna, t. I I , Warszawa 1963, s. 434. Cyt. za: J . G e r n e t , Chiny starożytne, Warszawa 1966, s. 39. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 271 kane przez szlachtę-wojowników bronią producentów rolnych — chłopów. Zważywszy, iż wynalazek techniki stapiania brązu dokonał się w Chinach w X V I I I w. p.n.e. — teza Graneta prowadzi do poważnego przesunięcia w głąb wieków początków społecznego dualizmu na tych obszarach. Ale przecież wytworzenie się przeciwstawnych klas — miejskiej szlachty i rolniczych chłopów — nie jest równoznaczne z początkiem feudalizmu; stwarza raczej pewną podstawę, która przez wieki całe będzie się jeszcze poważnie zmieniać, zanim od X I w. p.n.e. zacznie się na niej kształtować feudalizm. Chiny właściwe drugiej połowy I I tysiąclecia p.n.e., niewielki obszar w dolnym biegu Żółtej Rzeki, stanowią władztwo dynastii Szangów (1765 ? — 1123 ? p.n.e.). Traktowanie tego państwa jako centralizacji czy przeżywającego swój zmierzch imperium nie jest na pewno odpowiednie — państwo Szang-In jest bowiem pod względem terytorialnym jednost­ ką raczej skromną, nie unifikuje też bynajmniej jakichś różnolitych grup etnicznych. Również materiał dowodowy na to, że u jego schyłku rozpo­ częły się przemiany ustroju, wyraźnie skłaniające go ku feudalizmowi — ma za mało jednoznaczny charakter . Atoli nie ulega wątpliwości, iż państwo to chyli się ku upadkowi; powodem jest trapiąca je anarchia, samowola starszyzny plemiennej, długotrwałe wojny zewnętrzne i waśnie wewnętrzne. „Inowie [nazwa plemienia tworzącego państwo rządzone przez dynastię Szang — J. S. W.] kłócą się między sobą tak, jakby woda w kotle wrzała lub jakby owady brzęczały na wiosnę" — mówi o nich współczesna opinia . Za przejaw dekadencji można też uważać przepych życia dworskiego, zbytek, rozrzutność ofiar kultowych, rozpanoszony al­ koholizm itp. zjawiska, o występowaniu których mówią nam przekazy pisane i znaleziska archeologiczne . 34 35 36 Ostateczna klęska państwa Szang-In następuje w X I I lub X I w. p.n.e. na polu bitewnym, jego zaś nowym władcą staje się zwycięskie plemię Czou, sąsiadujące dotąd z Inami od zachodu. Nader sporna jest kwestia określenia poziomu kultury zwycięzców; nie dorównywał on na pewno osiągniętemu przez pokonane państwo, lecz przy obecnej ilości materiału nie można orzec, czy plemię Czou stanowiło wobec lnów „barbarzyń­ ców" pozostających na zdecydowanie niższym poziomie rozwoju, etnicznie obcych właściwym Chińczykom. Afirmatywnie odpowiada na to pytanie Eberhard, stwierdzając, iż Czou byli plemieniem pochodzenia tureckiego bądź mongolskiego, stali zaś na czele koalicji sfederowanych plemion niechińskich, w tym przynajmniej częściowo tybetańskich . Ma to związek 37 3 4 3 5 3 6 3 7 Por.: D. В o d d e, Feudalism in China, [w:] Feudalism in History, S z a n g J ü e , [red.], Dzieje Chin, Warszawa 1960, s. 26. G e r n e t, op. cit., s. 43-45. W. E b e r h a r d , Conquerors and Rulers, Leiden 1965, s. 28. s. 51-52. �272 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI z całością poglądów tego autora na feudalizm chiński jako rezultat „etni­ cznej superstratyfikacji", w której lud pasterski nawarstwił się na gru­ pę rolniczą, co wyjaśnić ma dualizmy w kulturze feudalnych Chin. Lecz jeśli nawet — za innymi sinologami — przyjąć, iż Czou byli ludem pokrewnym i niewiele ustępującym pod względem kultury właś­ ciwym Chińczykom, to i tak nie ulegnie wątpliwości, iż rezultatem złą­ czenia się dwóch odmiennych zespołów musiała być nowa jakość. Przed zdobywcami stanęła bowiem konieczność stworzenia systemu politycznego dla zarządzania nowym, znacznie rozleglej szym od dotychczasowych sie­ dzib Czou, terytorium. Środki ustroju rodowego, jakimi dysponowało ple­ mię zdobywców, nie wystarczyłyby do utrzymania przez czas dłuższy rezultatów pomyślnego podboju . Czou musieli przecież w pierwszym okresie swego panowania pokonać resztki lokalnego oporu i uniemożliwić odrodzenie starego porządku. Dokonują tego niejako ad hoc przez stwo­ rzenie systemu nadań, nie znanego w ich dotychczasowym ustroju spo­ łecznym (który był prawdopodobnie typowo plemienny). Wódz plemienia, a obecnie król i właściciel całości ziemi w państwie (taki przynajmniej jego obraz jest znany z nieco późniejszego przekazu), dzieli terytorium i przyznaje nadziały w lenno poszczególnym książętom z rodu Czou, i n ­ nym, którzy przyczynili się najbardziej do zwycięstwa, a także części obalonych dynastów Szang. Sam pozostaje jedynym władcą tylko na te­ renie „domeny królewskiej", reszta zaś terytorium znajduje się odtąd w rękach książąt, podzielona na sto z górą państewek, z których każde ma swoją stolicę i dwór, traktujący dwór królewski jako rodzinny (i jak swego suwerena zarazem), a siebie nawzajem jako „młodsze bratnie kra­ je". Ta forma rządów rozpoczyna się od momentu, kiedy tylko staje się jasne, iż formalna monarchia jest zbyt słaba jeszcze, by móc sprawować rządy na całym terytorium — a widać to wkrótce po zwycięstwie. 38 39 Utworzenie drobnych księstw nie oznacza jednak osiągnięcia fazy feu­ dalnej — a dopiero protofeudalną — w rozwoju porządku społecznego. O pełnym feudalizmie można mówić od chwili, kiedy więzy zależności wasalskiej (łączące dotąd jedynie dom panujący z niewielką grupą szla­ chty terytorialnej) rozszerzą się na całe społeczeństwo. Przyczyny przej­ ścia na etap feudalny nie są dostatecznie jasne; Bodde stwierdza t u : „feudalizm Czou, jaki jest nam znany w parę stuleci po podboju, był w y ­ nikiem stopniowego procesu ewolucyjnego — choć na podstawie obecnego materiału dowodowego nie można określić, kiedy i jak ewolucja ta się dokonała" . 40 3 8 Np.: O. L a t t i m o r e , Frontier Paris 1962. Por. przypis 19. B o d d e , op. cit., s. 54. 3 9 4 9 Feudalism, [w:] Studies in Frontier History, �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 273 FEUDALIZMU Można sądzić, iż druga fala najazdów barbarzyńskich, datowana na 771 r. p.n.e. nadeszła zbyt późno, by wpłynąć na przejście społeczeństwa w ustrój feudalny; najeźdźcy zastali go już w ukształtowanej postaci. Tym niemniej — jak w Europie i Japonii — od daty owego powtórnego kontaktu cywilizacji z barbaricum zaczyna się okres wzmożonej dezin­ tegracji imperium. W Chinach jest to epoka Wiosen i Jesieni, w czasie której „potężne królestwa brały na siebie przewodnictwo wojskowe i wpro­ wadzały ład, którego królowie nie byli w stanie zapewnić" . Władza cen­ tralna była w owym okresie tak znikoma, że relacje pomiędzy dawnymi księstwami wasalnymi a stolicą powinny być określane raczej jako auto­ nomia a nie feudalizm. Praktyczna niezależność tych kilku państw trwa­ ła do czasu, kiedy jedno z nich, Ts'in, pokonawszy wykrwawionych r y ­ wali, założyło w 221 r. p.n.e. nowy typ antyfeudalnego w swym duchu, biurokratycznego imperium. Ale to zwycięstwo władzy centralnej nie oznaczało wcale zakończenia feudalizmu w historii Chin. Jego fenomeny trwały w ustroju politycznym w okresach istnienia imperiów, a przede wszystkim dawały o sobie znać wraz z powracającymi falami barbarzyń­ ców, którzy po zwycięskich podbojach ustanawiali rządy własnych dyna­ stii. Rozpad Cesarstwa Han (kontynuacji państwa Ts'in), choć nie jest dziełem inwazji — to uwieńczony zostaje quasifeudalnym okresem „sze­ snastu państw pięciu plemion" (huńskiego, tureckiego, mongolskiego, t y ­ betańskiego i tunguskiego) z takimi znamionami feudalizmu, jak decent tralizacja polityczna, autonomia możnowładców, system komendacji etc. 41 Rytm najazdów trwać będzie jeszcze trzynaście stuleci (dopóki wyna­ lazek artylerii nie przeważy w X V I w. szali zwycięstwa ku cywilizacji) i przez cały ten czas sukcesy nomadów powodować będą pogłębianie cech ustroju feudalnego, jak to zaobserwować można w okresach podboju Chin przez Mongołów czy Mandżurów. Także w okresach panowania dynastii rodzimych (T'ang, Ming) współżycie z nomadami organizowane jest na zasadach ustroju feudalnego; wedle reguły i i chih i — „używać barba­ rzyńców przeciw barbarzyńcom" — cesarstwo nadaje w lenno wodzom przychylnych mu plemion poszczególne terytoria pogranicza, których bro­ nić mają przed swymi pobratymcami ze wschodu w zamian za godność feudalnego władcy. Efektem uzależnienia przygranicznych lenników od suzerena — cesarza jest także wypieranie stosunków rodowych przez feu­ dalne. Można zatem pokusić się o sąd, iż trwanie feudalnego ustroju polity­ cznego w Chinach uwarunkowane było faktem nieustannej bliskości no­ madów, sam zaś feudalizm był sposobem współżycia, jedynym możliwym dla tak odmiennych — a pozostających ze sobą w wiekowym kontakcie — zespołów, jak barbaricum i cywilizacja. 4 1 G e r n e t, op. cit., s. 57. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �274 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Powyższe spostrzeżenie nie stoi w sprzeczności z wnioskami dostar­ czanymi przez analizę feudalizmu europejskiego i japońskiego. Przykłady np. Indii pod panowaniem muzułmanów od X I w. czy może nawet Iranu Sasanidów zdają się w zasadzie potwierdzać schemat feudalizowanej przez wielkie najazdy cywilizacji. Powyższy materiał pozwala nam na konklu­ zję, iż w okresach szybkiego, niepokojowego kontaktu cywilizacji z barbaricum feudalizm jest poziomem, na którym zjednoczyć się mogą oba zespoły; dla cywilizacji jest ceną, którą płaci ona za włączenie w krąg swego oddziaływania nowych terytoriów i nowych grup ludzkich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be0fba2b7e5aafc49b2a0c8df1542ef1.pdf d13af8e558c8e339d17a708ef3d4e9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:849 Title A name given to the resource Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI SYMBOLIKA RUCHU Praca niniejsza jest rzeczy, materialnego OBROTOWEGO I RYTUALNEJ rezultatem rozszerzenia dzieła r ą k l u d z k i c h — badań INWERSJI nad symboliką n a k o n k r e t n y m przykładzie m o n g o l s k i e j j u r t y z j e j k o s m i c z n y m i o d n i e s i e n i a m i — w stronę s y m b o l i k i n i e m a t e r i a l n y c h działań i z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h k r e t n y m p u n k t e m wyjścia był e t n o g r a f i c z n y w z t y m obiektem. detal — problem Kon­ kierunku, j a k i m o b c h o d z i się j u r t ę dokoła odsłaniając l u b zasłaniając j e j g ó r n y otwór dymno-okienny. Zrekonstruowany w poprzednim a r t y k u l e schemat wierzeniowy wyjaśnia, d l a c z e g o czynność t a p o w i n n a b y ć wykonywana z g o d n i e z r u c h e m słońca, działanie n a o p a k zaś g r o z i śmiercią, c h o r o b a m i i i n n y m i k l ę s k a m i : o t o z w a ż y w s z y n a kosmiczną s y m b o l i k ę j u r t y i zasadę magicznej za sobą gwiazd, skuteczności automatycznie na symbolu naruszenie czynność porządku ta pociągnęłaby kosmicznego — spadanie które przecież bezpośrednio stanowią o pomyślności człowieka . 1 J a k się w y d a j e , dla operacji t a k i e w y j a ś n i e n i e p r a k t y k i r y t u a l n e j słuszne j e s t t y l k o pewnego poziomu — uświadamianej rzeczywistości wierzeniowej. P o d n i ą j e d n a k u k r y w a się cała s t r u k t u r a p o s t r z e g a n i a czasu i p r z e s t r z e n i , z której w y n i k a s y m b o l i k a w s z e l k i e g o r u c h u o b r o t o w e g o n i e z a l e ż n i e o d kosmicznej s y m b o l i k i j u r t y . Oto b o w i e m istnieje sytuacja, w wbrew gwiezdnemu członka r o d z i n y , porządkowi, której w ł a ś n i e działanie n a o d w r ó t , zostaje po wyniesieniu z j u r t y z a l e c o n e normą. Po śmierci w s z y s t k i c h przedmiotów s t a w i a się w n i e j ciało n a o k r e s t r z e c h d n i ; p o o p u s z c z e n i u j u r t y się s z c z e l n i e d r z w i , o t w ó r d y m n y „pod s ł o ń c e " (narburuu). odsłonięcie następuje Przez zaś z a k r y w a owe natychmiast trzy po się w ł a ś n i e w dni nie wolno wyniesieniu z o s t a j e w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " (nardzow). zwłok tłumaczono j a k o znak, iż z m a r ł y zamyka kierunku go otwierać, i wykonane Pytanie o motywacje zachowań n i e przynosiło w t e r e n i e zadowalających o d p o w i e d z i . jurty n i e należy pozo­ takich Zamykanie już d o t e g o świata, t r z e b a g o odeń o d g r o d z i ć , a b y d u s z a n i e uciekła d o c z a s u p o g r z e b u ; o d - 1 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne „Etnografia P o l s k a " , t. 21: 1977 z. 1, zwł. s. 106-112. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 uniwersum jurty mongolskiej, �82 JERZY wrócony SŁAWOMIR WASILEWSKI k i e r u n e k z a m y k a n i a o t w o r u wyjaśniano: „to znaczy, c z y ł o się j e g o ż y c i e " , „ b o o n t a m j u ż w r ó c i ł " . S p o r a d y c z n i e że s k o ń ­ p o j a w i a ł a się o p i n i a , iż z a m y k a n i e o t w o r u „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci j e s t j e d n y m z k i l k u działań n a o p a k w y s t ę p u j ą c y c h w t e j s y t u a c j i — przyczyn takiego postępowania, niewiele; do wątku działań tego przyjdzie n a d a l bez odwróconych wyjaśnienia zaś okazało się n a m jeszcze p o w r ó c i ć , n a r a z i e zas r o z p a t r z m y sugestię, iż c h o d z i t u n i e t y l k o o o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u malnego, runek ale ż e s w o j e ruchu głębokie a u t o n o m i c z n e znaczenie obrotowego. D o takiego w p e r s p e k t y w i e sensu nadawanego n i e t y l k o zaś w poznane perspektywie właśnie nor­ p o s i a d a też k i e ­ ujmowania problemu — r u c h o w i „pod słońce" i „ze słońcem", odwrócenie — skłaniają analogie polskie w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h n a R o z t o c z u . M u s z ę t u w y j a ś n i ć , 2 iż zostaną o n e z a p r e z e n t o w a n e n a równi z materiałem m o n g o l s k i m , a l b o ­ wiem dawały często badawcze, t o właśnie wynikające one z materiału pierwszą odpowiedź mongolskiego, na pytanie odpowiedź dopiero później n a t y m m a t e r i a l e w e r y f i k o w a n ą i p o t w i e r d z a n ą ; p o w t ó r e i s t n i e ­ jące analogie polskie, e u r o p e j s k i e i i n n e upewniają n a s , iż m a m y t u do c z y n i e n i a n i e ze s p e c y f i c z n y m i m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i a n i t y m b a r d z i e j jakimiś „zabobonami", ale z p o w s z e c h n y m i s t r u k t u r a m i myślowymi. I n i e będzie chyba strukturalny uznane za l o g i c z n e charakter tych błędne koło prawidłowości stwierdzenie, że usprawiedliwia właśnie zestawienie m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h części świata. Wybrane przykładowo etnograficznej analogie 1. K i e r u n e k „ze z własnych badań p o l s k i e przedstawiają słońcem" uchodzi za terenowych i z literatury się następująco: pozytywny, zalecany jest na R o z t o c z u p r z y w i e l u p r a c a c h g o s p o d a r c z y c h . „ W l e w o się n i e m e ł ł o d o b r z e , a j a k p o słonku, t o i m e ł ł o się l e p i e j . I w m ł y n i e — też p o słonku. T a k b y ł o i t a k będzie. N i c i też skręcać p o słonku, c z y sieczkę rżnąć, c z y co t o m u s i iść p o słonku, b o j a k n i e , t o n i e p o r a d z i — n a n i c . W s z y s t k o musi iść p o s ł o ń c u " . 2. I z b ę n a l e ż y zamiatać ze słońcem, b o jeśli ktoś u c z y n i t o w w r o t n y m k i e r u n k u , t o „ n i e o n z a m i e c i e , a l e j e g o (śmierć) 3. P o śmierci d o m o w n i k a , w czasie g d y z w ł o k i znajdują się w i z b i e o r a z w W i e l k i P i ą t e k p r z e z analogię d o śmierci C h r y s t u s a — z a k a z m i e l e n i a n a żarnach, p r z ę d z e n i a i z a m i a t a n i a (a w i ę c mongolskiego od­ wymiecie". — obowiązuje odpowiednik z a k a z u o t w i e r a n i a j u r t y ze z m a r ł y m — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a występujący w o b u sytuacjach r u c h o b r o t o w y ) . 4. „ J a k j e s t śmierć w j a k i e j chałupie w e w s i Ż a b n i e ( p o w . K r a s n y ­ s t a w ) , t o z a r a z posyłają p o w s i z i e l e lebiodkę, z a n o s z o n o j e d o najbliższej chałupy n a o p a k o d słońca i z o s t a w i a j o; s t a m t o d n i o s o d o następnej i t d . - Były one p r o w a d z o n e w e w s i a c h R o z t o c z a Środkowego (woj. z a m o j s k i e ) p r z e z grupę proseminaryjną studentów etnografii U.W. �SYMBOLIKA RUCHU 83 OBROTOWEGO [...] P r z e z cały czas, j a k u m a r ł y j e s t w d o m u , chałupy n i e m o ż n a zamia­ tać; p o w y p r o w a d z e n i u z a m i a t a j o n a o p a k " . 3 Tej ostatniej informacji — podającej przecież opis o b y c z a j u zaska­ kująco p o d o b n e g o d o m o n g o l s k i e j p r a k t y k i z a m y k a n i a j u r t y ze z m a r ł y m .,pod słońce" — informatorów odwrócenia. n i e towarzyszyło objaśnienie Kluczem j a k i e k o l w i e k pochodzące o d s a m y c h sensu owego z w y c z a j u do p r o b l e m a t y k i i stosowanego w n i m rytualnej i n w e r s j i okazała się b a d a n a n a R o z t o c z u s y m b o l i k a żaren. W p e w n y m s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e o b r a c a n i e i c h „ p o d słońce", a w i ę c w b r e w c o d z i e n n e j normie: g d y d z i e w c z ę t a m i e l ą m ą k ę n a bułki u ż y w a n e d o A n d r z e j k o w y c h na wróżb t e m a t p r z y s z ł e g o m ę ż a (bułkę upieczoną z t e j m ą k i m a p o r w a ć a t o co z nią z r o b i , służy za p o d s t a w ę w r ó b y o l o s i e p a n n y ) . W uporczywie pytałem o sens o d w r ó c o n e g o k i e r u n k u m i e l e n i a , z założenia, ż e o g ó l n e w y j a ś n i e n i a gabinetowych udziwnienie daje przekonanie są z b y t p o w i e r z c h o w n e . mując odpowiedź terenie wychodząc u c z o n y c h , k t ó r e można b y streścić s ł o w a m i : „ w m a g i i w s z y s t k o r o b i się i n a c z e j takie niż w życiu, b o o jej nadnaturalnej skuteczności", M o m e n t i l u m i n a c j i poznawczej przeżyłem wyjaśniającą, iż w pies, opisywanym przypadku otrzy­ „żarna kręci się « p o d s ł o ń c e » , b o c h o d z i n i e t y l k o o t o , ż e b y męża w y w r ó ż y ć , a l e też, ż e b y g o z a t r z y m a ć " . r u c h zgodny mierników W y p o w i e d ź t a p o z w a l a zrozumieć, iż o i l e „ z e s ł o ń c e m " — z a r a z e m z r u c h e m księżyca, g w i a z d , a w i ę c upływu czasu, rytmu dnia i nocy, miesięcy i pór r o k u — służy p o s u w a n i u b i e g u świata i c z a s u w przyszłość, t o r u c h „ p o d s ł o ń c e " lub zatrzymanie ruchu cofnięcie. M ó w i ą c cepcję czasu, oznacza zatrzymanie czasu, o z a t r z y m a n i u czasu przyjmuję jaka istnieje w myśleniu także jego o c z y w i ś c i e taką a może kon­ archaicznym, mianowicie czasu j a k o n a s t ę p s t w a stanów, e t a p ó w c z y s y t u a c j i . A b s t r a k c y j n a f o r m u ł a : trzymanie czasu" przez ruch „pod słońce", oznacza b l i ż s z y m w świadomości b a d a n y c h ) z a t r z y m a n i e (w „za­ sformułowaniu osoby poddanej danemu działaniu w s t a n i e , w j a k i m się a k t u a l n i e z n a j d u j e . W i d a ć t o w y r a ź n i e n a przykładzie następujących ukochanego przy środków magii s o b i e u ż y w a się w o d y miłosnej: spadającej koła m ł y ń s k i e g o , p r z y z ł o ś l i w y c h c z a r a c h m a j ą c y c h 4 w i e n i e p a n n i e wyjście dla zatrzymania z odwrotnej n a celu strony uniemożli­ zamąż (a w i ę c z a t r z y m a n i e j ą w p a n i e ń s t w i e ) j e j koszulę m i e l e się n a żarnach „ p o d s ł o ń c e " ( R o z t o c z e ) i t d . 8 Cytat ostatni za: zachowywane, nowych. 4 B. H. Ł о p а с i ń s к i, Obrzędy religijne i zwyczaje przy nich „Wisła", t. X V I : 1902, s. 361; pozostałe przekazy — z badań tere­ Baranowski, Wielki proces o czary miłosne w Praszce, „Łódzkie S t u ­ dia Etnograficzne", t. I V : 1962, s. 10. „Gdyby pszczoły rojąc się chciały z tego miejsca uciekać, biegnij co tchu od wylotu ula rachując trzy razy i to obróciwszy się wspak [w tył] pod słońce..., a wnet uciekające pszczoły powrócą i już uciekać nie będą". O. K o l b e r g , Dzieła w s z y s t k i e , t. 7: Krakowskie, Kraków 1962, s. 116. �84 JERZY Śmierć człowieka SŁAWOMIR wymaga WASILEWSKI od otoczenia r y t u a l n y c h działań symbo­ l i c z n y c h , k t ó r e a k c e n t o w a ł y b y f a k t u s t a n i a b i e g u życia. T o w ł a ś n i e d l a ­ t e g o p r z y z m a r ł y m z a t r z y m u j e się r u c h w s k a z ó w e k z e g a r a — czas stanął" — dlatego też nie wolno obracać żaren ani „bo jego wykonywać i n n y c h p r a c w i ą ż ą c y c h się z r u c h e m o b r o t o w y m w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a niezbędne działania — posyłanie lubelskiej, t a k j a k i zamykanie z n a k u o śmierci otworu jurty zmarłego mongolskiej — na wsi wykonuje się w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u słońca. Powyższe lapidarności w do u s t a l e n i a pozwalają wierzenie, zrozumieć zanotowane pewne niezależnie, intrygujące w w odstępie T y ń c u i n a M a z u r a c h : „kto c h o d z i d o tyłu, t e n w p y c h a swoją piekła" . W 5 czasoprzestrzeni t y m lakonicznym oboje albowiem rodzice), jest cała j e s t z r u c h e m w dół, d o piekła, a t a k ż e z jego s k u t k o m podlega a więc osoby matka (u jest właśnie poprzedzające E G O w porządku m a t k a , osoba płci żeńskiej, s z c z e n i e , i ż n a t ę siatkę o p o z y c j i c z a s o p r z e s t r z e n n y c h prze­ Kętrzyńskiego — czasowym, reprezentujące P R Z E S Z Ł O Ś Ć . F a k t , iż w p r z y t o c z o n y m p o w y ż e j wymieniona matkę struktura w myśleniu t r a d y c y j n y m : r u c h do tyłu ( t a k j a k i r u c h p o d słońce) a s o c j o w a n y szłością, zdaniu zawarta swej stu lat nasuwa zdaniu przypu­ m o g ą nakładać się i i n n e o p o z y c j e b i n a r n e , r o z b u d o w u j ą c i w z b o g a c a j ą c o w ą strukturę. S t r u k t u r a czasoprzestrzeni w myśleniu t r a d y c y j n y m "pod stonce" żeńsk dót W. K ę t r z y ń s k i , nictwo ludowe w Tyńcu, 1966, s. 148. 5 (piekło) O Mazurach, O l s z t y n 1968, s. 47; L . H a j ó w n a , „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , Lecz­ t. 1: �SYMBOLIKA RUCHU 85 OBROTOWEGO Odchodząc j u ż o d m a t e r i a ł u p o l s k i e g o m o ż e m y s t w i e r d z i ć , iż c h o d z e n i a d o t y ł u odnoszące się d o d z i e c i n o t o w a n e są m . i n . w zakazy folklorze k a z a c h s k i m , k i r g i z k i m i k a r a - k a ł p a c k i m . Ciśnie się też w t y m m i e j s c u 6 na myśl aforyzm Leonarda da V i n c i : „Nie cofa się, k t o się związał z g w i a z d ą " . C h o ć o c z y w i ś c i e w i n t e n c j i a u t o r a o d n o s i ł się o n d o s y t u a c j i 7 c z ł o w i e k a szczególnie w y r ó ż n i o n e g o p r z e z l o s , t o j e d n a k n i e c h m i w o l n o b ę d z i e zastosować g o j a k o m o t t o d l a p r o b l e m a t y k i s y m b o l i k i r u c h u w m y ­ śleniu archaicznym, w kulturach t a k samo nierozerwalnie związanych „z gwiazdą", z kosmosem i jego biegiem. R ó w n i e ż materiał e g z o t y c z n y daje n a m b a r d z o i s t o t n e dla supozycji, iż r u c h „pod słońce" asocjowany potwierdzenie jest z r u c h e m w prze­ szłość. O t o w f o l k l o r z e w i e l u l u d ó w S y b e r i i b a r d z o p o p u l a r n y j e s t m o t y w przeistoczenia zmienić w się w zwierzę przez niedźwiedzia koziołkowanie czarownik głową zdejmował w odzież dół. i „Chcący koziołkował t r z y r a z y p r z e z g ł o w ę p o d słońce. D l a p o w r o t n e j z m i a n y k o z i o ł k o w a ł t r z y razy ze słońcem" . 8 Komi-Permiaków Wyjaśnić jest d o m y ś l a się c y t o w a n a najwidoczniej t u trzeba, uważany za że niedźwiedź praprzodka a u t o r k a „liczba działań u opisywanych człowieka, zaś magicznych — jak symbolizuje l i c z b ę f a n t a s t y c z n y c h przeistoczeń o d l u d z k i c h p o t o m k ó w do zwierzęcych p r z o d k ó w (to j e s t w porządku o d w r o t n y m ) i odpowiadała l i c z b i e o g n i w g e n e a l o g i i d a n e j g r u p y t o t e m i c z n e j d o p o j a w i e n i a się o g n i w a ludzkiego". Identyczny sens s t r u k t u r a l n y m a r ó w n i e ż następujący obyczaj turk- m e ń s k i : w t r a k c i e p o g r z e b u , g d y ciało z n a j d u j e się j u ż w g r o b i e , żałobnicy o b c h o d z ą j e dookoła t r z y m a j ą c w rękach K o r a n — w k i e r u n k u p o d s ł o ń c e t y l e r a z y , i l e dziesiątków l a t żył ó w człowiek; w t e n sposób dokonuje się z m n i e j s z e n i a l i c z b y j e g o g r z e c h ó w d o p o z i o m u z n i e m o w l ę c t w a . Naszkicowany archaicznej DNA, wydaje Watsona — wyżej model się — pojmowania czasoprzestrzeni mówiąc słowami o d k r y w c y w myśli podwójnej spirali z b y t ładny i p r o s t y , b y miał być n i e p r a w d z i w y . n i e m n i e j n a l e ż y pamiętać, że z b u d o w a n y o n został n a p o d s t a w i e kojarzących r o z p r o s z o n y w y r y w k o w y materiał i n f o r m a c y j n y — Tym intuicji wierzenia i t z w . p r z e s ą d y p o c h o d z ą c e z r ó ż n y c h części świata. N a r a ż a t o n a z a r z u t dowolności l u b przypadkowości, może nasuwać p o d e j r z e n i e , że schemat t e n g o r z e j s p r a w d z a się w o d n i e s i e n i u d o j e d n e j k o n k r e t n e j k u l t u r y . D l a rozproszenia tych wątpliwości przeprowadzono monograficzne niejako b a d a n i a n a d symboliką r u c h u o b r o t o w e g o w r a m a c h t r a d y c y j n e j jednej grupy etnograficznej — m o n g o l s k i c h T o r g u t ó w Ałtaju. kultury Starałem s i ę zebrać m o ż l i w i e p e ł n e i n f o r m a c j e o w s z e l k i c h działaniach r y t u a l n y c h , 6 E . D. motiwow 7 8 E. T u г s u n o w, tiurko-mongolskich Panofsky, Ł. S . skazók, Studia G r i b o w a, Etnograficzeskije z historii Piermskij osnowy „Sowietskaja sztuki, zwierinyj proischożdienia Etnografia", Warszawa stil', Moskwa niekotorych z. 2: 1976, s. 126. 1971, s. 400. 1975, s. 38-39. �86 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI W których występuje r u c h o b r o t o w y i odwrócony, a także w i e r z e n i a n a temat ruchu w potwierdzają wanych zjawiskach naturalnych. Badania te nie t y l k o w m o d e l w s t ę p n y , a l e też w z b o g a c a j ą pełni go o wiele przewidy­ tak jak w badaniach elementów. Referowanie polskich — z e b r a n e g o materiału z a c z n i j m y o d s y m b o l i k i żaren. T r z e b a — t u p o w i e d z i e ć , że T o r g u c i jako j e d n a z n i e l i c z n y c h g r u p m o n g o l s k i c h u p r a w i a j ą zboże, stąd żarna z n a j ­ dują się w k a ż d e j j u r c i e . Są t o d w a płaskie k a m i e n i e r ó w n e j w czasie m i e l e n i a leżą w p r o s t z pomocą żerdzi wyjętej n a ziemi, górnym średnicy; k a m i e n i e m kręci n a t e n czas z d a c h u , p r z y w i ą z a n e j u góry się do r z e m i e n i a n a p i ę t e g o m i ę d z y ścianami j u r t y . Ż a r n a o b r a c a się n a p r z e m i a n w o b i e s t r o n y . P r z e z t r z y d n i p o śmierci o b o w i ą z u j e z a k a z i c h u ż y w a n i a (nie znany jest natomiast zwyczaj zatrzymywania zegara — najwidocz­ niej jest to p r z e d m i o t z b y t n o w y w Mongolii). M a g i i analogicznej skiej m a g i i miłosnej T o r g u c i n i e znają, z a b i e g ó w m a g i c z n y c h : g d y złodzieje do p o l ­ a l e u ż y w a się ż a r e n d o i n n y c h ukradną k o n i e l u b b y d ł o z g u b i się w s t e p i e , żarna u s t a w i a się n a p r o g u i kręci „ p o d s ł o ń c e " — m a t o s p o ­ wodować, że bydło wróci. Stosowane j e s t też s a m o zakopywanie żaren p o d p r o g i e m , b e z o b r a c a n i a , a z ł o d z i e j o w i „ z a k r ę c i się w g ł o w i e , p o w r ó c i " : mają więc żarna jako przedmiot autonomiczną s y m b o l i k ę w i t a k często obracany „pod m a g i i z a t r z y m a n i a i p o w r o t u . Jeśli słońce" wielbłą­ d o w i p r z e s u n i e się n e r k a , żarna w i e s z a się m u n a g r z b i e c i e i e w e n t u a l n i e j e s z c z e o p r o w a d z a t r z y r a z y dookoła j u r t y „ p o d słońce", a n e r k a p o w r ó c i n a m i e j s c e . C z a s e m s t o s u j e się też masaż o p u s z c z o n e j n e r k i żarnami, p r z y czym dlaczego używa choć i n f o r m a t o r z y n i e są w właśnie żaren — W magii — „leczenie m a g i c z n e " . pasterskiej ruch l u b zatrzymania; stosowany oprowadza „pod słońce" analogicznie d l a przyspieszenia wielbłądzicy, się jakiegoś ją trzy służy zatem procesu: razy m u ssać, j a g n i ę w kierunku oprowadza się więc ruch gdy dookoła słońcem"; podobnie g d y o w c a n i e p r z y z w y c z a j o n a pozwala spowodowaniu „ze słońcem" opóźnia jurty się właśnie dookoła niej trzy razy także pewne chiirde, (stupy). ryty skuteczności. W p r z y p a d k u b u d d y j s k i c h M o n g o ł ó w w c h o d z i ł y t u w g r ę następujące p r a k t y k i s y m b o l i c z n e : o b r a c a n i e suburganu „ze nardzów. religijne o magicznej czy jest poród jeszcze do jagnięcia n i e Z b a d a j m y t e r a z w kontekście s y m b o l i k i r u c h u o b r o t o w e g o modlitewnego się stwierdzają, ż e i n n y p r z e d m i o t b y ł b y - t u n i e s k u t e c z n y , b o t o j e s t domnoch powrotu stanie wyjaśnić, przebieranie We młynka różańca e r c f i , o b c h o d z e n i e klasztoru w s z y s t k i c h t y c h działaniach r u c h powinien b y ć z g o d n y z k i e r u n k i e m r u c h u słońca. S e n s o b r a c a n i a m ł y n k a m o d l i t e w ­ nego to powodowanie ogólnego pomyślnego b i e g u świata; w wykładni lamajskiej p o w i n n o m u towarzyszyć w y m a w i a n i e «ylab — ma do m a n t r , t a k i c h j a k om pozytywnej mani reinkarnacji po podmę śmierci: chum, kanonicznej mistycznych co p r z y c z y n i a ć uniknięcia się transmigracji �SYMBOLIKA RUCHU w niższe f o r m y bytów duszy b y t u (gady, p t a k i , czworonogi) ku formom w młynka spirytualnym, n i r w a n i e . Pasterze p y t a n i sunku dają i awansowanie b o d h i s a t t w o m aż 9 modlitewnego 87 OBROTOWEGO o motywację oczywiście do o r t o d o k s j i , ale również odpowiedzi zachowujące n a skali do r o z p ł y n i ę c i a wprawiania w uproszczone też ruch w sto­ należną strukturę. w i a r y w p o z y t y w n ą reinkarnację i p r z e k o n a n i a , że r u c h m ł y n k a zło n a ś w i e c i e , d e k l a r o w a n o „długie życie" j a k o efekt się Obok niszczy poprawnego o b r a c a n i a ; t e n zaś, k t o kręci go n a o p a k , s k r a c a s o b i e ż y c i e , zmniejsza w y z n a c z o n ą m u p r z e z l o s liczbę l a t ; p o śmierci j e g o d u s z a b ę d z i e błądzić w zaświatach zamiast dokonać pomyślnego wcielenia. Istnieje nawet c i ę ż k i e p r z e k l e ń s t w o „ o b y t w ó j m ł y n e k kręcił się o d w r o t n i e " , churde buruu cziń „ K t o kręci m ł y n e k « p o d słońce», t e n p ó j d z i e d o p i e k ł a " ergul. — o s t r z e g a l i d a w n i e j l a m o w i e ; u j a w n i a się t u t a s a m a s t r u k t u r a , co w p o l ­ s k i c h w i e r z e n i a c h m ó w i ą c y c h , ż e p r z e z obejście dookoła krzyża, l u b świętej f i g u r y „pod słońce" można w y w o ł a ć m ł y n e k m o d l i t e w n y n a o p a k , s t a j e się „ c z ł o w i e k i e m obcej nomtoj kościoła diabła. T e n , k t o kręci wiary" buruu M i a n o t o stosują T o r g u c i do sąsiadów n i e b u d d y s t ó w : R o s j a n , chiin. C h i ń c z y k ó w i K a z a c h ó w . O t y c h o s t a t n i c h o p o w i a d a się n a w e t z ironią, że o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y dokonują „ p o d s ł o ń c e " ; j a k s p r a w d z i ł e m u t a m t e j s z y c h K a z a c h ó w , r z e c z y w i ś c i e k i e r u n e k odsła­ niania jurty nie m a dla nich symbolicznego znaczenia, r o b i się t o , j a k j e s t w y g o d n i e j , w zależności o d w i a t r u , c z a s e m n a w e t o d w e w n ą t r z . Choć więc mongolskie uzasadnienie, tylko przypisanie zachowania to jednak rzeczywista wanie działa obserwacja na opak t u mechanizm zachowań obcym znacznie sąsiadów: ma częściowe ogólniejszy strukturalne „ o b c e g o " z działaniem „na odwrót", g d y z a c h o w a n i e niż korelo­ „normalne" p r z y s ł u g u j e g r u p i e w ł a s n e j . A n a l o g i c z n i e n a p o l s k i m R o z t o c z u określa się ruch to faktem, że n a „ r u s k i m " t z n . ukraińskim w e s e l u t a k i j e s t k i e r u n e k t r z y k r o t n e g o lewoskrętny mianem „po rusku" uzasadniając obcho­ d z e n i a p r z e z parę m ł o d ą p u l p i t u z P i s m e m Świętym. P r z y sposobności d o d a j m y , ż e k i e r u n e k „ p o d s ł o ń c e " j e s t r z e c z y w i ś c i e zalecany przez separacyjny — kościół prawosławny. Zapewne działał chęć odróżnienia się o d z w y c z a j ó w tu mechanizm kościoła k a t o l i c k i e g o , w k t ó r y m r u c h ze słońcem p a n u j e w p r o c e s j a c h , c i r c u m a m b u l a c j a c h i t p . Tak właśnie było b o w i e m w p r z y p a d k u dwóch g i j n y c h , k t ó r e nakazują s w y m w y z n a w c o m innych systemów reli­ lewoskrętny k i e r u n e k obcho­ d z e n i a o b i e k t ó w k u l t o w y c h : i s l a m u i starotybetańskiej r e l i g i i b o n . M a h o ­ met zalecił t e n k i e r u n e k o b c h o d z e n i a mekkańskiej Kaaby, by s w ą d o k t r y n ę o d w c z e ś n i e j s z y c h pogańskich k u l t ó w , k t ó r y c h 9 W. Bearing and Simpson, upon Religious the The Symbolism Ritual, Buddhist of the Praying Wheel Wheel. and A Circular Collection Movements odróżnić wyznawcy of Material in L o n d o n 1896, s. 29. W e d ł u g m o n g o l s k i c h p a s t e r z y , gdy Custom gospo­ d a r z o w i padł u l u b i o n y w i e r z c h o w i e c , n a jego c z a s z c e l a m a wypisywał mantry mani padme chum, co miało spowodować ponowną reinkarnację zwierzęcia. om �88 JERZY obchodzili ten telluryczny SŁAWOMIR obiekt WASILEWSKI ,,ze s ł o ń c e m " d o k o n a n a zastała i n w e r s j a k i e r u n k u o b c h o d z e n i a 10 . Także w religii bon czortemóip (tybetańskich n a l e w o s k r ę t y d l a odróżnienia o d n a p ł y w a j ą c e g o b u d d y z m u , f o r s u ­ stup) jącego kierunek zgodny zresztą — o b i e k t ó w Natomiast zgodnym wiedzi 11 ze słońcem w obchodzeniu — tych samych . wspomniane wyżej skorelowanie „swojego" z ruchem ze słońcem w y r a ż a się c h o ć b y w n a d e r często padającej n a p y t a n i e , dlaczego jurtę o t w i e r a „to t a k i nasz m o n g o l s k i o b y c z a j " (manaj się w ł a ś n i e w mongol ulsyn Deklaracja dzari). t a , i r y t u j ą c a e t n e g r a f a w t e r e n i e , b o n i e wyjaśniająca z n a c z e n i a ma jednak swe odpowiednie miejsce i sens w odpo­ t y m kierunku: odtworzonej obyczaju, strukturze myślowej. Kolejny zycjach opis przykład mongolski dostarcza dalszych informacji b i n a r n y c h nakładających się n a d o t y c h c z a s o w y dawnego zwyczaju wyganiania o schemat. z k l a s z t o r u m n i c h a , który opo­ Jest t o naruszał o b o w i ą z u j ą c ą d y s c y p l i n ę , pił, uciekał w s t e p i t p . O t ó ż t a k i e m u m n i c h o w i zakładano n a s z y j ę b u k ł a k n a w ó d k ę , za k t ó r y i n n y m n i c h oprowadzał g o — w e d ł u g opisujących b y ł o t o c i ą g n i ę c i e g o „ j a k b y k a " — t r z y dookoła klasztoru w szczególną, albowiem kierunku ze „pod względu słońce". na Przekaz istnienie ten ma klasztoru w razy wartość Bułganie - j e s z c z e d o początku l a t 5 0 - t y c h X X w . , a w i ę c z n a c z n i e dłużej niż w p o ­ zostałej części M o n g o l i i — był o n T o r g u t o m ogólnie z n a n y 1 2 . Z drugiej zaś s t r o n y — j a k o ż e w d z i e d z i n i e w i e r z e ń n i e i s t n i e j e j u ż dziś społeczna w y m i a n a treści, k o m u n i k a c j a , p o w o d u j ą c a k o n t r o l ę p r z e k a z y w a n e j wiedzy i danego „ucierania obyczaju — się" jednej, powstaje powszechnie przyjętej wykładni dla szereg różnych o d d o l n y c h wyjaśnień, które można badać n a okoliczność i c h zgodności z odsłanianą strukturą m y ś l o w ą . I t a k n a przykład pojawia się i n t e r p r e t a c j a , że zabieg t e n oznacza J. Chelhod, A Contribution to the Problem oj the Pre-eminence Right, Based upon Arabic Evidence, [w:] Right and Left. Essays on Dual Classification, R . N e e d h a m ed., C h i c a g o a n d L o n d o n 1973, s. 252, 259. 10 cofnięcie of the Symbolic J e s t to pogląd p o w s z e c h n y wśród autorów komentujących charakterystyczną dla r e l i g i i bon inwersję w z o r ó w b u d d y j s k i c h : odwrócenie skrzydeł m i t y c z n e g o p t a ­ k a G a r u d i , k i e r u n k u r a m i o n s w a s t y k i itd.; p a t r z : H . H o f f m a n , Die Religion Tibets, München 1958, s. 40; S . A . A r u t i u n o w, N. Ž u к о w s к a j a, Bon-sintoistskie paraleli, [w:] Mifołogia i wierowania narodów wostocznoj i jużnoj Azii, M o s k w a 1973, s. 14. „Podporządkowanie się i przyjęcie k o m p l e k s u cech, a potem osiąganie a u t o a k c e p t a c j i p r z e z odwrócenie n a drugą stronę składników t y c h cech to p r a w i e i n s t y n k t o w n a r e a k c j a słabej k u l t u r y , przeciwstawiającej się a g r e s y w n e j s i l n i e j s z e j k u l t u r z e " . R . E к v а 11, Religious Observances in Tibet: Patterns and Function, C h i c a g o 1964, s. 22-23. T a k więc w p e w n y c h s y t u a c j a c h h i s t o r y c z n y c h względy społeczne mogą okazać się n a t y l e silne, iż powodują odejście od — z d a ­ wałoby się u n i w e r s a l n y c h — w z o r ó w k o s m o l o g i c z n y c h . 11 O k a r z e t a k i e j w s p o m i n a już X V H - w i e c z n a k r o n i k a S a g a n g S e c z e n a ; I . J . Schmidt, Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfasst von Ssagang Ssetsen, S t . P e t e r s b u r g 1829. 1 2 �SYMBOLIKA RUCHU mnicha z powrotem 89 OBROTOWEGO d o s t a n u p r o s t y c h l u d z i (char O d tego m o ­ chiin). m e n t u przestaje o n być lamą; d a w n i e j przyjeżdżał w t e d y p o n i e g o władca feudalny który (nojon), znów odzyskiwał swego poddanego. i n n y c h wyjaśnień o p r o w a d z a n i e „pod słońce" oznacza pędzanie w dzamd złą s t r o n ę " (buruu u c z y n k i . (O o p o z y c y j n y m pomyślności za p o m o c ą ruchu p o n i ż e n i e , zepchnięcie w myśl pewne zwyczaju dość tego, k t o popełnił oruulach) „ze słońcem" w r y t u a l e dallaga mongolskiego dobny sens dzenie trzy dookoła w interpretacje słońcem" świętych m a też choćby s t a r o i n d y j s k i rytuał dookoła buddyjskiego cenotafu „ze (stupy) M o n g o l i i asocjowany szamańska brzmiące „ze wędrówka u słońcem" O t y m , że r u c h . jest z r u c h e m w w kolejne sfery t u r a c h p r z e b i e r a n i e p a c i o r k ó w różańca, k t ó r e — się d o s t a n u w y ż s z e g o Zasygnalizujmy 16 obcho­ czy również oddawana 1 5 jest że przez dookoła t r z e c h . W różnych kul­ j a k już w s p o m n i a n o — z l e w a w p r a w o , j e s t środkiem po nici l e n t e m l i n y p o z w a l a j ą c e j osiągnąć n i e b o Po­ górę, n i e c h świadczy f a k t , niebieskie buddyzmie poWinno być w y k o n y w a n e — „ze słońcem" brzóz 9 razy ( t y l e jest sfer niebieskich) „ze słońcem" wzniesienia według c z c i Ц. w i e l k i c h władców s z a m a n a b u r i a c k i e g o w czasie i n i c j a c j i , p o p r z e z c h o d z e n i e w mongolskiego Pradakszina tronu jako z kolei gór, co a u t o r a m a znaczyć i c h w y w y ż s z e n i e , o k a z a n i e razy złe awach, jest rozumiane dół. T a o s t a t n i a d e k l a r a c j a p r z y w o d z i gołosłownie obchodzenia „wy­ wobec tego w y g a n i a n i a zapraszaniu, w z y w a n i u będzie m o w a poniżej). W r e s z c i e t a k i e o p r o w a d z a n i e na Według wyganianie, myślowej będącej ekwiwa­ . jeszcze j e d n ą korelację, k t ó r a o m a w i a n a b ę d z i e s z e ­ r o k o poniżej, p r z y o k a z j i obrzędów r o d z i n n y c h , a t e r a z zadokumentowana zostanie t y l k o p e w n y m i zabiegami p a s t e r s k i m i . T a k j a k r u c h „pod słońce" oznacza zmniejszenie, rozwojowi 1 3 stratę, t a k r u c h „ z e s ł o ń c e m " służy i rozmnożeniu; C y t . M. Two Tatar, dlatego Mongol to przed Texts powiększeniu, zapładnianiem Concerning the Cult stada of the owiec Mountains, A c t a O r i e n t a l i a A . S . H . , t. X X X [1]: 1976, s. 10. 14 S i m p s o n, op. cit., s. 65 M. E 1 i a d e, Trakta o historii religii, Warszawa Vólker, Helsinki 1968, s. 367. 15 U. H а г v a, Die religiósen 1938, s. 491. A n a l o g i c z n i e w którym s i e d z i kapłan, by dotrzeć s. 70-71; por. także obchodzenie wane przez ponii, [w:] W. źródłowego materiału der altaischen obrzędy do najwyższego nieba, Zwyczaje, i symbole japońskiego obrzędy religijne, skrętny bóstwo do wyjścia jako sprowadzający s k i c h C . G . J u n g , К. Simpson, pozwoliła i symbole Warszawa autorowi nader 0 idei c z a s u i r u c h u w religii, np. „każde krążenie p o s u w a 1 pobudza „ze słońcem" koła, n a pagody i krążenie s z a m a n k i , w n i k l i w i e Kotańskiego, Zwyczaje, Vorstellungen bramińskim r y t u a l e o b r a c a n i a podziemia występował К e r é n y i , Einführung w Ja­ trafnie wnioskować wykonawcą k u bóstwu np. w in das Wesen religijne 1974, s. 208; a n a l i z a z u k r y c i a " , tamże, s. 220. N a t o m i a s t w cit., op. zanalizo­ kierunek lewo­ misteriach eleuzyj- der Mythologie, Zurich 1951, s. 195. 1 6 W. Toporów, [w:] Semiotyka kultury, O kosmologicznych Warszawa źródłach 1975 s. 151. wczesnohistorycznych opisów, �90 JERZY przez t r y k a oprowadza SŁAWOMIR WASILEWSKI się g o w o k ó ł o f i a r n e g o ognia raz l u b trzy razy a l b o a n a l o g i c z n i e o k a d z a się g o w o k o ł o , a b y p o m n a ż a ł pomyślność. Tak w przedstawia najprostszych dobnie się c z a s o p r z e s t r z e n n a działaniach asocjowany jest ruch występujący takich j a k np. w i r powietrzny. j e s t z siłą nieczystą n a z y w a j ą g o sajtan starucha" zawodny — symbolika ruchu obrotowego r y t u a l n y c h i praktykach magicznych. W diabłami całej w M o n g o l i i w i r t e n utożsamiany (czitgur, nawet szulmas); Kazachowie (szatan). T o r g u c i m a w i a j ą , że w środku i d z i e „ k u l a w a doglon (zwróćmy emgen uwagę n a m o t y w kulawości — w s k a ź n i k chtoniczności, diabelskości). Jeszcze częściej się o w i r z e Po­ zjawiskach naturalnych, ganc chóltej — tijren jednonogi czort, p r z y nie­ powiada. czym jest to d i a b e ł m a j ą c y k o n t a k t ze z m a r ł y m i . O t o p o j a w i a się o n n a m o n g o l s k i m c m e n t a r z u czy raczej przez pierwsze m i e j s c u , g d z i e się p o z o s t a w i a zwłoki — zwłaszcza t r z y miesiące p o złożeniu ciała. M a w i a n o też, że w kręci się chuwchaj suudżny jas „ z b i e l a ł a n a słońcu i w i e t r z e wirze kość g o l e ­ n i o w a " . B a r a n i a kość g o l e n i o w a — j a k i l u d z k a , a l e t a j u ż w m n i e j s z y m s t o p n i u — p o s i a d a skądinąd w y r a ź n e do wiru, ale według zapytywanych skręcenie upodobniające chodzi ją j a k b y t u o kość ludzką — trupi goleń. Zestawienie pochodzących zgoła a n a l o g i c z n y c h w i e r z e ń n a t e m a t w i r u ze S ł o w i a ń s z c z y z n y powietrznego i S y b e r i i , gdzie również utożsamiany j e s t o n ^ z c z a r t e m , n a r z u c a strukturalną i n t e r p r e t a c j ę w kontekście b o l i k i r u c h u . T ł u m a c z e n i a i n n e , m n i e j ogólne, stają się z a w o d n e : śnienia Moszyńskiego , 1 7 kojarzony burzą iż z siłą nieczystą w i r powietrzny dlatego, z p i o r u n a m i , których rola jest bo pojawia polega na Słowiańszczyźnie się b e z p o ś r e d n i o przecież według r z a d k i e i n i e mają w M o n g o l i i w i r y wieją z nimi przed wierzeń n a n i s z c z e n i u zła — j e s t w ł a ś n i e t a k i m c h y b i o n y m w y j a ś n i e n i e m larnym. Oto bowiem sym­ wyja­ partyku­ s t a l e , b u r z e zaś są b a r d z o żadnego z w i ą z k u . Zarówno t a m , j a k i n a 1 8 S y b e r i i z n a n e j e s t r o z r ó ż n i e n i e n a w i r y kręcące się ze słońcem — t e są jeszcze „ n i e n a j g o r s z e " — dzuger i kręcące się p o d słońce — n i e niepomyślne. Bułgańscy K a z a c h o w i e chodzi od strony prawej stwierdzają, zdecydowa­ że w i r , k t ó r y n a d ­ k u l e w e j , j e s t szczególnie n i e b e z p i e c z n y , idący zaś o d l e w e j d o p r a w e j — n i e s p e c j a l n i e . P o d o b n e r o z r ó ż n i e n i e znają t e ż ludy 1 9 17 Syberii K. , s a m Moszyński Moszyński, Kultura przytacza ludowa je Słowian, również d l a Mazowsza. t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1967, s. 470-477. wir powietrzny; można t a k sądzić z n o t a t k i G . P o t a n i n a , p o c z y n i o n e j wśród Derbetów: „chancchan 1 8 Także folklor mongolski zna motyw kęltej tirin sumyn r z u c a n a p r z e z N i e b o Tengri Oczerki wiście biegnie n a jednej siewierozapadnoj nie w y n i k a nodze Mongolii, stąd, że w i r y t a k szybko, H a r v a, op. cit., s. 274. bijącego St. Pietiersburg powietrzne w w iż p i o r u n o w a l e d w i e zdąży go dosięgnąć". to treści religijne, mitologiczne z a k o d o w a n e 19 pioruna strzała G . N. ajungo P o t a n i n, 1883, t. I V , s. 138. O c z y ­ Mongolii powstają przed burzą; są w języku z j a w i s k n a t u r a l n y c h . �SYMBOLIKA RUCHU 91 OBROTOWEGO A j e d n a k a u t o r t e n — będąc n i e d a l e k i o d r o z w i ą z a n i a p r o b l e m u — rzy przecież nawet, że polskie nazwy wiru, takie jak akcentują m o m e n t r u c h u o b r o t o w e g o ( p i e r w o t n i e „ o b a r t e k " ) — s z y f r o w u j e czasoprzestrzennej Problem „pod tkwi słońce"; nie roz­ jego s y m b o l i k i . zresztą m o i m z d a n i e m nie wydaje koja­ „srala-bartek", głębiej się p r a w d o p o d o b n e , niż w żeby symbolice ogólne t r a k t o w a n i e w i r ó w p o w i e t r z n y c h b y ł o t y l k o ekstensją ruchu negatywne zaobserwowanego l e w o s k r ę t n e g o k i e r u n k u o b r o t u n i e k t ó r y c h spośród n i c h . P r o p o n u j ę wy­ jaśnienie z j a w i s k a t e r m i n e m „ r u c h u p a r a d o s k a l n e g o " , p o z o r n e g o , p u s t e g o . Przytoczmy „kto w t u polskie wierzenie nogami chyboce, nasuwające t a k i e w ł a ś n i e ten wozi drewno do piekła" ; rozwiązanie: ruch 2 0 pozorny, k t ó r y m n i b y poruszają się n o g i , a l e p o z o s t a j e się w m i e j s c u m a k o n ­ sekwencje analogiczne do r u c h u w d o piekła. T r ą b a p o w i e t r z n a — nuje taki sam paradoksalny się n i e p o r u s z a ; tył, c o f a n i a się — zjawisko ruch, w powoduje zejście jakby niematerialne — którym nic konkretnego sądzę, iż w ł a ś n i e n a t e j z a s a d z i e k o j a r z o n a wyko­ przecież j e s t z siłą nieczystą. T e n s a m m e c h a n i z m w y j a ś n i a n a m istniejący w ś r ó d Torgutów z a k a z kręcenia p u s t y c h żaren, o b i j a n i a d w ó c h k a m i e n i i t p . , m a t o b o w i e m p o w o d o w a ć n i e w y r o ś n i ę c i e zboża, z b i e d n i e n i e , u b y t e k a l b o s p o r y i p l o t ­ ki 2 1 . Bardziej o b r a z o w o u j m u j e t o p r z e s t r o g a , iż działania t e są „ o s t r z e ­ n i e m z ę b ó w w i l k o m " . W i l k j e s t t u personifikacją s t r a t y , d o t k l i w e j szcza d l a p a s t e r z y , a ostrzenie m u zębów — opał d o piekła w c y t o w a n y m w i e r z e n i u p o l s k i m — ksymalnie nieekonomiczną i absurdalną zwła­ t a k j a k i wożenie d r e w n a j e s t czynnością m a ­ z ludzkiego punktu widzenia. Z a u w a ż m y n a k o n i e c , iż z a k a z kręcenia p u s t y c h ż a r e n i o b i j a n i a k a m i e n i opiera się n i e t y l k o n a i d e i m a g i c z n e g o p o d o b i e ń s t w a czynności o s t r z e n i a , a l e też n a s y m b o l i c e r u c h u p u s t e g o , wywołującego i — tak jak i ruch odwrócony — t y c h działań do paradoksalnego, cofanie, zmniejszenie stratę. O m ó w m y t e r a z grupę b a r d z i e j złożonych p r a k t y k r y t u a l n y c h mających na celu spowodowanie z najważniejszych awach, w dosłownie ogólnomongolskich „przyzywanie — obrzędów branie". dorocznych: Odbywał się on d w ó c h n i e z a l e ż n y c h f o r m a c h : j a k o ś w i ę t o całej g r u p y l o k a l n e j szkującej daną j e d n o s t k ę administracyjną święto r o d z i n y . W w r o z w o j u i p r z y w o ł a n i e pomyślności. J e s t t o j e d e n porze obu przypadkach najbardziej sprzyjającej sezonowe już w y k o n a n o , (somori) organizowano świętowaniu, a długie o k r e s y gdy zamie­ wewnętrzne g o jesienią, podstawowe a więc prace p o s t o j u spędzane n a o b f i t y c h Kętrzyński, loc. cit.; n a R o z t o c z u n a w e t w o l n o huśtać n o g a m i „bo się diabła p r z y n i e s i e " . 20 oraz jako dallaga dawniej małe dzieci wiedzą, że n i e Oprócz t y c h określeń (ugujrne — dosł. „nie przybędzie", choosoor — „spusto­ s z e n i e " ) ujmujących k o n s e k w e n c j e c z y n u w k a t e g o r i a c h m a g i c z n o - s y m b o l i c z n y c h używa się też t e r m i n u religijnego, zawierającego konotację etyczną: „grzech", nugul'. 21 �92 JERZY jeszcze p a s t w i s k a c h bez SŁAWOMIR WASILEWSKI konieczności koczowania umożliwiają przepro­ wadzanie obrzędów weselnych, postrzyżynowych, stawianie n o w y c h j u r t . Ogólnosomonowa uroczystość przywoływania p r z e z cały dzień n a t e r e n i e k l a s z t o r u w pomyślności odbywała n a sąsiedniej g ó r z e w o k ó ł k u l t o w e j s t e r t y k a m i e n i {owoo). w niej a w arystokracja, momencie lamowie i się c e n t r u m każdego s o m o n u pasterze; k u l m i n a c y j n y m wyższy lamowie urzędnik albo Uczestniczyła odmawiali modły, wykonywał (sajd) — o c z y w i ś c i e „ z e s ł o ń c e m " — w i e l o k r o t n e o b r o t y pałeczką z d r z e w a s a n d a ­ łowego, z przywiązanymi do n i e j wstążkami, j e d w a b n y m i s z a r f a m i chadag, dzwoneczkami, wkoło woreczkami wykonywali owemu z herbatą wtedy i monetami. koliste ruchy Wszyscy siedzący złączonymi rękoma, w k t ó r y c h t r z y m a l i p o s i a d a n e c e n n e o z d o b y , pierścienie, k o l c z y k i , w o ł a j ą c p r z y t y m c h u r a i ! c h u r a i ! c h u r a i ! , co m i a ł o znaczyć „ n i e c h się g r o m a d z i " Uroczystość kończyła się c e r e m o n i a l n ą sobą mięso, ś p i e w a n o s t o s o w n e trzy razy „ze uroczystość słońcem". przebiegała jedzono pieśni. N a o d j e z d n y m Wśród w ucztą, innych grup zasadzie t a k samo, przykład talerze z jedzeniem, przywiezione objeżdżano mongolskich przy czym chiszig . ze owoo omawiana obracano na t a b a k i e r k i , różańce i t p . C e l e m t e g o obrzędu jest w sformułowaniu informatorów p o m y ś l n o ś c i " (bujan r 2 „zaproszenie P o j ę c i e p o m y ś l n o ś c i (bujan duudach). chiszig) m a z n a c z e n i e o g ó l n e g o p o m y ś l n e g o o b r o t u r z e c z y , p r z e d e w s z y s t k i m zaś oznacza bogactwo, długowieczność i zdrowie członków rodziny rozmnożenie stada; ponieważ pomyślność t a krąży p o świecie w „ze słońcem", należy j ą zapraszać r u c h e m o b r o t o w y m , m o ż n a j ą do symbolicznego naczynia markowanego przez odpowiednio l i n ę czagtga oraz kierunku łapać uformowaną n a ścianie j u r t y . T a n i e c o m i s t y c z n a k o n c e p c j a m a c h y b a częściowo p o z a m o n g o l s k i z s a n s k r . punja — rodowód: powodzenie, słowo awach lamaizm grupach: z jednej strony w weselnym, z drugiej u Tuwijczyków w mnożenia bydła. W się zapewne 2 3 p e w n e r e l i g i a l a m a j s k a . R y t u a ł y t y p u dallaga wyznających wywodzi bujan s z c z ę ś c i e " , n o s i c i e l e m zaś j e j b y ł a z a ­ z n a n e są i w innych Tybecie w obrzędzie czasie o f i a r n a owonie dla roz­ t y m ostatnim w y p a d k u ceremonia wygląda analo­ g i c z n i e d o opisanej m o n g o l s k i e j ; o b e c n i n a n i e j w y ż s i urzędnicy i l a m o w i e 22 dowa P a s t e r z e tłumaczą etymologia churai słowo przyjmowana jako „niech się z b i e r a , g r o m a d z i " . jest przez badaczy n i n, op. cit., s. 84). Ściśle r z e c z biorąc churai churach, nika analogiczny Ulaanbaatar „zbierać"', do naszego 1966, s. z którym „hura", j e s t przez wzmiankowanym indyjskim aratów rytuale kojarzone; chelijn językoznawcom związków między t y m i słowami w s p o m n i j m y , we nie j e s t formą gramatyczną J . С e w e 1, Mongol 731. Pozostawiając Ta lu­ ze z n a k i e m z a p y t a n i a (P o t a czasow­ jest to o k r z y k towcz ustalenie tajlbar iż o k r z y k „huree" w z n o s z o n o obchodzenia tol', ewentualnych Pradakszina; także Simpson, op. cit., s. 276. 23 G. Montell, The Torguts of Etsin-gol, „Journal of t h e R o y a l l o g i c a l I n s t i t u t " , v o l . L X X : 1940, p a r t I , s. 83; C . uran dzochiolyn Damdinsiiren, tojn, I dewter, U l a a n b a a t a r 1975, s. 119. Anthropo­ Mongolyn �SYMBOLIKA RUCHU obracają przed sobą talerze, na 93 OBROTOWEGO których leżą i t a b a k i e r k i , l u d zaś w t ó r u j e i m o k r z y k a m i rawol kawałki sera, różańce rawol rawol . 2i B a d a n i e dróg r o z p r z e s t r z e n i a n i a się t e j c e r e m o n i i w r a m a c h w ę d r ó w k i j e d n e j r e l i g i i wymagałoby oddzielnej, szeroko zakrojonej pracy; t u pozo­ stańmy zatem p r z y s t r u k t u r a l n e j analizie s y m b o l i k i r u c h u obrotowego, n i e zajmując się d z i e j a m i i n s t y t u c j i , w r a m a c h k t ó r e j u j a w n i a się t a s t r u k ­ t u r a . A l b o w i e m ceremonia t a jest powszechnie z n a n a i jeszcze niedawno była o d p r a w i a n a w każdej m o n g o l s k i e j j u r c i e . Obrzęd p r z y z y w a n i a myślności w odbywa dzielny, w e r s j i wewnątrzrodzinnej czasem składanej n a ogół l a m a , który odczytuje zaś w we ramach dorocznej wrześniu każdą z nich kończy tachich, Uczestniczy dla ognia rozpoczyna samo­ gal w dallaga wołaniem niej awach: churail churail w c z y m wtórują m u zebrani. K a ż d y z n i c h m a w ręku kawałek churail, s e r a o t r z y m a n y wcześniej o d gospodarza, siwo l u b trzymany w lewej t y m i oczyma wszyscy ilekroć wymawiane trzymane w włożony do p o c h e w k i n a k r z e ­ dłoni, p r z y k r y t e j p r a w ą ; m o ż n a t e ż t r z y m a ć tabakierkę, czarkę l u b t a l e r z z j e d z e n i e m i t p . W s k u p i e n i u , z zamknię­ obracają p r z e d sobą o w e p r z e d m i o t y p o t r z y są s ł o w a ręku specjalne S a m zaś g o s p o d a r z obraca wiadro, woreczek l u b skrzyneczkę dallagny wiszącej w środku p o k t ó r e j , j a k m o ż n a sądzić, m a spłynąć pomyślność. N a c z y n i e u c h y l o n e „ b y w c h o d z i ł o doń t c h n i e n i e m o d l i t w " , w dują się p r z e p i s a n e razy, przyzywania. z p r z y c i ś n i ę t y m doń k o ń c e m l i n y czagtga saw ogniowi l u b październiku. p o skończeniu o f i a r y modlitwy, się c z a s e m j a k o ofiary po­ jurty, jest lekko jego wnętrzu a k c e s o r i a : r y t u a l n a strzała, d r o b i n k i s r e b r a , znaj­ koralu, z i a r n o , w y b r a n e k a w a ł k i mięsa, r o d z y n k i i t p . W j u r c i e n a t o m i a s t p o j a w i a się n a tę o k a z j ę s p e c j a l n y p r z e d m i o t , l i n k a dżidem niej drewnianymi miniaturkami k t ó r a założona j e s t p ó ł o k r ę g i e m co dzień s p o c z y w a w magicznego leczenia przedmiotów z przywiązanymi gospodarstwa za ż e r d z i e d a c h o w e . n a c z y n i u dallagny saw, Przedmiot a używany zwierząt. T a k więc umieszczenie do domowego, ten na jest t y l k o do o w e j l i n k i n a czas obrzędu p r z y z y w a n i a pomyślności w d a c h u j u r t y t o r g u c k i e j można r o z u ­ mieć j a k o nasycenie j e j mocą magiczną. N i e c o i n a c z e j przedstawia s p r a w a w ś r ó d U r i a n c h a j c ó w . O t o w czasie o b r z ę d u w z d ł u ż się wewnętrznej ściany j u r t y b i e g n i e z w y k ł a l i n a , n i e mająca s p e c j a l n e j n a z w y , „uziemio­ n a " z o b u końców w b i t y m i w ziemię p r z y d r z w i a c h kołkami. D o l i n y t e j przywiązane są następujące przedmioty gospodarcze zaś m i n i a t u r y ) : stępa, bukłak, b i c z , pęta, p o w ó d wania uzdy konia, przetyczka nosowa z (oryginalne, i lina wielbłąda, do uwięź nie przywiązy­ dla Można t o c h y b a rozumieć j a k o zabieg mający n a c e l u przeniesienie owiec. wpa­ dającej d o j u r t y p o m y ś l n o ś c i także p o z a nią, w sferę zajęć p a s t e r s k i c h ss. 2 4 F . K o n, Ekspedicija 25 Z e względu n a ogólną archaiczność k u l t u r y Urianchajców tę właśnie postać w Sojotiju, M o s k w a 1934, s. 113. r y t u można uznać z a pierwotną w s t o s u n k u do w e r s j i t o r g u c k i e j . Oczywiście a n a - �94 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI T a k p r z e d s t a w i a się obrzęd p r z y z y w a n i a pomyślności w s w e j klasycz­ n e j ' p o s t a c i . P o z a t y m i s t n i e j e cały s z e r e g o k a z j i , p r z y k t ó r y c h r y t t y p u n i e s t a n o w i odrębnej dallaga niczą. N a z w a pozostaje dallaga uroczystości, a l e spełnia funkcję pomoc­ n i e j e s t w t e d y n a ogół stosowana, ale celem awach n a d a l zaproszenie pomyślności. W ś r ó d T o r g u t ó w r y t t e n p o j a ­ w i a ł się w następujących s y t u a c j a c h : 1) g d y w y d a w a n a za m ą ż córka opuszczała rodzinną j u r t ę , b y w k u weselnym przejechać d o j u r t y p a n a m ł o d e g o , j e j o j c i e c orsza­ (który w o d ­ różnieniu o d m a t k i n i e p o w i n i e n uczestniczyć w o d b y w a j ą c y m się w n o ­ wej jurcie weselu) stojąc w drzwiach wykonywał t a l e r z n a p e ł n i o n y „ b i a ł y m j e d z e n i e m " cagaan obracając dallaga dokładnie w idee momencie odjazdu; 2) a n a l o g i c z n i e znane lumną żegnano s y n a n a długi o k r e s ; bagaría, na Gobi podtrzymującą odjeżdżającego do w o j s k a lub w nie­ wyjętą ko­ koliste ruchy w y k o n y w a n o górny krąg j u r t y , podobnie też postępo­ wano tam w pierwszym przypadku; 3) p o p r z y j e c h a n i u d o j u r t y t r z y k r o t n e churail churail z j e g o d r u h e n bergen rodziców męża pannie młodej robi d o k o n u j e t e g o m a t k a m ę ż a l u b któraś churai]; n a z n a k ciepłego przyjęcia, z życzeniem „ b y p a n n a m ł o d a n i e w r ó c i ł a j u ż d o s w e j j u r t y " ( t z n . b y się n i e r o z s t a l i ) . W t e d y o b j e ż d ż a się n o w ą j u r t ę p o t o , b y b y ł o dużo w też dzieci ; 2 6 4) p r z e d p o g r z e b e m , w m o m e n c i e w y n o s z e n i a z w ł o k z j u r t y d a l l a g a k t o k o l w i e k z pozostających bierze się j u r c i e domowników udziału w d r o d z e n a c m e n t a r z żona z m a r ł e g o ) . Dallaga wykonuje ( n a ogół n i e można też w y k o n y w a ć w rocznicę śmierci p r z e z d o w o l n i e długi o k r e s . A n a l o g i ą t e g o r y t u j e s t też p r z e n i e s i e n i e wane jurty przynajmniej o k i l k a metrów, z a w s z e p o w y n i e s i e n i u z w ł o k , n a ogół w prawo dokony­ l u b łukiem „ze s ł o ń c e m " , n i g d y zaś w t y ł , n a p ó ł n o c ; 5) za w y p r o w a d z a n y m jeśli s p r z e d a j e z g o s p o d a r s t w a s p r z e d a n y m bydłem, zwłaszcza się j e o b c y m , c u d z o z i e m c o m l u b g d y j e s t g o w i ę k s z a ilość, powyżej 5 baranów czy 2 s z t u k bydła albo k o n i — a więc, g d y straty poczucie jest w y r a ź n e ; dotyczyć t o m a t y l k o zwierząt w y h o d o w a n y c h wf: w ł a s n y m z a k r e s i e , n i e zaś u p r z e d n i o k u p i o n y c h . W r o z u m i e n i u b a d a n y c h r y t u a ł t e n m a służyć p r z y w o ł a n i u pomyśl- logiczne obrzędy stymulujące rozwój istnieją także poza światem buddyjskim; przytoczmy tu opis „święta chodzenia w koło" u Eskimosów (za: W. N. В o g or a z, Czukczi, Leningrad 1939, s. 97). Odbywa się ono w namiocie, przez górny otwór którego wychodzi stojący pionowo drąg, z przywiązanymi na czubku skór­ kami zwierząt. W środku wysokości drąga umocowana jest rama zrobiona z wioseł, do której przywiązane są wyobrażenia wielorybów i łodzi z ludźmi. U podstawy umieszczone jest koło, za pomocą którego obraca się całością. Czynią to — ze słoń­ cem — mężczyźni i kobiety, śpiewając. N a koniec mężczyźni biegają wokoło za kobietami i każdy z nich ma prawo spędzić noc ze schwytaną. 2 5 Tak samo u Buriatów: Leningrad 1969, s. 51. K. W. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta buriat, �SYMBOLIKA RUCHU 95 OBROTOWEGO ności w s z ę d z i e t a m , g d z i e d a w n e bujan o d c h o d z i i t r z e b a zaprosić chiszig n o w ą pomyślność n a o p u s z c z o n e m i e j s c e . T a k w i ę c u ś w i a d a m i a n y klarowany w sens schemat: ruchu obrotowego „ze słońcem" — i w tym wypadku zapraszanie, „pod A l e choć d e k l a r a c j e t e są s f o r m u ł o w a n e w i de­ wpasowuje słońce" — się wyganianie. języku porządnych opozycji b i n a r n y c h i z g o d n e ze strukturą, t o j e d n a k p o j a w i a się domysł, iż ruch o b r o t o w y m a t u n i e t y l k o swój sens u ś w i a d a m i a n y i f o r m u ł o w a n y expli­ a l e też t k w i ą c y w l o g i c e o b r z ę d u przejścia, implicite cite, w niej i że właśnie t a l o g i k a d e t e r m i n u j e wystąpienie o w e g o Przystąpmy do analizy najbardziej zawarty ruchu. spektakularnych przykładów: o b j e ż d ż a n i e w o k o ł o p r z y d r o ż n e g o owoo i objazd j u r t y Oto g d y orszak w e s e l n y z panną m ł o d e w y w o ż ą c jurty odjeżdża w r a z p a n a młodego, w s z y s c y k o n n o objeżdżają trzy w czasie wesela. razy „ze ją do słońcem" j u r t ę j e j r o d z i c ó w : J e s t t o c e r e m o n i a n a d e r b a r w n a j e s z c z e dziś, k a w a l ­ 2 7 k a d a k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w a p o r u s z a się ze ś p i e w e m , n a końcu postępują w i e l b ł ą d y o b j u c z o n e p o s a g i e m . T o zapadające w p a m i ę ć k a ż d e g o uczest­ nika widowisko ma prócz emocjonalnego wyraźny sens strukturalny: c e l e m j e g o j e s t w e d ł u g objaśnień i n f o r m a t o r ó w pomyślność p a n n y w nowym drogi życiu, a p r z e d e w s z y s t k i m do nowej jurty, dosłownie niezakłócone życzenie młodej przebycie przez „białej drogi" cagaan nią dzam. A n a l o g i c z n y sens usunięcia j a k i c h k o l w i e k p r z e s z k ó d w m o m e n c i e d o ­ k o n y w a n i a przejścia m a o k r ą ż e n i e p r z y d r o ż n e g o owonu. N a każdej prze­ łęczy, u w y l o t u w ą w o z u , n a d r z e k a m i i s t r u m i e n i a m i w m i e j s c a c h prze­ p r a w w z n o s z ą się t e s t e r t y k a m i e n i , d o k t ó r y c h k a ż d y p r z e c h o d z i e ń p o ­ w i n i e n dorzucić n a s t ę p n y — n a z n a k podziękowania dla ducha miejsca za p r z e b y c i e d o t y c h c z a s o w e j d r o g i ; oWoo n a l e ż y też objechać dokoła s ł o ń c e m " , a jeśli m i j a się go b e z okrążenia, n a l e ż y p r z y n a j m n i e j „ze przeje­ chać mając g o p o p r a w e j s t r o n i e , n i e zaś p o l e w e j . J e s t t o i n t e r p r e t o w a n e jako intencja droga" (sajn usunięcia objechania j u r t y przeszkody „żeby dzam), p r z e z opuszczającą d r o ż n e g o owo onu t o t y p o w e rites umożliwiającym (obrzęd „skok weselny) i w w z nie było dalszej „żeby 27 O trzykrotnym G. dobra przy­ i c h sens p o l e g a n a o t w a r c i u jakim (pokonanie jest przejście przełęczy s z k o d y n a t u r a l n e j ) i każda i n n a z m i a n a s t a n u l u b s y t u a c j i pisze była T a k więc r y t (saad). ją pannę młodą i o b j e c h a n i a de passage; przyszłość", przestrzeni drogi: zamknięcia" w czasie l u b innej 2 8 prze­ . C h y b a także objeżdżaniu ognia ofiarnego san w tym samym momencie Timkowski, Reise nach Chino, durch die Mongolei, Leipzig 1826, s. 290. Zawarcie małżeństwa oznacza również przejście w przestrzeni przede wszyst­ kim dla panny młodej (w społecznościach patrylokalnych), stąd to ona dokonuje obchodzenia — por. rzymskie dextratio, żydowskie siedmiokrotne obchodzenie okrążanie osoby narzeczonego, siódmy krok wokół ognia dopełniający braministycznej ceremonii weselnej, po którym małżeństwo staje się nieodwołalne. Jest też wesele „skokiem w czasie" w skali makro: jako akt gwarantujący następstwo pokoleń. Idea przedłużania łańcucha generacji, od praprzodków ku potomkom to 23 �96 w JERZY SŁAWOMIR k a t e g o r i i „otwarcia" raczej łować sens o p i s a n y c h w y ż e j WASILEWSKI niż „przyspieszenia" l e p i e j zabiegów magicznych będzie f o r m u ­ stosowanych n i e dającej m l e k a o w c y c z y p r z y o p ó ź n i a j ą c y m się p o r o d z i e wobec wielbłądzicy. W ą t p l i w o ś c i n i e c h r o z s t r z y g n ą następujące p r z y k ł a d y : g d y w n o w e j j u r c i e trzeba symbolicznie otworzyć otwór dymny (niejako przetrzeć go, by m ó g ł p r z e z e ń w y c h o d z i ć d y m ) , d o k o n u j e się t e g o w y r z u c a j ą c c z t e r o k r o t n i e osmoloną, a więc mającą już kontakt z dymem głowę barana przez w s z y s t k i e c z t e r y s e k t o r y górnego kręgu, właśnie w k i e r u n k u „ z e słońcem" poczynając o d północno-zachodniego. Przykład d r u g i — przekoczowania, poruszyć trzy nuudel' kamienie tzw. otworzenie odjeżdżając ze s t a r e g o o b o z o w i s k a neech: podstawy ogniowej w kierunku (zaczynając o d p o ł u d n i o w e g o ) , c o z n a c z y , iż z a c z y n a „ze należy słońcem" się k o c z o w a n i e — i n a c z e j w d r o d z e p o j a w i ą się p r z e s z k o d y . Ustalenie przejścia, sensu ruchu j a k wesela, obrotowego w przekoczowanie i takich istotnych przekraczanie r i a l n e j każe n a m s p o d z i e w a ć się, ż e i w i n n y c h rites być o n stosowany stanów. obrzędach granicy teryto­ powinien de passage w t y m s a m y m celu, dla dokonania otwarcia Prześledźmy uważnie wszystkie mongolskie obrzędy granicy przejścia w c y k l u ż y c i o w y m c z ł o w i e k a , a okaże się, ż e w s z ę d z i e p o j a w i a się r u c h obrotowy mówiąc waniu „ z e s ł o ń c e m " . Już w następującym dziecka przyzywania — w obrzędzie n a r o d z i n o w y m — trzy pojawia pomyślności, czyli d n i po urodzeniu i obrzędowym się ceremonia nosząca n a z w ę typu opisywanego dallaga powyżej „przyzywa- churaana n i e - z b i e r a n i e " . ( O b r z ę d u t e g o n i e w y m i e n i a ł e m opisując p o w y ż e j kie r y t y typu albowiem nie posiadam danych o jego dallaga, ściśle obmy­ wszyst­ występo­ w a n i u w ś r ó d T o r g u t ó w , a j e d y n i e w ś r ó d i c h n i e d a l e k i c h zresztą sąsiadów, Miangatów ). Interesująca 2 9 n a s część t e g o o b r z ę d u polega n a t y m , iż a k u s z e r k a obraca t r z y r a z y w o k ó ł położnicy specjalne n a c z y n i e wypełnione m i ę s e m , tłuszczem z b a r a n i e g o o g o n a , kiełbasą i herbatą z s ł ó w churail towarzyszeniem Z a k a ż d y m o b r o t e m położnica k o s z t u j e p o j e d n y m churail kawałku z n a c z y n i a , które później obejdzie w s z y s t k i c h z e b r a n y c h w k i e nadrzędna k o n c e p c j a t r a d y c y j n y c h światopoglądów. Sądzą, iż j e j odległym s e m może być f o l k l o r y s t y c z n y m o t y w w e s e l a zaklętego w w i l k i . W k a z a c h p o l s k i c h j e s t on już całkowicie p o z b a w i o n y reflek­ znanych prze­ głębi światopoglądowej, a m o ­ m e n t odwrócenia j e s t z a t a r t y ; c z a r o w n i c a t a k oto z a m i e n i a w e s e l e w w i l k i : „jakoż pas, i którym nadto się kręciła w łyka stanie przewiązywała, z l i p i n y i warzyła c i-c к i, Klechdy, Warszawa ubytek antytezę stanowią ryzykować nania przejścia, pod próg domu l u d z i podlewała". podłożyła K. W ój - 1837, t. I , s. 154. Zważywszy, że w i l k i , personifikujące spodziewanego hipotezę, że u p o d s t a w obrzędu skręciwszy i tą wodą efektu motywu popełnienie błędu — można może leżeć i d e a niewłaściwego wyko­ w ślubu — rozmnożenia sztuce (może np. okrążenie w od­ wrotną stronę?) powodujące odwrócenie k i e r u n k u r o z w o j u , zamianę w w i l k i (albo — j a k poniekąd w f o l k l o r z e mongolskim — w inne zwierzęta o a n a l o g i c z n e j symbo­ lice u b y t k u , a m i a n o w i c i e m y s z y ) . 2 9 L. Sonomceren, Miangad jastan dzan üjlijn tuchaj „Studia M u s e o l o g i c a " , t. I I , fasc. 8, U l a a n b a a t a r 1975, s. 60-61. towcz temdeglel, �SYMBOLIKA RUCHU 97 OBROTOWEGO r u n k u „ z e s ł o ń c e m " . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e t a k i k i e r u n e k poczęstunku n i e z g a d z a się z o g ó l n i e p r z y j ę t y m p r z y i n n y c h , n a w e t c e r e m o n i a l n y c h o k a ­ zjach; n o r m a l n i e częstuje się gości o d chojmoru części j u r t y ) k u d r z w i o m , n a j p i e r w tych, (północnej, honorowej siedzą n a zachodniej którzy połowie, t z n . przeważnie mężczyzn, p o t e m siedzących n a l e w e j — prze­ w a ż n i e k o b i e t y . M o ż n a sądzić, ż e poczęstunek w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a występuje o n także w czasie w e s e l a , m a właśnie s t r u k t u r a l n y 3 0 sens o t w a r c i a w o b r z ę d z i e przejścia. W k o l e j n y m o b r z ę d z i e c y k l u ż y c i o w e g o —• o d b y w a j ą c y c h się m i ę d z y t r z e c i m a piątym r o k i e m życia postrzyżynach, znamionujących przejście d z i e c k a ze s t a n u j a k b y n i e z r ó ż n i c o w a n e j „ m a s y d z i e c i ę c e j " d o s t a n u p o ­ słusznych r o d z i c o m d z i e c i ( t a k p r z y n a j m n i e j w i d z ą t e n o b r z ę d Torguci) i akceptację podobny moment: dziecka przez grupę o t o strzyżenie o d b y w a krewniaczą się w — niektórzy pojawia t e n sposób, ż e się dziecko o b c h o d z i w s z y s t k i c h z g r o m a d z o n y c h w j u r c i e k r e w n y c h , z których każdy obcina m u po k o s m y k u . Obchodzenie nając o d chojmoru; doń kolejno odbywa się „ z e s ł o ń c e m " , poczy­ d z i e c k o też m o ż e stać t a m c a ł y czas, k r e w n i zaś będą podchodzić — przekazywanie nożyc odbywa się wtedy T a k więc w e w s z y s t k i c h opisanych powyżej okazjach m a m y do nardzow. czynienia z ciągłym r u c h e m okrężnym w obrębie j u r t y , zamiast stoso­ w a n e g o n o r m a l n i e podziału n a d w i e połowy. Następna kolejnego siodła w życiu jednostki etapu dojrzewania uroczystość życiowego (9-13 l a t ) . N i e j e s t t o z w y c z a j — znamionująca to otrzymanie o takim zamknięcie od rodziców stopniu rytualizacji, j a k pozostałe o b r z ę d y c y k l u ż y c i o w e g o , a l e i t u w y s t ę p u j e m o m e n t o b j e c h a n i a przez dziecko wraz z ojcem j u r t - sąsiadów — właśnie w kierunku „ze słońcem". Ruch kolisty w kolejnym omawiany. Dodajmy obrzędzie przejścia — weselu, był młoda, a l e i p a n m ł o d y a k c e n t u j e r u c h e m o k r ę ż n y m d o k o n a n i e o t o odjeżdżając już t u , że w czasie obrzędu w e s e l n e g o n i e t y l k o p a n n a z własnej jurty p o narzeczoną w r a z z przejścia: towarzyszącymi m u d r u h a m i o b j e ż d ż a w b i t y p r z e d j u r t ą r o s o c h a t y k i j (ac mod) z tlącym się k a d z i d ł e m ; w a r t o dodać, ż e t e n w s t ę p d o o b r z ę d u przejścia odbywa s i ę n a o g ó ł t a k ż e w p o r z e przejścia, t z n . o g o d z i n i e 24 . 8 1 Wspomnijmy dzidłem t u , iż p o d o b n e g o dokonują też jeźdźcy objeżdżania każdej rozwidlonego karawany wyjeżdżając kija z ka­ w daleką drogę. W y s t ę p o w a n i e r u c h u o b r o t o w e g o w pozostałych obrzędach c y k l u życia ludzkiego. — p r z y opuszczaniu d o m u rodzinnego w weselu i w pogrzebie — zostało j u ż że omówione. Materiał t e n u t w i e r d z a nas w przekonaniu, W e s e l e u południowych Chałchasów, r k p s a r c h i w a l n y w z b i o r a c h B i b l i o t e k i Państwowej w U ł a n B a t o r (w jęz. m o n g o l s k i m ) s. 133. si W e s e l e w Mongolii Wewnętrznej, r k p s j w . s. 10. 30 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �98 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI r u c h o b r o t o w y w y k o n y w a n y w t r a k c i e obrzędu, o p r ó c z z n a c z e n i a u ś w i a ­ domionego i deklarowanego rozmnażanie), posiada przejścia — może być przez też sens sens o t w a r c i a uświadamiane informatorów strukturalny granicy lepiej między bardzo wyraźnie. P o j a w i a ramach zauważmy, obrzędu „otwarcia" że opozycyjne jest zwerbalizowane i się o n o w rozwój, logiki stanami. Pojęcie l u b gorzej; w o b e c n i e g o p o j ę c i e „ z a m k n i ę c i a " saad miane w (pomyślność, uświada­ licznych wierzeniach. Oto jeśli w ą ż p r z e t n i e d r o g ę o s o b i e i d ą c e j , n a l e ż y zabić go, przeciąć n a d w i e części, j e d n ą odrzucić w l e w o , d r u g ą w p r a w o i przejść ś r o d k i e m , i n a c z e j bowiem uczynione „zamknięcie" utrudni dalszą d r o g ę ( p o r ó w n a j p e j s k i przesąd n a t e m a t czarnego k o t a , przebiegającego przy całej odmienności symboliki o b u zwierząt, euro­ drogę, zbliżony a także liczne wśród l u d ó w S y b e r i i z a k a z y p r z e c i n a n i a ś l a d ó w p o z o s t a w i o n y c h n a śniegu p r z e z innych myśliwych honorową szarfę czy koczującą grupę). Podobnie należy (chadag) wręczać ją ofiarowując otwartą stroną komuś złożenia w stronę o s o b y o b d a r z o n e j , b o w i e m s k i e r o w a n i e k u n i e j s t r o n y z a m k n i ę ­ tej (bitüü) wróżby uniemożliwiłoby określają realizację jej przyszłych t z w . d n i z a m k n i ę t e (bitüü odór), spraw. w Lamajskie które n i e należy w y j e ż d ż a ć w dalszą d r o g ę . Opozycja otwarcie—zamknięcie jest więc opozycją relewantną na g r u n c i e wierzeniewości m o n g o l s k i e j , j e s t o n a uświadamiana n a w e t t a m , g d z i e — j a k w o b r z ę d a c h przejścia — m o m e n t „ o t w a r c i a " j e s t n i e z b ę d n y na poziomie ukrytej nie byłaby wewnętrznej konieczna. Nie s t r u k t u r y rytuału i j e g o będzie chyba zaciemnianiem werbalizacja obrazu, jeżeli p o w i e m , że wśród b a d a n y c h napotykałem czasem n a nieumiejętność o d ­ c z y t a n i a s e n s u t e g o r y t u w r a m a c h s t r u k t u r y obrzędu przejścia cie"); zawsze j e d n a k ziomie w — umiano „rozwoju, zinterpretować pomyślności" czy („otwar­ t e n r y t n a płytszym choćby po­ „dobrego", „białego", p r z e c i w i e ń s t w i e d o c z a r n y m k o l o r e m o z n a c z a n e g o narburuu. Wypada t u z a t e m podkreślić, ż e i n t e r p r e t a c j e r y t u a ł u , z w ł a s z c z a o t a k w y s o k i m stopniu znakowości, bardzo zróżnicowane: j a k obchodzenie wkoło od weselnej powierzchownych, jurty, bazujących mogą na być prostych a s o c j a c j a c h d o r o z u m i e j ą c y c h u k r y t ą strukturę o b r z ę d u w e s e l n e g o ; n a w e t u t e g o s a m e g o i n f o r m a t o r a o t r z y m a ć m o ż n a i c h bogatą mieszaninę. B a ­ d a c z o w i g r o z i z a t e m niebezpieczeństwo p o c h o p n e g o u z n a n i a jakiejś d e k l a ­ r a c j i z a „ w t ó r n ą r a c j o n a l i z a c j ę " , jeśli t y l k o n i e z d a j e o n a s p r a w y z u k r y ­ t e j s t r u k t u r y o b r z ę d u przejścia. T y m c z a s e m n i e n a l e ż y l e k c e w a ż y ć i t y c h powierzchownych w To rozumień, także one bowiem porządne o p o z y c j e b i n a r n e wzbogacając one zarazem abstrakcyjnej czynią, myśli, iż rytuał wydrążonym układają strukturę z n a c z e n i o w ą nie jest t y l k o z się- n a wszelkich produktem ludzkich ogół rytu. działania treści, ale że skupiają się w o k ó ł n i e g o zgoła p r z y z i e m n e u c z u c i a i e m o c j e , k t ó r e p r z e ­ c i e ż nadają m u nośność i siłę t r w a n i a . �SYMBOLIKA RUCHU 99 OBROTOWEGO P o d s u m u j m y zatem zebrane dotychczas n a g r u n c i e k u l t u r y relatywne opozycje korelowane mongolskiej z opozycją: r u c h „ze słońcem" — ruch „pod słońce": ze słońcem dobrze — pod słońce źle przyzywanie strata poniżanie, s p y c h a n i e w dół wyganianie otwarcie zamknięcie, z a t r z y m a n i e swój obcy biały przyszłość czarny przeszłość życie śmierć. rozwój wywyższanie T a k w i ę c zwyczaj codziennego o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a górnego o t w o r u j u r t y „ z e s ł o ń c e m " i zasłaniania g o „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci został w y j a ś n i o n y z pomocą już n i e w rozbudowanej odwołaniu d o k o n k r e t n e g o struktury, której elementami domownika wierzenia, ale d y s k r e t n y m i są człony l i c z n y c h o p o z y c j i b i n a r n y c h , p o części u ś w i a d a m i a n e , p o części zaś ukryte. Zauważyć jednak trzeba, „ p o d s ł o ń c e " (narburuu) ogólnej opozycji że „poprawnie" jeśli n a odwrót, ograniczyć się „ze — (dzów) przypomnieć cytowaną wyżej się w s z y s t k o opozycja słońcem" (nardzow) — j e s t c h o ć b y p o d w z g l ę d e m s e m a n t y c z n y m częścią „na opak" Pora (buruu). też sugestię i n f o r m a t o r ó w , i ż p o śmierci buruu. t y l k o do Zakres owego zebranego w robi „wszystko" nie jest terenie materiału — mongol­ s k i e g o — z b y t duży. W y m i e n i ć t u n a l e ż y następujące p r a k t y k i : 1) z w ł o k i leżą p r z e z 3 d n i w j u r c i e w p r z e c i w n e j p o ł o w i e niż t a , która przysługiwała zmarłemu za życia; kobietę b o w i e m k ł a d z i e się w p o ł o w i e , m ę ż c z y z n ę zaś w e w s c h o d n i e j z z a m i a r u odwrócenia, zachodniej, męskiej — kobiecej. W y n i k a t o nie t y l k o ale i z narzuconej zwyczajem religii lamajskiej r e g u ł y układania z m a r ł e g o n a b o k u : m ę ż c z y z n y n a p r a w y m , k o b i e t y n a lewym; gdyby twarzą d o ściany, n i e zastosować o d w r ó c e n i a p o ł ó w , z m a r ł y m u s i a ł b y a tyłem kadzidło, o d m a w i a n e to przez centrum jurty, g d z i e przecież zachodnią u w a ż a n e j e s t z a buruu. połowę, P o t a n i n pisze, za w ł a ś c i w e • K a z a c h o m , Jeśli zaś z w ł o k i w y n o s i którą wchodzenie iż „Torguci uważają których mają za znak w zmarłemu nadziei, w 3) n a z m a r ł y m t e n sposób można wcześnie Potanin, żywych wchodzenie 3 2 będzie op. cit., t. I I , s. 97. do przysłu­ dziecku robi zidentyfikować n o w o n a r o d z o n ą r e i n k a r n a c j ę . Z n a k t e n m a się p o j a w i ć w miejscu — a więc n p . czerwona 32 dla się p r z e z odłączone k r a t o w n i c e j u r t y l u b p r z e z za ż y c i a ; że się grzeszników" . p o d n i e s i e n i e j e j ściany, t o c z y n i się t o p o s t r o n i e o d w r o t n e j gującej leżeć pali są m o d ł y i t p . ; 2) jeśli ciało w y n o s i się p r z e z d r z w i , i c h prawą, z tej strony do się jego przeciwnym n i t k a związana n a l e w y m ręku zmarłego �100 JERZY SŁAWOMIR dziecka będzie pręgą n a p r a w e j WASILEWSKI ręce n o w o r o d k a , gołąb n a r y s o w a n y na p l e c a c h p o j a w i ł się — j a k o p o w i a d a n o — n a p i e r s i a c h p r z e r o d z e ń c a i t p . ; 4) u B u r i a t ó w a j m a k u s e l e n g i j s k i e g o j e s z c z e dziś p o g r z e b o d b y w a się n i e z a d n i a , a l e w n o c y , m u s i się b o w i e m skończyć p r z e d w s c h o d e m Opozycji życie—śmierć odpowiada opozycja słońca. poprawnie—na odwrót; a z a t e m w r y t u a ł a c h i w i e r z e n i a c h z w i ą z a n y c h ze śmiercią i krainą z m a r ­ łych, zaświatami, m u s i pojawić się m o m e n t w i e l k i k o m p l e k s wierzeń, z którego p o d a j m y odwrócenia. Jest choćby k i l k a to zaiste przykładów, pochodzących z k u l t u r S y b e r i i i A z j i C e n t r a l n e j , a mających s w e analogie także gdzie i n d z i e j 3 3 . Z a ś w i a t y są w t y c h p r z e d s t a w i e n i a c h krainą o o d ­ w r ó c o n y m porządku w s t o s u n k u d o panującego n a z i e m i . G d y n a z i e m i j e s t dzień, t a m p a n u j e n o c , i n a o d w r ó t , z m a r l i przechadzają się zatem w n o c y i w t e d y składa się i m o f i a r y . Słońce w s c h o d z i n a z a c h o d z i e i z a ­ c h o d z i n a w s c h o d z i e , r z e k i w p a d a j ą d o źródeł. D r z e w o k o s m i c z n e rośnie k o r z e n i a m i d o g ó r y , z m a r l i chodzą d o g ó r y n o g a m i , i c h j ę z y k j e s t o d w r ó ­ ceniem ziemskiego (tak z n a c z y nie i o d w r o t n i e ) , w t e n sposób n a l e ż y się d o n i c h z w r a c a ć . D u c h y ś w i a t a p o d z i e m n e g o chodzą d o t y ł u ( m o t y w t e n p o j a w i a się t a k ż e w w i e r z e n i a c h n a t e m a t y e t i ) , ż y w i ą się padliną, n i e zaś ś w i e ż y m mitologii, mięsem Erlik-chan, i t d . Władca świata p o d z i e m n e g o w przedstawiany jest na czarnym lamaistycznej byku z twarzą zwróconą do t y ł u ( m o t y w z n a n y też z e g i p s k i c h w i z e r u n k ó w przewoźnika przez rzekę zmarłych). W w i e r z e n i a c h C z u w a s z ó w i B e l t y r ó w z m a r l i są l e w o r ę c z n i . T e n z w i e r c i a d l a n y o b r a z z a ś w i a t ó w (a p a m i ę t a j m y , że z w i e r c i a d ł o dzięki s w e j m o c y o d w r a c a n i a j e s t s y m b o l e m t a m t e g o samo świata, m o ż e s t a n o w i ć w e j ś c i e d o ń ) p o w o d u j e i n w e r s j ę p o r z ą d k u działań w pogrzebu: pogrzebu fratria), uczty d l a zmarłych odbywają dokonuje przedmioty n i e g r u p a własna mające się n i e z a d n i a , l e c z w zmarłego, ale o b c y być używane toku nocy, (przeciwległa przez d u c h a zmarłego składa się d o g r o b u o d w r ó c o n e : t o , c o n o r m a l n i e z n a j d u j e się u l e w e g o b o k u (broń u pasa), składa się p o p r a w e j s t r o n i e , strój n a z m a r ł y m b y w a w y ­ w r ó c o n y n a l e w ą stronę albo nałożony w o d w r o t n e j Jak wynika z przedstawionego schematu kolejności. czasoprzestrzeni, wszelki r u c h d o tyłu j e s t k o j a r z o n y z p o d z i e m i a m i , zaświatami. W f o l k l o r z e e u r o ­ p e j s k i m z n a n y j e s t w ą t e k ( T 1525H) j a z d y d o piekła końmi o o d w r ó c o ­ nych podkowach 3 4 . W M o n g o l i i n i e n a t k n ą ł e m się n a a n a l o g i c z n e wie­ r z e n i e z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , iż p o d k u w a n i e k o n i n i e j e s t t a m n a ogół stosowane; ceniu (nawet tyłu bardzo rozpowszechnione siodła. Normalnie zabrania dzieciom dla zabawy; obowiązujący w są n a t o m i a s t o p o w i a d a n i a o o d w r ó ­ się stawiać s i o d ł o n a o d w r ó t społeczeństwach, w 33 H а г v a, op. cit., s. 347-353; T u r s u n o w , 34 J. Krzyżanowski, t. I , W r o c ł a w 1962, s. 202. buruu porównaj w s p o m n i a n y zakaz chodzenia Polska bajka których op. cit., ludowa w chodzenie do piechotą passim. układzie systematycznym, �SYMBOLIKA RUCHU jest ważniejsze 101 OBROTOWEGO niż j e ż d ż e n i e k o n n o ) . W y s ł u c h a ł e m też w i e l e opowieści o o d w r a c a n i u siodła p r z e z ściganych złodziei, ż o ł n i e r z y n a w o j n i e i t p . — b y z m y l i ć i z a t r z y m a ć p o g o ń ( c z a s e m m ó w i o n o , że t e n m a g i c z n y zabieg ma rytów wpływ n a wróżbę pogrzebowych robioną odwrócenie p r z e z ścigających). W siodła występowało w kontekście tradycyjnej kulturze Torgutów przy o d d a w a n i u rzeczy p o zmarłym do klasztoru. Oto w tygodnia p o śmierci należało przekazać mnichom należące d o z m a r ł e g o : tabakierkę, c e n n y tylko dar pozorny, wskazaniem, przedmioty niektóre nóż, k r z e s i w o te zwracane k t o m a j e dziedziczyć) oraz były (na ogół był t o rodzinie, oddawany ciągu przedmioty czasem naprawdę do ze kla­ s z t o r u k o ń z m a r ł e g o z uprzężą. N i e z ł o ż e n i e t e g o d a r u s p o w o d o w a ć miało, iż d u s z a z m a r ł e g o b ę d z i e błądziła w powtórnie l u b zejdzie n a ziemię w r e g o zdychają przejścia", deklarowanego Każde umożliwiającym przekonania działanie koń — jest d l a duszy, dujące się „ b l i ż e j z m a r ł e g o " w p o s t a c i u p i o r a giijc, k o n i e i bydło. O d d a n y w i o n y m n a odwrót — chowcem zaświatach, n i e m o g ą c w c i e l i ć 3 5 końca ( p o r ó w n a j występuje odwrócone „do tyłu" może 3 6 być zorientowane stąd w s z e l k i e t y m kontekście stają się z r o z u m i a ł e t e n i e z w y k l e zwłasz­ poprzez do cytowanego kierunku 3 7 ). już tekstu Ponieważ kategoriach p o w r o t u czasowego — komi-permiao- nie wspomina do interpretowania c h y b a że obciążyć d a w n y c h niedokładnością w z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w . K o z i o ł k o w a n i e , przez głowę jako zachowanie (zwierzę). zwierzę składano do z n a s i l e n i e m się w p ł y w ó w nianie zwierzęcia przybłąkiwało w tajgę (a grobu; takie opozycji ogóle l u b „życie n o r m a l n e " przeciw- zmarłego w jego k o n i a u Buriatów. później zaczęto konia oddawać więc je Rosjanom poza — obszar bano zamieszkały przez się go, j a k p r z y b y s z a („obcym"). Potanin, też ludzi), z Pier­ szamanom, wyga­ a gdy zaświatów; op. cit., t. I V , s. 37. К r zу ż a n o w s к i, op. cit., t. I I , s. 192. " P o t a n i n , odwrócenie człon każdej lamajskich — klasztorom. Praktykowano się ono z p o w r o t e m na koniec sprzedawano 3 6 bada­ odwrócenie l o g i c z n i e — także ze s t r u k t u r a l n e g o p t i n k t u w i d z e n i a — p r z e d s t a ­ wiają się dzieje z w y c z a j u z a o p a t r y w a n i a wotnie Oczywiście każdy n e g a t y w n y b i n a r n e j , w której życie l u d z k i e w Nadzwyczaj się rytu „ n a o d w r ó t " , o z n a c z a r e a l i z a c j ę członu o p o ­ nieczłowiek może realizować równie dobrze 35 tekst liczne, lecz bez w y m i e n i a n i a — zlikwi­ które mówią o z a m i a n i e w zwierzęta (analogicznie człowiek od­ ). w zycji: znaj­ i dopiero mistrz przeczytawszy n i c h o k i e r u n k u „pod słońce", b r a k p o d s t a w a też anulowanie — w czy według baśń o u c z n i u czarnoksiężnika, k t ó r y n i e u m i e cza d l a S y b e r i i , p r z e k a z y , koziołkowanie zaś t a m j a k o miejsce polegają n a w y j ś c i u t y ł e m l u b o d c z y t a n i u t e k s t u o d n a w s p a k a n u l u j e sytuację kiego, klasztor „wierz­ . dować wywołanej przez siebie z j a w y W posta­ j a k m o ż n a sądzić, j a k b y przeszłość, m i e ć n a c e l u cofnięcie, czynienia magiczne za sprawą któ­ właśnie z siodłem reinkarnację, pasterzy się op. cit., t. I V , s. 168; H а г v a, op. cit., s. 444-445. �102 JERZY stawione byłoby SŁAWOMIR odbiegającemu WASILEWSKI o d c o d z i e n n y c h n o r m światu przekory, wywrócenia „na o p a k " , „na n i c e " , d o góry n o g a m i . M i m o c h o d e m mnijmy t u wizerunek stycznych skiego opowieści, Nasreddina facecji Hodży, i anegdot, bohatera (i autora) p o p u l a r n y c h wśród p l e b s u ; t e n k p i a r z , s a m będący parodią wspo­ parody- muzułmań­ epickiego bohatera — b i e d n y , źle u b r a n y , g a d a t l i w y , n i e g a r d z ą c y i złodziejską okazją, w y o b r a ­ ż a n y j e s t siedząc n a ośle t y ł e m d o p r z o d u , p o d o b n i e zresztą j a k b o h a t e r chińskich o p o w i e ś c i h u m o r y s t y c z n y c h D z u ń - c z u n - l i . P e ł n y o b r a z karnawałowego świata n a o p a k z całym b o g a c t w e m a k c e s o r i ó w dał M . B a c h t i n w wej średniowiecza i r e n e s a n s u . Zrekonstruował o n właściwą k a r n a w a ­ 3 8 ł o w i l o g i k ę i n w e r s j i w y r a ż a j ą c ą się w materialno-cielesnego" i jego s w y m k l a s y c z n y m dziele o k u l t u r z e l u d o ­ i szanowanej zamianie t w a r z y i zadka, „góry", w błazeńskich „dołu koronacjach d e t r o n i z a c j a c h , w k o s t i u m a c h nakładanych n a l e w ą stronę i s p o d n i a c h wdziewanych n a głowę. N i e m a potrzeby przedstawiać w t y m miejscu w s z y s t k i c h zdobyczy B a c h t i n o w s k i e j i n t e r p r e t a c j i , stwierdzić j e d n a k t r z e ­ ba, iż praca negacji: t a uzmysławia oto karnawałowy nam pozytywny sens owej symbolicznej śmiech i działania n a o p a k n i e są t y l k o p a ­ rodią, l e c z p r o w a d z ą d o a f i r m a c j i n o r m a l n e g o p o r z ą d k u r z e c z y , p r z e z j e g o oczyszczenie i odrodzenie. N i e c h w o l n o m i t u będzie przedstawić cyjną h i p o t e z ę , i ż w s z e l k i e wych mogą mieć t e n właśnie sens: pozytywne-negatywne mienny na opis: codzień likwidacji opozycji c z y ż y c i e — śmierć . P r z y t o c z m y Hawajach bardzo surowo [gdzie p r z e c i w s t a w i e n i e normowane — takich jak t u pewien 39 „Na śmierć w o d z a intui­ działania o d w r ó c o n e w m o m e n t a c h o b r z ę d o ­ góry i zakazów — szeregiem zna­ dołu podkreślana b y ł a g w a ł t o w n y m i o z n a k a m i żałoby. jest JSW] Uczest­ n i c y wiązali przepaski b i o d r o w e wokół szyi, a n i e n a z w y k ł y m m i e j s c u . T e m u o d w r ó c e n i u g ó r y i dołu w s t r o j u t o w a r z y s z y ł a l i c e n c j a s e k s u a l n a . (Odwrócenie t o bez wątpienia ją m a t u wyraźnie podwójny dokonującą się śmierć, sens: oznaczało)" . Zachowanie 40 j a k o odwrócenie w natomiast jako inwersja odwrócone ogóle symbolizuje porządku seksualnego (z p o m o c ą o d w r ó c e n i a oznaczającej g o części u b r a n i a ) z l i m i t o w a n e g o n a n i e l i m i t o w a n y spowodować m a odrodzenie, zaistniałej śmierci. sens, j a k t r i u m f waniach, 3 8 to więc powrót s t a n u życia analogiczny, „dołu materialno-cielesnego" analizowanych chyba mówić wiecza Ma przez Bachtina. W karnawałowych zacho­ t y m właśnie sensie w można o o d w r ó c e n i u j a k o o środku l i k w i d a c j i M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka i renesansu, K r a k ó w 1975. pomimo oczyszczająco-afirmujacy Rabelais'go opozycji a kultura życie ludowa U ż y w a m t u t e r m i n u semiotyków r a d z i e c k i c h tzw. ośrodka w T a r t u : protiwopostawlenii; może j e d n a k należałoby mówić r a c z e j o „mediacji", s u g e r u j e całkowitego a n u l o w a n i a t a k i c h m a g i s t r a l n y c h opozycji. 39 4 0 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 216. — średnio­ sniatije co n i e �SYMBOLIKA BUCHU 103 OBROTOWEGO śmierć, w y r a ż a j ą c y m r ó w n o c z e ś n i e o b i e t e następujące p o s o b i e k o l e j n o , nierozdzielne w myśleniu „ n i e o s w o j o n y m " k a t e g o r i e Materiał trzeba mongolski jednak wyznaczony nie obfituje pewien zostaje w dane zastanawiający specjalny . tego t y p u ; przykład. człowiek, 4 1 przytoczyć Oto przed który przed tu pogrzebem wyprowadzeniem z w ł o k m a n a z n a k s z a c u n k u dotknąć ciała z m a r ł e g o ( c z y n i t o z a p o m o c ą żerdzi, siedząc na progu nie — co z n a m i e n n e l u b dotykając — zmarłego ręką) . Równocześ­ 4 2 t o w ł a ś n i e o n m a dać r o d z i n i e przyzwolenie odsłonięcia g ó r n e g o o t w o r u j u r t y . D o t k n i ę c i a o w e g o d o k o n u j e z z a w i n i ę ­ tymi rękawami (gdy n o r m a l n i e o b j a w e m malne opuszczenie wszystkimi długich rękawów g u z i k a m i , mając nierz wywrócony dolne s z a c u n k u jest właśnie mongolskiego del'), z maksy­ rozpiętymi części p o ł y z a w i n i ę t e za p a s , a k o ł ­ d o środka t a k , b y w i d o c z n a była goła pierś. Jestem s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć t o „ n i e s t o s o w n e " i zastanawiające o b n a ż e n i e w ł a ś ­ n i e j a k o rozszerzenie l i c e n c j i cielesnej nia; ( b y użyć t y l k o ogólnego określe­ o b n a ż e n i e m o g ł o b y t e ż oznaczać — wrót do stanu noworodka, brak jak w t u jednak wielu kulturach — interpretacji po­ mongolskich, c o każe z a c h o w a ć ostrożność). D o o s t a t e c z n e g o r o z s t r z y g n i ę c i a t y c h k w e s t i i b r a k u j e jeszcze n o studiów szczegółowych, j a k i p r a c o dużym w a l o r z e blem w c z a s o w e j symboliki ruchu i odwrócenia zarów­ ogólności. nie był Pro­ dotychczas o g ó l e s t a w i a n y w e t n o l o g i i . N a w e t d z i e ł a o t a k o b i e c u j ą c y c h tytułach, j a k p r a c a W . S i m p s o n a , przechodzą o b o k z a g a d n i e n i a . W y m i e n i o n y dysponując sporym materiałem faktograficznym I n d i i ) n i e potrafił wyjść poza p o w i e r z c h o w n e pochodzeniu" (?) o b r z ę d ó w o b c h o d z e n i a , s t a t u j e t y l k o , iż jest o n „ n i e p o m y ś l n y " 4 3 (zwłaszcza autor dotyczącym stwierdzenia o „solarnym o r u c h u zaś „ p o d s ł o ń c e " k o n ­ . B r a k i d e i związku r u c h u z cza­ sem nie dziwi w w y p a d k u autora XIX-wiecznego, wydaje się b o w i e m , niemożliwe było sformułowanie o p i s u s t r u k t u r s y m b o l i c z n y c h iż wiązanych z r u c h e m do czasu sformułowania p r z e z A . V a n G e n n e p a i d e i czasu tkwią­ cej w myśli archaicznej, następstwa stanów 4 1 Przykłady umarł. N i e c h W. 4 2 król!" mediację Folklor P r o p p, organizującej o b r z ę d y przejścia — chciałoby O się opatrzyć roli rytualnego między życiem i diejstwitielnost. a paradoksalną śmiechu śmiercią Izbrannyje w „wszystko!" („śmiech (bolnoo\) 4 4 np. Trafne rosyjski — utilizacii i n t u i c j e pojawiają trupa, zamietki, b.d.m.wyd., pisze 1976, s. 188-189. słowa p y t a n i a , stawianego (boloch o d p o w i a d a ktoś z domowników, po c z y m przy­ one właściwy sens rytuału, z a c i e m ­ s z a c u n k u d l a zmarłego. s. 101. prestrukturalista i mifołogiczeskija sardoniczny"), Moskwa n i o n y p r z e z interpretację owego d o t y k a n i a j a k o p r z e j a w u op. cit, „Król pogrzebowym, dźgnięcia żerdzią: „czy to już w s z y s t k o ? " stępuje się do w y n i e s i e n i a zwłok. Wyjaśniają " S i m p s o n , jako formułą obrzędzie statii, E g z y s t e n c j a l n y ładunek tego rytuału uwydatniają p r z e z dotykającego w m o m e n c i e uu?) — czasu . powyższe żyje wyrażającego 4 4 się oczywiście L. F. t. I : Czaszi zapewne i w pracach Wojewodskij iz czelowieczeskich w wcześniejszych; dziele czeriepow oto Etologiczeskija itp. primiery O d e s s a po 1877 r„ k o j a r z y występujący w b a j - �104 JERZY Badacze X X - w i e c z n i mat diabelskiej w symboliki ruchu ramach symboliki prawej i m wartości pozytywnych i U . H a r v a , który zebrał przecież w i e l e stosowany jest r u c h 4 5 „pod słońce", tłuma­ ręki i przyda­ Tak czyni choćby i lewej negatywnych. o p i s ó w o b r z ę d ó w przejścia, „ze słońcem"; n i e z n a j d u j e m y więcej niż z r o z u m i e n i e l e w a ręka WASILEWSKI z k o l e i , dysponujący o b f i t y m materiałem n a t e ­ l u b tanatycznej c z y l i t o wyłącznie wanych SŁAWOMIR u niego s t r u k t u r a l n e j a s o c j a c j i : śmierć — gdzie jednak nic odwrócenie — . A w i ę c p u n k t dojścia n i n i e j s z e j p r a c y — w k o m p o n o w y w a n i e się s y m ­ boliki ruchu obrotowego w sieć o p o z y c j i b i n a r n y c h s k o r e l o w a n y c h z m a ­ gistralną o p o z y c j ą p r a w y — l e w y bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y chu. Tymczasem, — p r z y j m o w a n y b y ł dotąd w l i t e r a t u r z e autonomicznej s y m b o l i k i czasowej owego r u ­ j a k to c h y b a wykazałem, t e m a t y k a r u c h u obrotowego, m i m o że łączy się z p r o b l e m a t y k ą s y m b o l i k i s t r o n i o d w r ó c e n i a , t o j e d n a k nie rozmywa się w n i e j i n i e d a się d o n i e j s p r o w a d z i ć . J a k sądzę d o końcowego orzekania o wzajemnej my u p r a w n i e n i dopiero chodzącego z kultur r e l a c j i t y c h dwóch porządków będzie­ p o p r z e b a d a n i u materiału etnograficznego, południowej półkuli. J a k o ż e w y s t ę p u j e w i s k o lewoskrętnego pozornego r u c h u słońca n a nieboskłonie (z jak w w m a g i i z a t r z y m a n i a czasu. Z a r a z e m większości k u l t u r kon­ j e d n a k również i t a m , świata, s t r o n a ( r ę k a ) l e w a j e s t w i ą z a n a z siłą nieczystą, m a w a r t o ś ć n e g a t y w n ą . U s t a l e n i e s p o s o b u , w j a k i n p . w turze australijskiej l u b innej sprzeczność pomiędzy z południowej lewym jako zja­ prawa n a l e w o , p r z e c i w n i e n i ż n a półkuli p ó ł n o c n e j ) m o ż e t o m i e ć s w o j e sekwencje po­ tam półkuli rozwiązuje kierunkiem ruchu słońca szłość) a l e w ą r ę k ą j a k o n e g a t y w n ą p o w i e d z i a ł o b y n a m w i e l e się (w o kul­ tę przy­ ogólnej r e l a c j i t y c h dwóch porządków w myśleniu człowieka. I wreszcie n a koniec p o d e j m i j m y — b y być w zgodzie z metodologią b u d o w y t w i e r d z e ń n a u k o w y c h — p r ó b y (łagodnej w p r a w d z i e ) zaprezentowanego icznym 4 6 powyżej m o d e l u czasoprzestrzeni w . Z p e w n o ś c i ą b o w i e m t r z e b a zdać s o b i e s p r a w ę z ograniczeń w s t o s o w a n i u g o d o w y j a ś n i e n i a słonięta p o w y ż e j falsyfikacji myśleniu archa­ istniejących działań s y m b o l i c z n y c h . O d ­ struktura determinuje bowiem z p e w n o ś c i ą sposób o d ­ c z y t y w a n i a r y t u a ł u p r z e z p r a k t y k u j ą c y c h go, c z y t o n a t o m i a s t o n a określa formę danego rytuału w momencie jego powstania? N a t a k generalnie k a c h o B a b i e J a d z e i Przepięknej W a s y l i s s i e m o t y w obracającej się c h a t k i n a j e d n e j nodze, przędzenia, kręgu k o l e j n o upływu c z a s u , którego zapalających władczynią — jak i się i gasnących c z a s z e k itp. z ideą panią Śmierci — jest Baba Jaga (tamże, s. 59-77). 45 Harva, op. cit., s. 283-284, 330, 347-353. N i e i n a c z e j j e s t w zbiorze p r a c n a t e m a t s y m b o l i k i p r a w e j i l e w e j ręki: Right 4 6 Oczywiście istotnej falsyfikacji można będzie and dokonać z n a c z n y m materiałem z półkuli południowej, który p o z w o l i duje o kształcie rytuałów: kierunek biegu Słońca najnowszym Lejt. dopiero dysponując rozstrzygnąć, co d e c y ­ c z y prawoskrętna p s y c h o m o t o r y c z n a właściwa człowiekowi i p o w s z e c h n a w n a t u r z e . dyspozycja �SYMBOLIKA RUCHU sformułowane pytanie trudno 105 OBROTOWEGO t u oczywiście odpowiedzieć; ograniczmy się d o j e d n e g o p r z y k ł a d u : W M o n g o l i i z n a n y jest powszechnie zabieg, n a z y w a n y przez Torgutów — m a g i c z n e l e c z e n i e m a ł e g o d z i e c k a , k t ó r e w n o c y często płacze, szireg lęka się, n i e m o ż e w zasnąć. O p r o w a d z a jurcie, do którego w s y p a n o słońce", a p o t e m t r z y r a z y się j e w o k ó ł ognia l u b piecyka nieco s o l i i kadzidła — „ z e słońcem". W opinii trzy razy „pod informatorów ruch „ p o d s ł o ń c e " m a n a c e l u w y g o n i e n i e c h o r o b y , „ z e s ł o ń c e m " zaś — przy­ w o ł a n i e z d r o w e g o j u ż d z i e c k a d o s i e b i e . T a k s a m o i n t e r p r e t u j e się t e ż f a k t o p r o w a d z a n i a c h o r y c h zwierząt wokół j u r t y d w u k r o t n i e w kierunkach. (W innej w e r s j i zabiegu leczenia różnych dziecka oprowadza się j e t r z y r a z y p o d słońce, p o t e m zaś o b r a c a się c z a r k ę ze szczyptą z i e m i s p o d łóżka — n a j p i e r w p o d słońce, p o t e m ze słońcem .) O c z y w i ś c i e podawane 47 p r z e z p a s t e r z y objaśnienia są najzupełniej z g o d n e z odsłoniętą strukturą. M o ż n a b y się j e d n a k zastanawiać, c z y d w u k r o t n e o b c h o d z e n i e w różnych k i e r u n k a c h w z i ę ł o się n a p r a w d ę stąd, iż n a j p i e r w t r z e b a chorobę nić, p o t e m zaś p r z y p r o w a d z i ć wygo­ z p o w r o t e m samego pacjenta, b y t o n i e j e g o d o t k n ę ł o w y g o n i e n i e . M o g ł o b y się zdawać, iż c h o d z i t u r a c z e j o lo­ g i k ę ( c z y n a w e t o e s t e t y k ę ) s a m e g o rytuału, o t o , b y b y ł o n s y m e t r y c z n y . T a k więc w układzie z a b i e g u m a g i c z n e g o będą o d g r y w a ć rolę n i e t y l k o z n a c z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h działań, a l e i p e w n e w z g l ę d y f o r m a l n e , k o m p o ­ zycyjne, sobie, syntaktyczne — i ż są t o r ó w n i e ż zdawać niekiedy n i e zaś s e m a n t y c z n e . reguły niezależy strukturalne, o d wartości Ale tu uświadamiamy choć i c h układ m o ż e i m przypisywanej, to c z ł o n y d a n e j s t r u k t u r y noszą p r z y n a j m n i e j p o d s t a w o w ą o p o z y c j ę — „ m i n u s " i t o j a k o j e j nośniki są z a s t o s o w a n e jeszcze, iż z r ó w n o w a ż e n i e o w e g o „minusa" — w rytuale. ruchu się zawsze „plus" Dodajmy p o d słońce „plu­ s e m " — r u c h e m „ z e s ł o ń c e m " j e s t n i e z b ę d n e zwłaszcza d l a u m y s ł o w o ś c i przepojonej b u d d y j s k i m wartościowaniem ogólnorozwojowego, z czego w w y n i k a obawa kierunku przed ze słońcem każdym jako działaniem p o d słońce. Z a pośredni d o w ó d n i e c h posłuży t u p r z y k ł a d p o l s k i , który podaję, b y w y k a z a ć , iż n i e t y l k o s t r u k t u r y m y ś l o w e są w s p ó l n e w nych w częściach świata, ale k t ó r y c h się t e s t r u k t u r y i podstawowe manifestują. formy działań róż­ magicznych, O t o n a w s i rzeszowskiej tzw. „płaczki" u dziecka leczono o k a d z a n i e m „chodząc naokoło dziecka w s t r o ­ n ę o d w r o t n ą o d b i e g u słońca i m ó w i ą c " : Idź czorcie, idź w ogień w i e c z n y , z tego n i e w i n n e g o ciała! Idź z a l a s y , za góry n a bagna, n a r o z s t a j n e drogi! N i e w r a c a j t u nigdy, połam sobie nogi! 4 7 tions B. Rintchen, chamanistes Melanges des Mongols, ethnographiques. „Khara йот" — les supersti­ „Rocznik O r i e n t a l i s t y c z n y " , t. 20: 1956, s. 21. �106 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI albo też Zamawiom, zalicom i wyganiom c h o r o b y n a bory, n a l a s y , n a s u c h e korzenie... t a m , gdzie n i e b y l o żadne s t w o r z e n i e , g d z i e kogut n i e dopieje, gdzie słonko n i e dogrzeje, idź t a m bólu to c i t a m dobrze będzie . 48 A w i ę c następuje t u „przeniesienie odegnane poza niesiony w widma i człowieka w dwie różne przestrzenie; naturę, dokąd odganiano każde zło [...] centrum natury, to j e s t do łona matki. widmo zostaje człowiek zaś zostaje W wersji prze­ chrześcijańskiej: do łona M a t k i : Przestrachu, przestrachu jo c i e s i e n i e boję bo się w żywocie P a n n y M a r y i dostoję!" 4 9 M y ś l ę , i ż t e d ł u g i e c y t a t y d o b i t n i e ilustrują n i e t y l k o i s t n i e n i e g ł ę b o k i c h a n a l o g i i w r a m a c h działań m a g i c z n y c h i d o w o d z ą n i e t y l k o i d e n t y c z n o ś c i sensu t y c h p r a k t y k , lecz też czegoś w i ę c e j : t e j s a m e j , różnic k u l t u r y i r e l i g i i , s t r u k t u r a l n e j w i z j i świata — na bezpieczne c e n t r u m i t o co p e r y f e r y j n e , albo buruu dzam, strona", zamieszkana „zla niezależnie od zdychotomizowanego wrogie: „suche korzenie" przez gady i wszelkie złe stworzenia. W w moim myśleniu przekonaniu zrekonstruowany „nieoswojonym" k t ó r a określała z a c h o w a n i a jest typową człowieka w głębokiej n y m s t o p n i u c z y n i t o d o dziś. N a j z u p e ł n i e j nie będzie wyznawana schemat strukturą na ogół przez czasoprzestrzeni długiego trwania, przeszłości i w współczesną j e j gospodynie pew­ manifestacją domowe zasada, iż c i a s t o , m a j o n e z i t p . ucierać n a l e ż y kręcąc w j e d n ą stronę, n a j l e p i e j w p r a ­ w o , bo inaczej ciasto „nie w y j d z i e " , t z n . j e g o składniki n i e przekształcą się w n o w ą jakość, pozostaną w s t a r y m s t a n i e . Z a ś w i a d e c t w o n a r z e c z archaiczności t e j s t r u k t u r y u w a ż a m n a t o m i a s t choćby następujące b a d a c z a r e l i g i i p a l e o l i t u . O pchodzącej z t e r e n ó w E u r o p y z a c h . sprzed 20 t y s . l a t — instrumencie analogicznym słowa warkotce do australijskiej c z u - r i n g i , z p o m o c ą k t ó r e g o w y w o ł y w a n o głos d u c h ó w p r z o d k ó w — p i s z e o n : „ G d y umocowałem przyrząd n a taśmie i zacząłem kręcić n i m n a d głową, p o ­ czątkowo w pozostawał on głuchy; k i e r u n k u r u c h u wskazówek ducha epoki lodowcowej, dopiero gdy zakręciłem go w zegara, brzmiący jak głuchy warkot w k o n s t r u k c j i działał jakiś t r i c k s z a m a n a potrafiącego 4 8 43 F. K o t u l a , Tamże, s. 20. Znaki przeszłości, lewo, a więc n i e rozległ się n a g l e obudzony o r y g i n a l n y Warszawa w śmigła lotniczego. ciemnościach p r z e d 1976, s. 190-192, 336. głos Czy na- �SYMBOLIKA RUCHU 107 OBROTOWEGO m i o t e m wydobyć głos duchów z i n s t r u m e n t u , który p r z e d t e m plemieńców w y p r ó b o w a n y j a k o n i e m y ? " był p r z e z jego współ - 5 0 S ą d z ę , i ż słuszniej sza b ę d z i e r a c z e j o d p o w i e d ź w y n i k a j ą c a tu schematu chronotopicznego izomorfizmu: ruch „pod z podanego słońce" to ruch w przeszłość, k u p r z o d k o m . Wydaje sowymi się też, że s c h e m a t interpretacjami biegnącego p o kole. logicznych, lecz po kole, także mogą w wyrażać rytuałach do refleksji być świętom o nie tylko w 5 1 m a być zapisana charakterze odzwierciedleniem właśnie moment nad dotychcza­ myśleniu a r c h a i c z n y m że w s z e l k i e okrążanie, tańce w towarzyszące n i e muszą t e n skłania czasu w Podług t y c h k o n c e p c j i stego; sądzę j e d n a k , nym, wizji idei przejścia, jako czasu tekstach mito­ wizja czasu korowodzie i astronomicznym „wiecznego zmiany, i koli­ ruchy rodzin­ powrotu", jaką lecz nieuchronnie p r z y n o s i Czas, u p ł y w u , k t ó r e g o w y r a z i c i e l e m j e s t w o b r z ę d z i e r u c h . O c z y ­ wiście żony wszelkie odpowiedzi charakter, a dawane w tej k w e s t i i mogą m a s y faktów etnograficznych być po powinny zbadaniu mieć bardzo nie tylko z o b u półkul, l e c z t a k ż e d o p i e r o p o n i u r e l a c j i pomiędzy p o z i o m e m głębokich, u n i w e r s a l n y c h s t r u k t u r wych a piętrem wywa­ olbrzymiej wyrafinowanych koncepcji i spekulacji pozna­ myślo­ mitologicznych. Ежи Славомир Василевски С И М В О Л И К А ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ И РИТУАЛЬНОЙ ИНВЕРСИИ Резюме Работапосвящена анализу временно-пространственной симболики движения,в частности вращательного, по направлению „по солнцу" и „против солнца", а также вперед и назад, вправо —влево, и ритуального обращения „наоборот" в обрядах и Магии. Местные иссле­ дования среди торгоутов монгольского Алтая (сопоставленные исследований в традиционных польских деревнях 5 0 rek W. A. R u s t , ludzkich Hensel, Cultus et V o r 20ООО Jahren, w tańcu koło Wyobrażenia cognitio. w Neumünster związku tańca 'koło' Studia 1962, s. 188. P r z e d s t a w i e n i a z jego solarną na ceramice z dziejów с итогами аналогичных и с этнографическим материалом из дру- symboliką wczesnośredniowiecznej, średniowiecznej kultury, figu­ wzmiankuje [w:] W a r s z a w a 1976, t. 193-194. 5 1 Poetika E . M . M i e 1 e tу ń s k i , nesie refleksji Tomasza M a n n a mija, Moskwa 1976, s. 318-319, n a m a r g i ­ n a d czasem, zawartych w słowach H a n s a C a - s t o r p a o tańcach wokół ognia w święcie sobótkowym: wieczność n i e j e s t „naprzód, || naprzód", lecz „karuzela, k a r u z e l a " , Czarodziejska Podobnie — struktury ukrytej selny że obchód czas fallicznej na ziemi musi n a płaszczyźnie wyeksplikowanej rytuału i n t e r p r e t u j e słupa, co „jest płynąć, koncepcji czasu, a n i e К o t a ń s k i , op. cit., s. 218, japoński w e ­ naśladownictwem że t r z e b a góra, W a r s z a w a 1961, t. I I , s. 40. ¡ i kulturowo działać [...] ruchu jest c z a s u po kole, wyrazem czci dla co o z n a c z a , nieruchomej osi świata. B y ł to więc c z y n święty prowadzący do p o t r z y m y w a n i a [...] b y reaktualizować jest też następstwo pokoleń". ruch wszechświata, którego nieodłączną życia częścią �108 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI гих культур), показали существование элементарной структуры восприятия времени и прос­ транства, построенной из семантических двоичных оппозиций. Исходной точкой были по­ гребальные обычаи; поскольку в быту в действиях, заключающих элемент вращательного движения, обязательно направление „по солнцу" как благоприятное, обеспечивающее раз­ витие (шествование вокруг юрты при ежедневном открывании и закрывании ее, вращение жернова, подметание избы и т.д.), постольку после смерти домочадца применяется движе­ ние „против солнца" — или приостановление движения, запрет работ, заключающих такое движение, остановяение часовых стрелок и т.п. Анализ применяемых в магии приемов об­ ращения приводит к заключению, что движение „против солнца" имеет целью остановить или повернутьвспять,заставить вернуться кого-либо или что-либо: удержать покидающего любовника в любовной магии, пчел убегающих из улея, девушку в девственности, возвра­ щениепропавшего скота ит.п. Итак, поскольку движение сходное с направлениемвращения небесных тел — определяющих ход времени — как бы продвигает время вперед, влечеть за собой развитие (ламаистская концепция чакравартинов, „вращающих круг"), постольку движение „против солнца" вызывает поворот времени вспять или остановление его. Время в древнем мышлении—это последовательность состояний (А. Ван Жэинеп), повернуть время назад — это вернуть состояние, в каком находилось данное лицо или предмет. Отсю­ да — роль вращательного движенияво всех обрядах перемены состояния, обрядах перехода. Движение „по солнцу" означает в этих ритуалах Время, символизирует происходящую перемену. Троекратный обход юрты кортежем с новобрачнойв момент отъезда имеет целью совершить „прыжок в будущее" — как в далеком измерении (развитие создавшейся семьи), так и в рамках самого обряда (благополучный преход в новую юрту, преодоление дистан­ ции, открытие границы — аналогичнопри объезде овонов на перевалах). Круговое движение „по солнцу" применяется в обрядах перехода в разных культурах по-разному. В Монголии особенное значение имеют ритуалы типа даллага авах — „зазывание благополучия" путем вращения тарелки с едой, с окриком хураи! В этом обряде (совершающемся как отдельная ежедневная церемония и как форма, сопровождающая обряды перехода) движение „по солнцу" влечет за собой „приглашение", тогда какприменяемое в магии движение „против солнца" означает „изгнание" (зла, болезни) и унижение. Структура хронотопа заключает в себе переводимость, изоморфизм измерений:по солнцу (вправо) = вверх (Небо), а „против солнца" (влево) — в прошлое = в будущее = вперед = = назад = вниз (Преисподняя). На это накладываются другие двоичные оппозиции (свой-чужой, мужской-женский и пр.). Ритуальное обращение направления вращательного движения после смерти новления времени, прикращения течения жизни — знак оста- — представляет собой лишь часть общего обращения (оппозиции жизнь-смерть отвечает оппозиция правильно-превратно). Момент обращения появляется в поверьях, касающихся потусторонних миров, их вида, способов попасть туда (напр. передача монастырю коня для усопшего — с седлом, поставленным задом наперед). Некоторые обращения в ходе погребального обряда рассматриваются мною как средство отмены оппозиции жизнь-смерть, а скорее посредничества между ними. Для окончательного решения некоторых вопросов необходимо исследование материала, происходящего от культур южного полушария: как решается там противоречие между движением правого хода как направлением „против солнца", а значит отрицательным, и положительной валоризацией правой стороны (руки). Перевел С.Никонюк � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8032f93b07e5cdf5b5ffabe7cd569b20.pdf edcc776dc1132df858957ba034ff5675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3020 Title A name given to the resource Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i niepewność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.177-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ś w . Paweł., olej na p ł ó t n i e , w y t n . 6 5 - - 5 2 c m , o k . 1850, S t a r y K o ś c i ó ł w Z a k o p a n e m Jerzy Sławomir Wasilewski ŚWIĘTY PAWEŁ - Album Aleksandra Jackowskiego i NAWRÓCENIE, ODWRÓCENIE I NIEPEWNOŚĆ Jadwigi Jarmewkie- usiłował sobie p o r a d z i ć nie t y l k o s ł o w o m , ale t a k ż e wizerunkiem wieżowej Szttil-rt Iwlu połuk-icgo jest dla mnie nada) k s i ą ż k ą ей», m a l a r s k i m Szawla/Pawla. Prezentuje r ó w n ą , tak j . , k był n i ą d w a d z i e ś c i a lut t o m u , k i e d y o g l ą d a j ą c mencie upudku z k o n i a i t e w s p o s ó b najlepiej o d d a j ą c y prze­ go u t w i e r d z a ł e m m i a n ę - - j a k o s p a d a j ą c e g o przez plecy do t y l u , g ł o w ą w dół. -io w decyzji studiowania e t n o g r a f i i . (Do- KtitVm go w ł a ś n i e j a k o prezent z „Ody do mo­ ciotki N a w r ó c e n i e zostaje oddane przez odwróconie, konwersja przez młodości" inwersjo. Przyjrzawszy się p o z y c j i s p a d a j ą c e g o m o ż n a o d c z y t a ć maturalny od sędziwej z dedykacja, zawiorujiya. czterowiersz go w p r z e ł o m o w y m i przykazanie by jej sh.Wii b y ł y dla m n i e „ g w i a z d ą p r z e w o d n i ą w i ę c e j : oto nic siedzi on j u ż w siodle, ale t e ż nie s p a d ł jeszcze przez całą d r o g ę m ł o d o c i a n i , " ) . Jest t a m reprodukowany obraz, na z i e m i ę . G d y p r a w a noga wyrzucona jest wysoko Па k t ó r y me p o t r a f i ł e m d o t ą d z o b o j ę t n i e ć — n a w r ó c e n i e św. Iow* t k w i jeszcze w strzemieniu. Wiadomo, ż e P a w e ł j u ż nie w górę, Pawia ze starego k o ś c i ó ł k a w Z a k o p a n e m . Akcjo, o b j a ś n i a w p i ­ jedzie, ale wciąż, nio w i a d o m o gdzie spadnie. Takio przedsta­ sane w obraz s ł o w o : w i s z ą c a nu drzewie k a r t k a „ d o Daroaska" wienie w y r a ż a znowu f a k t p r z e ł o m u aktualizuje czas i miejscu zdarzenia, hater nie jeat j u ż Szuwlein, alo t o ż nie jest jeszcze Pawiem. J e s t a podpis „ Ś . P a w e ł " i s ł o w a b i e g n ą c e z ust Hog.i Ojeiv >,&(więtv) Szuwlo czego mnie p r z e ś l a d u j e s z " - - idenl y d k u j ą bohatera w całej jego parado­ ujmuje c h w i l ę gdy bo­ kreska u ł a m k o w ą m i ę d z y j e d n y m a d r u g i m . P a t r z ą c dzisiaj na t e n obraz o d c z y t u j ę go przez pryzmat ksalnej d w o i s t o ś c i : od tej c h w i l i apostola i ś w i ę t e g o , bez d o t ą d etnograficznej przecież e s t e t y k i . Nie m y ś l ę o n i m — j a k przed laty — prześladowcy chryoieijan. Z t ą dwoistością malarz wiedzy o mechanice symbolu, nie z a ś ludowej w kategoriach 277 �„uroku naiwności" jego f o r m y nio sprowadzam do nieporad­ ności w przedstawianiu s p a d a j ą c e g o o ś l e p i o n y ś w i a t ł e m i zdezorientowany przez głos człowiek ro* c i a ł a ; w s z t u c z n o ś c i od¬ poznaje w z d u m i e n i u w z j ę p o j a w i a j ą c ą się na n i e b i e " . w r ó c e n i a do g ó r y n o g a m i w i d z ę w i ę c e j n i ż n i e z d a r n o ś ć — do­ strzegam symbolikę inwersji, paradoks transformacji, ambi- waloncję s t a n ó w w obrzędzie przojśeia, słowem w i d z ę gio do i n n y c h t e k s t ó w znacząco. analo­ kultury. generalna Szawla brzmi: czy e t n o g r a f m o ż e na dzieło s z t u k i j a k o na p r o d u k t „ w y o b r a ż e ń tional zbiorowych" — toż ar- tej k u l t u r y znaczenia np. materialnych rekwizytów tekstyliów w świetle krewioństwie duchowym- „E!cmontv 1 wioństwio " лууobrażonym zvcjoin w których rzadko z imponująco misterium płyną pojęciowych który „pewno wszyscy tremendum i łańcuch pełniając przekształceń no konwersyjną Pawiową zakopiańskiego nosansie p r a c ę M a r t o n e ' a mistrzowie ~ 3 w poszerzeniu o — trudno oprzeć Michał Anioł, się w r a ż e n i u , Tintoretto, żo Caravaggio, Veronese i i n n i - - p r z y b y l i na s c e n ę wydarzenia o c h w i l ę za p ó ź n o : Pawiowe widzenie j u ż się zaczęło. W wielkim stwie zachodnioeuropejskim, k t ó r e od X I I w i n k u malar­ przedstawia feretronu — przedo wszystkim obraz Pawia 6 l u b r ó w n o l e g l e d o ń . J u ż za c h w i l ę spadnie; m o ż e t o się d o k o n a ć na innyeh już p ł ó t n a c h na parę sposobów. W XV-wiecznej Mistrza z Hildosheim jeździec właśnie w y ­ p a d ł z siodła acz znajduje się jeszcze p o n a d k o ń s k i m g r z b i e t o m N a t o m i a s t u M u r i l l a (Objawienie ok św Pawia Madryt jeźdźca g d y druga w y s t a j e p o n a d grzbietom z w i e r z ę c i a podobnie na obrazie Taddeo Zucoariego ( f t y y m cello a l Corso ok nogę Nieco kościół S Mar 1064 )^ N a t o m i a s t na obrazie J o h a n n a K o t t m a y r a w k a t e d r / e w Passawie nia się o d j e ż d ź c t 7 Prado 1655) k o ń u p a d ł j u ż na z i e m i ę p r z y g n i a t a j ą c j e d n ą (100,3) k o ń nie pada а uwal z a ś P a w e ł spada n a z i e m i ę g ł o w ą prosto w w dół^ geliści nie w s p o m i n a j ą o u p a d k u z k o n i a , P a w e ł w o d z i ć m u s i na m y ś l obraz z a k o p i a ń s k i jest na ogół k i o d y j u ż leży, z u p e ł n i e o b e z w ł a d n i o n y , j a k b y p r z y ­ upadku, s t w a BelbeIło da P a v i a , о к . 1430. N a wizerunkach t y c h P a w e ł N a w r ó c e n i e jako scenę k o n n ą , c h o ć Dzieje Apostolskie a n i ewan­ wyobrażany „lirninalnym" u t r z y m u j e się jeszcze n a k o n i u leżąc plecami n a k o ń s k i m grzbiecie ostatnio się na го- od grupy, w l u b X V - w l e o z n e przedstawienia w rodż-aju s p a d a j ą c e g o scenie Nawrócenia G d y o g l ą d a się sceny N a w r ó c e n i a — c h o ć b y te w y m i e n i o n o odłączeniu m a r g i n a l n y m " (A V a n Gcnncp) zawieszeniu w manuskrypcie B a r b e r i n i w Bibliotooo W a t y k a ń s k i e j , autor­ kompe­ acz z a t r z y m u j ą c ą grozy owego Poi-deuono'a w katedrze w .Spiłimbcrgo kolo U d i n e , (po 1524) j q wyrażono wielcy Tunics ) cvv obok ale b y z o b a c z y ć j a k r ó ż n i e rozumia­ w dawnej rozprawie Friedlaendera, świadectwo cza niestety p r z y k ł a d ó w takiego u j ę c i a ; na m y ś l p r z y c h o d z i — przemianę i jakimi środkami symbolicznymi wydaną, bogatą w dokumentację to nie t y l k o j a k i e p r z e ż y l i . T o t a k ż o opuszczenie bo- podczas g d y k o ń p a d l na kolana"*. Fricdlaender nie p r z y t a ­ t e n t n y h i s t o r y k s z t u k i s z u k a ł b y go raczej w i l u s t r a c y j n e j gra­ fice nowotostamentowej u s t a w a ł a , insygnit i f a w o ł zw<sa z k o n i a j a k A m a z o n k a n a a n t y c z n y m sarkofagu, c h o ć b y w „ w i e l k i m " malarstwie n o w o ż y t n e j E u r o p y , nie t y ł o z r o s z t ą w nadziei odnalezienia owego p i e r w o w z o r u mają | śniojs/.e. „ C z a s e m pokazany jest m o m e n t w ł a ś c i w e g o moustalono. W y ­ t ę lulce w a r t o z a p o z n a ć się z i k o n o g r a f i ą które Są wreszcie przedstawienia j a k b y jeszcze o p a r ę c h w i l weze- tradycyj­ (historycy sztuki) pozostają 1 (V w i d z i e l i " - , nie posiada swej m o n o g r a f i i . Jego e w e n t u a l n y pier­ wowzór czj transformacja — czy t o w e w n ę t r z n i e psychologiczna, j a k kon¬ w o w z o r ó w . E t n o g r a f n a p o t y k a t u p r ó g swej k o m p e t e n c j i : zako­ feretron, innych, górnym wersja, czy u s p o ł e c z n i o n a , o b r z ę d o w a j a k inicjacja — o d b y w * 1 nej — n a l e ż a ł o b y o p r a c o w a ć s t u d i u m jego p r z e k s z t a ł c e ń i pier­ piański i wywracają w prawym m i a n y . W j ę z y k u e t n o l o g i e z n y m p o w i e d z i e ć n a l e ż y , iż k a ż d a podle­ k l u c z y — p o d s t a w o w y c h ele­ j ę z y k a symbolicznego k u l t u r y zostawiony przewartościowania. się w s a m o t n o ś c i , w mentów Paweł batera, jego izolacja, osamotnienie w cłiwili inicjoidalnej prze. A więc zanim ulegnie się pokusie o d c z y t y w a n i u o b r a z u za pomocą wszystkoodmykających 1544—45) — r o z w i a n y m i sztandarami, Ucieczka ż o ł n i e r z y dekompozycjom i rekompoM wreszcie - - j a k p o s t a ć utraty statutu, lub „ d u c h o w y m pukru- tworzono ^tj setki irit<*FtokHtów g, t r a c i ł y sens a z n a k i z n i k a ł y w momencie radykalnogo kryzysu, Kira- ргяоя koziosorów, аДн taczaj gają w rekttth a r t y s t ó w licznym er -»ł kultury ho Us t y сипу oh wzorach m y ś l o w y c h 1570), o d b i e g a j ą z n a k ó w — t a k j a k b y wszelka s e m a n t y k a kul­ k i u t l ó w , to nie da się togo p o d o b i e ń s t w a z b y ć frazesem o Jio w Gallery, W a s z y n g t o n , jożdżają innych tekstów j e ś l i obrazv Picassa s ą podobne do m a s k i (Lonmgrad, E r m i t a ż ; Nawróceń^ l o d o w a t ą p r z e j r z y s t o ś ć j e d w a b i u a pozbawiono s ą jakichkolwiek A l b o w i e m — j a k p o w i a d a j ą Barbara i Denis T e d ł o c k o w i e , f i ­ indiańskiej Veronese'* p o n o s z ą ich r u m a k i , k t ó r e t r a t u j ą ebetypalno-uniwersalnych. A r c h e t y p nie spada p r z e c i e ż z nioba. tury Tintoretta jest sam sobio: jego ż o ł n i e r z e czy t o w p a d a j ą do w o d y , czy to dzieło s z t u k i , nawet ludowej, a w i ę c dzieło zin- nezyjnie d e c y f r u j ą c y kompozycjach o p o ń c z y i k ł ą b ó w g a l o p u j ą c y c h k o n i . T a k ż e u T i n t o r e t t a (N», patrzeć d y w i d u a ł i z o w n e , m o ż e b y ć interpretowane w kategoriach maniorystyeznych żołnierze, wiorzchowce, nawot psy. P e ł n o t u r o z m a i t y c h t u n i ^ by u ż y ć wyrażonia Durkheima, Hertza i wielu innych. Do ja­ kiego stopnia W Veronese's d o m i n u j e t u m u l t , zgiełk i p o p ł o c h . W I w t e d y r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i . O nich nioch b ę d z i e t e n tekst. Niepewność 4 To co dzieje się z postaciami d r u g o p l a n o w y m i jest r ó w ^ j , Prawie w e r t y k a l n a i od^^róeona pozycj ъ P a w ł a p r z y ale r ó ż n i c e w k o n i p o z ;y c j i i s' z' c z e g ó ł a c h p oozooss t a ł j -eh ż s z yл z%vi c i pp a r t i i w j*kłuoza*a u c z a j ą b>l i ./.s związ k gnieciony do ziemi, o t w a r t y m i oczami o g l ą d a j ą c wizję l u b prze­ żywając ją wewnętrznie, z zamkniętymi oczyma. Skoro p y t a n i e o bezpośrednio odpowiedzi, warto z m i e n i ć m e t o d ę . G d y zawodzi ustalenie jednoznacznych wply- poddaje się c h r o n o b g i z a c j i . T y l k o w ó w m i ę d z y a r t y s t a m i czy d z i e ł a m i — m o ż n a s t u d i o w a ć tra¬ umownie i zarysowo mo- feretronu p i e r w o w z o r y ikonograficzne ekstatyczne, w k t ó r y m szok p o ł ą c z o n y jest z transem, t r u d n o Wydarzenie o t a k s k o m p l i k o w a n y m przebiegu j a k p r z e ż y c i e zakopiańskiego pozostaje bez m o ż n a s p r ó b o w a ć i l u s t r o w a ć paroma z n a n y m i obrazami kolejne d y c j ę , a n a l o g i ę , paralelo. Dzieło s z t u k i (zwł. ludowoj) fazy w y p a d k u . N a j p ó ź n i e j s z a f&zu j a k ą d o k u m e n t u j e m a l a r s t w o mije b o w i e m t a k ż e w szerokich relacjach h i s t o r y c z n y c h i etno­ — n i e s k ł o n n e do o d m a l o w y w a n i a dalszej t r z y d n i o w e j ś k - p o t y graficznych, u t«* nie s k ł a d a j ą się wcale z pojedynczych w p ł y ­ P a w ł a i k o ń c z ą c e g o j ą epizodu z Ananiaszem (Dz. A p . 9, 8—18) wów. t o m o m e n t , gdy P a w e ł p o d n i ó s ł się j u ż częściowo z niemi, kiedy półleżąc wsparty na r ę k u p r z e ż y w a najdoskonalszej, obraz 1626). promiennie Parmigianma, radosnej (Wiedeń, O c h w i l ę ' wcześniej pełnię ekstazy. postaci przedstawia W ją Kunsthietorichos M u s e u m , ok. musiał jednak nastąp/ć- przełom, Spróbujmy zatem naszkicować etnograficzny fiuikejo- kontekst tego w i z e r u n k u — t z n . o d w r ó c e n i a , spadania g ł o w ą w d ó ł w momencie p r z e m i a n y . S k ą d i n ą d , w h i s t o r i i s z t u k i nio ignorowano tej k w e s t i i , do­ strzegając n p . r ó ż n i c ę znaczenia m i ę d z y scenami p r z o d u i do t y l u . Martene d o ł ą c z a do a n a l i z y przedstawień przedzającą Pawła Grzegorza Wielkiego na t e m a t u p a d k u Szawla i d w ó c h rodza­ nawró­ j ó w u p a d k u w o g ó l e : „ u p a ś ć n a t w a r z w t y m ż y c i u znaczy u z n a ć p o d k r e ś l a w e w n ę t r z n y proces konwersji a nie b e z p o ś r e ­ k a ż d y s w ó j b ł ą d i z m y ć go ł z a m i p o k u t y . Z drugiej s t r o n y upa­ na początku cenia ukazuje Caravaggio, k t ó r y ekstatycznego d n i k o n t a k t z Chrystusem, 178 transu pokazuje prowadzącego taki w k t ó r y m do l e ż ą c y na ziemi, wo.ośniej.sze do przed „ z b u d o w a n i e m " m u s i się d o k o n a ć „ s k r u s z e n i e " . T ę po­ fazę nawrócenia upadku XII-wiecznych o sześć w i e k ó w słowa dek do t y l u , p r z y k t ó r y m nie w i d z i się nic, jest j a k n a g ł y upa- �p r z y zamianie prawogo i lewego; t r w o ż ą l u b b a w i ą gdy o d w r ó eoniu ulognie t o co na g ó r z o i t o co na Wyobraźnia p o p u l a r n a jost na tywem inwersji języka symbolicznego t r a d y c y j n e j dolo. pewno zafascynowana mo­ g ó r y i d o ł u . Fascynacja t a przekracza kultury ludowej. ramy Dają jej w y r a z dzieci — s t a j ą c na r ę k a c h , na g ł o w i e , „ p r z e w i j a j ą c się" na trzepakach i k o z i o ł k u j ą c , oraz a r t y ś c i m a l u j ą c y je w tych pozycjach, od c z a s ó w Gier dziecięcych „wagoniki strachu" pokonujące Breughla. Lunaparkowo zenit „pętli śmiorci" służą roalizacji tego samogo doznania z p o m o c ą t e c h n i k i . O zaawan­ sowaniu dzisiojszogo a m e r y k a ń s k i e g o „rollercoastor'a" świad­ czy z b u d o w a n y o s t a t n i o —• z r e s z t ą przez J a p o ń c z y k ó w — na W s c h o d n i m W y b r z o ż u U S A system, w k t ó r y m w w a g o n i k a c h jodzie się —• i pokonujo p ę t l ę ś m i e r c i — na s t o j ą c o ! K t o nio o d w a ż y się sam s p r ó b o w a ć — dozna tego samogo z a w r o t u g ł o ­ w y p a t r z ą c na m o t o c y k l i s t ę w beczce ś m i e r c i , a nawet na s t a r ą f o t o g r a f i ę a m e r y k a ń s k i e g o l u n a p a r k u , gdzie w joj zonioio znajdujo się rowerzysta, k t ó r y w j e c h a ł t a m z r o z p ę d o m po dtugioj r a m p i o . U p a d e k „ n a lob na s z y j ę " m r o z i k r e w w ż y l o c h gdy pa­ t r z y się na inne zdjęcio z dawnego l u n a p a r k u — k o ń z s i o d z ą c ą na jego grzbiocio k o b i o t ą skacze czy raczej spada z dwudzie­ stometrowej wieży do basenu z wodą. 1 3 Pozycja „ g ł o w ą w d ó ł " to pozornie t y l k o to samo co „do g ó r y n o g a m i " — t o z p e w n o ś c i ą straszniejsza o d m i a n a inworsji. Jost w niej groza bozwladnogo I I . 2. J e a n Pueelle, Objawienie Św. P a w ł a , Joanny I I z Nawarry, ok. 1300 r. Godzinki spadania a nie t y l k o komizm chodzenia na opak. W galerii postaci, k t ó r o b y ł y w ten s p o s ó b przedstawiono d a ł o b y ł a t a , licznych się z n a l e ź ć w y o b r a ż e n i a potępiońców i skazańców, 1 4 Judasza a przodo i Pi­ wszytkim p r o r w o w z ó r ich w s z y s t k i c h —• L u c y f e r a , Szatana, A n t y c h r y s t a . B i b l i j n e t e k s t y w y j ś c i o w e o p i s u j ą c e to wydarzenie — dok w d ó ł z doczesnych stanowisk, k i e d y to nio jest się ś w i a ­ 1 0 d o m y m p o ż y t k ó w , jakie przynosi k a r a " . Tak więc przedsta­ wienia, w k t ó r y c h P a w e ł spada do p r z o d u s y m b o l i z u j ą p o k u t ę , z a ś wizerunek s p a d a j ą c e g o do t y ł u jost a l e g o r i ą d u m y i ś l e p e j ignorancji. Wzorami formalnymi nia u p a d a j ą c e j m i a ł y b y b y ć t u przedstawie­ Synagogi. O z b l i ż o n y c h przedstawieniach s p a d a j ą c e j na głowę P y c h y pifze (^wiechowski, ż e akrobat3^czne pozycje, w j a k i c h ta i inne p r z y w a r y s ą przedstawiano na ilustracjach z X w i o k u , w y w o ­ d z ą się z r y s u n k ó w w m a n u s k r y p t a c h t r a g e d i i grockich, w k t ó ­ rych „odpowiednio upozowani aktorzy odtwarzali kształty 1 1 liter a l f a b e t u " . C h o ć t a k i o precyzyjnio ustalane r o d o w o d y s ą niezmiernie sugostywne, o t n o g r a f niewiole m o ż e z n i m i z r o b i ć . D l a ludo­ Proro­ c t w o Izajasza, 14, 12—17; Ł u k a s z 10, 18; Apokalipsa św. J a n a 20, 1—10 — nie p r o c y z u j ą w p r a w d z i e pozycji u p a d k u B o ż o g o adworsarza, ale j u ż Rivayat, mazdojska k s i ę g a roligijna p r z o d - stawia jogo przobieg z w y r a z i s t y m i Ormuzda Aryman zostajo s z c z o g ó l a m i . Oto na rozkaz spętany jego oblicze, gdzio s ł y s z y w y r o k : i przyprowadzony przed „ t o n nieczysty, ograniczony duchowo — z r z u ć e i o go g ł o w ą w d ó l do p i e k ł a . W t o d y B a h r a m Y a z a d z a p r o w a d z i ł nioczystogo A r y m a n a go" t a m g ł o w ą w do p i e k l ą i wrzucił 1 5 dól" . N a d r u g i m l i t e r a c k i m k o ń c u tej t r a d y c j i podobna, acz dostojna c h a r a k t e r y s t y k a : „ D i a b e ł b y ł a n i o ł o m , ale k o z i o ł k a g ł o w ą w d ó ł , a ... r o s z t ą do Nio powtarzając pomnijmy, góry". znanogo m a t e r i a ł u mnioj wywrócił 1 6 otnograficznogo przy­ żo „ o d w r ó c e n i e jest znakiem rozpoznawczym i s t o t wego o b r a z u P a w i a w o l e l i b y ś m y w i d z i e ć zaplecze raczej w l u ­ dowym ś w i a t o p o g l ą d z i e niż w detalach karoliriskioj miniatury. A na t y m p o l u t r u d n o o k o n k r e t n o ś ć i p r e c y z j ę r ó w n ą tej osią­ II. 3. Belbollo do P a v i a , o k . 1430 г., m a n u s k r y p t Barberini ganej przez h i s t o r y k ó w s z t u k i . M o ż n a n a t o m i a s t p o k a z a ć wie­ lość sensów odwrócenia, które w ludowym języku symboli­ c z n y m w i ą ż e się genoralnie ze z m i a n ą , zo s t a n a m i p r z e ł o m o ­ w y m i , k i e d y po fazie chaosu, inwersji n o r m a l n y c h pozycji i statusów stosunków, •— przestrzennych, fizycznych i społecz­ n y c h —- n a s t ą p i o d w r ó c e n i e i odnowa. Oczywiścio inwersja leży w z i ą ć p o d s ł u ż y ć m o ż e nie tylko odnowie. u w a g ę c h o c i a ż b y niedawne obiekcjo Needhama, k t ó r y występując „przeciwko Na­ Rodneya usypiającemu dzia­ ł a n i u p e w n i k ó w " p o d w a ż y ł l o g i c z n ą j e d n o l i t o ś ć samego p o j ę c i a odwróconia. dzajach W kilkunastu odwróceń wymienionych (przostrzonnych, przykładowo leksykaln ycłi, ro­ semanty­ cznych, zamianie p ł c i i t p . ) nie z n a l a z ł on logieznogo w s p ó l n e g o mianownika, a raczej powno Wittgensteinowskie „podobioń­ stwo r o d z i n n e " —• r e l a c j ę , j a k a ł ą c z y wszystkie o b i e k t y danoj 12 g r u p y m i m o b r a k u jednej cechy w s p ó l n e j dla n i c h w s z y s t k i c h . Skoro tak, to nio n a l e ż y o c z e k i w a ć , ż e niejednoznaczno o d w r ó ­ cenio b ę d z i e służyć wyrażeniu jednoznacznej idei. A l e w t y m miejscu m n i e j interesuje nas inwersja j a k o ope­ racja logiczna. O d w r ó c e n i a w y w o ł u j ą szoroki wachlarz reakcji. F r a p u j ą , o k s c y t u j ą , j a k p r z y zamianie p ł c i ; ś m i e s z ą j a k odwróconiu togo co wewnętrzne na zewnątrz; przy zastanawiają 179 �Na t y m s a m y m tle w i e r z e n i o w y m p o j a w i ł y się przepowie­ dnie, iż w l a t a c h 1881, 1961 i t p . — k t ó r e to d a t y m o g ą identycznie czytane po odwróceniu w pionio być — będzie mieć 2 2 miejsce koniec ś w i a t a . Eschatologiczna inwersja jest zarazem p o w t ó r z e n i e m odwrócenia podstawowych stosunków istniały w minionym, rajskim tego przestrzennych, świoeie. Molanozyjski jakie k u l t cargo przonosi to o d w r ó c e n i e na p ł a s z c z y z n ę s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h — relacji biali-tubylcy ( „ k i o d y ś to m y byliśmy biali, a towary b y ł y nasze; t a k b ę d z i e t e ż w p r z y s z ł o ś c i , a dzisiejsi b i a l i b ę d ą 2 ! u p r a w i a ć dla nas Meksykański krainy ryż") . (indiański) rytuał pielgrzymki do mitycznoj p r z o d k ó w u o g ó l n i a to o d w r ó c e n i o na c a ł ą sferę zacho­ w a ń k o m u n i k a c y j n y c h — k i o d y mara'akame, imieniem Ramon prowadzi grupkę i n d i a ń s k i szaman Huicholów na pustynię W i r i k u t a , gdzie jost ich m i t y c z n a , a t a k ż o i rzeczywista koleb­ ka by tam zbierać kaktusy narkotycznego peyotlu — ję­ z y k , k t ó r e g o u ż y w a j ą jost o d w r o t n o ś c i ą z w y k ł e g o . O d w r ó c o n y , odmieniony, inny znaczy bowiem szlakach po k t ó r y c l i w ę d r u j e m y d z i m y różno rzeczy r o b i m y „Na wszystkich t a k ą z a m i a n ę . To dlatego, bo y o t l jest bardzo bardzo ś w i ę t y . To c a m y . Dlatego k i o d y w i d z i m y psa jeszczo przed święty. do k r a i n y p o y o t l u , k i e d y w i ­ osiągnięciem świętej pe- dlatego wszystko o d w r a ­ 2 4 to jest to k o t " . krainy wszystko Czasom zostaje o d w r ó c o n e i z r ó w n a n e ze s w y m p r z e c i w i e ń s t w e m . Z n a n y ś w i a t II. 4. Objawienie ś w . Pawia, P a r m i g i a n i n o , ok. 1525 г., Kunsthistorachos M u s e u m , W i e d e ń zostaje o d w r ó c o n y t y l e m do p r z o d u i do g ó r y n o g a m i , starzec, staje się dzieckiem nio t y l k o w j ę z y k u i o d t ą d n p . nie zbiera drzewa n a opal — to ino jest zajęcie dla dziecka; uczestnicy w i t a j ą się o d w r a c a j ą c się do siebio t y l e m i m ó w i ą c „ d o widze­ 17 podziomnyeh i d e m o n i c z n y c h " . Trzoba j o d n a k tQ uproszczone u o g ó l n i c n i o z dawnej l i t e r a t u r y u z u p e ł n i ć o w y m i a r p o z y t y w n y : nia". Bo Slońco musi b y ć jest księżycem tak jak i 2 5 o d w r o t n i e " ... T a k t o jest. powiodziano na początku W dawnych 26 o d w r ó c e n i e p r o w a d z i p r z e c i e ż do p o w t ó r n e g o narodzonia. Me­ chanizm s y m b o l i c z n y m o ż e się t o o d w o ł y w a ć do biologii ludz­ czasach" . O d w r ó c e n i e j ę z y k a i zachowania to nie t y l k o p r o s t y ś r o d e k kiego zarodka — f a k t u , żo pozycja prenatalna jost w l a ś n i o po­ mnomotochniczny z y c j ą do g ó r y n o g a m i . D u c h y z m a r ł y c h p r z y j m u j ą raczej ją w na- sposobom na opisanie zlikwidowania innego świata. Zamiana przeciwieństw dzioi na p ^ w t ó r n o n a r o d z i n y —• t a k R o b e r t Graves i Raphael cznych dla dzisiejszego ś w i a t a . , , W p r z y s z ł o ś c i —• m ó w i R a m o n — Patai interpretują ż y d o w s k i e (zapisane w Midraszach) wiorze- K s i ę ż y c stanie się j a ś n i e j s z y a S ł o ń c e pociemnieje. N i e b ę d z i e nia, ż e m i o s z k a ń o y r a j u —• E n o c h , Mojżesz — s t o j ą na g ł o w a c h , więcoj r ó ż n i c y . A n i k o b i e t a n i m ę ż c z y z n . A n i dzieci ani doro­ a c h o d z ą na r ę k a c h . S t ą d w t a k i o j p o z y c j i p o j a w i a j ą się p r z y ­ s ł y c h . W s z y s t k o się zamieni m i e j s c a m i " . A u t o r k a 27 wołane przez b i b l i j n y c h Zbliżoną zaklinaczy d u c h y interpretację odwróconia zmarłych . oforujo znany obrażenia o duszach dla noworodków k o s m i c z n y m g ł o w a m i w d ó ł czy której rosnących badacz na wy­ drzewio c h i ń s k a s y m b o l i k a fasoli —• ziarno przoehodzi w ziemi c a ł k o w i t o o d w r ó c e n i e , k i e d y r o s n ą c y p ę d wynosi jo nio poddane r o z k ł a d o w i , z n o w u na wierzchnię — dają po­ a s u m p t do u o g ó l n i e n i a , ż e „ w s z y s t k o jest joszczo wo w n ę t r z u , nionarodzone, co nie w y s z ł o n a 1 9 t ł o dzienne — m u s i nalożoć do ś w i a t a o d w r ó c o n e g o . przywodzi światło Mitologia ta do wspólnego mianownika i ciemność, odwrócenio ma tak wymiar i narodziny i powszechny, żo z ł a t w o ś c i ą Guliwer, żo „ u m a r ł y c h g r z e b i ą prosto, g ł o w ą w dół, p o n i e w a ż u t r z y m u j ą , żo po jedenastu t y s i ą c a c h k s i ę ż y c ó w wszyscy z m a r l i m a j ą zmar­ t w y c h w s t a ć , żo w ó w c z a s ziemia, k t ó r ą w y o b r a ż a j ą sobie p ł a s k ą , p r z e w r ó c i się na d r u g ą s t r o n ę i t y m sposobom w czasie swogo z m a r t w y c h w s t a n i a wszyscy b ę d ą s t a ć j a k n a ł o ż y Ogólne odwróconie t o p o d s t a w o w y element eschatologii. M o t y w a c j a , że ś w i a t o d w r ó c i " 2 0 . profetycznych się w dzień Sądu Ostatecznogo t o w a r z y s z y ł a o d w r ó c o n y m p o c h ó w k o m , k t ó r e — w postaci j a k b y d o k ł a d n i e zo Swifta, pionowo, g ł o w ą do d o ł u - znamy z XIX-wieeznej Anglii. Odnotujemy gwoli rzotelności icłi s p o r a d y c z n o ś ć , w r ę c z u n i k a l n o ś ć — p o m y s ł o d a w c a m i byli cksccntrycy kierujący zre­ sztą sporo k ł o p o t y w się t r a d y c j ą zakresio pogrzebowej 2 1 do togo p o c h o w a ć się n p . k o n n o . 280 literacką, ryzykujący logistyki, u k i — k i o d y powiada, że zastosowanie t y c h odwróceń stwierdzeniu iż w s z y s t k o jest j e d n o ś c i ą . T a k jak w raju na­ służy lew b ę d z i e lożoć obok baranka, t a k toż „ o p o z y c j o b ę d ą leżoć obok siebie", konflikty i przeciwieństwa pojęciowo) z o s t a n ą ostatecznio u s u n i ę t e (także 2 8 to abstrakcyjno, . Czło­ powrót. poddaje się p a r o d i i . To o m i o s z k a ń e a c l i L i l l i p u t u p i s a ł wiedzi — n a j p i o r w n a j ę z y k B i b l i i , p o t e m n a j ę z y k p o j ę ć co stowuje się b y z n o w u w e j ś ć g ł o w ą w d ó ł w c i e m n o ś ć . Pozycja śmierć, relacji, wypo­ świa­ w i e k r o d z i się g ł o w ą w d ó ł z w r ó c o n y k u ziomi, po c z y m w y p r o ­ płodowa tej B a r b a r a M y o r l i o f f dokonuje d w u k r o t n e g o p r z e k ł a d u toj 1 8 archaicznej s y m b o l i k i , Carl Hentze. P o ł u d n i o w o a z j a t y c k i e i jest charakterysty­ każąc Tl. 5. M u r i l l o , Objawienie św. P a w ł a , ok. 1055 г., P r a d o , M a d r y t �zaniu do podobnych praktyk inicjacyjnych u innych pisze E l e m i r e Zolla w swej poetyckiej refloksji chetypów: dla „Jak może wrażliwe tarantuli? W serco o p r z e ć tka ludów tomat się Galatinie [ A p u l i a ] jost ona gnificansem a r c h o t y p ó w : na ar­ uwielbieniu pierwotnym sieć w trzech fazach, si- kosmogo- nicznie, n a j p i e r w r z u c a j ą c się g ł o w ą w d ó ł i zwisa, k i w a j ą c 6ię na nitce [ j a k i n i c j o w a n y zrzucany] aby p r z e ż y ć uczucie — w nagloj ś m i o r c i — momentalnego o d w i j a n i a się całego jak filmu 3 3 życia" . Z drugiej s t r o n y , skakanio g ł o w ą w d ó ł i inna „ d i a b l a a k r o b a t y k a " jest — wraz z burleskami z a w i e r a j ą c y m i olomont od­ w r ó c e n i a , częścią p o w a ż n y c h coremnii r o ł i g i j n y c h , np. u P r e r i i . G d y na p l a c u t r w a j ą uroczystości, łuje zejść z p ł a s k i c h d a c h ó w o k o l i c z n y c h d o m ó w po g ł o w ą w d ó l : „ W ó d z S ł o ń c a " , k t ó r y sam Indian grupa k l o w n ó w usi­ drabinie był t a k i m koyemshi, 3 4 opisuje w swej biografii j a k s c h o d z i ł w dól po l i n i e . Jost to t y l k o jodno z w i e l u o d w r ó c o n y c h zachowań, którymi klowni b ę d ą b a w i ć p u b l i c z n o ś ć w c i ą g u całego o b r z ę d u . Ani pozytywnego sensu k o m i z m u obrzędowego, ani tym bardziej i s t o t y jego z w i ą z k u z d e r n o n i c z n o ś c i ą z jednej a inicja­ cją z drugiej s t r o n y nio da się z r o z u m i e ć bez o d w o ł a n i a się do postaci t z w . t r i c k s t e r a j a k o z w o r n i k a p o m i ę d z y t y m co diabelskie, co b ł a z o ń s k i o i co cjacyjny. Tl. 6. przechodzi w d a n y m momencie proces i n i ­ Trzeba przedstawić długie continuum osób, któ­ r y c h imiona t o w planie m i t u — trickster, w planie o b r z ę d u —• H a n s B a l d u n g G r u n , Objawienie ś w . P a w i a , ok. 1508 г., M o n a c h i u m k l o w n r y t u a l n y , z a ś w planie widowiska pospołu metaforyznją — arlekin, a które proces ż y c i o w e j i n i c j a c j i . To z zasadni­ czej korespondencji m i ę d z y t y m i postaciami w y n i k a formalno p o d o b i e ń s t w o scen, k t ó r y c h s ą b o h a t o r a m i . T a k w i ę c na j e d n y m k o ń c u komiczne d i a b ł y w y p r o w a d z a n e w pole przez sprytnego Daleko odeszliśmy od dcnioniczno-infornahiyoh o d w r ó c o n i a . Trzeba do nich p o w r ó c i ć zek a;;poktów p o k a z u j ą c wieszcio z w i ą ­ piekielnej sfery z a k r o b a t y c z n ą c y r k o w o ś c i ą , a to dlatego, żo Paweł cyrkowca. W w scenie każdym jakaś niosamowitość nawrócenia akrobatycznym przypomina odwróceniu jost dzia­ łanie w b r e w n a t u r z e . To c h y b a sprawia, że p a t r z ą c na akro- podejrzewam^' Związek cyrk o międ-.y k r a i n ą kumentować w dwóch uwagę eiala widza, jakieś batów co p r z y k u w a nazbyt choćby alians z cyrku a sforą aspektach i na dwa sposoby. symboliki akrobacji, tak jak przedstawia! to do­ Sposób tanatyczWaldemar Deonna. D r u g i , u s t a l a j ą c y w s p ó l n o t ę o b u sfer na obszerzo ko­ m i z m u , j a k to czyni! M i c h a ł Doonna w sposób dość akrobatyki starożytnej listej drogi zwinięty Bachtin. dosłowny odczytywał zapis p r z e b i e g ó w w kosmicznych — umioraj.-juogo i r o d z ą c e g o się s ł o ń c a . w kolo akrobat4i symbolizował ,,W żalobnogo D u a t , z a ś w i a t y albo słońce u m i e r a j ą c o co d z i e ń a b y dzić. Tancorki o zwinnych niach pogrzobowyeh, u ciałach bram formach Ozyrysa, sę odro­ ceremo­ umarłymi, p r z e w r o t y i k o z i o ł k i s ą i n t e g r a l n ą częścią r y t u a ł u , co dzają ; występował)' w grobowca, przed ko­ Egipcio a cia, b i o d a - d m i k u nad głową w gdy jest z a t r z y m a n y m minacji, przełomu tylko zakrywała dół będzio utkwić woda... absurdalne 35 i komiczne na (takim polowie, zusadzio s t o p - k l a t k i obrazem zatrzymanym i .a m o m e n t kul­ adeptem inicjacyjnego p r z e j ś c i a , w y g l ą d a j ą c y m poczwa'*uio i groteskowo j a k k a ż d y wizerunok o g l ą d a n y w p o w i ę k s z e n i u p o d l u p ą , jest w ł a ś n i e t r i c k s t e r ) . K i o d y po o d w r ó c e n i u n a s t ę p u j o ruch do g ó r y , odrodzenio — k o m i z m scony m i j a , wraca z d o l n o ś ć p r z e k a z u mistycznego. Znano przodstawieuia wyrażania św. Piotra ukrzy­ ż o w a n e g o g ł o w ą w dól w y j a ś n i a ć trzeba nie jego s k r o m n o ś c i ą i l ę k i e m przed n a ś l a d o w a n i e m Jezusa, lecz t y m , że j a k on mówi w apokryficznych Akiach Filipa — b i o r ą p o s t a ć pierwszogo czlowioka, protos j a w i ł się na z i e m i g ł o w ą w Ukrzyżowanio znacznie cielca w i e j , u Bachtina: pierwotna jest św. czyniąc tak anlhropoa, sam przy­ który po­ 3 6 dół . Piotra koresponduje więc z upadkiem nia. Z t ą toż i n t e n c j ą b y ł y zestawiane naprzeciw siobie, w logika i m e c h a n i k a c i a ł a : „ w najprostszych ruchach j a r m a r c z ­ wał odwróconogo [gdzio] zad uparcie stara się z a j ą ć miejsco g ł o w y , a g ł o w a miejsce zadu [dostrzoc m o ż n a j rozgrywanio trzech za­ sadniczych a k t ó w z ż y c i a groteskowego c i a ł a , mianowicie a k t u p ł c i o w e g o , a k t u agonii [...] oraz a k t u p o r o d u " ; o c z y w i ś c i e pografia cielesna nabiera t a k ż o w y m i a r u zejścia do fikaniu koziołków" . piekieł jest implicite kosmicznego zawarty w to­ („temat najzwyklejszym N i o zawsze s ą to „ z w y k ł o " fikołki. N a w o t w profosjonakrym cyrkowym, technicznych retronu, lował p r a y zaawansowanej a k r o b a t y c o do dochodzi też blokada tru­ psychologiczna, p r z y t r u d n e j technice skoku g ł o w ą w dół w przeszkodę, 3 1 gdzio ś c i a n k a maskujo o t w ó r . Cóż dopiero w r e l i g i j n y c h inicjacyjnych japońskich yamabushi, gdzio ce­ adept musi s k o c z y ć g ł o w ą w dół ze stromego u r w i s k a i p r z e ż y ć szok, 3 2 z a t r z y m a n y s z a r p n i ę c i o m u w i ą z a n e j w kostce l i n y . W nawią­ 3 7 wnętrzach szczonego kościelnych . Caravaggio, P i o t r a , wcalo nio t a k naprzeciw — ś w . z P a w i e m do g ó r y n o g a m i ukrzyżowania Piotra. który przedstawił tych namalo­ — umie­ Pawia. A u t o r zakopiańskiego między obra­ odpowiodniości między znaczeniami, jest w s p ó l n y k o n t e k s t s y m b o l i c z n y , r ó w n i o oo strzałki konkretnio fe­ b y ć m o ż e n i g d y nie nama­ Korespondencje zami i s t n i e j ą m i m o t o , s ą bowiom żny 3 0 remoniach odległym „Dzisiejszych w t e d y g d y do n i k ą d nio p r o w a d z i , g d y k o ń c z y się w nego k l o w n a np. Dantejskich k a n a ł e m i dajo d o ń n u r a — b y g ł o w ą w dnie, k t ó r o lodwie samych dności w ś w . P a w ł a — oba s ą p r z y k ł a d a m i p r z e ż y c i a ś m i e r c i i odrodze­ 2 9 występie s t a w u ze s m o l ą 112—138). Na d r u g i m , c z a s ó w " w k t ó r o j Charlie w y c h o d z i rano zo swej oazy szczęś­ potwior- teksty" . Inaczej, g ł o w ę do k o ń c u — przekomiozna scona z Chu.pl inowskieh Odwrócenie interna m o ż n a na Złych Dolach (Piekło, X X I I , dcmonicznością. pierwszy, ś m i e r t e l n i e p o w a ż n y — przoz ujawnianie ncj oszusta, s k a c z ą ich wa­ ustalonych autorskich w p ł y w ó w istniojo kontekst i zależności. Pytanie, gdzio w l a ś c i w i o ten oczywiście kłopotliwo. Nio w jodnym, dairym może obrazie, to być ja­ sno — alo t e ż p r z e c i e ż nie t y l k o w g ł o w i e badacza. Z a w a r t y o n jest w t e k ś c i e k u l t u r y , k t ó r y trzeba r e k o n s t r u o w a ć , nio t w o ­ rząc przy t y m jakiojś nieistniejącej metafizyki. Zresztą, roz­ t e r k i b ę d ą zawsze. S p a d a j ą c y P a w e ł , j u ż nie w siodle a jeszcze nie na ziemi na zawsze pozostanie dla m n i e w p ó ł d r o g i m i ę d z y 181 �I I . 7. Cyrkowy „ s k o k H a n l o n a " wielkim archetypom a m a ł y m ogniwem ł a ń c u c h a przekształ­ hermeneutyką etnologu a „ d o t r z y m u j ą c ą z o b o w i ą z a ń " idio- ceń, m i ę d z y uniwersałiami reguł i z n a o z e ń a k o n k r e t n ą reali­ grafią historii sztuki, s ł o w e m w miejscu nieustannych pokus zacją z p o m o c ą indywidualnych ś r o d k ó w , m i ę d z y „ o b i e c u j ą c ą " i wieoznyoh w ą t p l i w o ś o i . P R Z Y P I S Y I B . i D . Tedlock, Text and Textile, „ J o u r n a l o f A n t h r o p o ­ logical Research", t . 41,1985, s. 143 J . W o ź n i a k o w s k i , G ł o s w d y s k u s j i ( w : ) Słowo i obraz. M a ­ t e r i a ł y S y m p o z j u m K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N p o d r e d . A . M o r a w i ń s k i e j , Warszawa 1982, s. 224 W . Friodlaondor, Caravaggio Studies, P r i n c e t o n 1956; T h . M a r t o n e , The Theme of the Conversion of Paul in Italian Paintings Prom the Early Christian Period To the High Renaissance, New Y o r k — L o n d o n 1985. Nieocenionemu Sergiuszowi M i c h a l s k i e m u z a w d z i ę c z a m d o s t ę p do tej i k i l k u i n n y c h referowanych t u pozycji. Friedlaondor, op. c i t . , s. 23 t a m ż e , s. 3 M a r t o n e , op. c i t . , t a b . 104 repr. w J . Schultze, Paulus. Recklinghausen 19(14, s. 39—40 repr. w S.J. Freodberg, Painting in Italy .1600—1000, H a r m o n d s w o r t h 1971, t a b . 211 repr. w В . H u b a l a , Johana, Michael Rotlmayr, W i o n 1981, t a b . 104 M a r t o n e , op. c i t . , s. 169—171 Z . Ś w i o c h o w s k i , „Psychomachia" z Clermont ( w : ) Funkcja dzieła sztuki. M a t e r i a ł y Sesji SHS, Warszawa 1972, s. 101, r y c . 7 R . N o e d h a m , Against the Tranquility of Axioms, San Francisco 1984, s. 98—116 r o p r . w M . B r i s t o l , Acting out the Utopia. The Politics of Carnival, „ P e r f o r m a n c e " t . 1 n r 6 1973, s. 13—28 Ź r ó d ł a r e p r o d u k c j i t a k i c h p r z e d s t a w i e ń podaje W . D o o n u a , Le symbolisme de I'acrobatie antique, ..Collection L a t o m u s " , v o l I X . B r u x e l l o s 1953, s. 92 p r z y p . 3 G. D u m e z i l , The Destiny of the Warrior, Chicago—London 1970, s. 119 J . B a r b e y d ' A u r o v i l l y , Diable sprawy, p r z o ł . J . Guze, Warszawa 1978, s. 10 Handwdrlcrbuch des deutschen Aberglaubens, s.v. „ U r n k e h r " , t . 8, s. 1322, B e r l i n 1936/7 8 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 182 1 8 R . Graves, R . P a t a i , Hebrew Myths. The Book of Genesis' L o n d o n 1966, s. 73—74 C . H e n t z e , Tod, Auferstehung, Wellordnung. Das mythische Bild in altesten China, in den grossasitischen und zirkumpazifischen Kulturen, Z u r i c h 1955, s. 103—105, 189 J . S w i f t , Podróże Gulliwera, Warszawa 1957, s. 65 H . H a l p e r t , „The World Will Turn Upside Down": An Unusual Burial Explanation in Folklore and Literature (w:) Folklore Today, B l o o m i n g t o n 1970, s. 193—207 J . Simpson, The World Upside Down Shall Be. A Note on the Folklore of Doomsday, Journal of American Folklore, t. 9 1 , 1978, s. 559—67 W . M u h l a m a n n , Das Myihologem der verkehrlcn Welt, „ K ó l n e r Zeitschrift fur Soziologie u n d Psychologie", n r 4/1961, s. 614—624. Podobnie W . W . I w a n o w , К semioticzeskoj tieorii karnawału kak inwiersii dwoicznych protiwoposlawlenii, Semeiotike. Trudy po znakowym sistemam, t . 8, s. 45—64, T a r t u 1977 В . Myerhof, Return to Wirikuia: Ritual Reversal and Sym­ bolic ontinuily On the Peyote Hunt of the Huichol Indiana ( w : ) The Reversible World. Symbolic Inversion in Art and Society, ed. B a r b a r a Babcock, I t h a c a a n d L o n d o n , s. 237 B . Myerhoff, Peyote and Huichol Worldview: The Structure of a Mystic Vision ( w : ) Cannabis and Culture, ed. V e r a R u b i n , Haguo-Paris 1975, s. 421—422 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 239 t e j ż e , Peyote..., s. 421 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 232 Doonna, o p . c i t . , s. 82—83 M . Baclvtin, Twórczość Franciszka Rabelais' go a kultura ludowa Średniowiecza i Renesansu, Warszawa 1975, s. 482, 537 P a t r z n p . i m p o n u j ą c y skok g ł o w ą w d ó ł do p i a n i n a , u p r a ­ w i a n y przez bra'-i H a n l o n w latach 70-tych X I X w i e k u , J . Towson, Clowns, New Y o r k 1976, s. 179—180 C. Blocker, Catalpa Bow, Cambridge 1979 E . Z o l l a , Archetypes, L o n d o n 1981, s. 137 1 9 8 0 8 1 8 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 �I I I . 9. R o w e r z y s t a w „ p ę t l i ś m i e r c i " , Colorado, 1905 3 4 Wódz Słońca. Autobiografia I).O. Talayesvy, Indianina z plemienia Hopi, Warszawa 1964, s. 206 por. m o r a l i z u j ą c y wiorsz Jaeoba Catsa, De kindcmpclcn, --k o m e n t a r z do p r z e d s t a w i e ń „ G i e r d z i o c i r m y c h " : S p ó j r z oto c h ł o p c y stoją, na g'.owio I w y c i ą g a j ą p r z y t y m n o g i do g ó r y (...) J e s t e ś m y j a k c i , co p o s t r a d a l i r o z u m Głowami zaryliśmy w ziemię 3 5 r. P o k a z u j e m y B o g u podeszwy. C y t u j ę w p r z e k ł a d z i e E w y T o n i a k za j o j p r a c ą m a g i s t o r s k ą Mundus inversus. Ikonografia „świata na opak" w n i d e r l a n d z k i e j i niemieckiej grafice i m a l a r s t w i e X V I i X V I I w . , I n s t y t u t H i s t o r i i S z t u k i U W 1986 J.Z. S m i t h , Birth upside down or right side up?, , , H i s t o r y o f R e l i g i o n " , t . 9, 1970 n r 4, s. 289 Friedlaender, o p . c i t . , s. 7 3 6 3 7 183 �I I . 1. Trójca Święta, ok. 1230 г., Suzdal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab07ee1f89c93c40ba4febd053e283a.pdf a92b6e4f74feb7a42c3139d4275df5d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:825 Title A name given to the resource Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.98-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY MONGOLSKIEJ 1 Tekst niniejszy jest p r ó b ą odpowiedzi na pytanie, w j a k i s p o s ó b rzecz, dzieło r ą k l u d z k i c h — w t y m w y p a d k u mongolska j u r t a j a k o w y t w ó r k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą zachowania i d z i a ł a n i a — staje się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji światopoglądowych i t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , a w i ę c uczestniczy w duchowej sferze k u l t u r y . Na t ę p o z y c j ę rzeczy w k u l t u r z e duchowej s k ł a d a j ą się d w i e zasadni­ cze okoliczności, w y m a g a j ą c e o d r ę b n e g o p o t r a k t o w a n i a . Pierwsza z n i c h to ta, że przedmiot, z w ł a s z c z a tak w a ż n y dla c z ł o w i e k a j a k jego d o m o ­ stwo, skupia w o k ó ł siebie pewne emocje — uczucia p r z y w i ą z a n i a i sza­ c u n k u , czci i t r o s k i . M o g ą one p r z e j a w i a ć się w s p o s ó b z u p e ł n i e ś w i e c k i albo p r z y b i e r a ć f o r m y r e l i g i j n e : k i e d y przedmiot zostanie opatrzony w ł a s n ą i s t o t ą d u c h o w ą , g d y uzna się go za d z i e ł o b o g ó w czy wreszcie za i c h s i e d z i b ę l u b m a t e r i a l i z a c j ę . O k o l i c z n o ś ć druga natomiast to ta, ż e rzecz nie jest często uznana przez j e j t w ó r c ę i u ż y t k o w n i k a za jego c a ł ­ k o w i c i e autonomiczny p r o d u k t , lecz t y l k o za znak r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej, pozakulturowej, k t ó r a m i a ł a b y t u b y ć pierwowzorem, punktem odniesienia, precedensem dla k s z t a ł t u ludzkiego w y t w o r u i d z i a ł a n i a . M o ż n a zatem r o z d z i e l i ć aspekt z n a k o w y t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h s k u ­ p i o n y c h w o k ó ł danego p r z e d m i o t u od autentycznej w a r t o ś c i d u c h o w e j , j a k ą się w n i m s a m y m dostrzega. O c z y w i ś c i e są to t y l k o d w a r ó ż n e spo­ soby w y r a ż a n i a zasadniczo tego samego ludzkiego stosunku do w y t w o ­ r ó w k u l t u r y , oddzielam j e t u jednak, p o n i e w a ż w y m a g a j ą one o d m i e n ­ nego p o t r a k t o w a n i a : p i e r w s z y — semiotycznego, d r u g i z a ś morfologicz­ nego. U ż y w a j ą c t e r m i n u „ s y m b o l i k a j u r t y " m a m na m y ś l i n a t u r a l n i e t y l k o t e n pierwszy, z n a k o w y aspekt t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h . A l b o w i e m k a ż d y s y m b o l to g ł ó w n i e znak, a w i ę c „coś, co pod j a k i m ś w z g l ę d e m l u b w j a - 1 Artykuł p o w s t a ł na podstawie materiałów terenowych zebranych w latach 1974-75 w somonach Rinczen-lchumbe i Tunel w ajmaku chubsugulskim (Darchaci, Chotgojcy i Chałchasi), Bułgan ałtajski w ajmaku kobdoskim (Torguci) oraz Bajan w ajmaku centralnym (Chałchasi i tzw. Szine Barga). �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 99 2 k i e j ś r o l i reprezentuje wobec k o g o ś coś innego" Właśnie najogólniejsze p o j ę c i e z n a k u z o s t a ł o p r z y j ę t e za k r y t e r i u m doboru m a t e r i a ł u w n i n i e j ­ szej pracy; s ą d z ę , że j a k o p u n k t w y j ś c i a do b a d a ń jest ono ściślejsze n i ż niejednoznacznie p o j m o w a n y „ s y m b o l " . Zastosowanie w tej r o l i tego ostatniego p o j ę c i a w y m a g a ł o b y arbitralnego w y b o r u k t ó r e j ś z i s t n i e j ą ­ c y c h jego d e f i n i c j i , w s k a z u j ą c e j na p o s z c z e g ó l n e cechy specyficzne s y m ­ b o l u w klasie z n a k ó w i p o c i ą g n ę ł o b y za s o b ą n i e b e z p i e c z e ń s t w o z b y t ostrej selekcji m a t e r i a ł u nie p a s u j ą c e g o do p r z y j ę t e j d e f i n i c j i . T y m c z a ­ sem dopiero zadaniem tego t e k s t u jest w y ł o n i e n i e o w y c h cech specy­ ficznych; bo s y m b o l i k a danej rzeczy to zapewne jednak coś w i ę c e j n i ż t y l k o z n a k o w y j e j charakter. N i e k a ż d y znak jest symbolem, bo ten ostatni inaczej realizuje swe podstawowe f u n k c j e n i ż inne znaki; lecz na pewno k a ż d y s y m b o l jest znakiem, i to s t a n o w i ć m o ż e p u n k t w y j ś c i a w jego analizie. Ryc. 1. Osiem symboli szczęścia: 1 — parasol, 2 — złote ryby, 3 — butla, 4 — lotos, S — muszla, 6 — nić szczęścia, 7 — znak zwycięstwa, 8 — krąg Rys. M. Opalska K a ż d y p r a w i e element j u r t y jest z n a k i e m czegoś, co istnieje w na­ turze l u b w ś w i e c i e n a d n a t u r a l n y m ; s ą t e ż w j u r c i e symbolizowane o b i e k t y ze ś w i a t a k u l t u r y , a w i ę c rzeczy nie „ d a n e " , lecz stworzone r ę k ą l u d z k ą , ale t e ż w t e d y s ą to p r z e d m i o t y o d u ż y m ł a d u n k u sacrum, naj­ częściej k u l t o w e a t r y b u t y l a m a i z m u , czy n a w e t w y p r a c o w a n e przez t ę 2 Tak definiuje znak jeden z k l a s y k ó w problematyki, Charles Sanders Peirce, cyt. za: U . E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 57-58. �100 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r e l i g i ę wieloznaczne symbole, a zatem to, czego c z ł o w i e k nie u ś w i a d a m i a sobie j a k o w ł a s n e swe d z i e ł o . J u r t a b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o zrobiona na w z ó r 8 o f i a r n y c h s y m b o l i l a m a i z m u (mong. najman tachil, pełna nazwa óldzij chutugun najman temdeg, t y b . Ъга-szis rtags-brgjad). Tak w i ę c „ p a r a s o l " rencen dug to o g ó l n a f o r m a j u r t y , „ k r ą g " chorlo to g ó r ­ n y k r ą g szkieletu, „ n i t k a s z c z ę ś c i a " mong. óldzij, t y b . balbij — p o k r y w a się k r a t o w n i c ą j u r t y , z a ś b u t l i na w o d ę l u s t r a l n ą ЪитЪа odpowiada k s z t a ł t f o r m o w a n y na k o ń c u l i n y czagtga . Do tego t y p u i n t e r p r e t a c j i m o ż n a jeszcze d o ł ą c z y ć o p i n i ę , że j u r t a p r z y p o m i n a s w o i m w y g l ą d e m suburgan (sanskr. stupa, cenotaf b u d d y j s k i ) . Z a u w a ż m y t u , że takie i n ­ terpretacje k w a l i f i k o w a n e s ą przez w s p ó ł c z e s n y c h pasterzy j a k o speku­ lacje ł a m ó w ; p o w s t a w a ł y one w trakcie n i e k a n o n i c z n y c h d o c i e k a ń m o n ­ golskich m n i c h ó w , s p o ż y t k o w u j ą c y c h r e p e r t u a r lamajskich s y m b o l i na r o d z i m y m gruncie. P o ś w i ę c o n o i m t u t y l e miejsca, a l b o w i e m ze w z g l ę d u na powszechne d a w n i e j uczestnictwo pasterzy w ż y c i u k l a s z t o r n y m s ą one o g ó l n i e znane, c h o ć nie są u w a ż a n e za istotne. S k ą d i n ą d i c h w p ł y w na ż y c i e s p o ł e c z n e b y ł niebagatelny, skoro na p r z y k ł a d w dzisiejszym a j m a k u p o ł u d n i o w o g o b i j s k i m (a zapewne nie t y l k o tam) jeszcze bezpo­ ś r e d n i o przed r e w o l u c j ą zabraniano a r a t o m u ż y w a ć w j u r t a c h k r ę g u t y p u chorlo, z a s t r z e g a j ą c go dla ł a m ó w i a r y s t o k r a c j i . 3 Z u p e ł n i e i n n y w y m i a r m a j ą te symbole w o b r ę b i e j u r t y , k t ó r e m o ż n a o k r e ś l i ć j a k o ludowe, pasterskie. Nie są one t y l k o s p e k u l a c j ą na t e m a t danej rzeczy, lecz w p ł y w a j ą na j e j k s z t a ł t , p r o g r a m u j ą s p o s ó b w y k o n a ­ nia i u ż y t k o w a n i a . Z a c z n i j m y od o m ó w i e n i a s y m b o l i k i l i n y czagtga, z w i e s z a j ą c e j się ze ś r o d k a g ó r n e g o k r ę g u toono, s ł u ż ą c e j m i ę d z y i n n y m i do jego s y m e t r y c z ­ nego ustawienia podczas r o z k ł a d a n i a j u r t y . W g ó r n e j części p o w i n n a ona f o r m o w a ć ł u k , k t ó r y w e d ł u g s ł ó w pasterzy „ p r z y p o m i n a " (szindżtej) s z y j ę w i e l b ł ą d a , a zatem p o w i n i e n b y ć j e j r o z m i a r ó w . Gdzie indziej m ó w i się, że p ę t l a ta „ z n a c z y " {temdeg) u r g ę do ł o w i e n i a k o n i i dlatego p o w i n ­ na m i e ć w y m i a r g ł o w y d w u l e t n i e g o ź r e b a k a . D o l n y z w i e s z a j ą c y się k o ­ niec l i n y z a k ł a d a n e j w e wschodniej p o ł o w i e j u r t y pod w o j ł o k i e m dachu za ż e r d z i e uń p o w i n i e n f o r m o w a ć t a m wybrzuszenie, k t ó r e m a p r z y p o ­ m i n a ć owczy ż o ł ą d e k (chodood) albo l a m a j s k ą b u t l ę na w o d ę l u s t r a l n ą . O p a s u j ą c e szkielet j u r t y t a ś m y dotuur choszlon p o w i n n y b y ć na p o c z ą t k u p r z y r a m i e d r z w i z w i ą z a n e d w o m a w ę z ł a m i aman chüdzüü ujaa, k t ó r e p r z y p o m i n a j ą p i e r w s z y k r ą g s z y j n y o w c y {aman chüdzüü) i stąd noszą jego n a z w ę . Bogata i z a j m u j ą c a jest t e ż s y m b o l i k a g ó r n e g o k r ę g u szkieletu j u r t y . M a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y ze w z g l ę d u na l i c e n c j ę a r t y s t y c z n ą nie jest m o ż e g w a r a n t o w a n ą r e j e s t r a c j ą w i e r z e ń i p o g l ą d ó w , sugeruje t u 3 Nie natrafiłem w badaniach na istnienie pozostałych odniesień, ich rekon­ strukcję pozostawiam wyobraźni symbolicznej czytającego — na podstawie za­ mieszczonych ilustracji. �101 SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y odniesienia kosmiczne; oto w geriijn jerol — b ł o g o s ł a w i e ń s t w a c h d l a j u r ­ t y wygłaszanych między i n n y m i przy zakładaniu rodziny — p r z y r ó w n u ­ j e s i ę ó w k r ą g do S ł o ń c a , g d y z a ś jest do p o ł o w y z a s ł o n i ę t y — do K s i ę ­ ż y c a . Jego k w a d r a t o w e w o j ł o k o w e p o k r y c i e ó r c h z w r ó c o n e jest r o g a m i na cztery s t r o n y ś w i a t a , s t ą d p r z y p o m i n a nacagdordż (lamajski symbol z ł o ż o n y c h z d w ó c h s k r z y ż o w a n y c h oczirów — r y t u a l n y c h bereł symbo­ lizujących między i n n y m i piorun). Ryc. 2. Sposoby zakładania liny czagtga za żerdzie dachu jurty: 1 — bogaty żołądek, 2 — butla, 3 — nić szczęścia, 4 — wąż (w jurcie mieszkają dwie osoby płci męskiej) Rys. M. Opalska Zagadki d o t y c z ą c e toono c z y n i ą , j a k s i ę zdaje, a l u z j ę do kosmicznego drzewa, na k t ó r y m siedzi m i t y c z n y p t a k G a r u d i : saglagar modny orojd sajchan szuwuuny üür [„Na wierzchołku rozgałęzionego drzewa Gniazdo pięknego ptaka"] P r z e c h o d z ą c do m a t e r i a ł u ściśle etnograficznego z w r ó ć m y u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y n o w y m o t y w w symbolice toono: t y p o w o pasterskie odniesienie do owcy. Oto w centralnej, a z w ł a s z c z a w e wschodniej M o n ­ g o l i i , a w i ę c na terenach nie o b f i t u j ą c y c h w drzewa, k r ą g t e n s k ł a d a n y jest z k i l k u d z i e s i ę c i u d r o b n y c h k a w a ł k ó w d r e w n a i dlatego p r z y p o m i n a �102 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I a r a t o m p o m a r s z c z o n ą p o w i e r z c h n i ę w e w n ę t r z n ą owczego ż w a c z a sarchinag; s t ą d t e ż w z i ę ł a się jego nazwa sarchinag toono. Z k o l e i t e n ż e k r ą g w zachodniej i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i , camchrataj toono, sklejony z jednego l u b k i l k u w i ę k s z y c h k a w a ł k ó w d r e w n a , ma g ł a d k i o b w ó d i k r z y ż u j ą c e się pod k ą t e m p r o s t y m poprzeczki; w e d ł u g powszechnego w ś r ó d a ł t a j ­ s k i c h T o r g u t ó w przekonania p r z y p o m i n a on S u m b u r - u ł ę , k o s m i c z n ą g ó r ę lamajskiej kosmologii. Jest do n i e j podobny, a l b o w i e m : 1) jest nieprze­ k r a c z a l n y ( z a r ó w n o g d y umieszczony jest u szczytu j u r t y , j a k i g d y l e ż y na ziemi, bo w t e d y nie w o l n o nad n i m p r z e c h o d z i ć ) tak, j a k n i e d o s t ę p n a jest S u m b u r - u ł a ; 2) poprzeczki d z i e l ą go na 4 s e k t o r y tak j a k S u m b u r - u ł a podzielona jest 4 g r a n i a m i na 4 zbocza; 3) znajduje się w ś r o d k u j u r t y , tak j a k g ó r a kosmiczna w ś r o d k u ś w i a t a . Na marginesie z w r ó ć m y t u u w a g ę na z n a m i e n n y f a k t , że wierzenie o tak zasadniczej dla c z ł o w i e k a archaicznego w a r t o ś c i , j a k przekonanie o „ b y c i u w ś r o d k u ś w i a t a " , realizuje się t u w s p o s ó b symboliczny, a w i ę c o d m i e n n y n i ż w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j . O ile b o w i e m w w i e r z e n i a c h np. polskich (co p r a w d a n o t o w a n y c h w X I X i X X w i e k u , a w i ę c w s c h y ł k o w y m okresie tej koncepcji symbolicznej, co b y ć m o ż e t ł u m a c z y jej t r y w i a l i z a c j ę ) dana w i e ś , kościół czy k a m i e ń są w ś r o d k u ś w i a t a i p e ł n i ą f u n k c j ę autentycznej hierofanii, to przedstawione p o w y ­ żej mongolskie wierzenie na t e m a t toono, k t ó r e t y l k o „ p r z y p o m i n a " s o b ą c e n t r a l n ą g ó r ę , jest jej znakiem, nie u t o ż s a m i a go ze ś r o d k i e m ś w i a t a . D o pasterzy mongolskich o d n i e ś ć m o ż n a zatem s ł o w a badacza m e n t a l n o ś c i symbolicznej l u d z i ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r z y „ n i e mieszali ani p l a n ó w , ani p r z e d m i o t ó w : w y k o r z y s t y w a l i j e d n a k na t y c h r ó ż n y c h planach w s p ó l n y m i a n o w n i k w subtelnej grze analogii, p o d ł u g tajemniczego stosunku m i ę ­ dzy ś w i a t e m f i z y c z n y m i ś w i a t e m s a k r a l n y m " . 4 Ó w tajemniczy z w i ą z e k m i ę d z y ś w i a t e m m a t e r i a l n y m , tzn. s t w o r z o ­ n y m i ręką ludzką formami symbolicznymi, a ś w i a t e m sakralnym, czyli s f e r ą i c h n a t u r a l n y c h b ą d ź w i e r z e n i o w y c h p i e r w o w z o r ó w , m a t a k ż e na naszym gruncie bardzo s z c z e g ó l n y i z ł o ż o n y charakter. Opisany p o w y ż e j p i e r w s z y poziom tej r e l a c j i to z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y s y m b o ­ l e m a desygnatem; poziom n a s t ę p n y o k r e ś l a m y w p r z y b l i ż e n i u jako „ w s p ó ł i s t o t o w o ś ć " r o z u m i e j ą c przez to, że s y m b o l posiada n i e k t ó r e w ł a ś ­ ciwości swego desygnatu w y b r a n e przez w z g l ą d na i c h i s t o t n o ś ć . P r z y ­ toczmy t u p r z y k ł a d z m a t e r i a ł u terenowego: w e d ł u g c z ę s t e j w ś r ó d pa­ sterzy o p i n i i , d w a w ę z ł y z a w i ą z u j e się na t a ś m i e o p a s u j ą c e j ś c i a n ę na p o d o b i e ń s t w o k r ę g ó w o w c y po to, b y b y ł y one tak silne i nierozerwalne, j a k nierozdzielne s ą owe k r ę g i , u c h o d z ą c e za bardzo t r u d n e do r o z ł a m a nia palcami. P r z e d s t a w m y t u jednak k r ó t k ą a n a l i z ę s e m a n t y c z n ą u j a w ­ n i a j ą c ą drugie dno tej i n t e r p r e t a c j i . Oto s ł o w a aman chüdzüü — pierw­ szy k r ą g s z y j n y — p o s ł u ż y ł y nie t y l k o do nazwania o w y c h w ę z ł ó w , k t ó 4 D. С h e n u, Theologie au ХЦе siecle, Paris 1957, s. 160; cyt. za e u r, Hermeneutyka i egzystencja, Warszawa 1975, s. 124. P. Rico- �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 103 r e są d w o m a p i e r w s z y m i w ę z ł a m i w i ą z a n y m i w czasie stawiania j u r t y , ale t e ż np. do honorowego t y t u ł o w a n i a drugiego k o n i a na mecie w y ś c i ­ g ó w z okazji ś w i ę t a naadara. T y t u ł u j e s i ę go aman chüüdzund irsen m o r ' — k o ń , k t ó r y p r z y s z e d ł , tak, j a k pierwszy k r ą g . K o ń z w y c i ę z c a t y ­ t u ł o w a n y jest türüülsen mor', ostatni z a ś , h o n o r o w a n y na r ó w n i z p i e r w ­ s z ą p i ą t k ą — siilijn daaga. W k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w o d n a j d u j e m y n a z w y części ciała z w i e r z ę c i a : g ł o w a (türüü) i ogon (süül'), c h o ć jest t o związek trudniej uchwytny niż w ewidentnym przypadku „pierwszego k r ę g u szyjnego"; jest o n podobnie o d l e g ł y , j a k z w i ą z e k naszych o k r e ś l e ń „ n a c z e l n y " albo „ p r z y j ś ć w ogonie" z a n a t o m i c z n y m i o d p o w i e d n i k a m i . W w y p a d k u w y ś c i g ó w m a m y w i ę c do czynienia ze z j a w i s k i e m oznacza­ nia k o l e j n o ś c i chronologicznej k o n i p r z y b y w a j ą c y c h na m e t ę za p o m o c ą nazw k o l e j n y c h części owczego grzbietu. B y ć m o ż e podobnie n a l e ż y i n ­ t e r p r e t o w a ć „ k r ą g s z y j n y " — pierwsze w ę z ł y w jurcie. P i e r w o t n e b y ł o ­ b y t u zjawisko j ę z y k o w e , semantyczne — oznaczanie k o l e j n o ś c i chrono­ logicznej z j a w i s k za p o m o c ą k o l e j n y c h części owczego grzbietu. W ś w i a ­ d o m o ś c i pasterzy o t r z y m u j e ono n a s t ę p n i e i n t e r p r e t a c j ę s e m i o t y c z n ą : że w ę z ł y te są podobne do k r ę g ó w owcy, a wreszcie w p e ł n i symbolicz­ n ą : że d z i ę k i t e m u b ę d ą podobnie mocne . 5 To nadbudowanie i n t e r p r e t a c j i symbolicznej na fakcie semantycz­ n y m s k ł a n i a chyba do r e f l e k s j i nad siłą m y ś l i symbolicznej, k t ó r a do­ s t r z e ż e r e a l n y z w i ą z e k t a m , gdzie p i e r w o t n i e jest t y l k o z w i ą z e k e t y m o ­ logiczny, a l b o w i e m t e n p i e r w s z y jest c z ł o w i e k o w i b l i s k i i ż y c i o w o po­ t r z e b n y (węzeł podobny do k r ę g u b ę d z i e r ó w n i e silny) d r u g i z a ś abstrak­ cyjny i bezużyteczny. W ł a ś c i w o ś c i swego p i e r w o w z o r u posiada r ó w n i e ż z a k ł a d a n y za ż e r ­ dzie dachowe na k s z t a ł t owczego ż o ł ą d k a koniec l i n y czagtga, b i o r ą c y s t ą d s w ą n a z w ę chodood, a n a j c z ę ś c i e j z szacunkiem bajan chodood, bo­ g a t y ż o ł ą d e k . A l b o w i e m w e d ł u g s ł ó w pasterzy, t a k j a k do ż o ł ą d k a o w c y d o s t a j ą s i ę p o k a r m y , b y t a m z o s t a ć przetworzone i d a ć siłę c a ł e m u ciału, t a k do owego z b i o r n i k a stworzonego przez koniec l i n y czagtga wpada p o m y ś l n o ś ć bujan chiszig, n a s t ę p n i e przechodzi po niej w g ó r ę do k r ę g u toono, s k ą d rozlewa s i ę na c a ł e domostwo. P o m y ś l n o ś ć ta — rozumiana j a k o bogactwo i r o z w ó j rodziny, d ł u g o w i e c z n o ś ć j e j c z ł o n k ó w i wzrost stada •— k r ą ż y po ś w i e c i e , w t y m t a k ż e w o k ó ł j u r t y w k i e r u n k u zgod­ n y m z r u c h e m S ł o ń c a , nardzow, i dlatego wpada do „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " 5 Nie podejmuję się sądzić, w jakim stopniu węzeł ten jest naprawdę podobny do kręgu szyjnego owcy; według niektórych pasterzy — nie, „to tylko taka naz­ wa". Poza jurtą wiąże się go między innymi na końcach odkładanego na noc zwiniętego jedwabnego pasa — tradycyjnego składnika mongolskiego stroju. Spot­ kałem się z opinią, że obwiązywanie pasa tym w ę z ł e m znaczy, iż noszący go czło­ wiek jest podobnie powściągliwy i skupiony jak odporny jest ó w krąg. Mechanizm tworzenia symbolicznej nadbudowy jest więc tu taki sam, jak w przypadku węzła w jurcie. �104 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Ryc. 3. Stawianie jurty Fot. S. Szynkiewicz od p ó ł n o c y ; s t ą d wybrzuszenie l i n y jest skierowane zawsze o t w o r e m w t ę s t r o n ę (to znaczy w lewo), a l b o w i e m koniec znajduje s i ę w e wschodniej części j u r t y s t o j ą c e j zawsze d r z w i a m i na p o ł u d n i e . Jedynie w j u r t a c h gobijskich czagtga zawieszana jest po stronie zachodniej; s k ą d i n ą d pa­ sterze t a m t e j s i (ajmak ś r o d k o w o g o b i j s k i , d a w n y choszun Tuszet-wana) u t r z y m u j ą , że w p r z e s z ł o ś c i p a n o w a ł o z a k ł a d a n i e l i n y po stronie w s c h o d ­ n i e j w k s z t a ł c i e ż o ł ą d k a , co jednak m i a ł o z o s t a ć zmienione d e c y z j ą w ł a d ­ cy choszunu. Obecnie z a k ł a d a się czagtga w formie uproszczonego óldzij albo w postaci ż m i i j a k o jednego z „ t r z e c h s i l n y c h s t w o r z e ń " , p r z y c z y m s i ę g a ona za t y l e poprzeczek na p r a w o i l e w o od centralnej, i l e jest osób płci m ę s k i e j w rodzinie. Na i n n y m miejscu w y k a ż ę , j a k p ó ł n o c n y k i e r u n e k p r z y b y w a n i a bujan chiszig w i ą ż e się z w i e l o m a m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i , w k t ó r y c h p ó ł n o c jest s t r o n ą d o b r ą , w y s y ł a j ą c ą w s z e l k ą p o m y ś l n o ś ć . J u ż z podane­ go m a t e r i a ł u w i d a ć jednak c a ł ą d i a l e k t y k ę r a c j i z a r ó w n o p r a k t y c z n y c h , j a k i t y c h w i e r z e n i o w y c h , k t ó r e w sumie o k r e ś l a j ą , k s z t a ł t rzeczy u ż y t ­ k o w a n y c h przez c z ł o w i e k a . O t ó ż czagtga jest to l i n a d o ś ć d ł u g a , k t ó r a t y l k o w czasie s i l n y c h w i a t r ó w jest u ż y w a n a dla stabilizowania j u r t y ( t r z y m a n a w t e d y przez d o m o w n i k ó w l u b p r z y w i ą z y w a n a do k o ł k a w zie­ m i , c i ę ż k i e g o m e b l a czy d u ż e g o naczynia z k u m y s e m ) . Co za t y m idzie, ż e b y nie p r z e s z k a d z a ć na co d z i e ń , m u s i b y ć zawożona — i to d o ś ć szero- �SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y 105 k o — za ż e r d z i e dachu, pod w o j ł o k o w y m p o k r y c i e m . P r z y t y m na p e w n o ł a t w i e j jest p r z y t r z y m u j ą c l i n ę l e w ą r ę k ą f o r m o w a ć p r a w ą ó w „ b o g a t y ż o ł ą d e k " czy b u t l ę ЪитЪа, co w rezultacie powoduje, że skierowanie o t w o r u w lewo, na p ó ł n o c ma swe p r a k t y c z n e uzasadnienie. S y m b o l i k a „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " w y d a w a ć się m o ż e zatem d o r o b i o n ą przez pasterzy r e g u ł ą m n e m o t e c h n i c z n ą , albo w r ę c z p r ó ż n ą s p e k u l a c j ą ; jednak j e j p o w ­ szechne w centralnej i wschodniej M o n g o l i i w y s t ę p o w a n i e ( j u r t y zachodniomongolskie o b y w a j ą się w ogóle bez czagtga) j e j ścisły z w i ą z e k z k o m p l e k s e m w i e r z e ń na temat bujan chiszig i k i e r u n k u p ó ł n o c n e g o , a wreszcie w z g l ą d na g ł ę b o k ą z g o d n o ś ć tej koncepcji z r e a l n y m ż y c i e m mongolskich pasterzy owiec i i c h e m o c j o n a l n y m stosunkiem do tego z w i e r z ę c i a — wszystko t o razem sugeruje archaiczny w r ę c z charakter owego skojarzenia. „ B o g a t y ż o ł ą d e k " n a l e ż y do t y c h s y m b o l i , k t ó r y c h „ n i e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o t w o r u w y o b r a ź n i , jako a l e g o r i i dorobionej p ó ź n i e j do j a k i e g o ś d z i a ł a n i a ludzkiego, skoro to dopiero przez jego u ś w i ę c e n i e u s t a n a w i a j ą go i c z y n i ą m o ż l i w y m " . S k ą d i n ą d ta i s t o t n o ś ć l i n y czagtga w j u r c i e centralnomongolskiej zda­ je się b y ć p r a w i e n i e w y t ł u m a c z a l n a z w a ż y w s z y fakt, że j u r t y zachodniomongolskie doskonale się bez niej o b c h o d z ą oraz że praktyczne f u n k c j e z a b e z p i e c z a j ą c e s p e ł n i a w y s t a r c z a j ą c o i n n a lina, osor l u b tatar, p r z y m o ­ cowana do ziemi i do toono. N i e l e d w i e mistycznego c h a r a k t e r u nabiera czagtga u D a r c h a t ó w , co jest t y m dziwniejsze, że j a k o d a w n y l u d l e ś n y żyj^ y s z a ł a s a c h zaczęli oni u ż y w a ć j u r t y w s k a l i masowej dopiero w X I X w i e k u i , j a k w s k a z u j ą badania terenowe, nie t o w a r z y s z y ł o t e m u p e ł n e p r z e j ę c i e s y m b o l i k i . W czasie b u r z y nie w o l n o j e j t r z y m a ć n i k o ­ m u i n n e m u , j a k t y l k o gospodarzowi domostwa; l i n a ta nazywana jest t a m gerijn dżoloo — wodze j u r t y ; u w a ż a się, że j a k k a ż d y k o ń t a k i k a ż ­ da j u r t a p o w i n n y m i e ć swe wodze. P r z y k ł a d podobnego t r a k t o w a n i a czagt­ ga zanotowano w somonie Bajan, gdzie wiesza się na niej w czasie b u r z y u z d ę , co i n f o r m a t o r z y o b j a ś n i a j ą j a k o zabieg magiczny (domnoch) w z m a c ­ n i a j ą c y siłę l i n y s y m b o l i z u j ą c e j owe wodze. W a r t o t u d o d a ć , że w e d ł u g t y c h samych ź r ó d e ł lina p o w i n n a b y ć spleciona z s i e r ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o d u k t o r a i to takiego, k t ó r y r o z p o c z ą ł j u ż d z i a ł a l n o ś ć r e p r o d u k c y j n ą . K r y j e s i ę za t y m chyba wierzenie, że w ł a ś c i w o ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o ­ d u k t o r a , k t ó r y w k u l t u r z e pasterzy jest niejako uosobieniem ż y w i o ł o w e j siły, p r z e j d ą na z r o b i o n ą z jego s i e r ś c i l i n ę ( r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d z czer­ w o n ą w s t ą ż e c z k ą na szyi to jeden z n a j c z ę s t s z y c h t e m a t ó w masowych r e p r o d u k c j i dzieł mongolskiej s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j ) . S y m b o l zachowa zatem w t y m w i ę k s z y m stopniu p o ż ą d a n e w ł a ś c i ­ w o ś c i desygnatu i m bardziej s i ę d o ń upodobni: f o r m ą , surowcem, spo­ sobem p o s t ę p o w a n i a magicznego analogicznym do d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h (na linie p r z y p o m i n a j ą c e j w i e l b ł ą d a , zrobionej z jego s i e r ś c i zawiesza s i ę u z d ę na p o d o b i e ń s t w o k i e ł z n a n i a tego z w i e r z ę c i a ) . 6 c 6 w R i c o e u r , op. cit, s. 9. �106 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I S y m b o l , nie b ę d ą c t o ż s a m y z desygnatem, ma jego cechy — a w i ę c m o ż e go z a s t ą p i ć u o b e c n i a j ą c to, co jest n i e d o s t ę p n e z p o w o d u swej n i e m a t e r i a l n o ś c i albo o d l e g ł e w przestrzeni czy t e ż z a m i e r z c h ł e w czasie. W t e n s p o s ó b , gdy na t o r g u c k i m weselu wieszano w j u r c i e r o z g a ł ę z i o n y k a w a ł e k drzewa actaj mod, z n a c z y ł o to, że wesele o d b y w a się w sza­ ł a s i e — pierwszej f o r m i e domostwa p r z o d k ó w . N i e b y ł to z r e s z t ą zabieg stosowany często, lecz co n a j w y ż e j w j u r t a c h bogaczy, wesela b o w i e m ś r e d n i o z a m o ż n y c h i b i e d n y c h pasterzy o d b y w a ł y s i ę p r z e w a ż n i e w t a k z w a n y m dżołomie — j u r c i e bez ścian, w k t ó r e j ż e r d z i e dachowe, t r o c h ę d ł u ż s z e n i ż n o r m a l n i e , w b i t e s ą b e z p o ś r e d n i o w z i e m i ę . Dżołom t a k i sam w sobie s y m b o l i z o w a ł s z a ł a s (owoochoj); trzeba t u d o d a ć , ż e zaczynanie ż y c i a rodzinnego od tej f o r m y domostwa m i a ł o s w ą m o t y w a c j ę p r a k t y c z ­ n ą , a l b o w i e m dżolom jest znacznie t a ń s z y n i ż j u r t a , przez k i l k a l a t po ślubie można kompletować brakujące ściany, wojłok i sprzęty. Nawet j e d n a k ci Torguci, k t ó r z y nie z n a j ą p e ł n e j symbolicznej i n t e r p r e t a c j i w e ­ selnego dżołomu, s ą zdania, że jest to nie t y l k o k o n i e c z n o ś ć ekonomiczna, lecz obyczaj o p a r t y na przekonaniu, że aby ail — rodzina i domostwo — m o g ł y się r o z r a s t a ć , i c h p o c z ą t k i p o w i n n y b y ć j a k najskromniejsze. Zresz­ t ą dla i n n e j g r u p y etnograficznej, chubsugulskich D a r c h a t ó w , posiadamy i n f o r m a c j ę , że wesela i c h dlatego w ł a ś n i e o d b y w a ł y się w s z a ł a s i e urc, bo starcy powiadali, iż jest to pierwsza f o r m a domostwa, a zawarcie w niej ś l u b u p r z y n o s i szczęście . 7 T r a d y c y j n e wesele mongolskie b y ł o o b r z ę d e m , w k t ó r y m symboliczne n a w i ą z a n i e do p r z e s z ł o ś c i m i a ł o zasadnicze znaczenie. W i n t e r e s u j ą c y m nas zakresie p o l e g a ł o to m i ę d z y i n n y m i na rozpalaniu pierwszego ognia w n o w e j j u r c i e nie na ż e l a z n y m s t o j a k u u ż y w a n y m na co d z i e ń , lecz na trzech k a m i e n i a c h tułgyn gurwan czuluu, z p o m o c ą krzesiwa, a w i ę c tak, j a k to r o b i l i p r z o d k o w i e — z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba p o w r ó c i ć , b y m ó c „ k o n t y n u o w a ć ognisko d o m o w e " gal golomt dzalgamdżilach, co oznacza p r z e d ł u ż e n i e ł a ń c u c h a p o k o l e ń . S y m b o l — s u b s t y t u t u m o ż l i w i a w i ę c ł ą c z n o ś ć z t y m , co inaczej jest n i e o s i ą g a l n e . Opinia, że k r ą g tonoo p r z y p o m i n a S u m b u r - u ł ę to nie f o l ­ k l o r y s t y c z n y ozdobnik, ale w y r a z przekonania, że obcowanie ze ś w i a t e m b ó s t w jest m o ż l i w e , jeśli nad g ł o w ą znajduje s i ę w y o b r a ż e n i e g ó r y , k t ó r a s i ę g a do nieba; podobnie o b e c n o ś ć b ó s t w w j u r c i e g w a r a n t u j ą i c h w i z e ­ r u n k i — i k o n k i domowego o ł t a r z y k a . Ten ostatni p r z y k ł a d p r o w a d z i nas k u problematyce w y b i e g a j ą c e j po­ za r o z u m i a n ą ściśle s y m b o l i k ę j u r t y , ale o k a p i t a l n e j dla zagadnienia s y m b o l u w ogóle w a ż n o ś c i . W y p a d n i e j ą t u p r z e d s t a w i ć t y l k o m a r g i n a l ­ nie, p r o b l e m b o w i e m w i z e r u n k ó w b ó s t w j a k o z n a k ó w i k o n i c z n y c h w ś w i a d o m o ś c i w i e r z ą c y c h jest bardziej w i e l o w y m i a r o w y , a n i ż e l i p r e - 7 S . B a d a m c h a t a n , Chbwsgdlijn przyp. 8. Darchaad jastan, Ulaanbaatar 1965, s. 157, �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 107 zentowana t u s y m b o l i k a samego domostwa, s t ą d t e ż w y m a g a z p e w n o ś ­ cią o d r ę b n y c h b a d a ń . W y s t a r c z y t u jednak p o w i e d z i e ć , że o ile j u r t a jest przez samych jej t w ó r c ó w - a r a t ó w u w a ż a n a za znak, to jest dzieło r ą k l u d z k i c h , k t ó r e s w ą w a r t o ś ć s a k r a l n ą z a w d z i ę c z a odniesieniu do rzeczy­ w i s t o ś c i „ d a n e j " , to i k o n k a jest nie t y l e znakiem, ile a u t o n o m i c z n y m sacrum. C h o ć b o w i e m wiadomo, że jest to dzieło r ą k ludzkich, to j e d n a k przez f a k t swej „ o d d a l o n e j genezy" nabiera ona c h a r a k t e r u autentycznej ś w i ę t o ś c i . I k o n k a m a l o w a n a jest b o w i e m przez l a m ę , c z ę s t o w klasztorze, z zachowaniem ś c i s ł y c h r e g u ł , p r z y u ż y c i u farb u w a ż a n y c h za ś w i ę t e , jest podpisana n i e c z y t e l n y m n i e k i e d y dla arata, bo t y b e t a ń s k i m , i m i e ­ n i e m b ó s t w a — a j a k się zdaje n i e z r o z u m i a ł o ś ć jest i s t o t n y m elementem k o n s t y t u u j ą c y m m o n g o l s k ą w i e r z e n i o w o ś ć , c z y l i to, co n i e z r o z u m i a ł e ( w t y m na p r z y k ł a d napisy w obcych j ę z y k a c h , j a k c h i ń s k i i rosyjski) u w a ż a n e jest za p r z e j a w y swego rodzaju sacrum i stosowane w m a g i i pasterskiej, p r z y o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m i t p . O c z y w i ś c i e nie znaczy to, że mongolska i k o n k a jest zawsze t r a k t o w a n a przez w i e r n y c h tak, j a k w p r a w o s ł a w i u i k o n y t y p u Acheiropoietos (ros. n i e r u k o t w o r i e n n y j , „nie r ę k ą l u d z k ą m a l o w a n y " ) ; na pewno jednak i k o n k a odbierana jest prze­ de w s z y s t k i m j a k o sacrum autonomiczne, a dopiero w d r u g i e j k o l e j n o ś c i j a k o znak, podczas gdy ewidentnie przez c z ł o w i e k a w y k o n a n a j u r t a jest ś w i ę t o ś c i ą przede w s z y s t k i m j a k o znak. O c z y w i ś c i e w y w a ż e n i e p r o p o r c j i z a l e ż y od i n d y w i d u a l n y c h k w a l i f i k a c j i r e l i g i j n y c h wiernego, a zanoto­ wane w somonie B a j a n w y p o w i e d z i t r a k t u j ą c e o z w i ą z k u m i ę d z y i k o n k ą a w y o b r a ż o n y m na niej b ó s t w e m d a d z ą się u s z e r e g o w a ć na continuum, k t ó r e g o jeden b i e g u n s t a n o w i ć b ę d z i e ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i w i z e r u n k u od desygnatu — b ó s t w a , d r u g i z a ś p e ł n e i c h u t o ż s a m i e n i e : 8 „Bóstwo jest jedno i żyje w powietrzu, a ikonki tylko pokazują nam jak ono wygląda, można mu przy nich stawiać ofiary, ale one do niego materialnie nie dotrą, ważne jest tylko, żeby wierzyć" [tj. okazać intencją]. „Te bóstwa żyją gdzieś w świecie [informator wskazuje ruchem g ł o w y kie­ runek północny], ale na oczy ich nie widziałem, nie rozmawiałem z nimi. Ich wy­ obrażenia stoją na ołtarzu, mówią, że burchan tam mieszka, ale czy to prawda nie wiem". „Bóstwo żyje w powierzu, ale w czasie składanych mu małych ofiar [dżachyn tachil, układane na górnym progu wewnątrz jurty odrobinki pożywienia] przyla­ tuje i wchodzi do woreczka [zawieszonego nad górnym progiem, zawierającego wydrukowaną modlitwę] dlatego zostawia mu się uchylone drzwi, żeby wszedł przez górną szparę". 8 W tym kontekście pasjonujący jest spór bizantyjskich ikonoklastów z „czci­ cielami ikon", w trakcie którego padały argumenty teologiczne reprezentujące — mutatis mutandis — dwie przedstawione wyżej biegunowe interpretacje znaku ikonicznego: ikonoklastyczna (Konstantyn V opierający się na koncepcjach m a g ó w Wschodu, stojących zresztą u kolebki podobnych poglądów myśli semickiej), zgod­ nie z którą wizerunek jest „konsubstancjalny" ze swym prototypem i „czicieli obrazów" — oddzielająca wizerunek od prototypu. Patrz: G. O s t r o g o r s k i , Studien zur Geschichte des byzantinischen Bilderstreites, Wrocław 1929. �108 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I „Pięciu bogów jurty gerijn tawan tengri żyje w kręgu toono, czy tam będzie jakiś znak, czy nie — one i tak tam są". „Chadag wiszący nad ogniem [przywiązany do kręgu] to jest bóstwo [burchan jum]". A zatem s y m b o l p e ł n i wobec p i e r w o w z o r u r o l ę s u b s t y t u t y w n ą nabie­ r a j ą c d z i ę k i t e m u dodatkowej w ł a s n o ś c i : przez o d d z i a ł y w a n i e n a ń jako na znak m o ż n a n i e k i e d y w p ł y n ą ć na jego desygnat. U m o ż l i w i a to owa t a ­ jemnicza w i ę ź m i ę d z y s y m b o l e m a o z n a c z a n ą p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i ą , stanowiąca m y ś l o w ą podstawę z a r ó w n o symbolicznych a k t ó w religij­ n y c h — na p r z y k ł a d ofiary s k ł a d a n e j przed w i z e r u n k a m i b u r c h a n ó w — j a k i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych. D o t y c h ostatnich n a l e ż y na p r z y k ­ ł a d zaszywanie n i c i ą złącza d w ó c h p ł a t ó w w o j ł o k u na dachu j u r t y , co ma u n i e m o ż l i w i ć p o r ó d w i e l b ł ą d z i c y l u b k r o w y zgubionej daleko w stepie, g r o ż ą c y z a m a r z n i ę c i e m nowo narodzonego z w i e r z ę c i a . Oba podane p r z y ­ k ł a d y m a j ą na t y l e odmienny charakter, że w y d a j e s i ę uzasadnione sto­ sowanie do n i c h u t a r t y c h o k r e ś l e ń : religia i magia. S ą d z ę jednak, że r o z ­ r ó ż n i e n i e to, p o w s t a ł e na gruncie tradycyjnego europejskiego stosunku do „ w y ż s z e j " r e l i g i i i „ n i ż s z e j " magii, b ę d z i e m u s i a ł o p r z y n a j m n i e j na terenie c e n t r a l n o a z j a t y c k i m z o s t a ć poddane p o w a ż n e j r e w i z j i . Zmusza do tego refleksja nad l a m a i z m e m — r e l i g i ą , k t ó r a opiera s w ą s k u t e c z n o ś ć na m a g i i ; jest to b o w i e m nie t y l e p r z e j ę c i e przez t ę r e l i g i ę p r a k t y k m a ­ gicznych z j a k i c h ś w i e r z e ń n i ż s z y c h (np. szamanizmu), i l e istotne z a ł o ­ ż e n i e l a m a i z m u : w i a r a w k r e a c y j n ą moc s ł o w a , z a k l ę c i a , r y t u a ł u . Odzie­ d z i c z y ł a je chyba ta r e l i g i a po buddyzmie, dla k t ó r e g o t w ó r c z a moc s ł o w a jest oczywista w ś w i e c i e , w k t ó r y m m a t e r i a jest t y l k o f u n k c j ą ducha. M y ś l e n i e i d z i a ł a n i e symboliczne leżą w r ó w n e j mierze u podstaw m a g i i co i r e l i g i i , skoro z a ś te d w i e dziedziny nie są na i n t e r e s u j ą c y m nas t e ­ renie t a k i n s t y t u c j o n a l n i e , w s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a n i u od siebie o d ­ dzielone, j a k w Europie, to b y ć m o ż e upada j e d y n a podstawa ich r o z r ó ż ­ niania. P r z e d s t a w m y t u p r z y k ł a d r y t u , k t ó r e g o w konwencjonalnej t e r m i n o ­ l o g i i nie s p o s ó b n a z w a ć m a g i c z n y m , c h o ć — j a k się p r z e k o n a m y — nale­ ż y on do k l a s y „ d z i a ł a ń na s y m b o l u automatycznie skutecznych wobec desygnatu", j a k m o ż n a b y o k r e ś l i ć tak zwane sympatetyczne p r a k t y k i magiczne. M a m t u na m y ś l i ściśle przestrzegany nakaz o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y t y l k o w k i e r u n k u nardzow, zgodnie z r u c h e m S ł o ń ­ ca. Dokonuje tego na ogół gospodyni, k t ó r a o b c h o d z ą c rano j u r t ę od d r z w i w z d ł u ż ś c i a n y zachodniej k u t y ł o w i i c i ą g n ą c za l i n ę p r z y m o c o w a n ą do w o j ł o k o w e j p o k r y w y orch o d s ł a n i a o t w ó r d y m n o - o k i e n n y , co dla do­ m o w n i k ó w oznacza p o c z ą t e k dnia. Wieczorne z a s ł a n i a n i e polega na prze­ c i ą g n i ę c i u owej l i n y — k t ó r a w c i ą g u dnia p o z o s t a w a ł a p r z y w i ą z a n a do t y l n e j ś c i a n y j u r t y — na p o w r ó t k u d r z w i o m , t y m razem w z d ł u ż w s c h o d ­ niej ś c i a n y , a w i ę c nadal ze S ł o ń c e m . J e ś l i k t o ś , np. niezorientowane �SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y 109 dziecko, o d s ł o n i l u b z a s ł o n i orch pod S ł o ń c e n a t y c h m i a s t anuluje się t e n r u c h , w y k o n u j ą c go p o t e m poprawnie, na znak z a ś ekspiacji zanurza się koniec l i n y w m l e k u . Inaczej ten czyn m ó g ł b y s p o w o d o w a ć o g ó l n e n i e ­ szczęścia ( т м и ' ) — c h o r o b ę , a n a w e t ś m i e r ć c z ł o n k ó w r o d z i n y , w y g i n i ę ­ cie stada. Z a n i m r o z p a t r z y m y s t r u k t u r ę tego z a j m u j ą c e g o wierzenia p r z e d ­ s t a w m y t u , j a k jest ono t r a k t o w a n e przez samych a r a t ó w . O t ó ż spora­ dycznie t y l k o m o ż n a w rozmowach z pasterzami n a p o t k a ć p r a w d z i w ą w i a r ę w w y s t ą p i e n i e t y c h s k u t k ó w , n i k t z a ś nie p o t r a f i p o w i e d z i e ć , d l a ­ czego m i a ł y b y one m i e ć t a k i w ł a ś n i e charakter. N a ogół araci w y j a ś ­ n i a j ą : „ T o t y l k o t a k i obyczaj, k t ó r y zachowujemy po przodkach, ale n a p r a w d ę t o nic b y się nie s t a ł o " . W y j a ś n i e n i e tego stanu rzeczy polega­ j ą c e g o na powszechnym k w e s t i o n o w a n i u r e a l n o ś c i sankcji owej n o r m y p r z y j e j r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y m przestrzeganiu (z w y j ą t k a m i , o k t ó r y c h p o n i ż e j ) m o ż e b y ć k i l k a . A w i ę c po pierwsze to zdystansowane spojrze­ nie m o ż e b y ć r e z u l t a t e m p o s t ę p u j ą c e j laicyzacji, w t y m i tej oddolnej, r o d z ą c e j się c h o ć b y z obserwacji z m i e n i o n y c h w a r u n k ó w b y t o w a n i a ; na p r z y k ł a d j u r t y torguckie p o s i a d a j ą obecnie k o m i n s t a ł y , nie o d e j m o w a n y na noc od pieca — j a k t o jest w. j u r t a c h c h a ł c h a s k i c h . P o n i e w a ż k o m i n ten t k w i w zachodniej części o t w o r u u n i e m o ż l i w i a to o t w i e r a n i e orch z tej s t r o n y i powoduje, że trzeba to r o b i ć narburuu, pod S ł o ń c e („a m i m o to nic się nie staje"). Po w t ó r e w y d a j e się, ż e pasterzom zawsze b y ł a w ł a ś c i w a pewna s z c z e g ó l n a r a c j o n a l n o ś ć p o l e g a j ą c a na d o r a b i a n i u m n i e j l u b bardziej zracjonalizowanych w y j a ś n i e ń do d z i a ł a ń ewidentnie i r r a c j o ­ n a l n y c h : - r y t u a l n y c h i symbolicznych. Po trzecie; c h o ć b y ta okoliczność, że deklaracje takie o t r z y m u j e się w t r a k c i e w y w i a d u , a w i ę c r o z m o w y prze­ prowadzanej j ę z y k i e m r a c j o n a l n y m , d y s k u r s y w n y m nie z a ś symbolicz­ n y m sprawia, że r o z m ó w c y nie s ą w stanie inaczej w y j a ś n i ć s w y c h s y m ­ b o l i c z n y c h z a c h o w a ń , j a k t y l k o przez „ u c i e c z k ę w a u t o r y t e t " . N a ogół jest to n i e p o d w a ż a l n y a u t o r y t e t t r a d y c j i , p r z o d k ó w , z w a l n i a j ą c y od za­ stanowienia się n a d mechanizmem symbolicznego d z i a ł a n i a , nad l o g i k ą sankcji i t d . A r c y c i e k a w e b y ł o b y dla badacza poznanie, j a k m y ś l e n i e s y m ­ boliczne godzi się z r a c j o n a l n y m w u m y ś l e tego samego c z ł o w i e k a . N i e ­ s t e t y w trakcie r o z m o w y etnografa z i n f o r m a t o r e m taka k o n f r o n t a c j a nie jest w ogóle m o ż l i w a ; z w y w i a d u b o w i e m z r o z u m i e ć m o ż n a t y l k o j e d n ą s t r o n ę s y m b o l u : to, ż e jest on z n a k i e m r e p r e z e n t u j ą c y m coś i n ­ nego — t a k zostanie on b o w i e m o k r e ś l o n y w s f o r m u ł o w a n i u d y s k u r s y w ­ n y m , k t ó r e o d r ó ż n i znak od desygnatu. A l e to r o z r ó ż n i e n i e przestaje b y ć aktualne w momencie, w k t ó r y m na miejsce refleksji p o j a w i a się emocja l u b w i a r a ; w t e d y s y m b o l jest odczuwany j a k o częściowo l u b nawet c a ł ­ kowicie t o ż s a m y z rzeczywistością — k t ó r ą miał tylko r e p r e z e n t o w a ć . J ę z y k d y s k u r s y w n y nie p o t r a f i z d a ć s p r a w y z tego irracjonalnego u t o ż ­ samienia, a wszelkie p y t a n i e o jego i s t o t ę jest k w e s t i o n o w a n i e m , p o w o d u ­ j ą c y m u c i e c z k ę r e l a c j o n u j ą c e g o w j e d y n e racjonalne w y j a ś n i e n i e , j a k ż e �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I często w y s ł u c h i w a n e przez badacza: „ T o t y l k o t a k i nasz mongolski o b y ­ czaj", mcmaj mongol ulsyn dzan. Ó w paradoks s y m b o l u , p o l e g a j ą c y na t y m , że w w y r a ż e n i u d y s k u r s y w n y m jest on t y l k o znakiem, w s w y m w ł a ś c i w y m z a ś f u n k c j o n o w a n i u jest u t o ż s a m i a n y z desygnatem, da s i ę zapewne s p r o w a d z i ć do d w o i s t o ś c i s t r u k t u r y znaczenia, k t ó r e „ r ó w n o ­ c z e ś n i e jest f u n k c j ą n i e o b e c n o ś c i , skoro p r ó ż n o o d s y ł a do nieobecnych p r z e c i e ż rzeczy, oraz f u n k c j ą o b e c n o ś c i , skoro ma t ę n i e o b e c n o ś ć uobec­ n i ć , p r z e d s t a w i ć " . T r u d n o t u p o w s t r z y m a ć s i ę od r e f l e k s j i , j a k zasadniczo odmienne są te dwa t o r y ludzkiego m y ś l e n i a i d z i a ł a n i a : r a c j o n a l n y i symboliczny, k t ó r e w y c h o d z ą z jednego p o j ę c i a : znaku. 9 W r a c a j ą c jednak do m e r i t u m sprawy, t z n . do i s t o t y owego obyczaju o t w i e r a n i a órcTi ze S ł o ń c e m i z w i ą z a n e g o z t y m wierzenia, trzeba s t w i e r ­ dzić, że z p u n k t u widzenia przedstawionej w y ż e j koncepcji s y m b o l u owa sankcja plasuje się j a k b y poza w ł a ś c i w y m miejscem w y z n a c z o n y m jej przez l o g i k ę m y ś l e n i a symbolicznego. Oto jeśli p r z y j ą ć , że j u r t a po­ siada symboliczne odniesienia do k o s m o s u , to d z i a ł a n i a niezgodne z w y z n a c z o n y m i p r z e z e ń w z o r a m i p o w i n n y m i e ć s k u t k i kosmiczne, n i e z a ś t a k przyziemne, c h o ć drastyczne, j a k te, k t ó r y c h o b a w i a l i się araci: n i e s z c z ę ś c i a w rodzinie i gospodarstwie. C z y ż b y ta k o n k r e t n a sankcja b y ł a t y l k o zabiegiem socjotechnicznym, s p o ł e c z n ą p r z e s t r o g ą dla j e d ­ nostki, k t ó r a c h c i a ł a b y s i ę w y ł a m a ć z powszechnego obyczaju, d l a tego, k t o g w a ł c i p r z y j ę t e w z o r y p o s t ę p o w a n i a ? Ż e t a k nie jest, że m a m y t u do czynienia z w i e r z e n i e m k o n s e k w e n t n y m wobec r e g u ł m y ś l e n i a s y m ­ bolicznego, przekonuje analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego. Z w r ó ć m y b o w i e m u w a g ę , że k i e r u n e k „ze S ł o ń c e m " jest ogólnie p r z y j ę t y m k i e ­ r u n k i e m obchodzenia j u r t y , ofiarnego owo, mburganu czy ś w i ą t y n i . Z a u w a ż m y t e ż , że jest to k i e r u n e k obracania lamajskiego m ł y n k a m o d l i ­ tewnego churde. Pasterze z a p y t y w a n i o e w e n t u a l n ą z w e r b a l i z o w a n ą n o r m ę dla tego obyczaju p a m i ę t a l i , że l a m o w i e przestrzegali, iż za k r ę c e ­ nie m ł y n k a w k i e r u n k u p r z e c i w n y m „ p ó j d ą do p i e k ł a " . Dawniejsza l i t e r a t u r a rzuca jednak snop ś w i a t ł a na t ę s p r a w ę . Oto G. N . P o t a n i n opisuje rzadko s p o t y k a n y m ł y n e k m o d l i t e w n y z w y o b r a ż e n i e m b ó s t w a O s e r - D ż a m e na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń . M ł y n e k t e n jest d y s k i e m osadzonym na pionowej osi, a jego obie powierzchnie podzielone są na 7 s e k t o r ó w ; na p o w i e r z c h n i g ó r n e j w k a ż d y m z n i c h w y o b r a ż o n y jest k w i a t , na dolnej — ś w i n i e , z w r ó c o n e r y j a m i w j e d n ą s t r o n ę , t a k że po o b r ó c e n i u m ł y n k a od l e w e j do p r a w e j b ę d ą one w i r o w a ć r y j a m i do p r z o ­ du. A l e na noc d y s k t e n przewraca s i ę s t r o n ą z w y o b r a ż o n y m i ś w i n i a m i do g ó r y i w t e d y trzeba go o b r a c a ć z p r a w a na lewo, b y ś w i n i e z n ó w i0 9 R i с o e u r, op. cit., s. 14. 10 Wyrazem tego może b y ć np. opinia, że „jurta to pół nieba", bazująca na l u ­ dowej etymologii w y w o d z ą c e j słowo 'ger' (jurta) od 'tenger' (niebo). Patrz też m ó j artykuł: Kategorio przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna mon­ golskiej jurty, „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 109-128. �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 111 b i e g ł y r y j a m i do przodu; jeśli k t o ś zapomniawszy się o b r ó c i m ł y n e k tak, j a k za dnia, od lewej do p r a w e j , to ś w i n i e p o b i e g n ą ogonkami do przodu, co „ w e d ł u g w i e r z e ń M o n g o ł ó w m o ż e s p o w o d o w a ć naruszenie p o r z ą d k u ś w i a t a i s k o ń c z y ć się u p a d k i e m jego k o n s t r u k c j i w e w s z e c h ś w i a t o w y m potopie l u b p o ż a r z e " . 1 1 Z a n i m odniesiemy t ę i n f o r m a c j ę do sfery j u r t y w y j a ś n i j m y opis Potanina p e w n y m i dodatkowo z e b r a n y m i i n f o r m a c j a m i . A w i ę c Oser- D ż a m e to z p e w n o ś c i ą t y b e t a ń s k i Od-zer-czan-ma (sanskr. MarlczT, B r y l a n t o w e promienie), bodhisattwa przedstawiany na i k o n k á c h i po­ s ą ż k a c h w I n d i i i Tybecie na wozie z a p r z ę ż o n y m w 7 ś w i ń l u b na p o d ­ t r z y m y w a n y m przez nie t r o n i e z lotosu . Z n a n y m i m a t e r i a ł mongolski sugeruje s o l a r n ą i n t e r p r e t a c j ę tego b ó s t w a (nie tak j u ż oczywiste jest, czy f u n k c j o n o w a ł o ono tak samo na gruncie rdzennie b u d d y j s k i m ) . Prze­ m a w i a za t y m sam k s z t a ł t wspomnianego m ł y n k a — nie jest to j a k zawsze cylinder, lecz dysk; charakter r o z s t r z y g a j ą c y m a j ą zanotowane w somonie Bajan informacje, że „ S ł o ń c e to b ó s t w o O s e r - D ż a m e " oraz p o c h o d z ą c e z Gobi wierzenie, że „ S ł o ń c e jeździ na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń " ; owe ś w i n i e b y ł y t u n i e z r o z u m i a ł e dla samych i n f o r m a t o r ó w , lecz bez w i ę k s z e g o r y z y k a m o ż n a chyba w i d z i e ć w n i c h W i e l k i W ó z , z w ł a s z c z a że funkcjonuje on na t y m terenie pod a r c h a i c z n ą n a z w ą „ T e r e g odon" — W ó z gwiezdny, a nie t y l k o pod o g ó l n o m o n g o l s k ą n a z w ą D o ł o n - b u r c h a n — Siedem b ó s t w . 12 Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e ten fakt, iż wykazana t u solarno-gwiezdna s y m ­ b o l i k a m ł y n k a modlitewnego b y ł a oczywista dla jego u ż y t k o w n i k ó w , s p o w o d o w a ł , że sankcja za obracanie go „ n a opak", m i a ł a explicite kosmiczny charakter. W p r z y p a d k u obchodzenia j u r t y nie ma t a k i e j kosmicznej sankcji expressis verbis, ale nie znaczy to, że nie ma j e j implicite. Na j e j istnienie w s k a z u j ą zebrane w terenie w y p o w i e d z i , w e d ł u g k t ó r y c h k a ż d y c z ł o w i e k m a na niebie s w ą g w i a z d ę , k t ó r a poja­ w i a się p r z y jego narodzinach, z a ś w czasie ś m i e r c i spada; s t ą d w i d z ą c s p a d a j ą c ą g w i a z d ę m ó w i się w całej M o n g o l i i minij ód bisz — „ t o nie moja gwiazda", Torguci z a ś d o d a j ą jeszcze: „ t o spada gwiazda Kazacha" i s p l u w a j ą na z i e m i ę . Tak w i ę c z a k ł ó c e n i e biegu gwiazd odbija s i ę n a 1 1 G. N. P o t a n i n, Krugowoje dwiżenije nocznogo niebje i grozowoje jawlenije w mongolskich priedanijach, ikonopisi i płastikie, [w:] Zapiski Siemipałatynskogo Podotdieła Zapadno-Sibirskogo Otdiela Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa, wyp. 3, Siemipałatynsk 1919, s. 18. Autor ten potrafił wznieść się ponad powszechne europejskie widzenie lamajskich m ł y n k ó w modlitewnych jako maszynek do odma­ wiania modlitw dostrzegając głęboki ich sens w tym, że „o ile ruch młynka nie odpowiadający pozornemu ruchowi gwiazd niszczy trwałość świata, to ruch zgodny ten porządek umacnia. Każdy buddysta, kręcący główką osi cylindra, uważa się za maleńkiego czakrawarti, obracającego koło". Porównaj reprodukcje w: A. G r ü n w e d e l , Mythologie des Budhismus in Tibet und der Mongolei, Leipzig 1900, s. 145-146; A. G o r d o n , Iconography of Tibetan Lamaism, Tokyo 1967, s. 33 i tabl. 1-2 na s. 77. 1 2 �112 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I losach c z ł o w i e k a •— s t ą d m o t y w o w a n i e zakazu o t w i e r a n i a órch pod S ł o ń c e w ł a ś n i e k o n s e k w e n c j a m i p r z y z i e m n y m i , ale p r z e c i e ż są one w y ­ n i k i e m katastrofy kosmicznej b ę d ą c e j b e z p o ś r e d n i m r e z u l t a t e m n i e ­ w ł a ś c i w e g o d z i a ł a n i a symbolicznego. P a m i ę t a się t y l k o o t y c h p i e r w s z y c h konsekwencjach — nie m y ś l ą c wcale o gwiazdach — j a k b y na zasadzie „ b l i ż s z a c i a ł u koszula", b o w i e m nie j a k i e j ś abstrakcyjnej katastrofy w kos­ mosie obawia się ó w „ m a ł y c z a k r a w a r t i " , ale j e j w p ł y w u na s w ó j w ł a s ­ n y los. Jest to r u d y m e n t a r n y s k ł a d n i k w ł a ś c i w e j w s z y s t k i m chyba k u l t u r o m ' t r a d y c y j n y m holistycznej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a z a k ł a d a , że d z i a ł a n i a ludzkie p o w i n n y p r z e b i e g a ć zgodnie z w z o r e m w y z n a c z o n y m przez Universum, w p r z e c i w n y m b o w i e m razie n a s t ą p i z a k ł ó c e n i e kosmicznego ł a d u , k t ó r e g o konsekwencje poniesie c z ł o w i e k . Ta jedna z Elementargedanken ludzkości realizowana b y ł a z r ó ż n ą siłą przez r ó ż n e k u l t u r y ; do s k r a j n o ś c i d o p r o ­ w a d z i ł j ą c h i ń s k i u n i w e r s a l i z m , w k t ó r y m pole d z i a ł a ń l u d z k i c h uzna­ n y c h za istotne dla f u n k c j o n o w a n i a kosmosu o b j ę ł o wszystkie chyba sfery d z i a ł a l n o ś c i j e d n o s t k i i p a ń s t w a . To sama koncepcja w w y d a n i u s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego (gdzie np. s p r a w y wegetacji i j e j p o d t r z y m y ­ wania nie m o g ł y o d g r y w a ć takiej r o l i , p r a k t y k i z a ś r e l i g i j n e m i a ł y daleko m n i e j etatystyczny charakter) n o r m o w a ł a poczynania l u d z i w bardziej j u ż ograniczonym zakresie: w i ę ź c z ł o w i e k a z kosmosem nie p r z y b i e r a ł a f o r m m i s t y c z n y c h , lecz co n a j w y ż e j symboliczne, j a k to jest w pi'zypadku rytów jurtowych. W t y m miejscu p r o b l e m a t y k a holistycznej w i z j i ś w i a t a k r z y ż u j e się z t e m a t y k ą s y m b o l u . Oto b o w i e m w y m a g a analizy klasa t y c h r y t u a l n y c h z a c h o w a ń c z ł o w i e k a , k t ó r y c h celem jest p o d t r z y m a n i e t r w a n i a Kosmosu poprzez d z i a ł a n i a symboliczne. P r o p o n u j ę n a z w a ć je m i a n e m m a g i i kos­ micznej, p o d k r e ś l a j ą c raz jeszcze, że magia ta m o ż e f u n k c j o n o w a ć w ob­ r ę b i e systemu religijnego (np. m ł y n e k m o d l i t e w n y ) , a n a c z e l n ą z a s a d ą j e j w y o d r ę b n i e n i a b ę d z i e okoliczność, że jest to d z i a ł a n i e symboliczne o oczekiwanej automatycznej s k u t e c z n o ś c i wobec p r z e d m i o t u odniesienia ( t u : Kosmosu). Oto b o w i e m m o ż n a w p ł y n ą ć na Kosmos przez d z i a ł a n i e na obiekt, p o s i a d a j ą c y k o s m i c z n ą s y m b o l i k ę : dom, b u d o w l ę s a k r a l n ą , m ł y n e k m o d l i t e w n y p o ś w i ę c o n y b ó s t w u solarnemu — w y k o n u j ą c r u c h o b r o t o w y zgodny co do k i e r u n k u z k o s m i c z n y m p i e r w o w z o r e m . A l e szersza analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego — k t ó r a zostanie p r z e d ­ stawiona na i n n y m miejscu — d o p r o w a d z i ł a b y do w n i o s k u , że w s z e l k i r u c h o b r o t o w y , n i e z a l e ż n i e od tego czy przedmiot, w z w i ą z k u z k t ó r y m s i ę go w y k o n u j e , posiada s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą czy t e ż nie (jak c h o ć b y k r ę c e n i e ż a r e n ) ma w w i e r z e n i a c h r ó ż n y c h l u d ó w konsekwencje dla biegu czasu i przestrzeni. K a ż d y r u c h o b r o t o w y m u s i b y ć zgodny z k i e ­ r u n k i e m o b r o t u nieba, w ostatniej b o w i e m i n s t a n c j i symboliczne o k a z u j ą się b y ć t a k ż e d z i a ł a n i a ludzkie, a nie t y l k o rzeczy. Jedne i drugie m u s z ą o d p o w i a d a ć p i e r w o w z o r o m , j a k i e wyznacza r z e c z y w i s t o ś ć n a t u r a l n a . �SYMBOLICZNE UNIWEKSUM J U R T Y 113 P i e r w o w z o r ó w t y c h poszukuje c z ł o w i e k w N a t u r z e , b y u w o l n i ć k u l t u r ę od balastu a r b i t r a l n o ś c i , b y u z a s a d n i ć r a c j ę s w y c h d o w o l n y c h — bo k u l t u r o w y c h , a nie n a t u r a l n y c h — p o c z y n a ń , z a k o t w i c z a j ą c je w absolucie rzeczywistości „danej". T a k w i ę c opisana p o w y ż e j s y m b o l i k a j u r t y s p e ł n i a w c a ł e j r o z ­ ciągłości r o l ę , j a k ą gdzie i n d z i e j p e ł n i m i t , k t ó r e g o „ n a c z e l n e zadanie polega na ustaleniu p r a w z o r ó w d l a w s z y s t k i c h l u d z k i c h c z y n n o ś c i m a ­ j ą c y c h j a k i e ś znaczenie" . Z a u w a ż y ć t u trzeba, że nie z n a m y z t e r e n ó w M o n g o l i i ż a d n e g o m i t u na temat powstania j u r t y , k t ó r y m ó g ł b y t ł u m a ­ czyć jej kształt i usprawiedliwiać istniejący sposób jej użytkowania. U z y s k a n ą od t o r g u c H e g o barda l e g e n d ę , ż e j u r t ę w y m y ś l i ł Szeren-wan (postać z r e s z t ą historyczna sprzed około d w ó c h w i e k ó w ) m o ż n a u z n a ć za s p o r a d y c z n ą . C z ę s t s z a jest j u ż notowana w ś r ó d C h a ł c h a s ó w i B a r g u t ó w somonu B a j a n opinia, że j u r t ę d a ł l u d z i o m b u r c h a n . Z tego stwierdzenia nie w y n i k a j e d n a k n i g d y przekonanie, ż e j u r t a z o s t a ł a stworzona w t a ­ k i e j postaci, w j a k i e j znana jest obecnie. A r a c i s ą w p e ł n i ś w i a d o m i , że r o z w i j a ł a s i ę ona w h i s t o r i i od f o r m prostszych, j a k s z a ł a s przez opisany w y ż e j dżołom ( c h a ł c h a s k i e : chatgur). S ą d z ę , iż w p ł y w a na t o fakt, że dzisiejsza j u r t a s t a n o w i j a k b y aglomerat t y c h f o r m i bardzo często, na p r z y k ł a d na odgonach czy p r z y k r ó t k i m j e d n o d n i o w y m p o ­ stoju, u ż y w a s i ę tej samej j u r t y w k t ó r e j ś z j e j e w o l u c y j n i e w c z e ś n i e j ­ szych f o r m — bez ś c i a n albo bez g ó r n e g o k r ę g u , b y kosztem w i e l k o ś c i i w y g o d y pomieszczenia oszczędzić na czasie rozstawiania. S a k r a l n y ł a d u n e k z a w a r t y w p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i a c h j u r t y nie m a w i ę c „ u p r a w o m o c n i e n i a przez g e n e z ę " , lecz na ogół przez z n a k o w ą r e l a c j ę do a u t e n t y c z n y c h , i s t n i e j ą c y c h poza j u r t ą w a r t o ś c i . Zaistnienie tej r e l a c j i ma d w o j a k i e s k u t k i : Z jednej s t r o n y daje ona poczucie b l i s k o ś c i desygnatu ( i k o n k i — b ó s t w a , k r ą g — S u m b u r - u ł a ) albo p r z y n a j m n i e j zbliża n i e ­ k t ó r e jego cechy (czagtga — siła w i e l b ł ą d a ) , czy wreszcie s t a n o w i n i e ­ k w e s t i o n o w a n y precedens d l a l u d z k i c h d z i a ł a ń i w z ó r i c h f o r m y ( k i e r u n e k obchodzenia j u r t y , „ b o g a t y ż o ł ą d e k " ) . Z d r u g i e j s t r o n y zastosowanie s y m b o l u z o b o w i ą z u j e do d z i a ł a n i a zgodnego z f u n k c j o n o w a n i e m p i e r w o ­ w z o r u pod s a n k c j ą k o n s e k w e n c j i d l a tego ostatniego, a l b o w i e m poprzez d z i a ł a n i e na z n a k u m o ż n a w p ł y n ą ć na desygnat. J e ś l i c z y n y l u d z k i e s ą zgodne l u b podobne do p r o c e s ó w n a t u r a l n y c h — u t w i e r d z a j ą u n i w e r ­ salny p o r z ą d e k ; g d y s ą sprzeczne l u b z o s t a n ą zaniechane — ł a d ulega zachwianiu. Zanotowane w ś r ó d T o r g u t ó w podanie m ó w i o t y m , j a k Czyngis-chan po naradzie ze s w y m i m i n i s t r a m i w y d a ł zakaz p ę d z e n i a w ó d k i mlecznej archi — pod g r o ź b ą k a r y ś m i e r c i d l a r o d z i c ó w o s ó b w i n ­ n y c h tego p r z e s t ę p s t w a . Po k r ó t k i m czasie w c a ł y m p a ń s t w i e zapano­ w a ł a susza, a t y l k o w okolicy jednej j u r t y p a d a ł deszcz i w y r a s t a ł a r o ś l i n 1 3 1 3 M. E 1 i a d e, Traktat o historii 8 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 religii, Warszawa 1966, s. 404. �114 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I n o ś ć . Czyngis p r z e j e ż d ż a j ą c t a m t ę d y d o s t r z e g ł l e ż ą c ą na z i e m i d r e w n i a n ą r u r ę burcheer, w y m o w n e ś w i a d e c t w o , że w tej j u r c i e nadal destyluje się archi. Z r o z u m i a ł , że to d z i ę k i p ę d z e n i u w ó d k i m o ż e p a d a ć deszcz i o d w o ł a ł co p r ę d z e j zakaz. Z a u w a ż m y t u , ż e proces d e s t y l a c j i archi (podgrzewany w n a c z y n i u d o l n y m m l e c z n y zacier paruje i s k r a p l a s i ę na dnie naczynia g ó r n e g o , w y p e ł n i o n e g o z i m n ą w o d ą , a u z y s k a n y p r o ­ d u k t kapie na dół) p r z y p o m i n a proces p o w s t a w a n i a deszczu, p r z y c z y m p r z y n a j m n i e j trzeci c z ł o n w tej analogii: parowanie — skraplanie — spadanie k r o p l i , w p r o s t nie m ó g ł b y ć przez a r a t ó w nie z a u w a ż o n y . Z p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń w y ł o n i ł s i ę obraz j u r t y j a k o s y m b o l u , a za­ r a z e m p r z e d s t a w i o n y z o s t a ł m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y cechy specyficzne s y m b o l u w o b r ę b i e k l a s y z n a k ó w , przede w s z y s t k i m w zakresie jego r e l a c j i do desygnatu. S y m b o l o k a z a ł s i ę t u b y ć znakiem, k t ó r y nie t y l k o p r z y w o d z i na m y ś l desygnat d z i ę k i z e w n ę t r z n e m u p o d o b i e ń s t w u , ale daje c z ł o w i e k o w i poczucie obcowania z w y o b r a ż o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą , w p e ­ w i e n s p o s ó b j ą uobecnia, jeśli nie w całości, to p r z y n a j m n i e j w postaci w y b r a n y c h najistotniejszych j e j cech. Wreszcie przez d z i a ł a n i e s y m b o ­ liczne m o ż n a w p ł y n ą ć na r e p r e z e n t o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ć . W y m i e n i o n e p o w y ż e j cechy s y m b o l u nie są b y n a j m n i e j e l e m e n t a m i jego d e f i n i c j i c h o ć b y dlatego, że ostatnia z nich, m o ż n o ś ć o d d z i a ł a n i a na desygnat, p r z y s ł u g u j e t y l k o w y b r a n y m s y m b o l o m . W sumie w s k a z u j ą one t y l k o , j a k g ł ę b o k i e m o ż e b y ć potencjalnie bogactwo i z ł o ż o n o ś ć s y m ­ b o l u w zakresie w ł a ś c i w i e ję.dnej t y l k o jego cechy — r e l a c j i do desyg­ n a t u — stwierdzane w ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j oraz w n i e d y s k u r s y w n y c h : „ s y m b o l i c z n y c h " , o b r z ę d o w y c h i magicznych f o r m a c h j e j w y r a z u . T r a k t o w a n i e rzeczy, z k t ó r ą z w i ą z a n e s ą t r e ś c i w i e r z e n i o w e , j a k o znaku r z e c z y w i s t o ś c i i n n e j nie w y c z e r p u j e p r o b l e m a t y k i j e j duchowego ł a d u n k u . Dopiero u z u p e ł n i o n y o p r e z e n t a c j ę autonomicznych w a r t o ś c i s a k r a l n y c h i emocjonalnych, t k w i ą c y c h w j u r c i e , m a t e r i a ł ten m ó g ł b y w p e ł n i p o k a z a ć , j a k rzecz jest nie t y l k o r z e c z ą . N i e c h m i w o l n o b ę d z i e w y r a z i ć przekonanie, że t a k i e badanie p e ł n e g o znaczenia p r z e d m i o t ó w m o ż e s t a n o w i ć d o m e n ę etnografii, k t ó r a j a k o jedyna w o b r ę b i e h u m a n i ­ s t y k i m o ż e z r o z u m i e ć c z ł o w i e k a przez zrozumienie rzeczy. Ежи СлавомирВасилевски СИМВОЛИЧЕСКОЕ МИРОЗДАНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ ЮРТЫ Резюме Статья написана с целью показать, каким образом вещь, произведение человеческих рук: традиционное монгольское жилище, юрта (монгол гэр) какпроизведение материаль­ ной культуры и связанное с нею поведение и действия человека становятся объектоммиро­ воззренческих концепций, верований и эмоций, участвуя в духовной сфере культуры. �SYMBOLICZNE UNIWEBSUM JURTY 115 Это происходит путем приписывания юрте скотоводами-аратами подлинных симво лических значений; по мнению информаторов юрта не есть автономное произведение че­ ловека, с произвольной формой, она символизирует собой („представляет", „напоминает") множество различных объектов естественного мира (природа, животные) или сверхестественного — мира верований и космологических представлений. Она — выполненный рукой человека знак внечеловеческой, внекультурной действительности, знак космоса и Природы, составляющих прообраз и обоснование для формы человеческого произведения и действий. Параллельно с представлением местного материала автор раскрывает очередные су­ щественные черты символа вообще, чтобы добиться полного понимания этого сложного понятия. Итак, символ — это знак особого рода, знак, который не только : 1) своей внеш­ ностью походит на объект, который он должен изображать (десигнат), но также 2) имеет для людей, создающих этот символ и верящих в него, некие существенные свойства изо­ бражаемого и благодаря тому может в известном смысле вызывать представление о нем, и, наконец, 3) имеет часто то свойство, что путем воздействия на символ можно, по убеж­ дению верующих, воздействовать на изображаемый им объект, что есть основа всякой магии, а в случае юрты, прежде всего, „космической магии", как предлагает называть ее автор. Местный материал иллюстрирует поочередно названные черты символа. Итак, по убеждению скотоводов, общая форма юрты и ее отдельные элементы (кольцо, формы кар­ каса, центральный трос чагтга) напоминают восемь знаков найман тахил или субурган и т.п. Далеко более почетное место, чем эти ламайские спекуляции позднейшего времени, занимают распространенные народные поверья, соотносящие отдельные части юрты с жи­ вотными — лошадью, бараном, верблюдом, близкими повседневному опыту монгольских скотоводов. Особенно богатой является животная символика веревки чагтга, прикреплен­ ной к верхнему кольцу, и ее конца, образующего форму овечьего желудка, в который, по поверьям скотоводов, должно ниспадать благополучие буян хишиг, чтобы отсюда распро­ страняться по юрте, как питательные вещества растекаются из желудка по телу овцы. Свя­ зываемые наподобие овечьего первого шейного позвонка два узла на тесьме, опоясыва­ ющей какркас юрты, не только названы так же, как этот позвонок (аман хузуу), но им при­ писывается такая же жесткость и прочность. Чрезвычайно занимательна символика верх­ него кольпа тооно. Фольклорный материал внушает здесь космические отнесения (солнце, луна, космическое дерево с гнездом птицы Гаруди). По поверьям торгутов Алтая кольцо напоминает собой Сумбур-улу, мифическую гору ламайской космологии, высящуюся в цен­ тре мира и достающую вершиной до небес. Таким символическим образом осуществляется это повсеместное в традиционных культурах всего мира убеждение, что человек должен жить „в центре мира", в месте, обеспечивающем связь с Небом. Символ, стало быть, имеет силу вызывать представление отдаленного в пространстве (недоступная Сумбур-ула), а также и давно минувшего во времени. Торгоутская свадьба устраивалась в юрте, воздвинутой из одних лишь кровельных жердей, или с употреблением специального, разветвленного куска дерева, ибо это напоминает шалаш — первую форму жилища предков; огонь разводят огнивом на трех камнях, значит так, как это делалось предками, ко временам которых необходимо символически возвратиться, дабы смочь про­ должать домашний очаг. Третья характерная черта символа : связанное с ним убеждение что путем воздействия на него можно повлиять на изображаемый им объект. Символические действия в юрте — это, например, сшивание стыков двух пластов войлока на кровле, что должно воспрепятс­ твовать родить заблудившейся в степи верблюдице, или известная по сказанию о Чингис­ хане, запретившем гонить водку, магия вызывания дождя посредством прегонки архи (про­ цесс дестилляции ассоцировался здесь с аналогичным выпадением дождя). Однако наиболее важна здесь „космическая магия", связанная с символикой вращательного движения вокруг юрты. Обход юрты, а также монастыря, овона, и даже вращение молитвенной мельницы, должны совершаться по движению Солнца. Анализ пространного сравнительного матер­ иала позволяет отметить, что всякое вращательное движение должно оказывать — по ло- �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I гике символического мышления — влияние на благополучный ход Солнца и звезд, движе­ ние же в обратную сторону нарушает этот ход и может привести, по древним поверьям, к космической катастрофе. В случае юрты появляется другая мотивация: ежедневное от­ крывание и закрывание дымового-оконного проема путем протягивания веревки вокруг юрты следует делать по Солнцу, в противном случае хозяев могут постигнуть несчастья: смерть, болезни, падеж скота (отсюда специальный ритуал в случае ошибочного обхода против Солнца). Эти санкции, однако, вполне соответствуют вышеописанному космичес­ кому механизму. Ибо в монгольских поверьях заметно проявляется ощущение связи судьбы человека с движением его звезды (ср. оговаривание „это не моя звезда" при виде падающей звезды). Делая движение не сходное с космическим первообразом влияешь м.пр. на дви­ жение твоей звезды, от которой зависит благополучие человека. Следовательно, в обычае открывать юрту по Солнцу проявляется та же идея, которая лежит в основе буддийской концепции „чакраварти" — „людей, которые вращают колесо", способствуя этим благо­ получному движению вселенной. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9bfab288f31e30229fd9a1c895c1b306.pdf eb9a450bd3416558760a4c52e2c73c93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1171 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.19-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : PL ISSN 0071-1861 1987, z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Warszawa) TABU, ZAKAZ MAGICZNY, Część ZROZUMIEĆ NIECZYSTOŚĆ I TABU Ponad 25 lat temu ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł J. Klima­ szewskiej (1960) poświęcony zakazom magicznym w tradycyjnej kulturze lu­ dowej. Wystarczająco to długi odstęp czasu, aby warto było ponownie spoj­ rzeć na ten tekst i sprawdzić, które z jego tez przetrwały, które z obie­ cujących wówczas perspektyw nadal wydają się obiecujące, oraz generalnie zastanowić się, czy posunęliśmy się w tym czasie naprzód w rozumieniu pod­ stawowego zjawiska kultury, jakim jest zakaz magiczny lub religijny: tabu. Autorka nie podejmuje dyskusji na temat genezy tabu — tłumaczy się na wstępie brakiem kontaktu z aktualną literaturą obcą. Dziś, gdy jesteśmy w stanie nadrobić ten brak, okazuje się, że bieżąca literatura nie zawsze ułatwia rozwiązanie problemu. Nowe kierunki nie odpowiadają bowiem na stare pytania — zostawiają je po prostu, jakby zmęczone ich powtarzaniem, a za to odkrywają nowe pola badań i stawiają nowe kwestie. Próżno ocze­ kiwać, że kognitywizm albo ethnoscience rozstrzygną problem genezy czy pierwotnego sensu tabu — one co najwyżej wtrącą swoje trzy grosze, tzn. dodadzą nowy wymiar do i tak złożonego zagadnienia. Czy w takim razie jedyny postęp możliwy w humanistyce to tylko zmia­ na, zwłaszcza zmiana paradygmatu? Czy nowe metody nie mogłyby jednak odpowiadać na odwieczne pytania, weryfikować stare odpowiedzi? Na szczę­ ście nowe podejścia umożliwiają co najmniej jedno: dostrzeżenie i skorygo­ wanie ograniczeń starych paradygmatów. Pokazują, że często zanim na py­ tanie udzielono (fałszywej) odpowiedzi, to przedtem źle je postawiono, ba­ zując na fałszywych założeniach, wynikających ze słabości całego systemu dawnych eksplanansów. Te słabe punkty starych paradygmatów to: — naiwna koncepcja człowieka: deklarowane lub ukryte, milcząco przyj­ mowane założenia na temat natury ludzkiej i m o t o r ó w działania symbo- �20 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI licznego, np. strach przed duchami, obawa o duszę itp.; jest to wynik gabinetowości XIX-wiecznej nauki o „dzikich"; — monomania interpretacyjna zamiast widzenia wielostronnego związku wytworów kultury; wąski paradygmat — kilka wszechobecnych eksplanansów: magia, animizm. moc, widziany jednopłaszczyznowo mit itp.; — brak przemyślanego całościowego ujęcia różnych sfer kultury ducho­ wej — mitu, obrzędu, tekstów folkloru; na to miejsce „retoryka asocjacji" — wyliczanie skojarzeń; — ta sama żywiołowość w sferze metodologii: mnożenie hipotez ad hoc bez poddawania ich stopniowej eliminacji — niechęć do stosowania „brzytwy Ockhama"; nieuwzględnianie faktu, że wprowadzenie jednego pojęcia czy hipotezy ma implikacje dla pojęć pozostałych, wymaga ich modyfikacji; — niedostatki refleksji nad kulturą jako tekstem, nad pojęciami znaczenia, rozumienia, wyjaśniania, nieporadność w traktowaniu wieloznaczeniowości symbolu; utożsamianie pierwotnego sensu z genezą itp. Błąd nieudolnego formułowania założeń badawczych oraz niekonsekwen­ cja w budowie i weryfikacji paradygmatu mszczą się do dziś na badaczach podejmujących jakiekolwiek problemy szczegółowe w obrębie antropologii symbolicznej. Stąd konieczność podjęcia prac nad zwartym zespołem myślo­ wych założeń, leżących u podstaw wszelkich interpretacji sensów, znaczeń, symboliki. Streśćmy nasze zamiary: Przedmiotem pracy będą tzw. zakazy magiczne — pojęcie utożsamiane na razie dla uproszczenia z terminem tabu. Spróbuję udowodnić, że można i trzeba rozumieć je jako sposób — mówiąc metaforycznie — odczyniania nie­ doskonałości świata; tu zarysuje się związek tabu z ideą nieczystości — ele­ mentarnym składnikiem owej niedoskonałości. Pierwszym krokiem do takiego sformułowania będzie krótki przegląd dotychczasowych koncepcji tabu. W oba­ wie, że krytyka teoretyczna byłaby tu jałowa, szybko obieram inną drogę: konkretny wątek pewnej toczącej się od dawna debaty, aby na jego przy­ kładzie przedstawić najważniejsze konkurencyjne interpretacje. Tym polem doświadczalnym będzie obszar biblijnych zakazów wraz z odwieczną kwestią p o w o d ó w nieczystości świni u Semitów. Zagadnienie to obfituje w litera­ turę, i to tę szczegółową, dokonującą ustaleń, a nie tylko ogólną, postulu­ jącą metody. M o ż n a więc mieć nadzieję, że wnioski z takiej merytorycznej debaty będą mogły posłużyć za myślowy punkt podparcia, od którego można wyjść przy analizie innych zakazów. Będzie ona przeprowadzona dwustopniowo: najpierw z zastosowaniem procedury dedukcyjnej, na niewielkiej próbie materiałowej, zostanie sformu­ łowana hipoteza na temat zasadniczego sensu zakazów magicznych, po czym na próbie większej, na podstawie wnioskowania indukcyjnego, będzie prze­ prowadzona jej weryfikacja. W dalszym ciągu zostaje naszkicowany taki szer­ szy kontekst pojęciowy, w którym należycie rozumiane tabu znajdzie swoje miejsce; nie tylko umożliwi on zrozumienie wielowymiarowości tego zjawiska, �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 21 ale też będzie mógł posłużyć do konsekwentnych interpretacji innych wytwo­ rów kultury symbolicznej. Jestem przekonany, że zanim paradygmat taki zostanie sformułowany (by m o ż n a go było poddawać krytyce) wszelka dzia­ łalność interpretacyjna na poszczególnych polach — mit, rytuał — będzie mia­ ła tylko doraźny, prowizoryczny charakter. Twierdzę też, że nie da się zro­ zumieć szczegółu nie posiadając przybliżonej wizji ogółu — jak nie da się naprawdę zrozumieć, „dlaczego to właśnie ś w i n i a jest zakazana", bez od­ powiedzi na pytanie, „co to znaczy, że jest ona z a k a z a n a " — dlaczego w ogóle funkcjonuje zakaz, czym jest i jak się ma do innych działań sym­ bolicznych. Finalnym celem jest więc szeroki paradygmat, wykluczający cząstkowe, doraźne, ad hoc sporządzane interpretacje. Myślenie potoczne ma nieuleczalną predylekcję do takich kawałkowych etiologii i na tej fali amatorskie wyjaśnie­ nia poszczególnych, z osobna branych zakazów przedostają się do studiów i monografii etnograficznych, rażąc mentalnym rodowodem z drobnomieszczańskiego kręgu Tuwimowskich „ludzi, co widzą wszystko oddzielnie: że koń, że Stasiek, że pies, że drzewo". i Plaga doraźności trapiła wiele wcześniejszych interpretacji tabu. Pomijając w tej chwili pierwsze poważniejsze wystąpienia J . G . Frazera i W. Robertsona Smitha wystarczy wymienić prace H . Schurtza i H . Webstera. Obie one równie żałośnie, nieprzekonująco i eklektycznie wyliczają racje, dla których istniało tabu. „Wszystkie te przesądy odzwierciedlają ignorancję człowieka wobec jego otoczenia [...] wywodzą się one ze strachu wobec nieznanego i niepoznawalnego" (Webster, 1942, s. 378; por. też Webster, 1916, s. 60) — tyle tylko zrozumiał widocznie autor dwóch bogatych repertoriów zakazów, albowiem tylko taki wspólny mianownik dostrzegł po wyliczeniu wszystkich okazji, w których obowiązują tabu: seks i kwestia rozdziału płci, śmierć i lęk przed zmarłymi, obcy i dziwne zjawiska, święte osoby i rzeczy, grzech i zmaza rytualna, a wreszcie ekonomiczne aspekty tabu (zakaz zjadania przydatnych zwierząt). Podobnie ogólnikowo łączy — z totemizmem — zakazy żywnościowe H . Schurtz, dostrzegając co najwyżej halucynogenną funkcję p o s t ó w (osłabienie organizmu sprzyja zaistnieniu wizji — Schurtz, 1893, s. 4041) oraz stwierdzając zakazy jedzenia tego. co należy do zmarłych. Rozumie on przynajmniej ó w pozautylitarny, konwencjonalny i zrelatywizowany do kultury sens zakazu: „niewinna mucha w zupie lub piwie, ślimak w sałacie, dżdżownica w warzywach" — ileż obrzydzenia wywołują one we współczesnym konsumencie, a przecież w innych kulturach stanowią pożywienie i nawet ludzkie mięso zjadane przez kanibalów nie okazuje się szkodliwe (tamże, s. 16). W podobnym duchu przemawia E . Crawley (1927, I wyd. 1902); spro­ wadza on znów tabu do idei unikania rzeczy groźnych, ale próbuje oprzeć cały wywód na niebezpieczeństwie kontaktu płci i mistycznych skażeń stąd �22 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI wynikających. Znacznie ciekawszy jest tam, gdzie pisze o przeciwieństwie za­ kazów — o idei karnawałowego rozpasania. Dzieła ówczesnych psychoanalityków, choć również wydają się należeć do archiwum koncepcji zwietrzałych, prezentują się oryginalniej. Wymienię dwóch tylko autorów, których tezy dadzą się później wykorzystać — pod warunkiem, że potraktuje się je nie jako ustalenia merytoryczne, ale jako metafory, i że dokona się ich przekładu na pojęcia bliższe rzeczywistości. Pierwszy to oczywiście Z. Freud (1913), traktujący tabu jako trwające do dziś stłumienie pragnień, które nurtowały niegdyś pierwotną hordę. Miały one doprowadzić do zabójstwa pierwszego ojca-tyrana przez jego synów, zjedzenia go i podziału praw do kobiet w hordzie. Dzisiejsze tabu tote­ miczne to nic innego jak wyrzuty sumienia przeniesione na totemiczne zwie­ rzę, którego odtąd nie wolno zabijać ani jeść. Również egzogamia — a więc tabuizowanie kobiet z własnej grupy — jest podobną reakcją sumienia na to samo prawydarzenie. Mniej spekulatywny jest Geza Roheim (1945), psychoanalityk posługujący się w odróżnieniu od Freuda szczegółowym materiałem etnograficznym. Wi­ dzi on tabu jako środek symbolicznego zachowania jednej z najbardziej pożądanych wartości, a mianowicie mającej swe biologiczne korzenie dwu­ stronnej jedności dziecka (płodu) i matki. Roheim traktuje najróżniejsze za­ chowania kulturowe — nawet takie, jak witanie się uściskiem dłoni i poca­ łunkiem — jako symboliczny wyraz „powrotu do lona". Także tabu ma za­ pewniać osiągnięcie owej dwujedni, nakładając ograniczenia na wszelkie dzia­ łania o charakterze symbolicznie separującym, wydzielającym. Autor wybiera dla ilustracji tabu eskimoskie: zakaz zdrapywania szronu z okien, usuwa­ nia osadu z lamp, cięcia brył śniegu i surowców do obróbki, wyprawiania skór, czesania się itp. Obowiązują one w sytuacji śmierci człowieka lub zwierzęcia, a więc — jak to interpretuje — wtedy, gdy osamotniona dusza powinna być jak dziecko przygarnięta przez żywych członków plemienia dla osiągnięcia owej dwujedni. Przeciwko tak wybiórczemu traktowaniu tabu zaprotestować musi każdy, kto choć trochę zna materiał eskimoski, np. ze studium M . Maussa (1973), dającego znacznie bardziej całościową jego interpretację. Zakaz separacji (od matki) to przecież tylko jeden z aspektów tabu, podobnie jak oddzielenie duszy, śmierć, to tylko jedna z wielu okoliczności, gdy ono obowiązuje. Chociaż widzę dużo racji w ujmowaniu tabu jako prowadzącego do osiągnię­ cia sytuacji płodowej (sam Roheim miał raczej na myśli sytuację dzieciństwa w ogóle) to jego wyjaśnienie okoliczności ogłaszania zakazów — kiedy owe „bezradne dusze" powinny być potraktowane jak dzieci — trzeba odrzucić jako nadzwyczaj naiwne. Oczywiście w nurcie psychoanalitycznym i poza nim znaleźć można wię­ cej zwolenników tezy przeciwnej, wedle której tabu miałoby zapobiegać nie­ dojrzałym chęciom powrotu do matki, więzom edypalnym czy tzw. fiksacji macierzyńskiej. To właśnie odcięcie od matki ma być celem różnych zabiegów �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 23 i zakazów nakładanych w momentach inicjacji, w okresach poporodowych itp. Liczne analizy powstające w obrębie amerykańskich cross-cultural studies (F. Young, Y . Cohen), jak i prace wielu inaczej, bo symbolicznie, zoriento­ wanych badaczy europejskich (Luc de Heusch), idą właśnie w tym kierunku. Na koniec wspomnijmy o zupełnie innym sposobie widzenia tabu — o traktowaniu go jako operatora tubylczych klasyfikacji. Tak rozumieli tę instytucję Durkheim i Mauss, tak też ujmował ją w swoim czasie C . LéviStrauss (1966, oryg. 1962). Jego tezę można w uproszczeniu podsumować następująco: zakazy, zwłaszcza dotyczące pożywienia, są związane z regułami zawierania małżeństw, są metaforycznym odpowiednikiem zakazów określa­ jących wymianę kobiet, są więc przetworzeniem reguł rządzących podstawo­ wą instytucją kultury. W ramach totemizmu jako uniwersalnego systemu klasyfikacyjnego zostaje ustanowiony metaforyczny związek między odpowied­ nimi lub nieodpowiednimi rodzajami zwierząt i roślin a grupami ludzkimi kwalifikującymi się lub nie do małżeńskich związków. Tabu (pokarmowe) to tylko projekcja reguł klasyfikacji matrymonialnej. Francuski eseista Georges Bataille również ujmował tabu w ścisłym związ­ ku z kwestią płci, aczkolwiek raczej w jej erotycznym aspekcie; traktował je jako zakaz nałożony przez praczłowieka na wszelki gwałt przeszkadzający w pracy, która go uczłowiecza i daje mu przyszłość: na niekontrolowany seks, mord, krew menstruacyjną. Zalecające całościowe badanie tabu zamiast izolowanych wyjaśnień słowa Bataille (1962. s. 51) „najwyższy już czas byśmy zwrócili uwagę na wszystkie tabu religijne we wszystkich epokach i wszyst­ kich klimatach" powinny być odczytywane przy dźwięku fanfar. Ale czy wobec różności postaw uczonych badających tabu i wobec różnorodności samego materiału da się odnaleźć w nim wspólny mianownik? Czy warto go zresztą szukać, skoro — jak konkluduje swą pracę o tabu Steiner (1956, s. 141) — nie jest ono jedną instytucją ani jednym problemem socjologicz­ nym. N a Polinezji, z której przyszło do nas słowo tapu (dosł. „silnie zazna­ czone", złożenie ta — zaznaczać, pu — przysłówek intensywności), jest insty­ tucją specyficzną, nie spotykaną w tym kształcie na innych obszarach. Spró­ bujmy więc raczej spojrzeć na jeden zwarty blok zakazów — zakazy biblijne, na temat których wypowiadały się pokolenia uczonych i egzegetów. Ponieważ interesuje nas tylko pewien wymiar tej kwestii, rozpocznę referowanie de­ baty dopiero od chwili, kiedy włącza się do niej nowoczesna antropologia — o k o ł o ćwierć wieku temu: „ N a początku była Mary Douglas". II Oryginalność tej autorki polegała na spostrzeżeniu, że nieczystość nie jest zjawiskiem motywowanym biologicznie, lecz logicznie. Nic nie jest — po­ wiada ona — brudne samo w sobie; nieczyste jest to, co ma niejasny status w obrębie pewnej siatki pojęciowej, co wyłamuje się z danego porządku logicznego. Dotyczy to nawet „naturalnego" brudu; aby właściwie zrozumieć �24 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stosunek d o ń , jaki panował w kulturach tradycyjnych, musimy zapomnieć całą tę wiedzę, którą posiedliśmy dopiero w X I X w. — zapomnieć o idei patogeniczności brudu, o odkryciu bakteryjnej transmisji chorób, o prawidłach nowożytnej higieny. Jeśli abstrahujemy od tych nowoczesnych poglądów i pojęć, to pozostajemy — mówi autorka — ze starą definicją Lorda Chesterfielda: „brud to rzecz nie na miejscu" — w znaczeniu: nie na swoim miejscu (Douglas, 1966, s. 35). Tezę, że u źródeł nieczystości leżą nieład i niepo­ rządek, m o ż e ilustrować wzmiankowane j u ż zdanie Schurtza na temat „nie­ winnej muchy w zupie", ale podajmy inny, bardziej brytyjski przykład: ziemia wniesiona na butach z ogródka. Tak długo, jak ziemia ta pozosta­ wała „na swoim miejscu", na grządkach — brudem wcale nie była. Staje się nim dopiero wtedy, gdy zostaje przeniesiona w miejsce dla niej nie­ właściwe. Brud — można więc uogólnić — nie jest nigdy izolowany, jest produktem pochodnym pewnego systemu porządkowania i klasyfikacji rzeczy. Ten sam mechanizm psychologiczny — potrzeba przestrzegania porządkującego syste­ mu pojęciowego — rządzi postępowaniem członków plemion prymitywnych, gdzie zakazane jest mieszanie rzeczy z wyłączających się logicznie klas: wody słodkiej i słonej, mleka i mięsa itp., jak i postępowaniem człowieka współ­ czesnego, który nie chce i nie lubi trzymać garnków w sypialni, a butów w łazience. N a cokolwiek osobistą nutę autorka opowiada, jak to właśnie wizyta w łazience znajomych, która zrobiła na niej wrażenie nieporządnej — przez stojący tam rząd gumowych butów i innych nieprzynależnych do tego miejsca rzeczy — przywiodła j ą do takich sformułowań na temat nieczystości. Powrócimy jeszcze do tego spostrzeżenia. Systematyczny materiał etnologiczny, który autorka interpretuje w świetle tych założeń, pochodzi z Biblii, z Pięciokskigu Mojżesza (hebr. Tora — Prawo). Jego analiza wykazuje, że u podstaw religijnego pojęcia nieczystości w Pięcioksiągu leżą logiczne kryteria rozlączności i integralności. Są one wy­ mogiem religijnym, sformułowanym na samym początku biblijnej Księgi ro­ dzaju jako zasada Stworzenia: to przez rozdzielenie tworzy B ó g świat — czyniąc rozdział między światłem i ciemnością, oddzielając niebo od ziemi, suchy ląd od morza {Rdz 1, 4-18) . Dopowiedzmy tu za E . Leachem (1962), że podjęte przez ludzi próby — budowa wieży Babel jako zamiar połączenia nieba i ziemi — są karane. Jeśli pod tym kątem spojrzymy na sformułowane nieco dalej, w Księdze kapłańskiej i w Księdze powtórzonego prawa, zakazy religijne, to zauważymy, że wiele z nich bazuje na tym samym 'ogjcznym kryterium rozłączności. Przepisy Księgi kapłańskiej — „Praw moich strzeżcie. Bydlęcia twego nie 1 1 Cytaty biblijne - wszędzie gdzie nie podano inaczej — pochodzą rego Testamentu w przekładzie O. Jakuba Wujka, Warszawa 1956. W ze względu na pożądaną ścisłość przekładu wobec Biblii hebrajskiej i Septuaginty) sięgam do nowszych przekładów - Biblii K U L i Biblii z Pisma śniętego Sta­ niektórych przypadkach (a nie tylko Wulgaty poznańskiej. �T A B U . Z A K A Z M A G I C Z N Y . NIECZYSTOŚĆ 25 spuszczaj z bydlętami rodzaju innego. Roli twojej nie osiewaj rozmaitym na­ sieniem. Szaty, która z dwu rzeczy jest utkana, nie obleczesz" (Kpi 19, 19) — ponawia Księga powtórzonego prawa: „Nie będziesz zasiewał winnicy twej różnym nasieniem, by siew, któryś posiał, i to co się rodzi z winnicy, ra­ zem się nie poświęciło. Nie będziesz orał wołem i osłem razem. Nie oble­ czesz się w szatę, która z wełny i z lnu jest utkana" (Pwt 21, 9-11). Różni komentatorzy usiłują odnaleźć w tych zakazach tzw. racjonalne jądro, co sprowadza się do pseudopraktycznych wtórnych racjonalizacji, które same w sobie nie zawsze są logiczne, jak ten oto komentarz do Pwt 22, 9: „ D o ś ­ wiadczenie rolników uczy, że wykorzystywanie miejsca między winnymi szcze­ pami na inną roślinę obniża zbiór z winnicy i praktycznie się nie opłaca. Prawodawca walczy tu zapewne z uczuciem chciwości u rodaków" (Biblia poznańska, 1973, s. 333). A przecież zakazy te są tylko w tym sensie racjo­ nalne, że realizują podstawowy w y m ó g logiczny — niemieszania kategorii pojęciowych. Kolejny w y m ó g logiczny, integralności, to postulat domagający się, by wszystkie obiekty występowały w swej morfologicznie pełnej, skończonej po­ staci. W takiej nieuszkodzonej, nieumniejszonej postaci, w jakiej został stwo­ rzony, ma występować człowiek, zwłaszcza gdy pełni obowiązki kapłana: „[...] który by miał jaką wadę, nie będzie ofiarował chleba Bogu swemu, ani nie przystąpi do służby jego, jeśli będzie chromy, jeśli małego nosa albo wielkiego, albo krzywego, jeśli złamanej nogi albo ręki" (Kpi 21, 17-19). Pełne powinno być też zwierzę ofiarne: „Wołu też albo owcę zbytnich albo niezupełnych c z ł o n k ó w za dobrowolny dar ofiarować je możesz, ale ślub z nich przyjemny nie będzie" (Kpi 22, 23 — wyjątkowo cytuję w przekładzie Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego). Podobnie wyeliminowane są osoby, które w danym momencie znajdują się w niedkończonym, niezamkniętym stanie czy etapie swego życia: „[...] czło­ wiek, co zbudował dom nowy, a jeszcze go nie poświęcił [...], zasadził winnicę, a jeszcze jej nie oddał na zwykły użytek [...], co się zaręczył z kobietą, a nie pojął jej | . . . ] " — wyłączeni zostają z walki i mają odejść z obozu (Pwt 20, 6-7). Przypomnijmy tu również nowotestamentową przy­ powieść (Łk 14, 16-21) o gościach, którzy wymawiali się od zaproszenia na wieczerzę takimi okolicznościami, jak świeżo dokonane kupno wsi, wołów, zawarcie małżeństwa; w świetle przepisów starotestamentowych mieli oni świę­ te prawo tak postąpić. Przerywanie nowych przedsięwzięć było bowiem uwa­ żane za niepomyślne, zarówno w kontekście wojskowym, jak cywilnym — powtarza za wcześniejszymi komentatorami autorka, by później uogólnić to rozwijając myśl A . van Gennepa na temat obrzędów przejścia. Badacz ten „widział społeczeństwo jako dom z pokojami i korytarzami, w którym przejście od jednego do drugiego jest niebezpieczne [jest to pierwsze zdanie III rozdziału Rites de passage — J.S.W.]. Niebezpieczeństwo leży w samych stanach przejścia, jako że przejście nie jest ani jednym sta­ nem, ani drugim, nie daje się ono określić. Osoba, która musi go dokonać, jest sama w niebezpieczeństwie i emanuje je na innych" (Douglas, 1966, s. 96). �26 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI C h o ć autorka wypowiada to zdanie z pozycji durkheimowsko-pansocjologicznych (stan przejścia jest niebezpieczny, bo jest to wyjście poza struk­ turę społeczną), to przecież rozpoznajemy tu myśl analogiczną do tej. na której będą budować swe konstrukcje autorzy o wyraźnie strukturalnej albo symbolicznej orientacji: V. Turner (1964), E . Leach (1964), a u nas jako pierwszy L . Stomma (1975). III Sam już tytuł wczesnego artykułu Turnera (1964; tekst włączony potem do Turner, 1967) dobrze charakteryzuje ambiwalencję m o m e n t ó w przejścia — idiomatyczne Betwixt and Between znaczy „ani tu, ani tam, ni to, ni owo" (to samo określenie odnalazłem w znacznie wcześniejszej pracy innego angiel­ skiego pioniera analizy symboli — A. Hocarta, 1927, s. 213; w jego analizie mitu indyjskiego pojawia się ono użyte dla scharakteryzowania piany, której Indra użył z tą ukrytą myślą, by zastosowanie owej „ani suchej, ani mok­ rej" substancji umożliwiało uznanie jego akcji za niebyłą). Turner zwraca uwagę, że osoby znajdujące się w fazie liminalnej (co najzupełniej odpowiada fazie marginalnej u van Gennepa) już nie są zakla­ syfikowane, a zarazem jeszcze nie są klasyfikowane. Jest to więc moment destrukturyzacji i restrukturyzacji, stąd symboliczne modelowanie go w obrzę­ dzie za p o m o c ą biologicznych procesów śmierci i pobytu w łonie, porodu. Zasada ekonomii symbolu {parsimony of symbolic reference; Turner, 1964, s. 8) sprawia, że logicznie sprzeczne zjawiska — śmierć i narodziny — mo­ gą być wyrażone tym samym znakiem: inicjacyjny szałas jest zarazem gro­ bem i łonem (womb and tomb), nagość jest nagością trupa i noworodka jednocześnie, itp. E . Leach (1964, 1976) traktuje ambiwalencję jako myślowe podłoże insty­ tucji tabu. Z właściwą sobie umiejętnością radykalnego upraszczania buduje taki oto wywód: świat wokół nas ma charakter continuum — czas i prze­ strzeń są ciągle, rzeczy — przemieszane i splątane. To ludzki umysł doko­ nuje w nim cięć, podziałów, pojęciowych rozgraniczeń. Operatorem tych binarnych klasyfikacji jest tabu, które służy do oddzielenia ego od świata zewnętrznego i do ustanowienia dalszych przedziałów między obiektami i kla­ sami. Aby móc jednoznacznie klasyfikować, trzeba zignorować albo wręcz stłumić wszystko to, co w ciągłym świecie naturalnym znajdzie się na gra­ nicy sztucznie wydzielonych klas. A więc np. wydzieliny ludzkiego ciała; substancje te są tabuizowane, bo intrygują i wprowadzają zamieszanie. Przez swoją zasadniczą dwuznaczność — należą one do ciała, ale już nim nie są — utrudniają odpowiedź na zasadnicze pytanie o własną fizyczną tożsamość. Bo przecież wątpliwości „czym jestem j a w odróżnieniu od reszty świata" i „gdzie są moje granice" to pierwsze pytania i sfera pierwszych ekspery­ mentów dziecka. Stąd też wszelkie obiekty graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychotomicznej klasyfikacji mogła działać �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 skutecznie, muszą zostać usunięte — stłumione lub zapomniane, czyli pokryte świadomym lub nieświadomym zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do dwóch klas jednocześnie. Diagram Eulera — dwa przenika­ jące się koła z zaszrafowaną powierzchnią wspólną (zakazaną) i formuła, że tabu jest „zarówno A jak i ~ A", powtarzać się będą odtąd często w pracach Leacha. Część materiałowa artykułu O klasyfikowaniu zwierząt i brzydkich wyra­ zach (Leach, 1964) budzi zdumienie. Oto pies zostaje wybrany jako przykład zwierzęcia tabuizowanego w naszej kulturze, czego przejawem ma być to, że wszelka myśl o jedzeniu go byłaby złamaniem podstawowej normy kul­ turowej. Dowodem tabuizacji ma być też fakt, że wzmiankowanie go (w sło­ wach „ty psie" itp.) stanowi wyzwisko, a wszelkie przekleństwa polegają przecież na celowym naruszeniu tabu. Wyjaśnieniem owej tabuizacji psa ma być jakoby okoliczność, że to najściślej domowe zwierzę zajmuje miejsce po­ średnie — a więc ambiwalentne — między człowiekiem a zwierzętami gospo­ darczymi. Obiekty pośrednie są zresztą tabuizowane na różnych planach: nie tylko werbalnie i konsumpcyjnie, lecz także w planie seksu i związków małżeńskich. Bierze się to stąd, że każda kultura ma całościowy system szeregowania oparty na odległości od Ego. Wedle Leacha sposób, w jaki w danej kulturze klasyfikuje się zwierzęta na jadalne i niejadalne, odpo­ wiada sposobowi, w jaki klasyfikuje się kobiety, z którymi wolno i nie wolno się żenić. Zwierzęta domowe są więc tabuizowane, tak jak niedostępne są kuzynki pierwszego stopnia (Anglia); im dalej od domu, tym bardziej zwierzęta nadają się do jedzenia, a kobiety do związków małżeńskich. Halverson (1976) wykazał, że literalnie ani jeden z podawanych przez Leacha przykładów nie był rzetelny. Wplątał się on też w fatalne utożsamia­ nie tabu i świętości (sacrum jako obszar pośredni między człowiekiem a świa­ tem pozaludzkim da się opisać tą samą co tabu formułą „A i ~ A " ) . A przecież — komentuje Halverson — choć świnia była dla Semitów zaka­ zana, to wcale nie m o ż n a powiedzieć, że była święta. Zasygnalizujmy tu kwestię, która wymagać będzie dalej szerszego przed­ stawienia: paradoksalność tabu. Gnębiła ona tych XIX-wiecznych badaczy, którzy chcieli „racjonalnie" wyjaśnić nie mieszczący się w ich głowach fakt, że jeden termin obejmuje rzeczy święte na równi z nieczystymi. Z obser­ wacji, że zakazane i izolowane są zarówno plemienne świętości, jak i ko­ biety w czasie porodu i menstruacji, nie umiano wyciągnąć innego wniosku, jak tylko ten o zasadniczej tożsamości idei sacrum i nieczystości w pierwot­ nym umyśle. Wedle W. Robertsona Smitha i J . G . Frazera dziki nie od­ różniał świętości od nieczystości — w obu wypadkach występowały groźne duchy i niebezpieczne moce wymagające tabuizacji. Nic więc dziwnego, że gdy pierwszy z tych badaczy chciał rozumieć powody tabuizacji świni, to musiał ryzykować tezę, że — wbrew materiałowi faktycznemu i Haiversonowi — nieczysta świnia była niegdyś dla Semitów święta (Smith, 1894, s. 153. 290, 448). �28 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Skoro jesteśmy przy świni to znak, że pora powrócić do prac Mary Douglas. Jej bowiem należy przypisać zasługę zbadania statusu klasyfika­ cyjnego tego zwierzęcia, co sprowokowało później powstanie licznych prac pokazujących, jak zwierzęta m o g ą b y ć nie tylko dobre do jedzenia oraz do myślenia (zwrot Lévi-Straussa), ale też ze względu na swój status będą dobre do zakazywania (patrz tytuły prac: Bulmer, 1967; Tambiah 1969; Sperber 1975). W swym pionierskim studium kultu pangolina (mrówkojada łusko­ wego) Douglas (1957) pokazuje, jak u podłoża szczególnej roli tego zwie­ rzęcia w wierzeniach południowoafrykańskich Lele leży postrzeganie go jako „istoty zmieszanych kategorii". M a on łuski jak ryba, ale chodzi po drze­ wach. Wygląda jak wielka jaszczurka, ale karmi młode jak ssak; zamiast uciekać przed myśliwym — zwija się w kłębek i niejako sam oddaje w je­ go ręce. Obserwacje te zaowocowały później w postaci niebanalnych spostrzeżeń w kwestii nieczystości świni. iv Oryginalność Mary Douglas polega na zerwaniu z liczącą zapewne około dwóch tysiącleci tradycją debatowania nad poszczególnymi racjami, dla któ­ rych świnia mogła b y ć uznana za nieczystą. D o tej pory czyniono bowiem temu zwierzęciu zarzuty, że przenosi pasożyty, że mięso ma zbyt tłuste — zwłaszcza jak na klimat Południa — że żeruje na odpadkach albo posiada inne odrażające cechy, które słusznie powodują, iż ucieleśnia ono sobą brak wartości moralnych. Tradycyjne interpretacje religijne, w których zwierzę to figuruje jako alegoryczne upostaciowanie różnych wad, nie są wyjaśnieniami, ale pobożnymi komentarzami. Wszystkie one „nie są ani konsekwentne, ani całościowe — dla każdego rodzaju zwierząt musi zostać wymyślone odmienne tłumaczenie i nie ma końca jeśli chodzi o ilość możliwych wyjaśnień" (Douglas, 1966, s. 49). Autorka, która j u ż na pierwszej stronie książki wyznaje głęboką awersję do wszelkich kawałkowych interpretacji, jest świadoma, że właściwe wytłu­ maczenie musi objąć całość biblijnego tekstu dotyczącego zakazów, a przede wszystkim uwzględniać długą listę zwierząt nieczystych (podaną w Kpi 11, 1-46, i powtórzoną w Pwt 14, 3-21); obok świni znajdują się na niej wielbłąd i zając, krokodyl i konik polny na równi z wieloma gatunkami płazów, ptaków i owadów. Dlaczego wyróżniać właśnie świnię? trzeba raczej zbadać, jaka jest logika całego wyliczenia. Tak oto przystępuje autorka do dowodu, że za nieczyste zostają uznane te zwierzęta, które jako istoty „mieszanych kategorii" nie realizują zasady logicznego uporządkowania świata — takie, które są niedoskonałymi człon­ kami swojej klasy, lub te, których klasa sama w sobie psuje ó w uniwer­ salny porządek. Od czasów Stworzenia istnieje — opisany w Księdze rodzaju (1, 20-26) — zadekretowany przez Stwórcę trójdzielny ł a d ; wszystkie istoty �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 29 zostały stworzone w postaci odpowiedniej do środowisk, w których przyszło im zamieszkiwać. Zwierzęta lądowe chodzą, biegają, skaczą, wodne pływają, powietrzne latają. Naturalnie mają właściwe narządy — nogi, skrzydła, skrzela i łuski. Oczywiste jest więc, że istoty, które wyłamują się z tego po­ działu, którym brak np. organów ruchu stosownych do zamieszkiwanego środowiska albo mają je w nadmiarze — są nieczyste. Stąd też ,.[...] cokolwiek skrzeli i łuski nie ma z łych, które się w wodzie ruszają i żyją, obmierzle warn i obrzydłe będzie; mięsa ich jeść nie będziecie, a zdechlin wystrzegać się będziecie. Wszystko, co nie ma skrzeli i łuski w wodach nieczyste będzie [...] Wszystko latające, które chodzi na czterech nogach, obrzydłe wam będzie [...] Cokolwiek na piersiach łazi o czterech nogach albo nóg nie ma, albo pełza po ziemi, jeść nie będziecie bo brzydkie jest" (Kpi I I , 11-12. 20, 42). Zasada logicznego uporządkowania świata według kryteriów integralności i rozłączności — tu odniesiona do środowisk naturalnych i właściwych na­ rządów — okazuje się więc z n ó w stać u podstaw idei czystości. Tyle że nie jest ona sformułowana expressis verbis i w niektórych miejscach pojawiają się kłopoty. Oto wymienione jako nieczyste ptaki nie poddają się tak łatwo interpretacji. „Z ptactwa te są, których jeść nie macie i strzec się ich macie: orła i gryfa, i orła morskiego i kaní i sępa według rodzaju jego" etc. — w sumie 20 gatunków, aż po finalne „dudka też i nietoperza" (Kpi 11, 13-19). Autorka przyznaje się tu do niewiedzy, co będzie ją sporo kosztować w późniejszej krytyce: „O ptakach nie mogę powiedzieć nic, jako że są one wymienione, a nie opisane, zaś przekład tych nazw jest wątpliwy". Dalej sugeruje, że mogą to być takie ptaki, które np. latają, a zarazem nurkują albo też ptaki-nieloty. „Gdyby pingwiny żyły na Bliskim Wschodzie, sądzę że byłyby uznane za nieczyste jako ptaki bez skrzydeł" (Douglas, 1966, s. 56). I wreszcie dochodzimy do listy nieczystych zwierząt lądowych, w tym i świni, budzącej obrzydzenie Semitów. Ale Kpi w najmniejszym stopniu nie wyróżnia jej spośród kilku innych zakazanych gatunków. T y m razem formułuje najprzód zasadę ogólną określania nieczystości: „Wszystko, co ma rozdzielone kopyto, a przeżuwa [...] jeść będziecie. Lecz cokolwiek przeżuwa wprawdzie i ma kopyto, ale nie dzieli go, jak wielbłąd i inne, tego jeść nie bę­ dziecie i między nieczyste policzycie. Jeż [...] i zając też, bo i ten przeżuwa, ale kopyta nie dzieli: i świnia, która dzieli wprawdzie kopyto, ale nie przeżuwa (...] wam są nieczyste" (Kpi ! I. 3-8). Świnia zostaje więc uznana za nieczystą z tego samego powodu, dla którego zakazanych jest kilka gatunków; wszelkie wyrywkowe interpreta­ cje — od klimatologicznych po alegoryczne — idą więc brew duchowi i literze tekstu biblijnego „prawa czystości". Kryteria klasyfikacji — przeżuwanie i parzystokopytność — zostają podane verbatim. Nie wiemy tylko, dlaczego są one właśnie takie, a nie inne; sama Biblia takiego wyjaśnienia nie zawiera. Propozycja M . Douglas jest prosta, przekonująca, aczkolwiek — jak zo­ baczymy dalej - niekompletna. Autorka przypomina, że dawni Izraelici byli pasterzami owiec, którzy zapewne nie gustowali w zwierzynie łownej: nie �30 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI jest to zresztą kwestia gustów kulinarnych, lecz raczej pasterskiego etosu — być zmuszonym do jedzenia dziczyzny to znak, że. jest się złym pasterzem. Wzorem właściwego pożywienia była dla nich najlepiej znana owca; ona też stanowiła model zwierzęcia czystego i jeśli już Izraelici jedli mięso dzikich zwierząt — np. antylopy nie są objęte zakazem — to musiały one mieć zasad­ nicze cechy charakterystyczne owcy. T a zaś jest oczywiście parzystokopytnym przeżuwaczem. Świnia wraz z wielbłądem i paroma innymi zakłóca więc za­ sady taksonomiczne, wyznaczone przez zwierzę modelowe; posiadanie tylko jednej z dwóch cech charakterystycznych — przeżuwalność bez parzystokopytności albo odwrotnie — to naruszenie porządku klasyfikacyjnego, a więc nieczystość. Zagadkę świni uznaje autorka za rozwiązaną — tabuizacja służy tu, jak wszędzie, utrzymaniu jasności podziałów, a więc podtrzymaniu sakral­ nego, opartego na Bożym błogosławieństwie porządku świata. Związek idei świętości i wydzielenia, oddzielenia, zapisany jest też w głę­ bokich pokładach języka hebrajskiego. • Słowa kadosz — święty, kadasz — uświęcać wywodzą się z rdzenia qds denotującego separację, oddzielenie (Smith, 1894, s. 150; Steiner, 1956, s. 69). W socjologicznej interpretacji naszej autorki chęć Izraelitów bycia narodem wybranym pociąga za sobą do­ konywanie rygorystycznych wydzieleń, podziałów i dyskryminacji — nie tylko oddzielenie sacrum od profanum, ale też utrzymanie rozdziału między kla­ sami rzeczy, zwłaszcza kategoriami stworzenia. Konkludujące jedenasty roz­ dział Kpi zdanie — admonicja Pana: „Świętymi będziecie, b o j a święty jestem" (11, 45) — może być więc tłumaczona (choć z oczywistym zubożeniem sensu) „Bądźcie wydzieleni, bo j a jestem wydzielony" (Douglas, 1966, s. 8, 56). v Zamykając prezentację ustaleń M . Douglas w kwestii biblijnych zakazów żywnościowych trzeba odnotować, że w jej myśleniu przewijają się co naj­ mniej trzy wątki. Pierwszy można chyba określić jako Durkheimowski. Do­ minuje on zdecydowanie w pozostałych, tu nie referowanych partiach jej studium, w tym też kierunku poszła autorka w swych późniejszych pracach i obstaje przy nim do dziś. Akcent pada tu na związek między kategoriami myślowymi a społecznymi, przy czym pierwsze są pochodną drugich, ostrość zaś podziałów logicznych widziana jest przede wszystkim jako środek wyrazu socjologicznych zasad i realizacji społecznych celów, takich jak utrzymanie odrębności etnicznej, kastowej itp. Wątek drugi, najsłabiej przez autorkę akcentowany, jest najściślej symbo­ liczny. T o wątek mitologiczny, widoczny, gdy zakazy biblijne okazują się być wyrazem dążenia do utrzymania rzeczy w takich samych ramach, w ta­ kim samym ładzie taksonomicznym, w jakim powstały w czasach Stworzenia. Ten kierunek rozumowania najmniej pociąga autorkę, a przecież wart on będzie, jak zobaczymy, kontynuowania. Trzeci wreszcie nurt nazwałbym umownie ..mentalistycznym"; ma on dwie �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 31 odnogi — strukturalistyczną i taksonomiczną. O pierwszej z nich mówić moż­ na tam, gdzie autorka uwydatnia ważność idei myślowego rozdzielania, do­ konywania intelektualnych operacji cięcia, rozróżniania, dyskryminacji oraz tam, gdzie podkreśla, iż „nieczystość" ma swe miejsce w całym systemie takich operacji raczej aniżeli w biologii. „Cięcie leży u źródeł dyferencjacji, a dyferencjacja jest warunkiem wstępnym sygnifikacji [procesu tworzenia zna­ czenia]" (Soler, 1973, s. 946). Jeśli chodzi o ujęcie taksonomiczne, to w rzeczy samej m o ż n a chyba uznać M . Douglas za jedną z inicjatorek tego podejścia, które zaowoco­ wało później wieloma szczegółowymi studiami tubylczych taksonomii roślin i zwierząt. (Wiele studiów B. Berlina, H . Conklina; Bulmer, 1967; Ellen, Reason. 1970; Tambiah 1969). Ta kierunkowa rozległość nie całkiem jest zresztą poddana w tekście Purity and Danger należnej stratyfikacji. Konieczność dokonania takich wy­ odrębnień w niniejszym artykule z pewnością wpłynęła niekorzystnie na tryb przedstawiania oryginału, zmuszając do komplikującego meandrowania, które niestety nie kończy się na tym miejscu. To właśnie owa rozległość sprawiła, że książka ta. a zwłaszcza jej część traktująca o ..obrzydliwościach" w Księ­ dze kapłańskiej, stała się inspiracją i punktem odniesienia tak różnych prac współczesnej humanistyki, podchwytujących wedle upodobania którąś z na­ czelnych tez brytyjskiej autorki. Jako najświeższy znany mi przykład podam pracę Julii Kristevej, traktującej w specyficznie freudowsko-semiotyczny spo­ sób o zjawisku odrazy, obrzydzenia (Kristeva, 1980). Była też i krytyka. Z najostrzejszym jej rodzajem, w najbardziej zjadliwej formie wystąpił Marvin Harris, słynny — by nie rzec osławiony — antropolog amerykański. Autor ten, bardzo popularny wśród studentów (zwłaszcza młod­ szych, undergraduates), reprezentuje tzw. „materializm kulturowy" — bez że­ nady identyfikując się z XIX-wiecznym wulgarnym materializmem, uzupeł­ nionym jedynie o ekologię. Odsłaniając w swych książkach pozaintelektualne i pozasymboliczne uwarunkowania kultury i religii, Harris świadomie szar­ żuje i prowokująco lekceważy wszelkie elementy intelektualnego dyskursu. A że czyni to w sposób zjadliwie dowcipny, z dużą ilością ujmująco pro­ stej demagogii w swych tezach — stąd jego popularność w zawsze pragma­ tycznie myślącej Ameryce. Jego ekologiczno-ekonomiczne tłumaczenie tabu świni jest krótkie i proste: w warunkach naturalnych Palestyny jest to zwierzę na dłuższą metę zbyt kosztowne w utrzymaniu, tym niemniej kuszące przez obfitość mięsa. „Dla­ tego Jahwe, jak słyszano, powiedział, że świnie są nieczyste" (Harris, 1985, s. 49). Religijne tabu jest najskuteczniejszym środkiem na przecięcie tej wątpli­ wości, eliminując nieracjonalną tzn. nieekonomiczną pokusę; tę tezę rozszerza autor na inne zakazy żywnościowe, które według niego mają na celu prze­ cięcie ambiwalencji rachunków zysku i strat (Harris, 1979, s. 192-193). Prymitywizm i pobieżność Harrisowskiego ujęcia odbierają ochotę do wszelkiej polemiki. Zresztą w przewidywaniu argumentu krytycznego, iż wy- �32 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI rywa świnię z kontekstu zwierząt zakazanych, przygotował autor taką od­ powiedź: pozostałe zakazy jedzenia ptaków i skorupiaków też nie są nie­ racjonalne, „nie ma przecież niczego irracjonalnego w tym, że ktoś nie spę­ dza czasu polując na sępy na obiad lub wędrując trzydzieści kilometrów przez pustynię po danie z mięczaków na połówce muszli" (Harris, 1985, s. 40-50). Jeśli dla kogoś wystarczającym wyjaśnieniem logiki złożonego systemu jest zapewnienie, że nie był on irracjonalny (a to słowo u Harrisa znaczy „powodujący śmierć głodową"), niech przyjmuje stanowisko tego autora. Po­ lemikę z klasyfikacjonistycznymi ujęciami M . Douglas prowadzi on w po­ staci uwag, że ich podstawą powinno b y ć c o ś więcej niż tylko jedna wy­ prawa do czyjejś łazienki i sarkastycznych stwierdzeń, że autorka „zrezygno­ wałaby z tezy o nieporządku jako głównym składniku brudu, gdyby musiała posprzątać trawnik upstrzony złotymi zegarkami i brylantowymi pierścion­ kami" (Harris, 1979, s. 197). Pomijając wszystkie te fajerwerki, jest u Harrisa jedno pytanie, które wymaga odpowiedzi: „dlaczego [biblijny] system taksonomiczny został tak zbudowany, że świnia ma w nim status anomalii, aczkolwiek nie ma prze­ cież oczywistego, uniwersalnego powodu, dla którego nie miałaby być ona równie dobra do myślenia, jak do jedzenia" (tamże, s. 192). N a pytanie to m o ż n a udzielić dwóch odpowiedzi. Jedna z nich będzie reprezentować nurt klasyfikacjonistyczny i będzie operować akceptowanym przez Harrisa „nau­ kowym" językiem obiektywnych taksonomii, zestawionych z klasyfikacjami tubylczymi. Odpowiada ona bezpośrednio na pytanie Harrisa, tym niemniej ukażę jej słabości, które moim zdaniem podważają jej finalny charakter. Okaże się wtedy, że ostateczne, doprowadzające do pełnego zrozumienia uzupełnienie przynosi dopiero wprowadzenie paradygmatu mitologicznego. Odpowiedź pierwszą trzeba rozpocząć od stwierdzenia, że w swym pocią­ gu do zdroworozsądkowego patrzenia Harris przeoczył fakt, że świnia, choć na pozór zupełnie normalna, jest anomalią klasyfikacyjną także ze ściśle naukowego punktu widzenia — ulubione Harrisowskie etk, przeciwstawione emic. Oto spośród 91 znanych na Bliskim Wschodzie gatunków zwierząt, które nie przeżuwają, świnia jest jedynym parzystokopytnym; odpowiednio spośród 1! parzystokopytnych — jedynym nieprzeżuwająeym (Hunn, 1970, s. 113). Tak brzmi argument scjentystycznego klasyfikacjonisty, który zwra­ ca do tego uwagę, że również grupa 10 zwierząt czystych, wymienionych w Pwt 14, 4-6 (wół, owca. koza i inne parzystokopytne przeżuwające) tworzy — wedle kryteriów naukowej systematyki gatunków odrębny takson, w którym mieszczą się wszystkie znane na Bliskim Wschodzie gatunki na­ leżące do podrzędu Ruminantia rzędu Artiodactyla. A zatem klasyfikacja ludowa daje ten sam efekt, co taksonomia naukowa; obie one bazując na tych samych kryteriach wyróżniają identyczny takson, przy czym ta ostatnia przyjmuje jego ważność filogenetyczną, tj. wspólnotę pochodzeniową jego c z ł o n k ó w (tamże, s. 108). �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 Ale to, co cieszy taksonoma — martwi antropologa symbolicznego; spró­ bujmy znaleźć lukę w tym rozumowaniu. Po pierwsze, spostrzeżenie, że kry­ teria biblijne odpowiadają kryteriom współczesnej systematyki gatunków wy­ daje się podejrzane; to alibi jest zbyt dobre, by było prawdziwe. Biblijne określenia: „dzielenie kopyta" i „przeżuwanie", tylko na pozór odpowiadają zoologicznym terminom parzystokopytności i ruminacji. Przyjrzyjmy się trójce zwierząt uznanych za nieczyste, jako że przeżuwają, ale nie dzielą kopyta: wielbłąd, zając i jeż (Kpi 11, 4-6). Wielbłąd, któremu odmawia się tu rozdwojonych kopyt, należy przecież do parzystokopytnych, tyle że jego racice są okryte od spodu poduszką ułatwiającą bieganie i mają pazurokształtne zakończenia. Zając, któremu Kpi i Pwt każą przeżuwać, czyni to tylko pozornie (zjawisko zwane mastykacją). J e ż . . . nie jest wcale jeżem. T u mała dygresja: ten błędny przekład ks. Wuj­ ka — za Septuagintą — starały się skorygować Biblia poznańska („świstak") i Biblia K U L („borsuk"). Jeśli wierzyć specjalistom od identyfikacji zwierząt biblijnych, to chodzi tu o gatunek Procavia capensis, po polsku „góralek". Jest to pospolity w Palestynie ssak wielkości królika o pazurzastych kopytach, podobny do kapibary. Zresztą trudny do opisania (patrz W E P albo Mały słownik zoologiczny), bo „jedyny w swoim rodzaju"; w systematyce zwierząt stanowi oddzielny rząd, a jego najbliżsi krewni w królestwie zwierząt to . . . słonie. „Góralek" jest więc nie tylko anomalią klasyfikacyjną, ale wręcz unikatem. Wracajmy do zasadniczej kwestii przeżuwania i kopyta. C h o ć — jak mówi­ liśmy — nowożytny takson parzystokopytnych przeżuwaczy został w Biblii wyróżniony prawidłowo, to jednak nie znajdziemy tu innych pogrupowań, które odpowiadałyby taksonom systematyki gatunków. Mówiąc o zwierzę­ tach, które „kopyta nie dzielą", nie ma przecież Biblia na myśli rzędu nieparzystokopytnych Perissodactyla: ani wielbłąd, ani zając, ani jeż (lub świ­ stak, borsuk czy „góralek") nie należą przecież do nieparzystokopytnych — są to wszystko zwierzęta różnych rzędów. Jeśli więc biblijny podział tylko częściowo odpowiada współczesnej syste­ matyce, to w gruncie rzeczy pytanie M . Harrisa nadal pozostaje w mocy. Nie wiemy, dlaczego Hebrajczycy klasyfikowali zwierzęta tak, że świnia była tam anomalią, aczkolwiek wiemy, że kryteriami tej klasyfikacji były rozdwo­ jone kopyta (racice) i przeżuwanie. Przyjrzyjmy się obu tym cechom. vi Racice wykluczają pazury. Jak widzieliśmy, Biblia mówiąc o zwierzętach nieczystych, które nie dwoją kopyta, miała na myśli takie, których łapy (a nawet racice, jak u wielbłąda i „góralka") zakończone są pazurami. D o czego służą pazury — oczywiście do chwytania i rozrywania zdobyczy; do czego są dobre kopyta — raczej do chodzenia i biegu. A teraz przeżuwanie: jest to charakterystyczna forma dokładnego żucia pokarmu polegająca na 3 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �34 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI powtarzającym się „odłykaniu", dostosowana do konieczności rozdrobnienia pokarmu roślinnego, bogatego w celulozę, nietrawioną przez zwierzęce en­ zymy. Zbieżny charakter obu tych cech jest oczywisty — ich wspólnym mianow­ nikiem jest roślinożerność, a więc „nie-mięsożerność". Starożytni Hebrajczy­ cy zwracali uwagę na budowę n ó g zwierzęcych, dostrzegali bowiem związek pomiędzy anatomią a sposobem odżywiania. Rozumowali tu — powtórzmy za Jean Solerem — jak twórca zasady korelacji w zoologii, Georges Cuvier, wedle słów którego „wszystkie zwierzęta kopytne muszą b y ć roślinożerne, jako że brak im narządów do chwytania zdobyczy" (cyt. za Soler, 1973, s. 938). Zanim wyciągniemy wnioski z tego ustalenia rozszerzmy naszą analizę na listę ptaków nieczystych. Lista ta (Kpi 11, 13-19) powtórzona prawie bez zmian w Pwt (14, 12-18) sprawiała zawsze tłumaczom Biblii wiele kłopotów. Oto próbka komentarzy naukowych z polskich przekładów: ..nazwy niektó­ rych ptaków występują jedynie w tym miejscu, stąd ich odpowiedniki polskie nie mogą uchodzić za naukowo pewne" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Czy jednak upoważniało to rzeczywiście tłumaczy do zastąpienia Wujkowego „gryfa", w wierszu trzynastym, południowoamerykańskim kondorem? Inny komentarz: „niepewne jest znaczenie wyrazu tahmas [...]. Według niektórych uczonych jest to odmiana strusia, a według innych — odmiana jaskółki" (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Jeszcze raz na temat gryfa: „nie wolno było spożywać również gryfa [...] jest to legendarne zwierzę czworo­ nożne, uskrzydlone, należące do wielkich p t a k ó w żarłocznych, które rzucają się na ofiarę" (tamże, s. 185-186). Czyżby więc Biblia formułowała zakaz polowania na zwierzęta legendarne? Tłumacze ulegli tu tradycji rodem ze średniowiecznych bestiariuszy. Istnieją jednak sporządzone przez biblistów w konsultacji z ornitologami, a więc zweryfikowane merytorycznie i językowo przekłady nazw ptaków biblijnych (Parmalee, 1959, wykorzystując specjali­ styczne prace znanego ornitologa Dawida Lacka i biblisty G . Drivera), z których wynika, że gryf to w rzeczy samej orłosęp brodaty, a struś z naszych i obcych wydań Biblii to potężny palestyński puchacz, nazywany tam „córką ciemności". Skądinąd struś wywoływał już zdziwienie komenta­ torów jako roślinożerny w tym raczej mięsożernym gronie (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Po prawidłowym przełożeniu jako puchacz zajmie on właściwe miejsce. Okaże się wtedy również, że spośród 20 wymienionych jako nieczyste zwierząt powietrznych — 18 to ptaki mięsożerne, w tym 15 to drapieżniki — praktycznie wszystkie warte wzmianki ptaki drapieżne daw­ nej Palestyny. Dziewiętnasty jest dudek, ptak wszystkożerny, na dodatek słynny z tego, że swym gruczołem kuprowym „własne gniazdo kala" — patrz N K P P , s.v. „dudek" znane już przez Reja przysłowia „śmierdzi jak dudek", „dudek i sam śmierdzi, i gniazdo swe zawżdy zaplugawi", itp. Dwudziesty jest nietoperz — jedyna anomalia na całej liście: „ptak, bo lata, ale nieupierzony i nie składający jaj". Komentatorzy tylko niepewnie wyrażali dotąd przypuszczenie, że skoro „wiele [z ptaków nieczystych] należy do gatunków drapieżnych [to] m o ż e �35 T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ zatem aspekt zagrożenia życiu drugiej istoty każe wykluczyć te ptaki z użyt­ ku kultowego?" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Przeważało widzenie Biblii w kategoriach dietetyki: „Mięso zwierząt przeżuwających uchodzi za zdrow­ sze od mięsa drapieżników; te drugie — jako nie przeżuwające — są nieczyste" (tamże, s. 179). Takie wyjaśnienie ignoruje zupełnie to, co Biblia mówi wcześniej na temat zwierząt. A przecież mówi o nich od samego początku, od pierwszej opo­ wieści o stworzeniu świata w ciągu sześciu dni, tzw. hexaemeronu: „A wszyst­ kim dzikim zwierzętom i ptactwu wszelkiemu nieba, i wszystkiemu, co się na ziemi porusza i ma w sobie życie, przeznaczam wszelką trawę zieloną na pożywienie. I stało się tak" (Rdz 1, 30, Biblia poznańska). A zatem, wedle tego samego, nie bez pewnego zaskoczenia sformułowanego komen­ tarza, autor hexaemeronu „także dzikim zwierzętom każe się żywić pokar­ mem roślinnym!" I dalej najzupełniej słusznie: „Zapewne obrazuje to pier­ wotną harmonię, jaka według myśli Autora istniała po stworzeniu świata między wszelkimi istotami" (tamże, s. 7). Tak więc zwierzęta mięsożerne i ptaki drapieżne nie figurują w ogóle w pierwotnym planie stworzenia; „raj jest wegetariański" (Soler, 1973, s. 944). Idylla Edenu kończy się jednak, rzec można, równie tragicznie dla człowieka, jak i dla zwierzęcia. Po wygnaniu z raju zwierzęce skóry stają się okryciem człowieka (Rdz 3, 21). Rozszerzmy w tym miejscu nasz wywód 0 celne słowa św. Augustyna, De Genesi contra Manichaeos, I I . który do­ strzegał związek symboliczny między odzieniem ze skór a zapoczątkowaną właśnie śmiertelnością pierwszych ludzi: „Oni tak długo przebywali w raju, dopóki nie otrzymali odzienia ze skór, czyli śmiertelności życia doczesnego [...] Jakimż bowiem lepszym znakiem można było zapowiedzieć śmierć, którą czujemy w ciele niż przez skóry, które zwykle zdziera się z martwych zwierząt" (św. Augustyn, 1980, s. 73). Zdanie to przypomnimy później, ana­ lizując tradycyjne ludowe zakazy związane ze skórami, kożuchem itp. Wyrażone expressis verbis przyzwolenie Boże na uśmiercanie zwierząt po­ jawi się jednak później, dopiero po potopie. Wtedy to Jahwe pogodzi się z ludzką niedoskonałością (Rdz 8, 21) i niejako koncesjonując skłonność człowieka do niegodziwości i przemocy zezwoli na zabijanie i zjadanie zwie­ rząt. „A strach wasz i drżenie niechaj będzie nad wszelkim zwierzęciem zie­ mi i nad wszystkim ptactwem powietrznym ze wszystkim, co się rusza na ziemi; wszystkie ryby morskie ręce waszej podane są. A wszystko co się rusza i żyje, będzie wam na pokarm" (Rdz 9, 2-3). Zezwolenie na spoży­ wanie mięsa zostało więc niejako wymuszone na Jahwe, w każdym bądź razie zostało ono dane ludziom dopiero w fazie upadku . Nic więc dziw2 2 Por. Piolr Skarga. Żywoty <więtych, t. I. Kraków 1933. s. 529: ..Za Noego Pan Bóg [...] dozwoli) im tego. aby już od onego czasu zwierzęta i ryby, i ptaki zabijać i pożywać mięso ich mogli. Bo Adamowi i potomkom jego nie kazał Pan Bóg jeść, jedno owoce a zioła. 1 żaden człowiek na świecie aż do potopu nie jadł mięsa, bo mieli mocne a gorące natury i długowieczni byli. Ale potopem Pan Bóg już napsował powietrza i zdrowia ludziom skrócił i wiek odjął". �36 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI nego, że przez prawodawców — autorów czy redaktorów Tory — zostaje ono zaakceptowane jedynie jako zło konieczne: nie m o ż n a wszak odżywiać się wyłącznie manną, choć było to pożywienie najdoskonalsze (Wj 16, 4-35). Autorzy ci, jak wszyscy prawodawcy religijni, dążą przecież do tego, by tworzony przez nich system religijny oparty był na niewzruszonych podsta­ wach ufundowanych przez Stwórcę w pierwszym okresie stworzenia, by jego reguły naśladowały intencje, wedle których stworzony został wzorcowy świat — raj. Ponieważ nie było w nim miejsca dla zwierząt i ptaków mięsożernych, to właśnie one zostają uznane za szczególnie niestosowne. Jedzenie mięsa przez człowieka jest złem koniecznym; karmienie się mięsem takich zwierząt, które zabijają inne, byłoby złem do potęgi. Tabu powstrzymuje przed jego popełnianiem. VII Przedstawione tu wyjaśnienie zwieńcza więc wywód o przyczynach nie­ czystości świni w judaizmie, odnajdując rację wystarczającą jej tabuizacji w fakcie odbiegania od rajskiego wzoru. Tłumaczenie nasze wychodzi poza paradygmat klasyfikacjonistyczny i w istotny sposób go uzupełnia; jak poka­ załem, u podłoża zakazu nie zawsze leży fakt odbiegania od rajskiej wzor­ cowej taksonomii (jak w przypadku anomalii, hybryd itp.), ale fakt złama­ nia rajskiej zasady harmonii i nienaruszania życia. Zanim sformułujemy ostateczne konkluzje, musimy jeszcze rozważyć parę kwestii szczegółowych. M o ż n a spytać dlaczego w takim razie wprowadza Kpi koniunkcję dwóch kryteriów jako warunek czystości, skoro wystarczyło­ by jedno — przeżuwanie albo kopyta, i to niekoniecznie rozdwojone — wszak nieparzystokopytne są również nieszkodliwe. Z a Solerem (1973) przyjmuję, że wskazanie samego tylko przeżuwania byłoby zwodnicze, czego przykład daje zresztą sama Biblia. Jako przeżuwacz figuruje w niej np. zając — z da­ leka łatwo jest wziąć za przeżuwanie ciągłe ruchy mastykacyjne pyska. Wnio­ skowanie z budowy anatomicznej jest mniej zawodne: oglądając nogę zwie­ rzęcia łatwiej przekonać się, czy ma ono pazury drapieżnika czy nie. A żt nie zawsze pazury idą w parze z drapieżnością (znowu przykład zająca) to już Hebrajczycy najwidoczniej przezornie zignorowali. Porządkując swą wie­ dzę i ustanawiając normatywy bazowali — powtórzę raz jeszcze znaną tezę — na budowie nogi najlepiej sobie znanych parzystokopytnych zwierząt do­ mowych, z całą pewnością nie-mięsożernych; dlatego traktowali kopyto jakc organ stąpania po ziemi, pazury zaś — chwytania zdobyczy. W traktowaniu bydła jako wzorca mogła ich zresztą utwierdzać Księga rodzaju, wedle której zwierzęta domowe zostały stworzone w ostatecznej postaci już w szóstym dniu stworzenia: „I uczynił B ó g zwierzęta ziemi według rodzajów ich i bydło i wszelkie ziemiopłazy [...]" (Rdz 1, 24-25); nie ma dalej mowy w Biblii o ich udomowieniu. Wzorowanie się na bydle sprawiło też, że wybrano kryterium rozdwojonego kopyta, a nie kopyta w ogóle, co dodatkowo wyeli­ minowało wszystkie, skądinąd nieszkodliwe koniowate (osła itd.). �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 37 A tak na marginesie, to trudno oprzeć się oczywistej uwadze, że właściwa znajomość odnośnych danych empirycznych odgrywa kluczową rolę przy bu­ dowie teorii. Gdyby Mary Douglas znała właściwie przetłumaczoną listę ptaków nieczystych (Parmalee, 1959) to nie mogłaby pocieszać się nadzieją, że po poprawnym przetłumaczeniu okażą się one palestyńskimi pingwinami. I zapewne nie popełniłaby kolejnego błędu, który pojawił się w jej później­ szym studium, mającym korygować nieuniknione uproszczenia pierwszej pra­ cy. Cytuje w nim zdanie z Miszny: „Cechy ptaków [zakazanych przez Torę] nie są podane, ale Mędrcy powiadają, że każdy ptak drapieżny (który używa pazurów do wyswobodzenia się lub do ataku) jest nieczysty"; komentuje je w taki s p o s ó b : drapieżniki są nieczyste, bowiem nie spuszczają krwi z mięsa, a to jest podstawowy nakaz religii żydowskiej — krew należy do Boga (Douglas, 1972, s. 77). Autorka, chcąc pozostać w swych interpretacjach możliwie blisko tesktu biblijnego i odwołując się do naczelnej zasady rytualnej, nie zauważa tu okoliczności, że kilka ptaków z listy nieczystych odżywia się tylko rybą i owadami, tak więc kwestia spuszczania krwi ich nie dotyczy — i nie tłu­ maczy ich obecności na liście. Oczywiście szukanie wyjaśnień w samym tekście jest intencją chwalebną — jeśli reguły są w nim wyrażone explicite, to znalezienie ich tam zapobiega zbędnym spekulacjom, a do tego wyjaśnia różne postanowienia szczegółowe. Tak więc zakaz spożywania krwi oznajmiony przez Jahwe (Rdz 9. 4; Kpi 17, 10-14) i biorąca się stąd praktyka rytualnego spuszczania krwi generują ko­ lejne zakazy, aż po tabu pomidora u chasydów — ze względu na skojarze­ nia go z pęcherzem krwi. Tym niemniej, jak widzieliśmy, żeby dotrzeć do podłoża zakazu trzeba wziąć pod uwagę cały „tekst kultury", nie zaś tylko czubek góry lodowej — wyjaśnienia paragrafów Kpi i Pwt. Okaże się wtedy, że bazują one na wspólnej zasadzie ogólnej — są zaw­ sze zakazami naruszania sytuacji wzorcowej, rajskiej, sakralnej. Są nimi na dwóch planach: jeden to plan klasyfikacji, kategoryzacji — tu działa tabu anomalii. Drugi to plan tych akcji, które w inny sposób łamią zasadę przedustanowionej harmonii — np. zabijanie i zjadanie. M o ż n a przypuszczać, że taka zasada ogólna jest tylko jednym z elementów „rajsko-sakralnego kompleksu" malowanego przez różne mitologie: obrazu świata alternatyw­ nego, w którym nie istniały (nie istnieją) koniunkcja seksu i śmierci, cho­ roby, konieczność odżywiania się, fizjologia, nieczystości biologicznego roz­ kładu, tak samo jak nie istniały klasyfikacyjne anomalie i hybrydy. Oczy­ wiście mogą istnieć również inne, wręcz przeciwne modele owego kompleksu rajsko-sakralnego, na razie uznam jednak za wiodący ten, wedle którego świat sacrum jest jednolity, statyczny i transcendentny — nie podlegając czasowości, biologii, zmianie. Trzeba przy tym pamiętać, by nie popełnić błędu jednostronnego widzenia: oczywiście nie było tak, że kultury najpierw usta­ liły sobie wizję raju, a później dostosowywały do niej rytuały i wierzenia. D o tej ważnej sprawy będę chciał jeszcze wrócić. �38 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Zwróćmy uwagę, że naszkicowana zasada ogólna nie jest nigdzie w tekście sformułowana expressis verbis. Tym niemniej jeśli nie zaryzykujemy jej przy­ jęcia, to pozostaniemy na manowcach czczego klasyfikacjonizmu albo prędzej czy później znajdziemy się w ślepych uliczkach doraźnych interpretacji. Moż­ na oczywiście zapytać, dlaczego ta ogólna zasada nie jest w tekście jedno­ znacznie wyrażona. Byłoby to w gruncie rzeczy pytanie o naturę symbolu. Tekst mityczny polega z samej definicji na tym, że nie objaśnia sam siebie w niesymbolicznym języku dyskursywnym, że nie ma on zamiaru dokonywać na końcu samoeksplikacji. Być może zresztą jest to gwarancją jego trwa­ nia — gdyby poddawał się racjonalizacji albo ujawniał swe założenia to pod­ dawałby się też krytyce, a wtedy szybko przestałby być tekstem świętym czy mitem. Zwróćmy uwagę, że nawet współczesne, niesymboliczne teksty normatywne nie tłumaczą przyczyn swych postanowień. Kodeks karny usta­ nawia zakazy zabijania, kradzieży itp. (ściśle: określa karę za ich naruszanie), ale nie wdaje się w podawanie racji. Te są do odczytania tylko w „tekście kultury". Tak więc według proponowanego tu rozumienia tabu, zakaz religijny two­ rzy warunki do zaistnienia sytuacji wzorcowej, świętej. Przede wszystkim wyłącza biologię i zmianę — dwa przejawy czasowości, która nie godzi się z transcendencją — by ustanowić c h o ć chwilową replikę rzeczywistości sakral­ nej. Tylko przyjąwszy powyższą charakterystykę zakazu i świętości można zrozumieć te biblijne zakazy, które odnoszą się do szeroko rozumianej bio­ logii. Aby pojąć dlaczego tak często mówi się w Kpi i Pwt o wszelkich wydzielinach jako „niemiłych Jahwe", nie trzeba chyba wskrzeszać tezy Leacha o ich ambiwalencji. Podobnie gdy chodzi o śmierć i seks: kapłan nie powinien mieć styczności ze zwłokami {Kpi 21, 3); arcykapłan nie może przystąpić nawet do zmarłego członka swej najbliższej rodziny; m o ż e się on żenić wyłącznie z dziewicą. Seks małżeński powoduje nieczystość — aczkol­ wiek legalną. „Pieniądze zarobione przez nierządnicę ani też «zarobek p s a » nie mogą być ofiarowane w świątyni" (komentarz do: Pwt 23, 19); lepsze wyjaśnienie tego przepisu aniżeli współczesny komentator („nie jest pewne czy «zarobek p s a » pozostaje w związku z rozwiązłością psów, czy ich wier­ nością do swych panów" — Biblia K U L , Pwt s. 228) daje Józef Flawiusz pisząc w Starożytnościach żydowskich, że chodzi tu o „zapłatę za wypożycze­ nie psa do rozpłodu, czy to psa łownego, czy też pasterskiego" Flawiusz, s. 241). Wiele biblijnych zakazów nie tłumaczy się tak łatwo przez proste odnie­ sienie do pojęcia wykluczającego skalanie świętości. Zakaz umieszczania że­ laza na ołtarzu (Wj 20, 25) jest potraktowany prawie na równi z przyka­ zaniami Dekalogu; często wymieniane są zakazy pracy w szabat z wyszcze­ gólnieniem takich zajęć, jak przenoszenie ciężarów, rozpalanie ognia, piecze­ nie, gotowanie, prace polowe (Wj 20, 8-10; 31. 14-17; 34, 21; 35, 2-3, 16-23; Kpi 23, 3); zakaz odbierania długu w dzień i rok szabatowy (Jer 17, 21), kiedy to również kupcy nie sprzedają i nie oszukują na wadze (Ne 10, 31; 13, 15-22; Am 8. 5): zakaz używania małżeństwa w dzień szabatu według �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ apokryficznej Księgi jubileuszy spotyka się w Biblii (50. 9. 17 — Paściak, 39 1984, s. 166). Często wzmiankę o dniu nowiu księżycowego jako identycznie tabuizowanym co dzień szabatu (2 Kri 4, 23; Iz 1, 13; Am 8, 5). W tych przypadkach o g ó l n i k o w e odwołanie się do idei świętości nie jest wytłumaczeniem wystarczającym. Skądinąd zakazy te przypominają w naszej kulturze ludowej zakazy magiczne, m. in. te znane analizowane przez Klimaszewską (1960). Warto będzie zobaczyć, czy także one dadzą się wyjaś­ nić na podstawie ustaleń dotyczących podstawowych nieczystości biblijnych. B y ć m o ż e ich analiza rzuci z kolei światło na właściwy sens ostatnio wymie­ nionej grupy zakazów. LITERATURA Augustyn, Św. 1985 Pisma egzegetyczne przeciw Manichejczykom, w serii: Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, t. 25, Warszawa. Bataille, G. 1962 Death and Sensuality. A study of eroticism and the taboo, New York 1962. Biblia K U L 1970 Pismo Święte Starego Testamentu. Księga kapłańska, Wstęp — przekład z oryginału — komentarz — ekskursy, opracował ks. dr S. Łach, Poznań —Warszawa. Biblia poznańska 1973 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, opracował zespół pod redakcją ks. Mi­ chała Petera, Stary Testament, t. 1, Poznań. Bulmer, R. 1967 Why iv the cassowary not a bird? A problem of zoological taxonomy among the Karam of the New Guinea Highlands, "Man", n.s. vol. 2, nr 1, s. 5-25. Crawley, E. 1927 The Mystic Rose, New York 1927. Douglas, M. 1957 Animals in Lele religious symbolism, "Africa", t. 27, s. 46-57. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London 1966. 1972 Deciphering a meal, "Daedalus", nr 4, s. 61-81. Ellen, R„ Reason, D. (ed.) 1970 Classifications in their social context, London —New York 1970. Flawiusz, Józef 1979 Dawne dzieje Izraela, Poznań. Halverson, J. 1976 Animal categories and terms of abuse, "Man", vol. I I , s. 505-516. Harris, M. 1979 Cultural materialism. New York 1979. 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa 1985. Hockart, A. 1927 Kingship, Oxford. Hun п. E. 1970 Abominations of Leviticus revisited, [w:] Ellen, Reason 1970. K l i m a s z e w s k a . J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, ..Etnografia Polska", t. 4. Kristeva, J. 1980 Pouvoirs de Thorreur, Paris 1980. �40 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Lévi-Strauss, С. 1966 Myśl nieswojona, Warszawa. Leach, E . 1962 Genesis as myth, "Discovery", vol. 23, nr 5, s. 30-35. 1964 Anthropological aspects of abuse, [w:] E . Lenneberg (ed.) New directions in the study of language, Cambridge (Mass.). 1976 Culture and communication. The logic by which symbols are connected, Cambridge. NKPP 1969 Nowa księga przysłów polskich, red. J. Krzyżanowski, t. I. Parmalee, A. 1959 All the birds of the Bible. Their stories, identifications and meaning. New York. Paściak, J. 1984 Dziesięć slow Boga, [w:] D. von Hildebrand, Wobec wartości, Poznań. Roheim, G. 1945 War, crime and the covenant, Montello, N. Y . Schurtz, H. 1893 Die Speiseverbote. Ein Problem der Vólkerkunde, Hamburg. Smith, W. R. 1894 Lectures on the Religion of the Semites, London. Soler, J. 1973 Sémiotique de la nourriture dans la Bible, „Annales ESC", vol. 28, s. 943-955. Sperber. D. 1975 Pourqoui les animaux parfaits, les hybrides et les monstres sont-ils bons a penser symboliquement? „L'Homme", vol. 15, s. 5-34. Steiner, F . 1956 Taboo, New York. Stomma, L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. Tambiah, S. J. 1969 Animals are good to think and good to prohibit, "Ethnology", vol. 8, s. 423-459. Turner, V. 1964 Betwixt and between: the liminal period in riles de passage, Proceedings of the American Ethnological Society, Symposium on new approaches to the study of religion, Seattle, s. 4-20. 1967 Forest of symbols, London 1967. Webster, H. 1916 Rest days. A study in early law and morality, New York. 1942 Taboo. A sociological study, Stanford. Jerzy S. Wasilewski TABOO, M A G I C PROHIBITION, I M P U R I T Y Part I TO U N D E R S T A N D TABOO Summary The presented paper is an introductory part of a larger study on taboo and ritual impurity in traditional symbolic systems. I begin with presenting some previous approaches to these issues, then I discuss in a more detailed way one particular clue - the debate on the Biblical �41 TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ prohibitions in Leviticus. The debate was initiated in anthropology by Mary Douglas in the 60-ties and her way of thinking seemed then to be a very promising one, pointing to the notions of "ambiguity" and "ambivalence". Taboo has been conceived as the means for excluding anomalies, the way of ensuring an univocal and logical perception of the universe. In the next part of my study I show, that the alimentary taboos in Leviticus eliminate not only the abnormal and the ambivalent. For example birds and animals recognized as impure are birds of prey and the animals being carnivorous in fact or bearing some of the features of carnivorous beasts (they have no cloven hoofs, they may have claws and/or aren't ruminants). They are prohibited for they don't go with the model of the World of Paradise. According to Genesis the Paradise was vegetarian and the religious prohibitions tend to re-establish that situation by eliminating all the manifestations of biology and mortality. The foundations of all the religious taboos is the idea of suspending and eliminating any change and temporality which are not in accordance with the order of the transcendent sacrum. This ascertainment will make my point of departure in the analysis in view concerning Polish folk taboos in order to understand their symbolism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0aaa2c639e984b9e1885621d10bc699a.pdf 6659a0274372efd5d5d8819c55a5ea58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1267 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.7-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Część I J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ Część II* T A B U A PARADYGMATY E T N O L O G I I I. D W I E T E Z Y I TRZY K O N T R T E Z Y Analiza biblijnych zakazów pokarmowych, przeprowadzona w pierwszej części pracy, pozwoliła na wysunięcie tezy, że instytucja tabu w planie symbolicznym nie musi być rozumiana jako negatywny zbiór ograniczeń, wynikających z obawy przed działaniem szkodliwych sił animistycznych czy też niekorzystnych asocjacji metaforyczno-magicznych. Proponuję rozumienie ta­ bu jako systemu reguł pozytywnych, służących stworzeniu (odtworzeniu) idealnej, pożądanej sytuacji; jest ona modelowana na wzór mitycznej sytuacji początkowej („rajskiej"), w której nie istniały nieczystość i inne skażenia - one też są obłożone zakazem (Wasilewski 1987). W-przedstawianej poniżej części rozważań zostaną zaprezentowane dwie tezy, oparte na polskim materiale etnograficznym - zbiorze zakazów magicz­ nych, będących operacyjnym przykładem instytucji tabu. Д е г а pierwsza ma charakter ogólnoteoretyczny: proponuję rozumienie zakazu magicznego jako symbolicznego środka stwarzania stanu idealnego (który był stanem począt­ kowym w mitologii wyrażonej explicite, a jeszcze częściej implicite), stosowane­ go we wszelkich momentach początku. Ponieważ zakazy magiczne przypadają na tak właśnie pojmowane chwile przełomu, akcentowane obrzędami cyklu rocznego i życiowego - propozycja moja musi prowadzić do przemyślenia przyjętych opinii na temat tzw. obrzędów przejścia; w szczególności potrzebna będzie konfrontacja rozumienia sensu zakazu wyrażanego w języku etic i emic, ponowne rozważenie kwestii wartości „teorii badacza" i „teorii informatora", deklaracji wierzeniowych i wyjaśnień strukturalnych. ' Teza druga ma charakter konkretno-historyczny. W toku prac nad ludowymi zakazami, zwłaszcza dotyczącymi kobiety ciężarnej, odsłoniła się ich * Część.pierwsza została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. XXXI: 1987, z. 1. �т 8 JERZY S. WASILEWSKI ? zbieżność z zaleceniami lekarsko-mistycznego systemu tzw. medycyny humoralnej, panującej w europejskich kręgach lekarzy i myślicieli od starożytności po czasy nowożytne. Sugeruję istnienie historycznego, genetycznego związku między tezami medycyny humoralnej a niektórymi ludowymi zakazami magi­ cznymi. Może to wydawać się powrotem do starej koncepcji „opadania dóbr kulturowych"; w mojej intencji jest to raczej pytanie o możliwość wzajemnego przenikania egzo- i ezoterycznych treści w kulturze (bez wyrokowania o kierun­ ku przepływu) oraz o relację wyrażanych jawnie motywów działania do ukrytych sensów. r �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 9 Propozycje te, dokumentowane poniżej zakazami okresu ciąży oraz szerzej każdego „okresu płodowego" - stanu początków wszelkiego rodzaju - for­ mułuję w intencji polemicznej wobec trzech przeważających dziś sposobów zarówno potocznego, jak i analitycznego rozumienia zakazów magiczno-religijnych. Sposoby owe stoją na przeszkodzie proponowanemu tu rozu­ mieniu tabu i będą poddane kolejno krytyce. Są to trzy następujące inter­ pretacje: 1) magiczna, w myśl której zakaz nakładany jest na takie czyny, które na zasadzie magicznego podobieństwa kojarzą się z niepożądanymi skutkami; 2) animistyczna, wedle której zakazy chronią przed groźnymi duchami zmar­ łych, a obowiązują głównie w momentach o charakterze zadusznym; 3) strukturalna, w której zakaz jest elementem obrzędu przejścia (zapewnia wyjście ze starego stanu i włączenie do nowego) lub też jest nakładany na obiekty „przejściowe" (tabuizacja osób inicjowanych, czasów przełomowych czy obiektów ambiwalentnych jako logicznie niejednoznacznych). u. D Z I E D Z I C T W O Dwa pierwsze sposoby rozumienia tabu zaciążyły najsilniej zwłaszcza nad popularnymi tłumaczeniami jego potocznych form - przesądów, zabobonów itp. W znacznej mierze jest to zasługą twórcy pierwszego z nich - a promotora obu - Jamesa George'a Frazera. To samo ujęcie odnajdujemy zarówno w popularnym, skróconym wydaniu Złotej gałęzi (Frazer 1962, s. 46-51, 160 231), jak też w bogatszym materiałowo - acz wcale nie teoretycznie - d r u g i m tomie jej pełnej edycji (Frazer 1911). Materiał zakazów służy Frazerowi głównie do podbudowy jego teorii magii. Zjawisko tabu ma bazować - przypomnijmy - na tych samych dwóch zasadach myślowych, podobieństwa i kontaktu, do których da się sprowadzić większość działań magicznych (magia przenośna i homeopatyczna). „Cała teoria tabu, a przynajmniej znaczna jej część, jest jak się zdaje jedynie szczególnym zastosowaniem magii sympatycznej, z jej dwoma wielkimi prawami podobieństwa i kontaktu [...] tabu jest negatywnym zastosowaniem magii praktycznej. [...] Celem magii pozytywnej, czyli czarów, jest spowodowanie pożądanego wydarzenia, celem magii negatywnej, czyli tabu, jest uniknięcie niepożądanego. Ale w obu wypadkach zakłada się, że obie konsekwencje, pożądana i niepożądana, są rzekomo wynikiem praw podobieństwa i kontaktu" (Frazer 1962, s. 46-47). Tabu jest więc odwrotną stroną tego samego medalu, na którego stronie frontowej widnieje wyjściowe Frazerowskie odkrycie - metaforyczno-metónimiczne reguły magii sympatycznej. Na instytucję zakazu patrzy autor przez pryzmat swego początkowego syntetycznego ustalenia i przedstawia ją w roli dowodu a rebours powszechności tej samej zasady myślowej - magicznego kojarzenia rzeczy. Na tych samych stronach dochodzi jednak do głosu myśl zupełnie odmienna: to lęk przed duchami i przed nieokreślonymi siłami ukrytymi w przyrodzie jest podłożem działań symbolicznych „człowieka dzikiego", w tym i instytucji tabu. Frazer wiernie kroczy torem wielkiej idei antropologii XIX wieku, koncepcji, której - zważywszy gabinetowy charakter jego pracy - nie mógł nie ulec, idei animizmu. Czasem niebezpieczeństwo, przed którym bronić ma zakaz, sformułowane jest enigmatycznie jako bezosobowa moc, w rodzaju odkrywanych w owym �10 JERZY S. WASILEWSKI czasie w wierzeniach tubylczych sił typu mana. Animizm ma swego młodszego brata - dynamizm. Ta możliwość interpretacyjna pociągnęła też bardziej od Frazera finezyjnych badaczy. Twórca fenomenologicznego religioznawstwa, Gerardus van der Leeuv, tak właśnie definiuje tabu: „Tabu jest to unikanie pewnych czynności i stów z bojaźni przed mocą [...] świadomie wywołane zatamowanie nurtu życia. Nadeszła krytyczna chwila, wszyscy wstrzymują oddech. [...] Tabu jest pewnego rodzaju ostrzeżeniem:»Uwaga! Wysokie napięcie! Tu nagromadziła się moc i trzeba się mieć przed nią na baczności!« [...] Naruszenie tabu nie pociągało za sobą kary, lecz automatyczną reakcję mocy. [Moc] po prostu reaguje jak prąd elektryczny, który uderza tego, kto nieopatrznie dotknie przewodu znajdującego się pod napięciem" (van der Leeuv 1978, s. 79-82). Identycznie traktuje tabu Mircea Eliade: „Na ogół jest lub staje się tabu każdy przedmiot, czynność lub osoba, która ma w sobie jakąś siłę o mniej lub więcej określonej naturze na skutek własnego sposobu bycia albo nabywa ją w wyniku jakiegoś przełamania płaszczyzny ontologicznej" (Eliade 1966, s. 21). Widzenie tabu na podobieństwo' izolatora, który chroni przed zetknięciem z jakimś quasi-elektrycznym ładunkiem, utrzyma się także w pracach rezyg­ nujących w zasadzie z założeń animistyczno-dynamicznvch. Nie oprze się tej analogii Claude Lévi-Strauss, który pisze o przedmiotach izolujących, używa­ nych przez menstruujące kobiety indiańskie (zgrzebła do drapania ciała, rurki do picia, widelce itp.). Gdy wzrasta potencjalny ładunek jednego z dwóchbiegunów, muszą być one używane, by zapobiec krótkiemu spięciu (Lévi-Strauss 1969, s. 336; 1978, s. 500 nn., na materiałach Frazera 1911, s. 145-156, dot. kobiet i inicjowanych). Na polskim gruncie tezę o związku zakazów magicznych z obecnościądusz zmarłych eksponował szczególnie Witold Klinger (1926) dowodząc zadusz­ kowego charakteru świąt Bożego Narodzenia, właśnie obecnością dusz wyjaś­ nia on sens obowiązujących wtedy zakazów (s. 35-37,'77-78). Nie inaczej czynił Stanisław Poniatowski (1932), akcentujący do przesady „umrzykowy" charak­ ter obrzędowości dorocznej (s. 306). Także Kazimierz Moszyński (1967) - kwestionujący „teorię badacza" tam, gdzie nie zgadza się ona z wyjaś­ nieniem samych informatorów - z satysfakcją przytacza pochodzące wprost od chłopów animistyczne motywacje zakazu przędzenia w święta, w południe itp. (s. 264). Podejście to znajduje swe zwieńczenie we wspomnianym w części-pierwszej artykule Jadwigi Klimaszewskiej (1960), ogarniającym całość polskiego mate­ riału i syntetyzującym go z perspektvwy magiczno-animistycznej. Autorka uznaje za wiarygodne i dające racje ostateczną wszystkie animistyczne moty­ wacje informatorów, tłumaczące zakaz obecnością dusz w okresach świątecz­ nych: „Nie wolno było więc w tych okresach mleć, młócić, tłuc w stępie (bo dusza może np. wtedy w stępie przebywać), nie wolno zamiatać ani bielić domu. bo duszy oczy się zachlapie" (s. 116). Interpretację tę rozszerza na inne zakazy - np. jedzenia na dworze w wigilię: „Zapewne chodziło o to, by wraz z pokarmem nie połknąć unoszącej sie w powietrzu duszy" (s. 119). Na końcu autorka dodaje wymiar historyczny i uogólnia: zakazy miały pierwotnie motywację animistyczną, a wraz z odchodzeniem wierzeń w obecność dusz - przybierały charakter czysto magiczny. Powiedzieć trzeba, że ściśle animistyczne definiowanie tabu rzadko spotyka się w najnowszej literaturze obcej. Nietypowym przykładem może być preten- �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 11 dujące do ogólności opracowanie serbskich zakazów, dokonane przez Dušana Bandida (1980a). W dalszej części będę polemizował z tymi nielicznymi tłumaczeniami autora, które mają charakter strukturalny; w całości praca ta nie wychodzi poza paradygmat myślowy animizmu. Zaskoczenie przynosi też lektura artykułu F. A. Hansona (1982), autora pracującego na materiale maoryskim, a więc językowo polinezyjskim, skąd pochodzi sam termin tabu (tapu). Analizując go w konwencji łagodnie semiotycznej przychyla się on. do zdaniainajwcześniejszych badaczy, którzy słowo tapu rozumieli jako stan występujący wtedy, gdy dane osoby lub rzeczy są pod wpływem duchów - atmu Z tego punktu widzenia nawet komplikującą okoliczność, że tapu raz oznacza rzeczy nieczyste, a kiedy indziej święte, wyjaśnia Hanson odwołując się do duchów; „gdy duch atua wpływający na coś był wysokiej rangi, wtedy rzecz była święta; jeśli zaś działający atua był zły, szkodliwy i niskiej rangi, wtedy stawała się ona nieczystą" (s. 78). Aż dziw bierze, że semiotycznie zorientowany autor poprzestaje tak łatwo na wyjaśnieniu, które jest po prostu powtórzeniem uzasadnienia tubylczego. Tym dziwniejsze to, że właśnie semiotyka przestrzega przed pułapką „ostatecz­ nego" wyjaśnienia, szukając znaczenia - wbrew hermeneutyce - w relacji wzajemnej significansów, nie zaś w jednoznacznym odniesieniu do significatum. Nie trzeba zresztą odwoływać się do semiotyki - nie mam zamiaru być tu jej eksponentem - by wykazać wadliwość takiego wyjaśnienia. Byłoby ono wystarczające, gdyby miało sens stwierdzenie, że Maorysi najpierw ustalili sobie panteon duchów, a potem podciągali doń symbolikę i kwalifikację działań, stanów i rzeczy. Powiedział to już Zygmunt Freud polemizując z animistycznym rozumieniem tabu: reprezentował je wówczas w Niemczech Wilhelm Wundt, wedle którego wywodziło się ono z „lęku przed działaniem sił demonicznych [ i ] miało początkowo tvlko jedno znaczenie: Strzeż się gniewu demonów!". Odpowiedź Freuda brzmi: „Wyjaśnienie Wundta jest niezadowalające, dalekie jest bowiem od odkrycia źródeł wyobrażeń tabu czy dotarcia do ich najgłębszych korzeni. Ani lęk bowiem, ani demony nie mogą być uznane w psychologii jako formy ostateczne, opierające się dalszej redukcji. Byłoby inaczej, gdyby demony istniały rzeczywiście; ale wiemv, że podobnie jak bogowie, są one tylko wytworami psychicznych sił człowieka: zostały stworzone z czegoś i coś było przyczyną ich powstania". (Freud 1967, s. 34). Krytykując Frazerowskie sposoby tłumaczenia tabu trzeba powiedzieć, że tam, gdzie w ich eksplanansie figuruje teoria animizmu, są one co najmniej niepełne; analiza przepisów biblijnych przekonuje, że przynajmniej zakazy nieczystościowe nie mogą mieć nic wspólnego z duchami. Natomiast w tłuma­ czeniach odwołujących się do magii sympatycznej tkwić może błąd logiczny: otóż o sensie zakazu wnosi się tu z sankcji - kary za jego przekroczenie. A przecież może być tak, że sankcja nie wiąże się wcale z naturą ani istotą zakazu. Widać to na przykładzie kodeksu karnego, jeśli potraktować go jako zbiór zakazów i odpowiadających im sankcji. Otóż z przepisu powiadającego, że za zabicie człowieka grozi kara od 8 do 25 lat lub kara śmierci, nie wynika nic, co wyjaśniałoby sens zakazu. Ów sens nie jest w systemie normatywnym wymieniony - jest widocznie oczywisty, skoro przepisy nie muszą go formułować. Jeśli nawet można przyjąć że obawa przed karą bywa przyczyną przestrzegania zakazu, to przecież nie ona wyjaśnia jego źródła. Skoro nie ma logicznego sensu zdanie „zakaz zabijania powstał i istnieje dlatego, bo �12 JERZY S. WASILEWSKI wiadomo, że za jego naruszenie grozi sankcja x", tak też nie musi mieć sensu zdanie „zakaz szycia i wiązania powstał i istnieje dlatego, bo wierzono, że za jego naruszenie grozi sankcja Przeświadczenie, iż motywacja sankcji (logika magiczno-animistyczna) nie daje klucza do wyjaśnienia całej instytucji zakazu, że badać trzeba czas jego obowiązywania i sens zakazanych czynności, legło u podstaw strukturalnej interpretacji tabu. III. TABU STRUKTURALISTÓW Przy całej radykalnej odmienności trzeciego przedstawianego tu podejścia - strukturalnego, ma ono pewną cechę wspólną z orientacjami wcześniej­ szymi: zakaz nadal nie stanowi celu badania sam w sobie, jego analiza służy podbudowaniu tezy innej, tu - zostaje podporządkowana wywodom na temat struktury obrzędu. Linię tę nazywam „strukturalną", nie zaś „strukturalistyczną", by zaznaczyć w ten sposób, że wiąże się ona nie tyle ze strukturalizmem Levi-Straussa (który, jak pisałem, traktował tabu głównie jako operator klasyfikacji totemicznej), ale ze szkołą badań nad strukturą obrzędów widzia­ nych jako obrzędy przejścia. Ten sposób interpretowania zakazów przyjęto wywodzić od Arnolda van Gennepa, a stwierdzają to także współcześni jego reprezentanci (Steiner 1956, s. 35; Douglas 1966, s. 126; Stomma 1986, s. 154 nn.). Wypada tu tylko zauważyć, że w jego pionierskiej pracy poświęconej obrzędom przejścia kwestia zakazów została całkowicie zbagatelizowana. „Jako że łatwiej jest wyliczać rzeczy, których nie wolno robić, od tych, które trzeba lub można robić, teoretycy znaleźli u wszystkich ludów cały szereg zakazów, tabu etc. i przecenili ich ważność" (Gennep 1960, s. 8-9) oto jedna z czterech tylko wypowiedzi, jakie w całym tym wpływowym dziele poświęcone są tabu; trzy pozostałe wzmianki są równie zdawkowe (s. 114, 117, 184). Myśl van Gennepa jest czytelna w całości dzieła: przejściu od stanu do stanu muszą towarzyszyć środki ostrożności. Tabu tworzy granicę między nowicjuszem i społeczeństwem, jest sposobem wyłączenia jednostki, a zarazem obrony grupy przed zagrożeniami ze strony osobnika w fazie marginalnej, związanej ze świętością. „Tabu to nie jest niebezpieczeństwo, to [ . . . ] środek ochrony przed niebezpieczeństwem" (s. 117). Dokładnie w tym kierunku prowadzi swą interpretację zakazów magicz­ nych towarzyszących obrzędom Jan Stanisław Bystroń (1916a). On także nie mówi o tabu, ale o „schemacie izolacyjnym" (s. 65; patrz też Poniatowski 1921 z jego bezprzedmiotową krytyką). W schemacie takim znajdują dogodne miejsce zakazy dotykania osób w stanie przejścia lub brania czegokolwiek z ich rąk. Warto jednak zauważyć, że w pospiesznej interpretacji wszystko stało się obrzędem przejścia, a pojęciu temu - z jego „wyłączeniową" strukturą - została przydana zdecydowanie nadmierna moc wyjaśniająca. Pierwszy przykład niewłaściwej interpretacji zakazu, a stąd i całego obrzędu, to zakaz podawania sobie przez żniwiarzy sierpa w czasie żniw. Zestawia go autor z zakazami przyjmowania przedmiotów z rąk kobiety nieczystej, menstruującej (Bystroń 1916a, s. 10; 1916b, s. 57). Oczywiście implikuje to traktowanie żniw - na równi z menstruacją - jako sytuacji �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 13 przejścia, żniwiarzy zaś jako inicjantów, a przecież stanowi to oczywiste nadużycie interpretacyjne. W dalszej części pracy przedstawię inną propozycję rozumienia tego zakazu; trzeba go moim zdaniem widzieć na tle licznych zakazów wręczania przedmiotów z żelaza w sytuacjach tworzenia świątecznej wspólnoty; jako że niszczą one ową communitas - odświętną więź grupową, przyjaźń, tu zaś - wspólnotę żniwną. Przykład kolejny, ważniejszy, to Bystroniowskie traktowanie zakazów dotyczących kobiety ciężarnej w tej samej, wyłączeniowej konwencji. Ciąża pojmowana jest znów jako okres przejścia, co narzuca takąż interpretację zakazów: to, że ciężarnej nie wolno wychodzić na zabawę, do studni po wodę, na zasiane pole, rozumie Bystroń tylko jako intencję wyłączenia (1916a, s. 16). A przecież zakazy takie wcale nie są konkretyzacją uogólnionych zakazów kontaktu z innymi ludźmi, wychodzenia z domu itp., jakie skądinąd istnieją w niektórych okresach, np. w czasie nieczystości położnicy do wywodu. Są raczej konkretnymi, ograniczonymi do szczególnych sytuacji implikacjami: jeśli ciężarna pójdzie na zabawę, to ją rozbije (chłopcy będą się bili), jeśli wyjdzie na zasiane pole - to ziarno uschnie. Zakazy te wymagają wyjaśnienia właśnie jako takie implikacje - formuły o niejasnym, jak dotąd, związku między czynnikim działającym a efektem, między poprzednikiem a następnikiem, przesłanką a wnioskiem. W końcowej części tego tekstu zaproponuję wyjaśnienie powyższych zakazów, wedle którego sankcje - ludowe motywacje są logiczną konsekwen­ cją szczegółowych poglądów (wyrażonych w języku emicznym) na temat stanów początkowych. Okaże się wtedy, że ów logiczny mechanizm wynika­ nia nie wiąże się z teorią zmiany stanów, a zakazy tego typu dają się uzasadnić bez odwołania do modelu obrzędu przejścia. Z tej samej van Gennepowskiej inspiracji wyrasta całościowa propozycja interpretacyjna Ludwika Stommy (1976, 1981). W interesującej nas kwestii zakazu towarzyszącego obrzędowi autor proponuje tłumaczenie przypadają­ cych na daty przełomowe cyklu rocznego i życiowego zakazów (szycia, tkania, itp.) jako naturalistycznego wyrazu abstrakcyjnej idei zamykania. Z modelu van Gennepa wyprowadza wniosek, że czynności zamykające powinny być zakazane przed obrzędową zmianą, a nakazane - jako utwierdzające w no­ wym stanie - po jej dokonaniu (Stomma 1976, s. 103). Wielką zaletą tej interpretacji jest powiązanie obrzędowości, i to zarówno rodzinnej, jak i dorocznej, z pozostałymi sferami działalności symbolicznej, od rachuby czasu po magię i demonologię. Ale skoro diabeł ukrywa się w szczegó­ le, zwróćmy uwagę na pewne tkwiące w tym podejściu niedogodności. Oto w materiale faktograficznym obok zakazów wiązania, motania, przędzenia znajdują się też - wymieniane w tych samych momentach - zakazy gięcia, łamania, rąbania, siekania, nie mówiąc już o pracach uznawanych za ciężkie i hałaśliwe, które nie dają się przecież ująć jako czynności zamykające. Ponadto, gdyby koncepcja otwierania i zamykania stanu przez następujący po zakazie nakaz wiązania miałaby być słuszna, to czynności zamykające, zabronione w pierwszej fazie obrzędu, a zalecane jakoby w ostatniej, powinny mieć charakter symetryczny; nie potwierdza tego materiał - różnorodnych zakazów wiązania* w pewne dni nie równoważą sporadyczne nakazy typu zawiązywania nożyc na Św. Mikołaja, jak proponuje autor. �14 j j ! i f ! 1 I i ': i 1 ! 'i J | I Ü 'i! i I JERZY S. WASILEWSKI Zauważmy też, że jeśli zakaz ma się gruntować na modelu przejścia, to sankcje powinny tej fazy dotyczyć. Tak więc np. obowiązujący ciężarną zakaz wiązania i motania powinien być przez myśl ludową motywowany groźbą trudnego porodu. Jest tak w istocie, ale zastanawiają przypadki odmienne: gdy powiada się, że czynności zawiązujące powodują ograniczenie rozwoju płodu. Co więcej, towarzyszy temu formułowane explicite zalecenie, by wszelkich zakazów przestrzegać zwłaszcza w pierwszym okresie ciąży, wtedy bowiem formuje się płód. Co więc zrobić, gdy motywacja zakazu nie wykazuje związku z modelem przejścia? Oczywiście można powiedzieć, że tłumaczenie ludowe - „wtórna motywacja" - nie odpowiada „głębokiej strukturze" zakazu; tyle że pozostaje wtedy wątpliwość, co w takim razie wyjaśniamy: skąd wzięła się owa głęboka struktura, jak ją ustaliliśmy, jak wreszcie wytłumaczyć wyrażoną explicite formułę zakazu. Strukturalny zapał może zaprowadzić, jak zaraz zobaczymy, w ślepą uliczkę konsekwentnego ignorowania „etnoeksplikacji", a wraz z nimi wszelkiego detalu, na rzecz konstruowania coraz ogólniejszych formuł wyjaś- . niających. Zapoczątkował tę drogę Edmund Leach (1964) postulując rozumienie tabu jako mechanizmu tłumienia ambiwalencji (omówienie - Wasilewski 1980, 1987). Ponieważ ambiwalencje takie zawierają się nieuchronnie w strukturze obrzędu przejścia, tezy Leacha zdawały się pasować do nowszych badań nad obrzędowością. W praktyce doszło raczej do deklaratywnego aniżeli konkretno-analitycznego ich zastosowania (Stomma 1986, s. 152-156). Nie dziwi to zważywszy na sygnalizowane w pierwszej części pracy odstawanie Leachowskiego podejścia od materiałowych realiów, generalizacje szyte na wyrost i rozmijające się z wnioskami konkretnych analiz. Przykładem bezproduktywności takiego podejścia niech będzie struktural­ na interpretacja serbskich zakazów magicznych przez Ivana Kovačevicia (1978, 1985) i w mniejszym stopniu Dušana Bandicia (1980a, b). Pierwszy autor umieszcza na kalendarzowej linii różne zakazy (nie konkretyzując ich zresztą) przypadające na okres jesienny i stwierdza ich nasilenie w terminie pomiędzy 14 września (Podniesienie Krzyża Św.) a 3 grudnia (prawosławna św. Barbara). Przywodzi go to do wniosku, który brzmi jak karykatura: wiele zakazów przypada na jesień, ponieważ jest to okres przejściowy między latem a zimą. Przejściowość ową uzasadnia się tym, że lato jest okresem aktywności gospodarczej, a nieaktywności obrzędowej (religijnej), zima zaś - odwrotnie; a zatem muszą one być przedzielone ambiwalentnym i tabuizowanym okresem przełomu (Kóvačevic 1985, s. 166-174). Także przypadające w konkretnym momencie zakazy związane z siewem chcą wymienieni autorzy rozumieć w odwołaniu do pojęcia logicznej am¬ biwalencji. Bandić (I980b, s. 29) powiada enigmatycznie, że „zakazy siewne związane są z dialektyczną jednością siewcy i świata zewnętrznego, domu i wsi". Kovačevié (1985 s. 164-165) mówi znów o „złożonym systemie tabu, towarzyszącym przenoszeniu [ = przejściu] zasiewu od spichlerza do ziemi". Zapewne, nietrafne interpretacje nie muszą unieważniać tez, na których się �TABU, ZAKAZ MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 15 zasadzają. Niemniej, choć nie są dowodem ich fałszywości, podważają nasze do nich zaufanie, każą uważniej przyjrzeć się obiegowej monecie paradygmatu - czy aby nie jest ona żetonem bez pokrycia. W powyższym przypadku rodzi się wątpliwość w moc wyjaśniającą stwierdzenia, że obrzędy przejścia leżą w sferze niebezpieczeństwa i stąd obfitują w tabu (van Gennep przywołany przez Kovačevicia 1980, s. 143). Jak bowiem ma zeń wynikać wyjaśnienie któregokolwiek konkretnego zakazu obowiązującego w okresie siewu, prokreacji lub płodności u ludzi czy zwierząt - np. zakazu pożyczania i wydawa­ nia rzeczy z domu, gotowania i palenia w piecu, gwizdania albo siewu w dniu głoską „r" nazwie? Zauważyć wypada, że oparcie się na paradygmatycznej równości „przejściowość = ambiwalencja = tabu" doprowadza do rażącego wywietrzenia ana­ lizy z etnograficznego konkretu. Zwróćmy uwagę, że z trzech elementów obecnych w każdej formule zakazu - co jest zakazane, kiedy i dlaczego (czyli pod jakimi rygorami) - krytykowani autorzy przytaczają tylko jeden: datę obowiązywania zakazu. To z niej interpretator wyprowadza nieuchronny wniosek że zakaz przypada na okres przejścia- uzasadnienie zawsze daje się dopasować. Punkt wyjścia staje się punktem dojścia, to co wiedzieliśmy na noczatku wiemv i na końcu Po drodze zeubione zostały możliwości od­ czytania czegoś nowego — semantyki zakazu, zrozumienia, dlaczego zakazane sa te a nie inne działania na iakiei zasadzie wiaża sie z nimi określone snecvficzne konsekwencje czv okres пя którv nrzvnadam onisvwanv iest w iezvkn 4vmho1Wnvm Hanei kultnrv'rzeczvwisrie iako faza nrzechodzenia od stanu CL do st cínu t) fezy też moze jest to analogia Na obronę tej orientacji trzeba jednak powiedzieć, że ignorowanie w inter­ pretacjach zakazu elementu jego motywacji (sankcji) nie musi stanowić błędu logicznego. Wręcz przeciwnie: pisząc powyżej o pochopności Frazerowskiego wnioskowania na temat natury zakazu z sankcji („kary"), opowiedziałem się za dopuszczalnością takiej eliminacji. Bo przecież wierzeniom i zwyczajom towarzyszą nieuchronnie „etnoeksplikacje" - ludowe etymologie i wtórne racjonalizacje bez większej wartości wyjaśniającej. Napotvkamy tu istotną niejednorodność materiału: czasem zakaz jest jakby działaniem („przez zanie­ chanie"), zabronionym z głębokich powodów, których ludowe dociekanie nie jest w stanie odtworzyć, posługując się co najwyżej motywacją powiadającą, że karą za czyn x jest sankcja y. Kiedy indziej zakaz bywa wierzeniem: czynność X powoduje w pewnych warunkach skutki y, a ponieważ te ostatnie mają charakter niepożądany, stąd należy wystrzegać się działań x. W tym właśnie wypadku etnolog nie ma żadnego innego klucza, jak tylko wyjaśnienie wierzenia w całości - jako implikacji. Tak więc motywy zakazów wolno niekiedy sprowadzać do mało ważnych „etnoeksphkacji , które trzeba ignorować skoro sedno i tak lezy w zabronionej czynności. Często jednak - przeciwnie, trzeba widzieć zakaz jako ca osc, chciałoby się rzec jako „etnoimphkację , w której właśnie następnik (sankcja, konsekwencja) umożliwia zrozumienie całości. Trudność polega na tym ze za z ÓDU siraiegn jesi stosowniejsza w копкгешут рггурааки. iNie można �16 JERZY S. WASILEWSKI zaczynać od dowodu na fałszywość jednego z tych podejść - można jedynie, przeprowadziwszy do końca oba rozumowania, zademonstrować większą skuteczność jednego z nich. Dokonajmy takiej prezentacji. IV. TABU I M E D Y C Y N A : O K R E S PŁODOWY A T E O R I A HUMORALNA Punktem wyjścia niech będzie pewien zakaz dietetyczny, obowiązujący kobietę ciężarną: nie wolno jej jeść móżdżku, bo by dziecku „z noska kapało", śledziony - bo byłoby głupkowate i „śmiałoby się ciągle", ani też serca, bo „miałoby zapchaną głowę" i źle by się uczyło (Lilientalowa 1905, s. 162, 170; identycznie 1904, s. 144, z dodaniem do punktu pierwszego: „miałoby krótką pamięć"). Jest to zakaz żydowski - o pozabiblijnym, ludowo-magicznym, acz nietrywialnym charakterze - i okoliczność ta uprawnia do poszukiwania jego rodowodu w obrębie dawnej tradycji medyczno-filozoficznej, przekazywanej na piśmie od starożytności. Skojarzenie pierwsze - wiązanie flegmy i innych soków cielesnych (nasię-, nia, szpiku) z mózgiem, z którego spływają przez kanał kręgowy, było czynione przez Arystotelesa i Pliniusza (Onians (1954, s. 112). Historia naturalis, ks. X I , r. LXX, wiąże też serce zwierzęce - jeśli jest „stężałe i twarde" - z głupotą (Pliniusz Starszy 1845, s. 289). Wywodzenie śmiechu ze śledziony to jak zobaczymy - równie stara koncepcja. Natomiast synonimiczhy związek między szpikiem a flegmą zanotowany jest w samym języku - także w polskim, gdzie określenie „szpik" oznacza „smarki" i „smarkacza" (patrz choćby Słownik warszawski, s. v. szpik, śpik). Przeskakując na chwilę do odległego a znamiennego materiału z własnych badań w Mongolii, przytoczę notowane tam często wierzenie, że dzieciom nie należy wycierać nosów (w rezultacie czego są zawsze nieco usmarkane), bo „zabraknie im w życiu szpiku". Chodzi tu nie o szpik kostny u człowieka, ale ten zawarty w kości baraniej, sporadycznie bydlęcej, w planie symbolicznym traktowany jako symbol długowieczności („nie wysycha przez tysiąc lat"), zjadany obrzędowo w trakcie rodzinnej wieczerzy na koniec starego roku (bituun). Znamienne jest, że alternatywną motywacją zakazu było to, że dzieci „nie będą się dobrze uczyły ksiąg"; formuła takiej odpowiedzi, nom surdachguj, pojawiała się w standardowej formie na równi z motywacją odwołującą się do szpiku. Obie one są zaskakująco bliskie sankcjom zakazu żydowskiego. Każe to dopatrywać się korzeni tego przekazu w jakiejś wspólnej, mającej starożytny rodowód koncepcji anatomiczno-filozoficznej. Ideą taką był humoralizm - teoria wiążąca poszczególne temperamenty, zdolności i mankamenty charakterologiczne z odpowiednimi „sokami" (łac. humores), produktami organów ciała - mózgu, serca, śledziony i wątroby. Popełnilibyśmy "jednak prosty bład typu „widzieć drzewa, a nie dostrzegać lasu", gdybyśmy odnotowali tylko te jednoelementowe uwarunkowania poje­ dynczych części składowych zakazu. Są to bowiem fragmenty większej całości, które dopiero po jej rekonstrukcji odsłaniają swój pełny sens. Oto przykład tekstu mitycznego, który daje wgląd w taką całość. „Adam przed zgrzeszeniem miał ciało anielskie i znał wszelką muzykę, a głos miał dźwięczny, który brzmiał jak monochord. W grzeszeniu jednak do jego szpiku i lędźwi wpełzł rodzaj wiatru �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 17 [biorącego się] ze złości wężowej, który jest nawet dziś u każdego człowieka. I z tego wiatru nabrzmiała śledziona i niestosowna radość, śmiech i rechot są wzbudzone [...] Bowiem tak jak w zgrzeszeniu Adama, jego święta i cnotliwa natura płodzenia została zmieniona na śmiech i rechot. Albowiem niestosowna uciecha i śmiech miała pewien związek z rozkoszą cielesną, a to stąd, że wiatr, który wzbudza śmiech powstający ze szpiku człowieka, wstrząsa jego lędźwiami i organami wewnętrznymi" (Hildegarda von Bingen 1903, s. 148-149). Fragment ten pochodzi z dzieła średniowiecznej mistyczki - a zarazem pierwszej niemieckiej lekarki,- św. Hildegárdy z Bingen - powstałego w drugiej połowie X I I w., zatytułowanego Causae et curae (O przyczynach [chorób] 1 sposobach leczenia). Traktat ten formułuje całościową teorię typów psycho­ fizycznych, temperamentów ludzkich jako charakterologicznych niedoskonało­ ści powstałych wraz z upadkiem pierwszych rodziców. Za doskonały uznany zostaje temperament sangwiniczny, warunkowany krwią, który cechować miał Adama przed upadkiem; pozostałe temperamenty - opatrywane znanymi już w starożytności terminami: choleryczny, melancholiczny i flegmatyczny - wa­ runkowane są gorszymi sokami: żółcią, czarną żółcią i flegmą (św. Hildegarda nie wyróżnia ich zresztą, lecz ujmuje pod łączną nazwę flegmata). Powodem wytworzenia się owych trzech gorszych soków było skoagulowanie się krwi w efekcie pierwszego grzechu - spożycia jabłka. Si enim homo in paradiso mansisset, in immutabili et perfecto statu perstitisset [...]. Si enim homo in paradiso permansisset, flegmata in corpore suo non haberet [...]. Cum enim Adam divinum praeceptum praevaricatus est, in ipso momento melancolía in sanguine eius coagulata est (Hildegarda von Bingen 1903, s. 36, 143. „Gdyby człowiek pozostał w raju, utrzymałby się w stanie niezmiennym i doskonałym [ . . . ] . Gdyby pozostał w raju, nie miałby w swym ciele soków flegmistych [ . . . ] . Gdy bowiem Adam złamał przykazanie boskie, w tym samym momencie skoagulowała się we krwi jego melancholia"). Wykład teorii humoralnej zacząłem nie od jej dziejowych początków, ale od punktu kulminacyjnego w jej rozwoju. Hildegarda von Bingen nie była wszak autorką humoralizmu, ale to ona jako pierwsza wyraziła myśl kluczową dla prezentowanego tu wywodu - umieściła wyłonienie się temperamentów w momencie upadku Adama. Chcąc naszkicować zarys teorii humoralnej trzeba przypomnieć, że jej twórcą uznanym w podręcznikach historii medycyny (Szumowski 1961, s. 50-51; Seyda 1977, s. 47-51) byl Hipokrates (V w. p.n.e.). Zwieńczył on teorię humoralnej patogenezy, opracowaną wcześniej przez krotońską szkołę lekarsko-filozoficzną; spośród jej przedstawicieli zasługuje na wzmiankę Alkmeon z Krotony. Nieprzypadkowo to właśnie w Krotonie - siedzibie szkoły pitagorejskiej - położono podstawy pod późniejsze usystematyzowania związ­ ków między elementami mikro- i makro-kosmosu. Cztery organy ciała ludzkiego i ich produkty - soki, których równowaga w ciele jest podstawą zdrowia - warunkują cztery podstawowe temperamenty; im też są przypo­ rządkowane elementarne jakości, strony świata (wiatry), pory roku i życia, obiekty astrologiczne itd. Oto jak wyglądały one poczynając od I I w. n.e., zestawione przez Antiochosa z Aten (Seznec 1939, s. 45; patrz tab.). Wyjaśnić trzeba, że termin „czarna żółć" odnosić się może do ciemnej, zastoinowej krwi żylnej, widocznej w śledzionie zmarłych na choroby zakaźne (Szumowski 1961, s. 50), może to być też zdegenerowana żółć. To z greckiej nazwy czarnej żółci, melaina cholos, bierze się określenie temperamentu 2 - Etnografia Polska t. 34 z. 1-2 * �Znaki Zodiaku Pory roku Okresy życia Żywioły Strony świata Wiosna Dzieciństwo Powietrze Południe Lato Młodość Ogień Wschód Waga Skorpion Strzelec Jesień Dojrzałość Ziemia Północ Koziorożec Wodnik Ryby Zima Starość Woda Zachód Baran Byk Bliźnięta Rak Lew Panna �Jakości pod­ stawowe Stany ciał Humory Tempera­ menty Kolory Gorąco — Wilgoć Płynny Krew Sangwiniczny Czerwony Gorąco — Sucho Subtelny (Gaz) Żółć Żółciowy (Choleryczny) Żółty Melancholiczrfy Czarny Flegmatyczny Biały Zimno Gęsty Sucho Zimno — Wilgoć Czarna żółć Stały Limfa �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 19 melancholicznego; podobnie jest z pozostałymi nazwami: żółć, cholos, warun­ kuje temperament choleryczny itd. Tak więc w dzisiejszej potocznej terminologii psychologicznej brzmi echo teorii humoralnej, przy czym dopiero w średniowieczu wypracowano charak­ terologiczne odpowiedniki antycznych terminów fizycznych. Rozpatrując moż­ liwy wpływ idei humoralnej na ludowe zakazy trzeba zwrócić uwagę właśnie na te treści, które zostały wniesione w wiekach średnich, poczynając od X I I stulecia, przez Hildegardę z Bingen i jej współczesnych - Williama of Conches, Huguesa de Fouilloi i in. Autorzy ci przekształcają starożytną klasyfikację soków cielesnych i typów fizycznych w teorię temperamentalnego ukształtowania i zróżnicowania czło­ wieka. Zasługą Hildegardy z Bingen będzie unikalny wywód o charak­ terologicznym zepsuciu człowieka w chwili pierwszego grzechu i zobrazowanie owej koncepcji upadku w słowach sugestywnego mitu etiologicznego, którego próbkę poznaliśmy powyżej. Dla zwartej prezentacji całości średniowiecznej doktryny humoralnej od­ dam głos Erwinowi Panofsky'emu, który w paru swoich pracach, poczynając od studium twórczości Albrechta Dürera, przedstawił zaplecze intelektualne, jakie legło u podstaw kilku rycin tego wybitnie melancholijnego twórcy, autora Upadku pierwszych rodziców i Melencolia I . „Wedle tej doktryny, sformułowanej w XII w., oryginalna natura człowieka nie była pierwotnie określona ani zepsuta przez przewagę któregokolwiek z tych tajemniczych płynów, do których nadal czynimy aluzję, kiedy używamy takich wyrażeń, jak sangwińiczny, flegmatyczny, choleryczny i melancholiczny. Zanim Adam ugryzł jabłko, konstytucja człowieka była doskonale zrównoważona [...] i stąd był on nieśmiertelny i bezgrzeszny. Wierzono, że dopiero zniszczenie tej pierwotnej równowagi uczyniło organizm ludzki podatnym na choroby i śmierć, a duszę ludzką podatną na przywary, przy czym rozpacz i skąpstwo są powodowane przez czarną żółć, duma i gniew przez żółć, obżarstwo i lenistwo przez flegmę a rozpusta przez krew. Natomiast zwierzęta były śmiertelne i złe od samego początku. Z natury były melancholiczne, choleryczne, flegmatyczne albo sangwiniczne - zakładając, że temperament sangwińiczny, zawsze traktowany jako bardziej pożądany od innych, nie był identyfikowany z doskonałą równowagą D*k to czyniła Hildegarda z Bingen w cytowanym wcześniej fragmencie - przyp. J.S.W.]. Tak więc XVI-wieczny wykształ­ cony odbiorca z łatwością mógł rozpoznać w czterech rodzajach zwierząt na rycinie Dürera [Upadek pierwszych rodziców] przedstawicieli czterech humorów i ich moralne konotacje: jeleń oznacza smutek melancholiczny, królik - sangwiniczną zmysłowość, kot - choleryczne okrucień­ stwo, a wół flegmatyczną ospałość" (Panofsky 1955, s. 85; dobre streszczenia teorii humoralnej - Panofsky 1971, s. 277n; Kępiński 1985, s. 279-321). Na ostatku cofnijmy się ponownie do przełomowego X I I stulecia, by wspomnieć, że to u jego schyłku pojawił się pierwszy syntetyczny wykład doktryny w całej pełni - Tractatus de complexionibus, przypisywany niejakie­ mu Johannowi von Neuhaus, w którym połączone zostają systematycznie cechy charakterologiczne ze szczegółami fizjologicznymi i dietetycznymi. „W ten sposób został po raz pierwszy zrealizowany ideał odrębnego i całościowego kompendium średniowiecznej doktryny o temperamentach. Co jeszcze pozostawało do zrobienia, to jej przekład na język codzienny i zadanie to zostało skwapliwie podjęte w XIV i XV stuleciu [...] w niezliczonej ilości tanich rękopisów, arkuszy rycin [Bilderbogen], almanachów, popular­ nych broszur na temat kompleksji. Oparte na ogół o traktat Johanna von Neuhaus przynoszą do najskromniejszej chaty nie tylko przekazywane od późnej starożytności definicje typów tem­ peramentu, ale i bardziej jeszcze szanowaną koncepcję tej tajemniczej korespondencji między żywiołami, humorami, porami roku i okresami życia człowieka, w formie uproszczonej i dość okrojonej" (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 115-116). �20 JERZY S. WASILEWSKI V. L U D O W A NAUKA O T E M P E R A M E N T A C H Gdy etnograf napotyka słowa o „skromnych chatach" - wie, że jest już w domu. Może przypuszczać, że treści owych niezliczonych druków" docierały na wieś - także w przypadku Polski - utrwalonymi kanałami. Może też zastanawiać się, czy kierunek przepływu treści pomiędzy - mówiąc słowami Jacquesa Le Gofta - kulturą uczoną a kulturą ludową był tylko jeden: z góry do dołu. Zanim można będzie wdać się w badanie historyczne, trzeba wyraźnie wyartykułować sens symboliczny przedstawionych wyżej zakazów, które dopiero teraz odsłaniają swoje ukryte znaczenie. Wystarczy nałożyć średnio­ wieczne wyobrażenia na temat okresu rajskiego jako bezhumoralnego na etnograficzny materiał zakazów dotyczących ciężarnej, by zrozumieć, że w okresie noszenia płodu należy realizować stan rajski przez zakaz wszystkiego tego, czego w raju nie było: tu jest to zakaz spożywania takich pokarmów, które prowadzą do ułomności, jakie rajska kondycja wyklucza. Ciężarna przestrzegająca żydowskiego zakazu dietetycznego: nie jedząc móżdżku, serca i śledziony, unika tego, co mogłoby wytrącić płód ze zbalansowanej harmonii przedhumoralnej, przechylając jego rozwój w stronę któregoś z niepożądanych temperamentów: flegmatycznego, krwistego i śledzienniczego. Warto zwrócić uwagę, że nie tylko czynności zakazane - zabronione rodzaje pożywienia - ale także sankcje za przekroczenie zakazu sformułowane są nie w sposób dowolny, ale jako implikacje humoralnej teorii. Śmiech - konsekwencja jedzenia śledziony - jest przecież przywarą temperamentu melancholicznego, czyli śledzienniczego ( w średniowiecznym jego rozumieniu, wedle którego melancholik raptownie przechodził od rozpaczy do nerwowego śmiechu). „Kapanie z nosa" to oczywista przypadłość flegmatyka, cierpiącego na nadmiar śluzu. Również zła pamięć jest cechą temperamentu flegmatycz­ nego, co w teorii humoralnej uzasadnia się tym, iż pamięć rezydować ma w zimnej i suchej części mózgu, która siłą rzeczy szwankuje u „wilgotnego" flegmatyka; stąd też dobrą pamięć mają melancholicy (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 35 przyp. 76; s. 69, przyp. 5; s. 118, 191). Niekonsekwencje tkwią natomiast w trzecim członie rozpatrywanego zakazu. Reguła niejedzenia serca powinna być tłumaczona obawą przed temperamentem krwistym (por. białoruskie przekonanie, że dziewczyna nie może jeść serca, „bo będzie sierdzista" - Federowski 1897, s. 311; archaiczna koncepcja temperamentalna jest zapisana w samej etymologii: sieĄd)ce > sier­ dzić). Jednak motywacja zakazu żydowskiego - to że dziecko miałoby „zapchaną głowę" - jest niezgodna ze znanym nam kanonem humoralnym; przecież to właśnie sangwinikom przypisywano zdolność łatwego uczenia się, jako że cellula logística miała być ulokowana w ciepłej i wilgotnej części mózgu (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 68-69). Zauważmy też, że w żydowskim zakazie najwyraźniej zgubił się temperament choleryczny, z pewnością bardziej niepożądany aniżeli bliski idealnemu sangwińiczny; stąd mogło też dojść do pomyłkowego przestawienia. Być może zresztą zakaz żydowski opiera się na innym wariancie „uczonej" tradycji humoralnej - bo przecież nie wprost na pismach św. Hildegardy. Zważywszy wielość naruszeń logiki, zniekształceń i przeinaczeń, które musiały mieć miejsce pomiędzy obszarem kultury ludowej, a wiedzą medyczno-fflozoficzną 1 �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 21 wieków średnich, można spytać, czy teza o związku zakazów magicznych i reguł humoralnych jest w ogóle do udowodnienia. Dla jej rozpatrzenia przedstawmy na początek kilka takich zakazów, które w swych sankcjach wyraźnie nawiązują do podstawowej zewnętrznej przywary flegmatyka. Są to zakazy skierowane na uniknięcie nadmiernego zaflegmienia przyszłego dziecka: ciężarna nie powinna gryźć żywicy, bo dziecko będzie się ślinić (Szubertowa 1950-51, s. 602). Pod tym samym rygorem położnica przed wywodem nie przędzie i nie szyje, co bywą motywowane unikaniem ślinienia nitki (Magiera 1900, s. 57); mówią też o tym motywacje zakazu przędzenia w cyklu rocznym, typu „boby się bydło śliniło" (Federowski 1897, s. 345; Gaj-Piotrowski 1967, s. 37, Uspienski 1985, s. 257), co oczywiście nie stanowi wyjaśnienia istoty samego zakazu. Ciężarnej nie wolno jeść móżdżku, „bo dziecku włosy wyjdą" (Federo­ wski 1897, s. 308), wylizywać szpiku z kości, bo dziecko będzie usmarkane (Malicki 1947, s. 82; Witanowski 1893, s. 275); z tych samych względów nie powinna ona brać wody cieknącej z dachu ani stać pod okapem w czasie deszczu (Wereńko 1896, s. 118). Interesującą motywację posiadają też zakazy wobec rodziców chrzestnych. W dniu chrztu nie wolno im smarować wozu ani czyścić butów bo dziecko będzie smarkate (Drozdowska 1963 s 119Matczakowa 1963, s. 140). W odniesieniu ďo tych przykładów można powtórzyć zadawane już wcześniej pytania. Po pierwsze, czy zasmarkanie dziecka jest samo w sobie przypadłością na tyle groźną, by obawa przed nim mogła wywołać zakaz jedzenia szpiku lub czyszczenia butów? Po wtóre, czy Frazerowski związek - skądinąd bezsprzecznie istniejący na płaszczyźnie slowno-skojarzeniowej - między smarowaniem (wozu) a smarkami jest wystarczającą okolicznością dla powstania zakazu? Ponieważ na oba te pytania musi paść odpowiedź negatyw­ na, nasuwa się następująca konkluzja: skoro zakazy te nie mają sensu samoist­ nego, to stanowić o nim musi szersza konstrukcja wierzeniowa, w której „smarkatość" jest tylko symbolem (lub składową) jakiejś istotniejszej niepożąda­ nej przypadłości. Takie wnioskowanie doprowadza do konieczności przyjęcia istnienia szerszej teorii humoralnej, z której wynikałyby poszczególne zakazy. Proponuję zatem badanie tradycyjnej ludowej wiedzy o temperamentach, Nie musiała to być zresztą nauka wyrafinowana; skojarzenia, na których bazowała, były proste i - chciałoby się powiedzieć - po Freudowsku jednoznaczne: ciężarnej nie wolno przechodzić przez dyszel, „bo dziecko będzie mieć wtedy duży temperament" (Drozdowska 1963, s. 119; bardziej dosłownie - K L W 1967, s. 97). Popędliwości temperamentalnej mają też zapobiegać zakazy dietetyczne: ciężarnej nie wolno jeść drobiu, bo jej dziecko „będzie się czaplić jak kura" albo ,jak kogut będzie latał za dziewczynami" (Drozdowska, tamże). Czy da się dla kultury ludowej zestawić listę takich zwierząt, które byłyby odpowiedzialne za konkretne cechy charakterologiczne, na wzór wzmian­ kowanego Dürerowskiego ujęcia czterech zwierząt jako symboli czterech temperamentów? Wymieniane w zakazach zwierzęta - od myszy przez wiewiórkę do niedźwiedzia - wiązane są na ogół tylko z ułomnościami fizycznymi, ale zabrania się ciężarnej np. głaskania kota, „bo dziecko będzie złe" - a więc identycznie jak u Dürera (bad. teren. Zawoja, woj. bielskie 1988; kot jako zwierzę złe - Federowski 1897, s. 188-189). �1 22 JERZY S. WASILEWSKI i i I i 1 i I i i i I 1 I I i t , 1 - I ! ! I i 1 i W roli zwierzęcia zakazanego w okresie ciąży najwyraźniej występuje zając, którego zobaczenie, wzięcie do podołka lub zjedzenie jego mięsa powoduje według notorycznych deklaracji - identycznych jak w materiale światowym - narodzenie dziecka z zajęczą wargą (Malicki 1947, s. 83; Matczakowa 1963, s. 118,-132; Jastrzębska 1965, s. 140; Wereńko 1896, s. 118 - zezowate). To banalne przekonanie ukrywa głębszą treść, której odsłonięcie wymagałoby prezentacji tego zwierzęcia w roli mitologicznego trikstera, jako istoty wy­ prowadzającej z raju. Materiał słowiański jest skromny, jeśli porównać go z danymi systemów mitologicznych wszystkich innych kontynentów, dlatego też jego prezentację należy odłożyć do oddzielnego studium porównawczego. Zadaniem zakazów jest więc utrzymanie wokół kobiety w ciąży idealnej, rajskiej „sytuacji płodowej" - harmonii i równowagi. Powinna więc ona unikać widoku śmierci, zabijania zwierząt, bicia, kalectwa i nieczystości. Nie powinna złościć się, żywić zawiści, patrzeć na bijących się, kraść; ma patrzeć na rzeczy piękne, być opanowana i zgodliwa, nie ma być „za bardzo honorowa" (Lilientalowa 1904, s. 144, Malicki 1947, s. 82-83; Szubertowa 1950-51, s. 602; Drozdowska 1963, s. 118; Witkoś 1977, s. 65). Pora pokazać, że wprowadzenie perspektywy humoralnej może pogłębić rozumienie zakazów magicznych, takich jak np. często obowiązujący zakaz spania. Nakłada się go zarówno na kobietę ciężarną - we dnie - pod rygorem śmierci dziecka (w polskim kanonie źródłowym bodaj nie notowany, ma jednak powszechny zasięg europejski - patrz Ciszewski 1905, s. 15), jak i na położnicę zaraz po porodzie, „bo na wieki by zasnęła", „dostanie krwotoku" (DWOK 7: 148; Wilanowski 1893, s. 275; Witkoś 1977, s. 66 „nie kłaść rąk pod głowę - szyja będzie wolowata albo pokarm pójdzie do głowy"). Zakaz ten bywa formułowany wobec panny młodej na weselu - by później nie była ona gnuśna (DWOK 33, s. 288). Funkcjonuje on też w czasie chrztu - pod postacią złej wróżby dla śpiącego wtedy dziecka (Federowski 1897, s. 212; Jastrzębska 1965, s. 150). W momencie śmierci można widzieć go w postaci pozytywnej - w praktyce budzenia domowników i sąsiadów w momencie śmierci, w czuwaniu przy zmarłym (DWOK 49, s. 529; 54, 299-300 - wyraźny sens inicjacyjny huculskiego czuwania i specyficznych rozrywek je ułatwiających; Dworakowski 1935, s. 142) oraz w zakazie spania, gdy we wsi dokonuje się eksportacja zwłok (DWOK 26, s. 121). W cyklu rocznym zakaz spania obowiązuje w wielkanocną niedzielę - po powrocie z rezurekcji („bo będzie się drzemać przy robocie wieczornej", Cisek 1889, s. 68; „złodziej okradnie", Kantor 1914, s. 237; „bo się umrze", Cercha 1919, s. 40; Gaj-Piotrowski 1967, s. 58; Kwaśniewicz 1985, s. 22), w poniedziałek wielkanocny (Kotula 1962, s. 66; Witkoś 1977, s. 146) oraz w wieczór wigilijny przed pasterką (Cisek 1889, s. 68; Saloni 1902, s. 254; Kosiński 1903, s. 84; Cercha 1919, s. 40) i wreszcie w dzień Bożego Narodzenia, przy czym nierzadką sankcją jest wylęganie zboża (Pleszczyński 1893, s. 732; Tetmajer 1898, s. 171; Witowt 1901, s. 178; Miklavec 1902, s. 341; Dworakowski 1964, s. 84, 86; Lechowa 1967, s. 25; Kwaśniewicz 1985, s. 14, 22). Ten sam zakaz formułowany jest rzadziej w odniesieniu do ostatniej niedzieli zapustów lub samych ostatków, przy czym motywacja - jak zawsze w tym okresie - związana jest z lnem: gospodynie nie kładą się, żeby się len nie pokładał (Kopernicki 1887, s. 206; Lechowa 1967, s. 26); sporadycznie zakaz ten dotyczyć może wszystkich przedświątecznych wieczorów, gdy w kościele �TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 23 trwają nieszpory (Kosiński 1903, s. 84), czasu, gdy w kościele odprawia się suma (Gaj-Piotrowski 196*7, s. 195), i dnia, w którym przyjęło się komunię (DWOK 48, s. 44). Pominę oczywistą okoliczność, że zakaz spania w momentach obrzędo­ wych ma swój pozahumoralny rodowód - głębokość warstwy mitologicznej, z której pochodzi, jest znacznie większa, o czym przekonuje choćby materiał zgromadzony przez Frazera. Pominę też wymagający szerszego oświetlenia sens religijny owej praktyki jako czuwania (wyraźny zwłaszcza w momentach wigilijnych), koncentrując się na problematyce temperamentalnej. Teoria humoralna w swej oficjalnej, nieludowej wersji prezentuje skodyfikowany pogląd w kwestii spania. Jest mianowicie ospałość - obok niezadowolenia - nieodłączną cechą usposobienia melancholicznego, które było przecież „znienawidzone jako najgorsze". Iluminowane rękopisy i drukowane kalen­ darze, na które autor ten powołuje się jako na pierwowzory ryciny Dürera Melencolia I dla ilustracji tego temperamentu, „ukazują rolnika usypiającego przy pługu, mieszczanina - przed krucyfiksem, niewiastę przy kołowrotku (Panofsky 1971, s. 278, 280 i ryc. 246; Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 301 i ryc. 89-90). Warto przyjrzeć się tym ludowym wierzeniom, w których pojawia się 'moment senności, opieszałości, a także bólu głowy, albowiem przypadłości te można traktować jako ludcwe przeformułowania cech dwóch najbardziej niepożądanych temperamentów - melancholicznego i flegmatycznego. Cieka­ we zgrupowanie elementów humoralnych pojawia się w obrzędzie sobót­ kowym. O Kupale powiada się - według nieprecyzyjnej niestety wzmianki - że „pilnuje wzrostu zboża i pośpiechu w robocie" (przy żniwach), zaś „kto na sobótce nie będzie, główka go boleć wciąż będzie" (Lubicz 1891, s. 177-178). Podobną funkcję spełnia białoruska Śpieszka-Sparyszka, do której dziewczęta modlą się, by dała im pośpiech w pracach żniwnych i spor (obfitość) - (Federowski 1897, s. 135, 270; Moszyński 1929-30, s. 65-66). Prace polne lub pierwszy wypęd bydła bywają poprzedzone oblewaniem, mającym zapewnić niezasypianie przy wypasie, siewie lub żniwach (Piątkowska 1889, s. 494; Gonet 1896, s. 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 104). . Ospałość miała również swoją personifikację. Znamienne, że podobnie jak na dawnych rycinach jest to przedstawienie zasypiającej prządki. Na Lubelszczyźnie nosi ona imię Drżymy lub Drymli i uczestniczy znowu w obrzędzie sobótkowym pozorując przędzenie (Z. S. 1891, s. 35-36); kupalnockowe teksty wspominają o niewyspaniu dziewcząt {Zwyczaje świętojańskie 1929-30, s. 87-88), co nie dziwi w tę wypełnioną erotyką najkrótszą noc w roku. W materiale łużyckim notowana jest postać zwana dremota, dremotka - jest to istota demoniczna, do której porównuje się zasypiającą prządkę, a także lalka, jaką chłopcy podrzucają dziewczętom podczas prządek (Černý 1898, s. 675-676; Schulenburg 1985, s. 101-102; D W O K 59 cz. 1, s. 126). Wyraźna identyczność lubelskiej i łużyckiej drzemiącej postaci prządki zadaje kłam słowom Černego (tamże), wedle którego „są to widocznie zabawki, z których nie należy wcale sądzić o jakiejś dawnej istocie mitycznej". (Pani doc. W. Budziszewskiej dziękuję za wskazanie analogii łużyckiej.) W dalszych po­ szukiwaniach warto wziąć pod uwagę ludowe odróżnianie „snu" od „drymoty" i możliwość traktowania ich personifikacji jako dzieci Morany, śmierci (Kolberg za Hanuszem i materiałem pokuckim, D W O K 31, s. 106). �T' i 24 JERZY S. WASILEWSKI 1 } \ i ! i I ! , i t I 1 I i i I 1 i I Í J Cechą temperamentu melancholicznego bywa. wilgoć (wiązana również z flegmatyzmem), co wynika z jego związku z ziemią; unser complexion ist von erden veuch - „nasza kompleksja jest wilgotna od ziemi" głosi podpis pod ryciną z pierwszego niemieckiego drukowanego kalendarza z 1481 roku, przedstawiającą parę śpiących melancholików (Panofsky 1971, ryc. 247). Jeśli uwzględnimy ten związek, to okaże się, że sankcje za naruszenie zakazu spania w Boże Narodzenie i Wielkanoc są zaskakująco logiczne, albowiem zgodnie z systemem humoralnym uwzględniają właśnie element wilgoci: „siano zmok¬ nie", „zboże w kopach zgnije", „słota przeszkadzać będzie podczas zbiorów", „taka kobieta będzie mieć deszcz w czasie prania" (DWOK 31, s. 155; Kosiński 1890, s. 868; Schnaider 1899, s. 215; Saloni 1914, s. 63). Jest to logika wychodząca poza Frazerowski związek sympatyczny, którym ostatecznie można by tłumaczyć powszechną motywację zakazu leżenia i spania - „wylę­ ganie zboża". W tym miejscu pora na wysunięcie najbardziej ryzykownego przypusz­ czenia. Oto niektóre wierzenia mogły powstać jako przeniesienia nie tylko treści słownych, tekstowych, ale też poprzez przekład informacji ikonograficz­ nej, zawartej w dawnej grafice popularnej. Asumpt do sformułowania takiej hipotezy dają znane z europejskiej grafiki popularnej X V - X V I wieku humoralne wyobrażenia tzw. „dzieci planet", a więc ludzi pewnych zawodów i charakterów, których patronem miałoby być dane ciało niebieskie. Wypada przypomnieć, że poszczególne temperamenty były w doktrynie humoralnej wiązane z planetami: sangwiniczny z Jowiszem (Jowialność"), choleryczny z wojowniczym Marsem, flegmatyczny z Księżycem lub Wenus, melancholiczny zaś z Saturnem. Ta ostatnia planeta wedle przejętej z arabskiej astrologii korelacji rządzi rzeczami wilgotnymi, a także stałymi, trwałymi, takimi jak ziemia, rolnictwo, uprawa. Jest to zresztą tylko część jej bogatych odniesień; astrologiczne własności Saturna jako planety o bardzo długim obiegu uzupełnione zostały mitologicznymi jego cechami jako bóstwa zasie­ wów w starożytnym Lacjum; połączyły się one z cechami Kronosa, syna Uranosa, boga rolnictwa, którego Zeus wykastrował za pomocą sierpa, oraz z Chronosem - bogiem czasu, stąd przedstawianym z kosą, aczkolwiek podobieństwo obu imion jest zupełnie przypadkowe (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 127-151). Na tej bazie wyrosły przedstawienia „dzieci Saturna" - ryciny, na których urodzeni pod tą planetą przedstawiani są przy swych zajęciach: orce, siewie, młóceniu, rąbaniu drzewa itp. Patronuje im trzymający w ręku sierp lub kosę Saturn, wraz z przedstawieniami dwóch właściwych mu wilgotnych znaków Zodiaku - Wodnikiem i Koziorożcem (tamże, ryc. 38-40). Zob. ryc. na s. 8. Podobne przedstawienia skłaniają do postawienia pytania, czy to nie one leżą u podstaw wierzeń i wyobrażeń ludowych. Formułując to przypuszczenie w najmocniejszej, uproszczonej formie: czy wierzenie, że spanie powoduje wylęganie zboża lub zamoknięcie siana, nie jest przekładem informacji graficzno-tekstowej, mówiącej o Saturnie i pokazującej go jako patrona śpiochów oraz rolników przy pracach polowych, ponad którymi Wodnik wylewa z dzbana wodę? Teza o historycznym związku niektórych zakazów magicznych z systemem medycyny humoralnej jest z pewnością trudna do ostatecznej weryfikacji. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 25 Koronna obiekcja wynika z braku polskich druków popularnych o charak­ terze humoralnym. Bardzo malo wiadomo o XV-, XVI-wiecznych kontaktach między folklorem a myślą uczoną. Źródła etnograficzne mogą co najwyżej upewniać w istnieniu takiego związku, i to aż po czasy Kolbergowskie. Właśnie u Kolberga znajdujemy - pośród obserwacji na temat ludowej medycyny - uwagę, że „ślady z czasów humoralnej patologii jeszcze się i dziś słyszeć dają. Żółć rzuca się na mózg, toż pokarm, itp. czyni. Osobliwie baby o tem rozprawiają" (DWOK 7, s. 172;" opinia ta pochodzi z wykorzystanej przez Kolberga pracy Zieleniewskiego 1845). Tamże czytamy, iż „niemal powszechne j f t t przekonanie, że wyrzuty dzieciom są pożyteczne, że tak pozbywają się zbytku humorów, stąd do leczenia ich rzadko się biorą" (s. 153). Rozrzucone po literaturze epizody nie mają wprawdzie wartości dowodu, ale szkicują proces utrwalania się na wsi treści astrologiczno-humoralnych aż po wiek XX. Jeszcze Stanisław Pigoń (1983) sięgając do czasów dzieciństwa w Komborni wspomni: „w latach młodości stwierdziła matka w jakiejś, znalezionej wśród książek ojca » p r a k t y c e « astrologicznej, że urodziła się pod taką planetą, co powoduje usposobienie melancholiczne. Zapamiętała sobie to niezrozumiałe słowo" (s. 136) . 1 VI. REGUŁY „STANÓW BŁOGOSŁAWIONYCH" Przeprowadzona powyżej szczegółowa analiza upewnia nas w trzech pod­ stawowych dla rozumienia zakazu kwestiach: co jest jego przedmiotem, kiedy on obowiązuje, jaka jest wreszcie natura sankcji, a zarazem wartość „teorii informatora". Tak więc po pierwsze zakazane są czynności symbolicznie wyprowadzające z sytuacji idealnej; po wtóre zakaz obowiązuje w momentach zalążkowych, gdy formują się początki; po trzecie - sankcje są logicznymi konsekwencjami naruszenia stanu idealnego, sformułowanymi w języku pewnej „teorii informatorów", której zrąb można odtworzyć: w omawianym wypadku była to doktryna humoralna, zaopatrzona w mitologiczno-etiologiczne tło. Proponuję zatem tezę o paradygmatycznym charakterze zakazów dotyczą­ cych ciężarnej: wiele innych zakazów magicznych należy rozumieć ná ich podobieństwo - jako zakazy towarzyszące sytuacji zalążkowej, embrionalnej, w zamierzeniu idealnej. Obok płodowych początków istoty ludzkiej momentami takimi są okresy zapoczątkowujące koleiae fazy życia - stąd spora liczba zakazów-i wierzeń do nich zbliżonych przypada na wczesne dzieciństwo. Są nimi także początki roku - zarówno ten astronomiczny, zimowy, jak i daty wyznaczające wiosenne odrodzenie: Zapusty, Wielkanoc i inne. Tu też należą początki cyklów wegetacyjnych, gospodarczych i technologicznych: pierwszy siew, rozpłód zwierząt, budowa domu. Mnogość zakazów towarzyszących tym sytuacjom wyjaśnia się nie przez odwołanie do „przejściowości", ale do począt­ ków i sytuacji idealnej. Ów idealny stan rzeczy wymagany jest też przy tworzeniu grupowej wspólnoty (biesiada, zabawa, świętowanie) i wreszcie w chwilach 1 Wspomniane wyżej mongolskie analogie europejskich wierzeń humoralnych znalazłyby zapewne wyjaśnienie w ramach indyjskiego systemu medycznego, o elementach zaskakująco zbieżnych z myślą grecką; nt. lamajskiej teorii humoralnej patrz K i r i l o v 1893; związki grecko-indyjskie na tym polu - F i l l i o z a t 1964, s. 196-237. �26 JERZY S. WASILEWSKI kontaktu ze świętością. Sacrum powinno być otoczone taką samą strefą rzeczywistości idealnej, jak moment początku - świadczy o tym podobieństwo obowiązujących wówczas zakazów. Ostatnia kwestia stanowi dogodny punkt wyjścia, można ją bowiem dokumentować obfitym materiałem identycznych pod względem formy zaka­ zów, obowiązujących z jednej strony kobietę ciężarną, z drugiej zaś - kap­ łanów, wypełniających kult religijny. W tym względzie charakter standardowej listy różnych kapłańskich tabu ma regulamin dnia flamena Dialisa, kapłana Jowisza, stanowiący istotny punkt Frazerowskiego wyliczenia światowych zakazów (Frazer 1962, s. 165-16$ literaturę antyczną na ten temat podaje Ganszyniec 1923, s. 38). Flamenowi nie wolno nosić obrączki i mieć w swym ubiorze węzłów, „szaty jego muszą być utkane z jednej nici [ . . . ] , a jeśli do jego domu zostanie wprowadzony człowiek spętany, należy zdjąć z niego pęta, a sznur musi być przeciągnięty przez specjalny otwór w dachu i wyrzucony na ulicę". Zamykające działanie symboliczne węzłów i pierścieni odczytywali interpretatorzy symboli już dawno (Frazer 1962, s. 216-220, m.in. fragment o długo­ trwałych narodzinach Heraklesa; Ganszyniec 1923; Frankowski 1924, s. 93; Moszyński 1967, s. 321; Stomma 1976). Za takim rozumieniem przemawiają motywacje częstego zakazu umieszczania węzłów w ubiorze szytym dla zmar­ łego, typu „grzechy nie byłyby odpuszczone", „dusza pokutuje w węźle" (DWOK 18, s. 81; 23, s. 122; Piątkowska 1889, s. 507; Udziela 1890, s. 127; Toeppen 1892, s. 788; Świętek 1893, s. 555; Kołodziejczyk 1910, s. 80; Malicki 1947, s. 117). Analogiczne względy mają wyjaśniać zakaz wiązania, nakładany na kobietę w ciąży. „Zakazy przestrzegane z uwagi ria prawidłowy poród nacechowane były myśleniem właściwym dla magii sympatetycznej. W trosce o łatwe rozwiązanie powinna więc ciężarna unikać przechodzenia przez płoty, sznury, łańcuchy" (Kwaśniewicz 1981, s. 104). Dlatego też ciężarna nie nawija, nie szyje,'nie tka, nie przędzie, nie stąpa po sznurach, nie siada na progu, nie nosi na szyi korali' itp. (DWOK 7, s. 145; 34, s. 162; Wierzchowski 1890, s' 191; Wereńko 1896, s'. 118; Lilientalowa 1904, s. 144; Bystroń 1916a, s. 35;Szubertowa 1950-51, 's. 602).' Z pozoru są to wyłącznie zakazy zorientowane -na ułatwienie wyjścia ze stanu odmiennego. W tej funkcji nie pokrywają się one jednak zupełnie z identycznymi pod względem formy zakazami obowiązującymi kapłanów. W tym wypadku nie mogło przecie* chodzić o wyjście ze stanu kapłańskiego, nawet jeśli definiować go jako stan wyłączenia; czy zatem i w zakazach dotyczących ciężarnej chodzi tylko o łatwy poród? Jak już sygnalizowałem, nie -bez. znaczenia są te przypadki zakazów, w których podkreśla się, że obowiązują one szczególnie mocno w pierwszej połowie ciąży, gdy formuje się płód; po ich naruszeniu dziecko narodzi się niedorozwinięte (Federowski 1897, s. 296-298 - od poczęcia do pierwszych ruchów płodu; Matczakowa 1963, s. 32 - „bo wtedy dusza się wiąże"; Jastrzębska 1965, s. 140; Witkoś 1977, s. 65; Gorczycka-Otto 1979). Przykłady te umożliwiają znalezienie pewnej formuły wspólnej dla osoby kapłana i kobiety ciężarnej, która uzasadnia istnienie identycznych tabu. Zamiast o „stanie przejścia" lepiej w obu wypadkach myśleć o „stanie błogosławionym", którego warunkiem jest otwarcie umożliwiające działanie zarówno sił witalnych, jak i sakralnych. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 W istocie jednak także i to wyjaśnienie jest kolejnym wyjaśnieniem cząstkowym. Istnieją przecież przypadki, w których węzły i czynność zawiązy­ wania unikane są nie dlatego, że zamykają drogę czy rozwój, ale stąd, że - jak każde sztuczne łączenie, sztukowanie - są przejawem niedoskonałości. Zanim przytoczę zalecenie Platona, który na owym spostrzeżeniu zbudował regułę liturgiczną, przypomnę konkretny przykład: szaty obrzędowe, o których • w różnych kulturach powiada się, że mają być zrobione z jednej nitki. Taka była np. tunika Jezusa - „suknia nie szyta, ale od wierzchu wszystka dziana" (Ewangelia św. Jana 19, 23). Okoliczności tej nie przeoczył Roland Barthes, odczytujący nową „fenomenologię dopasowania" z gładkich złączeń technicz­ nego bożyszcza masowej wyobraźni z lat sześćdziesiątych Citroena DS: „Wiadomo, że gładkość jest zawsze cechą doskonałości, po prostu dlatego, że jej przeciwieństwo świadczy o technicznej i czysto ludzkiej konieczności dopasowywania: tunika Chrystusa nie miała szwów, tak jak kosmiczne statki powieści przyszłościowej zbudowane są z jednorodnej metalowej powłoki" (Barthes 1970, s. 78-79). Dbałość o podobną harmonię, jednolitość, jednorodność formy legła u podstaw charakterystycznych zakazów okresu ciąży. Kobieta nie powinna wtedy jeść owoców drzewa, na którym zaszczepiono inny gatunek, jak też przebywać na skrzyżowaniach (Niemcy - HdA 7, s. 1424). Nie powinna ona chodzić po klinach, wciskać się między dwie osoby (DWOK 34, s. 162), zbliżać się do drwali, przechodzić przez siekierę (Wereńko 1896, s. 119; Lilientalowa 1904, s. 143-144), palić klinami w piecu (Federowski 1897, s. 217), rąbać na progu (Świątek 1893, s. 134), łamać patyków na kolanie, bo dziecko się przesuwa, połamie się kiedyś (Drozdowska 1963, s. 118; Malicki 1947, s. 82), przechodzić przez miedze, granice, płoty, drągi (Drozdowska 1963, s. 119; Matczakowa 1963, s. 132; Witkoś 1977, s. 65). Zakazy prac w rodzaju gięcia, wiązania i rąbania motywowane groźbą narodzin ludzi i zwierząt z wykrzywionymi nogami spotykane są także w związku z datami cyklu rocznego - porównaj białoruskie rusalne „krzywe tygodnie". Ciekawie, choć gołosłownie, komentuje je Zelenin (1934, s. 21): „zakazy te początkowo były stosowane tylko wobec kobiet ciężarnych w związ­ ku z magią płodności, a jako karę za ich naruszenie uznawano urodzenie potworków". • Znamienne jest, że analogiczne polskie zakazy zabraniają tych samych czynności w okresach, gdy kury wysiadują jaja: nie wolno wtedy palić wiciami w piecu ani kręcić powróseł, bo pisklęta będą miały krzywe nogi (DWOK 7, s. 135; Siarkowski 1879, s. 25; Ciszewski 1887, s. 28; Federowski 1888-89, I I s. 278; Łopaciński 1902, s. 414). Warto zauważyć, że podobne zakazy tzarówno typu cięcia i łamania, jak zawiązywania) obowiązują w cyklu rocznym w trzech okresach: bożonarodzeniowo-noworocznym, zapustnym i wielkanocnym. Należyta interpretacja zaka­ zów umożliwia właściwe zrozumienie sensu tych świąt - i odwrotnie. Tłumaczenie zakazów np. w konwencji animistycznej pociąga za sobą trak­ towanie Zapustów jako czasu zadusznego. Tymczasem przypadające wtedy nasilenie zakazów tkania, przędzenia, szycia itp. (z motywacją odwołującą się do mającej nastąpić plenności lnu - a więc kobiecej sfery zajęć) każe widzieć w nich raczej okres początkowy - święto przełomu zimowo-wiosennego. t �28 JERZY S. WASILEWSKI Oczywiście, można tu mówić o „przejściu", są bowiem Ostatki także „świętem końca", ale nie z tego wynikają owe zakazy; dla obrzędów końca charakterys­ tyczne jest z reguły rozpasanie i przyzwolenie na łamanie tabu, nie zaś ich ustanawianie. Przyjęcie „paradygmatu początków" zamiast „przejścia" tłumaczy też, dlaczego zakazy są praktycznie nieobecne w tak znamiennym momencie przełomowym, jak dzień 24 czerwca. Samo przejście najwidoczniej nie wystar­ cza do uformowania się zakazu - w dacie rocznej musi pojawić się element początku, wyraźny w momencie przełomu zimowego i wiosennego. Na koniec podkreślę, że właściwy charakter okresów obrzędowych lepiej aniżeli w nadinterpretacjach badacza jest niekiedy ujęty w deklaracjach samych informatorów. Skontrastujmy takie dwie interpretacje zakazów okresu Bożego Narodzenia. Powiada badacz: „Powszechne i zupełnie jasno tłumaczące się zakazy kręcenia wici itp. w okresie Bożego Narodzenia, wywołane obawą skrzywdzenia błąkających się dusz, otrzymały wtórne tłumaczenie, iż prze­ kroczenie zakazu powoduje przyjście na świat dzieci lub zwierząt domowych z wykręconymi nogami, przekręconą głową itp." (Klimaszewska 1960, s. 134). A oto wyjaśnienie informatora na ten sam temat: „Przez cały czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli nie ma roboty żadnej; nie godzi się młócić, a szczególniej rąbać nie wolno dlatego, że w zimie każde bydle zwykło nosić w sobie przypłodek, więc gdyby gospodarz rąbał cokolwiek, to mogłoby mu się urodzić źrebię lub cielę bez nogi albo bez ogona lub ucha" (Kopernicki 1887, s. 146). Oczywiście nie można poprzestać na dosłownym przyjęciu tego tłumacze­ nia, bowiem „bydlę nosi w sobie przypłodek" znacznie dłużej, a mimo to zakaz obowiązuje tylko w święta. Jednakże sama tylko „obecność dusz" nie stanowi racji wystarczającej do jego formułowania. Już cytowana autorka zauważyła zaskakującą z punktu widzenia paradygmatu animistycznego okoliczność, że np. w Dzień Zaduszny nie ma prawie wcale zakazów magicznych, jednak przekonanie o oczywistej słuszności przyjętego założenia powstrzymało ją przed dalszymi wnioskami. VII. IDEAŁY HARMONII Przedstawiane zakazy ludowe mają swe analogie w bardziej wyrafinowa­ nych regułach rytualnych, których celem jest zapewnienie harmonii wokół sacrum, w sferze działania kultowego. Wywód dotychczasowy prowadzi do stwierdzenia, że harmonia (także fizyczna - a więc jednolitość, jednorodność, ciągłość) winna być atrybutem obiektów idealnych, w tym też przedmiotów i działań kultowych. W gruncie rzeczy powraca tu znany motyw - referowane wcześniej tezy Mary Douglas na temat wymogu integralności przy budowie każdej tubylczej klasyfikacji. O ile jednak w tamtym ujęciu był to wyłącznie problem kryteriów taksonomicznych, o tyle tutaj chciałbym ukazać związek integralności i świętości w aspekcie materialnym, fizycznym. Sugeruję istnienie tradycyjnej reguły - przejawiającej się w zakazach i nakazach magiczno-religijnych - która zaleca materialną jednolitość przed­ miotów obrzędowych. Bywa ona wyrażana w przepisach tak wyrywkowych, mm �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 29 a niekiedy trywialnych, że jej istota jest mało czytelna. Aby fragmenty te mogły odzyskać pierwotną głębię, trzeba sięgnąć do dzieła myśliciela, którego imię jest gwarancją istotności i uniwersalności przedstawianych pojęć. „Filozof idei i mitu", Platon, w swym projekcie postanowień prawnych dla idealnego państwa w X I I księdze Praw (§ 955 E - 956 B) takie podaje zasady sporządzania ofiar i darów dla świątyni: „Złoto i srebro [...] wzbudza zawiść ludzką. Kość słoniowa pochodząca z ciała zwierzęcia pozbawionego życia nie jest czystym darem. Z żelaga i ze spiżu wykuwa się sprzęt wojenny. Drewniane więc wizerunki wyrzeźbione z jednego kawałka drzewa i z jednej również bryły kamienia wykonane posągi godzi się ofiarować bogom i stawiać je jako dary w publicznych świątyniach. Odpowiednim darem są także tkaniny, z których każdą zdąży jedna niewiasta sporządzić w ciągu jednego miesiąca [...] Barwić nie należy niczego oprócz przedmiotów służących jako strój wojenny. Darami najgodniejszymi bogów są ptaki i ścienne malowidła, które jeden malarz zdolny jest wykonać w jednym dniu. Takie są oto wskazania, których trzymać się należy przy składaniu bogom wszelkich w ogóle ofiar i darów" (Platon 1960, s. 566-567). Platońskie wymogi sakralnej jednolitości technologicznej i prakseologicznej ciągłości wykonania trwają w praktyce magiczno-religijnej kultury ludowej, choćby tylko pod postacią sporadycznych i pozbawionych głębi komentarzy. Ilustracją pierwszej reguły niech będzie informacja, że np. o ozdobnej kracie żelaznej, zamykającej prezbiterium kościoła w Wambierzycach opowiadają oprowadzający, że wykonana została przez kowali kłodzkich „z jednego kawałka żelaza". Wymóg drugi - ciągłości wykonania - bywa formułowany tak, że wydaje się być nakazem czarnej magii. Oto np. znamienne dla białoruskiego i ukraińskiego materiału etnograficznego wierzenia na temat „tajemnej siły płótna zrobionego w przeciągu jednej doby" ( D W O K 34, s. 201; też Federowski 1897, s. 275). „Kobiety zbierają z każdego domu len, potem, zszedłszy się razem, przędą; po czym tkają z tego przędziwa z taką szybkością, by zdążyć do rana wyrobić płat płótna nie mniejszy od 3 arszynów. Po tym płótnie chodzi po wsi procesja" (DWOK 52, s. 434-435); podobnie musi być wykonany pług do oborywania wsi przed zarazą, przy czym „drzewo na osadzenie pługa musi być jednostajne, czyli całkowite" ( Ď W O K 57, s. 1254). 0 wielkoruskim zwyczaju budowania przez jedną noc cerkiewek w obronie przed zarazą pisze Zelenin (1911), wydobywając jedynie „niezwykły" i tajemny charakter takiego działania. Przywodzi to na myśl częsty w światowym folklorze motyw H.1104 1 H. 1133 - cudowna budowla zostaje wzniesiona w przeciągu jednej nocy (np. przez Mahometa, u nas - przez Twardowskiego, D W O K 28, s. 12), co z kolei może się kojarzyć z rzeczywistą praktyką budowy kościołów - zaś w Ameryce Łacińskiej slumsów - wbrew zakazowi władz w ciągu jednej nocy. w rezultacie czego są one tolerowane. Powróćmy do zakazów towarzyszących rytuałowi; spośród działań ob­ rzędowych, których przerywanie jest niewskazane, szczególnie wyraźnie za­ znacza się wieczerza wigilijna. Nie tylko nie wolno w jej trakcie wstawać od stołu - co ma oczywiście sens zapewnienia świątecznej wspólnoty, podobnie jak praktyka związywania razem łyżek po kolacji - ale też nie wolno przerywać czy nie kończyć jedzenia; nie należy też odkładać łyżki na stół ani podnosić jej, jeśli upadnie na ziemię (z typową motywacją, „aby krzyże nie bolały" - D W O K 20, s. 74, D W O K 44, s. 63; Witowt 1901, s. 182; Kantor �30 JERZY S. WASILEWSKI 1914, s. 217; Dekowski 1968, s. 158; przeniesione na śniadanie wielkanocne, Kantor 1914, s. 237; „komu wypadnie łyżka lub wstanie - umrze", Kosiński 1903, s. 73; Janota 1878, s. 171, 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31). Nierzadko formułowany jest nakaz, by działanie rytualne lub magiczne było wykonane od razu, bez powtarzania akcji, poprawiania i dokańczania. „Przy ścinaniu drzewka [na podlaźnik] starać się należy, ażeby to uskutecznić jednym cięciem" (Janota 1878, s. 165); Jednym cięciem noża rozrzynają powrósło [wokół wigilijnej wiązki słomy], wszystko to z łoskotem spada" (Saloni 1898, s. 48); po wodę na weselny stół „starosta wysyła chłopca [ . . . ] z konewką nową [ . . . ] , żeby nabrał wody od jednego razu, strzegąc się dolewania lub powtórnego zanurzenia" (DWOK 49, s. 365); ciasto na korowaje należy rozdzielić za jednym razem, bez dokładania (Szablewska 1883, s. 121; Federowski 1897, s. 280); jedząc kolację wigilijną nie wolno strzepywać żadnej potrawy, a zwłaszcza kapusty z łyżek na powrót do misek - „liście poopadałyby", zboża i jarzyny nie udadzą się (Gloger 1888, s. 815; Udziela 1890, s. 39; Świętek 1893, s. 557; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31); zmarłego układano „na ławie na słomie żytniej, której tylko raz, czyli garścią jedną obiema rękami ze snopa wziąć wolno" ( D W O K 49, s. 530); pierwszego wypędu bydła dokonuje gospodyni „nic nie mówiąc ani się nie zatrzymując (by później i bydło nie zatrzymywało się po drodze i nie ryczało)" (DWOK 40, s. 85-86). Zasada ta przechodzi do zachowania językowego, obowiązując przy wymawianiu pacierza, modlitewki na znalezienie zguby, formuły magicznej - bez przerywania, bez zająknienia, bez oddechu (Saloni 1898, s. 48; Udziela 1899, s. 219; Witowt 1901, s. 206; Jastrzębska 1965, s. 149). Odpowiada jej motyw folklorystyczny C. 742 - bajkowego potwora należy zabić jednym ciosem. Działanie kreacyjne nie powinno być przerywane; oto zalecenie dotyczące pracy garncarza przy wypalaniu: „układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia [ . . . ] ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciw­ nym razie czekało garncarza niepowodzenie" (Czubala 1974, s. 193-194). Podobnie nie wolno przerywać mieszania polewy ani pozostawiać nie dokoń­ czonej roboty na kole garncarskim - „dokończą ją nieboszczycy" (Czubala 1978, s. 31-34). Niedokończenie akcji twórczej - z istoty będącej obrzędową - ma złowrogie konsekwencje. Przy siewie, typowym działaniu kreacyjnym, nieobsianie jednego zagonu (przez zapomnienie lub z braku ziarna - „ominucha", „błąd") może skończyć się śmiercią gospodarza (DWOK 40, s. 71; 51, s. 62; Witowt 1901, s. 180; Dworakowski 1964, s. 130). Powszechny przesąd zabrania wracać do domu po rzecz zapomnianą - nie będzie się darzyć w podróży (Świętek 1893, s. 564; Gawełek 1910, s. 100; Kołodziejczyk 1910, s. 80;). Zapomnienie najdrobniejszego akcesorium mszalnego - podobnie jak chwilo­ we przerwanie pracy - uniemożliwia procesji wykopanie baśniowego skarbu (Petrow 1878, s. 128; Udziela 1899, s. 86; Piątkowska 1901, s. 118). Powyższe reguły stanowią myślowe zaplecze zaleceń dla ciężarnej, które bez niego brzmią jedynie trywialnie. Przykładem wymogu pełni niech będą zakazy wyrywania zębów, puszczania krwi, obcinania włosów, picia z wyszczerbionych naczyń itp. (DWOK 7, s. 145; Ciszewski 1905, s. 8, 17; Matczakowa 1963, li �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 31 s. 133; K L W 1967, s. 97). Ciężarną obowiązuje także zachowanie ciągłości podejmowanych działań: ma ona „pamiętać, żeby krojąc [słoninę] z dużego kawałka odkroić od razu tyle, ile trzeba do okraszenia i nie dokrawać już, bo dziecko może mieć przyrośnięty język" (Matczakowa 1963, s. 133). Poród (np. rozpoczęty wieczorem) powinien skończyć się tego samego dnia, ciężarna powinna kończyć wszystkie wyrazy i każdą zaczętą rozmowę, „żeby dziecko nie było zająkliwe" (Federowski 1897, s. 298). Czynności, w których uczest­ niczy, powinny być dopełnione - nawet z jej własną szkodą: „lepiej już, by mąż zamierzywszy się np. na żonę uderzył ją" (Lilientalowa 1904, s. 144). Na marginesie wspomnę o podobnym wierzeniu mongolskim: pewna specyficzna dolegliwość ciężarnej może być spowodowana tym, że ktoś obiecał jej podarunek, ale słowa nie dotrzymał;, sposobem odczynienia jest zamanifes­ towanie podarunku gestem trzykrotnego wkładania i cofania ręki z drobnym darem {np. cukierkiem) poprzez szparę w jurcie - kobieta otrzymuje go dopiero za ostatnim razem. W ten sposób dochodzimy do nakazu obdarowywania ciężarnej, funkc­ jonującego powszechnie pod postacią zakazu odmawiania jej życzeniom i zachciankom. Można go interpretować - podobnie jak wszelki dar - jako formę tworzenia więzi. W istocie jednak jego zaplecze wierzeniowe stanowi pewien zespół wyobrażeń o dużej ogólności: przekonanie o tym, że płód w trakcie swego rozwoju wyciąga z otoczenia siły życiowe. VIII. PŁÓD WYSYSAJĄCY Na początek powróćmy do wyjściowego zakazu'zawiazywania, wspólnego dla kapłana i ciężarnej, by w tej samej perspektywie zbadać przepis podobny: zakaz przysięgania, obejmujący zarówno kapłankę (np. westalkę, której nie wolno było składać przysięgi), jak i kobietę ciężarną - powszechnie obłożoną zakazem przysięgania, bycia świadkiem w sądzie, kumą przy chrzcie itp. Analogia to oczywista - choć przeoczył ją Bystroń, który przytoczywszy polską i europejską literaturę do zakazu bycia przez ciężarną kumą na chrzcinach i druhną na weselu, interpretował go jako przejaw „izolacji społecznej" (Bystroń 1916a, s. 16). Heinrich Ploss - niemiecki Frazer problematyki matki i dziecka - który zanotował tę tradycję dla całej Europy środkowej (Ploss 1911, s. 31; patrz też HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere) wzmiankuje, że także na Malajach ciężarnej nie wolno było stawać przed sądem, albowiem mające tam miejsce spory źle wpłynęłyby na płód. Motywacja ta - po części powracająca w żydowskim przekonaniu, że ciężarnej (ale także menstruującej) nie wolno zaklinać się i świadczyć (Allerhand 1898) - zgodna byłaby z zasadą rajskiej harmonii, jaką należy otaczać płód. Nie da się ona jednak przenieść na pozostałe sytuacje, w których również nie powinna pojawiać się kobieta ciężarna w czynnej roli - chrzciny i wesele. A przecież są to okoliczności analogiczne: matka chrzestna - podobnie jak przysięgająca w sądzie - bierze na siebie zobowiązanie, którego spełnienie nastąpi za jakiś czas (gdy dziecko zostanie już wychowane w wierze, gdy okaże się, że świadek mówił prawdę itp). Jak powiada badacz historii przysięgi starożytnej, jest ona - przynajmniej w jednej ze swych form - oddaniem siebie samego w zastaw: „zastrzegam �32 JERZY S. WASILEWSKI sobie wiarygodność, wiarę [w moje słowa] i stawiam za to pod zastaw siebie samego, całą moją osobowość lub moje życie [ . . . ] Przysięga jest umową [ . . . ] w przypadku jej niedotrzymania jestem gotowy stracić swój zastaw" (Hirzel 1902, s. 28-33). * A więc przysięga to zawieszenie statusu, pozbawienie się pełni osobowości, niekorzystne w sytuacji początkowej; to także zamknięcie, zawiązanie (por. „związany przysięgą"), utrudniające dokonanie przejścia. Oba te argumenty łącznie wydają się tłumaczyć zakaz przysięgania w zaczątkowo-przełomowym okresie ciąży, podobnie jak w okresie narzeczeństwa; logicznie brzmi formułowana w tym ostatnim wypadku sankcja „ich małżeństwo nie dojdzie do skutku", ( D W O K 26, s. 93, 203; Świętek 1893, s. 554; Piątkowska 1899, s. 505). Wyjaśnienia tego nie można jednak zastosować, gdy motywacja zakazu trzymania dziecka do chrztu przez oboje narzeczonych razem brzmi „ich małżeństwo się rozchwieje", (Toeppen 1892, s. 760); w podobny sposób ujmują to te zakazy magiczne, które zabraniają ciężarnej bycia kumą i świadkiem weselnym (druhną, starościną, oczepiającą). Formułują one jednolitą sankcję w dwóch symetrycznych wariantach: może to zaszkodzić albo przyszłemu dziecku ciężarnej, albo też dziecku młodej pary lub chrześniakowi („boby jej chrześniak nie rósł" albo „bo jej przyszłe dziecko wnet po urodzeniu umarło­ by" D W O K 11, s. 51; 34, s. 163; 42, s. 393; 46, s. 494; Witowt 1901, s. 181; Gawełek 1910, s. 101; Witkoś 1977, s. 69, oraz literatura podana przez Bystronia 1916a, s. 16; z motywacją „że przez to młoda cały rok drzemać będzie" - D W O K 52, s. 267). Aby zrekonstruować teorię informatorów, z której wyrastają takie warzenia, trzeba przywołać zakazy treściowo odmien­ ne, ale oparte na tej samej strukturze. Jest to seria zakazów zabraniających ciężarnej kontaktowania się ze wszystkim co rośnie, kiełkuje, stanowi zarodek lub początek. Nie wolno jej więc siać, sadzić, rwać owoców z drzewa, bo wyschnie, doić krów, karmić dziecka piersią (Siarkowski 1885, s. 44; Lilientalowa 1904, s. 144; Szubertowa 1950-51, s. 602; Dekowski 1959, s. 94). Nie wolno jej chodzić na zasiane pole, do źródła i studni, bo wyschną i zepsują się, co jak pamiętamy Bystroń (1916a, s. 15, 33-34) uznawał za izolację okresu przejścia. Interpretacji takiej przeczy jednak specyficzny dobór miejsc zakazanych. Motywacje są tu czasem odległe (ciężarnej nie wolno schodzić do piwnicy, bo dziecko w „hareszcie" będzie siedzieć, Malicki 1947, s. 83), ale zakazy takie można chyba rozumieć identycznie jak wyrażony explicite zakaz chodzenia do pomieszczeń z ziarnem, brania do podołka owoców, jaj, ziemniaków, kapusty, cebuli, wszelkich ziaren i nasion itp. (DWOK 7,-s. 145; Federowski 1897, s. 296-297; Bystroń 1916a, s. 15; Szubertowa 1950-51, s. 602). Kryje się za nimi wiara, że ciężarna wyciąga siłę życiową z otoczenia - zwłaszcza zaś z form rosnących, zarodkowych - i przekazuje ją płodowi. Wierzeniowość niemiecka używa tu specjalnego terminu, mówiąc o „wysuszaniu", jakie powoduje ciężarna idąc przez ogród lub do studni- jeśli przejdzie przez świeży trawnik to ten zwiędnie albo też dziecko będzie pomarszczone (HdA 8, s. 1561, s.v. verdorren). Znamienna symetria tej ostatniej motywacji wskazuje' na możliwą obustronność procesu wyciągania siły życiowej przez to, co rośnie. L A zatem nosząca, płód, zarodek, nie powinna mieć styczności z zaczątkami, z innymi płodami - także rolnymi. Sformułowanie to nie jest zabawą ze s J i i j ] J 1 ¡ i 1 �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 słowami - wyraża ono istotę całej grupy zakazów, a zarazem sugeruje istnienie pewnego sposobu widzenia świata. W wizji tej ilość dobra na świecie jest ograniczona, działa też zasada naczyń połączonych, tak więc początki rozwoju czegoś nie mogą przypadać na początki czegoś innego, są one bowiem wobec siebie wzajemnie konkurencyjne. Wyrażają ją takie wierzenia, jak to mówiące, że gdy na sąsiadujących ze sobą polach dwóch siewców sieje jednocześnie, to jeden z nich „podsieje" drugiego - odbierze mu cały plon (Federowski 1897, s. 363; Dworakowski 1964, s. 130); podobnie gdy dwie ciężarne przechodzą obok siebie, albo gdy dwie kobiety jednocześnie rodzą dzieci lub karmią je piersią - jedna z nich traci siły, zdrowie, mleko na rzecz drugiej (Siarkowski 1878, s. 242; Zelenin 1934, s. 30-31; w odniesieniu do flwojga dzieci przyjmowanych jednocześnie przez akuszerkę - Federowski 1897, s. 252, 300). Przywołana tu praca Zelenina stanowi iście Frazerowską kolekcję zakazów pożyczania, wydawania, wynoszenia itp., gruntujących się na obawie odebrania siły życiowej, plonu i wzrostu. Jako że sam jej język jest dziś mocno staroświecki - nawet jeśli pominąć zawartą w tytule koncesję na rzecz epoki - warto odwołać się do podobnego poglądu wyrażonego we współczesnej antropologii przez George'a Fostera (1965). Autor ten odnajduje w różnych społecznościach chłopskich wyobrażenie o świecie, w którym istnieje „o¬ graniczona ilość dóbr" i każde sięgnięcie po nie musi się odbywać ze szkodą innego użytkownika. Wizję taką odnajduje on zarówno w postawach ekonomiczno-produkcyjnych, jak i w działaniach obrzędowych, np. typu charivari, gdzie kawalerowie piętnują powtórne małżeństwa wdowców, którzy już skorzystali z owej zamkniętej puli kobiet i uszczuplają ich własne możliwości. W zakresie interesującej nas problematyki płodowej przytacza afrykańskie i latynoamery­ kańskie przekonania, że kolejna ciąża matki powoduje specyficzną chorobę jej ostatniego dziecka, któremu płód odbiera mleko; najwyraźniej nie chodzi tu tylko o zjawisko znane w psychologii jako „rywalizacja rodzeństwa", skoro identyczne przypadłości może odczuwać także mąż kobiety w pierwszych miesiącach ciąży (Foster 1965, s. 298-299). Tak samo wolno chyba interpretować elementy słabości i wyczerpania mężczyzny (symboliczne lub traktowane jako rzeczywiste) przed i w trakcie porodu żony, kwalifikowane łącznie a nieprecyzyjnie jako kuwada; oczywiście zasięg tego zjawiska wykracza daleko poza ramy społeczności chłopskich (nt. jego ciekawych form we współczesnej Ameryce - patrz Kupferer 1965, zaś w kulturach pierwotnych - Schmidt 1955, zwł. s. 287-296 nt. męskich bólów porodowych; s. 307-318 uogólnienia na temat zakazów okresu ciąży jako środka tworzenia harmonii). Ciąża jest okresem szczególnego zapotrzebowania na siły witalne, wymaga - jak widzieliśmy - stworzenia środowiska idealnego, z którego je niejako wyciąga czy wysysa. Psychologiczne tego objawy widoczne są w powszechnie notowanym w przekrojowych badaniach międzykulturowych zjawisku „za­ chcianek" (staropol. bażenie, białorus. bażyćsia, ukr. bahnuť; ang. craving), które można traktować jako potrzebę bycia karmioną; z psychologicznego punktu widzenia nie są one wyrazem głodu, ale wynikają z potrzeby opieki, stanowiąc jakoby regres do niedojrzałego stanu emocjonalnego na tle stresu, obawy o poród itp. (Ayres 1967, s. 113-115). 3 - Etnografia Polska t. 34 z. 1 2 �34 JERZY S. WASILEWSKI Poza swym wymiarem psychologicznym zjawisko to ma niewątpliwy wyraz w języku symbolicznym. Istnieją zakazy magiczne odmawiania życzeniom ciężarnej o jednolitej sankcji: myszy pogryzą ubrania (wariant - sieci rybakom) robiąc w nich dziurę wielkości płodu, albo wręcz zaszkodzi to płodowi (DWOK 7, s. 145; 17, s. 122; 34, s. 162; 42, s. 392; Pierzchała 1896, s. 335; Federowski 1897, s. 324 - do połowy ciąży; Ronisz 1897, s. 118; Witowt 1901, s. 178; Szukiewicz 1903, s. 267; Lilientalowa 1904, s. 144; Gawełek 1910, s. 100; Schnaider 1912, s. 197; Ciesielski 1961, s. 14; Jastrzębska 1965, s. 141; K L W 1967, s. 99) . W zgodzie z tą logiką złą wróżbą jest przejście ciężarnej przez drogę (Ciszewski 1887, s. 32; Krzywicki 1889, s. 860; Federowski 1897, s. 204; K L W 1967, s. 119), choć trzeba pamiętać i o przekonaniach przeciw­ stawnych (Szubertowa 1950-51, s. 603) oraz o ponownej - tym razem komplikującej wyjaśnienie - analogii kobiety ciężarnej i kapłana: ksiądz jest „zły na przechód" (Saloni 1914, s. 59; D W O K 7, s. 255 za J. Grimmem: „ukazanie się świętego człowieka przerywa ziemskie czynności i zabiegi"; D W O K 15, s. 121-122; 17, s. 83; 42, s. 47; 51, s. 59; 52, s. 440). „Wysysanie" życia przejawić się może w tym, że - jak w wierzeniach niemieckich - rany nie goją się, jeśli spojrzy na nie ciężarna, a chłopcy na zabawie będą skorzy do bójki, jeśli ona będzie tam obecna (HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere). Element ten wymaga dointerpretowania: niezgoda to nic innego, jak rozpad świątecznej communitas (tu - w postaci wspólnoty zabawowej), który powoduje ciężarna - albo płód - zaspokajając swe zapotrzebowanie na wartości stanu idealnego. Kiedy coraz więcej materiału wierzeniowego wyjaśnia się przez odwołanie do pojęcia idealnego stanu początkowego raczej aniżeli stanu przejścia, pora na postawienie radykalnego pytania. 2 j i « i ! IX. C Z Y ISTNIEJĄ OBRZĘDY PRZEJŚCIA? Pytanie to nie oznacza kwestionowania sensowności pojęcia rites de passage jako kategorii klasyfikacji obrzędów. Skoro jest grupa rytuałów, zbudowanych na zasadzie „wyłączenie - margines - włączenie", to nie ma podstaw, by odmawiać im takiego miana. Wątpliwości mogą dotyczyć jedynie tego, czy pojęcie przejścia wolno traktować jako paradygmat i nakładać je na całość materiału wierzeniowego, czy też raczej przyjmować jego ograniczoną tylko do zasad budowy obrzędu stosowalność. Postawmy zatem dwa sygnalizowane już pytania. Po pierwsze, czy przypadające w chwilach przełomowych wierzenia należy traktować jako pochodne struktury obrzędu, czy też raczej wynikają one z wyobrażeń wcale nie związanych z ową strukturą? Stąd kolejne pytanie: czy wierzenia wyrastają 2 Por. „gdy kołtuniastemu czego się zażąda [zachce], musi to mieć natychmiast, [inaczej] kohun pokrzywi mu kości", Poszukiwania 1890, s. 441; „boby się gościec sprzeciwiał", U d z i e l a 1900, s. 715-716; tak wiec choroba nawiedzająca, „gość" ma podobne do ciąży działanie wysysające. ? \ 3 \ j ' �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 35 z głębokich struktur (których logika odpowiadałaby - jak chce teoria przejścia - logice rytuału), czy raczej są produktem wyobrażeń, które dadzą się w pełni zrozumieć na „powierzchniowym" poziomie - przekonań, „idei ludowych", elementów uświadamianej wizji świata. Pierwszy dylemat formułował - i rozstrzygał - już J. S. Bystroń, który rozróżniał „wierzenia na temat ciężarnej" i „ogólnosocjologiczne reguły in­ stytucji społecznej" (tzn. izolacji okresu przejścia), przy czym większość wierzeń miałaby być wtórnym tłumaczeniem owej instytucji. Kilka cytatów zrekapitu­ luje tok jego rozumowania: „menstruacja, ciąża, połóg [są to] objawy fizjologiczne. Niezrozumiałe są one dla człowieka pierwotnego, który nie umie przyczynowo ich wyjaśnić, a widząc ich odrębność stara się osoby podlegające im wyłączyć poza nawias społeczeństwa [ . . . ] izolacja kobiety jest instytucją społeczną [ . . . ] , dla wytłumaczenia instytucji społecznej [ . . . ] tworzy się wiarę, że czynność taka a taka szkodzi dziecku", wiara (w demony) jest późniejsza niż izolacja (Bystroń 1916a, s. 7, 16, 18, 52-53). Nie jest to wywód przekonujący, bo skoro „instytucja społeczna izolacji" powstaje jako reakcja na niezrozumiałe zjawisko fizjologiczne, to przecież równie dobrą odpowiedź - pierwotną, wcale nie „wtórną" - mogłyby stanowić wierzenia. Natomiast celnym argumentem na rzecz pierwotności reguł „socjologicznych" wobec wierzeniowych jest okoliczność, że te same zakazy dotyczą zarówno kobiety ciężarnej, jak i menstruującej czy położnicy, tak więc wspólnym mianownikiem może być tylko „stan przejścia" (jak widać, Bystroń zignorował zupełnie fakt nasilonej biologiczności - i w tym sensie nieczystości - tych stanów). Zwróćmy uwagę, że koncepcja przejścia jako paradygmatu dla rozumienia treści wierzeniowych zakłada, że w obrzędzie symbolizowana jest ta zmiana, której uczestnik podlega realnie: z poprzedniej fazy życia do następnej, z przeszłości w przyszłość, do przodu. Tymczasem w języku symbolicznym obrzędu nader często wyrażony jest ruch w zupełnie innym kierunku, a nawet w innym wymiarze - w przeszłość, w wymiarze mitycznym. Obrzęd niekonie­ cznie służy wyrażeniu zmiany, która dokonuje się wtedy naprawdę - on raczej kształtuje symbolicznie sytuację idealną, zawsze tę samą, stałą. Przykład nieco sztuczny, modelowy: obrzęd pożegnania nie ma na celu demonstracji dokonu­ jącego się rozdzielenia, ale raczej stworzenie wspólnoty - przez objęcia, łączący wszystkich płacz, zakaz żegnania się przez próg itp. Skoro symboliczne działanie obrzędowe nie musi służyć wyrażeniu tego, co „i tak" dokonuje się na planie społecznym, to tym bardziej nie muszą spełniać tego zadania towarzyszące mu wierzenia czy zakazy. Teza o priorytecie „zasad instytucji społecznych" wobec wierzeń jest więc arbitralna. Materiał etno­ graficzny mówi stale o konieczności izolowania płodu i łona ciężarnej: dwa fartuchy nakłada ona, gdy jest matką chrzestną, rzeczy zakazanych nie wolno jej brać właśnie do podołka, nie powinna sadzać małych dzieci na kolana; wierzono, że jeśli ciężarna trzyma do chrztu, to umrze dziecko, które znajduje się niżej, jeśli zaś menstruująca - dziecko, niezależnie od płci, mieć będzie podwójną miesiączkę, za siebie i za nią (Federowski 1897, s. 334; D W O K 7, s. 145; Malicki 1947, s. 82; Szubertowa 1950-51, s. 602; Jastrzębska 1965, s. 140). W wierzeniach takich nie wyraża się wcale „reguła socjologiczna izolacji"; co �36 JERZY S. WASILEWSKI najwyżej to autor, który forsuje paradygmat socjologiczny, przekłada je na swój idiom, widząc w nich metaforyczne przeniesienie czy odbicie zasad działania instytucji obrzędowego przejścia. Tak czyni np. Mary Douglas przytaczając zebrane przez Monikę Wilson wśród afrykańskich Nyakusa wierzenia o zachłannym płodzie („o ciężarnej sądzi się, że zmniejsza ilość ziarna, do którego się zbliży [ . . . ] bliskość dziecka w jej łonie powoduje też, że u chorych wzrasta kaszel lub gorączka"), by skonkludować w duchu van Gennepa: „niebezpieczeństwo tkwi w stanach przejścia z tego prostego powodu, że przejście jest niedefmiowalne - nie jest ani jednym stanem, ani drugim" (Douglas 1966, s. 95-96). Krytykuje Levy-Bruhla za to, że przytaczając identyczne wierzenia maoryskie dotyczące płodu poronionego i kobiety menstruującej jako istot „z brakiem", niepełnych - i stąd wysysających - pozostał na tubylczym poziomie wyjaśniania, nie dostrzegając, iż niebezpieczeństwo leży w stanach granicznych w ogóle. Na szczęście - powiada - van Gennep miał więcej „intuicji socjologicznej". W ten sposób uwagi jej uchodzi okoliczność, że rozwinięcie koncepcji „żarłocznego płodu" mogłoby mieć poważne implikacje także dla zrozumienia rzeczywistości społecznej. Po wtóre - co jest równie ważne - nie wolno interpretować izolacji obrzędowej wyłącznie jako zjawiska społecznego - ma ono przecież tak samo ważne odniesienia wierzeniowe z ich biologicznymi uwarunkowaniami (izolacja płodowa - rajskie odosobnienie itp.). Może wyglądać na paradoks, że ten sam element wierzeniowy, „żarłoczny płód", który był punktem wyjścia autorki - prekursorki badań nad stanami ambiwalentnymi i posłużył jej do uogólnień na temat niebezpieczeństw przejścia, stanowi dla nas punkt dojścia; finał tej samej drogi, tyle że pokonanej w odwrotnym kierunku: od sformułowań języka etic do emic, od teorii obrzędu do „idei ludowych". Wraz ze świadomością, że drogę tę można pokonywać w obie strony, rodzi się pokusa, by sformułowany na wstępie dylemat uznać za pozorny, a podejmowane przez autorów decyzje, czy wierzenie wyjaśniać logiką obrzędu czy odwrotnie - uznać za kwestię upodobania badacza do widzenia zjawisk w ramach tego lub innego kontekstu. Może więc w ten sam sposób da się usunąć kolejny dylemat - pytanie, czy wierzenia lepiej wyjaśniać przez nieuświadamiane struktury, czy też przez uświadamiane wyobrażenia? Przed jego rozpatrzeniem należy oczywiście określić, jakiego rodzaju struktury ma się na myśli. Niech zatem będą to głębokie struktury postrzegania czasu i przestrzeni. Mocnym argumentem na rzecz istnienia takiej nieuświadamianej matrycy organizującej wierzenia jest np. koncepcja „demonogenności" punktów przełomowych, granic, okresów przejś­ cia (Stomma 1976). Ale nawet dla tej zwartej i przekonującej konstrukcji można proponować cząstkowe wyjaśnienia alternatywne z innego poziomu. Oto np. wierzenie, że dziecko dwukrotnie odstawiane od piersi staje się zmorą, można by interpretować jako dobry przykład demonogenności niewłaściwie dokonanego przejścia. Wyjaśnienie alternatywne odwoła się jednak do ludo­ wych pojęć na temat karmienia i odstawiania od piersi. Otóż dziecko, które po odstawieniu domaga się nadal karmienia, odbiera następnemu jego udział (białorus. obsos, Znamierowska-Prufferowa 1947, s. 29); „ma dwa serca i dwie dusze" (Udziela 1890, s. 127); podobnie gdy karmione jest zbyt długo - przez dwa Wielkie Piątki wg powszechnej formuły. Nic dziwnego zatem, że takie �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 37 dziecko zostaje uznane za wysysającą zmorę, strzygę albo ma uroczne oczy, którymi przysparza szkód (DWOK 7, s. 136; 17, s. 113; 33, s. 177; Federowski 1897, s. 306; Saloni 1914, s. 59; w wierzeniach europejskich - Dundes 1980, s. 106). Przykład ten demonstruje możliwość tłumaczenia pewnych wierzeń przez odwołanie do wizji świata o ograniczonej ilości dóbr. To z niej wynikają zakazy nakładania jednej sytuacji początkowej na inną (mające uzasadnienie w koncepcji naczyń połączonych) w rodzaju: „gdy zakładający gospodarstwo kupi bydlę, nie może już nic równocześnie kupić, bo by mu się źle wiodło" (Gustawicz 1900, s. 64). W miarę gromadzenia podobnego materiału rośnie liczba zakazów tworze­ nia takich właśnie symetrycznych sytuacji, które jednak coraz słabiej tłumaczą się obawą o rywalizację. Wątpliwości przysparza np. powszechny zakaz obecności obojga młodych jednocześnie w kościele na zapowiedziach (z sankcjami typu: głowy by ich bolały, niezgoda w małżeństwie, garnki będą się w gospodarstwie tłukły) i unikanie wzajemnego spotkania w trakcie zaprosinowego obchodzenia wsi (DWOK 10, s. 290; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 231; 33, s. 248; Siarkowski 1885, s. 43; Świętek 1893, s. 554, Saloni 1914, s. 59). Można tu zaliczyć wierzenia, że źle jest, gdy orszak weselny napotka inny orszak, pogrzeb - inny pogrzeb, jedna grupa kolędnicza albo chodząca z kurkiem wielkanocnym - drugą. Efektem są bójki (DWOK 27, s. 127; 33, s. 201; Ulanowska 1888, s. 107); w Rumunii rytualną bitkę, muszą odbyć dwie spotykające się grupy rytualnych tancerzy - calusari (Kligman 1981, s. 27), przy czym nawet w tych ostatnich przypadkach nie należy poprzestawać na powierzchownie ekonomicznym uzasadnieniu zazdrością o datki. W tym momencie stajemy przed pokusą wyjaśnienia o zupełnie innym charakterze - czysto formalnym, strukturalnym. Zamiast o „groźbie wysysa­ nia" można by mówić o zakazie nakładania na siebie sytuacji przejściowych, mediacyjnych. Sprawdźmy, czy byłby to zabieg owocny szukając zakazów tworzenia takich właśnie sytuacji symetrycznych. Oczywistym przykładem mógłby być zakaz patrzenia w lustro albo praktyka jego zasłaniania lub odwracania, obowiązująca (osoby) w momentach przełomowych: niemowlę do pierwszego roku, pana i pannę młodą w trakcie wesela, położnicę, otoczenie zmarłego (DWOK 15, s. 153; 17, s. 88; 23, s. 80, 26; s. 93; 42, s. 394 i 411; 49, s. 532; Piątkowska 1889, s. 504; Z. Wasilewski 1889, s. 97; Kosiński 1890, s. 870; Wierzchowski 1890, s. 191; Wereńko 1896, s. 131; Toeppen 1892, s. 788; Federowski 1897, s. 305; Lilientalowa 1898, s. 280; Schnaider 1899, s. 340; Lilientalowa 1900, s. 322; Smólski 1901, s. 329; Saloni 1903, s. 250; Gaj-Piotrowski 1967, s. 54; Witkoś 1977, s. 66 i 188); z nawiąza­ niem do powodowanego przez lustro podwajania - dziecko będzie się jąkać, „wypatrzy następne" (Kopernicki 1887, s. 202). Inne motywacje, np. krótka pamięć (DWOK 7, s. 14; Gonet 1896, s. 227; Gaj-Piotrowski 1967, s. 152), odwołują się do innej logiki (patrz też Bystroń 1916a, s. 36 i 137). Inny przykład mogłyby stanowić zakazy przebywania pośrodku budynku. Jeśli w miejscu centralnym budowli wolno widzieć pewien punkt początkowy, zarodkowy - to wierzenie, że ciężarnej nie wolno stawać na środku kościoła lub cerkwi (Wereńko 1896, s. 119), można by interpretować jako zakaz j i ¡Í l i \ 1 J i • ' ! �38 JERZY S. WASILEWSKI nakładania początków na początki. Podobnie w środku izby pod stragarzem nie udaje się ubijanie masła, osoba tu siedząca przy grze w karty nie ma szans na wygraną itp. (Łopaciński 1897, s. 243; Piątkowska 1897", s. 801; Pietkiewicz 1938, s. 231; Dworakowski 1964, s. 229; Łuczkowski 1980, s. 150). Obok początkowych, embrionalnych punktów w przestrzeni (jeśli rzeczywi­ ście wolno tak rozumieć punkty centralne budowli) nie sprzyjają rozwojowi także początkowe momenty cyklów czasowych. Poniedziałek, podobnie jak dni nowiu („na wietku" - przy niewidocznym i minimalnym księżycu), jest - jako „pusty dzień, zawiązanie tygodnia" - na równi z piątkiem dniem „twardym", „ciężkim" (Kantor 1907, s. 152; K L W 1967, s. 105). Jest on zły jako dzień urodzenia, niekorzystny do zaczynania siewu, sadzenia, orki, nawożenia, sianokosów, żniw i dożynek, kiszenia, polowania, podróży, podejmowania służby, pożyczania, załatwiania interesów, leczenia, zakładzin domów, a nawet nakładania czystej koszuli, przystępowania do szycia i reperacji odzieży i obuwia (DWOK 7, s. 138, 142, 174; 10, s. 290; 17, s. 70, 117; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 177 i 231: 33, s. 110; 42, s. 400; 46, s. 494; 57, s. 1267; Podbereski 1880, s. 70; Udziela 1886, s. 90; Cisek 1889, s. 69; Rokossowska 1889, s. 172; Lorentowicz 1890, s. 825; Gonet 1896, s. 331; Pierzchała 1896, s. 336; Federowski 1897, s. 203, 339, 359, 374, 381; Piątkowska 1898, s. 420; Józef znad Wiszenki 1899, s. 351; Gustawicz 1900, s. 63; Gawroński 1902, s. 125; Łopaciński 1902, s. 415-416; Świętek 1902, s. 362; Saloni 1903, s. 255; Schnaider 1912, s. 198; Saloni 1914, s. 63; Gaj-Piotrowski 1967 s. 93; Baranowski 1972, s. 55). Ta próba materiałowa uświadamia konieczność wyboru: albo uznajemy za właściwe ujmowanie jego ukrytej logiki w abstrakcyjnych formułach, mówią­ cych o mediacjach i symetrii, rezygnując w gruncie rzeczy z jego rozumienia - albo też szukamy wyjaśnień szczegółowych, opierających się na konkret­ nych wyobrażeniach. Ten drugi sposób wydaje mi się owocniejszy; zastosujmy go do wyjaśnienia zakazów obowiązujących w poniedziałek: dzień ten należy rozumieć nie tyle jako początek - nie był nim zresztą nigdy w kalendarzu chrześcijańskim - ale jako dzień poświąteczny, i to właśnie jest powodem jego feralności (analogicznie, w starożytnym Rzymie dni następujące po świętach traktowane były jako niepomyślne). Wytłumaczenie kryje się w analogii sięgającej poziomu mitologicznego: tak jak okres rajski stanowi sytuację idealną, wyjście zeń zaś oznacza upadek, tak też święto jest czasem idealnym, natomiast dzień następny ma waloryzację negatywną. Analogię tę można posunąć dalej: skoro okres płodowy koresponduje w wierzeniach - jak widzieliśmy - z sytuacją rajską, to okres po porodzie będzie miał swój odpowiednik w następnej fazie mitologicznego scenariusza: egzystencja na ziemskim padole, rozbicie pierwotnej harmonii itd. Nic więc dziwnego, że z chwilą porodu pojawiają się te same symboliczne znaki upadku, co w planie mitologicznym. Zgodnie z tą logiką byłyby powszechne wierzenia o nieczystości i szkodliwym oddziaływaniu położnicy (materiał - Bystroń 1916a, s. 27). Ciekawe są zwłaszcza te przypadki, które meżna interpretować jako znaki rozpadu wspólnoty. Tak można rozumieć przekaz, że dzieci odmawiają słuchania matki po porodzie (Federowski 1889, s. 293). Wzmian­ kowane wierzenie niemieckie, że ciężarna rozbija zabawę taneczną, powtarza się w zachodniej Polsce w odniesieniu do położnicy przez sześć tygodni po porodzie (Kwaśniewicz 1985, s. 122). �39 TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ Pomijając widoczną w tym przypadku kwestię zapożyczeń - leżącą poza granicami badania znaczenia - stwierdzamy, że identyczność zakazów obo­ wiązujących przed i po porodzie znajdowałaby swe wyjaśnienie. Będzie się ono odwoływać do dwóch oddzielnych mechanizmów, dwóch różnych „teorii informatorów": koncepcji wysysającego płodu oraz analogii raj:upadek = okres płodowy:okres poporodowy. Jeśli wyjaśnienie takie odrzucić jako zbyt partykularne 'i szukać formuł ogólniejszych, np. odwołujących się do terminu „przejście", to osiągnie się wkrótce pewien próg rozumienia. Dochodzimy doń wtedy, gdy w ucieczce przed wyjaśnieniami cząstkowymi wybierzemy pojęcia zbyt abstrakcyjne. Do takiej właśnie granicy dotarł Rodney Needham usiłując zrozumieć, dlaczego tak różnym obrzędom - od seansów szamańskich po ceremonie weselne - towarzyszą instrumenty perkusyjne. Spostrzegł on, że można je wszystkie nazwać obrzędami przejścia, ale też zauważył, że nie wynika stąd jeszcze, dlaczego uczestniczy w tym perkusja. Nie ma koniecznego wewnętrznego związku pomię­ dzy logiczną strukturą zmiany kategorii a afektywnym działaniem tych instrumen­ tów; w istocie przechodzenia nie ma nic, co wyjaśniałoby konieczność użycia perkusji, ani też odwrotnie. Ostatnie zdanie artykułu powtarza więc bezradnie wyjściową obserwację: musimy zadowolić się stwierdzeniem, że „istnieje związek między perkusją a przejściem" (Needham 1967, s. 613) . Mamy tu chyba do czynienia z prawidłowością epistemologiczną znaną i innym naukom: wprawdzie wraz z oddalaniem się od konkretnego przed­ miotu badań ujawniają się nowe związki, ale traci się możliwość mówienia o zjawiskach mniejszej skali w ich własnych terminach, tu - w języku pozwalającym na zrozumienie wierzeń. Konstruowanie interpretacji rozumieją­ cych byłoby więc podobne do rysowania mapy z pewnej wysokości: punkt obserwacyjny nie może znaleźć się za nisko - mapa pokryje się wtedy z terytorium, teoria zmieni się w opis rzeczywistości. Nie powinien on też jednak znajdować się zbyt wysoko - stworzone dzięki „spojrzeniu z oddali" kategorie będą tak ogólne, iż przestaną korespondować z językiem infor­ matora, a bez tej przekładalności niemożliwe jest rozumienie. Tak więc o ile u podstaw tej pracy leżała niechęć do interpretacji kawałkowych, rodem z myślenia potocznego (owi „ludzie co widzą wszystko oddzielnie"), to jej końcem niech będzie przestroga przed pokusą widzenia „wszystkiego razem" w myśleniu naukowym. 3 LITERATURA A l l e r h a n d M. 1898 Przysięga kobiety ciężarnej u Żydów, „Lud", t. 4, s. 180-184. Ayres B. 1967 Pregnancy Magic: A Study of Food Taboos and Sex Avoidance, [w:J Cross-Cultural Approaches. Readings in Comparative Research, C. S. Ford ed., New Haven, s. 111-125. 3 Próbą odpowiedzi, wyrażoną znacznie później i - co znamienne - w innym języku, jest ostrożna hipoteza, że reakcja organizmu na dźwięki perkusji wywodzi się z imprintingu dokonanego w łonie matki, kiedy płód słyszy bicie serca, Needham 1981, s. 40-41. Gdyby związek taki dawał się rzeczywiście udowodnić, mogłoby to być dodatkowe uzasadnienie dla analogii sytuacji płodowej i obrzędowej. �40 JERZY S. WASILEWSKI B a n d i ć D. 1980a Tabu u tradicionalnoj kulturi Srba, Beograd. 1980b Značenie jednog sistema agrarnih tabua, „Etnološke sveske", t. 3, s. 21-29 [Beograd]. B a r a n o w s k i W. 1972 Tradycyjny terminarz prac gospodarczych w południowej części woj. łódzkiego, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 16, s. 43-63. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1916a Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzeniem dziecka, Kraków. 1916b Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1919 Kleparz, przedmieście Krakowa przed 50 laty. Studjum etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, s. 3-80. C e r n y A. 1898 Istoty mityczne Serbów Łużyckich, „Wisła", t. 12, s. 188-210, 467-506, 667-672. C i e s i e l s k i Z. 1961 Rybołówstwo na Pojezierzu Włodawsko-Łęczyckim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 18, cz. l , s . 9-28. Cisek M. 1889 Materyjały etnograficzne z miasteczka Żołyni w pow. przemyskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 54-83. C i s z e w s k i S. 1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 1-129. 1905 Kuwada. Studyum etnologiczne, Kraków. C z u b a l a D. 1974 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich, „Lud", t. 58, s. 181-198. 1978 Folklor garncarzy polskich, Katowice. D e k o w s k i J. P. 1959 Uprawa roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13, s. 19-98. 1968 Z badań nad pożywieniem ludu łowickiego (1880-1939), „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", t. 12, s. 1-245. D o u g l a s M. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London. D r o z d o w s k a W. 1963 Magiczne normy postępowania w życiu codziennym Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 5, s. 111-130. Dundes A. 1980 Wet and Dry, the Evil Eye, [w:] Interpreting Folklore, Bloomington, s. 93-133. Dwok 1961-89 Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 1-66, Warszawa. D w o r a k o w s k i S. 1964 Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok. E l i a d e M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. F e d e r o w s k i M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. 1888-89 Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. 1-2, Warszawa. F i l l i o z a t J. 1964 The Classical Doctrine of Indian Medicine, Delhi. F o s t e r G . M. 1965 Peasant Society and the Image of Limited Good, „American Anthropologist", vol. 67, s. 293-315. Frankowski E. 1924 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", t. 23, s. 50-111. F r a z e r J. G. 1911 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion. T. 2. Taboo and the Perils of the Soul, London. 1962 Złota gałąź, Warszawa [oryg. 1922]. �щ TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 41 F r e u d Z. 1967 Człowiek, religia, kultura, Warszawa. G a j - P i o t r o w s k i W. 1967 Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, Wrocław. G a n s z y n i e c R. 1923 Pierścień w wierzeniach ludowych starożytnych i średniowiecznych, „Lud", t. 22, s. 33-62. Gawełek F. 1910 Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. brzeskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 11, s. 48-J06. G a w r o ń s k i F . R. 1902 Zwyczaje ludowe we wsi Michowej, „Wisła", t. 16, s. 125-126. Gennep van A. 1960 The Rites of Passage, Chicago (oryg. 1909). Gonet S. 1896 Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa, „Lud", t. 2, s. 62-62, 221-228, 331-338. G o r c z y c k a - O t t o M. 1979 Tradycyjna obrzędowość urodzinowa parafii kolbielskiej. Próba analizy strukturalno-semiotycznej (praca magisterska, maszynopis w K E i A K UW). G u s t a w i c z B. 1900 O ludzie podduklańskim w ogólności, a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. 6, s. 36-80, 126-157, 245-257, 340-350. H a n s o n F . A. 1982 Method in Semiotic Anthropology; or, how the Maori Latrine Means, [w:] Studies in Symbolism and Cultural Communication, F. A. Hanson ed., Lawrence, s. 74-89. HdA 1927-38 Handwdrterbuch des deutschen Aberglaubens. T. 19, E . Hoflmann-Krayer, H. Báchtold-Staubli red., Berlin - Leipzig. H i l d e g a r d a von Bingen 1903 Hildegardis Cauae et curae. Edidit P. Kaiser, Lipsiae. H i r z e l R. 1902 Der Eid. Ein Beitrag zu seiner Geschichte, Leipzig. Janota E. 1978 Lud i jego zwyczaje, „Przewodnik Naukowy i Literacki", t. 6, R. 6, s. 151-567. J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia laznowskie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 9, s. 134-168. J ó z e f znad W i s z e n k i 1899 Niektóre wierzenia ludowe w Rudkach, „Lud", t. 5, s. 346-357. KLW 1967 Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta red., t. 3, Poznań. K a n t o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 17-229. 1914 Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy z okolicy Jarosławia, „Materiały . Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 211-242. K ę p i ń s k i A. 1985 Melancholia, Warszawa. K i r i l o v N. 1893 Interes izučenia narodnoj i tibetskoj mediciny w Zabajkale, „Etnograficeskoe Obozrenie", t. 19, s. 84-120. K l i b a n s k y R., Panofsky E., Saxl F. 1964 Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, London. Kligman G. 1981 Caluš. Symbolic Transformation in Romanian Ritual, Chicago - London. K l i m a s z e w s k a J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4, s. 109-140. �42 JERZY S. WASILEWSKI K l i n g e r W. 1926 Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań. Kołodziejczyk E. 1910 Z Andrychowa, „Lud", t. 16, s. 79-86. K o p e r n i c k i I. 1887 Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 130-227. K o s i ń s k i W. 1890 Zapiski etnologiczne zebrane w Jurkowie i okolicy, „Wisła", t. 4, s. 861-873. 1904 Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicji zachodniej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 1-86. Kotula F. 1962 Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków. K o v a č e v i c I. 1978 Semiološki přistup proučavanju obreda na primieru obreda o sv. Andreji, „Etnološke sveske", t. 1, s. 23-32 [Beograd]. 1985 Semiología rituala, Beograd. K r z y w i c k i L. 1889 Zwyczaje ludu w oświetleniu porównawczym. Baba jako wróżba nieszczęścia, „Wisła", t. 3, s. 860-874. Kupferer H. 1965 Couvade: Ritual or Real Illness, „American Anthropologist", vol. 67, s. 99-102. K w a ś n i e w i c z К. 1981 Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 89-126. 1985 Rok obrzędowy, [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, s. 9-31. Leach E. 1964 Antropological aspects of abuse, [w:] New Directions in the Study of Language, E . Lenneberg (ed.), Cambridge (Mass.). L e c h o w a I. 1967 Zwyczaje i wierzenia doroczne w Łowickiem, Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", t. 11, s. 13-52. L e v i - S t r a u s s С. 1969 The Raw and the Cooked. Introduction to a Science of Mythology, New York. 1978 The Origin of Table Manners, New York. L i l i e n t a l o w a R. 1898 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 12, s. 277-284. 1900 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 14, s. 318 322; 639-Ś44. 1904 Dziecko żydowskie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 141-173. 1905 Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „Wisła", t. 19, s. 148-176. L o r e n t o w i c z J. 1890 Lud fabryczny w Pabjanicach, „Wisła", t. 4, s. 825-830. L u b i c z R. ( Ł o p a c i ń s k i H.) 1891 Sobótka - kwestjonarjusz, „Wisła", t. 5, s. 169-178. Ł o p a c i ń s k i H. 1897 Zabytki cywilizacji pierwotnej, „Wisła", t. 11, s. 241-260. 1902 Zabobony, gusła, przesądy, czary i wierzenia różne, „Wisła", t. 16, s. 413-417. Ł u c z k o w s k i J. 1980 Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym i jego wnętrzem, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne", t. 22, s. 149-157. M a g i e r a J. 1900 Wierzenia ludowe w okolicy Sułkowic (powiat Myślenicki), „Wisła", t. 14, s. 55-61. Malicki L. 1947 Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, M a t c z a k o w a S. 1963 Dziecko w rodzinie wiejskiej (materiały z pow. radomszczańskiego), Etnograficzne", t. 5, s. 131-178. „Łódzkie Studia �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 43 M i k l a v e c P. 1902 Zwyczaje, zabawy i zabobony ludu słoweńskiego w południowej Styryi, „Lud", t. 8, s. 337-349. M o s z y ń s k i K. 1929-30 Białoruski spor i sparyš, „Lud Słowiański", t. 1, z. 2, dz. B, s. 54-66. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Needham R. 1967 Percussion and Transition, „Man", vol. 2, s. 606-614. 1981 Circumstantial Deliveries, Berkeley-Los Angeles. O n i a n s R. B. 1954 The Origins of European Thought About the Body, the Mind, the Soul, the World, Time and Fate, Cambridge. Panofsky E . 1955 The Life and Art of Albrecht Dürer, Princeton. 1971 Studia z historii sztuki, Warszawa. Petrow A. 1878 Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 2, s. 3-182. P i ą t k o w s k a I. 1889 Z życia ludu wiejskiego w ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3, s. 479-530. 1897 Pismo obrazowe, „Wisła", t. 11, s. 801. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4, s. 410-435. 1901 Zamek Sieradzki w historyi i powieści ludowej, „Lud", t. 7, s. 113-128. Pierzchała L. 1896 Wierzenia ludu, „Lud", t. 2, s. 335-338. P i e t k i e w i c z C. 1938 Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne, Warszawa. P i g o ń S. 1983 Z Komborni w świat, Warszawa. Platon 1960 Prawa, przeł. M. Maykowska, Warszawa. P l e s z c z y ń s k i A. 1893 Wochy i Koziary, „Wisła", t. 7, s. 719-735 P l i n i u s z Starszy 1845 K. Pliniusza Starszego Historyi Naturalnej ksiąg XXVII, Przeł. J. Łukaszewicz, Poznań. Ploss H. 1911 Das Kind in Brauch und Sitte der Vólker, Т. I, Leipzig. Podbereski A. 1880 Materyjaiy do demonologii ludu ukraińskiego. Z opowiadań ludu w pow. Czehryńskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 4, s. 3-82. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do metody badania izolacji obrzędowej, Lwów - Warszawa. [1932] Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa, t. 3, s. 322-332. Poszukiwania 1890 Poszukiwania, „Wisła", t. 4, s. 441. R o k o s s o w s k a Z. 1889 O świecie roślinnym. Wyobrażenia, wierzenia i podania ludu ruskiego na Wołyniu we wsi Jurkowszczyźnie pow. zwiahelskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 163-199. R o n i s z W., К. B. W. 1897 Poglądy ludu na przyrodę, „Wisła", t. 11, s. 118-119. Saloni A. 1898 Lud wiejski w okolicy Przeworska, „Wisła", t. 12, s. 47-64, 508-517, 719-748. 1903 Lud łańcucki. Materiały etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 6, s. 187-^19. 1914 Zaściankowa szlachta polska w Delejowie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 3-151. Schmidt W. 1955 Gebrauche des Ehemannes bei Schwangerschaft und Geburt. Mit Richtigstellung des Begriffes der Couvade, Wien. I i I 1 i �44 JERZY S. WASILEWSKI Schnaider J. 1899 Z kraju Hucułów, „Lud", t. 5, s. 57-62, 147-154, 207-220, 336-345. 1912 Z życia górali nadiomnickich, „Lud", t. 18, s. 141-217. S c h u l e n b u r g W. 1985 Wendisches Volkstum in Sage, Branch und Sine, Fotomechanischer Neudruck, Bautzen. Seyda B. 1977 Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa. Seznec J. 1939 La survivance des dieux antiques, London. S i a r k o w s k i W. 1878 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do An­ tropologii Krajowej", t. 2, s. 209-259. 1879 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Część druga, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 3, s. 3-61. 1885 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 9, s. 3-72. Smólski G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich {ciąg dalszy i dokończenie), „Wisła", t. 15, s. 153-172, 321-339. Stomma L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. S z a b l e w s k a S. 1883 Wesele i Krzywy taniec u ludu ruskiego z okolic Zbaraża, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7, s. 120-134. Szubertowa M. 1950-51 Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616. S z u k i e w i c z W. 1903 Wierzenia i praktyki ludowe {zabobony, przesądy i wróżby) zebrane w gub. wileńskiej, „Wisła", t. 17, s. 265-280, 432-444. S z u m o w s k i W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Ś w i ę t e k J. 1893 Lud nadrabski (Od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków. 1902 Z nad Wisłoka. Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w pow. łańcuckim, „Lud", t. 8, s. 245-257, 354-368. T e t m a j e r W. 1898 Gody i godnie święta, czyli okres Świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" t. 3, s. 165-197. Toeppen M. 1892 Wierzenia mazurskie, „Wisła", t. 6, s. 145-184, 391^20, 641-662, 758-797. U d z i e l a S. 1886 Materyjaly etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 10, s. 75-156 , . 1890 Lud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologu ,»™ Krajowej*', t. 14, s 1-136 1899 Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła , t 13, s. 14-29 65-88 193-222 1900 Smat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego Poprawym brzegu Wisły. Częsc II, „Wisła , t. 14, S. 1-12, 132-144, Lbir-LU, 399-411, /13-/24. л 1888 1 ^ д Т Я Boże Narodzenie u górali zwanych „Zagórzanami", „Wisła", t. 2, s. 98-119. ^nnl^nlnnin W !,l wfkTi S a e ХШ к „linii W*™* Warszawa. Edmund Ronald Leack Eleazar Moisieiewicz Mieletyński- Władimir Jakowlewicz Propp słowniki Teść Tl) PolskaSztuka Ludowa" R 34 m 2 \ 117 125 L �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 1987 45 Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Część I: Zrozumieć tabu, „Etnografia Polska", t. 31, z. 1, s. 19^41. W a s i l e w s k i Z. 1889 Jagodne. Zarys etnograficzny, Warszawa. Wereńko F. 1896 Przyczynek do lecznictwa ludowego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. 1, s. 99-228. W i e r z c h o w s k i Z. 1890 Materiały etnograficzne z pow. tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 14, s. 145-251. W i l a n o w s k i M. R. 1893 Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, s. 274-279. W i t k o ś S. 1977 Bajdy i Moderówka, Poznań. Witowt 1901 Kilka przesądów ze wsi Turowa (pow. Radzyński), „Wisła", t. 15, s. 177-183. Z.S. 1891 W noc świętojańską, „Biesiada Literacka", nr 29, 17 lipca, s. 35-36. Zelenin D. 1911 „Obydennyja" polotenca i obydennye chramy (Russkie narodnye obyćai), „Źiwaja Starina", t. 20, s. 1-20. 1934 Imuščestwennyje zaprety как pereiitki perwobytnogo kommunizma, Leningrad. Z i e l e n i e w s k i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M. 1947 Przyczynek do magii i wierzeń rybaków, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 1-37. Zwyczaje świętojańskie 1929-30 Zwyczaje świętojańskie na zachodnim Polesiu, „Lud Słowiański", t. 1, z. 1, dz. B, s. 76-88. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d9643abf26a83dbc51944ffc4d6718d.pdf 5cf0bcac115b3da297b48cd89eb76ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:845 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:777 Title A name given to the resource Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.109-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ A N A L I Z A PRZESTRZENNA JURTY MONGOLSKIEJ Pozostał ślad po j u r c i e Okrągły j a k świat Ogień wyznaczał j e j środek Ścieżka od w s c h o d u prowadziła p r z e z próg D r o g a mężczyzny po l e w e j Droga kobiety po prawej [.,.] T u n a wojłoku siadał gość W p a t r z o n y w strumień cudzego życia. A n d r z e j Strumiłło 1 Przedmiotem niniejszego s t u d i u m jest t r a d y c y j n e mongolskie domo­ stwo, j u r t a , analizowana j e d n a k n i e od s t r o n y materiału czy k o n s t r u k c j i , ale sub specie spacii — j a k o p e w n a przestrzeń. Jurtę traktować b o w i e m można także j a k o miejsce wydzielone wśród reszty t e r y t o r i u m , f u n k c j o ­ nujące inaczej niż przestrzeń n a zewnątrz i — co najważniejsze — w e ­ wnętrznie artykułowane: podzielone i wartościowane. T a k w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h agrarnych, j a k i u koczowników domostwo było miejscem 0 walorze s a k r a l n y m ; świętość d o m u realizowała się m . i n . przez u p o ­ dobnienie jego s t r u k t u r y d o przestrzeni kosmicznej. Sam a k t b u d o w y do­ m u miał w sobie elementy mitycznego stwarzania świata, analogia zaś mikrokosmos — makrokosmos (siedziba l u d z k a j a k o odwzorowanie świa­ ta) określała f o r m y jego dalszego użytkowania. Ład przestrzenny domo­ s t w a określony był n i e tylko' względami f u n k c j o n a l n y m i , ale i normą wierzeniową, mitologiczną. Przestrzeń t a k istotna była wyodrębniona od otoczenia granicą szczególnie akcentowaną — stąd bogata s y m b o l i k a p r o g u 1 zakazy z n i m związane. Miejsce, n a którym miała stanąć n o w a budowla, zwłaszcza świątynia czy pałac władcy, t o miejsce dane, wyznaczone przez Niebo, często znajdujące się w środku świata alibo w p u n k c i e będącym j e - 1 A. Strumiłło, Moje słowa obrazy. K r a k ó w 1970. �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I go odwzorowaniem. J a k jest .to możliwe w k u l t u r z e nieosiadłej, j a k godzi się t u jedyność i stałość p u n k t u — sacrum z wielością miejsc ludzkiego obozowania? J u r t a jest t y l k o jedną ze sfer przestrzeni, która w sposób nieciągły, skategoryzowany rozpościera się wokół człowieka. Szkic niniejszy jest częścią pełniejszej analizy kategorii przestrzeni w k u l t u r z e mongolskiej, analizy, która szuka wyjaśnienia, dlaczego pewne czynności dzieją się w t y c h , a n i e i n n y c h miejscach. Najbardziej interesujące są t u oczywiście n i e odpowiedzi funkcjonalne, ale te, które ujawniają istnienie a b s t r a k c y j ­ nej koncepcji przestrzeni — wartościowania s t r o n świata, t e r y t o r i u m , g r a ­ nicy, c e n t r u m . D o przestrzeni w ludzkiej k u l t u r z e — j a k i do k a t e g o r i i czasu — sprowadza się ostatnio coraz częściej w h u m a n i s t y c z n y m bada­ n i u wiele i n n y c h z j a w i s k k u l t u r o w y c h . T e podstawowe wartości są wszę­ dzie organizowane i u j m o w a n e inaczej, stanowiąc zasadniczy składnik k o d u k u l t u r y . Domostwo koczowniczych pasterzy — porównywalne, a za­ razem n i e u c h r o n n i e odmienne od d o m u w k u l t u r a c h osiadłych — wydaje się być dla studiów n a d kategorią przestrzeni d o b r y m p u n k t e m wyjścia . 2 Wewnętrzna kategoryzacja przestrzeni j u r t y to p r o b l e m podwójnie złożony. Po pierwsze: abstrakcyjne l i n i e dzieląc n i e w i e l k i e wnętrza orga­ nizują ludzką egzystencję, stanowią n o r m y poruszania się i zajmowania miejsca w j u r c i e przez mężczyznę i kobietę, starca i dziecko, gości i gos­ podarzy, szanowanych i lekceważonych. Dostarczają możliwości u h o n o r o ­ wania przez samo posadzenie w miejscu u z n a n y m za honorowe — choć przecież nie jest ono realnie lepsze a n i wygodniejsze od pozostałych. W k u l t u r z e nomadycznej, która n i e zaopatruje s w y c h członków w sze­ r o k i wachlarz dóbr m a t e r i a l n y c h , określających i c h społeczną pozycję, wszelkie podziały abstrakcyjne kompensują niedobór rzeczy, wzbogacają kulturę o nowe wartości i nowe możliwości. Społeczna h i e r a r c h i a o d ­ zwierciedla się w układzie p r z e s t r z e n n y m — w odległościach między rozmawiającymi ze sobą ludźmi i w wartościowaniu miejsc, j a k i e p r z y ­ sługują i m w j u r c i e . D r u g i m powodem, d l a którego p r z e d s t a w i m y t u szerzej wewnętrzny podział j u r t y , jest rozwinięta poniżej hipoteza, iż właśnie przezeń r e a l i ­ zuje się upodobnienie j u r t y do kosmosu, d o m odwzorowuje przestrzeń kosmiczną i nabiera c h a r a k t e r u sacrum. Analizę podziałów wewnętrznych poprzedzić j e d n a k trzeba przedsta­ w i e n i e m s p r a w y logicznie wcześniejszej — j a k wydzielona jest j u r t a od reszty świata. N i m dokonają tego' wojłokowe ściany odbywają się d w a a k t y wstępne: wyznaczenie miejsca pod jurtę i jego konsekracja. W y b o r u 2 tach Artykuł powstał n a p o d s t a w i e 1971-1973 w badań t e r e n o w y c h a u t o r a p r o w a d z o n y c h a j m a k a c h : c e n t r a l n y m , a r c h a n g a j s k i m , a zwłaszcza w la­ środlkowogo- b i j s k i m M R L . Materiały z badań w y k o r z y s t a n e wszędzie, gdzie p r z y p i s n i e z a z n a c z a innego źródła, znajdują się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ш К М PAN. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 111 miejsca dokonuje w przeddzień przekoczowania głowa r o d z i n y l u b któryś z doświadczonych mieszkańców k i l k u j u r t o w e g o obozowiska — ajlu, ozna­ czając j e k a m i e n i a m i , kołkami l u b s t e r t a m i suchego nawozu argal. T a k oznaczone miejsce uznane jest za zajęte i jeśli staną n a n i m obce j u r t y w y n i k a spór, który dawniej rozsądzała władza choszunu. A k t oznacze­ n i a — acz n i e s k o m p l i k o w a n y — ma zatem pewne konsekwencje. W y b i e r a się zazwyczaj miejsce nieco wywyższone, l a t e m spadziste (dla odpływu w o d y deszczowej), wiosną osłonięte przed w i a t r e m , zimą bardzo równe ze względu n a tworzącą się wówczas zbitą warstwę zwierzęcego nawozu. Są t o więc reguły praktyczno-gospodarcze, a n i e wierzeniowe. T y c h osta­ t n i c h n i e udało się zanotować w terenie a n i m n i e , a n i z n a n y m m i a u t o ­ r o m . Do p e w n y c h szczątkowych n o r m , z a w a r t y c h w niektórych tekstach obrzędowych, jeszcze powrócę; t u muszę natomiast stwierdzić, że n a t e r e n M o n g o l i i przeszły i znalazły niejakie zastosowanie reguły chińskiej geomancji. A c z k o l w i e k objęły one sferę działań świeckich (w odróżnieniu o d Jamajskiej s y m b o l i k i przestrzennej, która u k i e r u n k o w u j e przede wszy­ s t k i m a k t y r e l i g i j n e , budowę świątyń itp.), t o zostaną w n i n i e j s z y m szkicu pominięte, analiza b o w i e m tego złożonego s y s t e m u wiedzy, tworzonej przez elitarną grupę rozwarstwionego społeczeństwa rolniczego, t y l k o czę­ ściowo leży w kompetencjach etnografa . 1 3 4 Następny obyczaj, uświęcenie miejsca pod jurtę, t o rytuał zdecydo^ wanie archaicznego pochodzenia, a i dziś jeszcze rozpowszechniony. Bez­ pośrednio przed rozstawieniem j u r t y gospodarz s k r a p i a ziemię m l e k i e m . Jest to ofiara d l a władcy tego terenu, ducha sabdaka, przejaw k u l t u z pewnością przedlamajskiego jeszcze pochodzenia . Sabdaka h o n o r u j e się też n a odjezdnym, gdy p o złożeniu j u r t y świeżo w y d o j o n e kozie m l e k o k r o p i się n a 4 s t r o n y świata. Istnieje j e d n a k rytuał, który znacznie s k u 5 Oczywiście, m i e j s c e pod jurtę w y b i e r a n e j e s t z uwzględnieniem zaleceń s y s t e ­ m u wartościowania szerszego t e r y t o r i u m , s t o s u n k u do różnych f o r m rzeźby t e r e ­ n u itp. W a r t e a n a l i z y są zwłaszcza p e w n e zasady, p r z e d e w s z y s t k i m n a t u r y p r a k t y ­ c z n e j , a l e być może z podkładem w i e r z e n i o w y m , które sprawiają, że mongolskie (gobijskie) o b o z o w i s k a r o z b i j a n e są z reguły dość d a l e k o od n a t u r a l n y c h z b i o r n i ­ k ó w w o d y . Omówienie tego p r o b l e m u w y p a d a j e d n a k odłożyć, n i e d o t y c z y o n b o ­ w i e m bezpośrednio s f e r y p r z e s t r z e n i j u r t y . 3 M o n g o l s k i e źródła z B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w K o p e n h a d z e , które z a w i e ­ rają interesujące n a s dane, n i e doczekały się j e s z c z e o p r a c o w a n i a ; informację w t y m p r z e d m i o c i e zawdzięczam P a n u P r o f e s o r o w i W a l t h e r o w i H e i s s i g o w i . 4 A. P o z d n i e j e w , Mongolija i mongoły, t. 1, S . — P e t e r b u r g 1896, s. 7. p r z y ­ p i s u j e t e m u o b y c z a j o w i rodowód szamański. W a r t o t u c h y b a p r z e s t r z e c p r z e d u j m o ­ w a n i e m m o n g o l s k i e j rzeczywistości w i e r z e n i o w e j t y l k o w dwóch k a t e g o r i a c h : s z a ­ m a n i z m u i l a m a i z m u . Z pewnością niektóre a r c h a i c z n e treści n i e należały do tego zoficjalizowanego i względnie z u n i f i k o w a n e g o s y s t e m u wierzeń, j a k i m był m o n ­ golski s z a m a n i z m . P a t r z n a t e n t e m a t : G . T u с с i , W. H e i s s i g, D i e Religionen Tibets und der Mongolei, Stuttgart 1970, s. 299-304. 5 �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 112 teczniej uświęca miejsca pod jurtę. Myślę t u o s p o t y k a n y m d o dziś o b y ­ czaju u s t a w i a n i a przed r o z b i c i e m j u r t y tulgyn gurimn czuluu, t r z e c h k a ­ m i e n i podkładanych później pod n o g i stojaka, n a którym znajdzie się k o ­ ciołek d o gotowania. Postawa ta, n i e j a k o s y m b o l ogniska domowego, m a dziś przeważnie 4 nogi, stąd też używa się na ogół 4 k a m i e n i , pozostał j e d n a k d a w n y liczebnik odnoszący się d o trójnogu. F u n k c j a t y c h k a m i e n i nie jest b y n a j m n i e j t y l k o u t y l i t a r n a ; araci uważają j e nierzadko za n a j ­ ważniejszą rzecz w j u r c i e , są z n i m i emocjonalnie związani. G d y w y jeżdżdają poza rodzinne koczowiska „sił i m n i e starcza, b y rzucić te k a ­ mienie, zabierają je ze sobą" . Kamień południowo-zachodni (jeśli usta­ w i o n o cztery) l u b południowo-wschodni (gdy są t y l k o t r z y ) służy d o „otworzenia przekoczowania" — przed w y r u s z e n i e m odsuwa się go w s t r o ­ nę n o w e g o obozowiska. I n t e r p r e t o w a n e jest t o j a k o poprawienie d r o g i , lecz można t u c h y b a widzieć dążenie d o zachowania ciągłości ogniska d o ­ mowego; m o i m zdaniem jest w t y m s k r o m n y m geście zamiar paradoksal­ nego pogodzenia konieczności z m i a n y miejsca i pragnienia jego stałości czy k o n t y n u a c j i . Wydaje się też, że k a m i e n i e symbolizują nie t y l k o o g n i ­ sko domowe. Otóż p o p r z y b y c i u n a nowe miejsce u s t a w i a się je jeden n a d r u g i m , dostawiając obok jeszcze piąty (wg informatorów — d l a p o d k r e ­ ślenia ważności i dawności ogniska). Dopiero bezpośrednio przed wzniesie­ n i e m j u r t y stos t e n rozbiera się i n a k a m i e n i a c h umieszcza stojak ognio­ w y . Wobec istnienia analogicznych zabiegów przed budową d o m u w w i e l u k u l t u r a c h osiadłych nie będzie chyba n i e u p r a w n i o n a hipoteza, że t o ukła­ danie k a m i e n i jest s y m b o l i c z n y m powtórzeniem a k t u b u d o w y świata, n i e ­ o d z o w n y m d l a założenia i trwałości ludzkiej siedziby p o n o w n y m s t w o ­ rzeniem kosmosu. Także porządek, w j a k i m wznoszona jest j u r t a , w s k a ­ zuje, że o d w z o r o w u j e się w t e d y budowę świata. Stawia się ją b o w i e m zgodnie z r u c h e m słońca, nardzow, w t y m też k i e r u n k u okręca się w s z y ­ stkie l i n y umacniające jurtę. K i e r u n e k t e n o d g r y w a znaczną rolę także w dalszym j e j użytkowaniu: r a n n e o t w i e r a n i e górnego o t w o r u (dymnego i okiennego zarazem) polegające n a przeciągnięciu l i n y o d d r z w i d o prze­ ciwległej ściany po zewnętrznej stronie, odbywać się m u s i zgodnie z r u ­ chem słońca, podobnie j a k wieczorne zamykanie — o d ściany północnej do d r z w i . Czynienie tego w k i e r u n k u p r z e c i w n y m jest Ъигии — słowo t o oznacza zarówno r u c h p r z e c i w n y d o nardzow, j a k i „zakazane" w sen­ sie tabu, z sankcją nadnaturalną. T y l k o w razie śmierci d o m o w n i k a przez k i l k a d n i (dopóki ciało pozostaje w jurcie) otwór górny jest o t w i e r a n y i z a m y k a n y w k i e r u n k u Ъигии, Przy niezakłóconej s y t u a c j i rodzinnej a n a 6 G . B a t n a s a n , Negdelczdijn nüüdel, suuťszlyn dzarim asuuáald (Z pro­ blematyki koczownictwa i przechodzenia na osiadłość pasterzy-spółdzielców), Ułan B a t o r 1972, s. 132. P r a c y tej o r a z k o n t a k t o w i z jej a u t o r e m zawdzięczam większość p o d a n y c h t u i n f o r m a c j i n a t e m a t „trzech k a m i e n i " . 6 �KATEGORIA 113 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ logia mikrokosmos — makrokosmos t r w a dopóki stoi j u r t a , póki ognisko domowe otoczone jest k a m i e n i a m i o kosmicznej konotacji. Desakralizacja miejsca następuje przed odkoczowaniem, w r a z z rozrzuceniem k a m i e n i . Podobne znaczenie ma też chyba wspomniane kropienie m l e k i e m p o złoże­ n i u j u r t y . Jak ofiara z m l e k a przed rozbiciem obozowiska przygotowuje miejsce, uświęca je, t a k wydaje się, że kropienie na odjezdnym p r z y w r a ­ ca miejscu jego poprzedni status, profanizuje je, wciela w resztę n e u ­ tralnego t e r y t o r i u m . Od tej p o r y zarówno krąg-ślad po j u r c i e , j a k i cały obszar dawnego obozowiska (ślady i n n y c h j u r t , stada itd.) nazywane są wspólnym słowem buir. Charakterystyczny okrąg wydeptanej ziemi, wskazujący gdzie w stepie stała j u r t a , oddziaływa emocjonalnie chyba tylko' n a Europejczyka; d l a mongolskiego pasterza n i e s t a n o w i o n żadnego precedensu, jurtę można postawić obok śladu l u b w jego obrębie, n i e jest t o już obszar w a l o r y z o w a n y — aż do c h w i l i , k i e d y się go e w e n t u a l n i e ponownie zasiedli. W okresie między t y m i a k t a m i : sakralizacją i profanizacją, miejsce, na którym stoi j u r t a , jest przestrzenią o walorze świętości. N i e w o l n o w jego obrębie wykonywać niektórych czynności, n p . oddawać moczu, język zaś, w którym została sformułowana k a r a za przekroczenie tego zakazu, mówi o przestrzeni; t o antyspołeczne przecież wykroczenie jest piętnowane j a k o grzech wobec miejsca, a n i e wobec zamieszkującej j e g r u p y l u d z k i e j . T o r g u t (zachodni Mongoł), który je popełni, p o w i n i e n przekoczować 7 razy w ciągu dnia, wbijając 7 brzozowych kołków. U Chałchasów zhańbioną ziemię zbiera się do czapki, wyrzuca, a i n k r y m i n o w a ­ nego sadza obok tego miejsca, z a k r y w a połą deli (ubrania) i p r z y b i j a ją 7 b r z o z o w y m i kołkami, a potem każe „grzesznikowi" wyjść zostawiając tę część ubrania. Czasem w b i j a się 9 a n i e 7 kołków, z i e m i zaś n i e w y ­ rzuca, lecz zmieszawszy z herbatą daje d o w y p i c i a w i n o w a j c y . 7 O ważności sakralnego wyodrębnienia j u r t y n i e c h świadczy także s y m ­ b o l i k a progu. J a k każda granica jest o n w k u l t u r a c h osiadłych o b w a r o ­ w a n y l i c z n y m i zakazami i n a k a z a m i ; charakterystyczne, że p r z y słabszym chyba akcentowaniu przez Mongołów ważności wszelkich i n n y c h granic z progiem związano wiele i s t o t n y c h n o r m . Próg ważny jest j a k o l i n i a przejścia, nie zaś jako obiekt, miejsce pod p r o g i e m n i e było nigdzie w y ­ soko cenione. N i e w o l n o nań przede w s z y s t k i m nadeptywać — jeszcze X V I I - w i e c z n y zbiór p r a w Chałcha Dżirum p r z e w i d u j e za t o przewinienie karę śmierci; przestrzegano przed t y m także Piano Carpiniego w X I I I w., gdy przygotowywał się do audiencji u chana G u j u k a ; obecnie n i e jest t o dobrze w i d z i a n e przez gospodarzy. Nadal też n i e w o l n o n a p r o g u siadać. 7 G. P o t a n i n , Oczerki siewierno-zapadnoj s. 97. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 Mongolii, t. 2, S . — P e t e r b u r g 1881, �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 114 Mówi się o n i m z szacunkiem, Mongołowie Barga używają w pieśni w e ­ selnej określenia „złoty próg". Z a p r o g i e m j u r t y — j a k każdego d o ­ mostwa — jest już i n n a przestrzeń aniżeli po jego zewnętrznej stronie. Na b a i c k i m weselu w momencie, k i e d y panna młoda podnosi nogę, b y przestąpić próg — g r u p a pana młodego ciągnie ją za rękę do środka, gdy jej własna grupa usiłuje przeciągnąć ją n a zewnątrz . Krążąc wewnątrz j u r t y dusza śpiącego człowieka jest bezpieczna, g d y w y j d z i e za próg — czyhają n a nią niebezpieczeństwa . Przykłady można mnożyć, a wszystkie będą świadczyć o t y m , że j u r t a f u n k c j o n u j e n i e t y l k o jako- realne zabez­ pieczenie f u n k c j i życiowych rodziny, ale i j a k o przestrzeń „mocna" w eliad o w s k i m r o z u m i e n i u słowa, o bardzo s i l n y m ładunku emocjonalnym. 8 9 Przejdźmy obecnie do omówienia wewnętrznej kategoryzacji j u r t y . J u r t a jest b o w i e m wnętrzem jednoprzestrzennym i j e d n o r o d n y m t y l k o w t e d y , g d y rozpatrywać się będzie wyłącznie jej wygląd i kształt m a ­ t e r i a l n y , a za k r y t e r i u m a r t y k u l a c j i p r z y j m i e n p . istnienie i z b przedzielo­ n y c h ścianami albo i n n y m i f i z y c z n y m i przegrodami. N i e w i e m y n i c O' i s t ­ n i e n i u t a k i c h przegród w d a w n y c h j u r t a c h , a n i arackich, a n i a r y s t o k r a ­ t y c z n y c h (chan dysponował przecież k i l k o m a j u r t a m i o- różnym przezna­ czeniu i f u n k c j o n a l n y podział wnętrza mógł być t u nawet słabszy niż w zwykłych j u r t a c h ludu). L a m a j s k i przekaz opowiada o m n i c h u , który j a k o że rozpoznawał chorobę nie widząc nawet chorego, a t y l k o będąc z n i m połączony d w i e m a n i t k a m i — przyprowadzony do- żony chana m u ­ siał stawiać diagnozę pozostając na zewnątrz j u r t y . W okoliczności t a k niecodziennej j a k poród dzielono jurtę zasłoną, zawieszając wojłok wokół południowo-wschodniego sektora j u r t y (przy drzwiach) i t a m umieszczano położnicę . N i e wiadomo' — a p y t a n i e t o m a także swoje znaczenie d l a analizy przestrzennej — czy o wyborze tego właśnie miejsca na poród decydowała jego niska ranga miejsca przy drzwiach, czy może n p . s y m ­ b o l i k a „wyjścia". 10 11 W dzisiejszych j u r t a c h spotyka się coraz powszechniej wyodrębnianie przestrzeni osobistej, i n t y m n e j w postaci zasłon zawieszanych nad łóżkiem na czas s n u . K r y t e r i u m obecności t a k i c h zasłon, przyjęte w badaniach K . W i a t к i n a, 1960, s. 215. 8 Mongoly MNR, Trudy Instituía E t n o g r a f i i , t. 60, L e n i n g r a d U . H a r v a, Die religiosen Vorstellungen der altaischen Vólker, H e l s i n k i 1938, s. 263. N a j b e z p i e c z n i e j s z y m dlá d u s z y m i e j s c e m j e s t środek j u r t y w pobliżu o g n i s k a , którego i s k r y odstraszają złe duchy. W a r t o t u też c h y b a przytoczyć u z y s k a ­ ną w t e r e n i e informację, że d l a z a b e z p i e c z e n i a chorego p r z e d złymi w p ł y w a m i p r z e ­ ciąga się s z n u r e k o d rogu nadproża j u r t y do z i e m i ; także rozciągnięta p r z e d jurtą uwięź d l a zwierząt h o d o w l a n y c h b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o o c h r o n a wnętrza j u r t y , gdy j e j d r z w i są otwarte. 9 1 0 I . M a j s k i , Sowriemiennaja 11 Oczerki istorii kultury MNR, Mongolija, I r k u c k 1921. U ł a n U d e 1972, s. 192. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 115 nad p r z e m i a n a m i warunków b y t o w y c h , potrzeb i aspiracji młodego p o k o ­ lenia, okazało się d o b r y m wskaźnikiem modernizacji w sensie w z r o s t u potrzeb osobowościowych i poczucia indywidualności. Z n i k a natomiast — i t o w tempie wyprzedzającym regres czy l a i c y ­ zację f o r m y domowego ołtarza — zwyczaj jego przesłaniania kurtyną z j e d w a b n y c h szarf chadag. W y m i e n i o n e wyżej e n k l a w y n i e czynią j e d n a k zasadniczej s t r u k t u r y zacji przestrzeni j u r t y . Podział podstawowy jest podziałem a b s t r a k c y j n y m , w którym l i n i e północ — południe i wschód — zachód są wyznaczane przez pewne rzeczy w e wnętrzu j u r t y , ale n i e są akcentowane żadnymi m a t e r i a l n y m i przegrodami. Przedstawienie tego podziału trzeba j e d n a k poprzedzić krótką analizą zasad użytkowania przestrzeni j u r t y . Najbardziej a d e k w a t n i e oddaje f u n k c j o n a l n y rozkład wnętrza j u r t y następujący schemat 9 — p o l o w y : 12 R y e . 1. S c h e m a t f u n k c j o n a l n y j u r t y W podziale t y m wyróżniają się przede w s z y s t k i m d w a południkowe pasy: 1 — 2 — 3, n a lewo od wejścia (które zawsze skierowane jest n a południe) będący męską częścią j u r t y , i pas 7 — 8 — 9, stanowiący część kobiecą. W polach 1 i 7 odbywają się odpowiednio męskie i kobiece za­ jęcia gospodarcze; t u mieszczą się męskie narzędzia p r a c y w pasterstwie z jednej i sprzęt k u c h e n n y z d r u g i e j strony. Pola 2 i 8 stanowią miejsca 1 2 T a k właśnie opisuje jurtę A. Rona-Tas, Mongolia, śladami W a r s z a w a 1965, s. 175 - 178; jego opis uzupełniam własnymi o b s e r w a c j a m i . nomadów, �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I odpoczynku w ciągu dnia, k o n s u m p c j i i snu. W sektorach 3 i 9 mieszczą się cenne p r z e d m i o t y męskie i kobiece, przechowywane w s k r z y n i a c h n a z y w a n y c h awdar pn.-zachodni i awdar pn.-wschodni. T a m także z a j ­ mują miejsca goście, p r z y czym najwyżej cenione jest miejsce w środku pola 6, między stołem a d o m o w y m ołtarzem. W sektorze 9 (zasadniczo kobiecym) może zasiąść gość najbardziej zżyty z rodziną l u b b l i s k i k r e w ­ n y . T a m także siedzi gospodarz, g d y p r z y j m u j e gości, mając żonę po swej lewej ręce. W g objaśnień informatorów głowa r o d z i n y zajmuje t o właśnie miejsce — nieco odsunięte od gości — b y każdy nieznajomy wkraczający do j u r t y mógł zrazu zorientować się, k t o jest gospodarzem. Oto' najlepsza ilustracja tezy, że „przestrzeń mówi". Pas 4 — 5 — 6 jest swego rodzaju ziemią niczyją, przejściową między częścią kobiecą a męską; w sytuacji codziennej u n i k a n o niegdyś j a k o b y przechodzenia przed ołtarzem w p o l u 6. C e n t r a l n y k w a d r a t 5 jest jeszcze wyraźniej wyłączony z użytkowania; jego główną część s t a n o w i p o d i u m ogniowe galyn иг' — n i e w y s o k i , p o k r y t y blachą pomost z desek, który nie jest w y k o r z y s t y w a n y (w j u r t a c h t r a d y c y j n y c h mieściło się t u ognisko, używany dzisiaj p i e c y k m e t a l o w y wysunięty jest bardziej w k i e r u n k u d r z w i ) . U góry znajduje się otwór d y m n o - o k i e n n y , którego okrągła r a m a toono wspiera się n a dwóch k o l u m n a c h stojących po prawej i lewej stronie podium. Pole 4 p r z y d r z w i a c h t o miejsce przejściowe, najniżej cenione; zajmują je, j a k i cały pas 1 — 4 •— 7, najpośledniejsi goście, służba, małe dzieci. Z powyższego w y n i k a , że w obrębie j u r t y istnieją d w a podziały prze­ strzenne, których osie przesunięte są nawzajem o 90°. Pierwszy, poziomy, jest podziałem wartościującym t r z y pasy na najgorszy, pośredni i n a j ­ lepszy. D r u g i , pionowy, d o k o n y w a n y jest w g zasady płci i wyznacza pas męski ze s t r o n y zachodniej, kobiecy ze wschodniej i n e u t r a l n y między n i m i . Zauważmy, że podział t a k i f u n k c j o n u j e jako codzienny, g d y n i e interweniują okoliczności zewnętrzne. Do czynników mogących go zmo­ dyfikować należy przybycie gości. W takiej s y t u a c j i zmienia się charak­ t e r y s t y k a s t r o n : zachodnia przestaje być męską — jest już połową goś­ cinną, wschodnia przestaje być kobiecą, staje się ogólnorodzinną. Wydawałoby się, że zachodzić p o w i n n a sytuacja o d w r o t n a , j a k zauważa b o w i e m Rona-Tas — n i e rozpatrując niestety dalej zagadnienia — „za­ stanawiające jest to, że dla obcych przeznaczona jest strona męska, m i m o że w społeczeństwach pasterskich o p a r t y c h na patriarchacie zawsze kobieta uważana jest za osobę obcą, bo ona przychodzi d o swego męża, ona spro­ wadza się d o jego r o d z i n y " . M o i m zdaniem można dobrze tłumaczyć t o zjawisko czymś, co nazwałbym „regułą w y m i a n y gościnności". Wiadomo, 13 1 3 I b i d . s. 178. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 117 R y c . 2. J u r t a w s y t u a c j i r o d z i n n e j i w s y t u a c j i gościnnej jaką rolę o d g r y w a w w a r u n k a c h stepowych obowiązek gościnności w n a j ­ szerszym r o z u m i e n i u . A b y zagwarantować jednostce przetrwanie n a odle­ głych od j e j miejsca zamieszkania t e r y t o r i a c h niektóre społeczeństwa tworzyły s k o m p l i k o w a n e systemy pokrewieństwa; t r u d i r y z y k o b y t o w a ­ n i a w stepie A z j i Centralnej w y m a g a podobnych zabezpieczeń, biorąc choćby pod uwagę konieczność dalekich nieraz przegonów stad, e w e n t u a l ­ ność jego pogubienia, częsty udział w karawanach l u b p i e l g r z y m k a c h d o odległych klasztorów. Asekuracyjną funkcję pełni stepowa zasada gościn­ ności; zauważmy, że w powyższych sytuacjach (z wyjątkiem pielgrzymek o charakterze ogólnorodzinnym, o d b y w a n y c h w t e d y w r a z z jurtą) uczest­ niczyć będą t y l k o mężczyźni. N i c zatem dziwnego, że t o męska połowa j u r t y przeznaczona jest dla gości; w razie i c h p r z y b y c i a gospodarz i jego synowie rezygnują ze swojej połowy i przenoszą się do części kobiecej, b y — g d y i c h z kolei zmusi do- tegO' konieczność — skorzystać z męskiej połowy każdej innej j u r t y . Jeśli tę interpretację reguły zajmowania miejsca w j u r c i e w k a t e ­ goriach w y m i a n y uznać za z b y t śmiałą, t o j e d y n y m wytłumaczeniem c y t o ­ wanej wyżej wątpliwości byłoby stwierdzenie, że połowa męska jest wyżej ceniona aniżeli kobieca i dlatego odstępowana gościom, wobec których obowiązuje w k u l t u r z e mongolskiej t r a d y c y j n y szacunek. Z w y p o w i e d z i informatorów w y n i k a , że prawa, zachodnia strona j u r t y ( w m o n g o l s k i m r o z u m i e n i u patrząc od środka k u d r z w i o m ) jest uważana za lepszą i d l a ­ tego należy do' mężczyzny. X V I I - w i e c z n a k r o n i k a Szara Tudżi w epizodzie o dwóch żonach chana zamieszkujących jedną jurtę stwierdza, że starsza księżna zajmowała połowę zachodnią, młodsza zaś — wschodnią . K i e u 14 Szara Tudżi, Mongolska ja letopiś XVII wieka, Moskwa 1957, s. 163. �118 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r u n e k zachodni w a l o r y z o w a n y jest zwłaszcza w układach szerszych, n p . obozowiska — ajlu, gdzie j u r t y osób szanowanych stawiane są n a zachod­ n i m i południowo-zachodnim s k r a j u , j u r t y zaś biedoty i młodzieży — na wschodzie; być może u podstawy tego porządku leży symboliczny związek starość — zachód słońca. A zatem w o b u nieuświadamianych podziałach j u r t y — zarówno w południkowym, j a k równoleżnikowym — przejawia się n i e t y l k o kategoryzacja przestrzeni j u r t y , ale i j e j wartościowanie, choć w każdym z n i c h w nierównym s t o p n i u . R y c . 3. M o n g o l s k i e podziały j u r t y : 1 — üüden chajmor — p a s n a północ o d d r z w i ; 2-2a — baruun urd tal i uzüün urd tal — s t r o n a południowo-wschodnia i s t r o n a południowo-zachodnia; 3-3a — baruun chojt tal i dzililn chojt tal — s t r o n a północno-wschodnia i s t r o n a pół­ n o c n o - z a c h o d n i a ; 4 — chaldz Chojno — l i n i a północna: 5 — chajmor — miejsce północne; e-6a — baruun chatawcz i dziliin chatawcz — skrzydło z a c h o d n i e i skrzydło w s c h o d n i e ; 7-7a — baruun tal i dzililn tal — s t r o n a z a c h o d n i a i s t r o ­ na wschodnia �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 119 Uświadamiany przez Mongołów podział j u r t y odbiega o d powyższego schematu j e j użytkowania. F u n k c j o n u j e w i e l e różnych sposobów r o z u ­ m i e n i a j u r t y ; w t r a k c i e z b i o r o w y c h wywiadów i n f o r m a t o r z y z t y c h sa­ m y c h okolic prezentowali nierzadko odmienne poglądy. Zebrane schematy dadzą się zgrupować tak, j a k n a rye. 3 . 15 J u r t a jest zatem dzielona n a d w i e symetryczne części: zachodnią — prawą i wschodnią — lewą. Utożsamienie t o sprzeczne jest z naszym przyzwyczajeniem, strona b o w i e m zachodnia — p r a w a — t o ta, która znajduje się n a lewo- o d wejścia. W y n i k a ona z dwuznaczności słów baruun i dzüün, które oznaczają zarówno „zachód", j a k i „ p r a w y " oraz odpowied­ n i o „wschód" i „ l e w y " ; południe t o także przód, północ zaś — tył. Baruun tal i dzüün tal n i e są t o ścisłe połowy, większość b o w i e m informatorów nie zalicza pasa p r z y d r z w i a c h (1) d o żadnej z części, n i e d z i e l i go żadnym przedłużeniem l i n i i chaldz ćhojno. Pozostaje o n zawsze wyodrębnioną całością, co może dziwić wziąwszy pod uwagę jego przejściowy charakter. Wiedzie o d d r z w i d o pieca, m a zaś szerokość 1-1,5 m , równą d r e w n i a n e m u p o d i u m między k o l u m n a m i pośrodku j u r t y . Przedłużeniem uuden chojmor b y w a chojmor (5) r o z u m i a n y j a k o pas o szerokości wyznaczonej przez p o d i u m centralne, stół i ołtarzyk. T u mię­ dzy stołem a ołtarzem sadzani są szanowni goście. Często słowem chojmor oznacza się całą północną honorową połowę j u r t y . Przebiegająca przez j e j środek l i n i a chaldz chojno t o l i n i a najważniejsza; w g niektórych i n f o r m a ­ torów gość n a w e t n i e m a p r a w a n a n i e j siedzieć, a j e d y n y m u p r a w n i o ­ n y m d o tego zaszczytu m a być gospodarz d o m u — przeważnie jednak zastrzega się ją d l a najznakomitszego przybysza. Trzeba t u poświęcić nieco u w a g i miejscu wyłączonemu z użytkowania, j a k i m jest wspomniane p o d i u m między k o l u m n a m i , stołem i żelaznym piecem. Obszar t e n pozostaje najczęściej pusty (czasem t u umieszcza się piec), t y m bardziej n i e w o l n o t a m siadać, a n i n a w e t wyciągać ręki — a zatem n p . podawać jedzenie z kotła na stolik między k o l u m n a m i . P y t a ­ nie o- motywację n a p o t y k a dziś n a taką z w y k l e odpowiedź: „My, Mongo­ łowie tędy n i e przechodzimy; t y l k o nieposłuszne dzieci i p i j a n i siadają n a ur' ". Interpretacja m u s i należeć do badacza — i n i e jest chyba t r u d n a . Jest t o przecież miejsce zajmowane niegdyś przez ognisko', przedmiot k u l t u domowników. Ogień był czczony, składano m u o f i a r y gal tachich, n i e w o l n o było' wkładać doń noży a n i i n n y c h ostrych przedmiotów, w r z u - S c h e m a t c z w a r t y podaję z a : J . S c h u b e r t , Paralipomena Mongólica, Ber­ l i n 1971, s. 159, pozostałe z własnych materiałów. T r z e b a t u zwrócić uwagę, że t e r ­ m i n y baruun tal i dzüün tal oznaczające u S c h u b e r t a s e k t o r y są n a ogół używane n a o z n a c z e n i e dwóch połów j u r t y (bez p a s a üüden c h o j m o r ) . 1 5 �120 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I cać śmieci i t p . Powyżej ognia n i e mogły znaleźć się przedmioty p r z y ­ ziemnego użytku (np. suszące się b u t y ) . Można zatem wnosić, że sięganie czy przechodzenie było n i e t y l e niemożliwe ze względów p r a k t y c z n y c h co zakazane ze względów k u l t o w y c h . N i e wszędzie nowocześniejszy piec wkroczył n a święte miejsce ogniska. T a m , gdzie przetrwało ono w dawnej postaci ( w o l n y ogień i stojak), t a m jest ono ogrodzone czterema l i s t w a m i tworzącymi k w a d r a t chaszilga. W jego obrębie piasek p o w i n i e n być czy­ sty — jest t o b o w i e m czuchai dzüjl — „ważne miejsce". W w i e l u j u r t a c h piec pozostaje w pewnej odległości od c e n t r u m (bliżej d r z w i ) j a k b y d o k u ­ mentując p e w i e n etap przejściowy, w którym używano go pomocniczo' obok ogniska. Obszar pośrodku j u r t y pozostał w o l n y od zagospodarowa­ nia, ale n i e w o l n y od zakazów. W f o r m i e d y g r e s j i w a r t o chyba zanotować, że t y l k o f o r m a wnętrza taka j a k prostokąt może mieć k i l k a n a t u r a l n y c h punktów newralgicznych w postaci rogów (kątów). W e wnętrzu o t a k i m kształcie m u s i być zatem obrany kąt, w którym pełnione będą rytuały odnoszące się d o całego p o ­ mieszczenia (np. pokucie w k u l t u r z e słowiańskiej itp.). Przestrzeń k o l i s t a nie dostarcza n a obwodzie takiego n a t u r a l n i e wyznaczonego punktu newralgicznego^ — każdy mógłby być u z n a n y za miejsce święte (gdyby oczywiście n i e byk> p e w n y c h d e t e r m i n a n t osiowych — n p . d r z w i j u r t y zwrócone n a południe wyznaczają też przeciwległy i m p u n k t z tyłu, n a północy j u r t y ) . J e d y n y m „danym" p u n k t e m w obrębie koła jest jego. środek; n a n i m też skupia się uwaga w k u l c i e . To tłumaczyłoby — od s t r o n y n o r m w i e r z e n i o w y c h , a nie gospodarczo-użytkowyćh, zarówno f a k t lokowania ogniska pośrodku j u r t y , j a k i późniejsze t a b u tego miejsca. Wracając d o całościowego podziału j u r t y należy teraz zbadać, j a k a zasada leży u podstaw przedstawionego wyżej schematu. I oto jej analiza, a zwłaszcza zestawienie realnego zaplecza s t r u k t u r y , fizycznych obiektów, które wyznaczają siatkę a b s t r a k c y j n y c h l i n i i doprowadza do w n i o s k u o niejednorodności pokazanej t u kategoryzacji. Otóż wydaje się ona być w y n i k i e m i n t e r f e r e n c j i dwóch o d m i e n n y c h zasad podziału, splatających się ze sobą w różnych proporcjach, co powoduje w rezultacie różnorodność uświadamianych podziałów. D w i e te zasady n i e są oczywiście rozdzielone w świadomości informatorów, zostały wyodrębnione przez badacza i za­ k w a l i f i k o w a n e j a k o podział „dolny" i „górny". Podstaw dla pierwszego, dolnego, dostarczają wspomniane p o d i u m galyn ur' albo' jego f o r m a wyjściowa — ogrodzenie ogniska chaszilga, a także wszystko, co- n a dole wiąże się z ogniem: podstawa pod kocioł, piecyk, a może n a w e t — w przeszłości — 3 czy 4 wspomniane wyżej kamienie. N a podstawie t y c h wyznaczników dzieliłaby się j u r t a j a k n a ­ stępuje : �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 121 Trzeba t u zauważyć, że p r z y d r z w i o w e skrzydła barüün chatawez i dzüün chatawez n i e należą do zasadniczych elementów tego podziału, wchodzą do. dwóch sektorów. I n f o r m a t o r z y uznają i c h funkcjonalną o d ­ rębność, ale n i e uważają za części j u r t y równoważne wobec zasadniczych sektorów. W dalszej analizie zostaną one pominięte. Podział „dolny" wyznacza zatem d w a krzyżujące się pasy, z których zwłaszcza południkowy (pionowy) będzie rdzeniem uświadomionej s i a t k i podziału j u r t y . Podział I I , który nazwaliśmy „górnym", realizuje się w o p a r c i u o 4 poprzeczki kręgu toono, stanowiącego szkielet o t w o r u dymno-okiennegou wierzchołka j u r t y . I c h przedłużenia wyznaczają następujące sektory (por. też r y c . 1). Najważniejszy jest t u d w u k r o t n y podział dychotomiczny; dokonują go przedłużenia 2 poprzeczek kręgu toono, n a z y w a n y c h gerijn gol (środkowa l i n i a j u r t y ) . One t o dzielą wnętrze n a połowę wschodnią — kobiecą i za­ chodnią — męską, północną — honorową i południową — poślednią. L i n i a chaldz chojno, o walorze której już wspomniałem, jest przedłuże­ n i e m północnej gerijn gol, na l i n i i wschodniej i zachodniej poprzeczki stać muszą 2 k o l u m n y podtrzymujące toono. Jeśli gość posadzony zostanie na południe od k o l u m n , może ktoś zrobić gospodarzowi uwagę, b y posa­ dzono go wyżej. Gwarantujące pomyślność j u r t y szarfy czagtga, p o d w i e ­ szone u środka kręgu, muszą pokrywać się z prawą albo lewą gerijn gol i jej przedłużeniem. Wobec t a k i e j ważności obu t y c h l i n i i muszą być one wyznaczone bardzo precyzyjnie; stąd uwaga, z jaką przy r o z b i j a n i u j u r t y araci przymierzają �122 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I poprzeczkę kręgu toono na południe, do środka d r z w i , przymierzając się do n i e j i mrużąc jedno o k o — n a podobieństwo celowania z k a r a b i n u . Można zatem wnosić o i s t n i e n i u dwóch p i e r w i a s t k o w y c h zasad podziału j u r t y : górnej i dolnej, w g kręgu toono i w g miejsca d l a ognia galyn uf, których różne kombinacje dają w efekcie uświadamianą w pełni katego­ ryzację j u r t y . W a r t o zauważyć, że szkielet o t w o r u dymnego zostaje sko­ j a r z o n y z podstawą ogniową l u b stojakiem pod kocioł — może n a zasadzie wspólnego k o n t a k t u z ogniem i d y m e m . Trzeba t u b o w i e m przypomnieć, chaldz chojno R y c . 5. Podział I I „górny" że skojarzenie t y c h przedmiotów występuje także k i e d y i n d z i e j : g d y roz­ biera się jurtę przed odkoczowaniem odkłada się w k i e r u n k u nowego miejsca zarówno- jeden z k a m i e n i pod ognisko, j a k i krąg toono, który zdejmowany być m u s i w k i e r u n k u przekoczowania; po r o z e b r a n i u j u r t y n i e w o l n o go położyć nigdzie poza obrębem śladu p o niej, ale trzeba umieścić od r a z u na wozie l u b w j u k a c h zwierzęcych. Sądzę, że dokonuje się w t e n sposób przeniesienia własności danego miejsca n a miejsce nowe, podobnie j a k dokonuje się go przez wspomniane odstawienie k a m i e n i a w k i e r u n k u przekoczowania albo- przez wzięcie go ze sobą w razie dale­ kiego w y j a z d u . ~_^_ _ W t y m — chińskiego co p r a w d a pochodzenia (liandz), ale niezmiernie p o p u l a r n y m w e współczesnej M o n g o l i i — s y m b o l u pomyślności zapisana jest m o i m zdaniem w i z j a j u r t y z j e j wewnętrznymi podziałami. Stopień uświadomienia tego związku przez Mongołów nie jest duży — zresztą żaden z badaczy n i e zwrócił dotychczas u w a g i n a tę analogię. Jednak obserwacje j u r t somonu Bajan, gdzie wojłok stanowiący podłogę obszyty był kolorową nicią układającą się w powyższy wzór, pozwalają p r z y ­ puszczać, że związek t e n jest n i e k i e d y dostrzegany. Zupełny b r a k studiów �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 123 nad znakiem püüdzen chee zmusza do wypowiedzenia jeszcze jednej nader r y z y k o w n e j hipotezy: że jest o n uproszczoną mándala. Przez taką uprosz­ czoną mándale r o z u m i e m t u n i e o r y g i n a l n y tybetański s y m b o l (który oprócz przedstawienia świata był również modelem p s y c h i k i ludzkiej, i i n ­ s t r u m e n t e m poznania, którego kontemplacja dostarczała nowej wiedzy), ale każdy znak plastyczny, w którym schematyczny obraz świata zorga­ n i z o w a n y jest n a osiach wschód — zachód i północ — południe. N i e rozwijając n a t y m miejscu koncepcji mandoli wyrażę t y l k o prze­ konanie, że dzięki swej odpowiedniości ze strukturą l u d z k i e j p s y c h i k i mándala może stanowić imago mwndi, n a w e t jeśli n i e stwierdziliśmy i s t ­ nienia zwerbalizowanej w t e n sposób i n t e r p r e t a c j i danego znaku. Püüdzen chee uważam za taką właśnie nieuświadomioną mándala; być może zresztą w jakichś Jamajskich przekazach z a w a r t a jest taka koncepcja, bardzo prawdopodobne w y d a j e m i się, że wobec istnienia podłóg j u r t y w p l a n i e tego w z o r u powstanie i n t e r p r e t a c j i j u r t a = mándala byłoby d l a t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y lamajskiej t y l k o kwestią czasu. O ile początkiem b u d o w y j u r t y jest ustawienie 4 k a m i e n i , to j e j zakończeniem jest osadzenie toono. Krąg i stojak pod kocioł przewożone są zawsze n a j e d n y m wozie razem ze sobą — t r a d y c y j n i e rozstaw nóg podstawy dopasowany jest d o rozmiarów kręgu. Można chyba dopatrywać się w t y m z a m i a r u nie p r z e r y w a n i a na czas d r o g i k o n t a k t u między o b y d w o m a o b i e k t a m i — tego k o n t a k t u , który zazwyczaj d o k o n u j e się przez płomienie palącego się ogniska. N i e trwałość ludzkiej siedziby byłaby w t e n symboliczny sposób przezwy­ ciężona. Podstawa p o d ogień i szkielet o t w o r u dymnego mogą być zatem zasad­ n i c z y m i elementami w j u r c i e , j a k o że dba określają miejsce ognia — jeden u jego początków p r z y ziemi, d r u g i — g d y d y m opuszcza jurtę, u góry. Według n i c h t w o r z y się podział przestrzenny j u r t y — są t o b o w i e m rzeczy dobre n i e t y l k o do j e j b u d o w y , ale — b y użyć t u określenie s t r u k t u r a l i stów — „dobre do myślenia". Wypada teraz omówić symbolikę przestrzenną, j a k a daje się odczytać w niektórych tekstach f o l k l o r y s t y c z n y c h i w symbolach plastycznych j u r t y , a więc w t y c h f o r m a c h .artykulacji przestrzeni, które w świadomości informatorów straciły swój wyjaśniający charakter, przestały być r o z u ­ miane, a zawarta w n i c h i n f o r m a c j a osunęła się n a pół drogi między uświadamianym a nieuświadamianym. Za t a k i s y m b o l uważam znak — püüdzen chee (por, r y c . 6). Jeśli przyjąć, że znak püüdzen chee t o „quasi u n a mándala", a zara­ zem s y m b o l j u r t y , w t e d y oczywiste staje się, że j u r t a mongolska przez swe podziały wewnętrzne odwzorowuje strukturę Kosmosu. Sięgnijmy p o przykład, niestety dość odległy: w lamajskich h y m n a c h k u czci świętego miasta U r g i porównuje się je do m a n d a l i . Skądinąd w i e - �v 124 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I R y e . 6. Z n a k püüdzen chee m y , że U r g a wzniesiona była n a planie j u r t y ; dzielnice bogaczy znajdo­ wały się w t y m s a m y m sektorze koła, w którym w j u r c i e sadza się zaszczytnych gości, dzielnice biedoty odpowiadały swą lokalizacją n a j ­ m n i e j h o n o r o w a n e m u miejscu p r z y d r z w i a c h . Można b y zatem prze­ nosić identyczność mándala — Urga n a mándala — j u r t a . D o t e j k o n ­ k l u z j i t r u d n o j e d n a k dojść w y e l i m i n o w a w s z y przesłanki niepewne i i n ­ tuicyjne. Jak pokazałem wyżej sam a k t b u d o w y j u r t y o d b y w a się w porządku z g o d n y m z regułami k o s m i c z n y m i , jest odwzorowaniem b u d o w y świata. Także j e j użytkowanie odbywać się p o w i n n o w t y m porządku. N a jego istnienie naprowadza chyba intuicja, gdy będąc w j u r c i e k o j a r z y się, że mężczyzna wchodzi do niej zgodnie z r u c h e m Słońca, kobieta zaś prze­ ciwnie (chciałoby się powiedzieć: zgodnie z r u c h e m Księżyca, g d y b y n i e był to astronomiczny błąd). Opozycyjny charakter Słońca i Księżyca i przypisanie i c h o b u płciom dokonało się w e wszystkich p r a w i e k u l t u r a c h , p r z y c z y m b y n a j m n i e j n i e wszędzie zanotowano — e w i d e n t n y zdawałoby się — związek k o b i e t y z Miesiącem; w w i e l u społeczeństwach symbolem k o b i e t y jest Słońce . Co do- M o n g o l i i , powołać się można na opis olóckiego i e 11 Informację te uzyskałem w Ułan-batorskim M u z e u m S z t u k i , gdzie z n a j d u j e się o b r a z z l a t 1820-tych, przedstawiający I c h - C h u r e (dzisiejsze Ułan B a t o r ) . 1 6 E . P e г с z a k, Wyobrażenia lunarne w pozaslowiańskim folklorze literackim, „Lud", t. 52: 1968, s. 153-208, o m a w i a tę problematykę porównawczo, co u w a l n i a n a s o d obowiązku szerszego p r z e d s t a w i a n i a zagadnień. W y p a d a j e d n a k n i e zgodzić się z a u t o r e m , k i e d y z a l i c z a Mongołów do g r u p y wiążącej kobietę ze Słońcem, męż­ czyznę zaś z Księżycem. 17 �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE 125 KOCZOWNICZEJ obrzędu weselnego: przed jurtą dla państwa młodych rozkłada się wojłok, n a którym w y s y p u j e się ryżem wyobrażenia Słońca i Księżyca odpowied­ n i o p o prawej i po lewej stronie. W trakcie obrzędu p a n młody siada n a wyobrażeniu Słońca, panna młoda n a wyobrażeniu Księżyca i oboje m o ­ dlą się . 18 Jeśli przyjąć związek k o b i e t y z Księżycem a mężczyzny ze Słońcem, to tłumaczy się n a t y c h m i a s t f a k t takiego rozmieszczenia płci w dwóch po­ łowach j u r t y , j a k i e obserwujemy dzisiaj; to, że kobieta zajmuje prawą od wejścia, mężczyzna zaś lewą połowę nie jest chyba rezultatem doświad­ czenia gospodarczego — ewentualne odwrócenie n i e utrudniłoby w n i c z y m realizacji b y t o w y c h f u n k c j i gospodarstwa. Obyczaj d a w n y c h ludów A z j i Centralnej (w t y m i pra-Mongołów) w czasach, w których mógł m o d y f i ­ kować się wzór, nakazywał stawianie j u r t d r z w i a m i n a wschód. Strona p r a w a j u r t y (lewa o d wejścia) pokrywała się w t e d y n a całej długości z d r o ­ gą Słońca, u l o k o w a n i e t a m mężczyzny było zatem „nadnaturalną koniecz­ nością". Dopiero obrócenie j u r t y o 90° zakłóciło logikę związku. Dokonało się ono n i e później niż około początków drugiego tysiąclecia n.e., p r a w ­ dopodobnie pod wpływem chińskim. Świadectwa dokonujących się w ó w ­ czas przeobrażeń dostarcza Tajna historia Mongołów (r. 1240). Otóż mówi się w n i e j o dwóch rodzajach j u r t : z j e d n y m i d r z w i a m i , zwróconymi n a południe i z d w o j g i e m d r z w i , skierowanych n a wschód i zachód, p r z y c z y m wschodnie wydają się być wejściem, zachodnie — wyjściem . N i e ­ stety w i z j a j u r t y , jaką można wytworzyć n a podstawie l e k t u r y Tajnej historii Mongołów, n i e jest jasna, n a okoliczność zaś występowania j u r t z d w o j g i e m d r z w i n i e zwrócono dotychczas w l i t e r a t u r z e mongolistycznej u w a g i . A przecież informacja o takiej j u r c i e ( t y m razem arystokratycznej) powtarza się w późniejszej o parę l a t relacji Piano Carpiniego: „wprowa­ d z i l i nas bramą wschodnią, b o n i k o m u prócz cesarza bramą zachodnią wchodzić się n i e godzi. Książę każdy większy do swego n a m i o t u też wchodzi o d s t r o n y zachodniej, pomniejsi zaś mało o t o dbają" . 19 20 Wracając d o p r o b l e m a t y k i j u r t y j a k o makrokosmosu trzeba w s p o m ­ nieć, że d o znamiennego utożsamienia j e j ze światem dochodzi, g d y stosuje się wobec niej z w r o t gurwan dzug najmyn dzowchist, „na cztery s t r o n y świata, n a osiem kierunków". Określenie to może być zdaniem informatorów stosowane wobec j u r t y , dzieli się ona b o w i e m — j a k i świat — n a 8 części. Także jej k o n s t r u k c j a ma konotację kosmiczną. D r e w n i a n e k r a t o w n i c e ścian są w h y m n a c h opiewających domostwo p r z y - 18 19 W i a t к i n a, on. c i i . , s. 221 Tajna historia i opracowanie 2 0 Giovanni Mongołów. Anonimowa S. Kałużyńskiego, W a r s z a w a del Plano kronika mongolska z XIII w. Przekład 1970, § 112, C a r p i n i , Istorija Mongołów, M o s k w a 1967 s. 76. �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 126 równy wane do smoków reprezentujących cztery s t r o n y świata . A rebours ważna jest też informacja Huc'a, że „wędrowni lamowie nazywają niebo n a k r y w a o l b r z y m i e j j u r t y , co się światem z w i e " . Stosunkowo najpełniej zachowała się wiedza o kosmicznych konotacjach j u r t y u Mongołów M o n ­ g o l i i Wewnętrznej. T u również półkulista n a k r y w a j u r t y symbolizuje sklepienie niebieskie; otwór d y m n y , którego, miejsce m a wyznaczać G w i a ­ zda Polarna jest wyobrażeniem niebiańskich wrót czy b r a m y słonecznej. Dzięki s w e m u kształtowi jego szkielet staje się symbolem Słońca, a f i l ­ cowa n a k r y w a m a postać znanego jeszcze w czasach Hanów kosmicznego d i a g r a m u y u n chien, „kołnierza c h m u r " . Palenisko jest t r a k t o w a n e j a k o reprezentacja wejścia do świata podziemi, całe zaś ognisko domowe sta­ n o w i jedność pięciu elementów: Drzewa (drewniana rama), Wiecznego Ognia, Z i e m i (piasek wokół ogniska), Żelaza (kocioł i stojak) oraz W o d y (płyny gotowane w kotle). Słup d y m u i p a r y b y w a r o z u m i a n y j a k o w y o ­ brażenie k o l u m n y świata, p n i a D r z e w a świata i t p . . 21 22 1 23 Dochodzimy t u do zagadnień w analizie przestrzennej n a j i s t o t n i e j ­ szych — p r o b l e m a t y k i środka. Jeżeli j u r t a m a odzwierciedlać strukturę świata, t o j e j c e n t r u m m u s i być odwzorowaniem, środka świata. Z pozoru wydaje się to absurdem w społeczności nomadycznej; a jednak n a w e t wędrujący A u s t r a l i j c z y c y n i e tracą n i g d y k o n t a k t u z palem, będącym osią świata, po którym m i t y c z n y przodek — bohater wkroczył d o nieba. P a l t e n jest przenoszony w e w s z y s t k i c h wędrówkach plemienia, a jego u t r a t a czy złamanie oznacza d l a g r u p y biologiczną katastrofę. L u d y ałtajskie (w t y m Mongołowie) znały pojęcie Złotego Pala •— A l t a n Gadas. W s y ­ b e r y j s k i m szamanizmie m o t y w środka j u r t y , słupa czy d y m n i k a j a k o columna mundi występuje wręcz explicite. Szaman odbywając swą eksta­ tyczną wędrówkę przez podziemia, ziemię i niebo posługuje się d r z e w e m u s t a w i o n y m pośrodku j u r t y czy szałasu. Nie m a m y j e d n a k pewności, czy szamanizm stepowy przywiązywał tę samą wagę do pojęcia Złotego Pala albo drzewa życia, będącego kolumną świata, co szamanizm leśnych ludów Syberii. Z p u n k t u widzenia analizy przestrzennej zachodzi zwłaszcza oba­ wa, że nawet jeśli w k u l t u r z e stepowej pojęcie A l t a n Gadas odgrywało niejaką rolę, t o nie uświadamiano i n i e formułowano expressis verbis koncepcji pala j a k o środka świata. T y l k o mały zakres penetracji i n i e - 2 1 K. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta bur jat, L e n i n g r a d — M o s k w a 1969, s. 223. Ks. H u e , 1856, s. 124. 2 2 Opisanie podróży przez Tartaria do Chin i Tybetu, Warszawa W g a u t o r a badającego tę problematykę ok. 1940 r. świadomość s y m b o l i k i j u r ­ ty była bardzo żywa. P a t r z : S. C a m m a n n , Mongol Dwellings with Special Reference to Inner Mongolia, [w:] Aspects of Altaic Civilization, Uralic & Altaic S e r i e s , v o l 23, edited b y D. S i n o r , B l o o m i n g t o n 1963, s. 17-22. 2 3 �KATEGORIA 127 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ w i e l k i horyzont przestrzenny g r u p -osiadłych rolników l u b s y b e r y j s k i c h łowców stanowić może zmienną stymulującą rozwój i d e i c e n t r u m świata w sformułowaniu explicite. W y d a j e się, że r u c h l i w y t r y b życia mieszkań­ ców stepu s t a n o w i znakomitą przeszkodę w r o z w o j u t e j koncepcji. Z a u ­ ważmy t u bowiem, że m o m e n t środka z n i k a n a w e t t a m , gdzie p i e r w o t n i e istniał — j a k o element pożyczony z koncepcji osiadłej, „ultramontańskiej" r e l i g i i , l a m a i z m u . Taką reminiscencją treści w i a r y l a m a j s k i e j , mówiącej o rosnącym na centralnej górze S u m e r u drzewie, sięgającym k o r z e n i a m i do świata podziemi a koroną do niebios może być następujący przekaz barga — m o n g o l s k i n a temat słupa j u r t y : „ze świeżo zrąbanego drzewa, które było kiedyś gałęzią pięknego sandałowca, wyrosłego n a wierzchołku południowej góry zrobiono teraz podporę pod gładki, piękny krąg" . 24 Za z b y t pochopne uznać zatem należy stwierdzenie M i r c e a Eliadego, który ideę tę uznaje za powszechną i niezależną o d t r y b u b y t o w a n i a . W jego m n i e m a n i u homo religiosus pozostaje zawsze w pobliżu środka świata, t y l k o t u 'bowiem możliwy jest k o n t a k t człowieka i sacrum. Naszym zdaniem „racjonalizm stepowy", j a k i powstał n a podłożu koczowniczego b y t o w a n i a w y k l u c z a koncepcję środka świata w jej formułowaniu expli­ cite, n i e wykluczając oczywiście idei Złotego Pala. Stąd c e n t r u m j u r t y теЛ jest t r a k t o w a n e j a k o odwzorowanie środka świata, acz dostrzegane są jego związki ze Złotym Palem albo D r z e w e m Życia. Podobnie niemożliwe^ jest chyba w k u l t u r z e no-madycznej przekonanie — panujące w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h a g r a r n y c h , że jakaś miejscowość (jak choćby Oporów, K i e r n o z i a czy T u r o b i n w Polsce) jest środkiem świata. W obozowisku ^ zmieniającym stale swe położenie jakiś p u n k t może być najwyżej odwzor o w a n i e m c e n t r u m , ale sam za c e n t r u m uznany n i e będzie. Stąd jeszcze dziś można n a Gobi spotkać się ze w s p o m n i e n i e m o s t a w i a n y c h niegdyś przed j u r t a m i a r y s t o k r a c j i gnomonach, n a z y w a n y c h A l t a n Gadas. Racjo­ n a l i z m stepowy i postępy laicyzacji sprawiły, że n i e pamięta się dziś o jego f u n k c j a c h i n n y c h aniżeli praktyczne (mierzenie czasu). T e same p o w o d y sprawiają, że duża część informatorów rozumie tylko- f u n k c j o ­ nalne względy stawiania 4 k a m i e n i — szaw i r o b i to d l a zaznaczenia objęcia miejsca pod jurtę jeszcze przed przekoczo-waniem, a n i e j a k o rytuał reaktualizujący budowę świata tuż przed wzniesieniem j u r t y . S y ­ tuacja społeczna zaciera pamięć o podziałach przestrzeni powstałych n a gruncie w i e r z e n i o w y m ; dziś na G o b i mało- k t o w i e , że j u r t a dzieliła się niegdyś n a stronę kobiecą i męską, acz przecież podział t e n f u n k c j o n u j e nadal bardzo silnie w pozostałych regionach M o n g o l i i . Otóż „gobijski m a 2S 24 W i a t к i n a, op. cit., s. 225. M . E l i a d e , Sacrum, mit, h i s t o r i a , W a r s z a w a o historii religii, W a r s z a w a 1966, passim. 2 5 1970, s. 73-80; tenże: Traktat �128 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I t r i a r c h a t " (wiodąca rola k o b i e t y w gospodarstwie i rodzinie, mężczyzna jako przybysz okresowy) sprawia, że podział j u r t y n i e jest t a k przestrze­ gany a n i t a k uświadamiany j a k w „normalnej" s y t u a c j i rodzinnej. Można chyba przyjąć hipotezę, że większość t y c h zjawisk, które u p o ­ dobniają symbolikę kosmiczną j u r t y do' s y m b o l i k i domostwa i n n y c h ludów ma swoje d w a zasadnicze źródła: stosunkowo późne k o n t a k t y z lamaizmem i chińską geomancją i znacznie wcześniejsze, bo sięgające pierwszego tysiąclecia p.n.e. związki Mongołów ze środowiskiem tajgi. Na przykład koncepcję Złotego Pala można chyba odnieść d o czasów zabajkalskiej k o l e b k i p l e m i o n mongolskich. W t e d y t o mogły uformować się niektóre spośród przedstawionych w n i n i e j s z y m szkicu zasad; w ciągu l a t nabrały charakteru reguł nieuświadamianych, część z n i c h zachowała się t y l k o w postaci szczątkowej, d o w i e l u przybyły nowe, zracjonalizowane i n t e r ­ pretacje. Archaiczny wzór z wielką trudnością daje się odczytać w w i e ­ lości f o r m współczesności. Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cddf935eec1af4fc1a7a7d5764696a6.pdf ae9c860732dceae39d0fd0f9e452d713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5000 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna Bziukiewicz, Zdzisław Kurpie - współczesność etnografia w Internecie strony www Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4637 Title A name given to the resource Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Waszczyńska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz 1 Strona internetowa www.kurpie.com.pl to jedna z kilku dostępnych w i t r y n poświę­ conych K u r p i o m i Kurpiowszczyźnie. Jej pomysłodawcą i administratorem jest Zdzisław Bziukiewicz - kurpiowski twórca ludowy , obecny na większości imprez folklorystycznych (festynów, jarmarków, przeglądów i t d . ) nie tylko w regionie (uświetniał imprezy organizowane m.in. przez muzea w: Lublinie, Suwałkach, War­ szawie). Jego popularność jest związana z zajęciem, które wykonuje i promuje - bursztyniarstwem , a także osobowością - to człowiek otwarty łatwo nawiązujący kon2 3 1 Artykuł powstał na podstawie analizy strony internetowej w w w . k u r p i e . c o m . p l , oglądanej (regular­ nie) o d połowy lipca do połowy września 2009 r., oraz r o z m o w y ze Zdzisławem Bziukiewiczem, która odbyła się 30 sierpnia 2009 r. w W a c h u (rozmowa nagrana i spisana, znajduje się w archiwum autorki). 2 Zdzisław Bziukiewicz jest członkiem Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h ; w latach 1995-2001 był członkiem zarządu, a w latach 2 0 0 1 - 2 0 0 5 pełnił funkcję wiceprezesa. Z a swoją działalność twórczą z o ­ stał uhonorowany: w 2001 r. przez prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego Srebrnym K r z y ż e m Z a ­ sługi za promowanie kultury,- w 2003 r. nagrodą starosty ostrołęckiego,- w 2005 r. nagrodą Związku K u r ­ piów „Kurpikiem"; w 2009 r. przez ministra k u l t u r y i dziedzictwa narodowego Bogdana Zdrojewskiego nagrodą specjalną za całokształt pracy twórczej, upowszechnianie i popularyzowania k u l t u r y ludowej. 3 Pan Zdzisław zdobywał umiejętność obróbki bursztynu w d o m u rodziców: Stanisława i M a r i i Bziu- kiewiczów. Jak sam powiedział: „wcześniej dzieci na wsi wszystko r o b i l i to, co rodzice,- ale jeśli c h o d z i o pracę w bursztynie, t o reszta [rodzeństwa - K . W ] nie miała tego zamiłowania, bo t o trochę cierpliwoś­ ci trzeba mieć i fantazji, a ja tak o d razu, jak miałem w o l n y czas, t o coś tam robiłem". Podobna informacja znajduje się na w w w . k u r p i e . c o m . p l : „Zdzisław Bziukiewicz [ . . . ] o d swoich rodziców, znanych bursztyniarzy przejął umiejętności i wzory: [ . . . ] Bursztyniarstwem zajmuje się o d najmłodszych lat. Z a ­ czynał o d » p s o c e n i a « r o d z i c o m . W w i e k u 10 lat samodzielnie już obrabiał kolie b u r s z t y n o w e na ko­ łowrotku. [ . . . ] Jest szczery i d u m n y że kontynuuje tradycje rodzinne i regionalne" (Bakuła, Bursztyniarstwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w XIX i XX wieku, 2006, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) . N a stronie W W W można także odnaleźć czarno-białe zdjęcie ojca wraz z informacją o dacie jego śmierci: 26 l u ­ tego 2009 r. W n i k l i w y obserwator dostrzeże też, że na i n n y m zdjęciu przedstawiającym bursztynową klamrę na kapeluszu k u r p i o w s k i m w i d n i e j e czarna przepaska - informująca o żałobie syna i jego r o d z i ­ ny żałobie bursztyniarzy: „odszedł nestor bursztyniarstwa kurpiowskiego", b r z m i podpis. N a temat Stanisława Bziukiewicza można przeczytać także na f o r u m : w w w . k u r p i e . p u n . p l , w tekście napisanym przez o s o b ę o nicku Z i b i i u m i e s z c z o n y m 13 stycznia 2008 r. 163 �Katarzyna Waszczyńska takt, ciekawy świata i ludzi. Przekonałam się o t y m osobiście, kiedy odwiedziłam go w domu, w Wachu . Tam też poznałam jego żonę - Laurę . Potem, kiedy spotykaliśmy się przy okazji imprez regionalnych, zawsze witali się ze mną tak, jakby nasza zna¬ jomość była długoletnia. W a r t o dodać, że przygotowywane przez nich stanowisko przyciąga uwagę, a wokół nich gromadzi się sporo ludzi. Wabikiem jest warsztat bursztyniarza - kołowrotek (nieodłączny element stoiska), na którym pan Zdzisław pokazuje, jak obrabia bursztyn. W z r o k przyciągają także wisiorki i sznury burszty¬ nów, misterne koronki - frywolitki, i zrobiona z nich biżuteria, serwetki, koszulki na jajka kurze, kacze, indycze, strusie. Dopełnieniem zaś są sami twórcy ubrani w trady­ cyjne stroje kurpiowskie, choć czasem z jakimś nowoczesnym dodatkiem, np. oku¬ larami przeciwsłonecznymi, które wprowadzają dysonans do tego sielankowego obrazka, jednak nikomu nie przeszkadzają. M i m o zdobytej już popularności obydwo¬ je zdają sobie sprawę z praw rynku i roli, jaką odgrywa reklama, stąd też nieodłącz¬ nym elementem stoiska jest informacja dotycząca tego, jak można się z nimi skon¬ taktować: adres, numery telefonów komórkowych, a od jakiegoś czasu także adresy stron internetowych: www.kurpie.com.pl i www.frywolitka.pl . Zaciekawiona, zaj­ rzałam na wskazane w i t r y n y Zaczęłam się zastanawiać, dlaczego Zdzisław Bziukiewicz je tworzy, bowiem zawarte w nich informacje nie mają celu wyłącznie promo¬ cyjnego. W a r t o więc zastanowić się nad motywacjami, które kierują działaniami autora, i rolą, jaką te odgrywają. 4 5 6 O b e c n o ś ć Internetu w życiu codziennym sprawia, że niejednemu współczesne¬ mu użytkownikowi trudno sobie wyobrazić, że jeszcze 40 lat temu korzystanie z sieci było ograniczone głównie do środowisk militarnych, akademickich, a potem indu¬ strialnych, aż wreszcie wkroczyło „w naukę i oświatę (nie tylko informatyczną), w ży­ cie polityczne i publiczne, wreszcie w domy i życie prywatne" (Mencwel 2006, s. 350). Internauci są dziś tak samo liczącym się środowiskiem jak telewidzowie, dziennika­ rze, naukowcy i t d . , o których uwagę warto i należy zabiegać . 7 Internet określa się mianem makrosystemu komunikacyjno-informacyjnego, któ¬ rego dwie podstawowe cechy to powszechność i dostępność. Pierwsza z nich od¬ nosi się do wymiaru globalnego i zarazem transgranicznego (Hendrykowski 2005, s. 19). Z kolei druga - przede wszystkim do łamania barier fizycznych, społecznych, 4 Państwa Bziukiewiczów odwiedziłam w ich d o m u (Wach 14) trzykrotnie. Po raz pierwszy w k w i e t ­ niu 2009 r., ostatni - 30 sierpnia 2009 r. 5 Laura Bziukiewicz jest także twórczynią ludową, znaną przede w s z y s t k i m dzięki k o r o n k o m - f r y w o l i t k o m (wykonuje z nich serwety biżuterie, koszulki na jajka, ale t e ż zaintrygowana pomysłem z Koniakowa zrobiła f r y w o l i t k o w e s t r i n g i ) , p o n a d t o maluje techniką batikową jajka, wykonuje k w i a t y bibułkowe. 6 Strona w w w . f r y w o l i t k a . p l należy do L a u r y B z i u k i e w i c z , ale administruje nią pan Zdzisław. Zresztą o b y d w i e strony są połączone i można przechodzić z jednej na drugą. 7 W y s t a r c z y np. przywołać w y b o r y Miss Polski 2009 c z y Miss Supranational, w których także in¬ ternauci w y b i e r a l i swoją miss. 164 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz intelektualnych, czyli d o t y c z y bezpośrednio człowieka. Dzisiaj można powiedzieć, że posiadacz komputera czy komórki jest jednocześnie potencjalnym użytkowni­ kiem Internetu, bez względu na to, do jakiej grupy (np. zawodowej czy wiekowej) należy Także nieznajomość języka angielskiego (choć jest to podstawowy język I n ­ ternetu) nie stanowi t u problemu - można bowiem poruszać się po lokalnych wers¬ jach sieci internetowej lub poznać ogólnie przyjęty uproszczony kod komunikowa¬ nia się . Dostępność oznacza także czytelny dla wszystkich użytkowników model przekazu i obiegu informacji. „Z definicji Internet maksymalnie racjonalizuje nasze myślenie. Stąd bierze się czytelność i łatwa dostępność reguł tworzenia informacji w sieci składającej się na tzw. wirtualny hipertekst" (Burszta 2003, s. 169). 8 Słowem kluczem tego nowoczesnego sposobu komunikowania się jest pismo - w rozumieniu: czynności pisania oraz tekstu. Z kolei korzystanie z zasobów sieci polega przede wszystkim na czytaniu. Andrzej Mencwel zwrócił uwagę na to, że „wiele strukturalnych elementów internetu zostało uformowanych na podobieńst¬ wo elementów kultury druku i wykształconych w niej technik naukowych" ( M e n cwel 2006, s. 372). Przykładem może być lektura „linkowa" (pozwalająca na przechodzenie z jednej strony internetowej na drugą, od jednego tematu do drugiego), która przypomina pracę ze słownikiem lub encyklopedią, a odsyłacze są niczym innym jak adaptacją struktury kartoteki naukowej (Mencwel 2006). Pisanie jest zaś z jednej strony zwią¬ zane z programowaniem, umożliwiającym zamieszczanie gotowych tekstów (po¬ chodzących często z realu, np. książek), a z drugiej określa aktywność użytkownika, który pisząc (np. na forach dyskusyjnych, czatach), współuczestniczy w kreowaniu świata sieci. O b y d w i e te czynności odnoszą się do człowieka, który może być na¬ dawcą lub odbiorcą danej informacji, ale w sieci podział ten nie jest jednoznaczny. Internet jest bowiem „kanałem komunikacji poziomej zarówno typu »jeden do w i e lu«, jak i »wielu do wielu«" (Castells 2003, s. 179). Strona www.kurpie.com.pl jest przykładem komunikacji pierwszego typu, t j . „je¬ den do wielu", choć są na niej także informacje rozpoczynające się od słów: „zapra¬ szamy", „naszym celem" itd., sugerujące t y p drugi, „wielu do wielu". D o t y c z y to jed­ nak tylko wypowiedzi związanych z informacją o prowadzonej przez małżeństwo Bziukiewiczów działalności edukacyjnej czy popularyzującej wiedzę o regionie. Wygląd strony przypomina układ strony gazetowej, podzielonej na sekcje, dla­ tego nazywa się go layoutem. Dominującą kolorystyką www.kurpie.com.pl jest zie­ leń. Być może zamierzeniem administratora było, by w tak prosty sposób p r z y w o ­ łać u odwiedzającego stronę skojarzenia z lasem, puszczą, w której Kurpie mieszka¬ ją, ale mogły być i inne powody w y b o r u takiej kolorystyki. Tytuły tekstów i infor- 8 N a przykład na czatach dominują krótkie f o r m y w y p o w i e d z i c z ę s t o oparte na skrótach z języka angielskiego lub spolszczonych z b i t k a c h słów p o l s k i c h i angielskich, uzupełnionych o e m o t i k o n y symbole e m o c j i ( t w o r z o n e z połączenia znaków i n t e r p u n k c y j n y c h ) . 165 �Katarzyna Waszczyńska macji, będące linkami do nich, zostały zapisane na niebiesko lub fioletowo, sam tekst na czarno. Strona jest ilustrowana kolorowymi zdjęciami autorstwa Zdzisława Bziukiewicza. Są one albo umieszczone bezpośrednio na stronie, albo prowadzą d o nich linki . Jedno z nich, widoczne na stronie, u góry w lewym rogu, przedstawia mężczyznę i kobietę, uśmiechniętych, ubranych w stroje kurpiowskie - to Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie. Według pana Bziukiewicza dzięki temu są rozpoznawalni: „Jak gdzieś jestem w mieście i ktoś podchodzi do stoiska, to mówi, że mnie poznaje z Internetu [śmiech]... Jak ktoś przyjeżdża, to sam mówi, że z Internetu trafia". Umieszczenie zdjęć Bziukiewiczów można traktować również jako podkreślenie, że jest to strona prywatna - nie tylko w kontekście administrowania, jak powiedział pan Zdzisław: 9 N a p o c z ą t k u t o miała b y ć taka nasza o s o b i s t a strona, ż e i s t n i e j e m y . . . no, ale p ó ź n i e j , 10 szczerze mówiąc, m o j a m i ł o ś ć t o h i s t o r i a i t a k p r z y o k a z j i t r o c h ę i n f o r m a c j i z a c z ą ł e m wrzucać,- z n a j o m i etnografowie, h i s t o r y c y coś p o d r z u c i l i i n i e c h c ą c y t y l e się uzbierało. Ostatecznie stała się stroną poświęconą Kurpiom, Puszczy Zielonej - K u r p i o w ­ skiej, ale prezentującą informacje przepuszczone przez filtr - jak ujął to autor: „Jak¬ by było coś, co mi się nie podoba, to nie wrzucam, co jak co, to mam ostatnie zda¬ nie, nie?". Informacje, które można na niej znaleźć, zostały ujęte w kilka podgrup (zacho¬ wuję zapis widniejący na stronie): Sztuka Ludowa kurpi, Kultura Kurpiów, Historia Kurpi, Regionalizm, Folklor kurpiowski, Przyroda Kurpiowska, Bziukiewicz Zdzisław, Ko­ ronka „Frywolitka", Warsztaty etnograficzne, Lekcje regionalne. Oddzielnie, w postaci za­ kładek, znajdują się następujące kategorie: Historia i etnografia, Bursztyn na Kurpiach, Wielkanoc, Boże Narodzenie, Muzeum Kurpiowskie, Skanseny i muzea, Folklor, Blog Kurpie", Forum Kurpie, Agro uBursztyniarza. Informacje i artykuły które można znaleźć w wy¬ mienionych zakładkach, znajdują się także pod linkami umieszczonymi w dwóch kolumnach środkowej części. W pierwszej chwili, po otwarciu strony widać jedynie umieszczone jeden p o d drugim ich tytuły, co sprawia wrażenie gąszczu informacji. Tytuły odsyłają do różnych tematów, nie ma tu porządku, podziału, np. problemo¬ wego. Wspomniane powyżej zakładki są jakby elementem dodatkowym. Prawdopo- 9 W prawej kolumnie strony znajduje się oddzielna zakładka Galeria zdjęć - są t u różne fotografie ze skansenów, z występów kurpiowskich zespołów folklorystycznych, miejscowości odwiedzanych przez Bziukiewicza, a także stare zdjęcia z Kroniki parafii 10 Kadzidło. O tej prywatności strony mogą także świadczyć informacje d o t y c z ą c e r o d z i n y pana Zdzisława, np. dzieci - L i l k i i Pawełka (zdjęcia z przedszkola), fotografia zmarłego ojca; wreszcie t o informacja o n i m samym znajdująca się w zakładce: Bziukiewicz Zdzisław - chociaż zawarte tam informacje są dość ogól­ nikowe i przybrały formę przedstawienia się. 11 Blog Kurpie pozwala wejść na http://kurpiezielone.blogspot.com i według zawartych tam informa­ cji jest rozszerzeniem strony w w w . k u r p i e . c o m . p l . M o ż n a t u dowiedzieć się głównie o udziale pań¬ stwa Bziukiewiczów w imprezach f o l k l o r y s t y c z n y c h i kiermaszach oraz audycjach t e l e w i z y j n y c h . 166 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz dobnie zostały umieszczone na początku tworzenia strony kiedy jej wizja była jesz¬ cze klarowna. Z czasem zaś publikowane teksty wymknęły się spod kontroli, trud¬ no było porządkować informacje według ustalonego wcześniej klucza. Bziukiewicz zresztą przyznaje: W r z u c a m to, c o m n i e interesuje - w s z y s t k o o K u r p i a c h , ja się n i e o g r a n i c z a m d o m a r t w y c h jakiś e t n o g r a f i i , k t ó r ą tam p i s a n o w X I X w i e k u ; to, c o m i się uda i teraz znaleźć, przyroda, w s z y ś c i u t k o . w r z u c a m . Wielość możliwych do wywołania przez kliknięcie informacji, tekstów, umiejsco¬ wienie ich p o d różnymi tytułami zakładek może jednak wynikać z zupełnie innego założenia. Lektura strony internetowej, podobnie jak gazety, może być i bardzo często jest fragmentaryczna, o dowolnej kolejności, sekwencyjna. Jej użytkownik poszukuje określonych informacji, choć dzięki odsyłaczom - linkom, stwarzającym wrażenie potencjalnej współobecności wielu tekstów, często zaczyna rozszerzać swoje poszukiwania, nierzadko odchodząc od ich pierwotnego celu. Stąd umiesz¬ czenie podobnych lub tych samych tekstów w różnych miejscach można uspra¬ wiedliwić. K t o bowiem z odwiedzających stronę czyta ją od początku do końca? J2 >- N U N N U 'S 3 ca 3 o 'N 3 "O N 167 �Katarzyna Waszczyńska G d y b y jednak pokusić się o pogrupowanie prezentowanych na stronie materiałów i informacji, należałoby wyróżnić następujące grupy tematyczne: - pochodzenie, charakterystyka historyczna i etnograficzna Kurpiów; zajęcia Kurpiów, szczególnie zaś bartnictwo i bursztyniarstwo; religia na Kurpiach; gwara i folklor słowny i muzyczny; informacje na temat skansenów i muzeów (kalendarz imprez); informacje na temat zespołów folklorystycznych (historia, repertuar); - informacje na temat miejscowości, gmin i podejmowanych w nich działań na rzecz regionu (kalendarze imprez). Najobszerniejszą jest grupa pierwsza, w której znajdują się fragmenty większych opracowań autorstwa: Adama Chętnika, Oskara Kolberga, Aleksandra Połujańskiego (w sumie 13 tekstów), fragmenty Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu (4 teksty), artykuły etnografów, antropologów, historyków: Krzysztofa Brauna, Urszuli K u ­ czyńskiej, Patrycji Kuczyńskiej, Henryka Syski (w sumie 10 tekstów), relacja ks. A n ­ toniego Brykczyńskiego (1 tekst) . W a r t o podkreślić, że są t u teksty XIX-wieczne, które ilustrują ówczesną wiedzę na temat ludności kurpiowskiej, wprowadzają też w tamtejszy klimat . Z kolei wybrane teksty Oskara Kolberga (z 1886 i 1888 r.) i Ada­ ma Chętnika prezentują opisy etnograficzne, w których można odnaleźć charakte¬ rystykę społeczności kurpiowskiej, jej pochodzenia, zajęć, domostw, świąt rodzin¬ nych, związanych z narodzeniem i śmiercią człowieka. 12 13 Pod względem wiedzy etnograficznej w nich zawartej ciekawe są także cztery teksty pochodzące z Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu (dzisiaj to Zespół Szkół w Wachu) , z lat 1966-1984. Ich autorem był ówczesny dyrektor i nauczyciel his14 12 W a r t o d o d a ć , że a d m i n i s t r a t o r bardzo dba o zaznaczenie autorstwa danego t e k s t u , c z y t e ż f o r m y jego pozyskania (np. można odnaleźć informację o stronie W W W , z której dane materiały z o ­ stały w z i ę t e ) . Tam gdzie brakuje takiej informacji, można wnosić, że autorem lub opracowującym jest Zdzisław Bziukiewicz. 13 „Kurpie, czyli jak ich nazwał K a r o l X I I , chłopi bez butów, są ze k r w i , czyli z r o d u mściwi; p o c h o ­ dzenie ich, jako wygnańców społeczności, poniekąd tę wadę usprawiedliwia,- dzikość w obyczajach, mała chęć do pracy, kradzież i pijaństwo są także w r o d z o n y m i t y c h mieszkańców puszczy wadami [ * O d czasu misji duchownej w e wsi K a d z i d l e w r. 1857 o d b y t e j K u r p i e przestali pić wódkę, przez co stali się m o r a l n i e j s z y m i i p r a c o w i t s z y m i ] " (Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, 1859, t. IV, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) ; „Powiecie m i może, iż słyszeliście o t e m , że k u r p i e t o ple­ mię p o w i e r z c h u t y l k o religijne, a w gruncie zepsute, że panuje między n i m i rozpasanie obyczajów, że się trudnią p r z e m y t n i c t w e m , kradzieżą leśną i t d . Prawda, że tak jest, ale czyż w t y c h okolicznościach, w jakich oni żyją, m o ż e być inaczej? Pamiętajmy, że oni nie mają w pośród siebie dworów, które na Mazurach są tak częste i dają liczne z a r o b k i , że nie widzą n i g d y lepszego gospodarstwa, które c h o ć z w o l n a , oddziaływa jednak d o d a t n i o na gospodarstwa małorolne, że mają t y l k o piaski lub bagna, a więc życie prowadzą w ubóstwie lub nędzy" (Brykczyński, „Biesiada Literacka", 1892, nr 8, s. 119, za: www.kurpie.com.pl). 14 Te same teksty można znaleźć w znajdującej się z lewej strony zakładce Zatrzymaj się w Wachu. 168 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz torii - Józef Siwik. Podjęta przez niego tematyka: założenia miejscowości i jej za¬ siedlenia, zagrody wiejskiej, wnętrza chat czy obuwia, które dawniej noszono, choć odnosi się tylko do Wachu, to jednak pozwala na głębszą refleksję. D o b r y język, wnikliwość obserwacji, szczegółowość godna najlepszego etnografa, ilustracje ry¬ sunkowe - to główne zalety omawianych fragmentów kroniki. Chociaż można się zastanowić, w jakim stopniu owa skrupulatność opisu była efektem talentu, znajo¬ mości rzeczy, a w jakim była wsparta literaturą, np. pracami Adama Chętnika, Anny Kutrzeby-Pojnarowej czy Kazimierza Moszyńskiego - brakuje jednak informacji na ten temat w cytowanych fragmentach. Wreszcie teksty współczesne, w większości pisane przez wieloletnich badaczy Kurpiowszczyzny (Krzysztof Braun; Urszula Kuczyńska). W swoich artykułach nie tyle opisują ludność kurpiowską, ile wskazują na zachodzące w tej społeczności zmiany na elementy kultury umożliwiające budo¬ wanie kurpiowskiej tożsamości regionalnej (widoczna jest t u odmienność współ¬ czesnej refleksji na temat Kurpiów, chociaż nierzadko materiałem porównawczym są prace wcześniejszych autorów, np. Adama Chętnika). W a r t o również wspomnieć o najmłodszej autorce - Patrycji Kuczyńskiej. N a stronie są zamieszczone trzy jej teksty: Czym jest antropologia kultury (trzy części), Po­ trzeba kategorii piękna w kulturze współczesnej (dwie części), Przeglądać się w lustrze sensorycznych doświadczeń dzieciństwa (dwie części). Artykuły te są szczególne, koncentrują się bowiem wokół subiektywnego spojrzenia autorki na kurpiowski świat, z którego pochodzi i do którego należy (w pełni świadomie). M i m o różnych tytułów można w nich odnaleźć tę samą refleksję skoncentrowaną na małej ojczyźnie i obudowaną takimi kategoriami jak: duma z kurpiowskiego pochodzenia, tradycja kurpiowska, poszanowanie wartości rodzinnych i grupowych. Patrycja Kuczyńska pisze je prze¬ de wszystkim jako zdeklarowana Kurpianka, a dopiero potem studentka antropolo¬ gii kulturowej. Ze strony można się także dużo dowiedzieć na temat dwóch zawodów stereoty¬ powo łączonych z Kurpiami, t j . bursztyniarstwa (prezentowana jest historia bursz¬ tynu, jego obróbka, narzędzia, specyfika bursztyniarstwa kaszubskiego i kurpiow¬ skiego) i bartnictwa. Przy okazji tego ostatniego warto wspomnieć nie tyle o arty¬ kułach mu poświęconych, ile o przytoczonym tekście przywileju królewskiego za¬ tytułowanego: Przywilej przez Króla Zygmunta JJJ dnia 20 grudnia 1630 roku bartnikom miasta Nowogrodu udzielony. C h o ć mamy świadomość, że nie oglądamy oryginału, to prezentowana kopia nabiera cech autentyczności w momencie lektury z ekranu kom­ putera. Decyduje o t y m strona formalna tekstu - zachowane cechy językowe staropolszczyzny oraz samo źródło, dzięki któremu możliwa jest jego lektura: w sieci bo¬ wiem nie ma rozróżnienia na „oryginał" i „kopię" - „oryginałem" jest bowiem dany, aktualnie otwarty i przeglądany bądź czytany tekst (Burszta 2003, s. 170). Spośród innych zamieszczonych na stronie informacji warto wspomnieć rów¬ nież o tych dotyczących kurpiowskich zespołów folklorystycznych (m.in. znajdują się t u teksty na temat najstarszego zespołu, t j . Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca 169 �Katarzyna Waszczyńska „Zawady", Zespołu Folklorystycznego „Kurpianka-Cepelia" z Kadzidła, K u r p i o w ­ skiego Zespołu Folklorystycznego „Carniacy" z Czarni) i ich repertuaru (można m.in. zajrzeć do scenariuszy widowiska Król Herod czy Rajby, opracowanych przez Witolda Kuczyńskiego). Znaleźć można także informacje na temat muzeów i skan­ senów w regionie (m.in. M u z e u m Północno-Mazowieckiego w Łomży Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika w Nowogrodzie), ale i poza nim (m.in. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, M u z e u m Budownictwa Ludowego. Park Etnogra­ ficzny w Olsztynku, Klon - żywy skansen pogranicza kurpiowsko-mazurskiego) . 15 Oddzielną grupą są informacje dotyczące gmin i ośrodków kultury. Począwszy od krótkich wiadomości z zakładki Kurpie (znajdującej się po lewej stronie), doty¬ czących ciekawych miejsc w poszczególnych gminach, a skończywszy na ich ofic¬ jalnych stronach. Łatwo jednak zauważyć, że pan Zdzisław współpracuje głównie z trzema: Kadzidłem, Czarnią i Lelisem. Informacje o nich znajdują się w środkowej części strony oraz wśród linków kolumny lewej. Tutaj są umieszczone odnośniki również do innych gmin i ośrodków kultury Kurpiowszczyzny, ale jak pan Bziukiewicz przyznał: Jest p r o b l e m z t y m i d o m a m i k u l t u r y - o n i są tak o p o r n i na takie informacje, t o tak j a k b y i c h nie interesowało, ż e c o ś o n i robią. T r z e b a d o n i c h d z w o n i ć , mailować, żeby p r z y ­ słali jakąś i n f o r m a c j ę [ . . . ] , c i ę ż k i e są te i n s t y t u c j e d o w s p ó ł p r a c y Ponieważ jednak i jemu brakowało informacji o wydarzeniach kulturalnych, odbywających się na Kurpiowszczyźnie, postanowił dodać je do swojej strony: „Bo to było tak, że tu do mnie dzwoniono, mailowano z pytaniami: gdzie, co, więc zacząłem wrzucać te kalendarze imprez". W efekcie na stronie można znaleźć oddzielną za¬ kładkę Kalendarz imprez ludowych na Kurpiach oraz zamieszczone oddzielnie kalenda¬ rze imprez (często już nieaktualne) organizowanych w poszczególnych gminach czy placówkach muzealnych. Są także programy imprez i zaproszenia . 16 Powyższy przegląd pozwala na stwierdzenie, że odwiedzający stronę może na niej znaleźć różne teksty i informacje - od tekstów naukowych po kalendarium i m ­ prez regionalnych i zdjęć wyrobów państwa Bziukiewiczów. I choć zasygnalizowane wcześniej wrażenie gąszczu informacji może zniechęcać użytkownika, to pomysł zebrania „wszystkiego o Kurpiach" jest ciekawy i przyciąga zainteresowanych tą tematyką. Tym bardziej że udostępnienie zebranych materiałów w sieci (warto 17 15 Informacje na temat muzeów i skansenów są powtarzane k i l k a k r o t n i e - można je odnaleźć w każdej z k o l u m n . W prawej k o l u m n i e znajdują się nawet d w u k r o t n i e , p o d hasłem: Galeria zdjęć oraz oddzielnie. W a r t o dodać, że informacje te uzupełniają zdjęcia, c z ę s t o w f o r m i e fotoreportażu. 16 Informacje o imprezach można znaleźć również na w w w . k u r p i e . p u n . p l . 17 N o t a b e n e na stronie ( w w w . k u r p i e . c o m . p l ) zamieszczono następującą informację: „Serwis jest ciągle r o z b u d o w y w a n y C e l e m [jego] jest p r o m o w a n i e i propagowanie k u l t u r y i h i s t o r i i k u r p i o w s k i e j . Zapraszamy d o współpracy w s z y s t k i c h mieszkańców i miłośników K u r p i o w s z c z y z n y " . W a r t o p o d - 170 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz przypomnieć o jej głównych zasadach: powszechności i dostępności) poszerza krąg odbiorców . Pan Zdzisław nie ma wątpliwości, że: „Internet to potęga, jest dużo po­ tężniejszy niż książka, bo bezpośredni... ja robię w tej chwili, przygotowuję, i idzie na cały świat". Pozwala na pozyskanie potrzebnej informacji, często niedostępnej w tradycyjnej formie: 18 W i e l u r z e c z y w b i b l i o t e k a c h nie spotkasz, t y m b a r d z i e j jak mieszkasz w i n n y m r e g i o ­ nie, t o t y m b a r d z i e j nie spotkasz; o K u r p i a c h i u nas w b i b l i o t e k a c h nic nie ma [ . . . ] ; w i ­ d z ę , ż e s p o r o k o r z y s t a z m o i c h s t r o n u c z n i ó w , s t u d e n t ó w - p o t y c h hasłach w i e m ; za­ dają p y t a n i a takie b a r d z i e j szkolne... d u ż o jest tego... I n t e r n e t d u ż o czasu z a o s z c z ę d z a , b o jak jakiś k o n k r e t n y c h i n f o r m a c j i szukasz, n o t o siadasz i t o m o m e n t - z n a j d u j e s z . Należy dodać, że na stronie www.kurpie.com.pl nie ma archiwum, ale zawsze można odnaleźć teksty i informacje już wcześniej poznane lub też sięgnąć do in¬ nych, bez strachu, że zostaną usunięte. Takie działanie administratora pogłębia jed¬ nak wrażenie nieuporządkowania informacji. Równie ważną rolą strony jest promocja działań Zdzisława i Laury Bziukiewiczów. Ich aktywność polega na prowadzeniu warsztatów, lekcji; uprawianiu twór­ czości artystycznej oraz stworzeniu Ośrodka Etnograficznego - Kurpiowskiej Wsi (tworzące się Prywatne M u z e u m Kurpiowskie). Istnieje wiele możliwości uzy¬ skania informacji o prowadzonych warsztatach i lekcjach. Nawet hasło Poznaj historię swoich przodków odnosi się do nich, mimo że można by oczekiwać raczej wiadomoś¬ ci sensu stricto historycznych, pochodzących z archiwaliów czy opracowań nauko¬ wych, albo np. wspomnień mieszkańców Kurpiowszczyzny. Informacja o zajęciach i pokazach jest powiązana z różnymi tematami, ale po kliknięciu otwiera się ta sama strona, zaczynająca się od słów: 19 Z i t a j t a d o nas. W i m i e n i u m o i m i m o j e j ż o n y L a u r y (znanej k o r o n c z a r k i ) zapraszamy na w a r s z t a t y e t n o g r a f i c z n e . [ . ] U b r a n i w t r a d y c y j n y strój k u r p i o w s k i przybliżamy h i s t o r i ę r e g i o n u , jego folklor, o b r z ę d y i z d r a d z a m y t a j n i k i n a s z y c h z a w o d ó w . K a ż d y ma o k a z j ę s a m o d z i e l n i e o b r o b i ć b u r s z t y n l u b w y d z i e r g a ć f r y w o l i t k ę . Jest t o j e d y n a okazja, b y w t y m samym m i e j s c u i czasie p o z n a ć te d w i e u n i k a t o w e w skali k r a j u dzie¬ dziny twórczości ludowej. W t y m krótkim tekście łatwo dostrzec, że autor posłużył się gwarą jedynie w zwrocie powitania („zitajta do nas"), reszta tekstu jest już po polsku. Posłużenie kreślić ostatnie zdanie, w którym a d m i n i s t r a t o r daje sygnał, że nie chce tworzyć m o n o p o l u na posia­ daną wiedzę o K u r p i a c h i zgodnie z w y z n a c z o n y m sobie celem jest g o t o w y rozszerzyć g r o n o autorów zamieszczanych tekstów, informacji, a jednocześnie twórców strony: 18 W zasadzie ich j e d y n y m ograniczeniem jest znajomość polskiego, strona nie ma wersji angielskiej. 19 T w o r c z o ś ć polegająca na w y k o n y w a n i u wyrobów z bursztynu i k o r o n e k - f r y w o l i t e k , które można podziwiać, klikając na zakładki: Galeria wyrobów kurpiowskich, Galeria wyrobów bursztynowych, LauryBziukiewicz, czy na oddzielne l i n k i d o poszczególnych wyrobów. 171 Twórczość �Katarzyna Waszczyńska się gwarą oraz informacja o stroju kurpiowskim (oraz zawarta w innym miejscu tej odsłony informacja o możliwości zjedzenia chleba ze smalcem i wypicia psiwa kozicowego) mają za zadanie podkreślić regionalny charakter spotkań oraz przywiązanie do tradycji. O t o gospodarze są przewodnikami po dobrze znanej i m kulturze lokal¬ nej, którą są gotowi podzielić się z przybyszami. W tekście znajdują się także zwro¬ ty t y p o w o reklamowe, jak: „jedyna okazja" czy „dwie unikatowe w skali kraju dzie¬ dziny", mające podkreślić wyjątkowość oferty i wpłynąć na decyzję o skorzystaniu z niej. 20 21 Poniżej tekstu zaproponowano 11 tematów spotkań. Wszystkie opierają się na dwóch formach przekazu: werbalnym (bezpośrednim - opowieści) oraz manual¬ nym (stworzeniu relacji mistrz - uczeń, w efekcie której wykonuje się koronkę, kwia¬ tek z bibułki, pisankę lub obrabia bursztynowy paciorek). W ten sposób jest prze¬ kazywana wiedza na temat tradycyjnej kultury kurpiowskiej, reklamowany region - Kurpiowszczyzna, a także sam Wach, oraz jest promowana rodzina Bziukiewiczów. Często bowiem takim w i z y t o m towarzyszy rejestracja fotograficzna lub fil¬ mowa, która wraca z gośćmi do ich miejsc zamieszkania i środowisk, ale też znajdu¬ je się na stronie www.kurpie.com.pl - t u zaczyna pełnić funkcję sprawozdania oraz zachęty dla innych. Przywiązanie do regionu państwo Bziukiewiczowie manifestują przez wkładanie stroju kurpiowskiego - są w nim na zdjęciu na stronie głównej W W W , podczas imprez regionalnych czy w czasie warsztatów. Zapytany o wykorzystanie stroju pan Zdzisław powiedział: T o jest b a r d z i e j p o k a z a n i e t e g o s t r o j u , b o p a n i p o w i e m , ż e p i e r w s z e t a k i e w r a ż e n i e . . . g d z i e ś j e s t e m na s t o i s k u , n a w e t t u g d z i e ś w pobliżu, t o n a w e t l u d z i e m i e j s c o w i nie znają s t r o j u m ę s k i e g o : „a g ó r a l e p r z y j e c h a l i " , a jak b u r s z t y n , t o „Kaszub", n o . . . ż e jak s t r ó j , t o górale, p o p r o s t u k u r p i o w s k i strój nie jest z n a n y t o t y l k o t u t a j się mówi, że jest z n a n y . . . p o j e c h a l i d o W a r s z a w y c z y c o ś t a m , t y l k o j e d n o s t k i znają k u r p i o w s k i . . . łowicki, k r a k o w s k i , góralski t o tak, a o K u r p i a c h t o o s t r o ż n i e , n i k t nie p o w i e , ż e t o kurpiowski. A zatem noszenie stroju to sposób na przywrócenie wiedzy o nim, także w śro¬ dowisku lokalnym. W a r t o wspomnieć, że tradycyjny strój ludowy w większości regionów zanikł lub zmeniał się na przełomie X I X i X X w. p o d wpływem mód i napływu materiałów fab¬ rycznych. Po I wojnie światowej funkcjonował głównie w formule organizacji regio20 C o ciekawe, chleb ze smalcem i k i s z o n y m ogórkiem uznawany jest za tradycyjne jadło w w i e l u regionach Polski. R ó ż n i c a polega w zasadzie t y l k o w nazewnictwie. 2 1 W tekście znajduje się sformułowanie „zdradzić t a j n i k i " - które można zinterpretować jako „po­ dzielenie się tajemnicą", co przecież jest możliwe t y l k o z osobami zaprzyjaźnionymi, g o d n y m i zaufa­ nia. C z y jednak sam p r z y j a z d d o W a c h u na warsztaty czy lekcje w y s t a r c z y b y znaleźć się w tej szcze¬ gólnej g r u p i e ? 172 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz nalnych, teatrów ludowych, zespołów folklorystycznych. Podobną funkcję pełnił po I I wojnie światowej, ograniczany jednakże do sfery folkloryzmu. Na Kurpiowszczyźnie nie było inaczej: Ja nie w i e m , c z y jeszcze 20 lat t e m u t o k t o ś t u p r y w a t n i e s t r ó j miał męski, jeszcze nie szyły te k r a w c o w e t y c h s t r o j ó w m ę s k i c h , b y ł y w i ę c te s z y t e w d o m u , a jeszcze nie b y ł o t y c h z a w o d o w y c h k r a w c o w y c h . . . nie b y ł o jeszcze m o d y na stroje [ . . . ] , - stroje szyli g d z i e ś daleko, na z a m ó w i e n i e dla z e s p o ł ó w . P r y w a t n i e n i k t się nie bawił w to. Współcześnie strój regionalny może mieć każdy, ale nosić go można z różnych powodów. Panu Bziukiewiczowi , jak sam twierdził, chodzi o „pokazanie, że to tak i tak wygląda... no co, w garnitur łatwo jest się ubrać, prawda?", chodzi o „zacho¬ wanie od zapomnienia". Wydaje się jednak, że to coś więcej niż edukacja - to również deklaracja przynależności do grupy kurpiowskiej, z dumą bowiem pod¬ kreślał: „Ja jestem Kurpiem, ja zawsze byłem" . Niemniej trudno oprzeć się wraże¬ niu, że strój może być traktowany także jako swego rodzaju „ubiór do pracy" . W pewnym sensie jest on wymagany przez odbiorcę, który jadąc na K u r p i o ­ wszczyznę, oczekuje, że spotka tu Kurpiów w tradycyjnych strojach. To stwierdze¬ nie dotyczy oczywiście określonych sytuacji związanych z lokalnymi festynami czy imprezami regionalnymi. Podczas nich można bowiem z łatwością wyróżnić twór¬ ców ludowych - ci są ubrani w odpowiednie stroje, oraz właścicieli sąsiednich sto¬ isk z zabawkami, ubraniami, jedzeniem i piciem, ozdobami i t d . , którzy są ubrani tak jak odwiedzający. 22 23 24 Innym wyznacznikiem regionalności jest posługiwanie się gwarą. Z b i g n i e w Greń w artykule Śląska lokalność w Internecie (2008) analizuje strony poświęcone Śląs¬ kowi p o d kątem treści oraz wykorzystywania gwary śląskiej. W efekcie wyróżnia 22 Pomijam t u panią Laurę, ponieważ nie jest ona Kurpianką z pochodzenia, chociaż przez swoją działalność twórczą i edukacyjną postrzegana jest w kontekście k u r p i o w s k i m ; wkłada strój kurpiows¬ k i w p o d o b n y c h sytuacjach co mąż. 23 W a r t o wspomnieć, że na a d m i n i s t r o w a n y m przez Zdzisława Bziukiewicza f o r u m d y s k u s y j n y m ( w w w . k u r p i e . p u n . p l ) j e d n y m spośród 14 zaproponowanych d o dyskusji t e m a t ó w jest: Jestem Kurpsiem! (Co to znaczy dla Ciebie. Zaszczyt czy ujma). N i e s t e t y n i k t nie podjął tego wątku. Podobnie zresztą jak większości innych. Według statystyki liczba użytkowników zamyka się w liczbie sześciu, w t y m sam administrator. Z a p y t a n y o t o Bziukiewicz przyznał: „Ja zauważyłem, że t u K u r p i e . . . ludzie nie intere­ sują się t y m " . F o r u m działa o d g r u d n i a 2 0 0 7 r. W zamierzeniu miało być miejscem dyskusji na temat K u r p i i Kurpiowszczyzny, ale także miało być w i r t u a l n y m miejscem spotkań dla t y c h , którzy miesz¬ kają za granicą: „Szczególnie zapraszam Polonię. M o ż e ktoś chce opowiedzieć swoją historię sprzed lat lub podzielić się ciekawą opowieścią" - czytamy w p o w i t a n i u . 24 Pamiętam jedną z w i z y t u państwa Bziukiewiczów. Widziałam wyjeżdżający o d nich autokar z wycieczką. M o j ą uwagę zwróciło to, że b y l i o b y d w o j e u b r a n i w stroje, ale ich dzieci (mają trójkę) już nie. Przy kolejnej wizycie, m i m o że zapowiedzianej, p r z y w i t a l i m n i e w strojach c o d z i e n n y c h („cywilnych"). P r a w d o p o d o b n i e uznali, że jej cel jest bardziej p r y w a t n y niż m a r k e t i n g o w y c z y p r o mocyjno-edukacyjny. 173 �Katarzyna Waszczyńska sześć kategorii stron. W jednej z nich znalazły się strony prowadzone w kodach ofic¬ jalnych (w t y m wypadku w języku polskim, angielskim, niemieckim) z wykorzysta¬ niem kodu lokalnego (w t y m wypadku gwary śląskiej) w celu podkreślenia specyfi¬ ki regionalnej (Greń 2008, s. 435). D o tej kategorii można by również zaliczyć stronę www.kurpie.com.pl. W zasadzie jest ona prowadzona w języku polskim, a gwara kurpiowska jest obecna przede wszystkim w zakładkach Gadki kurpiowskie , Wiersze kurpiowskie i w pojedynczych zwrotach, jak przywoływane już wcześniej powitanie „Zitajta do nas". Oczywiście, w zamieszczonych na stronie tekstach tak¬ że można znaleźć fragmenty w gwarze kurpiowskiej, ale zależne jest to od autorów, a nie administratora. Ten zaś gwary w piśmie nie używa świadomie, tłumacząc: „Nie wiedziałbym, jak to napisać tą gwarą - to byłoby takie gdybanie; bo to później by były jeszcze kolejne punkty zaczepienia dla tych, którym się nic nie podoba, nie?". Kwestia posługiwania się gwarą kurpiowskiej w mowie także nie jest prosta: 25 26 27 Z gwarą t o jest t a k i p r o b l e m , ja g w a r y nie używam, jak ja się u r o d z i ł e m , t o g w a r y tej w zasadzie nie było, b y ł o jakieś tam mazurzenie, p o j e d y n c z e słowa, nie, ale t a k i e j g w a r y to, prawdę mówiąc, na t e j trasie d o M y s z y ń c a 28 t o nie b y ł o już p r z y mnie. A mimo to podczas spotkań warsztatowych stara się używać gwary: P r ó b u j ę t y l k o n i e k t ó r e słowa, t y l k o takie, ż e b y b y ł y zrozumiałe. B o c o z tego, że ja c o ś p o w i e m , jak n i k t nie w i e [ o c o c h o d z i ] . T o raczej trzeba u m i a r k o w a n i e z tą gwarą. Jest parę t a k i c h słów: „zitajta", „chujecki", te n a s z e . . . a t a k t o nie ma sensu. Można powiedzieć, że w ten sposób stara się zwiększyć atrakcyjność spotkań w Wachu, ale też zyskuje lepszy kontakt: Jak taka g r u p a p r z y j e ż d ż a , b i o r ą c przykład t y c h „siurów", n i e ? . a n o r m a l n i e co d o d z i e c i a k a p o w i e s z , a t a k „siur", i już jest d o b r z e , już w e s o ł o , n i e ? C z ę s t o t o się r o b i , ż e b y g r u p a się śmiała, a nie siedziała jak na l e k c j i . 25 Znajdują się t u gadki autorstwa Leszka C z y ż a , W i t o l d a Kuczyńskiego, Jerzego W a s z k i e w i c z a , K u r p i a z Baranowa oraz gadka zapisana przez Adama C h ę t n i k a . 26 A u t o r a m i w i e r s z y znajdujących się na stronie są Marianna Piórkowska i Leszek C z y ż . 27 W c i ą ż trwają prace dialektologów, m . i n . prof. Barbary Falińskiej, która jest autorką opracowania Gwary Mazowsza, Podlasia i Suwalszczyzny, Białystok 2004, ale zapis g w a r y k u r p i o w s k i e j nie jest jedno¬ lity. Współcześnie p o d j ę t o prace nad s t w o r z e n i e m podręcznika d o nauki k u r p i o w s k i e g o , które być m o ż e uregulują tę kwestię. 28 C o ciekawe, w relacji ks. A n t o n i e g o Brykczyńskiego sprzed stu lat można przeczytać: „Gdy przejeżdżając przez Kadzidło, zapytałem dzieci bawiących się w kałuży, w bieliźnie m n i e j białej o d ich włosów, czy w o d a ciepła, a one odpowiedziały » t s i e p ł a « , na p o z d r o w i e n i e zaś chrześcijańskie ode¬ brałem odpowiedź »na sieki sieków«, powiedziałem sobie: o t o p r a w d z i w i Kurpie, bo i m o w a ich tego d o w o d z i " (Brykczyński, „Biesiada Literacka", 1892, nr 6, s. 86, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) . 174 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz Poza t y m tworzy spójny obraz Kurpia - ubranego w strój regionalny posłu­ gującego się gwarą i wykonującego jeden z zawodów charakterystycznych dla Kur¬ piowszczyzny. Ciekawym wątkiem, na który warto zwrócić uwagę, jest także informowanie o mu­ zeum tworzonym w Wachu przez pana Bziukiewicza. Wiadomość ta znajduje się na stronie www.kurpie.com.pl i innych administrowanych przez pana Zdzisława. M u ¬ zeum to jest różnie nazywane. Na forum www.kurpie.pun.pl widnieje nazwa: O ś ­ rodek Etnograficzny - Kurpiowskiej Wsi, w logo muzeum znajduje się napis: Pry¬ watne M u z e u m Kurpiowskie. Wach, a na jednej z pierwszych informujących o mu¬ zeum tablic: Tworzące [się] - Prywatne M u z e u m Kurpiowskie. Różnice w nazwie są jednak drugorzędne, choć to one wywołały burzę w środowisku kurpiowskim, na którą Bziukiewicz reaguje spokojnie: 29 Ja w c z e ś n i e j c z y p ó ź n i e j m a m p l a n z a r e j e s t r o w a ć s w o j e m u z e u m . Ja t u nie r o b i ę śląskiej c z y m a z u r s k i e j [ w y s t a w y ] , w i ę c c z e m u ma się t o t a k nie n a z y w a ć ? A że t w o ­ r z ą c e się? A d a m C h ę t n i k 15 lat t w o r z y ł [ s k a n s e n ] . Zdecydowanie bardziej istotny wydaje się sam pomysł powołania prywatnego muzeum etnograficznego . Pan Zdzisław przyznał: „Szkoda mi tego, że niszczeje, że gnije to wszystko. W zasadzie, zbierając to, zauważam, że w okamgnieniu to wszystko zniknie teraz". W zamieszczonym na stronie ogłoszeniu o powstającym muzeum można zaś przeczytać: 30 N a s z y m c e l e m jest u r a t o w a n i e p r z e d s p a l e n i e m , w y r z u c e n i e m na ś m i e c i l u b o d d a ¬ n i e m na z ł o m o c a l a ł y c h jeszcze e l e m e n t ó w m a t e r i a l n y c h naszej k u l t u r y . Jeśli posia¬ dasz n a r z ę d z i a l u b m a s z y n y r o l n i c z e , s p r z ę t y g o s p o d a r s k i e c z y d o m o w e oraz inne pamiątki związane z n a s z y m r e g i o n e m - p o m ó ż nam w u r a t o w a n i u i c h p r z e d z n i s z ­ c z e n i e m . P o k a ż m y je m ł o d s z e m u p o k o l e n i u ! O s o b y k t ó r e c h c ą nam p o m ó c w t w o ¬ r z e n i u z b i o r ó w i p r z e k a z a ć eksponaty, p r o s z ę o k o n t a k t . Prywatnych muzeów, galerii, wystaw, kolekcji jest coraz więcej, nie tylko w me­ tropoliach. Można powiedzieć, że od kilku lat to zjawisko dosyć powszechne. Z jed­ nej strony jest ono efektem globalizacji, która paradoksalnie wywołuje działania od¬ wrotne, polegające na podkreśleniu wyjątkowości swojego miejsca na ziemi, małej ojczyzny, i wyróżniających ją cech. W a r t o dodać, że mechanizm ten jest wykorzy¬ stywany podczas tworzenia atrakcji turystycznych. Z drugiej zaś wynika z potrzeby 29 Logo muzeum w W a c h u t o biały prostokąt (dwa jego przeciwległe kąty mają kolor zielony), w k t ó ­ r y m znajduje się rysunek sochy ( p o c h o d z ą c y z Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu i p r a w d o p o d o b n i e autorstwa Józefa Siwika). Logo nie pozostawia wątpliwości, że muzeum prezentuje z b i o r y etnograficzne. 30 N a obszarze K u r p i o w s z c z y z n y są następujące j e d n o s t k i muzealne i skansenowskie: M u z e u m K u l t u r y K u r p i o w s k i e j w O s t r o ł ę c e , Skansen K u r p i o w s k i w N o w o g r o d z i e , Z a g r o d a K u r p i o w s k a w K a ­ dzidle, O ś r o d e k E t n o g r a f i c z n y D z i e d z i c t w a K u l t u r o w e g o Kurpiów w Lelisie. 175 �Katarzyna Waszczyńska gromadzenia , otaczania się rzeczami, chociaż nie zawsze uporządkowanymi w ro¬ dzaj kolekcji. 31 Inicjatywa Zdzisława Bziukiewicza jest więc jedną z wielu, a mimo to warto się przyjrzeć temu prywatnemu muzeum. O t ó ż na stronie ogłoszono: otwarcie nastąpiło 1 kwietnia 2009 r. ; na powierzchni 200 m kw. zgromadzono około 1000 ekspona­ tów z takich dziedzin jak (kolejność zgodna z zapisem na stronie): tkactwo, bursztyniarstwo, stolarstwo, szewstwo, plecionkarstwo, wyposażenie domu i gospodarskie, maszyny i narzędzia rolnicze; jest to inicjatywa prywatna, finansowana z własnych oszczędności; zwiedzanie jest bezpłatne. Podczas pobytów u państwa Bziukiewiczów mogłam przekonać się, że liczba 1000 eksponatów jest już nieaktualna. Za każ­ d y m razem pan Zdzisław pokazywał mi, co przybyło, co zmienił, dodał. Nieustan¬ ne powiększanie się zbiorów (zgodnie z hasłem „muzeum tworzące się") pozwala stwierdzić, że Kurpiowszczyzna nie została p o d t y m kątem wyeksploatowana. Po¬ dobnie jest z formą ich pokazania (wystawiennictwem) i wykorzystania w edukacji regionalnej. Goście państwa Bziukiewiczów - przy okazji w i z y t y warsztatów czy lekcji - mogą obejrzeć na wystawie, zorganizowanej w dawnej stodole, przedmioty codziennego użytku, których używali Kurpie, mogą też posłuchać ich historii, a wreszcie mogą tych przedmiotów dotknąć i dowiedzieć się, jak się nimi posługi¬ wać. O p r ó c z wzbogacania zbiorów i rozbudowy pomieszczeń pan Zdzisław ma w planach stworzenie katalogu naukowego zebranych przedmiotów: 32 Z r o b i ę t a k i k a t a l o g i p o t e m b ę d ę szukał t y c h n a z w i w razie czego b ę d ę zmieniał, b o n i e k o n i e c z n i e m o g ę zawsze d o b r z e zapisać, p o z a t y m g d z i e ś p o sąsiedzku m o ż e b y ć i n n a , ale ja b ę d ę szukał t a k i e j o g ó l n e j k u r p i o w s k i e j , czasem i p o l s k i e j t r u d n o z n a l e ź ć . Chce jednak nie tylko stworzyć go w realu, ale także dać możliwość zaglądania do kolekcji użytkownikom sieci. Już pierwsze zdjęcia (42 obiektów) są dostępne na stronie www.kurpie.com.pl, choć jeszcze bez pełnych opisów. Można także obej¬ rzeć fotoreportaż z zakładania osnowy na warsztat tkacki. * Przybliżając aktywność Zdzisława Bziukiewicza (tę wirtualną i tę realną), zastana­ wiałam się nad jego motywacjami. Sam autor w naszej rozmowie podkreślał: 31 „Pewien rodzaj »gromadzenia« wokół j e d n o s t k i i wokół g r u p y - nagromadzenie materialnego »świata«, oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest » i n n y m « - jest p r a w d o p o d o b n i e u n i w e r ­ salny" ( C l i f f o r d 1993, s. 12). 32 W y b ó r daty: 1 k w i e t n i a (prima aprilis), mógł być n i e p r z y p a d k o w y t y m bardziej jeśli weźmie się p o d uwagę brak przychylności w środowisku k u r p i o w s k i m dla aktywności Zdzisława Bziukiewicza: „Pierwsze te strony m o j e jak t y l k o ruszyły, zaczęły chodzić, t o t e ż t o środowisko ostrołęckie miało m i za złe, czemu t o nie oni mają te »kurpie«, ale przecież m o g l i założyć, k t o i m bronił, nie? [ . . . ] tak samo jest z t y m muzeum". 176 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz Szczerze mówiąc, d u ż o dla siebie r o b i ę . [ . . . ] T a k samo i m u z e u m - t o t e ż dla siebie [ . . . ] , w t y m sensie ja r o b i ę t o dla siebie, że ja t o lubię ( n a w e t o d n a w i a ć te r z e c z y i tak d a l e j ) . [ . ] tak, dla s w o j e j satysfakcji, ż e c o ś z r o b i ę i p ó ź n i e j jakoś t o c o ś w y c h o d z i . Z pewnością jest to rozwijanie zainteresowań, pasja - wyraz cech osobowościo­ wych Bziukiewicza, który przyznaje: „Siedzenie nigdy mi nie odpowiadało". Wyda¬ je się jednak, że te działania pozwalają mu także odnaleźć się w otaczającej rzeczy¬ wistości, t y m bardziej że gdy spojrzeć na rodzinę Bziukiewiczów okiem ekonomisty - to mamy do czynienia z rodzinnym biznesem. W biznesie zaś trzeba nie tylko pracować, ale też zajmować się public relations, poszukiwać klientów. Temu służą wszelkie działania promocyjne: informacje w stoisku, noszenie stroju kurpiowskiego, który można tu potraktować jako rozpoznawalną markę (Bziukiewiczów), możliwość obejrzenia na stronie W W W wyrobów (ich reklama), zaproszenia na warsztaty lekcje. W tych działaniach jest jednak i to drugie dno. Robiąc „dla siebie", Zdzisław Bziukiewicz robi to także dla swoich bliskich, a szczególnie dla dzieci. W sposób uznawany za tradycyjny dla przekazywania treści kulturowych, tj. poprzez przekaz międzygeneracyjny (werbalny - opowieści, i pozawerbalny - „bo ja nie bronię i m wchodzić t u [ d o muzeum] bawić się t y m i rzeczami"), uczy ich kultury kurpiow¬ skiej, w której sam wzrastał. M a nadzieję, że „moje dzieci t u mi pomagając [ . . . ] tego bakcyla złapią. [ . . . ] M o ż e trochę będą psocić, ale przy okazji i złapią tego bakcyla - ktoś z nich". C h o ć jednego jest pewien: że wychowanie, które i m daje, pozwoli i m na określenie, że są Kurpiami tak jak ojciec. 33 Działania Zdzisława Bziukiewicza można także rozpatrywać jako kreowanie autorytetu dla społeczności lokalnej, a także dla zainteresowanych Kurpiowszczy¬ zną. Jego aktywność w środowisku, pomysły: warsztatów edukacyjnych, strony in¬ ternetowej czy powołania muzeum kurpiowskiego, powodują, że można uznać go za jednego z przewodników po kulturze kurpiowskiej. Zresztą sam przyznał: S p o r o jest t a k i c h rzeczy, ż e b e z p o ś r e d n i o dzwonią d o mnie. C z y k t o ś tam r o d z i n y w Stanach szuka. n a w e t p o m a g a ł e m p r o f e s o r o w i z U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego, t o właśnie o g w a r ę chodziło, pisał o g w a r z e góralskiej i c h o d z i ł o o te m a t k i chrzestne, t o ja tam w c z e ś n i e j w i e d z i a ł e m , t o pytał, jak u nas n a z y w a l i . t o napisałem - ze d w i e k a r t k i m a s z y n o p i s u k o m p u t e r o w e g o napisałem na t e m a t t y c h c i o t k ó w , s w a t ó w - jak było, jak teraz jest. A czasem są i b z d u r n e t e l e f o n y . . . d z w o n i k t o ś ze S z c z y t n a i mówi: p o w i e d z m i p a n - S z c z y t n o t o są M a z u r y c z y W a r m i a - b o t u w o j n a się dzieje. W wersji wirtualnej takim przewodnikiem jest strona www.kurpie.com.pl. Ze¬ brane t u materiały i informacje pozwalają na poznanie specyfiki Kurpiowszczyzny, zamieszkujących tu ludzi, szeroko rozumianej kultury kurpiowskiej. Strona umożliwia 33 W a r t o dodać, że Zdzisław Bziukiewicz sam jest z wykształcenia t e c h n i k i e m ekonomistą. 177 �Katarzyna Waszczyńska także komunikację z większą liczbą odbiorców, którzy jeśli nie znajdą na niej o d p o ­ wiedzi, mogą zapytać administratora, przesyłając pytanie pocztą elektroniczną, mogą także wymienić się poglądami, podyskutować. Dla samego Bziukiewicza strona jest swego rodzaju oknem na świat, możliwością dotarcia do większej liczby osób. Czasem wystarczy tylko świadomość, „że trochę więcej ludzi będzie wiedziało", a czasem dzięki informacji zaczerpniętej z Internetu „ktoś tam przyjedzie - pochwali, to od razu chce się robić, takie jest coś, nie?". W a r t o dodać, że spośród twórców ludowych Kurpiowszczyzny własną stronę W W W ma na razie tylko Zdzisław Bziukiewicz. G d y zapytałam, dlaczego - o d p o ­ wiedział bez wahania: „Mam, bo to jestem ja [śmiech]". Bibliografia Burszta W.J. 2003 Internetowa polis w trzech krótkich odsłonach, w: Ekran, mit, rzeczywistość, red. WJ. Bur¬ szta, Warszawa, s. 157-175 Castells M . 2003 Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeństwem, Poznań Clifford J. 1993 Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 1, s. 11-16 Greń Z . 2008 Śląska lokalność w Internecie, w: Oblicza lokalności. Ku nowym formom życia lokal­ nego, red. J. Kurczewski, Warszawa, s. 431-441 Hendrykowski M . 2005 Metafory Internetu, Poznań Mencwel A . 2006 Poza adoracją i negacją. Przesłanki antropologii internetu, w: Wyobraźnia antropolo­ giczna. Próby i studia, red. A. Mencwel, Warszawa, s. 349-378 178 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d835229e6413f372803600aa3013f6b.pdf 466b6c32ab1a997a21068fdf3e03e8f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1479 Title A name given to the resource "Fenomen" poetycki Brasławszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYNSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 1 Brasławszczyzna to ziemie na północy dzisiejszej Białorusi ograniczone od północy i zachodu granicą z Łotwą i Litwą. Przed I I wojną światową należały one do województwa wileńskiego. Tereny te charakteryzował duży procent ludności o pochodzeniu polskim (52,5% z danych z 1919 г., przy 15,3% Białorusinów ), przez co zaliczano go do jednego z najbardziej pol­ skich miejsc Wileńszczyzny. Dzisiaj Ziemia Brasławska wchodzi w skład obwodu witebskiego. Według spisów ludności z 1989 r. osób deklarujących się jako Polacy jest 1,8%, Białorusinów zaś 79,4% . Brasławszczyzna była i jest malowniczą krainą. Teren ten jednak jest interesujący nie tylko ze względu na walory krajoznawcze: liczne jeziora, lasy, a wśród nich położone wioski i miasta, ale także ze względu na mieszankę narodowości i religii, które wzajemnie się przenikają sprawiając, że Brasławsz­ czyzna to miejsce szczególnie interesujące badawczo. Jest ona, w pewnym sensie, miejscem unikalnym, stanowiąc obraz Białorusi w mikroskali. Podczas badań etnologicznych, które prowadziłam na terenie Brasławszczyzny w 1996 г., spotkałam się ze zjawiskiem poetyckości. Prawie każdy z moich rozmówców prezentował mi własną twórczość poetycką lub też przerobioną przez siebie i dostosowaną do własnych potrzeb twórczość innych. Fakt poetyzowania rzeczywistości i w ten sposób wyrażania swoich myśli, refleksji zaciekawił mnie do tego stopnia, że postanowiłam bliżej poznać życiorysy i sylwetki twórcze miejscowych poetek (poetów), jak też ich ulubione wątki wykorzystywane w licznych wierszach i poematach. W ten sposób chciałam odpowiedzieć na pytanie, co jest przyczyną tego zjawiska tak powszechnego na Brasławszczyźnie. W swoich rozważaniach 2 3 4 1 Tekst ten został przygotowany na sesję krajoznawczo-naukową, która odbyła się w Brasławiu na Białorusi w dniach 24—26 kwietnia 1997 roku. Dane statystyczne za: Eberhardt P., Przemiany narodowościowe na Białorusi, br, s. 51. Tamże, s. 162. * Moimi rozmówcami byli przede wszystkim ludzie, którzy deklarowali swoje pochodzenie polskie. Takich też informatorów dotyczy poniższy tekst. 2 3 �196 KATARZYNA WASZCZYNSKA chciałabym wykorzystać twórczość przykładowo wybranych trzech poetek: Józefy Michniewicz z Muraży, Marii Kusznierewicz z Widz i Leokadii Siemieńczuk z Brasławia. Józefa Michniewicz urodziła się we wsi Szałtenie położonej między jezio­ rami Drywiaty i Bałto. Według samej Józefy Michniewicz, jej rodzina ma rodowód francuski (rodowe nazwisko Józefy Michniewicz brzmi Szulie; rodzinę tę sprowadzili na Brasławszczyznę Platerowie i osiedlili w Szałtenie). Jednakże w domu, przede wszystkim, hołdowano tradycjom polskim. Miłość do polskości, do ziemi na której przyszło żyć rodzinie Szulie, wpajano dzieciom od najmłodszych lat. Uczono postrzegania nie tylko piękna otacza­ jącego ich krajobrazu, ale także szukania wartości w kontaktach międzyludz­ kich, kierowania się normami wyznaczonymi przez wiarę katolicką. Dzisiaj Józefa Michniewicz mieszka wraz z mężem Janem w Murażach, niewielkiej wiosce koło Brasławia. Ich dom stoi na wysokim brzegu jeziora Niespiż. Prowadzi do niego alejka fioletowych bzów, podobnie jak do majątku w Belmoncie. Z pewnością, na poetycką duszę pani Józefy Michniewicz wpłynęło wychowanie wyniesione z domu, ale wydaje się, że przede wszyst­ kim wpływ miała wrażliwość na otaczającą ją rzeczywistość, a także głębokie przekonanie o konieczności zachowania od zapomnienia wydarzeń historycz­ nych, jak i w równym stopniu ważnych dla poetki legend lokalnych. Twór­ czość Józefy Michniewicz można więc podzielić na trzy główne grupy: pierw­ sza z nich obejmuje pisaną prozą i wierszem kronikę Ziemi Brasławskiej oraz kościoła w Brasławiu, druga - opowiadania podejmujące przede wszystkim tematykę przyrodniczą, do trzeciej należy zaliczyć wiersze o tematyce religij­ nej, przeplatanej wątkami przyrodniczymi. Jako podgrupę można wyodrębnić niezbyt liczne wiersze obyczajowe, stanowiące w większości przerabiane wiersze czy pieśni innych autorów. Chciałabym zatrzymać się przy każdej z wymienionych grup, aby po­ krótce je scharakteryzować. Pierwsza, jak już zaznaczyłam, dotyczy historii samej Brasławszyzny, jak i kościoła w Brasławiu. Obie historie pisane są z zacięciem literackim, można by rzec, ze swadą i to zarówno wersja prozą, jak i wierszem. To, co przede wszystkim w nich uderza czytelnika to połączenie historii powszechnej osad­ nictwa, chrześcijaństwa z lokalną historią Ziemi Brasławskiej czy kościoła z cudownym obrazem Matki Boskiej Brasławskiej. Wszystkie ważniejsze momenty obydwu historii (powszechnej i lokalnej) są jednakowo podkreś­ lane i uznane za ważne. Jednocześnie włączane są wątki legendarne, jak np. historia o cudownym pojawieniu się obrazu Matki Boskiej Brasławskiej i Jej wędrówek, aż po ostateczne umieszczenie cudownego obrazu w specjalnie fundowanym kościele. Splatanie wątków rzeczywistych historycznie z legen­ dami czy opowieściami baśniowymi, co prawda podnosi walor artystyczny tego typu twórczości, ale jednocześnie obniża wartość jej jako swego rodzaju źródła pisanego do historii tej Ziemi. Bez wątpienia jednak, stanowi ona jedyną kronikę wydarzeń minionych i obecnych Brasławszczyzny. �„FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 197 Grupa druga mieści w sobie opowiadania pisane przez Józefę Michniewicz za czasów szkolnych. Są to głównie wypracowania na zadany temat, np. „Idzie wiosna", „Piękny maj" itd. Stąd też wartość artystyczna ich nie przedstawia zbyt dużej wartości literackiej. I wreszcie grupa trzecia, najobszerniejsza w dorobku poetyckim Józefy Michniewicz, czyli wiersze o tematyce religijnej. Najchętniej poetka podejmuje temat Matki Boskiej Brasławskiej i jej cudownego objawienia w obrazie, podkreśla także pełnioną przez obraz opiekę nad okolicznymi mieszkańcami. Tak oto pisze o pojawieniu się obrazu w wierszu „Jezioro Nieśpiż" z 1968 г.: Pięć wieków wstecz temu Nad Nieśpiżą wzeszła Jutrzenka I zbliżyła się ku niemu Maryja Najświętsza Panienka. Uroczo piękne jezioro Nieśpiż Z a jego piękno Maryja upodobała Że na jego pięknej wyspie Zamieszkać sama zachciała. Zamieszkać tu zachciała T a jasna Zorza Porankowa Piękne jezioro Nieśpiż ukochała T a jego Pani i Królowa. W innym wierszu pt. „Monasterska Pani Jeziora" (z 1968 r.) przed­ stawiona została historia obrazu: Krysztalą się Wojsa wody W nich niebo swój błękit odbija W całym pięknie przyrody Malownicze Nieśpiż obrała Maryja. [...] Jezioro Nieśpiż Maryja upodobała Za tron upatrzyła lipę rozłożystą Z a królestwo Nieśpiż sobie obrała I jego wodę jasnoczystą. [...] Jezioro ciche z uśpienia budzi Bo na pięknym Nieśpiży pośród wód Maryja okazała dla przyrody, ludzi Stał się Jej wielkiej miłości cud . s Gdy Ją w inne miejsca zapraszali Na to zgody swej nie dawała Gdy obraz w kościół brasławski przenosili Znów na wyspę Święconą powracała. 5 Jak podaje Józefa Michniewicz, zjawienie się Matki Bożej na wyspie jeziora Nieśpiż miało miejsce w 1467 roku. �198 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Wreszcie na prośby brasławskiego kapłana Objawiła po swej świętej woli I we śnie mu wskazała Panna Że na drugiej wyspie zostać woli. Wzniósł się kościół na wyspie drugiej W nim Maryja zamieszkała I przez jakiś tam czas długi Na Niespiży Pani królowała. Z kolei w wierszu „Jezioro Drywiaty" (z 1968 r.) autorka podkreśla cudowność obrazu Matki Boskiej Brasławskiej, jak i jego funkcje opiekuńcze: A najwięcej wszystkiego ludzi ukochała Matczyną miłością darzy swój lud Ona życie ludzkie dobrze poznała Zna jego nędzę i jego trud. Ona Matka dobra i czuła Otacza Opieką dziatki swe Ona swe łaski wokół rozsyła Do serca swego przygarnia je. Ona wszystkim na pomoc śpieszy Z ołtarza na wszystkich spoziera Ona w smutku, niedoli cieszy I łzy gorzkie z oczu ociera. Jej obraz ozdobion wotami I modlitwa ku Niej w niebo wzbija I tu słynie licznymi cudami Matka Brasławska Maryja. To tylko fragmenty wybrane jedynie z trzech wierszy, ale stanowiące, jak mi się wydaje, dostateczną próbkę poetycką. Doskonale widać tu, w jaki sposób prezentowany jest wątek pojawienia się i funkcjonowania w świado­ mości powszechnej obrazu Matki Boskiej Brasławskiej. Wprowadzenie wąt­ ków przyrodniczych z jednej strony wzbogaca treść wierszy, wprowadza w nastrój, pomaga działać wyobraźni, a z drugiej strony podkreśla wszech­ moc Bożą i wieczność Jego działań. Podsumowując: charakterystyczna dla tej grupy wierszy jest ich głęboka religijność, co sugeruje, że autorka dużą wagę przywiązuje do kwestii wiary. Świadczyć mogą o tym także wiersze poświęco­ ne już bezpośrednio Stwórcy, np. wiersz pt. „Stwórco Panie" z 1968 r. I ostatnia grupa, o której wspomniałam, dotycząca wierszy pisanych pod wpływem innych autorów. Przykładem mogą być wiersze: „Ojczyzna" (z 1969 r.) napisany na podstawie pieśni rosyjskiej, czy „Szczęście" (z 1968 г.), dla którego wzorem były wiersze Adama Asnyka. Kolejną poetką, na którą - moim zdaniem - warto zwrócić uwagę jest Maria Kusznierewicz z Widz. Pochodzi z rodziny ziemiańskiej Minkiewiczów z okolic Dalekiego. Prawie cała rodzina została wywieziona na Syberię. Ocalała jedynie matka pani Kusznierewicz. Nie przyznając się do swojego rodowodu �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 199 zamieszkała w Opsie, gdzie wyszła za mąż za człowieka niewykształconego, człowieka ze wsi. Dla bezpieczeństwa swojej córki nie wspominała o swoim pochodzeniu, skupiając się jedynie na jej wykształceniu. Dopiero umierając przyznała się do pochodzenia ziemiańskiego. Maria Kusznierewicz, po ukończe­ niu szkoły i kursu pielęgniarskiego, rozpoczęła pracę jako pielęgniarka w Wi­ dzach. Tutaj poznała swojego męża. Tutaj też, w Widzach, mieszka do dziś. Także twórczość Marii Kusznierewicz można podzielić na grupy: pierw­ sza to wiersze miłosne, druga - wiersze religijne. Przyczyny powstawania jednych i drugich były różne. Inspiracją wierszy miłosnych była niespełniona miłość poetki do Polaka - żołnierza, który zaraz po wojnie wyjechał do Polski i już nie wrócił na Brasławszczyznę. Mimo to, miłość z tych dawnych lat pozostała na tyle silna, by wciąż stawać się bodźcem do pisania wierszy. Jedyną zauważalną różnicą pomiędzy wczesnymi wierszami tej grupy i tymi z ostatnich lat jest dojrzałość autorki, widoczna w prawie każdym wersie, świadomość upływu lat i pogodzenia się, w pewnym sensie, z utratą mło­ dzieńczej miłości. Fragment wiersza „Nie szukaj dawnych chwil" (z 1944 г.): Ach! Spokój utracony, zatrute młode dnie, Gorzkie łzy tłumione i niepokoje w śnie. Czy długo jeszcze czekać, wiosennych złotych zórz? Czy szczęście me umarło, na wieczne czasy już? Już chyba młodą pierś przetoczy zgryzota - ćma. I nigdy już nie będzie jaśniejszego dnia. Chyba już umrę z tęsknoty, pożegnam biały świat. A po mnie nie zostanie najmniejszy nawet ślad. I dla porównania fragment wiersza „Spotkanie" (z 1996 г.): Nie wracajmy na drogę, gdzie się spotkali, Na drogę zarosłą kwiatami wśród drzew zieleni. Wspomnienia zostały z tych dni znikłych w dali, Nie depczmy tych dawnych cieni. Choć tak samo jak wówczas słońce świeci, I niebo gwiazdami usiane. Tak samo brzozy szumią, jak w tamtym lecie I śpiew skowronka tak samo kochany. Lecz chłopcze kochany, co się stało, Że serce Twe, jakoś się zmieniło. Twe serce niby twarda skała Niby jak lód zimne się zrobiło. Więc po co wracać na dawną drogę. Po co powtarzać słowa. Wszak pożegnania u nas nie było. A może przyjść ta chwila grobowa. oraz fragment wiersza „Nadeszła jesień" (z 1995 г.), w którym poetka pod­ kreśla motyw przemijania: �200 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Kona serce moje z młodości stratą Kona cicho w tajemnicy skryte. A zdaje się, że świat cały umiera Z liśćmi co lecą z drzew wiatrem zbite. I patrzę z żalem, jak ginie ten świat Jak kona z uśmiechem spokoju i w ciszy. Z a oknem na zimnie drży suchy kwiat, Którym wiatr srogi kołysze. Tę grapę wierszy charakteryzuje nie tylko podkreślanie wątku upływają­ cego czasu, a z nim młodości, szczęścia i miłości, ale także refleksyjność, o czym świadczą liczne powtórzenia, zdrobnienia, które mają za zadanie wytworzenie odpowiedniego nastroju do zwierzeń autorki. Draga grupa wierszy to wiersze religijne. Jednakże nie odnoszą się one, jak było w przypadku wierszy Józefy Michniewicz, jedynie do wątku Maryj­ nego. Maria Kusznierewicz bowiem, pisuje wiersze religijne przede wszyst­ kim „na zamówienie", jako okazjonalne mowy i modlitwy. Dlatego pojawią się w nich opowiedziane historie np. dzwonu kościelnego z Opsy, czy wież kościelnych z miejscowego kościoła w Widzach. Fragment wiersza „O zagi­ nionym dzwonie" (z 1993 г.): Dzwon w Opsie, inwalida wojny. Twa klatka piersiowa skaleczona srogo. Lecz ty żyjesz w kościele taki strojny, Gdy patrzę na Ciebie, słyszę twój głos hojny. Ciebie dobrzy ludzie schowali od wroga, Ty spałeś długie lata w spokoju i ciszy. Lecz wciąż marzyłeś wzywać ludzi do Boga. [...] Armatnich strzałów ty nie słyszałeś, I bluźnierczych słów i złorzeczenia. T y w ziemi ojczystej spokojnie spałeś I serce twe było niby z kamienia. [...] Lecz gdy Bóg zniszczył bezbożne siły, Wieść z Polski otrzymali, że dzwon jest schowany. Że nie zginął, nasz dzwon miły, A na czystym polu on jest zakopany. [...] Jednego dnia i szczęścia i niedoli Przez traktorzystę był dzwon znaleziony, Przyczyniono dla dzwona tyle boli, Bo on okrutnie był skaleczony. Fragment wiersza „Wieże" (z 1996 г.): W dalekiej przestrzeni W chmurach czy w słońcu Dwie Widzkie wieże stoją milczące. Gdy dzień pogodny, błyszczą się oni. I wówczas są widoczne niby na dłoni. [...] �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 201 Nikt mnie na świecie, tak nie wysłucha, Nikt nie ma tak czujnego ucha, Tylko te ciche, wysokie, kochane, Te widzkie wieże, dla mnie oddane. W grapie tej pojawiają się jednak i wiersze pisane z potrzeby wyrażenia swoich uczuć religijnych. Przybierają one wówczas charakter pieśni religij­ nych, swego rodzaju litanii, np. fragment wiersza „Moje prośby i dzięk­ czynienia" (z 1995 г.): [...] Prowadź mię Matko, po bezpiecznej fali, Matko Nieustającej Pomocy, opiekuj się nade mną stale. Przyjdź zawsze Matko, na moje wołanie. Oto Cię proszę, ja nieustannie. Proszę Cię Matko i Tobie dziękuję, za łaski Twoje, co ja otrzymuję, Za wszystko, wszystko, co mam ja od Ciebie, Dziękuje C i Matko na wysokim niebie. Ostatnią poetkę, którą chciałabym przedstawić jest Leokadia Siemieńczuk z Brasławia. Pochodzi ona z rodziny szlacheckiej zarówno ze strony ojca (Skuriat), jak i matki (Giedziun). Rodzina Skuriatów zastała osadzona, w połowie X I X wieku na 10 hektarach ziemi we wsi Dukiele. Dziad praco­ wał u Platerów jako zarządca. Ojciec był słynnym w całej okolicy szew­ cem. Zarówno w domu, jak i w okolicy, w której żyli podkreślano polskość, przestrzegano mówienia w języku polskim oraz tradycji polskiej. Leokadia wyszła za mąż za Jana Siemieńczuka, także pochodzącego z rodziny szla­ checkiej. Do Brasławia państwo Siemieńczukowie sprowadzili się kilkanaście lat po wojnie, w 1960 r. Mieszkają tutaj do dzisiaj. Twórczość Leokadii Siemieńczuk zdecydowanie różni się od twórczości przedstawionych już poetek. Podejmuje ona przede wszystkim tematykę bieżąca, mówi w swych wierszach o problemach współczesnych, takich jak: alkoholizm, aborcja, gnębiących nie tylko społeczność Brasławszczyzny, ale całą ludzkość. Oprócz charakterystycznych tematów, wiersze te wyróżniają się moralizatorstwem i wielością zwrotek, np. wiersz „Odezwa nie narodzo­ nego dziecka do matki, zabitego przez abort" (z 1996 r.) liczy 60 zwrotek. Fragment tego wiersza: [...] T y kłopotu ze mną się pozbyła, Bóg mię stworzył, a tyś nie urodziła, Jak już było, tak już było, Pamiętaj mamo! Że dusza moja żywa. Czemu mamo, ty na świat mnie nie puściła, Czemu ty w kościele, Chrztu Św. nie udzieliła, Jeszcze my z tobą porozmawiamy, I wówczas, gdy na Sądzie Bożym się spotkamy. �202 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tyś mamo ze mną bezbożnie postąpiła, Żeby mnie nie urodzić, lekarzowi płaciła, T y mamo nie wiesz, kim twe dziecko mogło być W głębokiej starości twej może przy mnie ty mogła żyć. [...] Fragmenty wiersza bez tytułu (z 1996 г.): [...] Szatan biega po świecie, Sieje nienawiść, kłamstwo, pychę i obłudę, A kto zanim pobiegnie i na zawsze mu się pokłoni, Odda swą duszę na wieczna zgubę. Nie jest ten bogaty, kto pysznie ubrany, A ten bogaty, kto w miłość doskonały, Nie szukajcie ludzie, nie szukajcie złota, A szukajcie ludzie, gdzie prawdziwa miłość i cnota. [...] A co się nie raz dzieje w rodzinie? Wejdziesz w dom, na ścianie obraz widać, Na stole stoi butelka wódki, Rodzina podpita, zaczyna gwizdać. [...] Gdzie alkohol w domu gości, Tam nie ma żadnej miłości, tam płacze i narzekanie, Jeden drugiemu ślą przeklinanie. [...] We wszystkich tych wierszach podkreślane jest szerzące się zło, które zagraża ludziom. Wiersze te zaś mają uświadomić ludziom niebezpieczeń­ stwa, z jakimi się spotykają, by mogli z nimi walczyć. Przedstawione powyżej fragmenty wierszy prezentują nie tylko różne typy twórczości, odmienną wrażliwość poetycką, ale także inne przyczyny, dla których wymienione poetki zaczęły pisać. I tak, Józefa Michniewicz chce przede wszystkim zachować historię Ziemi, którą tak ukochała, a jej wiersze są pełne natchnionej religijności. Maria Kusznierewicz z kolei, zaczęła pisać, aby w ten sposób wyrazić swoje uczucia wobec niespełnionej miłości. Z cza­ sem zaś, do swojego repertuaru wprowadziła wiersze religijne, pisane przede wszystkim na zamówienie. Leokadia Siemieńczuk natomiast, podjęła się walki z problemami współczesnego życia, próbując w ten sposób przeciw­ działać szerzącemu się złu. Oceniając zaprezentowaną twórczość pod względem literackim , należy podkreślić, że nie są to wiersze trudne w odbiorze, nie mają również zbytnio rozwiniętej warstwy poetyckiej. Wszystkie poetki posługują się prostymi rymami, szeregiem powtórzeń nie tylko słów, ale i tematów (chodzi o pod­ kreślenie ważności poruszanej problematyki), częste są także rusycyzmy (co wynika, bez wątpienia, z mieszanki narodowościowej Brasławszczyzny), 6 6 Konsultacja wartości literackiej wierszy: mgr I . Burkacka, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego. �203 „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY zdrobnienia, szyk przestawny zdań. Jednakże nie chodzi tutaj o ocenę jako­ ści wierszy, ale o stwierdzenie ich przydatności dla samych poetek, jak i ich otoczenia. Poetki, które zaprezentowałam znane są przede wszystkim lokal­ nie, we własnych środowiskach, głównie sąsiedzkich. Wiedza o ich twór­ czości nie jest powszechnie znana, dlatego trudno mówić, o jakimś ogromnym oddziaływaniu ich wierszy. Mimo to, autorki dumne są ze swojego pisania. Daje im to poczucie spełnienia, możliwość wyrażania swoich uczuć religij­ nych, miłości do ziemi, gdzie się urodziły, do ludzi, refleksji nad współczes­ nym światem. Tak na prawdę, to dla tego typu twórczości nie jest ważna ani ich warstwa poetycka, ani wysoki kunszt twórczy, najważniejsza jest bowiem chęć pisania, zrodzona przede wszystkim z miłości do Brasławszczyzny. Właśnie to potrafią docenić ludzie, którzy urodzili się na Brasławszczyźnie lub są z nią w jakiś sposób związani. Dla nich twórczość ta ma ogromne znaczenie, stanowi bowiem część ich Brasławszczyzny, ich małej ojczyzny. KATARZYNA WASZCZYŃSKA F O L K P O E T R Y I N T H E R E G I O N O F BRASŁAWSZCZYZNA ( B E L A R U S ) Summary The article is the author's paper prepared for the conference in Brasław, Belarus, in April 1997. It concerns the phenomenon called by her "poetization of reality" and refers to amateur poetry written by common people. During her field researches in northern Belarus the author came across folk poets among local people; here she presents three of them, women belonging to Polish national minority. Each of them represents a different type of creativity, poetic sensitivity and sources of inspiration. Józefa Michniewicz in her poetry wants to perpetuate the history of her beloved homeland. Her verses are also full of religious sentiments. Maria Kusznierewicz started writing poetry in order to express her frustrated love. Later she began to write religious verses, most of them commisioned for particular occasions in her community. The third woman, Leokadia Siemieńczuk was inspired by her protest against the evils of contemporary world. Trying to estimate literary standard of the presented samples of folk poetry the author finds it not very high (rhymes are simple, phrases repeated, numerous Russicisms, diminutives, grammar faults etc.) but their value and importance lies elsewhere - in the role the verses play in the life of the folk authors themselves and that of their community. Writing poetry means personal fulfillment, possibility of putting freely into voice their feelings and affections for their homeland and people. The poems are also means of expressing the community's attachment to the "little homeland" - the region of Brasław. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360c98a6886df2b8a41974890a8da956.pdf 857e4ef6fecefe040ab47cbe6ab9e815 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1459 Title A name given to the resource Kto to jest szlachcic, czyli o obrazie szlachcica w oczach współczesnych mieszkańców pogranicza litewsko-białoruskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.155-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W „Obraz grupy jest zakorzeniony w doświadczeniu, w codziennych kontaktach z innymi, nie rodzi się więc i nie trwa w społecznej próżni." A.P. WejUmd KTO TO JEST SZLACHCIC, CZYLI O OBRAZIE SZLACHCICA W OCZACH WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW POGRANICZA LITEWSKO-BIAŁORUSKIEGO 1 Tematyka szlachecka jest bardzo popularna nie tylko w Polsce, ale też na Litwie i Białorusi. Podejmują ją naukowcy (historycy, socjolodzy, etnografo­ wie), a także ludzie z nauką nie związani. Ci ostatni, pod wpływem szerzącej się mody, szukają we własnej genealogii korzeni szlacheckich. Te powroty do przeszłości są związane z ogólnie panującym przekonaniem o silnym związku między kulturą narodową i szlachecką. Zainteresowaniem cieszy się jednakże przede wszystkim bogata szlachta i magnateria. Zapomina się, że główną siłę stanu szlacheckiego, bo jego 60%, stanowiła drobna szlachta. Zamieszkiwała ona rozległy obszar obejmujący Mazowsze, Podlasie, Wileńszczyznę, Oszmiańszczyznę, Polesie, Podole i Wołyń. Wielokrotnie dawała świadectwo swojego bohaterstwa i oddania za sprawy zarówno ojczyzny, jak i stanu. Mimo to, jej niska pozycja materialna , jak i problem z wylegitymowaniem 2 1 Tekst ten stanowi fragment pracy magisterskiej pt. „współczesny obraz szlachcica na pograniczu litewsko-białoruskim (na przykładzie parafii bujwidzkiej i rejonu oszmiańskiego)", Warszawa 1995, napisanej pod kierunkiem dr. hab. Lecha Mroza i złożonej w bibliotece Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W osadzie drobnoszlacheckiej ilość ziemi przeciętnie wynosiła ok. 10-15 dziesięcin (tj. ok. 11-16 ha). Było to dwa razy więcej niż posiadali włościanie. Mimo to powszechnie funkcjo­ nowały złośliwe powiedzenia określające bogactwo drobnej szlachty: „Poszła matuś zaźynać zagona, ale pewnie i dzisiaj dożnie" (Zawadzki 1892, s. 223) czy „Jak pies usiądzie na dziedzictwie drobnego szlachcica, to ogon za granicą trzyma" {Dawne obyczaje... 1860, s. 86-89). Reforma uwłaszczeniowa z 1864 r. jeszcze bardziej uszczupliła i tak skromną własność szlachecką. Do­ piero komasacja gruntów z 1923 r. poprawiła trochę sytuację materialną „szaraków". Dzięki bowiem, pójściu na kolonię nie tylko poprawili swój byt ekonomiczny, ale mogli także łatwiej zachować ciągłość historyczną „tradycji zaściankowej". Jednakże od 1918 r. obowiązujący dekret 2 �156 KATARZYNA WASZCZYŃSKA 3 się wynikający z braku dokumentów szlacheckich , spowodowało, że za­ kwestionowano szlacheckość drobnej szlachty. Przyczyniła się do tego rów­ nież polityka antydrobnoszlachecka prowadzona przez carat , a później także polityka komunistyczna. Działania te jednak nie wpłynęły na zniknięcie drobnej szlachty, której potomków można spotkać i dzisiaj. Prowadząc badania na temat stosunków etnicznych na terenie Litwy i Białorusi wielokrotnie spotykałam się z ludźmi, którzy chętnie wspominali przeszłość szlachecką. Wielu z nich, jak się potem okazało, było pochodze­ nia drobnoszlacheckiego. W zebranych przeze mnie opowieściach uderzyło mnie przeświadczenie tych ludzi o wartości, jaką ma dla nich pochodzenie społeczne. Zastanowiła mnie ich duma rodowa pomimo odebranego im prawa do szlacheckości, jak i tego, że stan szlachecki został ostatecznie 4 Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Sowietów o socjalizacji ziemi. Była to podstawa istniejącego od 1933 r. swoistego „ustroju rolnego w Rosji Sowieckiej opartego na upowszechnieniu środków produkcji i zniesieniu wszelkiej własności prywatnej, a wprowadze­ niu sowchozów i kołchozów" (Staniewicz 1933, s. 4). Brak własnej ziemi wpłynął na osłabienie świadomości pochodzenia szlacheckiego. Posiadanie ziemi, nawet niewielkiej ilości, podtrzymy­ wało bowiem „dumę rodową". W 1800 r. władze carskie zażądały dowodów potwierdzających pochodzenie szlacheckie drobnej szlachty, która znalazła się w wyniku zaborów (1772, 1793, 1795) na terenie objętym jurysdykcją carską. Udokumentowanie swojego pochodzenia było dla większości z nich trudne, ponieważ liczne wcześniejsze wojny i migracje spowodowały zniszczenie „papierów". Dodat­ kową przeszkodą było brak wykształcenia i znajomości prawa. Generalnie więc mogli się wylegitymować tylko uznaniem ich praw przez Rzeczpospolitą i przestrzeganiem tradycji szlacheckiej. W 1818 r. wydany został ukaz mówiący o wykreśleniu z ksiąg genealogicznych szlachty, która uzyskała potwierdzenie tylko na podstawie metryk chrztu i świadectw osób prywatnych. W 1831 r. ogłoszono następny ukaz (była to odpowiedź caratu na wystąpienie szlachty w powstaniu 1830-1831), na mocy którego szlachtę zagrodową i zaściankową nie tylko pozbawiono znacznej części dawnych przywilejów (m.in. ograniczono jej prawa do własności, własność osobistą oraz nietykalność cielesną), ale także wyodrębniono spośród nich „dworian" z pełnią praw (tu należeli posesjonaci i nieliczna wylegitymowana szlachta drobna nie biorąca udziału w powstaniu) oraz dwa nowe stany: „odnodworców" czyli niewylegitymowaną szlachtę wiejską i „grażdan" czyli niewylegitymowaną szlachtę miejską. Także po po­ wstaniu 1863 r. wydano ukaz, w którym było napisane: „Decyzją rosyjskiej Rady Państwa zniesiony został stan odnodworców i grożdan, a tworząca je drobna szlachta wcielona została do gmin wiejskich i miejskich na zwykłych prawach" (Zajączkowski 1993, s. 104). Po objęciu władzy przez komunistów nawet te dokumenty, które udało się przechować były na ogół niszczone (palone). Bano się by nie stały się dowodem na „kułactwo", co było prawie równo­ znaczne z wywozem na Syberię. Polityka antydrobnoszlachecka przybierała dwie formy: jedną - związaną z zakwes­ tionowaniem szlachectwa i wprowadzeniem ukazów uniemożliwiających wylegitymowanie się (patrz przypis 3) i drugą, bardziej drastyczną, a mianowicie deportację na Syberię i przymuso­ wą rekrutację do wojska. Pierwsza z tych restrykcji była stosowana wielokrotnie, po każdym zbrojnym wystąpieniu, w którym brała udział szlachta, czyli po: konfederacji barskiej (1768), powstaniu listopadowym (1830-1831), powstaniu styczniowym (1863); a także po każdym zaborze. Łącznie wywieziono na Syberię ok. 54 tys. jednodworców i grażdan. Druga zaś dotyczyła synów złapanego w powstaniu szlachcica. Niepełnoletniego bowiem oddawano na wynarodowienie do kantonistów, czyli wojskowych zakładów wychowawczych; pełnoletnich zaś wysyłano na 25 letnią służbę wojskową (Zajączkowski 1993, s. 105). 3 4 �КТО ТО JEST 157 SZLACHCIC? s zniesiony art. 96 Konstytucji z marca 1921 roku . Dlatego też podjęłam badania na temat świadomości pochodzenia szlacheckiego; prowadziłam je w roku 1994 i 1995 na terenie Wileńszczyzny w jej granicach sprzed I I wojny światowej. Zebrany materiał dotyczył przede wszystkim dwóch społeczności: z parafii bujwidzkiej (Litwa) oraz rejonu oszmiańskiego (Białoruś). Na podstawie przeprowadzonych rozmów starałam się odtworzyć współczesny obraz szlachcica z jego charakterystycznymi cechami wypowiadany przez potomków drobnej szlachty. Za weryfikację otrzymanych sądów posłużyły mi wypowiedzi chłopów. Drobna szlachta to termin zbiorczy, oznaczający szlachtę niezamożną. W jej skład zaliczano: szlachtę cząstkową, zagonową, zaściankową, bezrol­ ną. Szukając jej rodowodu tak pisano w historiografii: „Szlachcic chodaczkowy nie tylko nie jest wynalazkiem czasów późniejszych, lecz okazuje się owszem pod tąż samą nazwą pierwoczesnym mieszkańcem kraju, fundamen­ talną podstawą społeczeństwa narodowego" (Szajnocha 1881, s. 71). Po­ wstanie drobnej szlachty przebiegało w sposób złożony. Niewątpliwie na jej wyodrębnienie się ze struktury stanu szlacheckiego wpłynęły takie czynniki jak: kolonizacja dóbr rycerskich na prawie niemieckim, co przyczyniło się do powstania folwarków, koncentracja ziemi w rękach zamożnej szlachty w wy­ niku rozpadu małej i większej własności ziemskiej oraz duży przyrost natu­ ralny, który powodował ten rozpad. W wyniku pogłębiającego się procesu rozdrobnienia, który objął całą Polskę, na przełomie X V I I i X V I I I w. drob­ na szlachta zniknęła w ogóle z terenów Wielkopolski i Małopolski. Po­ wszechnie bowiem zakładane były tam folwarki. Na Podkarpaciu pozostało jej niewiele. Jedynie na Mazowszu i Podlasiu szlachta stanowiła przeważają­ cy procent zamieszkującej tam ludności. Od XIV w. rozpoczęła się także migracja drobnej szlachty na wschodnie tereny Rzeczypospolitej (Zającz­ kowski 1993, s. 40-41). Przemieszczanie się nawet całych okolic szlacheckich spowodowane było dużym przeludnieniem Mazowsza i Podlasia oraz roz­ drobnieniem ziemi. Na rubieże Rzeczypospolitej dotarły w sumie trzy znacz­ ne fale migracyjne: z zachodu (mazowiecko-podlaska - w dwóch rzutach w X I V i w X V I I w.), z południowego wschodu (z Kijowszczyzny i z Naddnieprza) oraz trzecia, o mniejszym znaczeniu, fala Tatarów z Polesia i Wo­ łynia. Ślady tej ostatniej migracji widoczne są po dziś dzień w okolicach Krewa (Białoruś). Do kolonizowania ziem wschodnich przyczyniła się w du­ żym stopniu dynastia Jagiellonów. Pisano: „szlachta zaściankowa [...] jest to wcale liczna część naszej ludności wiejskiej, gdyż na terenie województw: 5 Art. 96 Konstytucji z marca 1921 r. mówił: „wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równiej mierze dla wszystkich dostępne, na warunkach prawem przypi­ sanych. Rzeczypospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych, z wyjątkiem naukowych i urzędowych i zawodo­ wych" fKrawczak 1993, s. 29). I mimo że, Konstytucja z 1935 roku odwołuje Art. 96, przy­ wracając tym samym prawa szlachcie, to jednak stan szlachecki przestał już faktycznie istnieć, zarówno prawnie jak i politycznie. Pozostali jedynie ludzie z poczuciem własnej odrębności. �158 KATARZYNA WASZCZYŃSKA wileńskiego, białostockiego, poleskiego, wołyńskiego, tarnopolskiego, lwow­ skiego, stanisławowskiego zamieszkuje szlachta wiejska setki wsi i osad i liczy ok. 400000 głów. [...] wszędzie zna swoje szlacheckie pochodzenie i z dumą podkreśla, że jest szlachtą polską przez królów polskich osadzoną na ziemiach wschodnich [...] dla rycerskiej obrony ich przed nieprzyjaciółmi. [...] Na Wileńszczyźnie przecież [na Polesiu, czy Podolu] szlachta zaścian­ kowa właśnie była przedstawicielką i oparciem najsilniejszym polskiej pań­ stwowości. Za dawnej Rzeczpospolitej ona zaludniała puste obszary tutejsze, ona stanowiła rdzeń chorągwi pancernych i lekkich, ona następnie po roz­ biorach, dawała świadectwo najsilniejsze polskości tych stron, krwawiąc w powstaniach i idąc całymi osadami na Sybir. A dzisiaj żyje ona na tych samych ziemiach, na których osiadła za Piastów i Jagiellonów i twardo przechowuje przede wszystkim świadomość swego szlacheckiego pochodze­ nia" (Horoszkiewicz 1939, s. 7-9). Szlachta zaściankowa terenów wschodnich została podzielona przez R. Horoszkiewicza na następujące grupy: wileńską, poleską, wołyńsko-podolską i podkarpacką. Drobna szlachta, której potomkowie zamieszkują dzisiejszą parafię bujwidzką i rejon oszmiański, należy według tego podziału do grupy wileńskiej szlachty polskiej. Cechuje ją, jak podaje Horoszkiewicz, zwartość zamieszkanego terenu, język polski, łatwe do wyodrębnienia zwy­ czaje i kultura, używanie takich zwrotów jak „pan", „waszeć", endogamiczność poparta przez zamknięcie i izolacja od wsi. Według statystyki z końca XIX w., szlachty w powiecie wileńskim gu­ berni wileńskiej było 18612 osób przy ogólnej liczbie ludności 115 626, co stanowiło 16,5% ogółu; w powiecie oszmiańskim guberni wileńskiej - 13226 osób przy ogólnej liczbie ludności 12462, co stanowiło jej 10,4% (za Wysłołuch, 1932, s. 17). Na podstawie przeprowadzonych badań stwier­ dzono, że ludność szlachecka najgęściej, bo powyżej 10%, zamieszkiwała powiaty: wileński i lidzki guberni wileńskiej . Statystyki po 1921 r. nie posługują się już sformułowaniem „szlachcic", w jego zastępstwie używa się omówień, np. grupa ludzi o charakterystycznych cechach... (które to cechy są analogiczne z występującymi we wcześniejszych badaniach pod hasłem „szlachta", skąd można wysnuć wniosek, że chodzi o tę samą grupę), wielka własność prywatna (jako określenie majątkowe). I tak, z danych z 1937 r. wynika, że na terenach Wileńskiego w dawnych granicach, było ok. 600 tys. ludzi, zamieszkujących zwarty teren i charakteryzujących się świadomością pochodzenia, świadomością własnych zwyczajów, języka, częściowo religij­ nością i kulturą (Horoszkiewicz 1937, s. 173). Z ostatnich danych statystycznych dotyczących narodowości wynika, że w 1989 r. na Litwie było ok. 250 tys. Polaków, z czego na Wileńszczyźnie 6 6 Nazewnictwo: gubernia, powiat odpowiada nazewnictwu ze spisów, z których zostały wzięte dane do powyższej pracy. Dzisiaj powiaty: wileński i oszmiański nie istnieją, a ich ziemie należą do Litwy i Białorusi (Materiały..., 1860, 1863). �159 КТО ТО JEST SZLACHCIC? stanowili oni 60,5%, na Białorusi zaś Polaków w 1989 r. było ogólnie 417,7 tys., czyli 4,1% ogółu ludności, w oszmiańskiem jest 32,4% Polaków . Jak już zaznaczyłam, materiał badawczy nt. obrazu szlachcica i jego cech pochodzi z parafii bujwidzkiej (Litwa) i rejonu oszmiańskiego (Białoruś). Zanim jednak zostanie on zaprezentowany chciałabym przybliżyć obydwa tereny. Bujwidze to miasteczko w powiecie wileńskim, położone na lewym brze­ gu Wilii, przy ujściu Bujwidki. Posiada kościół parafialny pod wezwaniem św. Jerzego ufundowany przez B. Radziszewskiego w 1785 r. (kościół po spaleniu odbudowano w stylu klasycystycznym). Parafia bujwidzka liczyła w X I X w. 4250 parafian, a w 1922 r. - 4987 . Niegdyś Bujwidze zostały oddane przez króla Jana Kazimierza w posiadanie rodowi Brzostowskich. Potem zostały przekazane Jukiewiczom, Radziszewskim i ostatnim właś­ cicielom - Makowskim. Do parafii należało ok. 75 zaścianków, 6 folwarków i 5 majątków (Jałbrzykowski 1932, brak stron). V. Čekmonas, znany litewski językoznawca i dialektolog, na podstawie badań prowadzonych m.in. w parafii bujwidzkiej, stwierdził, że: „także dzisiaj mieszkańcy okolic Bujwidz nazywają się szlachtą podwileńską albo szlachtą bujwidzka (tak nazywają ich również geograficzni sąsiedzi)" (Čekmonas 1991, s. 45). Wytłumaczenia tego faktu szukał u swoich rozmów­ ców, którzy wiązali to nazwanie z językiem polskim, którego prawie czystą formę można usłyszeć w bujwidzkiem. Według nich, po polsku mówiła mieszkająca tam szlachta, szczególnie ta w dworach. Wymieniano przede wszystkim dwa dwory: Bujwidze - Makowskich i Pryciuny - Dolińskich. Podkreślano ich rolę w kształtowaniu językowym i kulturowym parafii. Charakterystyczne dla tego terenu jest występowanie zaścianków (za­ mieszkanych i dzisiaj), brak zaś okolic szlacheckich. Ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego stanowi grupę małą , ale w miarę spójną, dzięki nie­ wielkiemu obszarowi, który zamieszkuje. Ma także własną nazwę, „szlachta bujwidzka", przez co jest identyfikowana przez sąsiadów. Rejon oszmiański zasiedlany był w trzech falach migracyjnych już w XIV wieku. Pierwsza fala związana była z osadnictwem ruskim, druga to kolonizacja litewska i trzecia, którą stanowiła drobna szlachta z Ma­ zowsza i Podlasia, poszukująca nowych terenów z powodu dużego roz­ drobnienia własnej ziemi (Wysłouch 1932, s. 5). Po Unii Horodelskiej (1413 r.) ówczesny powiat oszmiański wszedł, obok powiatu wileńskiego, 7 s 9 10 7 Dane statystyczne dotyczące Litwy pochodzą z: Čekmonas 1991, s. 44; Białorusi: Eberhardt b.r., s. 148, 162. Dane pochodzą z: Słownik geograficzny 1880,1.1, s. 455, t. 15, cz. 1, s. 269; „Kalendarz Ziemi Wileńskiej" 1923, R. 4, brak stron. Badania prowadziłam w zaściankach: Balince, Girdziuny, Horążyszki, Iszoryszki, Symonówka, Teklany, Wesołucha, Wysokie, Żwiniany. Przeprowadziłam 18 rozmów, z czego 15 z informatorami o pochodzeniu drobnoszlacheckim, a 3 z chłopami. Najstarszy rozmówca miał ok. 85 lat, najmłodszy ok. 57, średnia wieku wyniosła tu więc ok. 70 lat. 8 9 1 0 �160 KATARZYNA WASZCZYNSKA do guberni wileńskiej. W 1842 r. powstał powiat oszmiański złożony z 2 gmin miejskich i 23 wiejskich. Taki stan utrzymał się do 1922 г., kiedy został przeprowadzony nowy podział administracyjny. W jego wyniku po­ wiat oszmiański zmniejszono do 2 gmin miejskich i 8 wiejskich. „Ogranicze­ nie wpływów Oszmiańszczyzny przez pomniejszenie jej terytorium wpływa na osłabienie tego do tej pory najsilniejszego niemal prowincjonalnego oś­ rodka polskości na Wileńszczyźnie" (tamże, s. 54). Ludność tam zamiesz­ kująca, obok przedstawicieli bogatej szlachty i magnaterii żyjącej w licznych dworach i pałacach (np. dwory Szafnaglów, Czapskich, Stasinowskich - dziś już nie istniejące), to przede wszystkim drobna szlachta. Według spisu Jałbrzykowskiego z 1932 г., w rejonie oszmiańskim (w dzisiejszych grani­ cach) było ok. 100 zaścianków. Do dzisiaj zachowały się tylko nieliczne i w większości nie zamieszkane. Potomkowie ich dawnych właścicieli żyją bowiem w kołchozowych wioskach lub niedalekich miastach. Dla tego tere­ nu charakterystyczne było występowanie obok zaścianków także okolic szlacheckich (dzisiaj istnieje tylko pamięć o nich). Brak jest jednolitej nazwy (inaczej niż w parafii bujwidzkiej) dla mieszkańców pochodzenia drobnoszlacheckiego. Funkcjonują jedynie nazwy lokalne związane z dawnymi okolicami szlacheckimi, np. szlachta kamionkowska czy klejowska. Ludność o pochodzeniu drobnoszlacheckim stanowi tutaj małą grupę (podobnie jak w bujwidzkiem), ale rozproszoną po całym rejonie . 11 Chciałabym zaznaczyć, że podjęta przeze mnie próba odtworzenia oraz analizy obrazu szlachcica i jego cech, według wypowiedzi potomków drob­ nej szlachty, nie wyodrębnia obrazu szlachcica i drobnego szlachcica. Brak tego rozróżnienia jest z jednej strony wynikiem zatarcia się w XLX w. wzorca osobowego szlachcica wskutek dodania do niego cech charakteryzujących drobną szlachtę, a z drugiej strony zerwania ciągłości zarówno historycznej, jak i kulturowej w tradycji szlacheckiej . Stąd też wydobyty obraz jest jedynie ogólnym obrazem szlachcica. Badana grupa z parafii bujwidzkiej i z rejonu oszmiańskiego zosta­ ła podzielona na dwie kategorie: „czystej szlachty" i „nieczystej szlach12 1 1 W rejonie oszmiańskim przeporowadziłam w sumie 32 rozmowy, z czego 21 z potom­ kami drobnej szlachty, a 11 z chłopami. Najstarszy informator miał ok. 90 lat, namłodszy zaliczył ok. 25 lat, średnia wieku wyniosła więc ok. 65 lat. Kilkakrotnie podczas badań starałam się rozmawiać z młodszym pokoleniem. Niestety było to prawie niemożliwe, ponieważ w większości ludzie ci nie mieszkają ze swoimi rodzicami, czy dziadkami, a odwiedzają ich rzadko. Nieliczne przeprowadzone rozmowy z młodymi nie stanowią materiału reprezentatyw­ nego dla tego pokolenia, ponieważ stykałam się jedynie z dwiema przeciwstawnymi postawami. Jedną charakteryzował zupełny brak wiedzy i zainteresowania, drugą zaś wiedza, ale wzbudzo­ na na ogół przez zdobyte wyższe wykształcenie i zetknięcie z literaturą dotyczącą szlachty. Zerwanie ciągłości historycznej i kulturowej w tradycji szlacheckiej było spowodowane prawnym zlikwidowaniem stanu szlacheckiego w 1921 r. oraz JJ wojną światową i ustrojem komunistycznym, który niszczył wyróżniające się klasy, a za taką można uznać drobną szlach­ tę. Ponadto uważano drobną szlachtę za tę warstwę stanu szlacheckiego, która była właściwie schłopiała, tj. nie odróżniała się od chłopów. 1 2 �161 КТО ТО JEST SZLACHCIC? 13 ty" . Do pierwszej z nich zaliczeni zostali informatorzy, których rodzice byli pochodzenia szlacheckiego, do drugiej - rozmówcy, których jedno z rodziców nie pochodziło ze szlachty. Przekazywanie treści szlacheckich było bowiem ściśle związane z wychowaniem, ono zaś wpływało na siłę przekazu pokoleniowego. Przy „czystej szlachcie" rodzinie wychowanie jest bardziej tradycyjne, oparte na silnym autorytecie ojca i starszych, co wy­ klucza jakiekolwiek obce, niesprawdzone w pokoleniowym doświadczeniu wtręty. Te zaś widoczne są w rodzinie „nieczystej szlachty". Przykładem niech będzie problem mieszanych małżeństw. W ostatniej z wymienionych kategorii rodzin, treści dotyczące zachowania „czystości krwi" nie są prze­ kazywane, ponieważ sami rodzice jej nie zachowali. Wobec tego nie egzek­ wują jej od swoich dzieci, bojąc się, że ich własne postępowanie może być poddane ocenie, to zaś wpłynie na utratę ich autorytetu. Z taką sytuacją nie spotykamy się w rodzinach „czysto szlacheckich". Dopełnieniem będą wypowiedzi chłopów, dla których utworzona została grupa trzecia. OBRAZ SZLACHCICA I JEGO C E C H Y W PARAFII BUJWIDZKIEJ Grupa „czystej szlachty" utożsamia szlachcica przede wszystkim z czło­ wiekiem szlachetnym, następnie bogatym, dobrze wychowanym, a dopiero na samym końcu z Polakiem, właściwie z kulturą polską. Niektóre od­ powiedzi na pytanie: „kto to jest, wg informatora, szlachcic?" były w pew­ nym sensie wymijające, używano bowiem formy nieosobowej słowa „szlach­ cic", takiej jak: „szlacheckość to dla mnie czy „nas nazywano...". Widać to wyraźnie w przytoczonych przykładowych cytatach: „Nasze ludzie szlachetnie obchodzili się z każdym" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze); „Szlachcic dla mnie, to taki bardziej bogaty człowiek i taki więcej dobrze wychowany, nie tylko kształcony, ale taki co dobrze robi" (Polka, ok. 70 lat, Żwiniany k. Bujwidz); „Ta szlacheckość to dla mnie jest bardzo związana z polskością. [...]. Ja się czuję szlachcianką i jestem Polką" (Polka, ok. 85 lat, Świątniki k. Bujwidz). Jako wyróżniki szlachcica (przedstawione w kolejności od najczęściej wymienianego, do najrzadziej) podawano : • język polski (była to najczęściej wymieniona cecha, ponieważ pytanie o szlachtę kojarzono z funkcjonującym określeniem ludzi zamieszkujących 14 15 1 3 Określenia: „czysta szlachta" i „nieczysta szlachta" - dotyczą informatorów pochodzą­ cych z rodzin czystoszlacheckich lub z rodzin, w których jedno z rodziców jest pochodzenia nieszlacheckiego. Wprowadzona do cytowanych wypowiedzi interpunkcja oznacza przerwy w mówieniu oraz zawahania rozmówców. (Wywiady były nagrywane.) Nie należy tej kolejności uważać za bezwzględnie reprezentatywną dla tej grupy, ponie­ waż powtórne badania mogłyby dopiero stwierdzić, czy nie jest to kolejność przypadkowa. 1 4 1 5 �162 KATARZYNA WASZCZYNSKA parafię - „szlachta bujwidzka". Według informatorów, powstało ono właś­ nie z powodu używanego tu języka polskiego w odróżnieniu od okolicznych wiosek, których mieszkańcy mówili gwarą „po prostu": „Szlachta bujwidzka nazywało się tych, co dobrze po polsku mówili" (Polka, ok. 70 lat, Żwiniany k/Bujwidz); „Tu na zaścianku nikt «po prostemu» nie mówił, tylko po polsku" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz); • wyróżniający się strój: „Kiedyś, to po ubiorze można było szlachtę poznać [...] Zawsze staraliś­ my się ubierać lepiej, bogaciej" (Polka, ok. 60 lat, Michałowo); • kulturę rozumianą jako dobre wychowanie, szacunek dla starszych: „Kultura też szlachtę wyróżniała [...] U nas tak układniej było, starszych się szanowało" (Polka, ok. 60 lat, Michałowo); • solidarność grupową: „Zaścianki charakteryzowały się tym, że się spotykały ze sobą. Przecież to byli sąsiedzi. Jak coś komuś trzeba było pomóc, to pomagaliśmy sobie nawzajem. Bardzo się zaścianki trzymały razem" (Polka, ok. 70 lat, Żwi­ niany k/Bujwidz); • duże rodziny: „Na zaściankach też zawsze raczej duże rodziny. Było w rodzinach i 7 dzieci, ale i 12. Na ogół jednak dożywało tylko czworo. Zaścianki tym się wyróżniały, że dużo dzieci w rodzinie było" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • utrzymanie polskiej kultury: „U szlachty bardzo się zawsze za to swoje gniazdo polskie trzymało" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz); • religijność: „Więcej w Boga wierzyli. Zawsze w kościele, w pomocy byli. Dlatego nazywali tu ludzi szlachetnymi, mieli od tego nazwania zaszczyt" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze). Jak widać z przedstawionego zestawienia, przeważają tu określenia nieoceniające, takie jak: język, kultura, wiara, strój. Dopiero w następnej kolej­ ności niektóre z nich są poddane waloryzacji, np. ubiór oceniany jest jako lepszy, porządny, czysty, bogaty, z gustem, strojny. W zasadzie jednak w wypowiedziach widoczne jest zatarcie różnicy między określeniem: „kto to jest szlachcic" a tym, , jakie są charakterystyczne cechy szlachcica, na pod­ stawie których można go odróżnić od chłopa". Rozmówcy dają tylko eni­ gmatyczne sygnały zauważalnych przez siebie różnic tych dwóch określeń. Podstawą opisu dla grupy „czysto szlacheckiej" było (wspomniane już) funkcjonowanie sformułowania „bujwidzka szlachta", używanego po­ wszechnie dla określenia ludności zamieszkującej parafię bujwidzka i posłu­ gującej się językiem polskim (w odróżnieniu od okolicy, gdzie występuje gwara „po prostu"). Stworzenie w Bujwidzach ośrodka polskości zwią­ zane było z istniejącymi tu do I I wojny światowej dworami: w Bujwidzach (Makowskich) i w Pryciunach (Dolińskich). Wpływały one silnie na kształ- �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 163 towanie obrazu kulturalnego i językowego parafii, co też jest często pod­ kreślane przez rozmówców: „[...] nazwali nas bujwidzka szlachta, za to że my po polsku mówimy, a i nasza kultura wyższa niż ich [ sąsiadów z Ławaryszek - przyp. K.W.] zawsze byla. Nasze zachowanie bylo kulturalniejsze. Kiedyś, to nawet wy­ różniała się szlachta bujwidzka w ubiorze. [...] My zawsze bardzo dbaliśmy 0 swój wygląd. Dlaczego? Może dlatego, że tutaj był majątek w Bujwidzach 1 panowie tu mieszkali. Do nich często możni przyjeżdżali w gościnę. Cho­ dziliśmy przecież, do kościoła razem, trzeba było się ładnie pokazać, że my nie ze wsi jesteśmy, ale z zaścianka. [...] I my też staraliśmy się robić tak jak państwo, i w zachowaniu, i w mowie, i w ubiorze" (Polka, ok. 70 lat Bujwidze). Jak widać z przytoczonego fragmentu wywiadu, okoliczna ludność za­ mieszkująca zaścianki (oraz same Bujwidze) pomimo tego, że nie miała ścisłych kontaktów z dworami, wzorowała się na nich. Szczególnie widoczne to było w języku, stroju, zachowaniu. Jednocześnie przekaz pokoleniowy uzupełniał pozostałą treść dotyczącą religijności, wewnętrznej organizacji, kultury (zwyczaje, obrzędy). Kolejna grupa, nazwana przeze mnie „nieczystą szlachtą", w ogóle po­ mija pytanie: „kto to jest szlachcic" i nie wypowiada się na ten temat. Podaje jednak, zauważalne przez siebie następujące wyróżniki szlachcica: • język polski (pojawienie się tej cechy, jako pierwszej tłumaczy się podobnie jak w grupie „czystej szlachty"): „Należeliśmy przecież do szlachty bujwidzkiej. Tak mówiono o nas, bo dobrze po polsku mówiliśmy" (Polak, ok. 75 lat, Wesołucha k/ Bujwidz); • posiadanie ziemi: „Nas szlachta nazywali, za to że my mieliśmy dużo ziemi" (Polak, ok. 70 lat, Horążyszki k/Bujwidz); • kultura (chodzi o dobre wychowanie): „Zaścianek byl zawsze kulturalniejszy od wioski" (Polak, ok. 70 lat, Horążyszki k/Bujwidz); • strój: „Po stroju my się wyróżniali. Każdy ubierał się jak mógł, jak był bogaty" (Polak, ok. 75 lat, Wesołucha k/Bujwidz). Także tutaj wymieniane określenia mają raczej charakter nieoceniający. Podstawą dla wypowiedzi była wiedza, jaką prezentowała wcześniej grupa „szlachty czystej" (chodzi o sformułowanie „szlachta bujwidzka"). Widoczne jest jednak, że pochodzenie z rodziny mieszanej, tzn. „nie czysto szlacheckiej", miało wpływ na prezentowany obraz. Jego treść została bowiem jeszcze bardziej uogólniona. Pozbawione było także refleksji znaczenie słowa „szlachcic". Dla chłopów natomiast, „szlachcic" to przede wszystkim pan, który ma majątek, ale sam w nim nie pracuje: „Szlacht to pan jest, ma majątek i sam robić nie musi" (Polka, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). �164 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tym zaś, co odróżnia szlachtę od chłopów (a jest przez informatorów 0 pochodzeniu chłopskim zauważalne) to: • zamknięcie grupy szlacheckiej (trzymanie się razem, sporadyczne tylko kontakty ze wsią): „Ta szlachta, się [...] tylko między sobą spotykała. [...] Ta szlachta, to tylko między sobą się żeniła [...] Oni zresztą tylko między sobą się spotykali, to i tam wybierali sobie mężów, żony też" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • język polski: „Mówili, że tutaj w parafii bujwidzkiej szlachta mieszka [...] chyba dlatego, że tutaj po polsku się tylko mówiło" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • kultura (chodzi o dobre wychowanie): „Tutaj w parafii bujwidzkiej ludzie byli zawsze kulturalniejsi. Tutaj kultura była przez to państwo wyższa, niż w Ławaryszkach, gdzie prości ludzie żyli 1 żyją. Tam państwa żadnego nie było" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • ubiór: „Zawsze staraliśmy ubierać się czysto i schludnie. Bogaciej to nie, bo to zależy czy się jest bogatym, czy biednym. Przecież wiadomo, że bogatszy będzie ubierał się strojniej" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Ta, jak i inne wypowiedzi chłopów zamieszkujących parafię bujwidzką, pokazują ciekawe zjawisko utożsamiania siebie z ogólnie funkcjonującą nazwą ludności parafii a mianowicie z „szlachtą bujwidzką", choć infor­ matorzy określają siebie jako pochodzących z chłopstwa. Charakteryzując jednak szlachtę na podstawie znanej im z obserwacji grupy sąsiedzkiej przypisują sobie jej charakterystyczne cechy. Także w okolicy Ławaryszek włączają chłopów do „szlachty bujwidzkiej". Dla nich bowiem wszyscy mieszkańcy parafii bujwidzkiej to szlachta: „Szlachta bujwidzką to nazywali inteligencję, co tutaj mieszkała. [...] Szlachta bujwidzką nazywali też innych, co w Bujwidzach mieszkali [...]. Może dlatego, że my tutaj bardzo ze sobą się trzymamy i tylko po polsku mówimy. A już w Ławaryszkach, co są niedaleko, jak na Wilno się jedzie, to jest inaczej. Oni prości ludzie i po prostu rozmawiają [...]. Jak się tam czasem jedzie, to oni stoją i słuchają rozdziawione jak my rozmawiamy. Stąd też oni śmieją się z nas, że my jesteśmy bujwidzką szlachta. To za tą naszą polską mowę tak. Takie nazwanie, może jeszcze za to, że był tutaj majątek państwa Makowskich. Wszyscy co ich spotykali też chcieli tak żyć jak oni, tak się zachowywać jak państwo, no i starali się bardzo. Ludzie za to mówią, że u nas, duża kultura człowieka. Śmiesznie było jeszcze z tym, że w domu, czasem to po prostu zagadasz, ale na gościńcu, czy u kogoś w gościnie, to tylko po polsku, inaczej się nie godziło. I z zachowania my się różniliśmy od tych z Ławaryszek. My byliśmy kulturalniejsi" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Wszystkie zaprezentowane grupy podkreślały, że szlachcica można roz­ różnić na podstawie języka, którym włada (język polski), a także kultury, tzn. wychowania, które nakazuje m.in. poszanowanie starszych. Z zewnętrz­ nych wyróżników były wymieniane: bogactwo (widoczne w posiadaniu zie- �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 165 mi) oraz strój. Nie wspomniano jednak o żadnych cechach charakterologicz­ nych, które mogą być przypisywane szlachcicom. W określaniu „kto to jest szlachcic i jakie są jego cechy" ważną rolę dookreślającą odgrywała charakterystyka jego miejsca zamieszkania oraz tradycja szlachecka . Przedstawienie tych ważkich elementów dookreśtających nie wymaga rozdzielania grupy informatorów pochodzenia szlacheckiego (chłopi zostali tutaj wykluczeni) na „czystą szlachtę" i „nieczystą szlachtę". W ich wypo­ wiedziach brak było większych rozbieżności. Przekaz pokoleniowy (jak i dziedziczenie np. miejsca zamieszkania, domu) był jednakowo silny. Miejsce zamieszkania . Drobna szlachta osiedlała się poza wsią w zaścian­ kach bądź okolicach szlacheckich, czasem ich miejsce osiedlenia nazywano kolonią (nazwa powstała po reformie komasacyjnej). W parafii bujwidzkiej zachowało się sporo dawnych zaścianków, gdzie i dzisiaj można spotkać rozmówców o przypuszczalnym pochodzeniu drobnoszlacheckim. Przytoczone cytaty dotyczyć będą zaścianka, domu i jego otoczenia oraz ich charakterystyki. Zaścianek określano jako miejsce, o małej liczbie porozrzucanych do­ mów, zawsze stojących na ziemi ich właścicieli: „U nas było kilka domów i dlatego się mówiło, że mieszkamy na zaścian­ ku. W zaścianku domy byly jak popadło, a na wsi była droga i koło niej, z prawa i lewa domy, domy..." (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Dom szlachecki wyróżniał się tym, że był „na dwa końce" (typ szerokofrontowy), miał obowiązkowo ganek „na słupkach" od frontu. Był to dom duży i drewniany (podobnie jest dziś): „W zaścianku zawsze domy były ładniejsze, bo na wsi były one raczej male i słomą kryte, a u nas inaczej: duże takie były, drewniane z takim paradnym gankiem" (Polak, ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz); „Dawniej budowali tak, że pośrodku była sień, a po bokach izby. Bokówki i kuchnia. W jednym końcu była izba dla gości, a w drugim się żyło. Do sieni wchodziło się z ganka" (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Otoczenie domu stanowiły zabudowania gospodarcze (stodoła, chlew, itd.), łaźnia, a także sad, a w nim oczywiście ule: „U nas za domem była duża stodoła. Potem był spichrz i chlew" (Polak, ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz); „Na zaścianku każdy miał łaźnię, a na wsi była tylko jedna, czy dwie [...] Sad przy domu duży i ule w nim stały [...]" (Polak. ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz). Osadnictwo szlacheckie tworzyło więc właściwą sobie formę, odmienną od struktury zabudowy wsi. Także domy miały charakterystyczne cechy. 16 17 1,5 Fakt ten jest zgodny z teorią G . Lakoffa. Uważa on bowiem że na tworzenie danego obrazu mają wpływ i inne obrazy, których zadaniem jest dookreślenie obrazu podstawowego (Wejland 1991, s. 22-23). Opis zamieszkania jest o tyle ważny, że stanowi najbardziej widoczny wyróżnik szlachecki. 1 7 �166 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Nawiązywały one do powstałego w czasach stanisławowskich (XVIII w.) stylu architektury nazwanego „stylem dworku szlacheckiego". Osobne miej­ sce zamieszkania podkreślało odrębność grupy drobnoszlacheckiej, dlatego było uważane (przez rozmówców) za jeden z wyróżników szlachty. Również w kulturze obecne są do dziś elementy, które nawiązują do dawnej tradycji szlacheckiej. Informatorzy zauważają je w sposobie spędzania wolnego czasu (niedziele, zabawy, majówki), w obrzędach rocznych i rodzinnych, a także w zachowaniu, jak np. w używanych zwrotach. Nie chcę tutaj opisywać dokładnie każdej z tych form tradycji, przedstawię jedynie ogólny ich rys, uzupełniony przez wypowiedzi badanych na ten temat (wymieniali oni te elementy, które - według nich - są charakterystyczne dla tradycji szlacheckiej). Przeciętnie w niedzielę rano cała rodzina szlachecka szła lub jechała bryczką (w zimie saniami tzw. wózkiem) na mszę do kościoła. Po powrocie do domu zasiadano do rodzinnego obiadu. Po nim był czas wolny prze­ znaczony na odwiedziny i spotkania ze znajomymi, krewnymi: ,,W niedzielę nie wolno było pracować, to głównie. Do kościoła jechało się koniem. Jak lato było, to bryczką, a jak zima to sanki zakładali. [...] Po kościele był obiad, a potem sąsiedzi się spotykali i rozmawiali. Przecież, tak w tygodniu nie było czasu, bo każdy miał pracy dużo u siebie i nie czas było chodzić do sąsiada. Więc jak niedziela przyszła, to każdy każdego po sąsiedzku odwiedzał" (Polak, ok. 70 lat Wysokie k/Bujwidz). Jako najważniejsze elementy w zabawach szlacheckich wymieniono: przychodzenie na nie tylko po uprzednim zaproszeniu; dziewczyna musiała mieć pozwolenie rodziców; odbywały się tylko we własnym gronie, tzn. szlachta bawiła się oddzielnie od chłopów (mieli swoje zabawy): „Zabawy były u nas tylko za zaproszeniem. [...] Nie było jak teraz, że zaraz chłopcy są pijani. Wódka była, a i owszem, ale nikt pijany nie był. Umieliśmy się kiedyś bawić. I tańce ładne były i z chłopcem dało się porozmawiać, nie to co teraz. Teraz młodzież tego nie potrafi. Kiedyś to chłopiec musiał panienkę do domu odprowadzić. [...] Ze wsi, to do nas nie przychodzili [...] My mieliśmy swoje towarzystwo, a oni swoje" (Polka, ok. 85 lat, Świętniki k/Bujwidz); „Na taką zabawę u nas na zaściankach, to nie proszone goście nie przychodzili. Tylko proszone mogli przyjść. A już tam dalej, na wioskach, to każdy mógł przyjść na zabawę, kto tylko chciał. A u nas na zaścianku chodziło się tylko po zaproszeniach. Z zaścianka nikt nie chodził na zabawy na wioskę. To było nie honornie iść nie proszonym na zabawę" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). Z kolei o majówkach mówiono, że najczęściej urządzane były na Zielone Świątki. Zaraz po mszy młodzież i starsi z zaścianków szli na łąkę, polankę lub do sadu. Mogli jednak przyjść tylko ci, którzy zostali wcześniej za­ proszeni. Na majówkach głównie śpiewano i tańczono: „Majówki też u nas były. To głównie na Zielone Świątki. Szło się najpierw do kościoła, a później, po kościele, urządzało się majówkę. Każdy przynosił co chciał. Ten butelkę, ten ciasto, trzeci sałatę i tak dalej. Siadało �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 167 się na trawie, tam gdzie jakieś piękne miejsce było. I jadło się, rozmawiało, potem tańczyło, muzyka była, a i śpiewanie też czasami [...]. Na te majówki, to tylko zaścianki chodziły. We wsi też robili, ale oddzielnie [...]" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Święta roczne, wg informatorów, spędzano przede wszystkim w gronie rodzinnym. Charakterystycznym symbolem szlacheckiego Bożego Narodze­ nia była choinka: ,,Na Boże Narodzenie to u nas zawsze jodełka była. Na wsi to nie było, ja nie widziałam, żeby tam była. W Wigilię było rodzinnie. Nigdzie się nie wychodziło, tylko w domu z rodziną się świętowało. A na wsi to inaczej jest. Oni chodzili w gości na Wigilię. Tego, co u nas było, a na wsi nie to, że moja mama zawsze na święta torty piękne szykowała. Święto trzeba było ob­ chodzić godnie, tak mój ojciec zawsze powtarzał. Rodzina wtedy nawet z daleka przyjeżdżała" (Polka, ok. 85 lat, Świętniki k/Bujwidz). Wymieniany był także zwyczaj świętowania cztery dni, „by grad zasiewu nie zniszczył", czyli zapewnianie sobie pomyślności i udanych zbiorów. Wątpliwe jednak jest, by było to charakterystyczne jedynie dla szlachty. Wspominano o tym: „U nas było tak, że świątkowało się 4 dni musowo na Boże Narodzenie i Wielkanoc. Dwa dni obowiązkowe, kościelne i dwa kolejne to od gradobi­ cia. Tak ludzie mówili u nas, że kto nie będzie świątkował czterech dni, to mu grad zboże zbije" (Polak, ok. 85 lat, Teklany k/Bujwidz). W Świętach Wielkanocnych za element szlachecki uznano zwyczaj Wielko­ sobotniego szybkiego powrotu ze święconką do domu. Miało to zapewnić dostatek dla domu przez cały rok. Także ten element trudno chyba przypisać jedynie szlachcie. Był jednak wymieniany jako szlachecki: „Tylko u nas był taki zwyczaj w Wielką Sobotę, że jak się już z kościoła ze święconym wraca, to trzeba jak najszybciej do domu dojechać. Mówiło się, że kto pierwszy powróci, ten pierwszy w pole wyjdzie. To każdy się spieszył, by być pierwszym. To tak u nas było. Nie słyszałam, by taki zwyczaj był na wsi" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz). W obchodzeniu świąt rodzinnych, głównie w chrzcinach i weselu, także zauważano elementy, które charakterystyczne są dla szlachty, nieobecne zaś w podobnych obrzędach chłopskich. Wymieniano następujące zwyczaje szlacheckie: • rzucanie czapek i chusteczek za dzieckiem podczas chrzcin: „Na chrzcinach u nas jest taki zwyczaj, że jak do kościoła wiozą dziecko, to czapkami rzucają za dziewczynką, a za chłopcem chusteczkami. Robi się tak, żeby mieli powodzenie w życiu, dziewczynki u chłopców, chłopcy u dziewczynek. Teraz się tak nie robi, bo maszynami dziecko wiozą. Choć może ktoś i za maszyną rzuci, jak pamięta o tym naszym zwyczaju. Ja go dawno nie widziałem" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz); • brak dawania prezentów młodej parze podczas wesela (brak jawnego darowania): �168 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „U nas na weselu było inaczej zjedna rzeczą. Mianowicie u nas nie było darowania młodych. Na wsi to jest taki zwyczaj, że prezenty daje się oficjalnie. Każdy podchodzi i daje. U nas takiego zwyczaju nie było. Kto przyniósł prezent do dawał młodym, ale po cichu" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze). Wśród wyróżników szlachectwa trzeba wymienić zwroty, używane jeszcze po I I wojnie światowej, takie jak: „waszeć", „waszecia", „waćpan", „waćpani". Dziś pozostała już tylko forma „proszę pana", „proszę pani". Ta ostatnia („pan", „pani") funkcjonuje powszechnie wśród całej społeczności parafii bujwidzkiej, bez względu na pochodzenie mieszkańców. Na temat wspomnianych zwrotów tak mówiono: „Tutaj na zaścianku, mówili do siebie ludzie na «pan». Tylko ludzie z tego starszego pokolenia zwracali się do siebie na «wacpan». Ja to jeszcze dobrze pamiętam. Słyszałem, jak mój ojciec tak mówił do naszego sąsiada. Tylko jedna sprawa, tak sobie przypominam, że to było takie trochę z bia­ łoruskiego, nie «wacpan», ale «waspan». Teraz już tego nie ma, nikt tak nie mówi. Teraz to tylko został «pan». Ale tak trzeba musowo, inaczej się nie mówi. Przypominam sobie jeszcze jedną rzecz, mówili jeszcze «waszec», ale to też było dawno temu" (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Chciałabym wrócić jeszcze do pojawiającego się dość często w cyto­ wanych wypowiedziach sformułowania „bujwidzką szlachta". Od kiedy za­ częło ono funkcjonować w parafii bujwidzkiej trudno dociec. Niewątpliwie pojawia się nie tylko w rozmowach, ale także jest określeniem obecnym w literaturze (por. Čekmonas 1991). Według moich rozmówców, nazwa „szlachta bujwidzką" powstała przede wszystkim dlatego, że mówiło się tu po polsku, dopiero w dalszej kolejności wymieniano związek z bogatą szlachtą (dwory) lub ogólnie - ze szlachtą zamieszkującą parafię bujwidzką. Czasami także, wymieniając charakterystyczne cechy szlachty, tj. język pol­ ski i kulturę, odwoływano się właśnie do przykładu „szlachty bujwidzkiej", z którą się utożsamiali (choć nie zawsze). O „szlachcie bujwidzkiej" mówio­ no w sposób następujący: „Tu kiedyś, nazywali nas bujwidzką szlachta, bo wszyscy rozmawiali tutaj bardzo ładnie i czysto po polsku. Jak ktoś przyjeżdżał do nas na fest, to nie mówił inaczej niż, że jedzie na fest do szlachtów. Mój ojciec, to nawet pytał, dlaczego nas szlachtą nazywają. Oni mu powiedzieli, że to za to, że my tu jak wymawiamy, to bardziej ciśniemy język, że więcej po polsku mówimy [...]. No i nazywali nas za to szlachty bujwidzkie. Ale my nie jesteśmy szlachta. Szlachta, to byli tylko zamożniejsi, jak pan Makowski i pani Szaniawska, a inni, my też to zwyczajni ludzie" (Polka, ok. 65 lat, Girdziuny k/Bujwidz); „Szlachta bujwidzką" to nazywali kiedyś wszystkich co mieszkali w Bujwidzach i dookoła nich. Wszystkich tak nazywali z parafii bujwidzkiej: i tych co na zaściankach żyli, i tych co żyli w wioskach. O tej bujwidzkiej szlachcie to ja nawet w radio słyszałam. Mówią, że za to się tu ludzi tak �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 169 nazywa, że oni są inteligentni. A w samych Bujwidzach to właśnie inteligent­ niejsze ludzie mieszkają. Od Bujwidz właśnie poszło to nazwanie. Szlachta nazwali, mimo, że nie mieli tutaj tych szlacheckich orderów" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz); „Tutaj była bujwidzka szlachta i pryciuńska szlachta, tak się nazywało, bo tutaj bogaciej ludzie żyli i po polsku się tylko mówiło. Za to, to nazwanie poszło. A już Ławaryszki, Bystrzyca, Majkuny to prości ludzie żyli i tylko po prostemu rozmawiają. Nie zrozumiesz co oni mówią. To wioski są. U nas szlachty, lepsza kultura była, bo my lepiej żyli i to pewnie dlatego" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). Podsumowując: w parafii bujwidzkiej, na temat „kto to jest szlachcic", wypowiedziały się tylko grupy: „czystej szlachty" i chłopska. Grupa „nieczystej szlachty" unikała odpowiedzi. Zarysowany wizerunek szlachcica nie tłumaczył tak naprawdę, kim on jest. Wymieniane bowiem były tylko jego cechy. Szlachcic więc to człowiek szlachetny, bogaty, dobrze wy­ chowany. Dopiero jako ostatnie (najrzadziej występujące) pojawiało się określenie, że to Polak. Jak widać, nastąpiło zatarcie się rozumienia pojęcia „szlachcic" i „szlachetność". Pozostało jednak w świadomości tej grupy połączenie: szlachcic-Polak. Powodem może być trwałość rozumowania (powstałego już w X V I I w.), że szlachcic to tylko Polak, a Polak to szlachcic. Potwierdzeniem takiego wnioskowania może być także wymienia­ ny najczęściej wyróżnik szlachcica, czyli język polski (we wszystkich grupach). Ma to niewątpliwy związek z funkcjonującym powszechnie, nie tylko w terenie, ale też w nauce, sformułowaniem „szlachta bujwidzka". Moi rozmówcy na pytanie: „kto to była szlachta bujwidzka?" wskazywali właśnie przede wszystkim na język polski, jako pozostałość po działalności panów (szlachty). Sami siebie jednak, nie zaliczali do szlachty, uważając, że prawdziwa szlachta może być tylko bogata, a ich pozycja materialna była raczej niska. Kolejnymi wyróżnikami, wymienianymi przez grupy „czystej szlachty" i „nieczystej szlachty", były: ubiór, kultura osobista, zamknięcie grupy, duże rodziny, religijność, utrzymanie kultury polskiej. Podstawową cechą tych wyróżników jest ich charakter nieoceniający. Dopiero w dalszym etapie dochodzi do waloryzacji, ale prawie zawsze pozytywnej. Powtarza się tu także zbitka szlachcic-katolik, utrwalona dzięki przekazowi pokoleniowemu od X V I I wieku. Pozostałe wyróżniki stanowią podstawę do powstania cech stereotypo­ wych . I tak, zdaniem informatorów: 18 1 8 Stereotyp i jego cechy to funkcjonujący w świadomości społecznej skrótowy, zabarwiony wartościująco, ale nie koniecznie negatywnie obraz rzeczywistości. W. Lippman, który wpro­ wadził koncepcję „obrazu w naszej głowie", czyli myślenia stereotypami, uważa że myślenie takie jest to naturalny sposób modelowania świata. Jest „wyrazem zwyczajnej ludzkiej skłon­ ności do podtrzymywania przekonań, do zachowania ciągłości własnego , j a " i utożsamiania się ze światem innych ludzi" (Wejland 1991, s. 9-10). �170 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • ubiór szlachecki jest na ogół bogatszy, strojniejszy (choć już wielo­ krotnie pisałam, że majątkowo byli niejednokrotnie biedniejsi od najbied­ niejszego chłopa); • kultura szlachty miała być wyższa (kultura ta rozumiana była jako wykształcenie, a przecież często przedstawiciele stanu szlacheckiego mieli tylko ukończoną szkołę podstawową; jest to natomiast zgodne z pojmowa­ niem kultury jako dobrego wychowania, do dzisiaj bowiem jest utrzymane wśród potomków drobnoszlacheckich poszanowanie starszych oraz używa­ nie zwrotów: „proszę pana", „proszę pani"); • szlachta trzymała się razem - grupa ta była zamknięta (teraz już prawie jest to niemożliwe; dzisiaj potomkowie drobnej szlachty żyją głównie na wsi lub w miasteczku a nie jak dawniej na zaścianku czy w okolicy, gdzie mieszkała tylko szlachta; jeśli jednak rozważymy zjawisko „zamknięcia się" szlachcica (jednostki) na społeczność nie szlachecką, to wymieniana cecha będzie prawdziwa; stereotyp „zamkniętej grupy" jest także nadal utrzymy­ wany przez potomków drobnej szlachty); • szlachta utrzymuje kulturę polską (co niewątpliwie jest pochodną stwierdzenia, że szlachcic to Polak oraz świadomości przynależności narodo­ wej, silnie pobudzanej w ostatnich latach). Można więc stwierdzić, że oprócz zacierania się pojęć: „szlachcic" i „szlachetność", a także nie rozróżniania ich znaczeń, obraz szlachcica nawiązuje do istniejącego w historii jego wzorca osobowego . Wzbogacają go jednak te cechy (elementy, wyróżniki), dzięki którym wyraźniejsze stawa­ ło się odróżnienie szlachty od chłopów. Pominięto natomiast cechy charak­ teru szlacheckiego. Jednocześnie przedstawiony „obraz" jest w dużym stop­ niu idealizowany i właściwie pozbawiony głębszej refleksji, dotyczącej włas­ nego utożsamienia z prezentowanym obrazem. Wynika z tego wniosek, że jest on obecny tylko w świadomości rozmówców. Jedynie utrzymane są takie cechy rozróżniające jak: zamknięcie, utrzymanie kultury polskiej i religij­ ność, język polski, ale raczej w ramach przynależności do narodu polskiego, a nie do szlachty. Dodatkowo, te dwa ostatnie wyróżniki są charakterystycz­ ne także dla grupy chłopskiej, a nie tylko dla szlachty. Z kolei grupa chłopów wymienia przede wszystkim te cechy szlachty, które są dla niej najlepiej zauważalne i znane z własnego doświadczenia. Są nimi: język polski, kultura (większa niż chłopów), ubiór. Określają oni szlachtę jako panów, właścicieli majątków, wynoszących się swoim szlache­ ckim pochodzeniem. 19 1 9 X V I do X V I I I w. wzorce osobowe: szlachcica-ziemianina, szlachcica-PoIaka-katolika mogły być realizowane. Wzorzec osobowy szlachcica był kształtowany od wieku X V I . Osta­ tecznie uformowany zostaje w X V I I w., kiedy pojawia się i ugruntowuje stwierdzenie, że szlachcic to Polak i katolik (czasem dodawano jeszcze: ziemianin). Wytworzone zatem w okre­ sie od tylko przez przedstawicieli stanu szlacheckiego. �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 171 Rye. 1. Edward Dokurno z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki O B R A Z S Z L A C H C I C A I J E G O C E C H Y W R E J O N I E OSZMIAŃSKIM Na pytanie: „kto to jest szlachcic" przedstawiciele grupy „czystej szlachty" odpowiadali (także tutaj wszystkie cechy podawane są w kolejności od naj­ częściej do najrzadziej wypowiadanych) - szlachcic to: • Polak: „Szlachcic, to kiedyś nazywali kto Polak był i katolik" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); 20 Porównaj przypis 15. �172 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „Szlachcicem tylko Polak być może" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • człowiek kulturalny (rozumiany tutaj zarówno jako wykształcony jak dobrze wychowany): „Szlachcic dla mnie, to człowiek wykształcony, kulturalny" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran; „Szlachcic to według mnie taki kulturalny człowiek, co siebie prowadzi akuratnie, skromny taki" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); • człowiek bogaty: „Szlachcic znaczy, że to człowiek, który pochodził z takich bogatszych znacznych rodzin" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Szlachcic, to był człowiek bogaty, co miał dużo swojej ziemi" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • katolik: „Prawdziwy szlachcic, to tylko Polak i katolik" (Polka, ok. 70 lat, Ka­ mionka k/Holszan); • człowiek, który może udokumentować swoje szlachectwo (chodzi tutaj 0 przedstawienie dokumentów, posiadanie znaczącego nazwiska, a także majątku): „Tutaj, w Klejach szlachectwo kojarzyło się z papierkiem, nazwiskiem, majątkiem" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachcic dla mnie to [...] ten, co może się tym szlachectwem wykazać" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachcic to ten, kto pochodzi ze szlacheckiej rodziny" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); • człowiek dobry, delikatny w obejściu: „Szlachcic to człowiek delikatniejszy, kulturalniejszy, taki kulturalny 1 delikatny w obejściu i w mowie [...] Po prostu szlachcic miał wrodzone takie delikatniejsze cechy" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • sprawiedliwy, szlachetny w zachowaniu: „Szlachcic dla mnie, to człowiek [...] akuratny [...] szlachetny w za­ chowaniu" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachta, to ludzie takie rozumniejsze, czesne ludzie, to znaczy więcej sprawiedliwe, ja tak uważam" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie); • człowiek dumny, honorowy: „[Szlachcic] to taki, kto nigdy pleców nie schyla. Jak schyla, to on już mużyk-chłop, a nie szlachcic. Ja też taki dumny jestem [...]. Teraz już są inne czasy i nie można być takim jak kiedyś szlachta byli, że tylko duma ich się liczyła.[...] Dla szlachcica najważniejszy byl zawsze, i teraz dla mnie jest honor" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Różnica między szlachcicem a chłopem była tylko taka, że człowiek szlachecki to się dumniej od chłopa nosił" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 173 • dobry gospodarz: „Szlachcic dla mnie to dobry gospodarz" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); • przestrzegający tradycji szlacheckiej: „Szlachta kojarzy mi się z powstałą skądś, ale nie wiem skąd, tradycją, którą przekazuje się z pokolenia na pokolenie. To jakieś obyczaje, sym­ boliczne elementy związane z grupą ludzi" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana). Rozumienie pojęcia „szlachcic" ma z jednej strony charakter określeń nieoceniających, takich jak: Polak, katolik, gospodarz, a z drugiej - okre­ śleń oceniających, czyli prezentujących cechy charakterologiczne szlachcica (dobry, delikatny w obejściu, dumny, honorowy, sprawiedliwy itd.). Za wyróżniki szlachty uważano: • zamknięcie grupy (kontakty z nie szlachtą ograniczone, trzymanie się razem grupy szlacheckiej): „Ludzie śmieli się z nas, bo my rzeczywiście, tak trochę inaczej się zachowywaliśmy. Nie rozmawialiśmy ze wszystkimi i nie odwiedzaliśmy nikogo prawie. Mówili więc, że się wywyższamy, że panów z siebie robimy. Ale tak wcale nie było" (Polka, ok. 60 lat, Holszany); „U nas ta specyfika to jest, np. to, że wszyscy z okolicy trzymają się razem. Oczywiście konflikty jakieś powstają, ale wszyscy starają się trzymać razem" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); • język polski: „W ogóle to tutaj tych, co po polsku mówią, są Polakami, to nazywało się szlachta" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachta [...] rozmowę miała inną, bo po polsku tylko rozmawiała [...]. Kiedyś też, przezywali nas polskie przeki, to za to, że my po polsku roz­ mawialiśmy tylko, po prostemu nikt nie mówił" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie); • ubiór: „Szlachta zawsze ubierała się kulturalniej niż chłopi, tak bardziej elegan­ cko" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Szlachcica można było poznać po ubraniu, a jakże. Muzyki to lubili tak kolory «lapiste», taki czerwony, kolory jaskrawe. A szlachta raczej takie kolory spokojne nosiła" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); • kultura (rozumiana jako wychowanie): „Tu w zaścianku bardziej kulturalniejsze ludzie żyli. Oni byli uczeni, inteligentni, to i wiadomo, że lepsi z nich ludzie niż ci, co na wsi żyli" (Polka, ok. 90 lat, Zamościany k/Żupran); „Szlachta była kulturamiejsza, bo się jedni od drugich uczyli" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • bogactwo: „Na wsi nas przezywają szlachta, ale w sensie negatywnym. Ma to oznaczać, że jesteśmy bogaci i dlatego się wywyższamy" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); �174 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • duże rodziny: „A i jeszcze taka specyfika, że u szlachty zawsze dużo dzieci było. W mojej rodzinie teraz jest mało, bo tylko trójka rodzeństwa. Kiedyś zaś, było tak, że im liczniejsza rodzina to i zaszczyt był dla niej większy"" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); • szacunek dla starszych: „Wychowanie u nas w domu było surowe, [...] musiałem dobrze się zachowywać, grzecznie odzywać, poważać starszych od siebie" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • religijność: „U nas, u szlachty były wszystkie, i majowe, i czerwcowe, i różaniec. [...] Szlachta bardzo wierząca była" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • niechlujstwo: Z wyglądu nie dało się poznać szlachcica. Z obejść, to już bardziej, bo rzeczywiście szlachta słynęła trochę z niechlujstwa. Niestety, to prawda. Tak było i tak jest. Mój mąż na przykład, to taki prawdziwy szlachcic. Jak przyszłam tuż żyć, to musiałam gwałtem koszule z niego ściągać, bo sam zdjąć nie chciał. Mówił, że dopiero w niedzielę założył czystą i znów zmie­ niać? To musiał być już prawdziwy szlachcic, bo oni czystości żadnej nie utrzymywali" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran). Wśród wymienionych wyróżników przeważają określenia w założeniu swoim nieoceniające (potem są dopiero wartościowane), ale znalazł się jeden wyróżnik oceniający o zabarwieniu negatywnym (niechlujstwo). Duża liczba wymienianych cech charakteryzujących szlachcica (szlachtę) wskazuje na refleksyjność rozmówców. Wpływ na taki stan rzeczy mogła mieć z jednej strony pamięć czasów kiedy Oszmiańszczyzna była ważnym ośrodkiem pol­ skości (obok Wileńszczyzny), a z drugiej to, że wszyscy informatorzy z grupy „czystej szlachty" są świadomi swojego pochodzenia szlacheckiego i są z tego dumni, czego nie ukrywają. Kolejna grupa, czyli tzw. „nieczysta szlachta", podobnie jak jej od­ powiedniczka z parafii bujwidzkiej, nie wypowiedziała się na temat: kto to jest szlachcic? Ograniczono się jedynie do podania wyróżników charak­ teryzujących szlachtę (od najczęściej do najrzadziej wymienianych): • szlachta stanowi społeczność zamkniętą (trzymają się razem): „Oni spotykali się tylko między sobą. Bardzo się razem trzymali. Z nami, ze wsi bardzo rzadko rozmawiali, bo mówili, że oni ze szlachty są, a my biedaki, chłopy tylko" (Polka, ok. 65 lat, Boruny); • język polski: „Ojciec mi zawsze powtarzał, że szlachetny człowiek, to musi dobrze po polsku mówić, bo to prawdziwy Polak jest" (Polak, ok. 25 lat, Gołgieniszki k/Murowanej Oszmianki); „To, że jestem szlachcicem, to ojciec mówił [...]. Moi rodzice bardzo nastawali na to byśmy uczyli się po polsku. Byśmy umieli czytać i pisać po polsku, czytać polskie modlitwy" (Polak, 70 lat, Zarzecze k/Żupran); �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 175 • bogactwo: „Szlachta się na nich mówiło, bo oni bogatsi byli, mieli więcej ziemi, ale sami na niej nie pracowali" (Polka, ok. 65 lat, Borany); • nieporządni: „Ludzie na wsi śmieli się z nich [ze szlachty], że tacy pomazani chodzą, brudni, a szlachta się mienią i nos wysoko drą" (Polka, ok. 65 lat, Borany); • kulturalni: „Ale to była szlachta, bo mimo, że pomazani, ale bardziej kulturałniejsze ludzie niż u nas na wsi" (Polka, ok. 65 lat, Borany). Z powyższego zestawienia widać, że wymieniane określenia w zasadzie nie odbiegają od podawanych przez grupę „czystej szlachty". Pominięte jednak zostały przez rozmówców „nieczysto szlacheckich" wyróżniki takie jak: duże rodziny, szacunek dla starszych, większa religijność. Pojawia się natomiast podobna cecha negatywna, jak w grupie poprzedniej, a mianowi­ cie: niechlujstwo. I wreszcie wypowiedzi grapy chłopskiej. Dla niej szlachcic to: • pan: „Oni szlachta byli. To byli pany, bogaci byli, dużo ziemi mieli" (Polka, ok. 70 lat, Soły) ; • Polak: „Szlachta to tylko Polacy. Oni tylko po polsku rozmawiali" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • dobry, kulturalny człowiek: „Ale szlachta dobra była. Nie oszukiwała i dobrze parobkom płaciła za ich pracę" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); „Oni kulturalniejsi byli, bardziej inteligentni, bo do szkół chodzili" (Polka, ok. 70 lat, Soły); Jako wyróżniki szlachty, chłopi wymieniali: • bogactwo (dużo ziemi): „Ich dlatego nazywali szlachty, że oni byli bogaciejsze od innych. Oni mieli dużo ziemi" (Polka, ok. 80 lat, Kuszlany); „Szlachta to się wyróżniała tym, że była bogatsza" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • mieszkanie w zaściankach: „Kiedyś zaścianki tak nazywali za to, że tam ludzie co żyli mieli boga­ ctwo duże. [...] Na zaścianku to takie szlachty żyli. Tak się tych ludzi nazywało - szlachty" (Polka, ok. 65 lat, Ciechany k/Ankud); • kulturę: „Szlachta była bardziej kulturalniej sza niż ludzie na wsi" (Polak, ok. 80 lat, Boruny); 21 2 1 Wytłumaczenie to nawiązuje do doświadczeń informatorki z bogatą szlachtą, a nie z drobną. �176 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • ubiór (lepszy, bogatszy): „Szlachtę zawsze można było poznać. Oni lepiej się ubierali, tak boga­ ci ej. Jak do kościoła przyjadą, to panienki zawsze kapelusiki miały na głowach, rękawiczki, parasolki. A mężczyźni to w czarnych kostiumach chodzili.[...] Na wsi ludzie biednie żyją, to już się tak nie ubierają jak panowie.[...] Bo szlachta zawsze za modą szła" (Polka, ok. 70 lat, Soły); • język polski: „Szlachta to u nas była. [...] Ich nazywali dlatego szlachty, że oni wszyscy po polsku tylko rozmawiali, po prostemu nie umieli" (Polak, ok. 70 lat, Ciechany k/Ankud); • duma ze swojego pochodzenia: „Że oni szlachta, to było wiadomo, bo oni się wywyższali, nos zadzierali, że są szlachta. Mówili, że co to oni nie są, że lepiej rodzeni" (Polak, ok. 80 lat, Boruny); • grupę zamkniętą (trzymali się razem, nie kontaktowali się z nie szlachtą): „Szlachta nie drużyła się z chłopami. Ona miała swoje kółeczko i tylko między sobą się spotykała. Wiadomo, oni bogatsi byli, ziemi dużo mieli, to i kultura u nich lepsza była niż na wsi, to i z prostym człowiekiem nie chcieli rozmawiać. Nie szli na wieś, a i do nich nikt nie chodził" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • nieporządni: „Kiedyś to było tak, ja przepraszam, że to mówię, ale tak było i to jest prawda, że u tej szlachty to kury po stole chodziły, taki mieli porządek u siebie. U chłopów tak nigdy nie było" (Polka, ok. 70 lat, Dociszki). Grupa chłopska, jak widać z powyższych wypowiedzi, wymieniała tylko te cechy, które były przez nią zauważalne, z którymi zetknęła się sama. Dla dopełnienia prezentowanego przez potomków drobnej szlachty z rejonu oszmiańskiego (grupa chłopska została tu pominięta) wizerunku szlachcica i jego cech, należy przedstawić wybrane fragmenty ich opowieści o miejscu zamieszkania szlachty oraz tradycji szlacheckiej . Miejsce zamieszkania wraz z jego charakterystyką . W rejonie oszmiańskim nie było jednolitej formy osadnictwa szlacheckiego. Występowały więc tu obok zaścianków także okolice szlacheckie. Dzisiaj jednakże wiele z nich zostało zamienionych na wsie, w których pojawili się nowi osadnicy głównie z głębi Białorusi. Zaścianki, w większości, zostały zrównane z ziemią. Ich dawni mieszkańcy musieli zamieszkać we wsiach lub miasteczkach . 22 23 24 25 2 2 W przypadku opowieści o miejscu zamieszkania i tradycji szlacheckiej nie ma konieczno­ ści wprowadzania podziału na: „czystą szlachtę" i „nieczystą szlachtę". Brak jest bowiem wyraźnych różnic w ich wypowiedziach. Porównaj przypis 16. Porównaj przypis 17. Zmiana miejsca zamieszkania, znalezienie się w nowej rzeczywistości miało wpływ na świadomość rozmówców. Ciekawe więc było sprawdzenie na ile wiedza o tradycyjnym osadni­ ctwie szlacheckim pozostała w pamięci badanych. 2 3 2 4 2 5 �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 177 Zaścianek, okolicę (formy te są rozróżniane, ale ich charakterystyka jest podobna), opisywano jako miejsce, z małą liczbą porozrzucanych domów, stawianych na ziemi należącej do zamieszkującej tam szlachty: „Zaścianek nazywało się dlatego, że tam było dużo ziemi. Prawda, że nie tak dużo jak w majątkach, ale dużo. Zaścianek zaś, miał do 50 ha ziemi. [...] Mówiło się też u nas, że na zaścianku to szlachta mieszka. Tak nas nazywali. Szlachta nie mieszkała na wsiach, a tylko po zaściankach to ta biedniejsza, a bogatsza po folwarkach i bardzo bogata w majątkach" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); „Ja mieszkam w okolicy. Na nas tam mieszkających szlachta się mówi. Mieszkali tam zawsze takie trochę bogatsze ludzie. Nie było w okolicy za dużo domów, tylko parę. One były rozrzucone jak popadło: jeden nad rzeką, drugi tam za ulicą, trzeci jeszcze gdzie indziej. Do każdego dróżka szła" (Polka, ok. 60 lat, Holszany). Dom szlachecki wyróżniał się tym, że był budowany z drewna na dwa końce (typ domu szerokofrontowego), koniecznie musiał posiadać od strony frontowej ganek na słupkach: „My najpierw, mieszkaliśmy w starym szlacheckim domu [...] To był taki długi dom z podcieniem na takich słupkach prostych. [...] Dom był zwyczajny, na przestrzał długa sień i po jej dwóch stronach tzw. dwa końce. Jeden z tych końców był zawsze czysty. Taki paradny" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran). Otoczenie domu stanowiły zabudowania gospodarcze, sad z ulami, a tak­ że łaźnia: „Za domem był chlew, spichrz, sad, a w nim ule" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); „Tak ogólnie, to każda okolica musiała mieć sad, a dookoła domostw rosły topole. Przy każdym prawie domu była łaźnia. U nas tak właśnie było. Tylko z oszczędności paliło się na zmianę, raz u tego, a raz u tego" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/ Żupran). Przedstawione opisy miejsca zamieszkania zaprezentowały wiedzę rozmów­ ców na temat charakterystycznego osadnictwa i budownictwa szlacheckiego. Odwoływano się do zabudowy zaściankowej i okolic szlacheckich, jak i stylu „dworku szlacheckiego" (powstałego w X V I I I w.) budynków mieszkalnych. Tradycja szlachecka. W świętach dorocznych, czy rodzinnych, a także formach spędzania czasu wolnego (niedzielach, zabawach, majówkach), roz­ mówcy zauważają elementy, które - według nich - są związane z dawną tradycją szlachecką. Także tutaj nie chodzi o pełną rekonstrukcję obrzędów i zwyczajów, ale o wskazanie cech charakterystycznych dla szlachty. Zwykła niedziela wyglądała więc następująco: rano jechało się do koś­ cioła bryczką (latem) lub saniami (zimą). Potem po wspólnym posiłku był czas wolny, który najczęściej spędzano z rodziną, ale też odwiedzało się znajomych, krewnych. Był bezwzględny zakaz pracowania: „W niedzielę szło się do kościoła. Potem wracało się do domu na obiad. Były wtedy spotkania, ale tylko wśród rodziny, przyjaciół jak blisko �178 KATARZYNA WASZCZYNSKA mieszkali. Szlachta nigdy, tak jak chłopi pod płotem nie siedziała, by sobie popić, czy poplotkować" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran); „U nas w niedzielę było święto. Nie pracowało się, a tylko do kościoła się szło. Po kościele się odpoczywało. Kto miał blisko krewnych, to czasem ich odwiedzał, a tak to więcej w domu się siedziało. Pamiętam, że niedziela, to takie święto było, że jak nawet guzik odpadł od sukienki, czy bluzeczki, to mama nie pozwalała go przyszyć, tylko trzeba z tym było czekać do poniedziałku. W niedzielę, to przede wszystkim szło się do kościoła" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan). Zabawy, jak mówiono, były „po zaproszeniu". Przyjść więc na nie mógł tylko ten, kto został zaproszony. Proszeni byli także miejscowi muzykanci. Bawiono się we własnym towarzystwie, tzn. mieszkańców zaścianka czy okolicy szlacheckiej. Tańczono zwykle mazurka, oberka, polkę, krakowiaka. Do tańca przygrywano na cymbałach, skrzypcach, harmonii: „Na zabawy zbierali się tylko ci z okolicy. Z wiosek już nie. Zresztą oni mieli swoje zabawy. Mieli zupełnie inny styl zabawy niż my. Inną muzykę U nas byly często takie instrumenty jak: skrzypce, harmonia. Na wiosce zaś, raczej takie jak dudka (piszczałka). [...] U nas, u szlachty, były raczej takie tańce jak: polka, oberek, takie tańce by się razem bawić. [...] Na chłopskie zabawy szlachta nie chodziła, to czemu oni mieli przychodzić na nasze?" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); „Szlacheckie zabawy były bardzo piękne. Teraz, to są te kluby i zbiera się w nich rozmaita szarańcza, jakiej tylko chcesz [...] A dawniej, byle kto nie szedł na zabawę. Zbierali się tylko lepsze kawalery, co ziemi mieli trochę więcej, co po polsku pięknie rozmawiali. Zabawy były po domach. Za­ praszało się na nie muzykantów. Ja to jeszcze zachwyciłam tej delikatnej zabawy. Na zabawy chodziło się tylko po zaproszeniu. Bez zaproszenia nie pójdziesz, bo to nie wypadało. W jakim domu była zabawa, to z niego przychodzili panienka czy kawaler i zaprasza na nią: proszę przychodzić, u mnie będzie zabawa. A jeszcze dawniej, to kawaler musiał po panienkę do domu przyjechać. Musiał się przedstawić jej rodzicom, kto on jest i skąd jest, i dopiero wtedy mogła panna z nim iść na zabawę" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek). Majówki urządzano w Zielone Świątki, w maju. Były to spotkania towa­ rzyskie ludzi młodych i starszych z zaścianka czy okolicy, na które jednak należało mieć zaproszenie. Majówki odbywały się w wybranym na ten cel miejscu: na łące, polanie, też czasem w domu. Tańczono na nich i śpiewano: „Majówki też robiliśmy. To przeważnie na Zielone Świątki były robione. Wtedy też się robiło zaproszenia i wszystkich się zapraszało. Potem dziew­ częta spotykały się razem, piekły, szykowały zakąski na majówkę. Chłopcy zaś przynosili wódkę i muzykantów sprowadzali. U nas w Egirtowie to majówki były robione w domu. Ustawiano w domu stoły dookoła i wszyscy tak dookoła za nim siadali. Rozmawiało się, śpiewało, kto chciał to tańczył. Wesoło było" (Polak, ok. 70 lat, Traby). �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 179 Ryc. 2. Rodzina Regińskich z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki Święta spędzano przede wszystkim w gronie najbliższej rodziny. Jako cechy charakterystyczne dla szlacheckiego Bożego Narodzenia, wymieniano jodełkę oraz świętowanie Wigilii z najbliższą rodzina. Dopiero na drugi dzień szło się w odwiedziny do rodziny, krewnych, znajomych, ale tylko do tych, którzy zaprosili do siebie na Święta: „Na Boże Narodzenie u nas zawsze się jodełkę ubierało. To mój ojciec ją stroił, a mama stół stroiła jodełką do wieczerzy wigilijnej. I kolędy się śpiewało. Na Wigilię, to każdy w swoim domu siedział i święcił ją ze swoją rodziną tą najbliższą. Taki był u nas zwyczaj. A już na jutro to się od­ wiedzało dalszą rodzinę. A to oni do nas przyjadą, a to my do nich jedziemy. Różnie bywało, jak było proszone" (Polka, ok. 70 lat, Żuprany). Dla Wielkanocy zaś charakterystyczne są dwa zwyczaje, które uznano za szlacheckie: świętowanie czwartego dnia, tzw. „gradowej środy", a także szybki powrót ze święconką z kościoła do domu. Miały one zapewnić dobry plon i szczęście na cały rok. (Wydaje mi się jednak, że nie są to tylko szlacheckie zwyczaje.): �180 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „A na Wielkanoc świętowano trzy dni, ale najczęściej dwa dni. Ze święconym się u nas jeździło do kościoła. Wszyscy wozami jechali, cale rodziny. Bo u nas ludzie konie mieli i wozy. Potem wracali szybko do domu. Każdy spieszał, bo mówili, że: «kto pierwszy będzie w domu, ten cały rok na przedzie bedzie». To taki był u nas zwyczaj. A w środę po święcie też się nie pracowało. Ziemi wtedy ruchać nie można, bo mówią, że ta środa to «gradowy dzien». Kto w pole pójdzie, temu grad zasiew zniszczy. Każdy więc świętował tą środę od gradu" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie). W świętach rodzinnych (chrzciny, wesele, pogrzeb) za charakterystyczne dla szlachty uważano: • w czasie chrzcin: ich spokojny charakter, nie pokrywanie dziecka (tj. nie kładzenia na dziecko prezentów przez gości), nie wywożenie babki podczas uroczystych chrzcin , a także nadawanie imion po rodzicach lub dziadkach: ,,U nas chrzciny nie były takie wesołe, jak na wsi. Na wsi więcej wódki piją i kwasu. U nas nie było tych wszystkich zabaw, nie było wywożenia babki na przykład. Tego u nas nie było, bo to nie jest polski zwyczaj. Do tego są piosenki po białorusku, więc pewnie to białoruski zwyczaj. U nas dawano imiona tylko polskie i to przeważnie po rodzicach lub dziadkach" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Jak były chrzciny, to szlachta nie pokrywała dziecka. To teraz dopiero się tak robi. U szlachty też nie woziło się babki «topić», to muzyki robią A w ogóle chrzciny szlacheckie były takie spokojniejsze" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka к/ Holszan); • na weselu: brak darowania młodych: „Kiedyś na weselu szlacheckim nie było darowania. Bo to darowanie wygląda tak, jakby człowiek ubogi był i zbierał dopiero to swoje bogactwo. U szlachty darowania nie było. Ono było tylko u muzyków. A dzisiaj, to bez darowania, to i wesela nie ma" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • na pogrzebie: trzy dni musi zmarły leżeć w domu, wtedy też, się przy nim czuwa, modli, sąsiedzi przychodzą pożegnać nieboszczyka: „Jak kto ze szlachty umarł, to wszyscy z całej okolicy, czy zaścianka przychodzili się z nim pożegnać na tą ostatnią drogę. Taki jest u nas zwyczaj. Zmarłego, to trzymali w domu ile kto może, ale ja swojego męża, to trzymałam dwie noce, bo mi powiedzieli, że tak trzeba" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); „Zmarłego u nas można było dopiero na trzeci dzień pochować. To ojciec mówił, że wcześniej dlatego nie można, że ten człowiek może nie umarł, tylko jest w zachwycie. Dopiero po trzech dniach jest pewność, że to napewno umarły. Wtedy można było go pochować (Polka, ok. 70 lat, Żuprany). 26 2 6 Por. B. Czech, „Chłopskie obrzędy rodzinne w powiecie oszmiańskim. Symbolika rekwi­ zytów", "Warszawa 1995 (praca magisterska złożona w bibliotece Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW); patrz też art. autorki w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 181 Ostatnim wyróżnikiem podawanym przez rozmówców są zwroty. W hi­ storiografii zanotowano, że zwroty takie jak „waszeć", „waćpan" charak­ terystyczne są dla szlachty. Informatorzy pochodzenia szlacheckiego w Oszmiańskiem twierdzą jednak, że nie słyszeli by używano takich zwrotów w ich społeczności. Tłumaczą wręcz, że są to zwroty funkcjonujące wśród chło­ pów. Wśród szlachty zaś, zwracano się jedynie na „pan", „pani". Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy rzeczywiście nie używano zwrotów „waszeć", „waćpan", czy po prostu o tym zapomniano: „Ja słyszałam takie wołanie waszecia, ale mnie się wydaje, że ono nie było u szlachtów. Mnie się wydaje, że waszecia to już chamskie słowo. Proszę pana, proszę pani o, to już szlacheckie wezwanie, to tak prawdziwie po polsku" (Polka, ok.60 lat, Kamionka /Holszan); „U nas ludzie zawsze zwracali się do siebie tylko na pan, pani. Waszecia, to tylko po wioskach było takie wołanie. Tu u nas tego nie było. Nikt u nas tak nie mówił" (Polka, ok.70 lat, Kamionka k/Holszan). Podsumowując należy stwierdzić, że w rejonie oszmiańskim badane gru­ py („czystej szlachty" i „nieczystej szlachty" oraz chłopów) wypowiadały się pełniej na pytania: „kto to jest szlachcic?" i „jakie są jego cechy?". Na temat określenia „pojęcia" szlachcic dała odpowiedź tylko grupa „czysto szlachecka" i chłopska. „Nieczysta szlachta", analogicznie jak w parafii bujwidzkiej, pominęła to pytanie. Szlachcic dla wymienionych grup to przede wszystkim Polak, następnie człowiek kulturalny, bogaty, katolik, ten który może udokumentować swoje pochodzenie szlacheckie, to także człowiek dobry, sprawiedliwy, honorowy, dumny, przestrzegający tradycji. Wyróżniki szlachcica to przede wszystkim określenia nieoceniające, choć pojawiają się także określenia oceniające, takie jak: dobry, sprawiedliwy, honorowy, dumny. Są one waloryzowane dodatnio. Jako dodatkowe, grapy („czystej szlachty" i „nieczystej szlachty") wymieniały: zamknięcie grupy, język polski, ubiór, kulturę, bogactwo, duże rodziny, szacunek dla starszych, religijność, a także niechlujstwo. Jak widać, niektóre z nich pokrywają się z wyróżnikami wskazanymi przez rozmówców z parafii bujwidzkiej. Dodatkowymi są: bogactwo (obecnie jest ono cechą stereotypową, ponieważ trudno mówić o posiadaniu przez potom­ ków szlacheckich własnej, rodzinnej ziemi), szacunek dla starszych (jest on widoczny po dziś dzień, a wynika z wychowania otrzymanego w domu), niechlujstwo (jest to jedyna wymieniana cecha negatywna - można ją uznać za stereotypową, choć nie zawsze jest zgodna z rzeczywistością, ponadto powszechnie funkcjonują anegdotki dotyczące niechlujności szlacheckiej). Podobnie jak w przypadku parafii bujwidzkiej, nastąpiło również tutaj zacieranie znaczenia pojęć „szlachcic" i „szlachetność". Widoczne są jednak silne nawiązania do wzorca osobowego szlachcica w często powtarzających się zestawieniach: szlachcic - Polak - katolik. Obraz szlachcica zaś, jest na ogół waloryzowany pozytywnie, a nawet idealizowany. Mimo to, można powiedzieć, �182 KATARZYNA WASZCZYŃSKA że w rejonie oszmiańskim funkcjonuje w miare jednolity obraz szlachcica. Tkwi on nie tylko w świadomości, ale jest także realizowany przez potomków drobnej szlachty Oszmiańszczyzny. Wielokrotnie podczas badań spotykałam ludzi, którzy z dumą podkreślali szlachecką przeszłość ich rodzin. W wypowiedziach grupy chłopskiej uderza podobieństwo do wcześniej prezentowanych wypowiedzi przedstawicieli tej samej grupy w parafii buj­ widzkiej. Wymieniane są przez nich więc, przede wszystkim te cechy, które są przez nich najłatwiej rozpoznawalne, z którymi się zetknęli. Na podstawie zebranego materiału (którego fragmenty zaprezentowa­ łam) koniecznym stało się, obok podziału na wypowiedzi „czystej szlachty" i „nieczystej szlachty", także ukonkretyzowanie samego pojęcia „świado­ mość", którego pole semantyczne jest przecież bardzo szerokie. Dlatego z ogólnego pojęcia „świadomość szlachecka" zostały wyodrębnione jego składowe, czyli podpojęcia: „świadomość pochodzenia szlacheckiego" i „świadomość tradycji szlacheckiej". Informatorzy, z którymi przeprowa­ dziłam rozmowy tylko w części charakteryzowali się świadomością szlache­ cką w pełnym tego słowa znaczeniu (tj. świadomością pochodzenia szla­ checkiego i świadomością tradycji szlacheckiej). Stanowili oni ok. 20% badanych w parafii bujwidzkiej, a w rejonie oszmiańskim 80%. Pozostali prezentowali jedynie świadomość tradycji szlacheckiej. Przyczyny takiego stanu rzeczy mogą być różne. Niewątpliwie wpływ miał brak dowodów (dokumentów szlachectwa), które w sposób oczywisty potwierdzałyby przynależność stanową. Sam brak dokumentów nie jest jed­ nak powodem wystarczającym, by zaniknęła wraz z nimi świadomość po­ chodzeniowa. Wiele osób - mimo braku tzw. papierów - z dumą określa siebie szlachcicami. Istotną rolę bowiem przy zachowaniu świadomości szla­ checkiej odgrywało wychowanie. Surowe, tradycyjne wychowanie, z silnym autorytetem ojca zapewniało przekaz pokoleniowy dotyczący pochodzenia, tradycji, historii rodzinnej. Możliwe, że w przypadku grupy prezentującej jedynie świadomość tradycji szlacheckiej nakaz zachowania szlacheckości był słabszy. Weryfikacja jednak tej tezy wymagałaby dodatkowych badań. Na osłabienie świadomości szlachectwa mogły też wpłynąć cechy indywi­ dualne rozmówców, a także czynniki zewnętrzne tj. polityczne (działalność władz carskich a następnie radzieckich). Ponadto wprowadzenie po I I woj­ nie światowej gospodarki państwowej i organizacja kołchozów zlikwidowały wszelką własność prywatną. Zabierano więc szlachcie ziemię, majątek. Tylko niektórym pozostawiono dom i możliwość mieszkania w zaścianku lub okolicy szlacheckiej, większość zmuszono do przeprowadzenia się na wieś lub do miasteczka. Wszystkim nakazano pracę w kołchozie. Strach o siebie i rodzinę był odczuwany powszechnie, ale szczególnie silnie po I I wojnie światowej kiedy to prowadzona była polityka odkułaczania. Dlatego lepiej było zapomnieć o „niewygodnej" przeszłości. Dodatkowo wpajane zasady ideologiczne marksizmu-leninizmu, że „wszyscy są równi", i że „partii trze­ ba wierzyć ślepo" sprawiły, że w świadomości społeczeństwa zatarły się �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 183 niektóre cechy dające podstawy do rozróżniania pochodzeniowego. Połącze­ nie zaś wspomnianych elementów mogło spowodować brak w świadomości rozmówców wiedzy o ich pochodzeniu społecznym. Teraz gdy Litwa i Białoruś stały się odrębnymi państwami (po 1991 r. i upadku ZSRR, w skład którego wchodziły jako republiki) odradza się także świadomość narodowa ich obywateli. Brakuje jednak refleksji nad własnym pochodzeniem społecznym. Jest to zjawisko ciekawe, bowiem w wielu usłyszanych przeze mnie historiach rodzinnych pojawia się stwier­ dzenie o pochodzeniu szlacheckim rodziców, dziadków, opowiadający zaś bardzo rzadko przypisują takie pochodzenie sobie. Możliwe, że wynika to z polityki ZSSR, która nastawiona była na stworzenie narodu radzieckiego. W podtekście zaś miała pobudzenie procesu asymilacji, nie tylko narodo­ wościowej, ale także stanowej („wszyscy równi"). Zdaniem H.Kubiaka (1980, s. 15-25), proces asymilacji przebiega naj­ szybciej w sferze struktury społecznej, potem w kulturze, tj. przez przyjęcie nowej kultury, a na samym końcu w osobowości, tj. świadomości. Moje badania wykazały, że ta kolejność została zachwiana. Drobną szlachtę uzna­ wano za schłopiałą i tak było rzeczywiście, choć dotyczyło to raczej jej charakterystyki zewnętrznej (ubogi ubiór, biedne gospodarstwa itd.). Pozo­ stała zaś, co jest widoczne do dzisiaj, społecznością, która wyróżnia się od sąsiadów pochodzenia chłopów. Żyjąc we wsi lub mieście (jak już pisałam, rzadko dzisiaj zdarza się by mieszkali w zaścianku czy okolicy szlacheckiej) tworzą oni grupę zamkniętą, niechętną kontaktom z obcymi, szczególnie chłopami. Charakteryzuje więc potomków drobnoszlacheckich: brak przyja­ ciół (jeśli są, to tylko sprawdzeni i najlepiej tego samego pochodzenia), jedynie grzecznościowe kontakty z sąsiadami, niechęć do pijaństwa i plot­ karstwa. Nie można zatem mówić o całkowitej integracji struktury społecz­ nej. Nie można też mówić o procesie akulturacji, tj. przejęciu kultury chłop­ skiej. Co prawda, w tradycji szlacheckiej obecne są niektóre elementy nale­ żące do tradycji chłopskiej (np. świętowanie „gradowej środy"), ale są także takie, które do niej nie należą (np. brak darowania młodych podczas wesela, czy nie pokrywanie dziecka w czasie chrzcin). Najważniejsze jednak jest to, że są one przestrzegane obecnie, pomimo że tradycja szlachecka dla młodego pokolenia nie znaczy nic ponad historię. Ostatni etap asymilacji przebiega, według H.Kubiaka, w sferze osobowości. Zmiana osobowości w znacznym stopniu zaszła wśród rozmówców charakteryzujących się jedynie świadomo­ ścią tradycji szlacheckiej. W grapie o świadomości szlachectwa w pełnym tego słowa znaczeniu, niewątpliwie nie zaistniała. Te stwierdzenia dotyczyć mogą tylko przebadanej grupy potomków drobnej szlachty o średniej wieku ok. 60 lat. W przypadku ludzi młodych proces asymilacyjny przebiegł we wszystkich tych sferach. Dla nich szlacheckość stanowi jedynie wartość historyczną, część historii rodzinnej. Dla poparcia tego smutnego, jeśli chodzi o ciągłość szlachectwa, wniosku przytoczę przykładowe wypowiedzi moich rozmówców: �184 KATARZYNA "WASZCZYŃSKA Ryc. 3. Siostry Regińskie z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki „Ja myślę, że teraz to jest już późno, żeby wracać do tej przeszłości szlacheckiej. Starzy powymierali, tacy jak my już też mało pamiętają, bo to czasy były takie i lepiej było zapomnieć, a młodym nie to w głowie, ich to nie ciekawi" (Polak, ok. 60 lat, Wysokie k/Bujwidz); „Młodzi już nie ciągną do tego co było. Myślę, że cała szlachecka historia zginie. Ona już teraz powoli ginie" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); „Dzieci nie wiedzą nic o tym szlachectwie. Ja bym im nawet powiedział, to by się zdziwili i zaczęli pytać: co to takie ten szlachcic? A ja i nie bardzo mógłbym im powiedzieć, bo i mnie nikt zbytnio nie tłumaczył tego. Taki kiedyś był czas, że lepiej było nie wiedzieć, a potem byłem już dorosły i sam nie chciałem słuchać" (Polak, ok.45 lat, Kleje k/Żupran). �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 185 Oczywiście, na taki stan rzeczy ma wpływ wychowanie, które znacznie różni się od tego, jakie otrzymali rodzice, a także nauka pobierana w szkole (np. na lekcjach historii zaprzeczano istnieniu szlachty na Litwie czy Biało­ rusi). Nic dziwnego, że wiedza młodych na temat szlachty jest raczej ogól­ nikowa. Wyjątki stanowią ci nieliczni młodzi, którym udało się osiągnąć wykształcenie wyższe niż podstawowe. Ukazanie obrazu szlachcica i charakterystycznych dla niego cech w dwóch społecznościach potomków drobnej szlachty miało na celu sprawdzenie, czy spójność grupy wpływa na kształtowany obraz. Okazuje się, że w przypadku tych grup brak takiej zależności. Badani z parafii bujwidzkiej stanowią grupę małą (parafia) i w miarę spójną. Uświadamiany przez nich obraz szlachcica jest natomiast słaby i pozbawiony refleksji. Wynika to niewątpliwie z tego, że grupę tę charakteryzuje tylko świadomość tradycji szlacheckiej. Z powodów, o których już wspomniałam, brak jest tej świadomości, która wpływa na tożsamość jednostki. Z kolei badana społeczność w rejonie oszmiańskim, to grupa mała i rozproszona po całej Oszmiańszczyźnie. Jednak występuje tu zarówno świadomość pochodzenia szlacheckiego jak i świadomość tradycji szlacheckiej. Dzięki temu przedstawiany obraz szlachcica jest pełniejszy . Występujące różnice w świadomości szlacheckiej wynikać mogą zatem z odmiennych losów historycznych badanych terenów, o których już wspomniałam. Powtórzę raz jeszcze, że na podstawie zebranego materiału terenowego można stwierdzić istnienie w miarę jednolitego obrazu szlachcica w świado­ mości badanych oraz dostrzeganie przez nich elementów szlacheckich w oby­ czajowości i obrzędowości. Znajomość nawet niektórych elementów tradycji szlacheckiej jest pocieszająca. Świadczy to bowiem o tym, że treści szlacheckie, pomimo wielu prób, nie zaginęły. Jednocześnie coraz mniej osób uświadamia sobie, że pamięć o szlachectwie dożywa swoich dni wraz z ostatnim pokoleniem, które może o nim mówić jeszcze na podstawie własnego doświadczenia. 27 LITERATURA Słownik geograficzny... 1880 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, B. Chle­ bowski, W. Walewski (red.), 1.1, s. 455,1.15, cz. 1. Č e k m o n a s V. 1991 Nad etniczną i językową mapą Polaków litewskich - o teraźniejszości i przyszłości, „Lithuania", nr 3(4), s. 44-51. 2 7 Przedstawiony obraz szlachcica i jego charakterystyczne cechy dotyczy jedynie grup, które zostały przebadane na pograniczu litewsko-białoruskim. W żadnym wypadku nie można uogólnić wyników i obnieść ich do innych skupisk drobnej szlachty np. znajdujących się na Laudzie (Litwa) czy w okolicach Nieświeża i Baranowicz (Białoruś). Wymagałoby to prze­ prowadzenia gruntownych badań. �186 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Dawne obyczaje... 1860 Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa. E b e r h a r d t P. b.r. Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. H o r o s z k i e w i c z R. W. 1936 Szlachta zagrodowa (zaściankowa) na ziemiach wschodnich, Warszawa. 1937 Szlachta zaściankowa na Ziemiach Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich i Kalendarz", s. 171-176. J a l b r z y k o w s k i R. 1932 Synodus archidioecenana Vilnensis, Vilno. K r a w c z a k Т. 1993 W szlacheckim zaścianku, Warszawa. Materiały.... 1860 Materiały dla geografii i statistiki Rosii. Vilenskaja gubernia, Korewo (red.), Petersburg. 1863 Materiały dla geografii i statistiki Rosii. Grodzienskaja gubernia, P. Bobrowskij (red.), Petersburg. S t a n i e w i c z W. 1933 Kolektywizacja rolnictwa Rosji Sowieckiej, Wilno. Szajnocha K. 1881 Szlachta chodaczkowa. Szkice historyczne, Warszawa, t. 4, z. 5. W e j l a n d A. P. 1991 Obrazy grup społecznych. Studium metodologiczne, Warszawa. W y s l o ł u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwu kultur, Wilno. Z a j ą c z k o w s k i A. 1993 Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa. Założenia... 1980 Założenia teorii asymilacji, H . Kubiak (red.), Wrocław. Z a w a d z k i J. 1862 Drobna szlachta wobec kraju, „Gazeta rolnicza", nr 22-23, s. 200-203, nr 25-26, s. 222-224. KATARZYNA WASZCZYŃSKA W H O IS "A N O B L E M A N " ? I M A G E S A N D S T E R E O T Y P E S OF P E T T Y G E N T R Y AS A S O C I A L G R O U P ON T H E LITHUANIAN-BYELORUSSIAN BORDERLAND Summary The subject of petty gentry - a social category characteristic for the social structure of Eastern Poland, Western Byelorussia and Lithuania - has become popular in the ethnological and social studies in the mentioned countries. It is the subject of this paper too. The author aims at reconstructing the stereotypical image of a "nobleman", still present among those, who preserve the tradition of coming from "gentry families". The material of the study comes from field researches in two localities: near Niemenczyn, Lithuania and in the region of Oszmiana, Byelorussia. Not all the respondents came from petty gentry families, some of them had the status of "peasants". The data collected from the latter ones were meant to be used for verification. �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 187 The two areas chosen for research represented two different types of communities - a small territorial community living in close settlement near Niemenczyn and also small group of petty gentry families living scattered in the region of Oszmiana. The comparison was going to show if this factor would determine any differences in mental images of social identity. Previous researches didn't confirm such relation. It was rather among the scattered population in the region of Oszmiana that the memory of "noble social status" and the tradition of gentry have survived in a stronger form. In Lithuania the memory is weaker. The image of a "nobleman" (i.e. representative of the petty gentry class) is built up from different markers. The gentry are said to be better ("more richly") dressed, have better manners and education. They are also considered a more closed group reluctant to intermarrying with other classes. They claim the attributes of Polish culture - Polish language in everyday communica­ tion and Roman Catholic religion. The above image is a kind of ideal one. Only a few of the respondents in Oszmiana region identify themselves with "real gentry". The only negative feature commonly attributed to gentry is "slovenliness" which often appeared in the respon­ dents' opinions. Other markers distinguishing the "culture of the gentry" refer to their rituals of the annual cycle (Christmas and Easter) those of the life cycle (birth, wedding and funeral) and styles of enterteinment - picnics and dances. The respondents pointed at characteristic form of gentry village architecture, the layout of villages and settlements. Last but not least, civil, old-fashioned forms of address in everyday communication were mentioned, various and reaching far back to the traditions of the noble class in old Poland (most of them still in use). The study proved that the mental image of a "model nobleman" is almost the same on both areas. It confirms that the tradition of the gentry is still living in people's memory there. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c5117f9505fbcb01c4d2e22e6d2e1ce.pdf 1dd541988b20121e10d73fa092d7cb6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1527 Title A name given to the resource Terra Incognita / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.147-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego TERRA I N C O G N I T A 1 „Białoruś. Co czyta o niej Jaś i co będzie potem wiedział Jan? Dokładnie nic, niczym o Papuasach w Nowej Gwinei... Najogólniej mówiąc, jest to zasługa rosyjskiego imperializmu i polskiego etnocentryzmu". Te przekorne słowa Sokrata Janowicza stały się jedną z inspiracji dla badań etnologicznych prowadzonych od wiosny 1996 do jesieni 1997 r. na Białorusi przez grupę sześciu studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Stu­ denci brali udział w badaniach w ramach laboratorium pt. „Identyfikacja narodowa, etniczna, wyznaniowa, społeczna - Białoruś", należącego do szer­ szego projektu „Stosunki etniczne", finansowanego przez grant KBN-u, kie­ rowanego przez dr. hab. prof. U W Lecha Mroza. Nie były to jednak pierwsze zainteresowania warszawskich etnologów terena­ mi leżącymi za współczesną wschodnią granicą Polski. K E i A K bowiem od 1992 r. prowadzi systematyczne badania państw byłego ZSRR sąsiadujących z Polską. Praca tej grupy była więc kontynuacją wcześniejszych wyjazdów badawczych. Polem zainteresowań stała się zachodnia część Białorusi, a dokładnie za­ chodnia część obwodu mińskiego (oblasti mińskiej), okolice Nieświeża i Kie­ cka . Taki dobór terenu wynikał przede wszystkim z jego pogranicznego charakteru, wpływającego na zróżnicowanie etniczne, narodowe, społeczne 2 3 1 Łac. ziemia nieznana Sokrat Janowicz, Terra incognita: Białoruś, Białystok 1993, s. 5. Badania prowadzono w następujących miejscowościach: w okolicy Nieświeża - (w dawnych zaściankach, a teraz wsiach połączonych z zaściankami) Kaczanowiczach (jeden i dwa), Dubiejkach (Wielkich i Małych), Siejłowiczach, Wużance (Wielkiej i Małej), Nowosiółkach Nowych, Sławkowie, (dawnych wioskach i wsiach przyfolwarcznych), Saskiej Lipce, Hanusowszczynie, Pietuchowszczynie, Rudawce, Nowosiółkach Starych, Pleszewiczach, (miasteczkach) Nieświeżu, Kłecku, Snowiu i Laniu; w okolicy Kiecka - (wioskach i dawnych zaściankach) Babajewiczach, Kuchczycach, Kuchczycach - pasiołku, Czyrwonej Zorze (d. Radziwiłłmontach). Rozmowy pro­ wadzone były metodą „pogłębionego wywiadu". Zebrano i opracowano ok. 250 wywiadów (złożone w archiwum K E i A K ) . Ponadto zbierana była dokumentacja fotograficzna, którą grupa wykorzystała do wystawy pt. „Oswojeni przez Białoruś" (25.09. - 9.11.1997 г.). 2 3 �148 KATARZYNA WASZCZYŃSKA i religijne. Zamieszkują tu bowiem Polacy (stanowiący większość), Białorusini (w tym część Białorusinów przyjezdnych z Białorusi Wschodniej, głównie z te­ renów leżących niedaleko Czarnobyla), Rosjanie (przede wszystkim żołnierze i ich rodziny z miejscowego garnizonu), Cyganie (grupa około 30 rodzin Cyganów polskich i ukraińskich), Ukraińcy (przyjezdni), Tatarzy (spora grupa osiedlona pod Nieświeżem, mająca swój Związek w pobliskim Kłecku), Żydzi (dokładnie 4 Żydówki, którym udało się przeżyć dzięki wyrzeczeniu się swojej religii na rzecz ideologii komunistycznej). Na tym terenie żyją obok siebie następujące grupy wyznaniowe: katolicy, prawosławni, ewangelicy (popularnie nazywani baptystami) oraz muzułmanie. Wciąż wyraźny jest podział społeczny na szlachtę i chłopów (muzyków), na co bez wątpienia wpływa obecność w Nieświeżu pałacu Radziwiłłów, a w okoli­ cach - byłych zaścianków zamieszkanych do tej pory głównie przez ludzi określających się jako Polacy. Należy podkreślić, że o wyjątkowości tego terenu stanowią nakładające się aspekty: historyczny - przez łączenie wpły­ wów zachodnich i wschodnich (10 km na wschód od Nieświeża przechodziła granica ustalona w traktacie ryskim z 1921 г., dzieląca Białoruś na Zachodnią i Wschodnią, co potwierdzało wcześniejsze strefy wpływów zachodnich - Rze­ czypospolitej potem I I Rzeczypospolitej i wschodnich - Rosji carskiej i sowie­ ckiej) i współczesny - położenie w centrum Białorusi, w rejonie centralnym, mińskim. Z tego współistnienia wynika między innymi posługiwanie się przez rozmówców dawną (pochodzącą z dwudziestolecia międzywojennego) termi­ nologią administracyjną. Rozmówcy podkreślają fakt przynależności Nieświe­ ża do Białorusi Zachodniej. Związane jest to z oceną mieszkańców Białorusi. I tak: tym zachodnim przypisuje się cechy pozytywne, takie jak: pracowitość, wysoka kultura osobista i edukacja, wschodnim zaś - cechy głównie negatyw­ ne: brak kultury, edukacji, pijaństwo, lenistwo. Funkcjonowanie (mimo zmian administracyjnych wprowadzonych na Białorusi po I I wojnie światowej) po­ działu na Białoruś Wschodnią i Zachodnią w świadomości jej mieszkańców uznane zostało przez studentów i przeze mnie jako prowadzącą grupę za ważne dla rozmówców, dlatego też to określenie obecne jest w pracach. Grupa, której prace prezentowane są w niniejszym tomie „Etnografii Pol­ skiej" zajmowała się jednym z ważnych elementów, wpływającym na świado­ mość jednostki i zbiorowości, a mianowicie identyfikacją . Podstawowym celem grupy laboratoryjnej było: po pierwsze - odtworzenie funkcjonujących (dawniej i obecnie) obrazów grup narodowych, etnicznych, społecznych, wyznaniowych, jak i relacji między nimi; po drugie - zarejestrowanie zmian zachodzących w nich pod wpływem wydarzeń historycznych, sytuacji ekonomicznej, politycz­ nej i kulturalnej Białorusi; po trzecie - poznanie stosunku do państwowości białoruskiej, do działań odrodzeniowych kultury i języka białoruskiego. 4 4 Rozumianą jako identyfikacja: z... i jako oraz tożsamość, za: A. Kłoskowska Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1992, s. 131-141. �TERRA INCOGNITA 149 W ciągu 6 wyjazdów badawczych, co dało w sumie 11 tygodni pobytu w okolicach Nieświeża i Kiecka, studenci starali się, w miarę swoich możliwo­ ści i umiejętności, poznać badaną przez siebie społeczność. By ją zrozumieć podejmowali te problemy, które sama im wskazała jako dla niej ważne. Jedną z takich podstawowych kwestii było zdefiniowanie określeń 'Polak' i 'Biało­ rusin' oraz wskazanie cech charakterystycznych osób, które same siebie iden­ tyfikują z Polakami lub Białorusinami lub zaliczane są do tych grup przez innych. Ważne było także znalezienie różnic między tymi grupami. Ten pro­ blem opisał w swojej pracy Krzysztof Wittels. Bardzo często jednak rozmówcy mieli kłopot z jasnym określeniem swojej przynależności etnicznej czy narodo­ wej. W takich sytuacjach odwoływano się do wyznania: katolickiego lub prawosławnego. W badanym terenie ma ono wciąż żywe odniesienia do stere­ otypowego łączenia katolicyzmu z wiarą Polaków i prawosławia - z wiarą „Ruskich" (Białorusinów). Rafał Sadowski zajął się rolą identyfikacji religijnej w kreowaniu stosunków między katolikami a prawosławnymi. Dopełnieniem stereotypu Polak-katolik, „Ruski"-prawosławny jest tutaj pamięć podziałów społecznych. Stąd dochodzi określenie: Polak-katolik-szlachcic i Białorusin-prawosławny-mużyk. Opisu klasowo różnej społeczności lokalnej, jej wzajemnych kontaktów i relacji międzyludzkich, podjął się Rafał Poborski. Amudena Rutkowska starała się sprawdzić, jaki wpływ na postrzeganie teraź­ niejszości i przyszłości ma świadomość historyczna. Z kolei Agata Biłaś próbowała wyjaśnić, na czym polega rola języka jako czynnika ułatwiającego identyfikację i wpływającego tym samym na tożsamość jednostki. Szósta z prac poświęcona została Rosjanom. Agata Wierzbowska zastanawia się w niej na ile Rosjanie, nie uznawani na Białorusi za mniejszość, są dla jej mieszkańców „swoi" a na ile „obcy". Podjęte przez studentów tematy stanowią opis rzeczywistości, z którą zetknęli się podczas swoich badań. Czy jednak poznana przez nich Białoruś z okolic Nieświeża i Kiecka przestała być terra incognita"? Odpowiedzią na to pytanie są prezentowane artykuły. K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA T E R R A INCOGNITA Summary This is an introduction to the collection of students' essays which follow it in this volume. The essays result from the one and half year field studies, part of the curriculum of the students of the Department of Anthropology at the Warsaw University. The students carried out their field research between spring 1996 and autumn 1997 in Belorussia (the localities of Nieśwież and Kleck), on the area of a considerable ethnic, social, national and religious differentiation. The problems raised were: social images and cultural definitions of particular national, ethnic, religious and social groups. Their mutual relationships. Influence of the historical, economic, �150 KATARZYNA WASZCZYŃSKA political and cultural changes on social relationships and cultural constructs. The people's atti­ tudes to Belorussian national revival, national language and culture. T h e students went to the field six times, each of them had chosen a more particular subject of his/her studies and final paper. Krzysztof Wittels tries to analyse the local definitions of the terms 'the Pole' and 'the Belorussian'. Rafał Sadowski studied religious identities of the Roman Catholics and Russian orthodox living side by side on the studied territories and how the identities affect their mutual relatonships R a f a ł Poborski concentrated on communities with a very peculiar social structure made up of separate "classes". Amudena Rutkowska focused her interest on the influence of historical consciousness on present attitudes. The subject of the work of Agata Biłaś was language its role in self-identification in multi-ethnic and multi-lingual areas. The sixth work concerns the Russians who are not considered national minority in Belorussia. The author, Agata Wierzbowska, puts the question to what extend they can be "strangers" in local communities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ceee5328cc54c8907a0e0a2c3be621.pdf 5347cbce34db1313de0c90d437659fd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2749 Title A name given to the resource Koncepcje etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.49-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz KONCEPCJE ETNOGRAFICZNEGO Z R Ó Ż N I C O W A N I A KULTURY L U D O W E J DZISIAJ W s t ę p Zagadnienie z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o „ z r o d z i ł o się ze zdobytego z p o t o c z n e j o b s e r w a c j i przekonania o niejednolitości zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie w y s t ę p u j ą w t y m s a m y m czasie w różnych p u n k t a c h przestrzeni w t y m s a m y m s p o ł e c z e ń s t w i e . " Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji oznacza: 1 — po pierwsze, uznanie terytorialnej integracji o k r e ś l o n y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w postaci przestrzeni g e o g r a f i ­ cznej ( „ r e g i o n u e t n o g r a f i c z n e g o " , „ w s p ó l n o t y l o k a l n e j " itd.) i/lub przestrzeni społecznej ( „ r o d u " , „ g r u p y e t n o g r a f i c z n e j " itp.) oraz — po drugie, dostrzeżenie i z a a k c e n t o w a n i e specyfiki danej grupy czy regionu e t n o g r a f i c z n e g o , w ł a ś c i w y c h im c e c h , które wyróżniają je o d i n n y c h g r u p czy też r e g i o n ó w . Tak pojęta problematyka r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u jest za­ warta (implicite lub explicite) niemal w całej literaturze składają­ cej się na korpus prac d o t y c z ą c y c h e t n o g r a f i i Polski. Zainteresowanie r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o ­ wej ujawnia się w polskiej literaturze etnograficznej przede wszystkim w trzech g r u p a c h prac: 1. w programach b a d a w c z y c h ( a n k i e t a c h , i n s t r u k c j a c h , a p e ­ lach, kwestionariuszach i t p . ) ; 2. w opisach k r a j o z n a w c z o - l u d o z n a w c z y c h , o p r a c o w a n i a c h etnograficznych w rodzaju m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h i w e t n o ­ graficznych m o n o g r a f i a c h sensu stricto; 3. wreszcie w s y n t e t y z u j ą c y c h ustaleniach d o t y c z ą c y c h et­ nograficznej regionalizacji. Kwestię kształtowania się p r o b l e m a t y k i etnograficznej r e g i o ­ nalizacji w polskiej myśli etnograficznej w ujęciu d i a c h r o n i c z n y m potraktowałem szeroko gdzie i n d z i e j , tutaj natomiast w s p o m n ę jedynie, iż ś w i a d o m o ś ć r ó ż n o r o d n o ś c i „ o b y c z a j ó w p o s p ó l s t w a " i wynikający z niej postulat s z c z e g ó ł o w e g o o p i s y w a n i a różnic występuje w p r o g r a m a c h b a d a w c z y c h p u b l i k o w a n y c h już na początku XIX stulecia, jak r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h pracach o c h a r a ­ kterze r e g i o n a l n y c h m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . W 1 9 3 0 r. ukazały się zaś pierwsze prace mające a m b i c j e s y n t e t y z u j ą c e g o ujęcia kultury l u d u w jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u : w o p a r c i u o opis r ó ż n o r o d n o ś c i „ z w y c z a j ó w , guseł i p r z e s ą d ó w g m i n u " w Ludzie Polski Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o oraz na p o d s t a w i e kryterium a n t r o p o f izycznego w artykule S t a n i s ł a w a R z e w u s k i e g o Zastosowanie fizjologii do historii.* Lata 30., 4 0 . i 5 0 . u b i e g ł e g o wieku przyniosły — o b o k z b i o r ó w pieśni, p o d a ń , p r z y s ł ó w — t a k ż e sporo relacji z w ę d r ó w e k „ s w o j a k ó w p o s w o j s z c z y ź n i e " , w których e k s p o n o w a n o rozmaitość w a r u n k ó w geograficzno-przyrodniczych i zależną o d n i c h r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u przejawiającą się w w y g l ą d z i e f i z y c z n y m , c e c h a c h c h a r a k t e r o l o ­ gicznych oraz „ w i z u a l n y c h " e l e m e n t a c h k u l t u r y (strojach, b u d o ­ w n i c t w i e , n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h i z w y c z a j a c h , zajęciach l u d n o ś c i itp.)...* 2 3 Ostateczne o d k r y c i e r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w d o k o n a ł o się w trzecim ć w i e r ć w i e c z u XIX stulecia. Wtedy t o — g ł ó w n i e za s p r a w ą W i n c e n t e g o Pola i Oskara Kolbera — uznano, że k u l t u r ę l u d u należy p o z n a w a ć w jej r e g i o n a l n y c h postaciach. Głoszona przez Pola — n a w i ą z u j ą c e g o m.in. d o p o g l ą d ó w Aleksandra H u m b o l d t a i Karola Rittera — t e z a o bez­ pośredniej zależności p i e r w o t n y c h f o r m organizacji społecznej ( „ r o d ó w " ) i kultury ludu od czynników geograficzno-przyrodniczych, jak r ó w n i e ż d o k o n a n y przez n i e g o podział l u d n o ś c i góralskiej" czy podział obszaru d a w n e j Rzeczypospolitej w opar­ ciu o „ r ó ż n i c e m i e j s c o w e o d n o ś n i e d o m o w y " , w y w a r ł y w p ł y w na późniejsze k o n c e p c j e etnograficznej regionalizacji. 7 Z kolei Kolberg, w p i e r w s z y m — r o m a n t y c z n y m — okresie zainteresowań f o l k l o r y s t y c z n y c h zamierzał d o k o n a ć systematyki p o l s k i c h pieśni l u d o w y c h , poprzez zestawienie i p o r ó w n y w a n i e w a r i a n t ó w m e l o d y c z n y c h t y c h s a m y c h u t w o r ó w z różnych okolic kraju, by tą d r o g ą dojść d o u c h w y c e n i a r e g i o n a l n y c h w ł a ś c i w o ś c i m u z y c z n e g o f o l k l o r u Polski. Ta k o n c e p c j a Kolberga była k o n ­ t y n u a c j ą myśli Karola Kurpińskiego, który w s w y m artykule o p u b l i k o w a n y m w 1 8 2 0 r. dał w y r a z przekonaniu, że muzyka l u d o w a jest z r ó ż n i c o w a n a r e g i o n a l n i e . D o d a j m y , iż w s p ó ł c z e ś ­ nie tę linię regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j w oparciu o kryterium e t n o m u z y c z n e k o n t y n u u j ą w s w y c h pracach tacy badacze jak J a n Stęszewski i B o g u s ł a w L i n e t t e . 8 9 Na przełomie lat 5 0 . i 6 0 . u b i e g ł e g o w i e k u zrodził się u Kolberga projekt w s z e c h s t r o n n e j d o k u m e n t a c j i kultury l u d o w e j ziem d a w n e j Rzeczypospolitej w formie panoramicznej serii m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h . O d t ą d j e g o celem stało się dążenie d o w y r ó ż n i e n i a „ s z c z e g ó ł ó w p r o w i n c j o n a l n y c h " , które systematy­ cznie opisane złożyć się miały na e t n o g r a f i c z n y obraz kraju. R e j e s t r o w a n ą przez siebie (i p o z y s k a n y c h dla t e g o celu w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w ) r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u u j m o w a ł Kolberg w ra­ m a c h p e w n y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h , które nazywał „ p r o w i n ­ c j a m i " lub „ o d d z i e l n y m i cząstkami w sobie z a m k n i ę t y m i " (choć d o o w e g o „ z a m k n i ę c i a " nie przykładał zbyt w i e l k i e g o znacze­ n i a ) . T y m s p o s o b e m doszedł o n d o u c h w y c e n i a regionu e t n o ­ g r a f i c z n e g o j a k o rzeczywistej j e d n o s t k i badań n a u k o w y c h . W s w o i c h dziełach w y p r a c o w a ł Kolberg p o n a d t o klasyczny m o d e l etnograficznej m o n o g r a f i i regionalnej. 10 Przykład Kolberga oraz liczne o d e z w y n a w o ł u j ą c e d o zbiera­ nia „rzeczy l u d o w y c h " w p ł y n ę ł y na p o w s t a n i e w okresie przeło­ m u XIX i X X w i e k u dużej liczby prac o charakterze m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . Analiza t y c h prac — p o w s t a ł y c h w k l u c z o w y m dla u k s z t a ł t o w a n i a się w i z j i etnograficznej regionalizacji okresie — p o z w a l a na s f o r m u ł o w a n i e m.in. następujących w n i o s k ó w : — materiały e t n o g r a f iczne d o t y c z y ł y j e d n e j , d w ó c h , kilku lub większej ilości w s i ( o b e j m u j ą c e j „ z i e m i e " , p o w i a t y , r e g i o n y ) , bądź też p o ś w i ę c o n e b y ł y s u b g r u p o m lub g r u p o m etnograficz­ n y m . Trzeba podkreślić, że w y b ó r zasięgu terytorialnego m o n o ­ grafii był często dość p r z y p a d k o w y i zależał o d w i e l u okoliczności ( n p . zainteresowań lub m o ż l i w o ś c i b a d a c z y ) . A u t o r z y często o p i s y w a l i wsie, z k t ó r y m i byli związani czy t o pracą z a w o d o w ą (nauczyciele, księża, u r z ę d n i c y ) , czy też w z g l ę d a m i r o d z i n n y m i ; — k o n c e n t r o w a n o się g ł ó w n i e na t y c h elementach badanej kultury, które b y ł y specyficzne, w y r ó ż n i a ł y ją o d i n n y c h ; — t y p o w a zawartość merytoryczna przedstawiała się n a ­ s t ę p u j ą c o : z reguły r o z p o c z y n a n o o d o p i s u b a d a n e g o t e r y t o r i u m , następnie w kilku s ł o w a c h lub zdaniach o p i s y w a n o w y g l ą d fizyczny l u d n o ś c i , dalej w p o d o b n y s p o s ó b c h a r a k t e r y z o w a n o w ł a ś c i w o ś c i psychiczne c h ł o p ó w , z kolei w kilku czy kilkunastu zdaniach p o d a w a n o opisy u b i o r ó w , p o d o b n i e o g ó l n i k o w o c h a ­ r a k t e r y z o w a n o b u d o w n i c t w o i w n ę t r z e chat, nieco rzadziej w s p o m i n a n o o p o ż y w i e n i u l u d u i w ł a ś c i w o ś c i a c h lokalnej g w a r y — te e l e m e n t y o p i s u w y s t ę p o w a ł y w większości prac; w m n i e j ­ szej ich części c h a r a k t e r y z o w a n o gospodarkę, zajęcia rolnicze i pozarolnicze l u d n o ś c i , p o d a w a n o niekiedy i inne jeszcze infor­ macje. Takie dane składały się na k a n o n s w o i s t e g o w p r o w a d z e ­ nia. Powyższe w ł a ś c i w o ś c i s t a n o w i ł y w zasadzie opis „charak­ teru z e w n ę t r z n e g o " badanej l u d n o ś c i i z a j m o w a ł y najczęściej nie w i ę c e j niż kilka p i e r w s z y c h stronic p r a w i e w s z y s t k i c h przeanali­ z o w a n y c h prac. N i e p r o p o r c j o n a l n i e d u ż o w i ę c e j miejsca p o ­ święcano obyczajom, zwyczajom, obrzędom, wierzeniom, wie­ dzy, p i e ś n i o m , p o d a n i o m itd. — a w i ę c t e m u , c o w ó w c z e s n y m 49 �pojęciu składało się na opis „ c h a r a k t e r u z e w n ę t r z n e g o " (a raczej jego manifestacji). 11 Na przełomie XIX i XX stulecia oprócz p r o w a d z e n i a k o n k r e t ­ n y c h badań i p u b l i k o w a n i a ich e f e k t ó w d o k u m e n t u j ą c y c h prze­ strzenne z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j poprzez u k a z y w a n i e jej regionalnej (lokalnej) specyfiki, p r o w a d z o n o r ó w n i e ż o g ó l n e rozważania nad ustaleniem podziału e t n o g r a f i c z n e g o Polski, zgłaszając m.in. propozycje sporządzenia m a p e t n o g r a f i c z n y c h (atlasu). W s p r a w a c h t y c h w y p o w i a d a l i się tacy badacze jak np. Izydor Kopernicki, A d a m Zakrzewski, J a n Karłowicz, S e w r y n Udziela, R o m a n Z a w i l i ń s k i i in. J e d n a k ż e poza sferę p r z y c z y n k ó w i p o s t u l a t ó w w tej materii w y s z l i w zasadzie t y l k o Zakrzewski, — który w 1 8 8 8 r. z a p r o p o n o w a ł klasyfikację regionalną, — i Kar­ ł o w i c z , który podjął próbę s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a e t n o ­ graficznego zarysu ziem p o l s k i c h ( 1 9 0 4 r . ) . 12 Także w d w u d z i e s t o l e c i u m i ę d z y w o j e n n y m p r o w a d z o n o s t u ­ dia nad delimitacją t e r y t o r i ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( m . i n . prace Seweryna Udzieli, J a n a F a ł k o w s k i e g o , R o m a n a Reinfussa, Kazi­ mierza D o b r o w o l s k i e g o , Józefa Gajka, Kazimierza M o s z y ń s k i e ­ go), jak r ó w n i e ż o p r a c o w y w a n o etnograficzne m o n o g r a f i e . Część t y c h m o n o g r a f i i p o w i e l a ł a w zasadzie w y p r a c o w a n y wcześniej, a p r z e d s t a w i o n y w y ż e j schemat; część natomiast — zwłaszcza te o p r a c o w y w a n e przez e t n o g r a f ó w z t z w . szkoły l w o w s k i e j A d a m a Fischera — opierała się na schemacie dzielą­ c y m całość kultury l u d o w e j na trzy działy: kulturę materialną ( t e c h n i c z n ą ) , kulturę społeczną, kulturę d u c h o w ą ( u m y s ł o w ą ) . Treść p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w była ustalona i zamknięta w szab­ lon następujący: w s t ę p (zawierający o g ó l n a charakterystykę w s i lub r e g i o n u ) ; opis k u l t u r y materialnej ( ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , h o d o w l a , u p r a w a roli, p o ż y w i e n i e , o b r ó b k a s u r o w c ó w , odzież, b u d o w n i c t w o , kształt w s i , sprzęty, transport, k o m u n i k a c j a ) ; kultura społeczna (zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami dziecka, w e s e l e m , p o g r z e b e m , dalej t o w a r z y s k i e , społeczne, doroczne, p r a w n e ) ; kultura d u c h o w a (wierzenia, l e c z n i c t w o , w i e d z a l u d o w a , literatura, sztuka, j ę z y k ) . 13 Okres m i ę d z y w o j e n n y zaznaczył się przede w s z y s t k i m j e d n a k syntetyzującymi ujęciami d o r o b k u p o p r z e d n i k ó w w dziedzinie badań nad p r o b l e m a t y k ą r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , w dziełach t a k i c h a u t o r ó w jak m.in. J a n S. B y s t r o ń , A d a m Fischer, Stanisław P o n i a t o w s k i . Należy w s p o m n i e ć także o n o w a t o r s k i m podejściu d o zagadnienia g r u p y etnograficznej ( „ e t n i c z n e j " ) w pracach Józefa O b r ę b s k i e g o . " 14 W p o w o j e n n e j etnografii polskiej j e d n ą z w a ż n y c h dziedzin badań były nadal studia m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h w s i , re­ p r e z e n t a t y w n y c h dla jakiegoś r e g i o n u lub zagadnienia, jak r ó w ­ nież m o n o g r a f i e o zasięgu t e r y t o r i a l n y m r e g i o n u (przeważnie prace z b i o r o w e ) . Zasadniczej zmianie uległ natomiast cel o p r a c o ­ w y w a n i a o w y c h m o n o g r a f i i : miejsce realizowania K o ł ł ą t a j o w s kiego i K o l b e r g o w s k i e g o przesłania, w myśl k t ó r e g o s z c z e g ó ł o w e opisy m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h m i e j s c o w o ś c i i w i ę k s z y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h składać się miały w sumie na obraz e t n o g r a f i c z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kraju, zajęły badania nad p r o c e ­ sem przemian t z w . tradycyjnej k u l t u r y l u d o w e j . „ P r z e m i a n ę " e t n o g r a f o w i e uznali za p o d s t a w o w ą w y k ł a d n i ę interpretacji zja­ w i s k k u l t u r o w y c h , a m o n o g r a f i e przestały służyć za ilustrację zróżnicowania kultury ludowej rozpatrywanego w synchronii, stały się zaś p o d s t a w ą d o analizy z r ó ż n i c o w a n i a u j m o w a n e g o diachronicznie. Nie oznacza t o wszakże, żeby p o II w o j n i e ś w i a t o w e j zupełnie zaprzestano z a j m o w a ć się u nas p r o b l e m a t y ­ ką etnograficznej regionalizacji u p r a w i a n ą w s t a n d a r d o w y s p o ­ sób, niemniej j e d n a k badania te s t a n o w i ł y raczej margines zainteresowań p o l s k i c h e t n o g r a f ó w . J e d n y m z n i e w i e l u u c z o ­ n y c h k o n t y n u u j ą c y c h prace nad delimitacją g r u p e t n o g r a f i c z n y c h był Roman R e i n f u s s . W p o w o j e n n e j etnografii p o d e j m o w a n o także p r ó b y oznaczenia „ t r a d y c y j n y c h " r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z ­ n y c h na p o d s t a w i e u t r z y m y w a n i a się n i e k t ó r y c h r e l i k t ó w k u l t u r o ­ w y c h ( n p . z a c h o w a n y c h e l e m e n t ó w s t r o j ó w l u d o w y c h ) lub też f u n k c j o n u j ą c y c h e t n o n i m ó w ( m . i n . Ryszard Kukier). 16 50 Istotną rolę w pracach n a d e t n o g r a f i c z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m Polski o d g r y w a ł y p o w o j n i e systematyczne badania i n w e n t a r y z a ­ cyjne t y p u a t l a s o w e g o . Pracami nad „ P o l s k i m atlasem e t n o ­ g r a f i c z n y m " k i e r o w a ł Gajek realizując t y m s a m y m postulaty Bystronia i k o n t y n u u j ą c dzieło M o s z y ń s k i e g o , z k t ó r e g o inic­ j a t y w y w y d a n o w okresie m i ę d z y w o j e n n y m trzy zeszyty „ A t l a s u k u l t u r y l u d o w e j w P o l s c e " . Okres p o w o j e n n y przyniósł p o n a d t o p r ó b y k r y t y c z n e g o spojrzenia na p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji w jej t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u , w szczególności w p u b l i k a c j a c h A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , J ó z e f a Burszty i in. Konkluzję ich r o z w a ż a ń s t a n o w i ł postulat k o n i e c z n o ś c i podjęcia na n o w o przemyślenia z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . N a w e t tak pobieżne zaryso­ w a n i e p r o b l e m a t y k i związanej z przestrzennym z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j pokazuje jak w i e l k ą rolę w całej historii polskiej myśli etnograficznej o d g r y w a ł a k w e s t i a etnograficznej regionali­ zacji. 17 1 8 T r a d y c y j n e r o z u m i e n i e e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji Za p u n k t w y j ś c i a d o p o d s u m o w a n i a d o t y c h c z a s o w y c h usta­ leń na t e m a t p r o b l e m a t y k i r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j w polskiej myśli etnograficznej i p o c z y n i e n i a p e w n y c h k o n k l u z j i , przyjmę t e o r e t y c z n e konstatacje J e r z e g o Damrosza zamieszczone w artykule Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności.™ Z d a n i e m Damrosza „ k a ż d a p r ó b a analizy p r o b l e m a t y k i regio­ nalizacji kraju w i n n a w z i ą ć p o d u w a g ę historyczne podziały, p o c z ą w s z y o d m o m e n t u , kiedy w o b r ę b i e m a k r o z e s p o ł u plemien­ n e g o P o l a k ó w zaczęły w y o d r ę b n i a ć się g ł ó w n e p l e m i o n a . " I rzeczywiście „ p u n k t e m z e r o w y m " r o z w a ż a ń n a d etnograficz­ n y m u g r u p o w a n i e m l u d n o ś c i polskiej jest z w y k l e czas bezpo­ średnio poprzedzający „erę h i s t o r y c z n ą " , czyli m o m e n t rozpoczę­ cia procesu k s z t a ł t o w a n i a się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, tj. koniec X w i e k u . Niemal w s z y s c y badacze z a j m u j ą c y się zagadnieniem etnograficznej regionalizacji, dla w ł a ś c i w e g o przedstawienia zró­ ż n i c o w a n i a „ e t n i c z n o - r e g i o n a l n e g o " uznają za konieczne sięg­ nięcie d o t z w . okresu p l e m i e n n e g o . Istniejące w ó w c z a s „ p l e m i o ­ na", „ g r u p y p l e m i e n n e " , „ o d m i a n y p l e m i e n n e " , „ g ł ó w n e poko­ l e n i a " itp. t r a k t o w a n e są j a k o ź r ó d ł o i f u n d a m e n t zróżnicowania e t n o g r a f i c z n e g o . Z a m i e s z k i w a n e przez znane h i s t o r y k o m plemio­ na polskie p r o w i n c j e g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e , z w a n e krainami naczelnymi ( s z c z e p o w y m i ) , s t a n o w i ą terytorialną podstawę etnograficznej r e g i o n a l i z a c j i . 20 2 1 22 Etnograficzny obszar Polski — będący najczęściej przed­ m i o t e m d o k o n y w a n i a p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h — utożsamiany jest z t e r y t o r i u m „ e t n i c z n i e p o l s k i m " , o b e j m u j ą c y m w przyb­ liżeniu obszar z n a j d u j ą c y się między Odrą a B u g i e m oraz Kar­ patami a B a ł t y k i e m . Uzasadnia się t o d a n y m i historycznymi, g ł ó w n i e zasięgiem granic Polski za p i e r w s z y c h Piastów (schyłek X s t u l e c i a ) , a także d o w o d a m i a r c h e o l o g i c z n y m i , antropologicz­ n y m i , j ę z y k o z n a w c z y m i i in., przytaczanymi m.in. przez przed­ stawicieli „ s z k o ł y a u t o c h t o n i c z n e j " g ł o s z ą c y c h , że ojczyzna Pras ł o w i a n leżała w d o l i n a c h O d r y i W i s ł y , zaś p l e m i o n a polskie z X w i e k u w y w o d z ą się w prostej linii o d prasłowiańskich p r z o d k ó w , poprzez lud k u l t u r y łużyckiej z e p o k i brązu i plemiona W e n e d ó w z c z a s ó w rzymskich. Te idee „ r o d o w o d o w o ś c i " i „środ k o w o ś c i " Polski i P o l a k ó w w y z n a w a l i r ó w n i e ż etnografowie, w z m a c n i a j ą c je d o d a t k o w y m i a r g u m e n t a m i . Z y g m u n t Gloger pisał: „ S z e r o k a r ó w n i n a , w p o ś r o d k u starej S ł o w i a ń s z c z y z n y , j a k b y w jej sercu p o ł o ż o n a , nachylona od Karpat i gór o l b r z y m i c h ku morzu B a ł t y c k i e m u , przecięta Odrą, W i s ł ą i ich d o p ł y w a m i , była o d w i e c z n ą ojczyzną p l e m i o n lechick i c h , t.j. n a r o d u m ó w i ą c e g o językiem p o l s k i m . " Jeszcze bar­ dziej d o b i t n i e ujął t o Karłowicz: „ P l e m i ę polskie zajmowało w y j ą t k o w e w ś r ó d p o b r a t y m c ó w położenie: siedząc o d wieków w sercu S ł o w i a ń s z c z y z n y (...) zajęło p r a w i e cały ten obszar, na k t ó r y m siedzieli p i e r w o t n i e w s z y s c y S ł o w i a n i e " . Ta środkowość plemienia naszego wyraziła się m.in. w j ę z y k u p o l s k i m , w którym 2 3 �„przechowała się nieznana i n n y m j ę z y k o m s ł o w i a ń s k i m roz­ maitość brzmień i o d m i a n , skupiająca w sobie p o n i e k ą d w s z y s t ­ kie znamiona o d r ę b n o ś c i i n n y c h n a r z e c z y . " P o n a d t o — t w i e r ­ dził dalej Karłowicz — „ n a r ó d nasz osiadając na ziemiach, które po dziś dzień zajmuje, przyniósł z s o b ą nie t y l k o m o w ę , ale i pewien zasób pojęć i w i a d o m o ś c i , które n a z w a ć m o ż n a w i e d z ą ludową (...)." Te „ p o j ę c i a p i e r w o t n e o d b i ł y się w z w y c z a j a c h i obrzędach prastarych; część i c h , p o m i m o w p r o w a d z e n i a chrześ­ cijaństwa, d o t ą d się u nas s p o t y k a ; s t a n o w i ą o n e w a ż n y i c i e k a w y dział rzeczy l u d o w y c h , j a k o dziś jeszcze żyjące ś w i a d e c t w o pojęć i żywota niezmiernie d a w n y c h p r z o d k ó w n a s z y c h . " Z d a n i e m Karłowicza t u t a j w ł a ś n i e jest w i e l k i e zadanie dla l u d o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , które p o z w a l a ustalić „ c o który naród ma własnego, a c o z a p o ż y c z o n e g o o d s ą s i a d ó w l u b z ksiąg starożyt­ nych. To zaś, c o jest czystą w ł a s n o ś c i ą p e w n e g o n a r o d u , c o m u jest znane o d n a j d a w n i e j s z y c h c z a s ó w i nie p o w t a r z a się u i n n y c h ludów, to w ł a ś n i e s t a n o w i znamię j e g o o d r ę b n o ś c i i n a z y w a się cechą n a r o d o w ą , s w o j s k ą , c h a r a k t e r y s t y c z n ą . " P o d o b n i e jak ze z m i e n n o ś c i ą t e r y t o r i u m — t w i e r d z i Davies — m a m y r ó w n i e ż d o czynienia ze stałą mieszanką etniczną l u d n o ś c i . Teza, iż Polacy uparcie trzymali się s w y c h ziem, podczas g d y inne l u d y ciągle w ę d r o w a ł y na z a c h ó d , na w s c h ó d lub na p o ł u d n i e , nie jest m o ż l i w a d o utrzymania. „ W w y n i k u tak licznych w ę d r ó w e k l u d ó w n i e u c h r o n n i e nastąpiło o g r o m n e przemiesza­ nie l u d n o ś c i p o d w z g l ę d e m e t n i c z n y m . W związku z t y m jest rzeczą a b s o l u t n i e n i e m o ż l i w ą w y o d r ę b n i e n i e c z e g o k o l w i e k , c o p r z y p o m i n a ł o b y e t n i c z n y rdzeń; nie m o ż n a też, p o przeszło tysiącu lat rozróżnić e l e m e n t ó w ras s ł o w i a ń s k i c h i niesłowiańs­ kich." W istocie zresztą „ w przeszłości — zwłaszcza zaś w okresie połączonej Rzeczypospolitej Polski i L i t w y w latach 1 5 6 9 — 1 7 9 5 — w z g l ę d y etniczne nie o d g r y w a ł y większej roli. Z j e d n o c z o n a Rzeczpospolita była p a ń s t w e m w i e l o n a r o d o w o ś ­ c i o w y m , a j e g o o b y w a t e l e czerpali poczucie swej w s p ó l n e j tożsamości nie tyle z k r w i płynącej w ich żyłach czy z ojczystego języka, c o ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m posłuszeństwa w o b e c w ł a d ­ cy i p r a w a . " Poszukiwanie t e g o , c o za B y s t r o n i e m m o ż n a określić „ z e ­ społem kultury p o l s k i e j " , b y ł o p r z e d m i o t e m d o c i e k a ń p o l s k i c h etnografów o d Kolberga p o r e p r e z e n t a n t ó w t z w . szkoły his­ torycznej. Skutki t y c h p o s z u k i w a ń b y ł y j e d n a k d o ś ć mizerne. Bystroń zaś stwierdził w p r o s t , że zadanie znalezienia zespołu cech k u l t u r o w y c h charakterystycznych dla „ g r u p y etnograficznej polskiej" i w y z n a c z e n i e w t e n s p o s ó b „ p o l s k i e g o t e r y t o r i u m etnograficznego", c h o ć na pozór nietrudne, „nastręcza j e d n a k przeszkody, w o b e c k t ó r y c h w dzisiejszym stanie nauki jesteśmy bezsilni. Kultura l u d o w a jest tak z ł o ż o n a , tyle w y k a z u j e n a w a r s t ­ wień i w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h , że t r u d n o znaleźć jest c e c h y , które by były w s p ó l n e c a ł e m u t e r y t o r i u m j ę z y k o w o czy n a r o d o w o polskiemu, były zaś zupełnie o b c e sąsiednim t e r y t o r i o m . " Do podobnych w n i o s k ó w o d n o ś n i e g e n e t y c z n y c h p o s z u k i w a ń „macierzy", „ e t n i c z n e g o r d z e n i a " i k u l t u r y specyficznie polskiej doszedł historyk N o r m a n Davies. Davies — będąc n e u t r a l n y m badaczem i przy t y m d o c i e k l i w y m s c e p t y k i e m — miał o d w a g ę zakwestionować ś w i ę t ą w i a r ę P o l a k ó w w „ r o d z i m o ś ć " naszej ziemi, ludności i k u l t u r y , a także w s k a z a ć na z m i t y z o w a n y oraz zideologizowany o w e j w i a r y charakter. Sądzę, iż w a r t o p r z y t o ­ czyć poczynione przez n i e g o w t y m w z g l ę d z i e konkluzje, b o w i e m są one pouczające r ó w n i e ż dla e t n o g r a f ó w . Stałym p r z e m i a n o m p o d l e g a ł y także zjawiska k u l t u r o w e . „ W s p o ł e c z e ń s t w i e , które b y ł o jeszcze c a ł k o w i c i e niepiśmienne, nie da się s p o ś r ó d n i e z r ó ż n i c o w a n e j masy S ł o w i a n Z a c h o d n i c h w y r ó ż n i ć k u l t u r y specyficznie polskiej czy też 'lechickiej'. Ci, którzy sobie w y o b r a ż a j ą , że Polacy, czy też kultura polska, są w j a k i m ś sensie ' r o d z i m e ' dla ziem p o l s k i c h , mylą się tak samo, jak ci, którzy sądzą, że Europa jest p i e r w o t n ą ojczyzną Europej­ c z y k ó w . Szukają r o z k w i t ł y c h w s p ó ł c z e s n y c h k w i a t ó w w p o ­ z b a w i o n y c h etykietek paczuszkach w y m i e s z a n y c h ze s o b ą prehi­ storycznych n a s i o n . " * Reasumując: z p o w y ż s z y c h w y w o d ó w Daviesa jasno w y n i k a , iż nie istnieje nic t a k i e g o jak p i e r w o t n a i stała, „ r o d z i m a "baza terytorialna w znaczeniu p o l i t y c z n y m czy n a r o d o w y m , e t n i c z n y m czy k u l t u r o w y m ( e t n o g r a f i c z n y m ) . Dodać należy, że nie istnieją r ó w n i e ż żadne j e d n o z n a c z n e d o w o d y , które p o t w i e r d z a ł y b y istnienie odrębnej i określonej polskiej w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j przed XII w i e k i e m (najwcześniejszy ślad języka polskiego znaj­ duje się w bulli gnieźnieńskiej z 1 1 3 6 r.) Dla nas płynie stąd prosty w n i o s e k , że „ p o d s t a w o w e założenie" e t n o g r a f i c z n y c h regionalizacji kraju — głoszące, iż historyczne podziały plemienne z X stulecia, o b e j m u j ą c e p e w n e granice terytorialne, w i n n y s t a n o w i ć „czasoprzestrzenne r a m y " dla określenia u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i polskiej w XIX czy XX w i e k u — jest faktycznie p o z b a w i o n e p o d s t a w . 24 2 5 2 6 27 2 8 Davies pisał: „ N i e ł a t w o jest dać prosty opis t e r y t o r i u m Polski Piastów. W p e w n y c h kręgach przyjęła się praktyka p u b l i k o w a n i a mapy 'Polski w r. 1 0 0 0 ' z ukazaniem z a r ó w n o w y r a ź n i e za­ znaczonych granic, jak i ich uderzającego p o d o b i e ń s t w a d o obszaru Polskiej Rzeczypospolitej L u d o w e j p o r. 1 9 4 5 . M a p a ta jest jednak nieco myląca. (...) T e r y t o r i u m P i a s t ó w nie p o k r y w a ł o się z granicami z lat o d ok. 9 9 0 d o 1 0 0 2 i z r. 1 9 4 5 w ż a d n y m innym okresie — ani przedtem, ani p o t e m . G d y b y autorzy m a p wzięli za p u n k t odniesienia nie w y j ą t k o w y rocznik 1 0 0 0 , lecz rok 900, 1 1 0 0 , 1 2 0 0 l u b 1 3 0 0 czy też jeszcze ważniejszy rok 9 9 1 , w którym t o roku p o raz pierwszy, w ' D a g o m e iudex', o p i s a n o granice ' p a ń s t w a g n i e ź n i e ń s k i e g o ' , d o s t r z e g l i b y p e w n e istotne różnice. Granice p o l s k i e g o t e r y t o r i u m bez przerwy się zmieniały. Do r. 1 3 2 0 obszar t e n nie t w o r z y ł żadnej organicznej całości (...) ustalonych granic b y ł o n i e w i e l e , p o d o b n i e jak nie b y ł o p a ń s t w a we w s p ó ł c z e s n y m t e g o s ł o w a znaczeniu: w ł a d z c e n t r a l n y c h , sprawujących rządy nad w s z y s t k i m i częściami o k r e ś l o n e g o tery­ torium. W g r u n c i e rzeczy zatem, w sensie w s p ó ł c z e s n y m , nie b y ł o żadnej 'Polski'. T e r y t o r i u m miało o w i e l e mniejsze znaczenie niż zamieszkujący je l u d z i e . " „ M i m o żarliwej w i a r y s a m y c h Pola­ ków w 'macierz', nie da się z d e f i n i o w a ć żadnej określonej bazy terytorialnej, która byłaby polska stale, w y ł ą c z n i e i niezmiennie. (...) W różnych okresach d z i e j ó w Europy W s c h o d n i e j p a ń s t w o polskie b y w a ł o wszędzie i n i g d z i e . " „ O b r a z Polski musi w i ę c być t r u d n y d o n a m a l o w a n i a . G d y b y d o ń w ł ą c z y ć t y l k o te dzielnice, które b y ł y ze s o b ą stale p o w i ą z a n e , t w o r z ą c w s p ó l n y byt polityczny, d o n a m a l o w a n i a nie p o z o s t a ł o b y nic. G d y b y natomiast w ł ą c z y ć w s z y s t k i e obszary, k t ó r y m w t y m czy i n n y m okresie d z i e j ó w b y ł o dane cieszyć się z w i ą z k a m i z Polską, obraz musiałby objąć p o ł o w ę k o n t y n e n t u . " „ M i m o o p o r ó w p r o p a g a ­ ndy, d a w n e j i o b e c n e j , które zaciemniają obraz, ś l a d ó w ' n a r o d o ­ w o ś c i ' i 'tożsamości n a r o d o w e j ' nie da się odnaleźć w z i e m i . " 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 3 6 Damrosz w c y t o w a n y m artykule stwierdził m.in., że istnieją d w i e płaszczyzny analizy zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h trak­ t o w a n y c h j a k o kryteria w y o d r ę b n i a n i a r e g i o n ó w , a także związa­ ne z t y m d w i e k o n c e p c j e r e g i o n u : — „ o b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie dla w y z n a c z e n i a regionu badacz w y k o r z y s t u j e o b i e k t y w n e w y r ó ż n i k i , czyli opiera się „ n a o d r ę b ­ ności p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h " ; — „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie p o d s t a w ą dla wyznaczenia r e g i o n u jest i n t e r s u b i e k t y w n y w y r ó ż n i k w postaci „ p o c z u c i a odrębności w świadomości g r u p o w e j " ; — istnieje p o n a d t o jeszcze trzecia zasadnicza koncepcja regio­ n a l i z a c j i — n a z w ę ją „ i n t e g r a l i s t y c z n ą " — polegająca na połącze­ niu ( w r ó ż n y c h zresztą p r o p o r c j a c h ) s t a n o w i s k a „ o b i e k t y w i s tycznego" z „intersubiektywistycznym". D o t a k i c h trzech g r u p z a k w a l i f i k o w a ć m o ż n a wszystkie w y ­ stępujące w polskiej etnografii p r ó b y w y z n a c z a n i a terytorialnego z r ó ż n i c o w a n i a „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j " , w f o r m i e ustalania „tradycyjnych" regionów kulturowych lub grup etnograficznych, j a k o pola czy p r z e d m i o t u e t n o g r a f i c z n y c h b a d a ń . Uściślę w t y m miejscu — korzystając z w y s t ę p u j ą c e j w literaturze etnograficznej k o n w e n c j i t e r m i n o l o g i c z n e j , która n o t a b e n e bardzo rzadko była k o n s e k w e n t n i e s t o s o w a n a — że w w y n i k u przyjęcia „ o b i e k t y w i s t y c z n e j " k o n c e p c j i oraz z a s t o s o w a n i a j a k o k r y t e r i ó w p o ­ działu o b i e k t y w n y c h w y r ó ż n i k ó w , m ó w i się niekiedy o w y o d r ę b ­ nianiu r e g i o n ó w sensu stricto. W praktyce etnograficznej d o takiej regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j p r o w a d z i ć miały badania a t l a s o w e i w y k o r z y s t a n i e m e t o d y kartograficznej. Z kolei stojąc na g r u n c i e koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " i stosując kryte­ rium e t n o s o c j o l o g i c z n e , d o k o n u j e się podziału na „ g r u p y t e r y t o ­ rialne". Natomiast z a s t o s o w a n i e koncpecji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . 51 �zakładającej łączne u w z g l ę d n i a n i e o d r ę b n o ś c i o b i e k t ó w k u l t u r o ­ w y c h oraz g r u p o w e g o samookreślenia, p r o w a d z i d o w y d z i e l e n i a „ g r u p k u l t u r o w y c h " , a w i ę c g r u p stricte „ e t n o g r a f i c z n y c h . " Proponuję przyjrzeć się nieco bliżej o w y m trzem k o n c e p c j o m oraz k o n s e k w e n c j o m ich z a s t o s o w a n i a dla s t w o r z e n i a obrazu t e r y t o ­ rialnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j . „ W przypadku o b i e k t y w i s t y c z n e j k o n c e p c j i r e g i o n u — t w i e r ­ dzi Damrosz — przyjąć m o ż n a j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i ( n p . strój l u d o w y ) lub w i ę c e j niż j e d e n (czyli s y n d r o m c e c h o d r ę b n o ­ ści)." Z d a n i e m tegoż autora „najlepszy podział opiera się zazwyczaj na j e d n y m w y z n a c z n i k u " . J a zaś t w i e r d z ę , iż n a w e t przyjęcie t y l k o j e d n e g o w y r ó ż n i k a o b i e k t y w n e g o — j u ż w s a m y m założeniu arbitralne — w b r e w p o z o r o m w c a l e nie p r o w a d z i ł o d o uzyskania j e d n o z n a c z n y c h p o d z i a ł ó w na r e g i o n y etnograficzne. Celem uzasadnienia powyższej tezy posłużę się w s p o m n i a ­ n y m przez Damrosza przykładem stroju l u d o w e g o , który jest 0 tyle dobrze d o b r a n y , że w ł a ś n i e strój l u d o w y u z n a w a n y jest p o w s z e c h n i e za kryterium par excellence etnograficzne. Na początek przytoczę zdanie Pola: „ J a k wszystkie c e c h y r o d o w e , tak zmienia się i strój rodu w d r o b n y c h rzeczach o d w s i d o w s i prawie, ale są c e c h y w s p ó l n e c a ł y m o k o l i c o m p o ł ą c z o n y m w ę z ł e m jednej r o d o w o ś c i i te są i s t o t n e . " Problem polega na t y m , które c e c h y u b i o r ó w l u d o w y c h p o t r a k t o w a ć należy j a k o istotne i czy w o g ó l e dadzą się w y r ó ż n i ć takie charakterystyczne elementy stroju, na p o d s t a w i e w y s t ę p o w a n i a ( l u b braku) k t ó r y c h można by d o k o n a ć regionalizacji s t r o j ó w l u d o w y c h . Przypomnę, że Pol d o i s t o t n y c h cech zaliczył przede w s z y s t k i m krój stroju 3 7 3 8 3 9 1 u l u b i o n ą przez dany ród b a r w ę , gdyż j e g o zdaniem były t o c e c h y najbardziej n i e z m i e n n e . J e d n a k ż e sam Pol regionalizacji stro­ j ó w l u d o w y c h nie przeprowadził, a p o n a d t o skądinąd w i e m y , iż z a r ó w n o kroje jak i zestawy kolorystyczne ulegały c i ą g ł y m przemianom. Pierwszą c a ł o ś c i o w ą i w miarę k o n s e k w e n t n ą próbę charak­ terystyki oraz podziału u b i o r ó w l u d o w y c h przedstawił B r o n i s ł a w M a l e w s k i . Biorąc p o d u w a g ę ś w i ą t e c z n y strój męski — a l b o w i e m „ c o d z i e n n y jest mniej w i ę c e j wszędzie j e d n a k o w y " , natomiast „stroje kobiece nie dadzą się tak ł a t w o , jak męskie p o d z i e l i ć " — wyodrębnił Malewski d w a typy: wielkopolsko-mazowiecki oraz małopolski i o g ó l n i k o w o je scharakteryzował. Podział ten p o w t ó r z y ł następnie m.in. Fischer . Z a p r o p o n o w a n a przez M a l e ­ w s k i e g o t y p o l o g i a nie jest ściśle rzecz biorąc regionalizacją s t r o j ó w l u d o w y c h , gdyż nie daje pełnego obrazu regionalizacji kraju lecz p o z w a l a t y l k o na p r z e p r o w a d z e n i e p e w n y c h (dość abstrakcyjnych) lokalizacji n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w l u d o w e g o o d ­ ś w i ę t n e g o ubioru męskiego ( n p . rodzaju s u k m a n y , nakrycia g ł o w y , s p o s o b u noszenia k o ż u c h a ) . 40 4 1 4 2 43 P o d o b n i e rzecz się ma z d o k o n a n ą przez M o s z y ń s k i e g o regionalizacją p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h w o p a r c i u o materiał, z j a k i e g o zostały w y k o n a n e . Na tej p o d s t a w i e uzyskać m o ż e m y trzy zasadnicze g r u p y , oparte o trzy t y p y materiałów: „ 1 ) s t r o j e oparte na b i a ł y m płótnie s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o l o r a c h naturalnych,często w postaci sukna oraz 2 ) s t r o j e , w k t ó r y c h (zwłaszcza kobiecych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiast a" i grupa 3) „ u b i o r ó w o p r z e w a d z e materiałów p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o " . W g r u p i e trzeciej m o ­ żemy jeszcze w y r ó ż n i ć d w i e o d m i a n y . „ D o pierwszej o d m i a n y należeć będą te wszystkie stroje, które oparte nieraz w całości na materiałach p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o nie zatraciły o d r ę b n o ś c i regionalnej. (...) D o drugiej o d m i a n y zaliczyć należy te stroje l u d o w e , które oparte na materiałach p o c h o d z e n i a p r z e m y s ł o w e ­ g o uległy w p ł y w o m ó w c z e s n e j m o d y miejskiej, przejmując nie t y l k o materiał, ale i k r ó j . " Podział s t r o j ó w l u d o w y c h ze w z g l ę d u na rodzaj t k a n i n y użytej d o ich w y k o n a n i a , jest klasyfikacją bodaj najbardziej abstrakcyjną. J e d n a k ż e n a w e t na tej p o d s t a w i e d o k o ­ nanie regionalizacji nie jest s p r a w ą prostą, b o w i e m w p r z y p a d k u d w ó c h pierwszych g r u p nie jesteśmy w stanie d o k ł a d n i e określić granic ich w y s t ę p o w a n i a , zaś g r u p a trzecia „ w ł a ś c i w i e nie posiada określonego zasięgu terytorialnego ( w y s t ę p u j e w y s p o ­ w o ) , gdyż n a w a r s t w i ł a się na p o p r z e d n i e . . . " 44 4 6 4 7 48 Oczywiste jest t o , że jeżeli za p o d s t a w ę podziału przyjmie się takie c e c h y stroju l u d o w e g o , jak krój, barwę, rodzaj z d o b i e ń . 52 zestawy p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w n o s z o n y c h łącznie itd. itp., t o s p r a w a e w e n t u a l n e j regionalizacji s k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej. Przy t y m zasada będzie taka, że im większą ilość e l e m e n t ó w składających się na całość stroju l u d o w e g o będzie się brać p o d u w a g ę , t y m mniejsze okażą się w y d z i e l a n e tą m e t o d ą regiony, dla k t ó r y c h określenia b ę d z i e m y szukać w s k a z ó w e k w s t r o j u . " D o d a m , że t o , c o s t w i e r d z i l i ś m y o d n o ś n i e regionali­ zacji k u l t u r y l u d o w e j w o p a r c i u o j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i biorąc za przykład strój l u d o w y , m o ż n a r ó w n i e ż w y k a z a ć — m u tatis m u t a n d i s — na przykładzie i n n y c h w y r ó ż n i k ó w o b i e k t y w ­ n y c h (jak język, c e c h y a n t r o p o l o g i c z n e , b u d o w n i c t w o i t d . ) . 4 9 Damrosz z a u w a ż y ł trafnie, iż badacze z a j m u j ą c y s t a n o w i s k o „ o b i e k t y w i s t y c z n e " zakładają z w y k l e istnienie w i ę c e j niż j e d n e g o w y z n a c z n i k a , c o stwarza p o w a ż n e t r u d n o ś c i klasyfikacyjne, k t ó r y c h nie s p o s ó b u n i k n ą ć . Krótko m ó w i ą c t r u d n o ś c i te polegają na t y m , że n a w e t rozpatrując zagadnienie zróżnicowania k u l t u r o w e g o w przekroju s y n c h r o n i c z n y m , w zależności od przyjętych w charakterze k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h e l e m e n t ó w kul­ tury m o ż n a otrzymać r ó ż n o r o d n e zasięgi, zaś łącząc te o b i e k t y w ­ ne w y z n a c z n i k i w r ó w n i e o b i e k t y w n e konstelacje uzyskać można d o w o l n ą ilość r e g i o n ó w . Paradoksalnie okazuje się więc, że przyjmując „ o b i e k t y w i s t y c z n ą k o n c e p c j ę r e g i o n u " , d o c h o d z i m y d o iście „ r o z p a s a n e g o " s u b i e k t y w i z m u w j e g o wyznaczaniu. J e d n y m ze źródeł t e g o paradoksu jest a s y s t e m o w e p o j m o w a n i e kultury. 50 G d y b y badacze zajmujący się p r o b l e m a t y k ą regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j zechcieli zagadnienie t o analizo­ w a ć w przekroju d i a c h r o n i c z n y m , natrafiliby na d o d a t k o w y k ł o p o t , b o w i e m — jak t o wyraził Bystroń — „ c e c h y kulturalne ł a t w o ulegają przekształceniu lub z a n i k o w i , z drugiej zaś strony są czemś p r z e n o ś n e m , c o ł a t w o się r o z p o w s z e c h n i a . " W efekcie daje t o „ b e z m i a r k u l t u r mniejszych i w i ę k s z y c h , zachodzących w z a j e m n i e na siebie i krzyżujących się, ciągle r u c h l i w y c h i zmien­ nych..." E t n o g r a f o w i e przedstawiali j e d n a k ż e zróżnicowanie regionalne k u l t u r y l u d o w e j statycznie, bez u w z g l ę d n i a n i a ciąg­ ł y c h przemian z a s i ę g ó w w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h elemen­ t ó w kultury. O d d y n a m i c z n e g o t r a k t o w a n i a zagadnienia zróż­ n i c o w a n i a r e g i o n a l n e g o niejako z w a l n i a ł y badaczy założenia ideologii ludoznawczej. 51 5 2 T w i e r d z o n o zatem — o d w o ł u j ą c się d o a t r y b u t u niezmienno­ ści lub z a c h o w a w c z o ś c i — że c e c h u j e kulturę l u d o w ą „ p o w o l ­ niejszy r y t m przemian i d ł u g o t r w a ł e z a c h o w y w a n i e śladów dawnych powiązań i kontaktów k u l t u r o w y c h " M i a ł o to p o w o ­ d o w a ć d ł u g i e t r w a n i e w kulturze l u d o w e j przynajmniej nie­ k t ó r y c h jej e l e m e n t ó w , i w k o n s e k w e n c j i d ł u g o t r w a ł e utrzymy­ w a n i e się r e g i o n a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń . D l a t e g o też najczęściej w y k r e ś l a n o r e g i o n y e t n o g r a f i c z n e na p o d s t a w i e u z n a w a n y c h za najbardziej z a c h o w a w c z e , r e l i k t o w y c h e l e m e n t ó w kultury (ar­ c h a i z m ó w , p r z e ż y t k ó w ) . J e d n y m z dość ekstremalnych przy­ k ł a d ó w t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a jest artykuł J a n a Czekanowskiego Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości.** Ana­ lizując w y s t ę p o w a n i e i zasięgi r ó ż n y c h w y t w o r ó w kultury mate­ rialnej, C z e k a n o w s k i przyjął milczące założenie, iż uwzględniane przezeń w y t w o r y t r w a j ą w d a w n y c h g r a n i c a c h o d trzech tysięcy lat. „ C o p r a w d a — j a k z a u w a ż y ł M o s z y ń s k i — o t w a r c i e Czekano­ w s k i t e g o założenia nie w y p o w i a d a . M u s i m y je jednak przyjąć n i e o d z o w n i e , o ile z e c h c e m y przyznać j e g o referatowi w ogóle jakikolwiek s e n s . " D o k ł a d n i e t e n sam m e c h a n i z m myślenia 5 5 0 kulturze l u d o w e j i jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u , ujawnia się także w ó w c z a s g d y badacze zajmujący się tą problematyką u ż y w a j ą określenia „ t r a d y c y j n y r e g i o n " i j e g o p o c h o d n y c h jak np. „ t r a d y c y j n y s t r ó j " , „ t r a d y c y j n y z w y c z a j " , t r a d y c y j n y obrzęd", „ t r a d y c y j n y t a n i e c " , „ t r a d y c y j n e b u d o w n i c t w o " itd. Zakładają o n i b o w i e m , że d a n y strój, z w y c z a j itp. są charakterystyczne dla d a n e g o r e g i o n u „ o d z a w s z e " , a sam region etnograficzny jest w istocie p o n a d c z a s o w y . Kończąc t e n f r a g m e n t rozważań p r z y p o m n ę , że Kazimierz D o b r o w o l s k i s t w i e r d z i ł niegdyś, iż dla r o z w a ż a ń etnograficznych z n a m i e n n e jest m.in. s y s t e m a t y z o w a n i e f a k t ó w pochodzących z r ó ż n y c h c z a s ó w w p e w i e n s y n c h r o n i c z n y , ahistoryczny obraz, 1 określił t o z j a w i s k o m i a n e m praesens ethnographicum.* Dodam o d siebie, że ó w „ e t n o g r a f i c z n y czas teraźniejszy" jest w zasadzie 6 �tożsamy z t y m , c o się n a z y w a „ b e z c z a s o w ą teraźniejszością mityczną" lub „ w i e c z n y m teraz m i t u " . Takie p o j m o w a n i e czasu, zawarte implicite w i d e o l o g i i l u d o z n a w c z e j , stwarzało m o ż l i w o ś ć abstrahowania o d h i s t o r y c z n e g o patrzenia na f o l k l o r y s t y c z n ą rzeczywistość s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą , a w szczególności p o m i j a ­ nia analizy d i a c h r o n i c z n e j w obrazie r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j oraz s w o i s t e g o „przerzucania m o s t ó w poprzez w i e k i " . W y r a z e m t e g o jest p r z y j m o w a n y milcząco p o g l ą d o o d ­ wiecznym istnieniu w y r a ź n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h między terytoriami zamieszkałymi przez różne społeczności i u t r z y m y w a ­ niu się — z n i e w i e l k i m i n a j w y ż e j z m i a n a m i — o w y c h różnic w określonych g r a n i c a c h , przynajmniej d o czasu t z w . rozpadu chłopskiej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Przy c z y m istoty s p r a w y nie zmienia t o , że „ o d w i e c z n e i s t n i e n i e " nie o d n o s i ł o się d o „ c z a s ó w Seta", lecz miało mniej w i ę c e j o k r e ś l o n ą lokalizację historyczną. Przejdę teraz d o rozpatrzenia zasad regionalizacji e t n o g r a f i c z ­ nej, z p u n k t u w i d z e n i a k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . Ta k o n c e p ­ cja podziału k u l t u r y l u d o w e j na g r u p y e t n o g r a f i c z n e — za­ kładająca łączne u w z g l ę d n i a n i e o b i e k t y w n y c h różnic k u l t u r o ­ wych l u b / i b i o l o g i c z n y c h p o m i ę d z y g r u p ą „ X " i g r u p ą „ Y " oraz intersubiektywnego p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o ­ wej o b y d w u g r u p — miałaby m.in. zapobiegać d o w o l n o ś c i w przyjmowaniu o b i e k t y w n y c h wyznaczników i wydzielaniu regionów, cechującej k o n c e p c j ę „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " . Koncepcja „integralistyczna" zakłada m i a n o w i c i e , że o t y m , które s p o ś r ó d odrębnych o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h są m i a r o d a j n e dla jakiegoś rozgraniczenia, d e c y d u j e fakt f i g u r o w a n i a ich w ś w i a d o m o ś c i grupowej w roli c e c h o d r ó ż n i a j ą c y c h dane g r u p y o d siebie. M o d e l o w y w p r o s t przykład z a s t o s o w a n i a k o n c e p c j i „ i n t e g ­ ralistycznej" w praktyce b a d a w c z e j , przedstawił R o m a n Reinfuss w artykule na t e m a t pogranicza k r a k o w s k o - g ó r a l s k i e g o . W e d ł u g tego uczonego „ ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i etnograficznej powstaje najczęściej na tle różnic g w a r o w y c h , różnic w ubiorze, sposobie z d o b y w a n i a ś r o d k ó w utrzymania ( n p . r o l n i c t w o i pas­ terstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m s p o s o b i e b u d o w a n i a osie­ dli. Inne zjawiska k u l t u r o w e , j a k o trudniejsze d o z a o b s e r w o w a ­ nia, rzadko s t a n o w i ą przyczynę u ś w i a d o m i e n i a sobie o d r ę b n o ś c i własnej g r u p y w s t o s u n k u d o s ą s i a d ó w . Z t y c h w ł a ś n i e w z g l ę ­ d ó w podczas w y z n a c z a n i a z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h p o s z c z e g ó l ­ nych grup e t n o g r a f i c z n y c h kładzie się g ł ó w n y nacisk na w y ­ c h w y t y w a n i e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h , c e c h stroju, b u d o w n i c t ­ wa i trybu życia, charakterystycznych dla badanej l u d n o ś c i , i następnie o b s e r w u j e się, jak o d r ę b n o ś c i te w p ł y w a j ą na kształ­ towanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . " Generalna zasada jest przy t y m taka, że „ i s t n i e n i e z e w n ę t r z n i e dostrzegal­ nych różnic k u l t u r o w y c h z reguły p o w o d u j e u l u d u w y t w o r z e n i e się na tej p o d s t a w i e p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i g r u p o w e j . Z c h w i l ą g d y zatrą się różnice o b i e k t y w n e , zaczyna zanikać i poczucie w z a j e m ­ nej obcości między c z ł o n k a m i d w u r ó ż n y c h g r u p . U ł a t w i a t o odstąpienie o d zasady w y ł ą c z n o ś c i g r u p o w e j i d o p r o w a d z a z biegiem czasu d o zatarcia się n a w e t tradycji j a k i e g o k o l w i e k podziału na g r u p y e t n i c z n e . " 5 7 5 8 Z p o w y ż s z e g o w y n i k a , że w e d ł u g k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z ­ n e j " — w w a r i a n c i e p r e z e n t o w a n y m przez Reinfussa — istnieje: — p o pierwsze, ścisła zależność między ( n i e k t ó r y m i p r z y n a j m ­ niej) o b i e k t y w n y m i w y z n a c z n i k a m i o d r ę b n o ś c i i g r u p o w ą ś w i a ­ domością o w y c h różnic k u l t u r o w y c h , oraz — p o drugie, zależność ta jest j e d n o s t r o n n a , gdyż „ r z e c z o w e podstawy zróżnicowania" determinują świadomość odrębności. O d n o ś n i e pierwszej przesłanki: Reinfuss stwierdził, iż materia­ ły na temat s t o s u n k ó w m i ę d z y g r u p o w y c h k t ó r y m i d y s p o n o w a ł , potwierdzają „ d o s t a t e c z n i e z g o d n o ś ć granic w y z n a c z o n y c h przez lud z u s t a l o n y m i na drodze o b i e k t y w n e j analizy w y b r a n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . " Otóż nie w i e m y niestety d o k ł a d ­ nie jakimi materiałami d o t y c z ą c y m i p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i k u l t u r o ­ w y c h c y t o w a n y autor f a k t y c z n i e d y s p o n o w a ł — określenie poczucia o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j w y m a g a bez w ą t p i e n i a d ł u g i c h i p o g ł ę b i o n y c h badań t e r e n o w y c h , i d l a t e g o p o w o ł y w a n i e się na p r z y t o c z o n e przez L u d w i k a M ł y n k a zdanie j e d n e g o r e s p o n d e n t a ( J a n a M y j a k a — poetę l u d o w e g o z L i c h w i n a ) j a k o w y r o c z n i na t e m a t g r a n i c y między „ G o r o l a m i " a „ L a ­ c h a m i " , w y d a j e się a b s o l u t n i e niewystarczające — lecz m o i m 5 9 zdaniem w y c i ą g a n i e s f o r m u ł o w a n e g o w y ż e j w n i o s k u z d a n y c h z a w a r t y c h w artykule jest n i e u p r a w n i o n e . D o w o d z i t e g o c h o ­ ciażby zamieszczona t a m mapa pt. Granice Góralszczyzny pol­ skiej i zagadnienie poczucia przynależności grupowej ludności pogranicznej, na której zaznaczono m.in.: „ w s i , których miesz­ kańcy uważają się za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni u w a ż a j ą za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za L a c h ó w " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni uważają za La­ chów." Otóż teza Reinfussa o absolutnej z g o d n o ś c i okreś­ lonych obiektywnych wyznaczników odrębności z poczuciem owej odrębności byłaby prawdziwa w t e d y i tylko wtedy, gdyby w e w s z y s t k i c h w s i a c h o „ c e c h a c h k u l t u r y w ł a ś c i w e j l a c h o m " , ich mieszkańcy uważali się za „ l a c h ó w " i za t a k o w y c h byli uważani z a r ó w n o przez i n n y c h „ l a c h ó w " , jak i przez „ g ó r a l i " , a także oni sami uważali m i e s z k a ń c ó w w s i „ l a c h o w s k i c h " za „ l a c h ó w " oraz m i e s z k a ń c ó w w s i o „ c e c h a c h k u l t u r y g ó r a l s k i e j " za „ g ó r a l i " (i vice versa). Z a r ó w n o z mapy, jak i z treści artykułu w y n i k a jednak, iż są np. takie w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za „ l a c h ó w " , zaś l u d n o ś ć sąsiednia określa ich „ g ó r a l a m i . " M o i m zdaniem p o d w a ż a t o rzeczoną tezę — c b d d . Dlatego też bliższy p r a w d y jest p o g l ą d , że „ m i ę d z y zakresem ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j a za­ kresem nie oznaczonej bliżej ilości p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h zachodzi s t o s u n e k d w ó c h kół t y l k o c z ę ś c i o w o pokrywających s i ę . " 6 0 6 1 6 2 U s t o s u n k u j ę się teraz d o t w i e r d z e n i a o istnieniu w p ł y w u o b i e k t y w n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h l u b / i b i o l o g i c z n y c h na g r u p o w ą ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i . Pogląd ten jest etnograficzną m u t a c j ą socjologicznej „ h i p o t e z y o d m i e n n o ś c i j a k o p o d s t a w y o b c o ś c i " , d l a t e g o też o d w o ł a m się d o t e g o , c o na ten temat napisał Florian Z n a n i e c k i . „ O t ó ż przyjąwszy hipotetycznie, że ' o b c y ' w o d n i e s i e n i u d o d a n y c h ludzi t o są ci, którzy się o d nich różnią b i o l o g i c z n i e lub kulturalnie albo też i biologicznie i k u l ­ turalnie, m u s i m y dalej przyjąć (...), że istnieje s t o p n i o w a n i e o b c o ś c i uzależnione o d s t o p n i o w a n i a r ó ż n i c " . Przy czym różnica i o b c o ś ć muszą p o z o s t a w a ć „ w s t o s u n k u prostym d o siebie a w stosunku o d w r o t n y m do podobieństwa i swojskości". Okazuje się jednak, iż „ r ó ż n i c e i p o d o b i e ń s t w a między d a n y m i z b i o r o w o ś c i a m i lub o s o b o w o ś c i a m i ludzkiemi w niektórych w y p a d k a c h przynajmniej nie dają się zrozumieć, ani n a w e t w y z n a c z y ć na m o c y s a m e g o t y l k o o b j e k t y w n e g o ich p o r ó w n a n i a w taki s p o s ó b , aby na ich p o d s t a w i e m o ż n a było j e d n ą z t y c h z b i o r o w o ś c i ująć j a k o w t a k i m lub i n n y m s t o p n i u o b c ą w o d ­ niesieniu d o d r u g i e j ; w p r o w a d z e n i e zaś pierwiastka s u b i e k t y w ­ nego zmusza d o stwierdzenia licznych w a h a ń i n i e w y t ł u m a c z o ­ nych w y j ą t k ó w . " Konstatacja ta z a c h o w u j e w a ż n o ś ć również na g r u n c i e e t n o g r a f i c z n y m . 6 3 Nie ma w a l o r u u n i w e r s a l n o ś c i także teza Reinfussa o j e d n o ­ stronnej i j e d n o k i e r u n k o w e j relacji zależności ś w i a d o m o ś c i o d ­ rębności g r u p o w e j o d istnienia o b i e k t y w n y c h w y z n a c z n i k ó w o d r ę b n o ś c i , z której w y n i k a ł w n i o s e k , że „ n i w e l a c j a kultury l u d o w e j u ł a t w i a zacieranie a n t a g o n i z m ó w w y n i k a j ą c y c h z przy­ należności d o różnych g r u p e t n i c z n y c h " . Często b o w i e m „ o d m i e n n o ś ć kulturalna b y w a umyślnie p o t ę g o w a n a dla odróż­ nienia się o d ' o b c y c h ' " . W t y m przypadku „ o d m i e n n o ś ć " nie jest w i ę c przyczyną, lecz s k u t k i e m poczucia o b c o ś c i . 6 4 6 5 D o d a m , iż w koncepcji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " w y s t ę p u j ą inne jeszcze sprzeczności. Na w i z e r u n e k g r u p y „ X " ( „ o b c e j " ) f u n k c ­ j o n u j ą c y w ś w i a d o m o ś c i g r u p y „ Y " ( „ s w o j e j " ) — jak wykazały m.in. badania Józefa Obrębskiego, a także dane zawarte w c y t o ­ w a n y m artykule Reinfussa — składają się faktycznie nie tylko w y m i e n i o n e o d r ę b n e c e c h y k u l t u r o w e (tj. g w a r a , strój, tryb życia, o d m i e n n e b u d o w n i c t w o ) , ale r ó w n i e ż takie elementy jak np. c e c h y w y g l ą d u fizycznego, c e c h y psychiczne oraz inne różnice k u l t u r o w e . Z n a j d o w a ł o t o w y r a z w różnych o p o w i a d a n i a c h , p o w i e d z o n k a c h , porzekadłach, piosenkach i t p . Nie w i a d o m o zatem dlaczego w ł a ś c i w i e należy ograniczać się t y l k o d o czterech w s p o m n i a n y c h w y r ó ż n i k ó w o d r ę b n o ś c i , zaś pozostałe t r a k t o w a ć 66 — jak t o uczynił Reinfuss — j a k o „czerpane z f a n t a z j i " oraz „ o d z n a c z a j ą c e się d u ż y m s u b i e k t y w i z m e m " i odrzucać? Czyż nie b y ł o b y bardziej zasadne uznanie w s z y s t k i c h cech k u l t u r o w y c h — f i g u r u j ą c y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " oraz p o d n o s z o n y c h w ś w i a d o m o ś c i społecznej g r u p y „ Y " d o g o d n o ś c i zasady różnicującej — za r ó w n o p r a w n e w y z n a c z n i k i odrębności i łączne 53 �przyjęcie ich bądź — p o pierwsze — za zespół c e c h o b i e k t y w n i e w y r a ź n e rozróżnienie, na które d o t ą d zbyt małą z w r a c a n o u w a g ę . charakteryzujących g r u p ę będącą p r z e d m i o t e m d a n e g o w i z e r u n ­ C z y m i n n y m jest w s w e j istocie: ku i jej kulturę, bądź też — — po w t ó r e — za zespół cech po pierwsze, określenie n a d a w a n e sobie przez daną społecz­ i n t e r s u b i e k t y w n y c h ze w s z y s t k i m i t e g o k o n s e k w e n c j a m i . W pier­ ność lokalną, inaczej m ó w i ą c samookreślenie g r u p o w e ; w s z y m przypadku jednak k o n c e p c j a „ i n t e g r a l i s t y c z n a " będzie — tożsama z k o n c e p c j ą „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " z t y m , że s u b i e k t y w i z m inne społeczności, tj. bliższych i dalszych s ą s i a d ó w , a w i ę c g r u p y p o drugie, określenie n a d a w a n e l u d n o ś c i z danej o k o l i c y przez badaczy zostanie zastąpiony r z e k o m y m o b i e k t y w i z m e m przed­ „obce"; stawień i s f o r m u ł o w a ń z a w a r t y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " — (co być może b y ł o b y słuszne, ale t y l k o w ó w c z a s jeżeli uzna się za graficznej w charakterze n a z w y danej g r u p y e t n o g r a f i c z n e j . p o trzecie wreszcie, określenie przyjęte w literaturze e t n o ­ p r a w d z i w ą l e n i n o w s k ą „ t e o r i ę o d b i c i a " ) . W d r u g i m natomiast Przyjmuję dla uproszczenia — stosując k o n w e n c j ę t e r m i n o l o ­ przypadku koncepcja „ i n t e g r a l i s t y c z n a " jest tożsama z k o n c e p c j ą g i c z n ą — iż w p i e r w s z y m p r z y p a d k u b ę d z i e m y m ó w i ć o „ e n d o e t - „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , d o analizy której o b e c n i e przechodzę. Etnograficzna regionalizacja zakładająca k o n c e p c j ę „inter­ nikonie" („endoetnonimie"), w drugim o „egzoetnikonie" („egz o e t n o n i m i e " ) , zaś w trzecim o „ e t n i k o n i e " ( „ e t n o n i m i e " ) . J a k się rzekło, e t n o g r a f o w i e dość rzadko zaznaczali różnicę s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , tj. w y k o r z y s t u j ą c a kryterium e t n o s o c j o l o g i czne, w b r e w p o z o r o m jest najtrudniejsza do jednoznacznej między egzo- i e n d o e t n o n i m a m i , j e d n a k ż e kilkadziesiąt przy­ interpretacji. Większość badaczy z a j m u j ą c y c h s t a n o w i s k o „ i n t e r - k ł a d ó w p r z y t o c z o n y c h przez Udzielę w artykule s u b i e k t y w i s t y c z n e " utożsamia — ne--etnograficzny zakładając implicite — wyrażając t o explicite lub też kryterium e t n o s o c j o l o g i c z n e z „ p o c z u ­ ciem odrębności t k w i ą c y m w ś w i a d o m o ś c i mieszkańców" . 6 7 Najbardziej ś w i a d o m y w y r a z p o s t a w a taka uzyskała w d o c i e k a ­ opis wsi polskich w Galicji Topograficz­ wskazuje jedno­ znacznie, że niemal w s z y s t k i e e n d o e t n o n i m y są n a z w a m i p o ­ c h o d z ą c y m i o d n a z w w s i , które dana l u d n o ś ć zamieszkuje. konkluzję p o t w i e r d z a j ą r ó w n i e ż inne ź r ó d ł a . 70 Tę 71 niach Obrębskiego. Przedmiotem p r o w a d z o n y c h badań dla o k r e ­ Jeżeli c h o d z i o e g z o e t n o n i m y , t o d o m i n u j ą w n i c h określenia ślenia istniejących z r ó ż n i c o w a ń e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a być o charakterze p r z e z w i s k o w y m . Karłowicz zebrał kilkadziesiąt tego — z d a n i e m O b r ę b s k i e g o — s p o ł e c z n a sfera z r ó ż n i c o w a ń w y r a ż a ­ t y p u określeń z a w a r t y c h w literaturze e t n o g r a f i c z n e j jąca się w p o s t a w a c h oraz w y o b r a ż e n i a c h c z ł o n k ó w i a d h e r e n ­ jąc, że „ n a z w y m i e s z k a ń c ó w w i e l u w s i i o k o l i c zawdzięczają 72 zauważa­ t ó w b a d a n y c h społeczności, a l b o w i e m g r u p a etnograficzna ( w początek s w ó j ironicznej, szyderczej lub p o g a r d l i w e j żyłce sąsia­ stylistyce Obrębskiego „ e t n i c z n a " ) t o nic i n n e g o jak „ r z e c z y w i s t a d ó w . . . " . Bystroń przytoczył n a t o m i a s t kilkaset t a k i c h określeń czy potencjalna sfera a d e k w a t n o ś c i społecznej i k u l t u r a l n e j " , tzn. dzieląc je na „ n a z w y i p r z e z w i s k a " , które w s k a z u j ą na: topografię, sfera z a c h o w a ń , w a r t o ś c i itd., z k t ó r y m i dana j e d n o s t k a się w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w e , ubiór, c e c h y fizyczne lub moralne, stan identyfikuje uważając je za s w o j e . g o s p o d a r c z y i społeczny, u l u b i o n e p o t r a w y i in. Stwierdził o n , że 68 7 3 Obrębski poza g r u p ą n a z w i przezwisk t o p o g r a f i c z n y c h , w s z y s t k i e rodzaje ustalił, że „ p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i d o m i n u j e t u zawsze nad ś w i a d o ­ określeń g r u p o w y c h „ m a j ą b e z w z g l ę d n ą p r z e w a g ę przezwisk, Badając p o d t y m kątem ś w i a d o m o ś ć społeczną mością w s p ó l n o t y " , w k o n s e k w e n c j i c z e g o w i z e r u n e k „ o b c e j " jest bardzo wyrazisty, m o c n o z a r y s o w a n y , grupy natomiast n a d a w a n y c h przez s ą s i a d ó w o d p e w n y c h w ł a ś c i w o ś c i , które im się w y d a j ą z t e g o czy i n n e g o p o w o d u ś m i e s z n e " . 74 w i z e r u n e k g r u p y własnej jest mglisty, słabo z a r y s o w a n y . W e d ł u g P o d s u m o w u j ą c w s t ę p n i e d o t y c h c z a s o w e rozważania o e n - Obrębskiego „ w i z e r u n e k w ł a s n y g r u p y jest w t ó r n y i zależny; jest d o e t n o n i m a c h c h c ę podkreślić, iż w literaturze etnograficznej o n p o prostu n e g a t y w e m t y c h w s z y s t k i c h o b r a z ó w , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e w y r a ź n a d y s p r o p o r c j a p o d w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m na u j m u j e o n a rzeczywistość o b c y c h g r u p e t n i c z n y c h . " Wizerunek korzyść e g z o e t n o n i m ó w . M o ż n a t o t r a k t o w a ć j a k o potwierdzenie własnej g r u p y w ś w i a d o m o ś c i tejże g r u p y , p o w s t a j e zatem na tezy O b r ę b s k i e g o o d o m i n a c j i „ p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i " nad „ ś w i a ­ zasadzie antytezy c e c h s t a n o w i ą c y c h o o d r ę b n o ś c i g r u p y „ o b ­ domością wspólnoty". c e j " . W y n i k a z t e g o , iż wyrażenie „ g r u p a w ł a s n a " oznacza tyle r ó w n i e ż , że e g z o e t n o n i m y — 6 9 Z tego, co wyżej napisałem wynika w p r z e c i w i e ń s t w i e d o endoet- i t y l k o tyle, że jest g r u p a „ n o n o b c a " i nic poza t y m p o z y t y w n e g o nonimów — ze ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j na t e n t e m a t w y d o b y ć nie m o ż n a . Jej p e j o r a t y w n ą k o n o t a c j ę . W literaturze etnograficznej znaleźć moż­ istnienie jest w y ł ą c z n i e „ n e g a t y w n e " . na w i e l e p r z y k ł a d ó w na p o t w i e r d z e n i e t e g o . Grupa „ s w o j a " o k a z u j e się w i ę c być bardzo s w o i s t y m b y t e m , który w g r u n c i e rzeczy jest raczej „ n i e b y t e m " : nie t y l k o nie jest bowiem — jak c h c e t e g o O b r ę b s k i — mają charakter p r z e z w i s k o w y , zawierają wyraźnie tworem Z a t e m konotacja czy w y s t ę p u j e o n o w roli e n d o - czy też e g z o e t n o n i m u . t w o r e m k o n k r e t n y m , ale nie jest n a w e t — w b r e w z a p e w n i e n i o m O b r ę b s k i e g o — 78 d a n e g o określenia zmienia się zasadniczo w zależności o d tego, 76 S p o ś r ó d i n n y c h w ł a ś c i w o ś c i o m a w i a n y c h określeń należy koniecznie z w r ó c i ć u w a g ę na ich z m i e n n o ś ć w czasie, a przede w y o b r a ż e n i o w y m . „ G r u p a e t n i c z n a " O b r ę b s k i e g o jest t o zaiste w s z y s t k i m na s w o i s t e z r e l a t y w i z o w a n i e przestrzenne , d z i w n a g r u p a s p o ł e c z n a , która m a p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i , lecz nie d o w o d z i , że r ó w n i e ż d e n o t a c j a t y c h określeń jest bardzo w z g l ę d ­ ma p o c z u c i a w ł a s n e j j e d n o ś c i i t o ż s a m o ś c i . P o g l ą d y O b r ę b s ­ na. 77 które k i e g o — tak c h ę t n i e a c z k o l w i e k d o ś ć b e z k r y t y c z n i e p o w t a r z a n e Nie w d a j ą c się w dalsze rozstrząsanie tej p r o b l e m a t y k i s k o n - przez n i e k t ó r y c h dzisiejszych e t n o g r a f ó w — o k r e ś l i ł b y m „ n e g a ­ k l u d u j ę , że p o d m i o t o w a analiza f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i t y w n ą t e o r i ą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h " . D o d a m , iż daleki j e s t e m o d społecznej e t n o n i m ó w d o w o d z i , iż z a s t o s o w a n i e kryterium et- zaprzeczania p r a w d z i w o ś c i ustaleń d o k o n a n y c h przez O b r ę b s ­ n o s o c j o l o g i c z n e g o nie może d o p r o w a d z i ć d o uzyskania realnego kiego — podziału zostały o n e zresztą w i e l o k r o t n i e p o t w i e r d z o n e na i n n y m materiale — w i ę c e j , u t r z y m u j ę iż p o c z y n i o n e przez n i e g o na p o j m o w a n e substancjalnie grupy etnograficzne. P o t w i e r d z a t o r ó w n i e ż fakt, że jak u s t a l o n o w i e r z e n i o w e , pare- o b s e r w a c j e są bardzo t r a f n e i rzucają n o w e ś w i a t ł o na p r o ­ m i o l o g i c z n e oraz f a b u l a r n e dane składające się na wizerunek b l e m a t y k ę e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji. Sądzę j e d n a k , że sam g r u p y „ o b c e j " , j a k o efekt m e c h a n i z m u mityzacji „ n i e mają się O b r ę b s k i , jak i j e g o z w o l e n n i c y , nie w y c i ą g n ę l i stąd ostatecz­ nijak d o rzeczywistości, ani nie są przez nią w e r y f i k o w a n e " . nych w n i o s k ó w . 7 8 W z w i ą z k u z t y m , iż będące w y r a z e m p o c z u c i a odrębności, U p r o s z c z o n y m , lecz w praktyce p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m d o t k w i ą c e w ś w i a d o m o ś c i społecznej w y o b r a ż e n i a o „ o b c y c h " tworzenia obrazów etnograficznego zróżnicowania ludu i jego przynależą d o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o , ich kształt zależy nie tyle od kultury w a r i a n t e m koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " , jest w y ­ realnych w ł a ś c i w o ś c i p r z e d m i o t u , ile o d s t r u k t u r systemu mitycz­ korzystywanie dla c e l ó w etnograficznej regionalizacji f u n k c j o n u ­ nego p o d m i o t u poznania. D l a t e g o też trzeba z g o d z i ć się z t y m , że jących w ś w i a d o m o ś c i społecznej n a z w (przezwisk) określają­ zespół i n t e r s u b i e k t y w n y c h p o s t a w i w y o b r a ż e ń k o n s t y t u u j ą c y c h cych p e w n e g r u p y l u d n o ś c i , czyli t z w . e t n o n i m ó w l u b e t n i k o - w i z e r u n e k g r u p y „ o b c e j " , charakteryzuje j e d y n i e ś w i a d o m o ś ć n ó w . O m a w i a j ą c tę kwestię, c h c ę przede w s z y s t k i m w p r o w a d z i ć zbiorową grupy 54 będącej podmiotem („nosicielem") danego �wizerunku. Inaczej: p o n i e w a ż „ w y o b r a ż e n i a g r u p y A o g r u p i e B przynależą d o dyskursu m i t y c z n e g o i j a k o takie nie muszą mieć żadnego odniesienia d o r z e c z y w i s t y c h w ł a ś c i w o ś c i , c e c h czy postaw g r u p y B (...); c o zaś z p o w y ż s z e g o w y n i k a — nie m o g ą być w ż a d n y m w y p a d k u ź r ó d ł e m d o p o z n a n i a g r u p y B ani też realnych relacji s p o ł e c z n y c h między g r u p a m i A i B. Są natomiast te w y o b r a ż e n i a n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d o analizy ś w i a d o ­ mości z b i o r o w e j g r u p y A . " 7 9 Nie muszę d o d a w a ć , iż taki w n i o s e k ma niezwykle d o n i o s ł e k o n s e k w e n c j e dla zagadnienia etno­ graficznej regionalizacji. J a k o j e d e n z p i e r w s z y c h , d o s f o r m u ł o w a n e j w y ż e j konkluzji doszedł B y s t r o ń . Interesująca jest przy t y m e w o l u c j a j e g o p o ­ glądów w t y m zakresie. W 1 9 2 5 r. pisał o n , że p o d m i o t o w o pojmowane e t n o n i m y są p o m o c n e w w y d z i e l a n i u g r u p e t n o ­ graficznych i bardzo często „ z samejże n a z w y w z g l ę d n i e prze­ zwiska w n i o s k o w a ć m o ż e m y o jednej z c e c h danej g r u p y , która była tak w y r a ź n a , że dała początek t e r m i n o w i " . W 1 9 2 7 r. o b o k m twierdzenia, iż n a z w y i przezwiska służyć m o g ą d o badania polskiego t e r y t o r i u m e t n o g r a f i c z n e g o oraz charakterystyki p e w ­ nych grup, d o d a w a ł że przydatne m o g ą być o n e r ó w n i e ż d o charakterystyki myślenia l u d u . 8 1 W Megalomanii narodowej na­ tomiast Bystroń u t r z y m y w a ł już t y l k o , że zbiór u ż y w a n y c h przez lud określeń na „ o b c y c h " , „ m o ż e być w i ę c e j c i e k a w y m p r z y c z y n ­ kiem d o naszego t e m a t u , d o p s y c h o l o g i i niechęci czy n i e n a w i ś c i p l e m i e n n e j " . Niestety sam nie w y c i ą g n ą ł z t e g o w n i o s k u i nie 82 wycofał się z k r e o w a n e g o przez siebie obrazu „ugrupowania etnicznego l u d u p o l s k i e g o " ; o b r a z u , który będąc — podobnie zresztą jak p r ó b y p o d z i a ł u kraju na terytoria e t n o g r a f i c z n e d o k o ­ nane przez Fischera, P o n i a t o w s k i e g o i in. — „niekonsekwentnym połączeniem r o z m a i t y c h s t a n o w i s k b a d a w c z y c h i n i e p e ł n y c h w y n i k ó w o b s e r w a c j i t e r e n o w y c h " , w s z e d ł j e d n a k na t r w a ł e d o ro świadomości e t n o g r a f ó w . A przecież o d z a w a r t e g o w lomanii narodowejtwierdzenia Mega­ o roli e t n o n i m ó w oraz w y r a ż o n e ­ go tam p o g l ą d u , iż g ł o s z o n a przez Karłowicza teoria „ ś r o d k o w o ści" polszczyzny p r z y p o m i n a w istocie charakterystyczne dla myślenia m i t y c z n e g o przekonanie o „ ś r o d k o w o ś c i " w ł a s n e j g r u ­ py, był już t y l k o krok d o s t w i e r d z e n i a u n i w e r s a l n o ś c i działania mechanizmów m i t y z a c j i . 84 M e c h a n i z m y mityzacji „ o b c e g o " w e d ł u g p o g l ą d ó w Bystronia — zreferowanych przez L u d w i k a S t o m m ę — wyglądają na­ stępująco: „ S k o n k r e t y z o w a n e p o c z ą t k o w o s y m p t o m y o b c o ś c i podlegać zaczynają s z y b k i m p r o c e s o m idealizacji w trzech w y ­ miarach. Pierwszy z n i c h , który m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b ­ rażeniowy, t o p o s t ę p u j ą c a deformacja (i z reguły deprecjacja) obrazu o b c e g o . (...) D r u g i t o rozciąganie sądu i n d y w i d u a l n e g o na całą g r u p ę (...). S t e r e o t y p przestaje r ó ż n i c o w a ć . (...) Trzecim wreszcie w y m i a r e m jest idealizacja h i s t o r y c z n a . . . " 85 Stawiając kropkę nad „ i " w t y c h w y w o d a c h p o w i e m , że a n a l o g i c z n y m mechanizmom mityzacji p o d l e g a myśl e t n o g r a f i c z n a kreując obrazy świata c h ł o p ó w , z j e g o podziałami na g r u p y czy regiony. Sądzę, iż p r o b l e m a t y k a etnograficznej regionalizacji jest szczególnym p r z y p a d k i e m o g ó l n i e j s z e g o zagadnienia, które g e ­ neralnie s f o r m u ł o w a ć m o ż n a w postaci t w i e r d z e n i a , że istotę zainteresowań l u d o z n a w c z y c h oraz etnografii j a k o d y s c y p l i n y badawczej s t a n o w i idea „ o b c o ś c i " c h ł o p ó w i ich kultury. Nie zamierzam teraz o c z y w i ś c i e d o w o d z i ć słuszności tej tezy, ani też w o g ó l e z b y t n i o r o z w i j a ć t e g o zagadnienia. Z w r ó c ę uwagę jedynie na kilka s p r a w z t y m z w i ą z a n y c h . Czyż o t y m , że w w y o b r a ż e n i a c h l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w chłopi i ich ś w i a t j a w i ą się j a k o abstrakcyjnie „ o b c y " nie ś w i a d c z y już c h o ć b y sam p r z e d m i o t z a i n t e r e s o w a ń b a d a w c z y c h ? W e t n o ­ graficznym d o r o b k u — z t a k i m t r u d e m i z a a n g a ż o w a n i e m g r o m a ­ d z o n y m przez kilkanaście p o k o l e ń badaczy — s k ł a d a j ą c y m się na obraz l u d u i j e g o k u l t u r y , z n a j d u j e m y d o k ł a d n i e te same elementy, które k o n s t y t u u j ą w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " a w y n i k a j ą z p o ­ czucia o d r ę b n o ś c i . Czy w samej — — postawie w o b e c a p o l o g e t y c z n e j najczęściej k u l t u r y l u d o w e j , nie przejawia się owa „ w y o b r a ż e n i o w a idealizacja" p r o w a d z ą c a d o postępującej d e f o ­ rmacji oraz gloryfikacji z reguły ( c o nie zmienia istoty rzeczy, b o w i e m taka apoteoza jest „ s y s t e m o w ą i n w e r s j ą " deprecjacji) obrazu „ o b c e g o " ? W p o g l ą d a c h e t n o g r a f ó w d o t y c z ą c y c h zagadnień regional­ nego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j znajduje się o g r o m n a ilość p r z y k ł a d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h działanie r ó w n i e ż d r u g i e g o m e ­ c h a n i z m u procesu mityzacji „ o b c e g o " , a m i a n o w i c i e s ą d ó w u o g ó l n i a j ą c y c h . J u ż sama k o n c e p c j a stroju „ r e g i o n a l n e g o " b u d o w n i c t w a „ r e g i o n a l n e g o " , m u z y k i czy tańca „ r e g i o n a l n e g o " i w o g ó l e k u l t u r y „ r e g i o n a l n e j " o t y m świadczy. P o n a d t o już w samej idei n a z w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h zawarta jest zasada generalizacji. Chcę przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że f u n k c j o n u j ą c e w literaturze etnograficznej e t n o n i m y t o p r a w i e w y ł ą c z n i e e g z o e t n o n i m y lub też n a z w y ukute przez s a m y c h e t n o g r a f ó w . Bardzo nieliczne przypadki ś w i a d c z ą o p o k r y w a n i u się e t n o n i ­ m ó w z e n d o e t n o n i m a m i , należałoby jeszcze pomniejszyć o efekt działania „ s a m o p o c z u c i a w m ó w i o n e g o " , o k t ó r y m pisał F a l k o w ­ s k i . S p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h e t n o n i m ó w m o ż n a w zasadzie — dla uproszczenia — p o m i n ą ć n a z w y u k u t e przez e t n o g r a f ó w , gdyż jest ich s t o s u n k o w o n i e w i e l e i nie wszystkie przyjęły się w literaturze p r z e d m i o t u , a poza t y m spełniają o n e d o k ł a d n i e rolę e g z o e t n o n i m ó w i ich efekt u o g ó l n i a j ą c y jest e w i d e n t n y . Przejdę zatem d o e t n o n i m ó w b ę d ą c y c h e g z o e t n o n i m a m i . Otóż stając się e t n o n i m a m i e g z o e t n o n i m y nie straciły nic ze s w y c h p i e r w o t n y c h w ł a ś c i w o ś c i , t y l k o teraz zostały z r e l a t y w i z o w a n e d o p o g l ą d ó w p o s z c z e g ó l n y c h a u t o r ó w d o k o n u j ą c y c h podziału i o p i s ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Wystarczy c h o ć b y p o r ó w n a ć rozmaitość w y ­ dzielanych przez r ó ż n y c h badaczy g r u p w ś r ó d np. ludności góralskiej. 86 87 W charakterze c i e k a w o s t k i p o d a m , iż zdaniem Udzieli d o k o ­ nany przez Pola podział r o d ó w zamieszkujących p ó ł n o c n e stoki Karpat „ o p i e r a ł się t y l k o na s a m y c h n a z w a c h , bądź t o n a d a ­ w a n y c h m i e s z k a ń c o m jednej w s i przez sąsiadów, bądź też określających miejsce, z k t ó r e g o p o c h o d z ą . " Ten sam Udziela przez s w ó j podział górali p o l s k i c h — na „ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " , „ K l i s z c z a k ó w " , „ P o d h a l a n " i „ L a c h ó w " — przyczynił się m.in. nie t y l k o d o u t r w a l e n i a w literaturze etnograficznej e t n o n i m u „ K l i s z c z a k i " , lecz uczynił z „ K l i s z c z a k ó w " j e d n ą z zasadniczych g r u p góralskich (podczas g d y u Pola był t o mały ród zamiesz­ kujący pomniejszą k o t l i n ę rzeki R a b y ) . Otóż Reinfuss podaje, że podczas badań t e r e n o w y c h nad p o g r a n i c z e m k r a k o w s k o - g ó r a l s k i m , na z a d a w a n e r e s p o n d e n t o m pytanie w s p r a w i e t z w . Klisz­ c z a k ó w „ n i e padła ani j e d n a p o z y t y w n a o d p o w i e d ź . Nikt tej n a z w y nie z n a ł . " Przykład ten dobrze pokazuje jak e t n o n i m y g r u p e t n o g r a f i c z n y c h mają się d o rzeczywistości. 8 8 89 9 0 Pozostał jeszcze trzeci z B y s t r o n i o w y c h m e c h a n i z m ó w m i t y ­ zacji „ o b c e g o " — idealizacja historyczna. Ten w y m i a r mityzacji jest w dziedzinie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji naj­ bardziej w i d o c z n y i nie w y m a g a c h y b a specjalnych uzasadnień. Zresztą zagadnienie t o poruszałem już w t y m artykule. W y k a z a ł e m zatem — c h c ę wierzyć, że w zadawalającym s t o p n i u — iż w y o b r a ż e n i a l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w na temat l u d u i j e g o k u l t u r y w o g ó l n o ś c i , zaś na temat regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w w szczególności, podlegają t y m s a m y m u n i w e r s a l n y m m e c h a n i z m o m mityzacji, które zawsze kształtują w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " . W y n i k a stąd m.in. i t o , że prace traktujące o ludzie i j e g o kulturze w aspekcie zróżnicowania r e g i o n a l n e g o , wyrażają przede w s z y s t k i m p o g l ą d y badaczy 0 o w y m z r ó ż n i c o w a n i u , w mniejszym zaś s t o p n i u dotyczą rzeczywistego z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o przedmiotu b a ­ dań. Z a k o ń c z e n i e Podejmując p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji czoło­ w i reprezentanci polskiej myśli etnograficznej — o d Kolberga 1 Pola poczynając, poprzez Zakrzewskiego, Karłowicza i in., a na 55 �Bystroniu, Fischerze oraz w s p ó ł c z e s n y c h e p i g o n a c h t e g o zasad­ niczego nurtu kończąc — u j m o w a l i ś w i a t c h ł o p ó w j a k o u n i w e r sum, w którym: — p o pierwsze, istnieją w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a j ą c e się o b i e k t y w postaci r e g i o n ó w l u b / i g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( r o d ó w i t p . ) . T r a k t o w a n o je j a k o „ f a k t , na który wszędzie n a t r a f i a m y " ( P o l ) . Byty te posiadały c e c h y inherentne, a w i ę c t k w i ą c e w samej ich istocie, za które u z n a w a n o bardzo różne elementy: o d w a r u n k ó w fizjograficznych i cech a n t r o p o l o g i c z n y c h l u d n o ś c i , poprzez dane historyczne ( w y n i k a j ą c e z p o d z i a ł ó w p l e m i e n n y c h , na które później nakładały się podziały polityczne, administracyjne itd.), j ę z y k o w e , charakterystyczne zjawiska k u l t u r o w e sensu stricto (stroje, b u d o w n i c t w o , obrzędy i t p . ) , p o poczucie o d r ę b n o ś c i i funkcjonujące etnonimy. Takim cechom inherentnym nad­ a w a n o różne znaczenie p r i o r y t e t o w e , w zależności o d przyjętej koncepcji regionu l u b / i g r u p y etnograficznej, przy d o k o n y w a n i u p o d z i a ł ó w . W y b ó r o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w podziału ( t r a k t o w a ­ nych j a k o tożsame z cechami i n h e r e n t n y m i o b i e k t ó w ) , s t a n o w i ł p o d s t a w ę d o kategoryzacji: wszystkie o b i e k t y mające jakąś cechę lub zbiór cech w s p ó l n y c h zaliczano d o tej samej kategorii ze w z g l ę d u na te cechy. W efekcie o t r z y m y w a n o j e d n a k bardzo różnorodne podziały etnograficzne. Przyczynę t e g o stanu rzeczy u p a t r y w a n o bądź w c z y n n i k a c h natury s u b i e k t y w n e j (brak o d ­ p o w i e d n i e j ilości i jakości m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h , m y l e n i e cech p r z y p a d k o w y c h z i n h e r e n t n y m i oraz z w i ą z a n y z t y m d o b ó r n i e w ł a ś c i w y c h k r y t e r i ó w podziału i t d . ) , bądź też w c z y n n i k a c h o b i e k t y w n y c h (jak proces zmian k u l t u r o w y c h o d b y w a j ą c y c h się g ł ó w n i e p o d w p ł y w e m c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h — np. miasta czy „ c y w i l i z a c j i " — oraz nasilania się k o n t a k t ó w m i ę d z y g r u p o w y c h , c o n i e u c h r o n n i e p r o w a d z i ć miało d o niwelacji różnic i unifikacji), a najczęściej w o b u t y c h g r u p a c h c z y n n i k ó w jednocześnie. — p o drugie, o b i e k t y w n i e istniejące g r u p y l u b / i r e g i o n y e t n o ­ graficzne, mające ustalone c e c h y inherentne oraz należące d o różnych kategorii, w c h o d z ą stale w określone związki między sobą. Te relacje są także o b i e k t y w n e , a polegają na m i g r a c j a c h , dyfuzjach, n a w a r s t w i e n i a c h itp. Celem badania w z a j e m n y c h w p ł y w ó w p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w na siebie, miało być d o ­ p r o w a d z e n i e za p o m o c ą analiz p o r ó w n a w c z y c h , d o odkrycia przede w s z y s t k i m „ p i e r w o t n y c h w ł a ś c i c i w o ś c i " czy „ c e c h pier­ w i a s t k o w y c h " — utożsamianych z cechami inherentnymi — i o d ­ różnienie ich o d naleciałości „ o b c y c h " czy z e w n ę t r z n y c h zapoży­ czeń. Kontakty k u l t u r o w e między p o s z c z e g ó l n y m i s p o ł e c z n o ­ ściami, c h o ć o b i e k t y w n e istniejące, b y ł y t r a k t o w a n e przez e t n o ­ g r a f ó w j a k o zło konieczne, b o w i e m z d e c y d o w a n i e u t r u d n i a ł y d o k o n a n i e precyzyjnej d e l i m i t a c j i . 91 Reasumując: streszczony w y ż e j s p o s ó b podejścia d o p r o ­ blematyki przestrzennego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u , który n a PRZ A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a współczesne etnograficzne prace terenowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza, [ w : ] Kurpie. Puszcza Zielo­ na, p o d red. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , W r o c ł a w 1 9 6 2 , s. 2 5 i n. 1 Zob.: S. Węglarz, Regionalne zróżnicowanie kultury ludo­ wej. Polska myśl etnograficzna a rzeczywistość spoleczno-kulturowa ( r o z p r a w a d o k t o r s k a , mszp w dyspozycji I n s t y t u t u Et­ nologii U A M ) , s. 2 1 — 7 3 2 Chodzi m.in. o s ł y n n y list Kołłątaja d o J a n a M a j a , ankiety, instrukcje, apele i zadania k o n k u r s o w e w y d a n e przez U n i w e r s y t e t W i l e ń s k i , T o w a r z y s t w o Warszawskie Przyjaciół Nauk, Tadeusza Czackiego, W a w r z y ń c a S u r o w i e c k i e g o , W i n c e n t e g o Krasińskie­ g o i in., a także prace B a n d t k i e g o , G r a b o w s k i e g o , M ą c z y ń s k i e g o oraz L u b i c z - C z e r w i ń s k i e g o . 3 Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud Polski. Jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1 8 3 0 ; S. R z e w u s k i , Zastosowanie fizjologii do historyi, „ P a m i ę t n i k Fizycznych, M a t e m a t y c z n y c h i S t a t y s t y c z n y c h U m i e ­ jętności z Z a s t o s o w a n i e m d o P r z e m y s ł u " , z. 4 , W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 334—345, 367—382 4 56 z w i e m y t r a d y c y j n y m , jest s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m s t a n o w i s k a o b i e k t y w i s t y c z n e g o , zaś będąca j e g o e f e k t e m regionalizacja etnograficzna — klasycznej teorii kategoryzacji. O b i e k t y w i s t y c z ny p u n k t w i d z e n i a oraz zasady klasycznego d e f i n i o w a n i a k a t e g o ­ rii z d e t e r m i n o w a ł y z a r ó w n o s p o s ó b o p i s u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości będącej p r z e d m i o t e m etnograficznej eksploracji, jak i jej interpretację. Znalazło t o s w ó j w y r a z m.in. w przed­ s t a w i a n i u ś w i a t a c h ł o p ó w poprzez m o n o g r a f i c z n e obrazy p o j e ­ d y n c z y c h w s i , z e s p o ł ó w w s i itd., aż d o m o n o g r a f i i g r u p l u b / i r e g i o n ó w , na bazie k t ó r y c h b u d o w a n o syntezę etnograficzną całego kraju, np. w f o r m i e w i z j i u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i . Obraz c a ł o ś c i o w y ś w i a t a c h ł o p ó w w całej j e g o r ó ż n o ­ r o d n o ś c i miał zatem być s u m ą ( z b i o r e m ) o w y c h „ m o n o g r a f i c z ­ n y c h o b r a z k ó w " , o d p o w i a d a j ą c y c h p o d z i a ł o w i na kategorie, subkategorie, s u b s u b k a t e g o r i e itd. Takie u j m o w a n i e rzeczywis­ tości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j miało przede w s z y s t k i m w i e r n i e ją o d z w i e r c i e d l a ć . Inaczej: opis k u l t u r y l u d u za p o m o c ą przed­ s t a w i a n i a jej j a k o p o d z i e l o n e j na g r u p y ( s u b g r u p y ) czy regiony ( s u b r e g i o n y ) e t n o g r a f i c z n e — w p r z e k o n a n i u e t n o g r a f ó w — pa­ s o w a ł d o ś w i a t a c h ł o p ó w t a k i e g o , j a k i m o n w s w e j istocie był. T w i e r d z ę , iż takie substancjalne (esencjalne) p o j m o w a n i e p r z e d m i o t u b a d a ń , które narzuca A r y s t o t e l e s o w y obraz świata i klasyczna teoria kategoryzacji, nie o d d a j e inherentnej struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości, nie s t a n o w i jej a d e k w a t ­ nego o p i s u , lecz rzeczywistość tę w o k r e ś l o n y m sensie defor­ muje. Odkładając — ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n e ramy tego a r t y k u ł u — p r z e d s t a w i e n i e a l t e r n a t y w n e g o s p o s o b u podejścia do p r o b l e m a t y k i z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o p r z e d m i o t u badań na inną okazję p o w i e m j e d y n i e , że w y k r e o w a n y przez e t n o g r a f ó w obraz p o d z i a ł ó w ś w i a t a c h ł o p ó w na g r u p y ( r e g i o n y ) z literatury n a u k o w e j i p o p u l a r n o n a u k o w e j trafiał „ p o d s t r z e c h y " , w dużym s t o p n i u kształtując ś w i a d o m o ś ć społeczną. W szczególności m o n o g r a f i e e t n o g r a f i c z n e , o b e j m u j ą c s w y m zasięgiem określony obszar przyczyniały się d o w y o d r ę b n i a n i a d a n e g o terytorium g e o g r a f i c z n e g o l u b / i s p o ł e c z n e g o tak w nauce, jak i w społecznej ś w i a d o m o ś c i . Szczególnie duże znaczenie w t y m procesie miało s w o i s t e p o ś r e d n i c t w o — w o w y m r o z p r o p a g o w y w a n i u etno­ g r a f i c z n e g o w i z e r u n k u regionalizacji — i d e o l o g i i r u c h u ludo­ w e g o i r u c h u r e g i o n a l n e g o , które n o t a b e n e były w w i e l u punk­ t a c h zbieżne z p o g l ą d a m i ś r o d o w i s k a n a u k o w e g o e t n o g r a f ó w . Tą d r o g ą m.in. i d e o l o g i a l u d o z n a w c z a o d d z i a ł y w a ł a silnie na stosu­ nek d o w ł a s n e j tradycji s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h , kształtując np. pojęcie „ m a ł e j o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " . O b e c n i e zaś tradycyjna k o n c e p c j a etnograficznej regionalizacji ś w i a t a c h ł o p ó w — nieja­ k o rykoszetem o d b i t a — w r a c a j a k o p r z e d m i o t zainteresowań e t n o g r a f ó w w postaci zjawiska f o l k l o r y z m u . Szczególnie tzw. w y s t a w i e n n i c t w o f o l k l o r u t r a k t o w a n e b y w a często „ s e r i o jako k o n t y n u o w a n i e tradycji l u d o w e j bądź przejaw ż y w o t n o ś c i tej tradycji"' . 2 PISY Z o b . m.in.: Romantyczne wędrówki po Galicji. Wybrał, o p r a c o w a ł i p r z e d m o w ą poprzedził A . Zieliński, W r o c ł a w 1987 5 W . Pol, Rzut oka na północne krainy, K r a k ó w 1 8 5 1 6 stoki Karpat i przyległe im W . Pol, Rzecz o dijalektach mowy polskiej, [ w : ] Dzieła Wincentego Pola wierszem i prozą, 1.10, seria 2: Dzieła prozą, t. 5, Pisma pomniejsze, L w ó w 1 8 7 8 , s. 8 2 — 1 3 6 7 K. Kurpiński, O pieśniach w ogólności, „ T y g o d n i k Muzycz­ n y " 1 8 2 0 , nr 8, s. 2 9 — 3 0 ; nr 9, s. 3 3 — 3 4 8 J . Stęszewski, Uwagi o etnomuzycznej regionalizacji Polski, [ w : ] Dyskurs o tradycji, W r o c ł a w 1 9 7 4 , s. 3 2 3 — 3 4 8 ; B. Linette, Obrzędowe pieśni weselne w Rzeszowskiem: typologia wątków muzycznych jako kryterium wyznaczania regionu etnograficz­ nego, Rzeszów 1 9 8 1 9 1 0 Por.: D W O K , t. 2, s. 6 i n. W n i o s k i te o p a r ł e m na analizie p o n a d pięćdziesięciu prac 0 charakterze e t n o g r a f i c z n y c h m o n o g r a f i i , o p u b l i k o w a n y c h na przełomie X I X i X X w . g ł ó w n i e w „ Z W A K " , „ M A A E " , „Wiśle" 1 „Ludzie". 1 1 �A. Zakrzewski, Nasz obszar etnograficzny, „ W i s ł a " , t. 2, 1 8 8 8 ; J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, [ w : ] Opis ziem zamiesz­ kanych przez Polaków..., t. 1 , W a r s z a w a 1 9 0 4 , s. 4 9 7 — 5 1 6 1 2 Por.: J . F a l k o w s k i , O wewnętrznym układzie graficznych, „ L u d " , t. 3 5 , 1 9 3 8 , s. 1 6 2 — 1 6 8 1 3 prac etno­ Zob.: J.S. B y s t r o ń , Powstanie nazw i przezwisk polskich grup etnograficznych, [ w : ] Studia społeczne i gospodarcze. Księga Jubileuszowa dla uczczenia 40-letniej pracy naukowej Ludwika Krzywickiego, W a r s z a w a 1 9 2 5 , s. 5 3 — 6 2 ; tenże, Ugru­ powanie etniczne ludu polskiego, K r a k ó w 1 9 2 5 ; tenże. Wstęp do ludoznawstwa polskiego, L w ó w 1926 (2 w y d . Warszawa-Poznań 1 9 3 9 ) ; tenże Nazwy i przezwiska polskich grup plemien­ nych i lokalnych, „ P M A A E " , t. 4, 1 9 2 7 , s. 9 5 — 1 5 1 ; tenże, Megalomanja narodowa. W a r s z a w a 1 9 3 5 ; A. Fischer, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, L w ó w 1 9 2 6 ; tenże, Etnografia słowiańska, z. 3, Polacy, L w ó w - W a r s z a w a 1 9 3 4 ; S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [ w : ] Wiedza o Polsce, t. 3, W a r s z a w a b r w (1932) 1 4 J . Obrębski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 4, 1 9 3 6 , s. 1 7 7 — 1 9 6 ; tenże. Dzisiejsi ludzie Polesia, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z ­ ny", t. 4 , 1 9 3 6 , s. 4 1 4 — 4 4 6 ; tenże. Problem etniczny Polesia, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 1 0 , 1 9 3 6 , s. 3 — 3 5 4 8 Tamże, s. 3 9 9 , 4 0 2 5 0 J . Damrosz, Symbolika 5 1 J.S. B y s t r o ń , Wstęp..., op.cit., s. 1 0 Z o b . m.in.: R. Reinfuss, Pogranicze w świetle dawnych i najnowszych badań „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 2 2 — 2 5 5 krakowsko-góralskie etnograficznych, K. M o s z y ń s k i , Atlas Kraków 1 9 3 4 — 1 9 3 6 17 kultury ludowej w Polsce, z. 1—3, Zob. m.in.: A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość. W a r s z a w a 1 9 7 7 ; J . Burszta, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, „ L u d " , t. 5 1 , 1 9 6 8 , cz. 2, s. 5 9 9 — 6 1 1 1 8 Zob.: J . Damrosz, Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności, [ w : ] D. S i m o n i d e s ( r e d . ) , Symbolika regionów. Studia etnologiczno-folk/orystyczne, O p o l e 1 9 8 8 , s. 9 — 2 8 Tamże. 5 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura Damrosz, Symbolika..., o p . c i t , s. 1 9 Por.: N a t a n s o n - L e s k i , Zarys najstarszej, W r o c ł a w 1 9 5 3 , s. 6 2 1 granic i podziałów Polski historyczna 2 4 J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, 2 5 Tamże, s. 4 8 2 6 Tamże, s. 4 9 ziem dawnej K. M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t. 4 , z. 1 , 1 9 3 7 , s. 7 3 B i n. 5 5 Zob.: K. D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1 , 1 9 5 8 , s. 7 5 5 6 5 7 228 Tamże, s. 5 0 i n. J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., w y d . 1 , s. 1 0 N. Davies, Boże igrzysko. Historia s. 103 i n. 2 9 3 1 Tamże, s. 6 4 3 2 Tamże, s. 6 2 i n. 3 3 Tamże, s. 8 0 3 4 Tamże, s. 6 2 3 8 Tamże, s. 8 0 i n. 3 6 Tamże, s. 1 0 5 Polski, 1 . 1 , K r a k ó w 1 9 8 9 , Zob. np.: R. Reinfuss, Pogranicze op. cit., 3 7 3 8 5 8 Tamże, s. 251 5 9 Tamże, s. 2 4 6 6 0 Tamże, s. 2 4 9 6 1 Tamże, s. 2 4 7 6 2 J . Damrosz, Symbolika 6 4 248 6 5 6 7 J . Damrosz, Symbolika 6 8 J . Obrębski, Problem 6 9 Tamże, s. 1 8 7 Zob.: K. M o s z y ń s k i , Geograficzne ludowej w Polsce, „Kalendarz llustr. 1 9 3 8 , s. 6 8 — 7 7 krakowsko-góralskie..., ubiorów ludowych, op.cit., s. 1 7 2 regionu..., op.cit., s. op.cit., s. 12 grup..., op.cit., s. 1 8 5 Zob.: S. Udziela, Topograficzno-etnograficzny polskich w Galicji, „ M A A E , t. 6, 1 9 0 3 , s. 1 — 1 2 3 opis wsi Z o b . m.in.: A. R u m l ó w n a , Z mili kwadratowej obszaru nad rzeczką Kosówką w pow. białostockim. Garść notat krajoznaw­ czych, „ W i s ł a " , t. 1 6 , 1 9 0 2 , s. 5 7 i n. Zob.: J . Karłowicz, Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „ P a m i ę t n i k Fizyjograficzny", t. 2, Warszawa 1 8 8 2 , s. 4 9 7 — 5 1 6 7 2 7 3 Zob.: „ W i s ł a " , t. 8, 1 8 9 4 , s. 1 9 9 7 4 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 91 Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 , 130; J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 , 1 6 6 i n, et passim; T. Ż u l i ń s k i , Kilka słów do etnografii Tucholców..., „ Z W A K " , t. 1, 1 8 7 7 , s. 1 1 0 ; M . W a w r z e n i e c k i , Współczesne zewnętrzne strony życia ludu, K r a k ó w 1 9 1 1 , s. 11 kultury 7 9 Tamże, s. 1 4 8 0 J.S. B y s t r o ń , Powstanie 8 1 J.S. B y s t r o ń , Nazwy wsi polskiej nazw i przezwisk..., i przezwiska..., XIX w.. op.cit., s. 56 op.cit., s. 9 5 8 2 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., 8 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura op.cit., s. 8 9 8 4 Por.: J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 2 3 8 5 L. S t o m m a , Antropologia op.cit., s. 6 i n. 8 6 Zob.: J . Falkowski, Etnografia ludowa..., kultury..., op.cit., s. 7 9 górali..., op.cit., s. 9 D o g r u p y tej należą m.in. „ P o ł o n i ń c y " Kopernickiego, „ N a d r a b i a n i e " Ś w i ę t k a , a także p r a w d o p o d o b n i e „ C z u c h o ń c e " i „ K u r t a k i " Pola oraz „ G ó r a l e B e s k i d o w i " r o m a n t y c z n y c h p o ­ d r ó ż n i k ó w p o Galicji. 8 7 zróżnicowanie odzieży Kuriera C o d z i e n n e g o " , K. H e r m a n o w i c z - N o w a k , Odzież, [ w : ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 , M . Biernacka i in. (red.), W r o c ł a w 1 9 7 6 , s. 4 0 0 Tamże, s. 4 0 2 op.cit., s. krakowsko-góralskie..., 7 8 4 3 4 7 nad antagonizmem..., R. Reinfuss, Pogranicze 2 4 7 i n. 6 6 L. S t o m m a , Antropologia W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 7 Zob.: A . Fischer, Właściwości etnograficzne ludności pol­ skiej, „Kalendarz llustr. Kuriera C o d z i e n n e g o " , 1 9 3 4 , s. 9 4 — 1 0 0 Tamże, s. 4 0 1 F. Z n a n i e c k i , Studia krakowsko-góralskie..., 7 7 Tamże, s. 3 0 6 4 6 R. Reinfuss, Pogranicze Z o b . m.in.: W Pol, Prace z etnografii..., op.cit., s. 8 7 i n.; M.Cz. C h o l e w a , Stroje ludowe Ziemi Sądeckie/..., „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 6 2 i n.; J . F a l k o w s k i , Etnografia górali środkowych i wschodnich Karpat Polskich, Warszawa 1 9 3 8 , s. 5 i n. Tamże B. M a l e w s k i , Próba charakterystyki „ W i s ł a " , t. 1 8 , 1 9 0 4 , s. 3 0 2 4 1 4 5 op.cit., s. 12 F. Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Prze­ g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 1 , k w i e c i e ń 1 9 3 0 — marzec 1 9 3 1 , s. 1 6 9 7 6 J . Damrosz, S y m b o l i k a regionu..., op.cit., s. 11 4 4 regionu..., op.cit., s. Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 3 2 ; J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 i n.; L. Czarkowski, Wzajemny stosunek stanów na Podlasiu, „ M A A E " , t. 1 , 1 8 9 6 , s. 15 W . Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, J . Babicz ( w y d . ) , „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " nr 2 9 , W r o c ł a w 1 9 6 6 , s. 1 9 3 4 2 krakowsko-góralskie..., polskiej..., 6 3 3 9 4 0 R. Reinfuss, Pogranicze etnografii 7 5 2 8 Tamże, s. 5 3 Polski, op.cit., s. 4 0 2 7 3 0 op.cit., s. 2 7 5 7 1 Zob. m.in. cyt. prace Z a k r z e w s k i e g o , Karłowicza, Bystronia, Fischera, P o n i a t o w s k i e g o Z. Gloger, Geografia Kraków 1 9 0 0 , s. 9 ludowa..., Zob.: J . C z e k a n o w s k i , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, „ S p r a w o z d a n i e P A U " , t. 4 0 , 1 9 3 5 , s. 64—67 7 0 2 2 2 3 op.cit., s. 12 5 4 19 2 0 regionu..., 5 2 1 8 1 6 Tamże, s. 4 0 0 , 4 0 2 4 9 8 8 rodów S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie Górali polskich, „ P r z e g l ą d G e o g r a f i c z n y " , 1 . 1 , 1 9 1 8 , s. 83 8 9 Por.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 9 0 R. Reinfuss, Pogranicze 255 krakowsko-góralskie..., Z o b . np.: S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie..., s. 8 0 i n.; J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., s. 111 9 1 9 2 R. Sulima, Literatura op.cit., s. op.cit., a dialog kultur. Warszawa 1 9 8 2 , s. 56 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25b2ec48ddb921a781881dd146a3164a.pdf f8235e1d35584071e6d4603af1393f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3154 Title A name given to the resource Ojcowie pustyni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.135-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz OJCOWIE PUSTYNI 1 Fenomen a n a c h o r e t y z m u nie jest zjawiskiem cha­ rakterystycznym jedynie dla c h r z e ś c i j a ń s t w a . J e d n a k ż e p r ó b a ujęcia r ó ż n o r o d n y c h f o r m życia tamotniczego w ramach w s p ó l n e j definicji jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m skaza­ n y m na p o i a ż k ę . Za e g z e m p l i f i k a c j ę tej tezy niech po­ służy nam p r z y k ł a d k i l k u ludzi, k t ó r z y ś w i a d o m i e i do­ browolnie — w r ó ż n y c h okresach historycznych i na r ó ż n y c h obszarach — i decydowali się żyć poza społe­ c z e ń s t w e m . W e ź m y p o s t a ć Timona z A t e n oraz trzech ascetów religijnych: buddyjskiego, hinduistycznego i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Żyjący w V w. p.n.e. Timon zwany M i z a n t r o p e m podjął samotne życie z powodu niechęci do ludzi nabranej na skutek pewnych przejść osobis­ tych (kiedy s t r a c i ł m a j ą t e k opuścili go wszyscy ci, Którzy przedtem korzystali z jego bogactw i m i e n i l i się b y ć jego przyjaciółmi). T r e ś c i ą tego pustelnictwa jest więc niewiara w p r z y j a ź ń p o w s t a ł a na tle doznanej od bliźnich k r z y w d y . Buddyjski jogin, ćwiczący zgodnie z zasadami W a d ż r a j a n y , żyje w odosobnieniu ze w z g l ę ­ d ó w praktycznych: u w a ż a , iż m e d y t u j ą c w s a m o t n o ś c i ł a t w i e j osiągnie oświecenie, a ż e b y później m ó c p o w r ó ­ cić do s p o ł e c z e ń s t w a w celu głoszenia D h a r m y . 8 3 Jogin hinduistyczny — u p r a w i a j ą c y na p r z y k ł a d R a d ż a J o g ę — prowadzi samotny żywot po to, żeby zdobyć wyzwolenie z k r ę g u w c i e l e ń . Natomiast samotnictwo anachorety chrześcijańskiego wyraża... Stop. Analiza z n a c z e ń c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustelnictwa b ę d z i e w ł a ś n i e przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u . J u ż tych k i l k a p r z y k ł a d ó w dostatecznie wydaje się u z a s a d n i a ć twierdzenie, że wynajdywanie w s p ó l n e j f o r m u ł y dla o k r e ś l e n i a wszystkich t y p ó w eremityzmu jest b ł ę d e m metodologicznym, stanowi bowiem wykroczenie prze­ ciwko postulatowi rozpatrywania formy k a ż d e g o zja­ wiska w połączeniu z jego t r e ś c i ą oraz zawsze w k o n ­ tekście cystemu socjo — kulturowego, do k t ó r e g o na­ leży. Dlatego też w t y m artykule, p o m y ś l a n y m jako rodzaj prolegomeny do etnologicznej interpretacji zja­ wiska pustelnictwa, ograniczymy się do zagadnienia anachoretyzmu chrześcijańskiego, k t ó r y zostanie ujęty w trzech esejach u j a w n i a j ą c y c h r ó ż n e jego aspekty. 4 5 Szkic pierwszy traktuje o genezie pustelnictwa, bar­ dzo istotnej ze w z g l ę d u na jej olbrzymi w p ł y w na k s z t a ł t i znaczenie eremityzmu, a t a k ż e daje ogólną a n a l i z ę ideologii odosobnienia (przede wszystkim w w e r ­ sji anachoreckiej). Esej drugi, z a t y t u ł o w a n y Pustelnicy — ludowi święci, dotyczyć będzie n i e k t ó r y c h proble­ m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowaniem pustelnictwa w ś r e d n i o w i e c z n e j Europie, ze szczególnym u w z g l ę d n i e ­ niem ziem polskich. Z a j m o w a ć się b ę d z i e m y g ł ó w n i e r o l ą p u s t e l n i k ó w w procesie chrystianizacji ludności wiejskiej. Analiza legend o życiu takich e r e m i t ó w j a k św. św.: Andrzej—Swierad, Just, Urban, Benedykt i bł. Jan г D u k l i ( z a r ó w n o w z i ę t y c h z l i t e r a t u r y , j a k i zebranych podczas w ł a s n y c h b a d a ń terenowych), po­ służy jako pretekst io ujawnienia s t r u k t u r m y ś l e n i a mitycznego t k w i ą c y c h u podstaw religijności ludowej. W szkicu Obrazki z życia pustelników, zamierzam przed­ s t a w i ć pustelnictwo w dobie dzisiejszej na p r z y k ł a d z i e charakterystyki p a r u współcześnie żyjących ascetów. Na z a k o ń c z e n i e tych k i l k u uwag w p r o w a d z a j ą c y c h dodajmy, że fenomen anachoretyzmu f a s c y n o w a ł m . i n . bardzo w i e l u a r t y s t ó w . Griinewald, Bosch, Bruegel i i n ­ n i znakomici mistrzowie pędzla t w o r z y l i w i e l k i e dzieła inspire-.vani ż y c i e m p u s t e l n i k ó w . R ó w n i e ż w utworach literackich nierzadko w y s t ę p u j e postać eremity. Pisa­ rzem, w k t ó r y m temat życia samotniczego t r w a ł „tak uparcie jak Faust w G o e t h e m " b y ł Gustaw Flaubert. Efektem oczarowania Flauberta t y m zagadnieniem było La tentation de Saint Antoine. Kuszenie Świętego An­ toniego jest ś w i a d e c t w e m poczucia duchowej j e d n o ś c i wielkiego artysty z w i e l k i m pustelnikiem. Problem ere­ m i t y z m u z a j m o w a ł Flauberta przez całe niemal życie, czego wyrazem były wielokrotne powroty do tego te­ matu i trzy redakcje k s i ą ż k i o ś w . A n t o n i m . T a k ż e A n a t o l France jest autorem dzieła inspirowanego Ży­ wotem Antoniego Atauarego Wielkiego, z k t ó r e g o po­ siewu n a r o d z i ł y się przede wszystkim Żywoty Ojców. Vitae Palrum, to w s p ó l r y t y t u ł zbioru r ó ż n y c h u t w o ­ r ó w z a w e r a j ą c y c h wspomnienia o życiu i m y ś l a c h Ojców pustyni, tzn. c h r z e ś c i j a ń s k i c h m n i c h ó w ż y j ą c y c h na Wschodzie w okresie od drugiej p o ł o w y I I I w i e k u do s c h y ł k u w i e k u V I . W s k ł a d Żywotów Ojców wcho­ dziły zasadniczo n a s t ę p u j ą c e dzieła: poza wzorcowymi Vita beati Antonii Atanazego i Vita s. Pauli Eremitae, Vita Malchi, Vita s. Hilarionis p i ó r a św. H i e r o n i ­ ma, t a k ż e inne żywoty pojedynczych e r e m i t ó w , oraz z b i o r k i o p o w i a d a ń t y p u Historia m n i c h ó w egipskich,™ Historia o mnichach do Lausosa, * Historia pobożna, Łąka duchowa, а ponadto Nauki Starców czyli zestaw sentencji przypisywanych wschodnim anachoretom. Te u t w o r y o d e g r a ł y k l u c z o w ą r o l ę w f o r m u ł o ­ w a n i u i propagowaniu ideologii odosobnienia; w decy­ d u j ą c y sposób w p ł y n ę ł y na k s z t a ł t c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monastycyzmu. S t w o r z y ł y one model życia ś w i ą t o b l i ­ wego, d j k t ó r e g o o d w o ł y w a ł się Kościół p o c z ą w s z y od I V stulecia, od czasu gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o zostało r e l i g i ą p a ń s t w o w ą . W ó w c z a s „ c z e r w o n e m ę c z e ń s t w o k r w i " za­ stąpiono „białym męczeństwem świątobliwego życia". Po łych wszystkich uwagach w s t ę p n y c h , w części za­ sadniczej pierwszego szkicu, scharakteryzujemy p o k r ó t c e historyczne tło powstania i rozwoju zjawiska monasty­ cyzmu, a n a s t ę p n i e przejdziemy do o d k r y w a n i a s t r u k ­ t u r y i interpretacji z n a c z e ń anachoretyzmu. 8 7 8 9 10 11 1 2 1 19 15 17 18 Historyczne ramy genezy chrześcijańskiego monastycyzmu W i e k i I I I — V I I n.e. — czas narodzin i bujnego r o z k w i ­ t u monastycyzmu chrześcijańskiego — są jednym z n a j ­ bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i r ó w n o c z e ś n i e n a j s ł a b i e j poz­ nanych o k r e s ó w w dziejach k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r ­ skiej. Jest to okres s c h y ł k u , a wreszcie upadku ś w i a t a antycznego oraz — r ó w n o l e g l e — narodzin i k s z t a ł t o ­ wania s?c nowego p o r z ą d k u . Korzeni tych g ł ę b o k i c h przemian należy u p a t r y w a ć w t o t a l n y m kryzysie, k t ó r y od p o c z ą t k u I I I stulecia n ę k a ł Cesarstwo Rzymskie. Ś w i a t o w a ekspansja k u l t u r y grecko-rzymskiej b y ł a zbyt g w a ł t o w n a i powierscłv>wna, aby m o g ł a p r z e t r w a ć . W y - 135 �I I . 1. K a r t a t y t u ł o w a dzieła J. i R. S a d e l e r ó w , Solitudo, Wenecja 1600 d a w a ć by się mogło, i * z a k o ń c z e n i e p o d b o j ó w przyczyni się do с k r z e p n i ę c i a p a ń s t w a , że z a k o ń c z e n i e rozbudo­ w y powstizyma proces destrukcji. S t a ł o się inaczej: kres ekspansji z e w n ę t r z n e j powoduje stopniowy rozpad I m p e r i u m Romanum. Z c h w i l ą ustania p o d b o j ó w do­ chody zaczęły m a l e ć , anarchia d o k o n a ł a reszty i nas t ą o i ł kryzys gospodarczy, jakiego ś w i a t r z y m s k i nigdy nie z a z n a ł . P o t w i e r d z i ł a się zasada, iż cesarstwo t r w a dopóki (rkŁpanduje. Gdy z a b r a k ł o nowych ziem i rzesz n i e w o l n i k ó w do pracy na nich — z a ł a m a ł się cały sys­ tem ekonomiczny. Wielka inflacja p o c i ą g n ę ł a za sobą upadek handlu oraz p o w r ó t do gospodarki naturalnej. Rosła d r o ż y z n a , brak t o w a r ó w rodził s p e k u l a c j ę , wzno­ siła się fsla p r z e s t ę p c z o ś c i , mnożyły rozboje... P o s t ę p o ­ w a ł a dcr.icralizacja w a r s t w y biurokratycznej. C h c i w o ś ć i korupcja stały się nagminne r ó w n i e ż w szeregach a r m i i . Z.ai archizowane wojsko wynosiło i o b a l a ł o w ł a d ­ ców. N a j d o t k l i w i e j konsekwencje tych ciężkich czasów o d c z u w a ł y n a j u b o ż s z e w a r s t w y l u d n o ś c i : coraz bardziej v. y n ^ d z n i a ł e i g ł o d n e . Obchody pierwszego m i l l e n i u m Miasla p r z y p a d ł y v; okresie gdy kryzys sięgał dna. .Światopogląd ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a o p a n o w a ł pesy­ mizm. W ś r ó d n a s t r o j ó w dekadenckich zapuszcza korze­ nie i umacnia się eschatologizm. T ę s k n o t a za lepszymi czasami, pragnienie nowego, szczęśliwego tysiąclecia łączą się z przekonaniem o n i e ­ chybnie zbliżającym się k o ń c u dotychczasowego ś w i a t a . Chrzcic;jań.*two ze swoją a p o k a l i p t y c z n ą wizją nadcho­ dzącego K r ó l e s t w a Bożego trafia na podatny grunt. 136 Sive vitae Patrum Eremicolarum..., Wszelkie znaki na runbie i ziemi zdają się wskazy­ w a ć na m a j ą c y w k ó t c e n a s t ą p i ć p r z e ł o m . Atmosfera owych lat jest na w s k r o ś religijna, p r z e s i ą k n i ę t a mis­ tycyzmem i ascetyzmem. W dziedzinie filozofii docho­ dzi do ponownego r o z k w i t u tych k i e r u n k ó w , k t ó r e są bliskie p a n u j ą c e m u k r m a t o w i ś w i a t o p o g l ą d o w e m u . O d ­ radza się pitagoreizm, a także cynizm ze s w o j ą p o g a r d ą d ó b r materialnych i sprzeciwem wobec n a w y k ó w k u l ­ turalnego życia. Z w ą t p i e n i e w w i e d z ę wskrzesza scep­ tycyzm. Ostatni stoicy szerzą k a t a s t r o f i c z n ą wizję z b l i ­ żającego się zognienia (lub potopu) świata... R e l i g i j n o ś ć najszerszych k r ę g ó w społecznych pozostaje w opozycji do materializmu, kuU.u powodzenia i z m y s ł o w y c h przy­ j e m n o ś c i — ongiś d o m i n u j ą c e g o — teraz istniejącego tylko wśród w a r s t w y - z ą d z ą c e j . Zasadnicza różnica po­ g l ą d ó w w y s t ę p o w a ł a w szczególności m i ę d z y zwolen­ n i k a m i dawnego p o r z ą d k u , k t ó r z y nadal propagowali ideologię hedonizmu, a k r z e p n ą c y m i z d o b y w a j ą c y m sobie coraz w i ę k s z e rzesze w y z n a w c ó w chrześcijań­ stwem. K o n f l i k t u p o m i ę d z y zwolennikami chrystianizmu i e l i t ą w ł a d z y — dla k t ó r e j c h r z e ś c i j a n i n był antyspo­ ł e c z n y m a t e i s t ą , nieprzyjacielem rodzaju ludzkiego, o ś r o d k i e m biernego oporu, nielojalnym poddanym itd. — nie dało się u n i k n ą ć . Ze szczególną j a s k r a w o ś c i ą w y ­ s t ę p o w a ł on wtedy, gdy na tronie cesarskim zasiadali w ł a d c y , Których a m b i c j ą było w e w n ę t r z n e wzmocnienie p a ń s t w a . P r z e ś l a d o w a n i a c h r z e ś c i j a n za Decjusza i D i o ­ klecjana Eą tego w y m o w n y m p r z y k ł a d e m . J e d n a k ż e dokonana przez nich p i ó b a restauracji cesarstwa w m i - �И. 2. Abba M a k a r y Egipcjanin. Na d r u g i m planie pustelnicy o d t w a r z a j ą c y riionym k s z t a ł c i e me m c g ł a p o w s t r z y m a ć biegu historii, a raczej p r z y ś p i e s z y ł a n a d c h o d z ą c e zmiany. P r z y p o m n i j ­ m y : w efekcie p r z e z w y c i ę ż e n i a p o w t a r z a j ą c y c h się przez k i l k a d z i e s i ą t lat k r y z y s ó w w ł a d z y p o w s t a ł dominat. W ł a d c y z dynastii i l y r y j s k i e j stworzyli scentralizo­ wana p a ń s t w o biurokratyczne. S t a n o w i ą c y jego podsta­ w ę aparat administracyjny był j e d n o c z e ś n i e sprawnym n a r z ę d z i e m wyzysku. P r z y b i e r a j ą c y na sile ucisk fis­ k a l n y p o w o d o w a ł p a u p e r y z a c j ę ludności i jeszcze bar­ dziej p o g a r s z a ł s y t u a c j ę w a r s t w produkcyjnych: nie­ w o l n i k ó w i chłopów. G n ę b i o n a l u d n o ś ć swój protest przeciwko nader trudaej sytuacji e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z nej w y r a ż a ł a m.in. poprzez powstania niewolniczo-chłopskie oraz p o n u c a t n e ziemi. R e a k c j ą w ł a d z na to ostatnie, b y ł a decyzja o przywiązaniu rolnika do gleby, z w i ą z a n i e jednostki z jej zawodem. Przymus p a ń ­ stwowy z kolei w z m ó g ł opór — w y t w o r z y ł o się b ł ę d n e kcło... C a ł k o w i t y k r y j y s f o r m egzystencji społecznej — połączony ze w z r a s t a j ą c y m z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m Cesarstwa Rzymskiego — znalazł odzwierciedlenie w nasilających się objawach dekadencji światopoglądu antycznego. Miejsce ideologicznego z a m ę t u (synkretyzm u religijnego) coraz w y r a ź n i e j zajmuje, m a j ą c a u n i wersalistyczne aspiracje religia c h r z e ś c i j a ń s k a . Proces ten u ł a t w i a ł a tzw. metoda „ c h r z e ś c i j a ń s t w a otwartego", p o l e g a j ą c a — w n a j w i ę k s z y m uproszczeniu rzecz u j m u ­ j ą c — ;ia dopasowywaniu duchowej tradycji kultury hellenistycznej do d o k t r y n y chrystiaiiizmu. Opierając się na c h a r a k t e r y s t y s z i y m dla hellenizmu eklektyzmie, Raj przystosowano pewne kategorie, pojęcia i koncepcje filozoficzne do potrzeb r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Po okre­ sie dominacji separatyzmu, w wieku I I I znacznie w z m o c n i ł y się tendencje adaptacyjne. Najpełniejsza re­ cepcja l a c j o n a l i s t y c i n e i t r a d y c j i filozofii greckiej doko­ n a ł a się w aleksandryjskiej Szkole K a t e c h e t ó w (przede wszystkim w pismach Orygenesa). P ó ź n i e j na glebie hellen zmu w y r o s ł y w i e l k i e dzieła teologiczno-filozoficzr.e O j c ó w Kościoła (m.in. Grzegorza z Nyssy i Augustyna',. Wszelaka ca p o c z ą t k u w c h r z e ś c i j a ń s t w i e istniał drugi, konkurencyjny n u r t szeroko o d w o ł u j ą c y się do judaistycznych korzeni religii. Przedstawiciele tego k i e r u n k u n a w i ą z u j ą c do koncepcji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i c h głosili m.in. elitaryzm zbawienia (eschatologia indywidualna) w opozycji do zasady zbawienia pow­ szechnego (eschatologia uniwersalna), oraz idee apo­ kaliptycznego mesjanizrru ziemskiego opozycyjne w z g l ę ­ dem idei mesjanizmu auchowego, propagowanych przez „hellenistów". Pierwszy wariant nawracania pogan, w y ­ pracowany dla pozyskania m i e s z c z a ń s k i c h klas ś r e d ­ nich b ę d ą c y c h o s t o j ą uniwersalistycznej k u l t u r y h e l l e ń ­ skiej, b y ł zasadniczo konserwatywny społecznie. Nato­ miast drugi — sięgający do uczuć nacjonalistycznych (przeciwstawnych hellenistycznemu kosmopolityzmowi) —• zyski »vał wierny :h c h r z e ś c i j a n w ś r ó d zrujnowanych l u d ó w podbitych. Silna akcenty chiliastyczne przyczy­ niały c h r y e ś c i j a ń s t w u w i e l u z w o l e n n i k ó w t a k ż e spośród rewolucyjnie nastawionych, n a j u b o ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h . Te dwie dające się w y o d r ę b n i ć w akcji m i ­ syjnej tendencje, nie były w istocie przeciwstawne lecz komplementarne, o d p o w i a d a ł y na r ó ż n e zapotrzebowa; 137 �I I . 3. Sw. P a w e ł z Teb. U góry k r u k , p r z y n o s z ą c y ś w i ę t e m u chleb. U dołu hiena u o s a b i a j ą c e r o z p u s t ę i rozwiązłość nia społeczne. Z a s p i k a j a j ą c oczekiwania w i e l u grup socjalnych wzajemnie się u z u p e ł n i a ł y . Egipt I I I w i e k u n.e. jest niemal laboratoryjnym p r z y k ł a d e m sukcesu, j a k i przynosiło łączne ich stoso­ wanie w procesie upowszechniania chrześcijaństwa. K r a j ten m o ż e służyć za wzorcowy model w a r u n k ó w , w j a k i c h d o k o n a ł się „ p r a w d z i w y i j e d y n y z a k r ę t h i ­ storyczny" — przejście od hellenizmu do c h r z e ś c i ­ j a ń s t w a , od s t a r o ż y t n o ś c i do ś r e d n i o w i e c z a . Asymilacja d w ó c h najbardziej z n a c z ą c y c h grup etnicznych zamiesz­ k u j ą c y c h d u c h o w ą -stolicę ó w c z e s n e g o ś w i a t a doprowa­ dza do tego, że Aleksandria j u ż w k o ń c u I I w i e k u „sta­ je się c e n t r u m k u l t u r y h e l l e n i s t y c z n o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Lecz poza A l e k s a n d r i ą : jej kosmopolitycznymi miesz­ k a ń c a m i istnieje Egipt wiejski, w k t ó r y m wszystkie zasygnalizowane dotychczas problemy — charaktery­ styczne dla sytuacji historycznej okresu p r z e ł o m u so­ cjalnego i kulturowego z w i ą z a n e g o z upadkiem c y w i l i ­ zacji grecko-rzymskiej i ś w i a t o p o g l ą d u antycznego — n a b r z m i a ł y szczególnie. Na'd N i l e m Grecy, k t ó r y c h c e c h o w a ł a bezgraniczna w i a r a w wyższość w ł a s n e j k u l t u r y ( w y r a ż a j ą c a się np. w zasadzie nie podejmowania t r u d u uczenia się j ę z y ­ k ó w podbitych ludów), t r a f i l i na K o p t ó w u w a ż a j ą c y c h się ?a b e z p o ś r e d n i c h s p a d k o b i e r c ó w c y w i l i z a c j i znacz­ nie starszej od k u l t u r y n a j e ź d ź c ó w . Wobec wzajemnego uznania się za b a r b a r z y ń c ó w k o n f l i k t ś w i a t o p o g l ą d o w y był n i e u n i k n i o n y . P o n i e w a ż ludzie m o g ą „współistnieć o d m a w i a j ą c sobie wzajemnie p o r ó w n y w a l n e g o stopnia człowieczeństwa, lecz wtedy jedni stają się p o d w ł a d ­ 1 C 2 0 138 i zając, n y m i i n n y c h " " — proces hellenizacji (a później romanizacji) K o p t ó w ograniczył się do ich eksploatacji. „ P o ­ s t ę p u j ą c a b e z n a d z i e j n o ś ć życia i skrajna n ę d z a , szczegól­ nie pod panowaniem r z y m s k i m , kiedy to Egipcjanie zeszli do r o l i jedynie siły roboczej wykorzystywanej do n a p e ł n i a n i a zbożem spichlerzy R z y m u " , przygotowały grunt dla r e l i g i i nadziei — c h r z e ś c i j a ń s t w a . W ciągu I I I stulecia chrystianizm r o z p r z e s t r z e n i ł się b ł y s k a w i c z ­ nie w c'olinie N i l u , o b e j m u j ą c szerokie rzesze k o p t y j sk'ej ludności wiejskiej. N i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł y się dc tego Heine paralele p o m i ę d z y w i a r ą p o g a ń s k i c h K o p ­ t ó w i r e l i g i ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . Takie analogie j a k п р . : zagadnienie życia po ś m i e r c i ; idea Boga u ś m i e r c o n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o ; t r i a d y b ó s t w (w szczególności Ozyrys — Izyda — Horus) — T r ó j c a P r z e n a j ś w i ę t s z a , Ś w i ę t a Rodzina i t p . oraz fakt, iż koncepcja mono­ teizmu m i a ł a już w ó w c z a s duże poparcie w s p o ł e c z e ń ­ stwie egipskim u m o ż l i w i ł y s z y b k ą a d a p t a c j ę nowej r e Hgii. P r z e t ł u m a c z e n i e (na p r z e ł o m i e I I i I I I wieku) większości k s i ą g Pisma świętego sprawia, że chrystia­ nizm umacnia poczucie jednostki etnicznej i tożsamości k u l t u r o w e j Egipcjan s t a j ą c się m a n i f e s t a c j ą ich ducha narodowego, a t a k ż e protestem przeciwko cesarskiej centralizacji politycznej : k u l t u r a l n e j oraz d y s k r y m i n a ­ cji podbitego ludu. Wyzysk ekonomiczny i p r z e ś l a d o w a n i a chrześcijan za Decjusza, Waleriana, a później Dioklecjana oraz jego n a s t ę p c ę na Wschodzie Maksymina Daję, s t a j ą się za­ czynem do powstania bezprecedensowego w swej skali zjawiska — masowej anachorezy. Dziesiątki tysięcy 28 23 �egipskich chłopów porzuciło ś w i a t cywilizowany, za­ mieszkane obszary nad R z e k ą , u d a j ą c się na nieprzy­ s t ę p n e tereny „ziemi czerwonej". Spalony s ł o ń c e m , prawie pozbawiony życia, pustynny p ł a s k o w y ż Pustyni Wschodniej i Zachodniej staje się ś w i a d k i e m narodzin c h r z e ś c i j a ń s k i e g o mo nasty cyzmu. W I V stuleciu, w sto­ sunkowo k r ó t k i m czasie (kilkudziesięciu lat), fenomen monastycyzmu objął o l b r z y m i ą część t e r y t o r i u m Ce­ sarstwa: poza Egiptem, t a k ż e L i b i ę , P a l e s t y n ę , S y r i ę , Azję Mniejszą, wyspy Morza Ś r ó d z i e m n e g o i ś r ó d z i e m ­ nomorskie w y b r z e ż a Europy. D u ż e rozmiary p r z y b r a ł r ó w n i e ż w krajach spoza k r ę g u ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o : Etiopii, Mezopotamii, A r m e n i i , Gruzji... Wszędzie ideo­ logia odosobnienia doskonale się a k l i m a t y z o w a ł a d z i ę ­ k i w a r u n k o m jakie w y t w o r z y ł y się w I m p e r i u m , skut­ k i e m zarysowanych w y ż e j u k ł a d ó w historycznych. Do s p o t ę g o w a n i a ekspansji monastycyzmu p r z y c z y n i ł a się nadto nowa sytuacja Kościoła w p a ń s t w i e i stosunki w samym K o ś c i e l e . W wiekach V — V I I monachizm stał się p o t ę ż n y m ruchem s p o ł e c z n y m , a wielka liczba mnichów* s p r a w i ł * , iż odgrywali o n i doniosłą r o l ę w życiu r e l i g i j n y m , politycznym i gospodarczym. W k ł a d k u l t u r y monastycznej dc k u l t u r y europejskiej oraz ś w i a ­ towej jest t r u d n y do przecenienia, nie miejsce t u jed­ nak na rozwijanie tego t e m a t u . P o w r ó ć m y jeszcze na moment do z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z genezą monasty­ cyzmu. Na pustyni egipskiej — w g ł ó w n y c h o ś r o d k a c h samotniczego życia: Tebaidzie oraz N i t r i i , Celli, Scytii — a t a k ż e na sąsiednich pustyniach Judzkiej i Syryjskiej, j u ż w pierwszej p o ł o w i e I V w i e k u k r y s t a l i z u j ą się jego 24 28 podstawowe formy: anachorecka i c e n o b i t a l n a . Spo­ śród t y c h — w y r o s ł y c h z zakwestionowania sensu do­ tychczasowego istnienia — s t y l ó w życia cenobityzm, k t ó r e g o fundamentem są r e g u ł y o k r e ś l a j ą c e zasady k o ­ egzystencji m i n i c h ó w (z nakazem p o s ł u s z e ń s t w a wobec przełożonego na czele), staje się p o z y t y w n ą alterna­ tywą potępionego społeczeństwa. Mnisi są naśladowca­ mi Chrystusa i aniołów oraz życia wzorowanego na życiu apostolskim. Z czasem monastycyzm w s p ó l n o t o ­ w y b ę d z i e coraz dobitniej a f i r m o w a ł w a r t o ś c i społecz­ ne, stając się h o ł u b i o n ą przez Kościół f o r m ą realizacji ideału c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Natomiast anachoretyzm, zro­ dzony z absolutnego sprzeciwu wobec s p o ł e c z e ń s t w a , b y ł najbardziej r a d y k a l n y m w y r a z e m p o t ę p i e n i a p a n u j ą c y c h stosunków socjalnych oraz całej sfery ideologicznej, k t ó r a je s a n k c j o n o w a ł a . Pustelnicy konsekwentnie ne­ gowali wszelkie w a r t o ś c i społeczne, a nawet — w eks­ tremalnej postaci — całą k u l t u r ę . 28 25 Mit samotniczego życia 8 27 Adepci monastycyzmu byli głęboko w i e r z ą c y m i , na w s k r o ś r e l i g i j n y m i l u d ź m i . Dla tych ż a r l i w y c h w y z ­ n a w c ó w c h r z e ś c i j a ń s t w a n a j w y ż s z y m dobrem b y ł Bóg, k t ó r y s t a n o w i ł k r y t e r i u m w a r t o ś c i — p o d s t a w ę nowe­ go, teocentrycznego systemu aksjologicznego. Ucieczki na p u s t y n i ę b y ł y m a n i f e s t a c j ą w y b o r u B o g a . W prze­ k o n a n i u a n a c h o r e t ó w n a g r o d ą za r e z y g n a c j ę ze ś w i a t a doczesnego b y ł o c z e k a j ą c e ich szczęście wieczne. Cel ten p r a g n ę l i o s i ą g n ą ć jeszcze za życia t y m bardziej, 30 23.9 �że — j a k w ó w c z a s u w a ż a n o — kres tego ś w i a t a i S ą d Ostateczny m i a l n a d e j ś ć lada m o m e n t . Za n a j w ł a ś c i w ­ szą d r o g ę do zapewnienia sobie zbawienia, uznano ż y ­ wot — sensu strictissimo — bezgrzeszny. N a s u w a ł o się w z w i ą z k u z t y m pytanie: j a k powinna w y g l ą d a ć k o n ­ kretna p r a k t y k a takiego ż y c i a ? Jako się r z e k ł o , o d ­ p o w i e d z i ą d a n ą przez O j c ó w pustyni było przede wszyst­ k i m porzucenie w i ę z ó w , jakie n a k ł a d a ł o pozostawanie w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . Egipski pustelnik n a w o ł u j e : „jeżeli zbawieni b y ć — synowie — chcecie, uciekajcie od l u d z i " oraz „ u c i e k a j m y już synowie, g d y ż się zbliża czas". „ Z d a ł y się miasta jako więzienia, a osobność p o k a z y w a ł a się i m R a j e m " . Za pierwszy, najdoskonal­ szy wzorzec dla realizacji swojego i d e a ł u , ś w i ą t o b l i w i anachoreci p r z y j ę l i opisany w Księdze Rodzaju stan pierwotnej n i e w i n n o ś c i i s z c z ę ś l i w o ś c i . Stan ten — w k o n t e k ś c i e tzw. drugiego opisu stworzenia — przed­ stawia i d e a l n ą , w z o r c o w ą s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a (Rdz 2,18). W Eden A d a m pędził ż y w o t w b e z p o ś r e d n i e j blis­ kości Boga i a n i o ł ó w , w s t a ł y m kontakcie z sacrum. Podobnie żyją pustelnicy: J u l i a n Sabas przeprowadza rozmowy z Bogiem, P a w e ł zwany Prostakiem rozma­ w i a (w p o ł u d n i e ) z Jezusem Chrystusem; a a n i o ł o w i e często ich o d w i e d z a j ą , p r z y n o s z ą c „ p o k a r m niebieski" (bezgrzeszny stan c z ł o w i e k a nie u w z g l ę d n i a ł pracy jako źródła u t r z y m a n i a ) . Czas r a j s k i to t a k ż e epoka czu­ łego współżycia człowieka z p r z y r o d ą . Panuje w ó w c z a s wegetarianizm (Rdz 1,29), a z w i e r z ę t a są c z ł o w i e k o w i poddane. P o n i e w a ż temu ostatniemu zagadnieniu auto­ rzy Żywotów p o ś w i ę c a j ą wiele miejsca, my r ó w n i e ż 31 3 2 83 34 35 36 HO I przytoczmy k i l k a f r a g m e n t ó w , k t ó r e t r a k t u j ą o p o s ł u ­ s z e ń s t w i e z w i e r z ą t wobec a n a c h o r e t ó w . D z i k i osioł i k r o k o d y l w y k o n u j ą rozkazy pustelnika Heleniego, Benon w y p ę d z a „dzikiego konia", k t ó r y pola r o l n i k o m p u s t o s z y ł oraz krokodyla, i n n y pustelnik naka­ zuje l w u zastanemu w swej j a s k i n i a ż e b y ją opuścił, co ten natychmiast czyni, podobnie J u l i a n S ł u p n i k przez brata Pankracego poleca l w u opuścić k r a i n ę , w k t ó r e j g r a s o w a ł . Pewien starzec tak p e ł e n cnoty i ł a s k i bożej był, że „lwy w jednej z sobą j a s k i n i p r z e c h o w y w a ł i p o k a r m i m na ł o n i e swoim d a w a ł " , natomiast Pardusa Rzymianina lew nie chciał pożreć, co u z n a ł za znak odpuszczenia m u g r z e c h ó w . P a w e ł z Tebaidy b r a ł w ręce żmije, w ę ż e oraz skorpiony i r o z r y w a ł je w p ó ł , co w i d z ą c mnisi p y t a l i go: „ P o w i e d z nam, coś r o b i ł ześ o d e b r a ł t a k ą ł a s k ę ? " , na co i m odrzekł: „Przebaczcie m i bracia, jeżeli k t o ś będzie m i a ł n i e w i n n o ś ć wszystko m u poddane b ę d z i e , j a k A d a m o w i kiedy b y ł w Raju przed p r z e s t ą p i e n i e m boskiego przykazania". Równie w y r a ź n i e o m a w i a n ą t r e ś ć teologiczną w y r a ż a znane opowiadanie o l w i e ojca Gierasima z d z i e ł k a Jana Moschosa, k t ó r e kończy się n a s t ę p u j ą c o : „To z a ś stało się nie dlatego, żeby lew m i a ł duszę r o z u m n ą , ale że Bóg pragnie o d d a ć c h w a ł ę t y m , k t ó r z y m u o d d a j ą cześć i to nie tylko za życia, ale i po ś m i e r c i oraz p o k a z a ć , jak z w i e r z ę t a były poddane pierwszemu c z ł o w i e k o w i , dopóki nie p r z e k r o c z y ł przykazania i n i m został w y ­ gnany z Raju rozkoszy". Okres szczęśliwej koegzystencji w p i e r w o t n y m Raju t r w a ł do momentu stworzenia niewiasty. B ł o g o s ł a w i o n a 37 �I I . 6. M n i c h D i d y m „różną g a d z i n ą bez szkody d e p t a ł " s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a skończyła się. Ewa zaraz po t y m j a k została stworzona — z d r a d z i ł a . D a ł a się p o d s t ę p ­ nie s k u s i ć — zazdrosnemu o rajskie szczęście ludzi — szatanowi (Rdz 3,1—5). N a k ł o n i ł a t a k ż e Adama do n i e p o s ł u s z e ń s t w a wobec Boga (Rdz 3,6), na skutek cze­ go zostali w y p ę d z e n i z ogrodu Eden (Rdz 3,23). Grzech p i e r w o r o d n y z a p o c z ą t k o w a ł n o w ą e p o k ę w dziejach l u d z k o ś c i : h i s t o r i ę oddalania się c z ł o w i e k a od Boga oraz s t o p n i o w ą d e g e n e r a c j ę l u d z i . Pierwszy grzech po­ zostaje w b e z p o ś r e d n i m z w i ą z k u z aktem seksualnym i p r o k r e a c j ą (Rdz 3,16; 4,1—2), co pociągnęło za sobą poddanie c z ł o w i e k a „ p r a w u cierpienia i p r a w u ś m i e r ­ c i " . Ojcowie pustyni, o d t w a r z a j ą c y zakłóconą l u d z k i m wszeteczeństwem harmonię świata, traktują pożądli­ w o ś ć s e k s u a l n ą jako grzech najcięższy. Walka z p o k u ­ sami cielesnymi należy w ich m n i e m a n i u do z a d a ń naj­ w a ż n i e j s z y c h . Ź r ó d ł e m n a m i ę t n o ś c i ciał są m.in. zmys­ ły, k t ó r e mnisi u m a r t w i a j ą na wiele s p o s o b ó w : np. smak słoną w o d ą , w ę c h p r z y k r y m i zapachami i t d . Za j e d n ą z najskuteczniejszych f o r m ascezy uchodzi post, a ponadto ograniczona ilość snu, w y s i ł e k fizyczny, po­ waga, milczenie i w ogóle wszelka p o w ś c i ą g l i w o ś ć . W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " zawartych jest wiele przestróg przed grzechem c i e l e s n y m . Ł a d n i e w y r a z i ł to pewien „święty starzec" s t w i e r d z a j ą c : „Dzieci, sól pochodzi z morza, lecz jeśli zbliży się do wody, r o z p ł y w a się i g i ­ nie. Podobnie m n i c h : pochodzi z niewiasty, lecz gdy zbliży się do b i a ł o g ł o w y , r o z p r z ę g a .się i przestaje b y ć mnichem". W opinii ś w i ą t o b l i w y c h m ę ż ó w celibat 38 3 0 40 41 (cnota czystości) należy do podstawowych w a r u n k ó w osiągnięcia życia wiecznego; jest koniecznym etapem na drodze p r o w a d z ą c e j do pcnownego zespolenia czło­ wieka z Bogiem. P o d s u m o w u j ą c dotychczasowy tok w y ­ w o d ó w na temat znaczeń anachoretyzmu s t w i e r d ź m y , że opisywany w Żywotach Ojców ś w i ą t o b l i w y t r y b ż y ­ cia polega na o d t w a r z a n i u R a j u . Przywracanie przez p u s t e l n i k ó w stanu rajskiej szczęśliwości i n i e ­ w i n n o ś c i modelowane jest m . i n . poprzez: s a m o t n o ś ć (i celibat), pozostawanie w b e z p o ś r e d n i m kontakcie z sacrum, s p o ż y w a n i e p o k a r m u niebieskiego, błogie w s p ó ł ­ życie z p r z y r o d ą (panowanie nad z w i e r z ę t a m i ) i t d . Czas „ p o c z ą t k u " jest przez Ojców pustyni waloryzowany zde­ cydowanie pozytywnie. M a m y t u do czynienia z typo­ w y m dla m y ś l e n i a mitologicznego sposobem odczuwa­ nia czasu z w a n y m i n w e r s j ą h i s t o r y c z n ą . Opisany w K s i ę d z e Rodzaju m i t Raju (mit rozumiany t u jako „ p e w i e n p i e r w o t n y sposób w y r a ż a n i a t r e ś c i n a j g ł ę b ­ szej"), jest j e d n ą z wersji — znanego w i e l u mitolo­ giom — obrazu „złotego w i e k u " l u d z k o ś c i . Anachoretyzm stanowi jego s c h r y s t i a n i z o w a n ą r e a l i z a c j ę . Jed­ n a k o w o ż analiza fenomenu pustelnictwa w kategoriach powtarzania sytuacji wzorcowej, ujawnia tylko jeden aspekt nader wieloznacznego zjawiska. Ideologia odo­ sobnienia jest r ó w n i e ż m i t e m eschatologicznym. Zycie a n a c h o r e t ó w m o ż n a (i należy) i n t e r p r e t o w a ć także jako antycypowanie Raju. U b ó s t w o m n i c h ó w — na p r z y k ł a d — to z jednej strony powtarzanie sytuacji sprzed grzechu pierworodnego (wówczas c z ł o w i e k o w i 42 4 3 141 �Mulufht* nolbni tec ~b-m» }UERONYM Va^n tłumią pr*A,tv. faumi*. ll. Г.У. tru л Ai e\u )',trum fertant vttcrum i tslgt*, <v«« fffitubtt tr~i fir ti­ 7. Sw. Hieronim, Ojciec i Doktor Kościoła, autor pierwszych w języku tów, w okresie życia pustelniczego obce było pojęcie własności), z drugiej natomiast — ewangeliczny nakaz, k t ó r e g o w y p e ł n i e n i e jest jednym z w a r u n k ó w o s i ą g n i ę c i a nieba (Mt 19,21). Celibat i cnota czystości w perspektywie eschato­ logicznej u z y s k u j ą s a n k c j ę w słowach Jezusa: „Są t r z e b i e ń c y , k t ó r z y się sami na to skazali, dla k r ó l e s t w a niebieskiego" (Mt 19,12). R e c e p t ą na panowanie nad z w i e r z ę t a m i i tutaj jest b e z g r z e s z n o ś ć : „jeżeli p r z y k a ­ zania Pana naszego Jezusa Chrystusa p r z e s t r z e g a l i ś m y , to z w i e r z ę t a zaiste b a ł y b y się nas; ale przez grzech n i e w o l n i k a m i stawszy się, my się ich b a ć pokazuje­ my". P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . K r ó t k o m ó w i ą c , anachoreci o d p o w i a d a j ą t a k ż e na zawarte w Ewangelii wezwanie: „ p o k u t ę czyńcie, zbliżyło się b o w i e m k r ó l e ­ stwo niebieskie" (Mt 3,2). Asceza ma na celu przygoto­ wanie p o w t ó r n e g o p r z y j ś c i a Zbawiciela. Pustelnicy dążą do zrealizowania zapowiedzianego K r ó l e s t w a Bożego. I c h życie to w y p e ł n i e n i e oczekiwanego przez w i e r n y c h czasu urzeczywistnienia w a r t o ś c i n a j w y ż s z y c h . 44 4 5 R e a s u m u j ą c : w modelu anachoreckim zarówno przeszłość, j a k i przyszłość są waloryzowane dodatnio. B ł o g o s ł a w i o n y p o c z ą t e k zapowiada, przygotowuje i uza­ sadnia szczęśliwy koniec c z ł o w i e k a . T y l k o realny czas t e r a ź n i e j s z y jest p o t ę p i o n y ; nie posiada w a r t o ś c i , nie ma znaczenia i nie interesuje m n i c h ó w . Anachoreci po­ r z u c a j ą c ś w i a t doczesny „ w y ł ą c z a j ą " się z p r z e m i j a j ą ­ cego, n i e t r w a ł e g o , zmiennego czasu ś w i e c k i e g o . Ludzie, k t ó r z y „ u m a r l i " dla ś w i a t a (motyw tej ś m i e r c i przed­ stawiony jest w Żywotach Ojców m . i n . poprzez obrazy p u s t e l n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w grobach), t r a c ą czas i w y c h o d z ą poza jego zasięg — ale j e d n o c z e ś n i e — zdo­ 142 9 łacińskim J** Żywo­ b y w a j ą w zamian w i e c z n o ś ć i w s z e c h o b e c n o ś ć , a więc prawdziwe życie. Przez; samotniczy ż y w o t „ w ł ą c z a j ą " się w czas ś w i ę t y , czas c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u . S w o i m życiem przeszłość i przyszłość p r z e k s z t a ł c a j ą w i n n ą współczesność — b e z c z a s o w ą teraźniejszość m i t y c z n ą . „ J e d y n i e w n i e z m ą c o n e j r ó w n o c z e s n o ś c i lub, co na j e d ­ no wychodzi, poza czasem m o ż e odsłonić się p r a w d z i ­ w y sens tego, co było, co jest i co b ę d z i e . . . " , albo­ w i e m „istotą tajemnicy jest i b ę d z i e b e z c z a s o w ą t e r a ź ­ niejszość". O pustelnikach m o ż n a p o w i e d z i e ć : „mit p r z e m i e n i ł się w nich w m i s t e r i u m , a między „ b y ć " i „ o z n a c z a ć " nie b y ł o dzielącej r ó ż n i c y " — odnosząc do nich słowa T. Manna. Życie anachoreckie jest sui generis r y t u a ł e m ; dramatem, k t ó r e g o odgrywanie zapewnia zbawienie. 49 4 7 4 8 To, co zostało powiedziane d o t ą d o w i z j i czasu, k t ó r ą w y e k s p l i k o w a l i ś m y z t k w i ą c e g o implicite w Ży­ wotach Ojców c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u samotniczego ż y ­ cia, da się z a s t o s o w a ć — mutatis mutandis — r ó w n i e ż do analizy w y o b r a ż e ń p r z e s t r z e n n y c h tam za­ w a r t y c h . Dawno j u ż stwierdzono, ż e w ś w i a t o p o g l ą d z i e m i t y c z n y m zjawiska w a ż n e w wymiarze czasowym, znaj­ d u j ą swoje odbicie t a k ż e w przestrzeni. P r z e j d ź m y więc do przedstawienia sceny, na k t ó r e j toczy się akcja „ob­ r z ę d u " pustelniczego ż y w o t a . Kandydaci na e r e m i t ó w p o r z u c a j ą c swoje dotych­ czasowe życie w ś r ó d s p o ł e c z e ń s t w a , opuszczali ś w i a t zaludniony: domy, wsie, miasta; całą — u z n a n ą za po­ t ę p i o n ą ziemię — ekumene. U w a ż a l i , iż b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z sacrum może d o k o n a ć się tylko na obszarze �I I . 8. Ilustracja w i a r y w obcowanie m n i c h ó w z a n i o ł a m i . Cenobita na rys. ubrany w sym­ boliczny ubiór mnicha: kaptur oznacza n i e w i n n o ś ć , szkaplerz — p o s ł u s z e ń s t w o , pas — m ę ­ stwo i czystość „ d z i e w i c z y m " , nie s k a ż o n y m g r z e s z n ą d z i a ł a l n o ś c i ą l u ­ dzi. W y r u s z a j ą c w d r o g ę na poszukiwanie miejsc ś w i ę t y c h w i e r z y l i , że z n a j d ą je na terenach s t a n o w i ą ­ cych anekumene: pustyniach i g ó r a c h . T a m szukali ongiś utraconej ojczyzny Adamn, k t ó r ą teraz anachoreci — n o w i Adamowie p r a g n ę l i o d z y s k a ć . Nie było to p r z e d s i ę w z i ę c i e n i e m o ż l i w e do s p e ł n i e n i a , albowiem „w w y o b r a ż e n i a c h c h r z e ś c i j a n s t a r o ż y t n y c h i ś r e d n i o ­ wiecznych raj opisany w Księdze Rodzaju istniał w dalszym ciągu w sensie d o s ł o w n y m . . . " . Tyle tylko, iż — j a k mniemano — „ d a l e k ą morza i ziemi odległoś­ cią od naszej zamieszkanej oddalony tak jest w y n i e ­ siony, że prawie aż nieba d o t y k a " . Ostatnie słowa tego cytatu d a j ą k o n k r e t n ą w s k a z ó w k ę d o t y c z ą c ą w y ­ b o r u odpowiedniego miejsca eremu: nowy Raj Ojców p u s t y n i w i n i e n z n a j d o w a ć się na g ó r z e. Za t a k i m usytuowaniem pustelni p r z e m a w i a j ą i inne w z g l ę d y . W S t a r y m Testamencie znajduje się wiele wzmianek w s k a z u j ą c y c h na d o n i o s ł ą r o l ę o d g r y w a n ą przez w z g ó r z a w kontaktach Bóg — człowiek. Szczególnie góra Boża Horeb (Synaj) b y ł a miejscem wielokrotnego k o m u n i k o ­ wania się Boga z l u d ź m i . P r z y p o m n i j m y : tu Pan uka­ zał się Mojżeszowi i w y j a w i ł m u i m i ę Swoje (Wj 3,1-—2; 3,14); t u z a w a r ł przymierze z ludem (Wj 19,18—20), d a j ą c m u przykazania (Wj 20,2'—17); tutaj wreszcie ob­ j a w i ł się Eliaszowi ( I K r l 19,9—13). Wzniesienia były terenem nieoficjalnych (plebejskich) f o r m k u l t u . Na w y ż y n a c h s k ł a d a n o ofiary Jahwe; a jeden z p a g ó r k ó w nazywano „Na w z g ó r z u Pan się ukazuje" (Rdz 22,14). Odnowienie przymierza I z r a e l i t ó w z Bogiem d o k o n a ł o 4 9 50 51 5 2 się t a k ż e na górze zwanej G a r i z i m (Joz 8,30—35). W i e l ­ kie znaczenie w tak zdecydowanie p o z y t y w n y m w a r ­ t o ś c i o w a n i u „góry", miało skojarzenie tego k i e r u n k u z „ n i e b e m " . K r ó t k o m ó w i ą c opozycja g ó r a - d ó ł n a l e ż y do podstawowych kategoryzacji przestrzennych w micie chrześcijańskim. W modelu anachoreckim, podobnie j a k w k a ż d e j mitycznej koncepcji przestrzeni, mamy do czynienia z z a s a d n i c z ą jej n i e j e d n o r o d n o ś c i ą ( s e g m e n t a r n o ś c i ą ) . Poszczególne fragmenty przestrzeni r ó ż n i ą się od siebie stopniem ś w i ę t o ś c i . Pustelnicy c e n i ą jedynie te miejsca, k t ó r e są daleko od ludzi (profanum) a blisko Boga (sacrum). G ó r a najlepiej s p e ł n i a te w a r u n k i , dlatego jest n a j c z ę s t s z y m miejscem z a k ł a d a n i a e r e m ó w . Żywoty Ojców r o j ą się od p r z y k ł a d ó w to p o t w i e r d z a j ą c y c h . Z w i ą z e k życia eremickiego z g ó r a m i b y ł w ó w c z a s tak ścisły, że zwrot „pójść w g ó r y " b y ł (w o k r e ś l o n y m k o n t e k ś c i e ) r ó w n o z n a c z n y z p o d j ę c i e m życia monastycz­ nego. D r u g ą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą miejsca pus­ telni było ź r ó d ł o . Koniecznie m u s i a ł o to b y ć tzw. „źródło wody ż y w e j " czyli „ s a m o r o d n e j wody s t r u ­ m i e ń " . Trzecim elementem pustelni było d r z e w o (naj­ częściej jest to palma daktylowa), k t ó r e g o owoce sta­ n o w i ł y pokarm, a liście m o g ł y służyć za okrycie. M a m y tu kolejne s y g n a ł y w s k a z u j ą c e jednoznacznie na to, iż erem b y ł swego rodzaju odwzorowaniem Raju (Rdz 2,10; 2,9). Ostatnim d a j ą c y m się w y e k s p l i k o w a ć z Żywotów Ojców s k ł a d n i k i e m idealnego miejsca pustelni była 53 из �I I . 9. Hieronim Bosch, Kuszenie j a s k i n i a . P o d s u m o w u j ą c tę część naszej analizy fe­ nomenu anachoretyzmu należy p o w i e d z i e ć , że zrekon­ struowane w y ż e j miejsce eremu było w przekonaniu p u s t e l n i k ó w terenem w y b r a n y m , lub w r ę c z specjalnie stworzonym przez Boga dla u m o ż l i w i e n i a anachoretom b e z p o ś r e d n i e g o z N i m k o n t a k t u . Eremici p ę d z ą c swój samotniczy ż y w o t w t a k i m szczególnym miejscu mogli ł a t w o o b c o w a ć z wiecznością. K r e u j ą c specyficzną cza­ s o p r z e s t r z e ń , m i t anachorecki p o w o d o w a ł , że pustelnicy (w niej p a r t y c y p u j ą c y ) znajdowali się w swoistym s t a ­ n i e —• na granicy p o m i ę d z y z n i k o m y m ś w i a t e m do­ czesnym, a ż y c i e m wiecznym. S t ą d p r z e j ś c i e anachoret ó w do ś w i a t a pozaziemskiego było jedynie z w y k ł ą „ f o r m a l n o ś c i ą " . Po ś m i e r c i Amona (z N i t r i i ) , św. A n t o n i w i d z i a ł jego duszę do nieba n i e s i o n ą ; Pafnucy r ó w n i e ż b y ł w z i ę t y do nieba przez a n i o ł ó w ; t a k ż e d u s z ę Anufa a n i o ł o w i e tam zabrali, podobnie jak duszę — zabitego p i o r u n e m — Szymona S ł u p n i k a . Ś m i e r ć fizyczna tak dalece nie w y r z ą d z a ł a pustelnikom szkody, że ciała ich nie u l e g a ł y r o z k ł a d o w i . Pozostawanie e r e m i t ó w w ,„sta144 1 św. Antoniego nie granicznym", m i a ł o jeszcze inny w y m i a r : n a r a ż a ł o ich na szczególne n i e b e z p i e c z e ń s t w o ze strony demo­ nów. H e r o i z m a n a c h o r e t ó w p o l e g a ł m.in. na t y m , iż u d a j ą c się na p u s t y n i ę , ś w i a d o m i e podejmowali o n i o t w a r t ą w a l k ę z „ n i e c z y s t y m i duchami" w ich w ł a s n e j siedzibie (Mt 12,43; Ł k 11,24). Jedynie „ a t l e c i " ascezy „mogli się m i e r z y ć z demonami, p o n i e w a ż t y l k o oni b y l i zdolni ujrzeć ich t w a r z ą w twarz i znieść tę strasz­ ną wizję". Wzorem pustelniczego bohaterstwa był A n t o n i , k t ó r y w i e l o k r o t n i e toczył z w y c i ę s k i e boje z d i a b ł a m i : w grobowcach, ruinach zamku, na górze Quolzem. W i e l k i asceta Szymon (zwany później S ł u p nikiem) w s z e d ł do w y s c h ł e j studni „gdzie nieczyste duchy m i e s z k a ł y " ; a Euzebiusz w y z w a ł demony, osia­ d a j ą c w dawnej ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j . Anachoretom przy­ chodzi toczyć w a l k i z d i a b ł a m i p r z y b i e r a j ą c y m i prze­ r ó ż n e postacie: p i ę k n y c h kobiet; g a d ó w , p ł a z ó w i i n ­ nych z w i e r z ą t ; maszkar; a nawet s m o k ó w i bazylisz­ ków. Szatan, w celu osiągnięcia sukcesu, p o s ł u g u j e się r ó ż n o r o d n y m i sztuczkami. (W charakterze ciekawostki 6 4 55 5 6 5 7 �II. 10. H i e r o n i m Bosch, Św. Jan Chrzciciel. Jagnię czystość i n i e w i n n o ś ć podajmy, że j e d n y m ze sposobów u m o ż l i w i a j ą c y c h roz­ szyfrowanie jego p o d s t ę p ó w , jest rozpoznanie wroga po z n a m i o n u j ą c y m go p r z y k r y m zapachu — zasadniczo róż­ n y m od p i ę k n e j woni ś w i a d c z ą c e j o obecności aniołów). W ł a ś c i w y pustelnikom stan mediacji, nie t y l k o skazuje ich na a t a k i ze strony d e m o n ó w , lecz daje szczególną moc — czynienia c u d ó w . Teon, Beniamin i i n n i anachoreci m i e l i moc cudownego uzdrawiania, a Mucius posiadł n i e z w y k ł e u m i e j ę t n o ś c i : N i l przechodził mocząc się zaledwie do k o i a n ; przez z a m k n i ę t e d r z w i do i n ­ nych p u s t e l n i k ó w „na wyższych s k a ł a c h siedzących wchodził"; w d o w o l n y m miejscu natychmiast mógł się znaleźć. Przytoczone wyżej p r z y k ł a d y ś w i a d c z ą , że p r z e s t r z e ń w analizowanym przez nas micie j a w i się jako a m b i ­ walentna: poza miejscami ś w i ę t y m i , są r ó w n i e ż miejsca zamieszkiwane przez demony (złe duchy). Ta ambiwalencja pustyni w y r a ż a się ponadto w t y m , iż — oprócz d e m o n ó w i dzikich z w i e r z ą t — jest ona m i e j ­ scem schronienia p r z e s t ę p c ó w . N a p i s a ł Jan Chryzostom: symbolizuje Chrystusa a także „Przed p r z y j ś c i e m Zbawiciela Jezusa Chrystusa, g ó r y były schronieniem dla dzikich z w i e r z ą t i r o z b ó j n i k ó w ; ale od czasu, gdy ludzie m o g ą o s i ą g n ą ć cnotę a n i e l s k ą , umieścili oni na szczytach swe siedziby, w k t ó r y c h na­ śladują życie a n i o ł ó w . " Góry i pustynie z a m i e s z k u j ą ludzie, k t ó r z y w y k l u c z y l i się ze s p o ł e c z e ń s t w a : święci anachoreci oraz w y k l ę c i zbrodniarze. F a k t tego s ą s i a ­ dowania powoduje, że zbójca jest a n t y t e z ą pustelni­ ka. Teksty Żywotów w i e l o k r o t n i e a k c e n t u j ą tę przeciws t a w n o ś ć . Na dowód przytoczmy (w streszczeniu) k i l k a o p o w i a d a ń : H i l a r i o n żyje na pustyni p e ł n e j zbójców, a gdy ci n a ń n a p a d a j ą — nasz bohater wykazuje się n i e z w y k ł ą o d w a g ą . K i e d y na Teona chcieli n a p a ś ć roz­ bójnicy, ten ich „ c u d o w n y m sposobem z w i ą z a ł " . Ponie­ waż ojcu A m o n o w i zbójcy w y j a d a j ą pokarm, nakazuje on d w o m smokom, aby wejścia do jaskini p i l n o w a ł y . R ó w n i e ż pustelnika z góry Atlibens złoczyńcy napadli... Zgodnie z f u n k c j o n u j ą c ą w ś w i a d o m o ś c i mitycznej za­ s a d ą i ten k o n f l i k t dobra ze złem, przynosi z w y c i ę s t w o dobra: z w y c i ę ż e n i i skruszeni zbóje n a w r a c a j ą się, zo58 145 �I I . 11. Rysunek Bruegela do obrazu Kuszenie stając m n i c h a m i — czynią p o k u t ę . P r z y k ł a d y w s p o m ­ nianych już ojców Teona i Muciusa, a ponadto Mojżesza (czarnego n i e w o l n i k a , k t ó r y został p o t ę ż n y m hersztem, a później w y b i t n y m mnichem) oraz D a w i d a (zakonnika b ę d ą c e g o w c z e ś n i e j p r z y w ó d c ą bandy), dobitnie o t y m ś w i a d c z ą . W w y m i e n i o n y c h osobach d o k o n a ł a się s y n ­ t e z a p r z e c i w i e ń s t w : zbójcy (zło) i pustelnika (dobro). „ M e d i a c y j n o ś ć " jest w t y m przypadku niejako s p o t ę ­ gowana (w stosunku do i n n y c h O j c ó w pustyni) — stąd ich z w i ę k s z o n a moc (patrz w y ż e j : podania o Muciusie i Teonie). W i e l o w ą t k o w o ś ć , w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i wieloznacz­ ność e l e m e n t ó w m i t u , k t ó r y u s i ł u j e m y t u r o z s z y f r o w a ć , nakazuje p o w r ó c i ć raz jeszcze do kwestii z w i ą z k u anac h o r e t ó w z rajem. O p i s u j ą c stan n i e w i n n o ś c i i szczęśli­ w o ś c i oraz odtwarzanie sytuacji rajskiej w ideale anachoreckim, p o m i n ę l i ś m y (celowo) jeden z bardzo istot­ nych m o m e n t ó w — p i e r w o t n ą n a g o ś ć człowieka (Rdz 2,25) — do k t ó r e g o teraz zamierzamy w r ó c i ć , ażeby w z b o g a c i ć n a s z ą i n t e r p r e t a c j ę ; n a c z e ń fenomenu pustelnictwa. Ojcom pustyni „ s t r ó j " Adama nie b y ł obcy: pewien anachoreta przez 35 lat po p u s t y n i nago cho­ dził; jeszcze lepszy był pustelnik Sofroni, k t ó r y 70 lat żył nago nad Morzem M a r t w y m ; inny eremita lat 50 na górze Synaj w z u p e ł n e j s a m o t n o ś c i mieszkał, j e d y ­ nie w ł a s n y m w ł o s i e m odziany.. P r z y k ł a d ó w nagości pustelników jest w Żywotach wiele. U w a ż a j ą oni, iż ubranie to rzecz ś w i e c k a i grzeszna, k t ó r a c z ł o w i e ­ k o w i przed p o p e ł n i e n i e m grzechu b y ł a nieznana. „ O k r y ­ wanie wstydu ciała swego" — to owoc grzechu. Jed­ n a k ż e nagość posiada t u jeszcze inne znaczenie: stan rajski jest kojarzony z ż y c i e m zgodnym z n a t u r ą . N a t u r a l n o ś ć p u s t e l n i k ó w p o d k r e ś l a j ą m . i n . opisy sposo­ b ó w ich o d ż y w i a n i a : nagi pustelnik pasie się (!) na t r a w i e ; wspomniany Sofroni żywił się jedynie ziołami; Julian Sabas i jego uczniowie s p o ż y w a l i t y l k o j a r z y n y 146 św. Antoniego „w stanie n a t u r a l n y m " ; r ó w n i e ż Jakub Nisibita j a d a ł w y ł ą c z n i e pokarmy r o ś l i n n e i w dodatku surowe (!). Usytuowanie a n a c h o r e t ó w po stronie natury, widoczne jest t a k ż e w ich relacji do z w i e r z ą t . P r z y k ł a d o w o : dzi­ ka koza uczy pustelnika r o z r ó ż n i a ć zioła; lwica zwraca się do jednego z e r e m i t ó w z p r o ś b ą o p r z y w r ó c e n i e wzroku jej szczeniętom.; wilczyca, k t ó r a p o p e ł n i ł a k r a ­ dzież prosi pustelnika o odpuszczenie w i n y , natomiast sarna wskazuje miejsce, w k t ó r y m leżały zwłoki anachorety... Posiadanie u m i e j ę t n o ś c i porozumiewania się ze z w i e r z ę t a m i pozostaje w stosunku komplementarności z niechęcią p u s t e l n i k ó w do u ż y w a n i a — b ę d ą ­ cego w y t w o r e m k u l t u r y — j ę z y k a ludzi. W i e l o m ó w n o ś ć traktowana jest jako ciężki grzech, a milczenie u w a ż a się za jeden ze skutecznych ś r o d k ó w p r o w a d z ą c y c h do zbawienia. ( P r z y k ł a d e m na to może być 30-letnie m i l ­ czenie Teona). Miejsce pustelni to, z tego p u n k t u w i ­ dzenia, r ó w n i e ż element natury. Ariachoreci sypiają naj­ częściej w jaskiniach, grotach i t p . — czyli p o d s u n i ę t y c h przez n a t u r ę miejscach — lub w r ę c z pod g o ł y m niebem. Konkludując: w modelu anachoretyzmu, człon pierwszy opozycji n a t u r a - k u l t u r a jest w a r t o ś c i o ­ wany dodatnio, natomiast drugi — ujemnie. Ku'.tura, w rozumieniu O j c ó w pustyni, to efekt z a k ł ó c e n i a usta­ nowionego przez Boga ładu. Powstanie k u l t u r y łączy się ściśle z przekroczeniem boskiego zakazu; jej naro­ dziny to dzieło ludzi skuszonych przez szatana. T y m , co m i ł e Bogu (święte) jest natura; natomiast k u l t u r a jako sfera ś w i e c k a i grzeszna jest p o t ę p i o n a . Życie zgodne z n a t u r ą , to w m n i e m a n i u p u s t e l n i k ó w , kolejna recepta na osiągnięcie z b a w i e n i a . G w o l i ścisłości nadm i e ń m y , iż nagość poza o m ó w i o n y m i t u znaczeniami uzasadnianymi wskazaniami p o c h o d z ą c y m i z przesz­ łości ( p o c z ą t k o w a n a g o ś ć wzmiankowana w Księdze Rodzaju), oraz teraźniejszości (nagość jako znak zer­ wania z k u l t u r ą ) — ma t a k ż e uzasadnienie eschatolo59 �giczne. W jednej z apokryficznych ewangelii uczniowie p y t a j ą Chrystusa: „Kiedy n a m się pokażesz i kiedy Cię zobaczymy?"; na co o t r z y m u j ą o d p o w i e d ź : — „ K i e ­ dy zdejmiecie szaty i nie będziecie się w s t y d z i ć " . C a ł k o w i t a s a m o t n o ś ć , absolutne milczenie, n a g o ś ć itd., to raczej teoretyczne postulaty s p e ł n i a n e przez nie­ w i e l u a n a c h o r e t ó w . Rzeczywista p r a k t y k a samotnicze­ go ż y w o t a w y g l ą d a ł a nieco inaczej. Pustelnicy nie izolo­ w a l i się z u p e ł n i e od ludzi; milczenie p r z e r y w a l i cho­ ciażby dla udzielenia nauk o d w i e d z a j ą c y m ich piel­ grzymom, a ciało swoje o k r y w a l i s k ó r a m i z w i e r z ę c y m i . S t r ó j w fenomenie chrześcijańskiego monastycyzmu s p e ł n i a ł w a ż n ą f u n k c j ę , o k t ó r e j szerzej powiemy za chwilę. Na razie o d w o ł a j m y się raz jeszcze do m e n t a l n o ś c i ó w c z e s n y c h c h r z e ś c i j a n . Otóż w e d ł u g w i e r z e ń s t a r o ż y t ­ nych i ś r e d n i o w i e c z n y c h w y z n a w c ó w Chrystusa, nie wszyscy ludzie — spośród p o k o l e ń ż y j ą c y c h po grzechu p i e r w o r o d n y m — b y l i p r z e k l ę c i . Stary Testament po­ daje, iż dwie osoby zyskały sobie szczególne uznanie u Pana: Henoch (Rdz 5,21—24) i Eliasz (1 K r i 17 nn.; 2 K r i 1 п.). S w o i m ż y c i e m zasłużyli sobie na to, że nie zaznali ś m i e r c i lecz b e z p o ś r e d n i o b y l i wzięci (z c i a ł e m i d u s z ą ) do Raju. O Henochu niewiele wiadomo poza t y m , iż żył „w p r z y j a ź n i z Bogiem a n a s t ę p n i e znikł, bo z a b r a ł go B ó g " (Rdz 5,24). Bardziej szczegółowo B i b l i a opisuje p o s t a ć i ż y w o t Eliasza. Jego, a t a k ż e Elizeusza i Jana Chrzciciela u z n a j ą Ojcowie pustyni za swych ludzkich p o p r z e d n i k ó w . Ś w i ę t o ś ć życia p r o r o ­ k ó w b y ł a poparta autorytetem ś w . P a w ł a z Tarsu, k t ó r y w Liście do H e b r a j c z y k ó w w y r a z i ł się o nich t y m i słowy: „...tułali się w s k ó r a c h owczych i kozich, w nędzy, w utrapieniu, w ucisku — ś w i a t nie b y ł ich w a r t — i b ł ą k a l i się po pustyniach i g ó r a c h , po j a s k i ­ niach i rozpadlinach ziemi" (Hbr 11,37 п.). Fragmenty ich ż y c i o r y s ó w p r z y j ę t o za wzorzec, z k t ó r e g o korzystali zarówno anachoreci, j a k i cenobici. Monastycyzm c h r z e ś c i j a ń s k i b y ł n a ś l a d o w n i c t w e m samotnictwa, u b ó s t w a , celibatu oraz pewnych i n n y c h f o r m ascezy p r a k t y k o w a n y c h przez p r o r o k ó w (np. p o s t ó w ) . 60 W a ż k ą rolę w p o d k r e ś l a n i u b e z p o ś r e d n i e j łączności p o m i ę d z y starozakonnymi p r o r o k a m i i c h r z e ś c i j a ń s k i m i m n i c h a m i o d g r y w a ł s t r ó j . W 2 K r i Eliasz opisany jest jako „człowiek w płaszczu z sierści i pasem s k ó ­ r z a n y m przepasany d o k o ł a bioder" (2 K r i 1,8). Płaszcz Eliasza jest n a r z ę d z i e m dokonania p r z e z e ń cudu oraz — nade wszystko — znakiem p o w o ł a n i a do s p e ł n i a n i a f u n k c j i prorockiej, czyli aktualnego objawienia w o l i Bożej (głoszenia Bożego słowa). K i e d y Eliasz chce prze­ k a z a ć Elizeuszowi swój charyzmat, czyni to poprzez da­ rowanie m u płaszcza, p e ł n i ą c e g o t u rolę oznaki na­ s t ę p s t w a (2 K r i 2,13). Pozostaje to w zgodzie z całą starotestamentową t r a d y c j ą t r a k t o w a n i a stroju jako znaku: ubranie c z ł o w i e k a m ó w i o n i m (Syr 19,30). „ K i e ­ dy w B i b l i i otrzymuje ktoś n o w ą szatę, staje się i n n y m c z ł o w i e k i e m . Szata jest b o w i e m odbiciem p o r z ą d k u B o ­ żego w ś w i e c i e i znakiem osoby w jej tożsamości i od­ r ę b n o ś c i " . M o t y w odmiany stroju, r ó w n o z n a c z n y z od­ m i a n ą sposobu życia, w i e l o k r o t n i e w y s t ę p u j e w Żywo­ tach Ojców. Poza Eliaszem i Elizeuszem, r ó w n i e ż Jan Chrzciciel — trzeci w ś r ó d p r o r o k ó w wzorzec ś w i ą t o b l i ­ wego m ę ż a — „nosił odzienie z s i e r ś c i w i e l b ł ą d z i e j i pas s k ó r z a n y o k o ł o bioder..." (Mt 3,4; M k 1,6). O k r y ­ cie e r e m i t ó w , tzn. s k ó r a z w i e r z ę c a ( p r z e w a ż n i e — j a k j u ż wspomniano — owcza lub kozia) w z g l ę d n i e płaszcz z w i e l b ł ą d z i e j sierści oraz s k ó r z a n y pas — w i ą ż ą się s w ą s y m b o l i k ą z u b i o r e m p r o r o k ó w . Ponadto i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m c h r z e ś c i j a ń s k i c h s a m o t n i k ó w b y ł a laska (najczęściej w k s z t a ł c i e greckiej l i t e r y „ T a u " ) , wzoro­ 6 1 wana na lasce Elizeusza (2 K r i 4,29). Jak d o n i o s ł ą f u n k ­ cję s e m i o t y c z n ą p e ł n i ł s t r ó j , machaj zaświadczy — o p i ­ sany przez Palladiusza w Historii Lausiaca — przy­ padek niejakiego zakonnika (?) i m i e n i e m Serapion z p r z y d o m k i e m Sindonita (gr. „ s m d o n " = „ p r z e ś c i e r a d ­ ło"). Nie nosił on s k ó r y , a n i laski, nic zgoła poza p r z e ś ­ c i e r a d ł e m , s ł u ż ą c y m m u za jedyne odzienie. Z tego po­ wodu — j a k podaje autor — n i k t w Atenach go nie n a k a r m i ł . Uznano go zapewne ( i chyba słusznie) nie za bogobojnego mnicha, lecz za jednego z licznych wtedy, w ę d r o w n y c h a b n e g a t ó w o b r a ż a j ą c y c h opinię p u ­ b l i c z n ą i d r w i ą c y c h sobie z niej. N a w i ą z y w a n i e do tradycji prorockiej znajduje swój wyraz t a k ż e w stosunku p u s t e l n i k ó w do przestrzeni. Wyżej wspomniano, że w modJiu anachoretyzmu n a j ­ bardziej cenionymi były miejsca teofanii. Teraz wypada dodać, iż duże uznanie m i a ł y r ó w n i e ż miejsca h i e r o f a n i i : p r z e s t r z e ń z w i ą z a n a z działalnością Eliasza oraz Elizeusza i Jana Chrzciciela. Gorę K a r m e l p r z y j ę t o za p r z y k ł a d miejsca eremu spełniającego w p e ł n i w y m a ­ gane w a r u n k i : jest gorą, na k t ó r e j znajduje się j a s k i ­ nia, źródło wody ż y w e j (źródło Eliasza), m n o g o ś ć po­ ż y w i e n i a z ziół i owoców, a nadto zdrowe powietrze. Pustelnicy „górę K a r m e l w uszanowaniu o s o b l i w y m zawsze m i e l i " i nad inne pustelnie p r z e d k ł a d a l i . To samo dotyczy i n n y c h terenov/, k t ó r e były ozdobione cudami p r o r o k ó w Eliasza, Elizeusza i Jana Chrzcicieia (np. pieczary nad Jordanem, g ó r a E f r a i m itd.). W na­ ś l a d o w n i c t w i e p r o r o k ó w r ó w n i e ż nie z a b r a k ł o a k c e n t ó w eschatologicznych. Eliasz, j a k wierzono, p r z e b y w a ł w Raju o c z e k u j ą c n a d e j ś c i a czasów pojawienia się A n t y ­ chrysta. Wtedy m i a ł p o w r ó c i ć (wraz z Henochem — o b r o ń c ą Żydów) na ziemię, dla wybawienia l u d z k o ś c i . Ze tak w ł a ś n i e b ę d z i e , ś w i a d c z y ć m i a ł y s ł o w a Jezusa: „Eliasz istotnie przyjdzie i n a p r a w i wszystko" ( M t 17,11). Jan Chrzciciel z a p o w i a d a ł pierwsze p r z y j ś c i e Chrystusa, a Eliasz ( p o w t ó r n i e p r z y c h o d z ą c ) — p r z y j ś c i e ostatnie. Anachoreci, w uznaniu w s p ó ł c z e s n y c h , b y l i n o w y m i Eliaszami. 6 2 63 Na t y m zamykamy ten, z k o n i e c z n o ś c i Skrótowy, zarys modelu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustemictwa wraz z p r ó b ą jego analizy. Do dokonanych t u i n t e r p r e t a c j i będziemy się o d w o ł y w a ć w zamierzonych, dalszych szkicach t r a k t u j ą c y c h o fenomenie anachoretyzmu w i ­ dzianym przez pryzmat w s p ó ł c z e s n e j etnologii. Zakończenie R. Barthes n a z w a ł n i e g d y ś m i t „ s ł o w e m nad­ m i e r n i e uzasadnionym". T r a f n o ś ć tego s f o r m u ł o ­ w a n i a z n a l a z ł a potwierdzenie w zaprezentowanych t u analizach m i t u samotniczego ż y w o t a . Z p e w n o ś c i ą nie w y c z e r p a l i ś m y wszystkich m o ż l i w y c h jego interpreta­ cji — nie było to naszym zamiarem. C h c i e l i ś m y przed­ s t a w i ć pewne — naszym zdaniem i n t e r e s u j ą c e — zja­ wisko i p o k a z a ć , ż e fenomen anachoretyzmu jest zagad­ n i e n i e m s p o ł e c z n y m oraz k u l t u r o w y m , w i ę c t a k ż e etnologicznym, a nie (jak chcieliby n i e k t ó r z y ) chorobą umysłowo^religijną. 84 65 Za p o d j ę c i e m przez etnologię b a d a ń nad proble­ m a m i z w i ą z a n y m i z pustelnictwem, zachęcająco prze­ mawia m . i n . specyfika jej przedmiotu i metod. E t n o ­ logia jest n a u k ą s y t u u j ą c ą często przedmiot swoich za­ i n t e r e s o w a ń na r ó ż n e g o rodzaju pograniczach. A n a ­ choreci e g z y s t u j ą poza s t r u k t u r a m i społeczności ś w i e c ­ kiej i k o ś c i e l n e j ; żyją w i ę c niejako na marginesie spo­ ł e c z e ń s t w a , na peryferiach k u l t u r y . J u ż przez ten fakt s t a n o w i ą z a j m u j ą c y m a t e r i a ł dla e t n o l o g ó w l u b i ą c y c h 147 �b a d a ć zjawiska pozornie marginalne, k t ó r y c h w ł a ś c i w e miejsce i ranga w systemie k u l t u r y uwidacznia się do­ piero z zajmowanego przez nich stanowiska poznaw­ czego. P r z y k ł a d o w o : historycy piszący o pustelnictwie nie bardzo m o g ą p o r a d z i ć sobie z k w e s t i ą olbrzymiego autorytetu i p o p u l a r n o ś c i a n a c h o r e t ó w w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z n y c h . (Aspołeczność p u s t e l n i k ó w dotyczy­ ła z e w n ę t r z n e j formy życia, a nie sposobu o d d z i a ł y w a ­ n i a ) . " Ich w y j a ś n i e n i a s p r o w a d z a j ą się do wskazywa­ nia na ludowy charakter genezy m o n a s t y c y z m u , naj­ częściej bez precyzowania na czym (poza r e k r u t o w a ­ n i e m się m n i c h ó w z w a r s t w y chłopskiej), ta l u d o w o ś ć m i a ł a b y polegać. 66 68 Dla zrozumienia zasygnalizowanego problemu nie­ odzownym jest p r z y j ę c i e perspektywy etnologicznej, z k t ó r e j w i d a ć , iż ujawniona s t r u k t u r a pustelnictwa po­ zostaje w relacji homologicznej w z g l ę d e m ś w i a t o p o g l ą ­ du mitycznego. W y r a ź n i e wyszło to przy o m a w i a n i u stosunku a n a c h o r e t ó w do przestrzeni i czasu. Wykaza­ liśmy j a k d o n i o s ł ą p e ł n i ł y te kategorie f u n k c j ę w rea­ lizacji i d e a ł u samotniczego ż y w o t a . PRZ 1 T e r m i n „ a n a c h o r e t y z m " pierwotnie był synoni­ mem „ e r e m i t y z m u " oraz „ m o n a c h i z m u " i o z n a c z a ł zja­ wisko życia w odosobnieniu. Z czasem znaczenia grec­ kich w y r a z ó w „ m o n a c h ó s " , „ e r e m i t e s " , „ a n a c h o r e t e s " , k t ó r y m i o k r e ś l a n o ludzi p r o w a d z ą c y c h życie samotni­ cze czyli p u s t e l n i k ó w , uległy ewolucji i z r ó ż n i c o w a n i u . „ M n i c h " p r z y j ą ł się jako nazwa członka w s p ó l n o t y klasztornej (cenobitalnej f o r m y monastycyzmu), cenob i t y . „ E r e m i t a m i " nazywa się przede w s z y s t k i m przed­ stawicieli w s p ó l n o t pustelniczych (typu kameduli, k a r ­ tuzi itp.). Synonimem „ p u s t e l n i k a " pozostał w ł a ś c i w i e jedynie „ a n a c h o r e t a " . P o n i e w a ż w okresie, k t ó r e g o do­ tyczy szkic pierwszy pojęcia mnicha, eremity, anachor e t y i pustelnika b y ł y r ó w n o z n a c z n e , zasadniczo u ż y ­ w a ć ich b ę d ę w y m i e n n i e . 2 T i m o n z A t e n , zwany Mizantropem, syn Echekratidesa. Żył w V w . p.n.e. ( z m a r ł przed 414 г.). J u ż od I V stulecia przed nar. Chrystusa b y ł p o p u l a r n ą p o s t a c i ą l i t e r a c k ą , bohaterem w i e l u dzieł dramatycznych. M . i n . Szekspir u c z y n i ł go t y t u ł o w ą p o s t a c i ą jednej ze swych sztuk. Za p r z y k ł a d buddyjskiej ascezy typu pustelni­ czego może posłużyć ż y w o t Milarepy opisany w : W. Y. Evans — Wentz, Tibet's Great Yogi Milarepa, Oxford 1973 Zob.: M . Eliade, Yoga: Immortality and Freedom, New Y o r k 1958 Por.: С. L e v i — Strauss, Myśl nieosmojona, War­ szawa 1969, s. 100, 102 et passim. J. Parandowski, Gustaw Flaubert, Warszawa 1948, s. 4 I n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę twórczości Flauberta, w szcze­ gólności Kuszenia Świętego Antoniego przeprowadza: J. Bem, Desir et savoir dans I'aeuvre de Flaubert, Universite de L i l l e 1979 Zob.: Vitae Patrum sive historia,e eremiiicae. L i b r i decem, PL, t. L X X I I I — L X X I V , Parisiis 1879. Ży­ woty Ojców zostały p r z e t ł u m a c z o n e na język polski w X V I I w i e k u przez ks. Sebastiana Piskorskiego, w y d . w K r a k o w i e w 1688 r. Dzieło s k ł a d a się z trzech części oraz dodatku. Część p i e r w s z ą s t a n o w i ą żywoty m n i c h ó w m.in. Atanazego, Hieronima, Pafnucego i i n . Druga część to ..apoftegmaty" czyli n a u k i Ś w i ę t y c h S t a r c ó w , zebrane przez r ó ż n y c h a u t o r ó w . Na część t r z e c i ą s k ł a ­ dają się trzy „ h i s t o r i e " : Palladiusza Historia Lausiaca, Teodoreta z K y r r o s Historia pobożna oraz Jana Mos3 4 6 8 7 8 148 1 To samo dotyczy ludowej w i z j i ś w i a t a , w k t ó r e j „nie ma i d e a ł u oderwanego od przestrzeni i czasu. Rze­ czy w a ż n e m o g ą i p o w i n n y w ostatecznym r a c h u n k u b y ć w a ż n e t a k ż e w przestrzeni i czasie. C z ł o w i e k f o l ­ k l o r u wymaga przestrzeni i czasu po to, by się urze­ c z y w i s t n i ć , mieści się w nich c a ł k o w i c i e , są b o w i e m jego żywiołem". Wyobrażenia czasoprzestrzenne o k r e ś l a j ą m i t y c z n ą t r e ś ć anachoretyzmu, r ó ż n ą od zra­ cjonalizowanych koncepcji ó w c z e s n y c h elit intelektual­ nych. Mnisi, podobnie jak i liczni podówczas pielgrzy­ m i mniemali, że empiryczna p r z e s t r z e ń jest ś r o d k i e m do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z Bogiem (sacrum). Odmienne p o g l ą d y głosili reprezentanci n u r t u elitarnego w r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j u w a ż a j ą c y , że „ z m i a n a miejsca nie po­ woduje p r z y b l i ż e n i a do Boga...". Anachoretyzm (oraz monastycyzm w ogóle) dzięki p o w i n o w a c t w u z systemem myśli mitycznej, u c h r o n i ł c h r z e ś c i j a ń s t w o — w okresie jogo formowania — przed zbyt w i e l k i m w p ł y w e m spekulacji filozoficznej, odci­ n a j ą c katolicyzm np. od w y d u m a n y c h nadmiernie teorii gnostyckich. R ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m rola feno­ menu monastycyzmu nie została dotychczas w p e ł n i do­ ceniona, ale to już temat na inne opowiadanie. 89 7 0 71 PISY chosa Łąka duchowa zwana Nowym Rajem. Dodatkiem jest Jana biskupa Jerozolimy O postanowieniu pierw­ szych zakonników... W dalszej części niniejszego a r t y k u ­ łu o d w o ł y w a ł się b ę d ę do tego t ł u m a c z e n i a . P o w s t a ł o ok. 376 r. Zob.: Vita s. Pauli primi eremitae, PL, t. X X I I I , Parisiis 1883, s. 18—30 Napisane ok. 390—391 r. Zob.: Vita Malchi monachi captivi, j . w . , s. 55—62 Ok. 391 r. Zob.: Vita s. Hilarionis eremitae, j . w . , s. 30—54 Vita s. O n u p h r n ; Vita s. Pachomii; Vita sAbrahae i in., PL, t. L X X I I I , s. 213—294 Historia monachorum, j . w . , s. 707—735 Historia Lausiaca, j . w . , s. 1066 Philotheus, sive Theophiles, PL, t. L X X I V , s. 1—118 Pratum Spirituale, j . w . , s. 119—243 Verba seniorum, PL, t. L X X I I I , s. 735—1066 Por.: M . Starowieyski, Świętość w życiu i myś­ lach pustelników egipskich IV wieku, W nurcie zagad­ nień posoborowych, Warszawa 1972, s. 370 n. A. Camus, Eseje, Warszawa 1971, s. 554 M . Starowieyski, Świętość w życiu i myślach..., dz. cyt., s. 369 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 136 A.S. A t i y a , Historia Kościołów Wschodnich, War­ szawa 1976, s. 18 Masowe ucieczki na p u s t y n i ę u w a ż a n e są za p o c z ą t e k ruchu monastycznego. O d n o ś n i e miejsca jego zainicjowania i s t n i e j ą dwie teorie. „Dyfuzjoniści" u w a ­ żają, iż do powstania i krystalizacji monastycyzmu doszło w Egipcie, skąd z o s t a ł przeniesiony na inne te­ reny. Zwolennicy konkurencyjnej hipotezy głoszą, że monastycyzm n a r o d z i ł się n i e z a l e ż n i e od siebie w ta­ kich krajach j a k : Egipt, Syria, Palestyna. Dla nas p r o ­ blem absolutnego p o c z ą t k u zjawiska c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monachizmu — t r u d n y do jednoznacznego rozstrzyg­ nięcia — nie jest zbyt istotny. S k ł o n n i j e s t e ś m y przy­ c h y l a ć się do p o g l ą d u , że ze w z g l ę d u na s y t u a c j ę h i ­ s t o r y c z n ą jaka w y t w o r z y ł a się w Egipcie, tam n a j p r ę ­ dzej dojrzały w a r u n k i do zainicjowania tego ruchu. Na temat p o c z ą t k ó w monastycyzmu zob.: W . H . Mackean, Christian Monasticism in Egypt to the Close of the Fourth Century, London 1920; t a k ż e : J. Bremond, Les peres du desert, Paris 1927; t a k ż e : К . Heussi, Der Urs9 1 0 1 1 1 2 13 14 16 18 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 �prung des Mónchtums, Tubingen 1936; t a k ż e : J. Leroy, Moines et monasteres du Proche — Orient, Paris 1958; t a k ż e : A . Voobus, A History of Asceticizm in the Syrian Orient: A Contribution to the History of Culture in the Near Eeast, t. I — I I , [ w : ] Corpus Scriptorum Christianorwm Orientalism, nr nr 184, 197, L o u v a i n 1953, 1960 Liczba m n i c h ó w , z powodu braku wiarygodnych źródeł, jest bardzo trudna do ustalenia. W e d ł u g p r z y ­ b l i ż o n y c h danych w Egipcie — w okresie n a j w i ę k s z e j f a l i monastycyzmu — było ich k i l k a d z i e s i ą t tysięcy. Por.: E.R. Hardy, Christian Egypt, Church and People, New Y o r k 1952, s. 92 W literaturze przedmiotu często m o ż n a znaleźć pogląd, że masowe ucieczki na p u s t y n i ę w czasie gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o stało się r e l i g i ą p a ń s t w o w ą , b y ł y w y ­ razem protestu przeciwko kompromisowi Kościoła z p a ń s t w e m oraz n a r a s t a j ą c e m u k l e r y k a l i z m o w i i stop­ niowemu wypaczaniu i d e a ł u c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Zob.: A . Harnach, Das Monchtum, seine Ideale und seine Geschichte, Giessen 1901; t a k ż e : H.B. W o r k m a n , The Evo­ lution of the Mlonastic Ideal from the Earliest Times down to the Coming of the Friars, L o n d o n 1927, s. 14; także: M . Simon, Cywilizacja wczesnego chrześcijań­ stwa, I—IV w., Warszawa 1979, s. 357; t a k ż e : T. M a n ­ teuffel, Zakony Kościoła katolickiego do polowy XIV теки, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 3 K r y t y c z n e o m ó w i e n i e liczby m n i c h ó w zawiera praca: D. Savramis, Zur Soziologie des byzantinischen Mónchtums, Leiden/Koln 1962, s. 53 n. Szeroko pisze o t y m J. K ł o c z o w s k i w swym zna­ k o m i t y m dziele. Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześ­ cijańskie, K r a k ó w 1964, s. 138 n. Obok tych d w ó c h zasadniczo odmiennych postaci monastycyzmu, w y s t ę p u j e jeszcze forma p o ś r e d n i a — w s p ó l n o t a anachorecka. Pustelnicy — uczniowie skupiali się wokół anachorety — mistrza zwanego „ojcem" lub ,starcem", z dodaniem „święty". T a k i „ a b b a " cieszył się s z c z e g ó l n y m autorytetem ( p r z y w ó d z t w o charyzma­ tyczne) i o p i n i ą świętości. A r c h i t e k t o n i c z n y m odzwier­ ciedleniem zbiorowo — eremickiej f o r m y monachizmu jest l a u r ą (ławra, ł a w r a ) . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspól­ noty chrześcijańskie, dz. cyt., s. 60 n . Ponadto i s t n i a ł a zapewne n i e m a ł a ) grupa tzw. m n i c h ó w w ę d r o w n y c h . Niemal wszyscy pisarze k o ś c i e l n i w y ż e j o c e n i a j ą c e n o b i t a l n ą f o r m ę monastycyzmu. T y l k o Jan Kasjan zdaje się bardziej cenić anachorelyzm. Zob.: Jan Kasjan, Rozmów dwadzieściacztery, t. I I , P o z n a ń 1929, s. 243 Por.: M . Borkowska OSB, M n i s i — szaleńcy hie­ rarchii wartości, „ Z n a k " nr 318, g r u d z i e ń 1980, s. 1543 Okres oczekiwania eschatologicznego w przeko­ naniu, że drugie n a d e j ś c i e Zbawiciela n a s t ą p i r y c h ł o , t r w a ł od czasów A p o s t o ł ó w . Dopiero św. Augustyn, po­ w o ł u j ą c się na zdanie z Pisma św. (Dz I , 7), u s i ł o w a ł p o d w a ż y ć tę p o w s z e c h n ą p e w n o ś ć . Przypomnijmy, że w B i b l i i brak jest b e z p o ś r e d ­ nich w z o r c ó w ś w i ę t y c h ludzi i nie ma ich k u l t u . T r a ­ dycja uwielbienia m ę c z e n n i k ó w s t a n o w i ł a niejako pre­ cedens c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji ś w i ę t y c h . Jan Moschos, Łąka duchowa, [ w : ] Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 774 Jarl biskup Jerozolimy, O postanowieniu pierw­ szych zakonników, [iv:] j . w . , s. 843 Por.: P. Nagel, Die Wiedergewinnung des Paraćieaes durch Askese, „ F o r s c h u n g e n und F o r t s c h r i t t e " 34, 1960, s. 375 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie kultury średnio­ wiecznej, Warszawa 1976, s. 266 n. Dla anachoretów praca fizyczna b y ł a u m a r t w i e n i e m . Zob.: Nauki świę­ tych Starców, dz. cyt., s. 427. W Żywotach Ojców w y ­ s t ę p u j ą fragmenty, k t ó r e w s k a z u j ą na kształtowanie się odmiennego stosunku do pracy c e n o b i t ó w . Zob.: Nauki svjiitych Starców, dz. cyt., s. 446 Poza wspomnianym już t ł u m a c z e n i e m S. Piskor­ skiego, u k a z a ł się p r z e k ł a d tego fragmentu autorstwa S. Hammera ( „ M e a n d e r " 1, 1946, s. 49—51) przedruko­ wany t a k ż e przez A . Bobera (Antologia Patrystyczna, s. 277 п.), oraz p r z e k ł a d M . Starowieyskiego, „ Z n a k " 252(6), czerwiec 1975, s. 802 л. Schemat c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji historii m o ż ­ na p r z e d s t a w i ć n a s t ę p u j ą c o : stworzenie ś w i a t a i pier­ wotna szczęśliwość c z ł o w i e k a ; grzech p i e r w o r o d n y i od­ dalanie się ludzi od Boga; pierwsze przyjście Chrystusa i odkupienie ludzkości; okres oczekiwania na p o w t ó r n e przyjście i na koniec ś w i a t a ; drugie przyjście Z b a w i ­ ciela i k r ó l e s t w o m e s j a ń s k i e ; Sąd Ostateczny i p o w r ó t 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 człowieka do Boga. Średniowieczni historiografowie dokonywali nieco innych p o d z i a ł ó w dziejów (np. P a w e ł Orozjusz w Historia adversus paganos dzieli h i s t o r i ę ś w i a t a na cztery okresy, a Augustyn w s w y m Państwie Bożym na sześć epok), lecz t r e ś ć zasadnicza jest iden­ tyczna. Por.: A. Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 123 п.; t a k ż e : J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 169 п.; t a k ż e : Z Kuderowicz, Filo­ zofia dziejów. Rozwój p r o b l e m ó w i stanowisk, Warsza­ wa 1973, s. 9 n. Por.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741. Nawiasem m ó w i ą c , nasuwa się t u pewne skojarze­ nie p o m i ę d z y p o s t ę p o w a n i e m a n a c h o r e t ó w i d z i a ł a l ­ nością s t a r o ż y t n y c h Egipcjan, k t ó r z y — zgodnie z k o n ­ cepcją ł a d u (Maat) — w i n n i b y l i swym życiem p r z y ­ w r a c a ć zachwiany stan w naturze i s p o ł e c z e ń s t w i e . Zob.: S. Morenz, Bóg i człowiek w starożytnym Egipcie, Warszawa 1972, s. 112 et passim. Charakter o s t r z e ż e n i a ma np. historia o Eronie z A l e x a n d r a , k t ó r e m u zgniły i o d p a d ł y genitalia jako k a r a za s p ó ł k o w a n i e . Zob.: Palladiusz, Historia Lausiaca, dz. cyt., s. 629 Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 817; to samo w t ł u m . M . Starowieyskiego: „ Z n a k " 252(6), czer­ wiec 1975, s. 808 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 352 Por.: P. Nagel, Die Motiuierung der Askese in der Alten Kirche und der Ursprung des Mónchtums, B e r l i n 1966 Nie tylko Orygenes p o t r a k t o w a ł d o s ł o w n i e to zda­ nie. W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " wspomina się z a r ó w n o o po­ jedynczych mnichach-kastratach, jak i o klasztorach r e z a ń c ó w . Zob.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 782, 795, 800 et passim. R ó w n i e ż w innych miejscach Pisma ś w i ę t e g o znaleźć m o ż n a twierdzenia p r e f e r u j ą c e b e z ż e n n o ś ć (np. I K o r 7,1). Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741 M . Bachtin, Problemy literatury..., dz. cyt., s. 334 T. Mann, Józef i jego bracia, t. I , Historie Jakubowe. Młody Józef, Warszawa 1967, s. 25 t a m ż e , s. 24 „Droga" w ó w c z e s n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e poza sen­ sem d o s ł o w n y m m i a ł a t a k ż e znaczenie p r z e n o ś n e : b y ł a d u c h o w y m poszukiwaniem, por.: A . Guriewicz, Kate­ gorie..., dz. cyt., s. 76 J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie..., dz. cyt., s. 155 Jan biskup Jerozolimy, O postanowieniu..., dz. cyt., s. 844 To i n a s t ę p n e zdania, p o z o s t a j ą w ścisłym z w i ą z ­ k u z zagadnieniem m o t y w a c j i w micie. Zob.: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 44 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 74 W m y ś l zasad magii A l k m e n y , Por.: L . Stomma, Słońce rodzi si% 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 31 n. P. Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, s. 110 Tzw. s ł u p n i c y (stylici) to pustelnicy, k t ó r z y przez długie okresy mieszkali w c a ł k o w i t y m odosobnieniu na szczytach kolumn lub na specjalnie w t y m celu zbu­ dowanych filarach. Ta forma ascetyzmu n a r o d z i ł a się w S y r i i , a p r z e t r w a ł a na Wschodzie przez wiele w i e ­ k ó w . Zob.: H . Delahaye, Les Saints Stylites, „Subsidia Hagiographica", X I V , Bruxelles — Paris 1923; t a k ż e : J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 60; t a k ż e , A.S. A t i y a , Historia Kościołów..., dz. cyt., s. 161 Zob.: Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 113 Cyt. za: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 148 Analogiczne (w p e w n y m sensie) poglądy na w a r ­ tość natury o d n a l e ź ć m o ż n a w dziełach J.J. Rousseau. U w a ż a ł on, że natura — pojmowana jako stan pier­ wotny — jest najdoskonalsza. Rousseau w i e l b i ą c n a t u r ę , r ó w n o c z e ś n i e p o t ę p i a k u l t u r ę . „Wszystko jest dobre, gdy wychodzi z r ą k b t w ó r c y , wszystko się paczy w r ę k a c h c z ł o w i e k a " . (Na marginesie dodajmy, że stworzona m u przez przyjaciół siedziba, nazwana została Eremitage). Zob.: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1959, s. 207 n. N i e k t ó r z y Ojcowie Kościoła t r a k t u j ą jako przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h m.in. Sokratesa, Platona i Senekę. R. Przybylski, K u b r a k pośmiewiska, „ Z n a k " 310, k w i e c i e ń (4) 1980, s. 442 Żywoty Ojców, s. 841 3 0 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 149 �6 3 M o t y w ten r o z w i j a j ą iiczne pisma apokryficzne (m.in. ewangelie). Zob.: „ Z n a k " 275, maj (5) 1977, s. 555 n . R. Barthes, Mit i znak, dz. cyt., s. 49 Zob.: J. P t a ś n i k , Kultura wieków średnich, War­ szawa 1925, s. 37 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 59, 184 et passim, t a k ż e : T. Manteuffel, Zakony..., dz. cyt., s. 14; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczes­ nochrześcijański [ w : j Katolicyzm s t a r o ż y t n y , Warszawa 1969, s. 372 n. Nie zgadzam się z tezami D. Savramisa w tej k w e s t i i . Por.: tegoż, dz. cyt., s. 10 п., 81, 90 et passim. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 49, 53; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesno­ chrześcijański, dz. cyt., s. 370 п.; t a k ż e : M . Simon, Cywilizacja..., dz. cyt., s. 360 n . M . Bachtin, Problemy..., dz. cyt., s. 356 Grzegorz z Nyssy, Wybór Pism, Warszawa 1963, s. 228 Ciekawe b y ł o b y p o r ó w n a n i e koncepcji n i e k t ó r y c h sekt gnostyckich (np. a d a m i t ó w ) i pewnych p o g l ą d ó w heretyckich z I I I i I V stulecia, z fenomenem anacho­ retyzmu. N i e w ą t p l i w i e istniało między n i m i wiele ele­ m e n t ó w w s p ó l n y c h , niemniej jednak anachoreci ucho­ dzili od p o c z ą t k u za w i e l k i c h w r o g ó w h e r e t y k ó w . Por. Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 743 et passim. 6 9 7 0 7 1 Fot.: Z. Zagajewski Wszystkie reprodukowane ryciny pochodzą z dzieła Solitude. J . i R. Sadelerów, Wenecja 1600 1 I I . 1. Brat Urban, franciszkanin o p i e k u j ą c y się (w okresie od maja do ś w . Michała) „Puszczą bł. Ja­ na z D u k l i " . I I . 2. Sw. Andrzej Ś w i e r a d . Zaostrzone p r ę t y m a j ą r a n i ć z n u ż o n e snem ciało, podob­ nie — zawieszone nad g ł o w ą kamienie 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3225152c518d926e25d6be0e9f2a9f45.pdf c6882be0f82450128aa9d38e96a88234 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3155 Title A name given to the resource Pustelnicy - ludowi święci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.151-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz PUSTELNICY - LUDOWI ŚWIĘCI MONASTYCYZM A EWANGELIZACJA EUROPY W ś r e d n i o w i e c z n e j Europie d o k o n a ł a się swoista mutacja c h r z e ś c i j a ń s t w a : z r e l i g i i w a r s t w plebejskich, k t ó r e n a r z u c i ł y j ą cesarzowi i klasom p a n u j ą c y m , prze­ kształciło się w „ n o w e c h r z e ś c i j a ń s t w o " . C h r y s t i a n i ­ zacja s p o ł e c z e ń s t w Zachodu o d b y w a ł a się zasadniczo d r o g ą „ o d g ó r n ą " . Decyzję o p r z y j ę c i u nowej r e l i g i i po­ dejmowali w ł a d c y — d o c e n i a j ą c y korzyści p ł y n ą c e z p r z y j ę c i a chrztu dla k s z t a ł t u j ą c y c h się m o n a r c h i i feu­ dalnych — a wraz z n i m i ich najbliższe otoczenie. Dopiero w drugiej kolejności n a s t ę p o w a ł y — bardzo często dokonywane p r z e m o c ą — masowe chrzty pozo­ stałej ludności. Zastosowanie takiej „ m e t o d y misyjnej" oznaczało katolicyzację czysto f o r m a l n ą : nawracana l u d n o ś ć z a c h o w y w a ł a wierzenia, o b r z ę d y i zwyczaje przedchrześcijańskie. Z p r z y w i ą z a n i a w a r s t w l u d o w y c h do tradycyjnych k u l t ó w z d a w a ł sobie s p r a w ę p a p i e ż Grzegorz I W i e l k i (590—604), autor programu ekspansji Kościoła r z y m ­ skiego, k t ó r y w y z n a c z y ł k i e r u n k i p o l i t y k i papiestwa na najbliższe w i e k i *. Zalecał cn misjonarzom, ażeby nie l i k w i d o w a l i p o g a ń s k i c h miejsc i t e r m i n ó w ś w i ą t kultowych, lecz adaptowali je do potrzeb c h r z e ś c i j a ń ­ s t w a . J e d n a k ż e inicjatywa misyjna Grzegorza I nie s t a n o w i ł a n o v u m w zakresie takiej formy ewangeliza­ cji Zachodu. Palma p i e r w s z e ń s t w a w tej dziedzinie przypada m n i c h o m . W drugiej połowie I V stulecia na terenie G a l i i działa M a r c i n — m n i c h p r a k t y k u j ą c y przez pewien czas pustelnictwo na wysepce G a l l i n a r i a (koło Genui) i późniejszy biskup z Tours — inicjując w i e l k i ruch monastyczny . Jest on misjonarzem sto­ s u j ą c y m praktycznie a d a p t a c y j n ą f o r m u ł ę upowszech­ niania c h r z e ś c i j a ń s t w a : na miejscu ś w i ą t y ń p o g a ń s k i c h wznosi kościoły i k a p l i c e . Na p o c z ą t k u V w i e k u w Prowansji, na wyspie L ć r i n s , eremita Honorat z a k ł a d a klasztor b ę d ą c y w a ż n y m ośrodkiem chrystianizacji Około 415 r. t a k ż e w Prowansji (Marsylia) Jan Kasjan organizuje klasztor pod wezwaniem św. W i k t o r a . W i ­ d o w n i ą n a j w i ę k s z e g o rozwoju liczebnego m n i c h ó w staje i 3 4 5 e 7 się w V w i e k u I r l a n d i a . Preferowane w i r y j s k i m monachizmie idee zbiorowego eremityzmu znakomicie p r z y ­ s t o s o w a ł y się do starych w i e r z e ń celtyckich i t a m t e j ­ szej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Irlandzcy mnisi r e a l i z u j ą c ascetyczny nakaz „ w ę d r ó w e k dla Boga" prowadzili a k t y w n ą działalność m i s y j n ą i w k r ó t c e schrystianizow a l i celtyckich S z k o t ó w oraz P i k t ó w . N a s t ę p n i e misjo­ narze iroszkoccy podjęli a k c j ę e w a n g e l i z a c y j n ą w ś r ó d A n g l o s a s ó w i dokonali i n w a z j i na kontynent, gdzie sta­ r a j ą c się o jak n a j s k u t e c z n i e j s z ą infiltrację religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j do ś w i a t o p o g l ą d u nawracanego ludu, p r ó b o w a l i m . i n . obcy dla n e o f i t ó w ś w i a t pojęć c h r z e ś ­ c i j a ń s k i c h w y r a z i ć w miejscowym s ł o w n i c t w i e °. C h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą wczesnego monastycyzmu zachodniego jest r o z m a i t o ś ć jego f o r m . Obok zorga­ nizowanych w s p ó l n o t klasztornych istnieje mnóstwo w ę d r o w n y c h a s c e t ó w (gyrowagów), p u s t e l n i k ó w (rekluzów), „świętych ż e b r a k ó w " itp. Biskupi u s i ł u j ą zwal­ czać „ l u ź n y c h " m n i c h ó w ; p o w s t a j ą u c h w a ł y s y n o d ó w m a j ą c e na celu ograniczenie ich i l o ś c i . W p o s t ę p u j ą ­ cym procesie unifikacji życia monastycznego główną rolę przyszło o d e g r a ć regule ś w . Benedykta z N u r s j i . Poza t r a d y c y j n y m i cnotami i o b o w i ą z k a m i c e n o b i t ó w jak czystość, u b ó s t w o ( w s p ó l n o t a d ó b r ) , p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a d z i o n o w niej duży nacisk na p r z y w i ą z a n i e mnicha do domu zakonnego (stabilitas l o c i ) . Poparta zdecy­ dowanie przez papiestwo, a później przez odnowione cesarstwo k a r o l i ń s k i e , r e g u ł a b e n e d y k t y ń s k a zaczyna d o m i n o w a ć od V I I s t u l e c i a . Dla nas istotne jest, iż klasztory b e n e d y k t y ń s k i e często z a k ł a d a n o na miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h k u l t ó w , m a j ą c y c h t r a d y c j ę i po­ pularnych w ś r ó d okolicznej l u d n o ś c i . Nawet tak p o b i e ż n y szkic historyczny pokazuje, że w procesie krzewienia c h r z e ś c i j a ń s t w a poprzez akomodację — wzajemne przystosowywanie r e l i g i i c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e j i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h — o l b r z y m i ą rolę ode­ grał monastycyzm. Zrodzona na Wschodzie ideologia odosobnienia została wykorzystana w charakterze „ i n 8 1 0 11 12 13 14 151 �П. 3. Fot. XVII-wiecznego obrazu J ę d r z e j a Ż u r a w k a z kościoła parafialnego w Opatowcu nad Wisłą. Ptak — ż u r a w — p r z y n o s i ć m i a ł r y b y eremicie I I . 4. Obraz w T r o p i u , o ś r o d k u najżywszego k u l t u Swierada w Polsce. Przedstawia Andrzeja Swierada oraz jego towarzysza Benedykta strumentu misyjnego" do chrystianizacji s p o ł e c z e ń s t w Zachodu. W kolebce c h r z e ś c i j a ń s t w a i monastycyzmu, skalisto-piaszczyste obszary p u s t y ń s t a n o w i ł y k r ó l e s t w o szatana, miejsce schronienia dzikich bestii oraz złoczyń­ ców (zbójców i b a r b a r z y ń s k i c h n o m a d ó w ) . M n i s i do­ konali „ o s w o j e n i a " tych t e r e n ó w : przeobrazili d z i k ą p u s t y n i ę w obszar święty. Na Zachodzie a n a l o g i c z n ą rolę — przestrzeni obcej i wrogiej — spełnia las, b ę d ą c y „ p u s t y n i ą " ś r e d n i o ­ wiecznej Europy. Aż do k a r c z u n k ó w późnego ś r e d n i o ­ wiecza (i dłużej jeszcze) las dominuje w zachodnioi ś r o d k o w o e u r o p e j s k i m krajobrazie. P o k r y w a on zdecy­ d o w a n ą większość jej powierzchni. „Kiedy kończy się las, z a c z y n a j ą się pieszczyste pustkowia, bagna, torfo­ w i s k a " . L u d z k i e osiedla, otoczone polanami upraw­ nej ziemi, b y ł y oddalonymi od siebie oazami w ś r ó d roz­ ległych lasów. M i e s z k a ń c ó w w i ę k s z y c h osad Europy p o ł u d n i o w e j , o b y w a t e l i cywilizowanego ( = w y k a r c z o wanego) ś w i a t a , las p r z e r a ż a . J a w i się i m jako miejsce, w k t ó r y m żyją dzikie z w i e r z ę t a (wilki!), u k r y w a j ą się czyhający na w ę d r o w c ó w bandyci. Las jest r ó w n i e ż siedzibą sił nieczystych, p o g a ń s k i c h d e m o n ó w oraz ich barbarzyńskich wyznawców. 15 M a j ą c y w i e l k i e d o ś w i a d c z e n i e w walce z t y m i nie­ b e z p i e c z e ń s t w a m i atleci ascozy doskonale nadawali się do podjęcia z a d a ń misyjnych. N i e m a ł ą f u n k c j ę w t y m zakresie spełnili t a k ż e pustelnicy, k t ó r z y pomimo nie­ zbyt korzystnego dla siebie k h m a t u (tendencji l i k w i datorskich ze strony b i s k u p ó w ) , przez całe ś r e d n i o ­ wiecze „są wciąż obecni, wciąż n i e p o k o j ą i fascynu­ j ą " . W i ę c e j , b y w a j ą okresy szczególnego nasilania się r u c h ó w eremickich. Idee życia samotniczego bardzo i e 152 1 7 się p o p u l a r y z u j ą w wiekach X — X I I . Eksplozja erem i t y z m u w X stuleciu łączy się m.in. z przepowiada­ n y m na rok 1000 k o ń c e m ś w i a t a . Z tego r u c h u pustel­ niczego w X I w i e k u f o r m u j ą się eremickie zakony kontemplacyjne (kameduli, k a r t u z i , wallombrozjanie i in.) niemniej wciąż istnieje „ n i e p r z e l i c z o n e m n ó s t w o s a m o t n i k ó w — p u s t e l n i k ó w i pustelniczek — z w i ą z a ­ nych bardzo luźno z j a k ą ś r e g u ł ą i c a ł y m kościelnym systemem..." . Dla nas najbardziej i n t e r e s u j ą c e jest spotkanie tendencji e r e m i c k i i ń r potrzebami misyjny­ m i °. Dla etnologów kusząca jest hipoteza, iż z a l u d n i a j ą ­ cy lasy c h r z e ś c i j a ń s k i e j Europy pustelnicy nie osiedlali się w miejscach przypadkowych. S ą d z i m y , że ze w z g l ę ­ du na a n a c h o r e c k ą wizję p r z e s t r z e n i , bardzo p r a w ­ dopodobne jest z a k ł a d a n i e e r e m ó w w miejscach, k t ó r e już b y ł y u w a ż a n e za szczególnie sakralne: na g ó r a c h , przy źródłach, kamieniach, drzewach... Pustelnicy c h r y stianizowali b y ć może takie miejsca przez transpozy­ cję, n a d a j ą c i m nowy sens. W taki sposób ł a t w i e j mogli p o w o d o w a ć , p r z y k ł a d e m swojego życia, stopniowe zmia­ ny w m e n t a l n o ś c i o k r e ś l o n y c h społeczności lokalnych, a k c e p t a c j ę n o w y c h treści. Oczywiście zanim doszło do pełniejszego przyswojenia przez k u l t u r ę l u d o w ą r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , m i a ł a ona t r w a ć w synkretycznej sym­ biozie z w i e r z e n i a m i p o g a ń s k i m i jeszcze przez długie wieki . P o ś r e d n i c h ś l a d ó w owych skomplikowanych pro­ cesów s p r ó b u j e m y p o s z u k a ć w historycznym, hagiograf i c z n y m oraz etnograficznym materiale d o t y c z ą c y m po­ staci k i l k u — bliskich sercom m i e s z k a ń c ó w Podkar­ pacia — ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w . Zajmiemy się a n a l i z ą pewnych „ m i t ó w l o k a l n y c h " z a w i e r a j ą c y c h etiologię 1S 19 2 21 2 2 �przestrzeni geograficznej. M i t y te t ł u m a c z ą elementy przestrzeni h i s t o r i ą lub l e g e n d ą (mogącą b y ć czasami p r a w d z i w s z ą od historii), k t ó r a je u k s z t a ł t o w a ł a . Naz­ w y miejscowości, o k r e ś l e n i a miejsc, ich w y g l ą d , cha­ rakterystyczne cechy itp., z n a j d u j ą o b j a ś n i e n i e w zda­ rzeniach, k t ó r e się tam ongiś r o z e g r a ł y . 23 Takie m i t y p r z e k s z t a ł c a j ą amorficzną przestrzeń fizyczną w u p o r z ą d k o w a n ą , z r o z u m i a ł ą , „ s w o j s k ą " prze­ s t r z e ń k u l t u r o w ą . Elementy tej „ u s e n s o w i o n e j " prze­ strzeni f u n k c j o n u j ą w danym systemie s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m jako znaki i tak też należy je t r a k t o w a ć , zys­ k u j ą c „sposób badania zjawisk społecznych i ś w i a d o ­ m o ś c i o w y c h w y c h o d z ą c y od ich obiektywnych przeja­ wów..." . 2 4 I I . 5. Pustelnik Swierad, r z e ź b a z 1830 r. w y k . przez ludowego a r t y s t ę , Kaplica św. Swierada w Tropiu Chrzest źródeł, drzew i kamieni Nad Dunajcem, w pobliżu Jeziora Czchowskiego, leży wieś Tropie. Tutaj „każdy z a k ą t e k , k a ż d a ścieżka, k t ó r ą w ę d r u j e m y nad brzegiem rzeki przez las, drży o p o w i e ś c i a m i o ś w . Swieradzie zwanym Jędrzejem Ż ó r a w k i e m , pustelniku ż y j ą c y m na p r z e ł o m i e X i X I w i e k u " . Swierad (ur. około 980 г., zm. w r. 1034), pierwszy ś w i ę t y polskiego pochodzenia (kanonizowany w 1083 г.), uznawany jest za postać h i s t o r y c z n ą . Je­ d y n y m historycznym ź r ó d ł e m informacji o n i m jest V i t a napisana przez Maurusa biskupa Pięciukościołów. Dziełko to traktuje o ostatnich latach życia ś w . Swierada czyli okresie, w k t ó r y m — pod zakonnym i m i e ­ n i e m Andrzeja — p r z e b y w a ł w pustelniach: opodal klasztoru b e n e d y k t y ń s k i e g o na górze Zobor (koło N i t r y ) oraz na Skałce nad Wagiem niedaleko Trenczyna (Sło­ wacja). Tamtejsza tradycja łączy z jego imieniem m.in. p i e c z a r ę i źródło na górze Zobor, a t a k ż e g r o t ę (ze ś l a d a m i k r w i i o t w o r a m i p o s i a d a j ą c y m i moc lecze­ nia chorych r ą k ) w S k a ł c e . Przy czym erem w S k a ł c e kojarzony jest r ó w n i e ż z osobą ś w . Benedykta, pustelni­ ka i m ę c z e n n i k a , ucznia S w i e r a d a . O św. Benedykcie wspomnimy p ó ź n i e j , teraz w r ó ć m y do k u l t u A n d r z e j a -Swierada w T r o p i u , a l b o w i e m r z e c z y w i ś c i e „kult t r o p ski jest w y j ą t k o w o p a s j o n u j ą c y m tematem dla hagiologa-etnografa" . Najstarsze dane ź r ó d ł o w e dotyczące h i s t o r i i k u l t u na t y m terenie pochodzą od Jana D ł u ­ gosza. Z jego relacji w y n i k a , że już w połowie X V w i e k u i s t n i a ł a w T r o p i u pustelnia Swierada i ż y w e było przekonanie o jego pobycie w tych stronach. H i ­ storycy piszący o św. Swieradzie p r z y j m u j ą , iż bogactwo tradycji miejscowej w p o ł ą c z e n i u z i n f o r m a c j ą D ł u ­ gosza, dają d o s t a t e c z n ą p o d s t a w ę do uznania, że rzeczy­ wiście działał on t u t a j . L u d o w e podanie głosi, iż w miejscu eremu Swierada i s t n i a ł n i e g d y ś p o g a ń s k i gaj i ś w i ą t y n i a . G d y w t y m lokalnym ośrodku przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i e g o k u i t u p o j a w i ł się nasz pustelnik, n i k t z m i e s z k a ń c ó w nie chciał m u udzielić schronienia i przed bezdomnym Swieradem pękł d ą b , aby w jego dziupli mógł o s i ą ś ć . Z b u d o w a ł t u kaplicę, w y c i n a ł drzewa w lesie (zwanym przez długi czas „puszczą Swierada"), uczył uprawy r o l i i e w a n g e l i z o w a ł t u b y l ­ ców. W y s t ę p u j e więc w miejscowym folklorze r e l i g i j ­ n y m w charakterze swoistego bohatera kulturowego. 2 S 26 27 2 8 w i e l k ą pieczarę, k t ó r a s p e ł n i a ć m i a ł a funkcję łoża. W zbudowanej t u kaplicy 16 lipca o d b y w a j ą się u r o ­ czystości odpustowe k u czci ś w . ą t e g o , na k t ó r e rokrocz­ nie p r z y b y w a j ą rzesze okolicjnych m i e s z k a ń c ó w . Po­ wyżej kaplicy, w odległości k i l k u d z i e s i ę c i u k r o k ó w znaj­ duje się źródło, z k t ó r e g o pustelnik pijał w o d ę . W e d ł u g powszechnej opinii ma ona własności lecznicze . Sprzeczne są p o g l ą d y na temat miejsca pochodzenia S w i e r a d a . D l a nas i n t e r e s u j ą c y jest fakt, iż p o m y ł k a M a r c i n a Baroniusza z a i n s p i r o w a ł a r o z w ó j k u l t u A n d r z e ja-Swierada (vel J ę d r z e j a Ż u r a w k a ) w Opatowcu nad W i s ł ą . Jeszcze w pierwszych d z i e s i ą t k a c h X X w i e k u wskazywano t a m cudowne źródełko, koło k t ó r e g o ere­ mita miał mieć swoją p u s t e l n i ę . 3 8 3e 40 4 1 4 S 2 e 30 I I . 6. Cudowne źródełko św. Swierada 31 3 2 33 ?5 CG Przypisuje się m u t a k ż e moc czynienia c u d ó w . W e d ­ ług relacji M a r c i n a Baroniusza z J a r o s ł a w i a w dniu 16 lipca 1569 г., kiedy to „ h e r e t y c y " napadli na p r o ­ cesję tutejszej ludności ś w . Swierad zjawił się z k i j e m ognistym w dłoni i p r z e g n a ł „ n i e g o d n y c h l u t e r a n ó w " , w i e l u na ś m i e r ć p o r a ż a j ą c . Siadem tego wydarzenia jest odcisk stopy świętego na Krzemiennym głazie. 3 7 Zasadniczym jednak dowodem pobytu Swierada w T r o p i u (poza s z c z ą t k a m i d ę b u ) jest s k a ł a t w o r z ą c a nie- 153 �I I . 7. „Ci święci — to b y l i a r t y ś c i — najcudniejsze ustronia obierali sobie za siedzibę. To wzgórze z kapliczką (...) owiane czarem prze­ cudnych w i d o k ó w — tak p r z y k u ­ wa myśl i serce, iż nie dziw, że pustelnik t u pozostał, jako w m i e j ­ scu, gdzie Bóg m i a ł być wszyst­ kim..." ( M . S a n d o z ó w n a ) Cytowany M a r c i n Baran p r z y c z y n i ł się r ó w n i e ż do s p o t ę g o w a n i a lokalnego k u l t u innego pustelnika o i m i e ­ n i u Just. Z a n o t o w a ł on na p r z e ł o m i e X V I i X V I I w i e k u w Vitae sanctorum quatuor fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium confesscrum..., że w e d ł u g re­ lacji ludu z tych okolic gdzie żył święty Just, m i a ł on p u s t e l n i ę na górze Ł o b z ó w i był towarzyszem Swiera­ da. B r a k jest innych źródeł historycznych ś w i a d c z ą ­ cych o a u t e n t y c z n o ś c i tej postaci. Najprawdopodob­ niej i n s p i r a c j ą dla religijnego f o l k l o r u b y ł a legenda świętego Jodoka, pustelnika ryjącego na terenie Nor­ mandii w V I I wieku, k t ó r y mógł b y ć d r u g o r z ę d n y m patronem tutejszej p a r a f i i . Współcześnie na wzgórzu nad Dunajcem (koło T ę g o b o r z a przy Jeziorze R o ż n o w ­ skim), w miejscu pustelni Justa, znajduje się otoczony starymi l i p a m i drewniany kościółek. „Opowieść o jego życiu i cudach nabiera innej b a r w y ; w t y m otoczeniu, na tle miejscowej przyrody, treść jej staje się bliska, bardziej w z r u s z a j ą c a " . Pomimo, że tuż obok prze4 3 41 46 46 154 I biega r u c h l i w a szosa łącząca Brzesko z N o w y m S ą c z e m , podczas budowy k t ó r e j zasypano s t u d z i e n k ę z c u d o w n ą w o d ą — źródło świętego Justa ". Lecz legenda wciąż t r w a dlatego, że jest zawsze p i ę k n a i bliższa sercu n i ż r z e c z y w i s t o ś ć . 8 w r z e ś n i a k a ż d e g o r o k u (dzień odpustu) zbiera się t u po k i l k a tysięcy ludzi, nie tylko z bliska ale i z dalszych okolic, a ż e b y czcić p a m i ę ć swojego świętego. Trzecim pustelnikiem, l u d o w y m ś w i ę t y m czczonym w tych stronach jest święty Urban (Urbanek, j a k piesz­ czotliwie go t u z w ą ) . M i e s z k a ł on w lasach koło I w k o wej na w z g ó r z u i przy źródle, z k t ó r e g o woda „od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w " b y ł a u w a ż a n a za skuteczny ś r o d e k na chore oczy, g a r d ł o i „różne d e f e k t a " . K u l t ś w i ę ­ tego Urbanka t r w a tutaj od bardzo dawna pomimo, iż „postać pustelnika Urbana nie znajduje potwierdze­ nia w ż a d n y c h , nawet p ó ź n y j h ź r ó d ł a c h . . . " . Prawdo­ podobnie cześć dla Urbanka jest l o k a l n y m w a r i a n t e m rozpowszechnionego w całej Europie k u l t u świętego 4 48 49 �Kapliczka murowana, postawiona w X V I I I w. na miejscu pustelni Swierada: i l . 8. ryc. z p r z e ł o m u X I X i X X w.; i l . 9. Współczesny w y g l ą d kaplicy. T y l n ą ścianą stanowi głaz, t w o r z ą c y n i e w i e l k ą g r o t ę Urbana. Ten kanonizowany p a p i e ż (pontyfikat w l a ­ tach 222—230) czczony b y ł jako patron w i n n i c , b o w i e m dzień uroczystości patronalnej świętego Urbana I (25 maja) kojarzony b y ł z r o z m a i t y m i zwyczajami r o l n i ­ czymi, zwłaszcza u p r a w ą w i n o r o ś l i . Od p r z e ł o m u X V I i X V I I stulecia tradycja ludowa łączy w y r a ź n i e tych trzech p u s t e l n i k ó w : Swierada, Justa i U r b a n k a . U w a ż a n i są za w s p ó ł c z e s n y c h sobie t o ­ warzyszy (czy nawet braci): „mieszkali o n i na w z g ó r ­ kach, tak że się mogli w i d z i e ć " oraz „jedno źródło m i e l i , jeśli k t ó r e m u z a b r a k ł o wody, to do drugiego p r z y s z e d ł i ten m u j ą posłał c u d o w n y m s p o s o b e m " . W ogóle „lud rzewnem podaniem r o z j a ś n i a ich serdecz­ ny stosunek s ą s i e d z k i " . Zgodnie z w c z e ś n i e j s z ą zapowiedzią, poświęćmy jeszcze k i l k a słów ś w i ę t e m u B e n e d y k t o w i . Biskup M a u rus pisze o n i m , że b y ł uczniem Andrzeja-Swierada i ś w i a d k i e m jego heroicznego ż y w o t a . Po śmierci mistrza, przez trzy lata samotnie m i e s z k a ł w grocie na S k a ł c e . P r z y c h o d z ą c y m do niego ludziom udzielał rad i pomocy. Z n a ł się na właściwościach leczniczych ziół, k t ó r y m i k u r o w a ł ludzi i z w i e r z ę t a . Pewnego razu napadli n a ń zbójcy, uprowadzili, a n a s t ę p n i e zamordo­ w a l i i ciało w r z u c i l i do Wagu. Dopiero po d ł u ż s z y m czasie n i e t k n i ę t e zwłoki odnaleziono w wodzie, za wskazaniem o r ł a . K u l t Benedykta został zaaprobo­ wany na synodzie w ę g i e r s k i m w 1083 r. Jest czczony szczególnie na W ę g r z e c h , Słowacji i Morawach. Nato­ miast w Polsce aż do X V I wieku nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ślady k u l t u świętego Benedykta. Dopiero od tego stulecia k u l t w y s t ę p u j e zawsze łącznie z k u l t e m A n d r z e ­ ja-Swierada. W literaturze przedmiotu łączy sio. nie­ kiedy Benedykta z dwoma p o z o s t a ł y m i towarzyszami Swierada, lub u t o ż s a m i a z j e d n y m z Pięciu Braci M ę ­ czenników. 60 61 5 2 и 5,1 5 5 5 6 57 5 8 Z p o ł u d n i o w e j strony Karpat p r z e n i e ś m y się p o ­ nownie na polskie Podkarpacie, t y m razem o k i l k a ­ d z i e s i ą t k i l o m e t r ó w na p o ł u d n o w y wschód od naddunajeckiej okolicy wyznaczonej i r ó j k ą t e m T r o p i e - S w i ę t y Just-Iwkowa, w Beskid Niski. Około trzech k i l o m e t r ó w w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m od D u k l i , w pobliżu masywu Cergowej, „na Z a ś p i c i e " znajduje się sanktuarium zwa­ ne „puszczą b ł o g o s ł a w i o n e g o Jana z D u k l i " . O życiu i działalności bł. Jana nie ma wiele danych historycz­ nych. Urodził się b y ć m o ż e w r o k u 1414 w D u k l i . Jego lata dziecięce i m ł o d o ś ć są okryte t a j e m n i c ą . Zapewne około 1435 r. w s t ą p i ł do f r a n c i s z k a n ó w , gdzie dał się p o z n a ć m.in. jako zdolny kaznodzieja. W 1463 r. roz­ począł się b e r n a r d y ń s k i okres jego ż y w o t a monastycz­ nego, k t ó r e g o większość spędził we L w o w i e . Z m a r ł 29 w r z e ś n i a 1484 r. N i e m a l nazajutrz po pogrzebie roz­ poczyna się k u l t Jana z D u k l i , oficjalnie zaaprobowany w 1733 r. L u d o w a warsja Hagiografii b ł . Jana — uchwytna w ź r ó d ł a c h od X V I I stulecia — podaje, że w młodości był on pustelnikiem w lasach koło D u k l i . Tradycja miejscowa wskazuje lokalizację d w ó c h jego e r e m ó w : na Zaśpicie oraz u p o d n ó ż a góry Cergowej (przy „złotej studzience"). „ N a j p i e r w m i e s z k a ł błogosła­ wiony Jan z D u k l i przez jeden sezon na Cergowej, k o ł o złotego ź r ó d e ł k a . Potem m u s i a ł s t a m t ą d odejść, bo j a k się modlił to pastuchy r z u c a ł y w niego kamienia­ m i . P r z e n i ó s ł się na górę Zaszpit i b y ł tu trzy lata. Tutaj też w y k o p a ł ź r ó d e ł k o . Oba są bardzo popularne u l u d z i " . Ojciec Cz. Bogdalski O F M (który na prze­ ł o m i e X I X i X X w i e k u z e b r a ł „bardzo s k r z ę t n i e wszel­ kie opowieści o b ł o g o s ł a w i o n y m Janie, k u r s u j ą c e w ży­ wej tradycji w okolicach Krosna i D u k l i " ) wspomina m.in., że niedaleko K o m b o r n i jest źródło z w o d ą o u z d r a w i a j ą c e j mocy. Przy n i m m i a ł odpoczywać J a n . Z a s ł y n ą ł on r ó w n i e ż i n n y m i c u d a m i . ; 6 9 6 0 6 1 82 63 155 �K o l e j n y m etapem naszej w ę d r ó w k i ś l a d a m i pustel­ niczych tradycji b ę d z i e malownicza okolica nad rzecz­ k ą S t r a d o m k ą . Od wsi D ą b i e na p ó ł n o c y do Wierzbanowej na p o ł u d n i u , ciągnie się p o r o ś n i ę t y lasami długi w a ł górski, z trzema w y b i t n i e j s z y m i wzniesieniami: Grodziskiem, Księżą i Cietniem. U p o d n ó ż a wschod­ nich s t o k ó w Księżej leży n i e z w y k ł a osobliwość p r z y ­ rodnicza — Diabelski K a m i e ń . Stanowi go s p ę k a n a ł a ­ wica ciężkowickiego piaskowca o długości 55 m , wyso­ kości ponad 17 m i 12 do 25 m szerokości. D i a b l i K a ­ m i e ń w podaniach miejscowej ludności kojarzony jest z działalnością sił nadprzyrodzonych, zwłaszcza diabel­ skich. „ J a k budowali klasztor w Szczyrzycu, to d i a b e ł chcąc p r z e s z k o d z i ć w budowie w z i ą ł głaz i niósł na klasztor, żeby go zniszczyć. Kiedy z n a j d o w a ł się już blisko Szczyrzyca zapiał k u r , złe moce p r z e s t a ł y dzia­ łać, diabeł upuścił k a m i e ń . Teraz leży tutaj i są na n i m widoczne ślady p a z u r ó w diabelskich". 64 Dodajmy, że na P o g ó r z u znajduje się wiele podob­ nych m a s y w ó w skalnych. Należą do nich m . i n . tzw. Kamienie B r o d z i ń s k i e g o w pobliżu L i p n i c y M u r o w a n e j oraz skalne „grzyby", z k t ó r y m i są z w i ą z a n e analo­ giczne legendy. W bliskiej odległości od w s i Leksandrowa, na w z g ó r z u Bukowiec leży oryginalny grzyb skalny, zbudowany z k i l k u ł a w i c piaskowcowych o r ó ż ­ nej odporności, przy czym czapa grzyba jest z materia­ łu najbardziej odpornego. Podanie głosi, że k a m i e ń ten opuścił na ziemię w czasie piania koguta diabeł, k t ó r y chciał n i m p r z y w a l i ć klasztor k a r m e l i t ó w w N o w y m Wiśniczu. We wschodniej części rezerwatu „Diable S k a ł y " koło w s i Bukowiec (Pogórze Ciężkowickie), ster­ czy k i l k u n a s t o m e t r o w y skalny „ d i a b e ł " . W dolnej części skały są o d c i ś n i ę t e diabelskie szpony, w k t ó r y c h b y ł a niesiona z W ę g i e r , zanim upuszczono j ą na głos p i e j ą ­ cego koguta. Inne podanie o t y m głazie m ó w i , iż służył on za p o g a ń s k i c h czasów jako o ł t a r z c a ł o p a l n y . Rów­ nież na Jaworzynie K r y n i c k i e j znajduje się diabelski k a m i e ń w k s z t a ł c i e grzyba, o k t ó r y m k r ą ż y podobna legenda (diabeł chciał n i m n a k r y ć k r y n i c k i e źródła lecz gdy zapiał k u r , m u s i a ł go p r z e d w c z e ś n i e zrzucić na z i e m i ę ) . W y l i c z a n k ę t a k ą m o ż n a by jeszcze długo k o n t y n u o w a ć , użyjemy jedna* „ b r z y t w y Okhama", gdyż nie w n i o s ł a by ona wiele nowego. 65 66 e7 l e g ł y m echem podobnej f u n k c j i kamienia. Przyznajemy, że nasza hipoteza b r z m i dość r y z y k o w n i e . J e d n a k ż e szczęśliwie dla nas, w sukurs d o m y s ł o m e t n o l o g ó w i d ą d o m y s ł y a r c h e o l o g ó w . W 1952 л działała na tych tere­ nach n i e w i e l k a ekspedycja archeologiczna, w y k o n u j ą c powierzchniowe badania w trzech obiektach (Grodzis­ ko, Klasztorzysko, D i a b l i K a m i e ń ) , nazwanych umow­ nie z e s p o ł e m poznachowickim . W s t ę p n e badania prze­ prowadzone przy D i a b l i m K a m i e n i u , u j a w n i ł y dwie w a r s t w y k u l t u r o w e . Wykonano tu m . i n . m a ł ą o d k r y w ­ kę w u r w i s k u , z n a j d u j ą c elementy ceramiki (zaliczonej do typu ł u ż y c k o - p o m o r s k i e g o ) , p o ł u p a n e kości zwie­ rzęce oraz p e w n ą ilość w ę g i e l k ó w . Na podstawie do­ konanych u s t a l e ń , A. Ż a k i wysnuwa przypuszczenie o istnieniu w Podkamieniu miejsca k u l t o w e g o . Su­ geruje on ponadto k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia dal­ szych b a d a ń , przy innych tego typu grzybach skalnych. Nałożenie się d o m y s ł u a r c h e o l o g ó w na h i p o t e z ę etnologiczną dodatkowo j ą uprawdopodabnia. Niestety frag­ m e n t a r y c z n o ś ć m a t e r i a ł ó w nie pozwala nam, w c h w i l i obecnej, u z n a ć jej za u d o w o d n i o n ą . W k a ż d y m razie utrzymujemy, że istnienie miejsca kultowego przy D i a b ­ l i m K a m i e n i u jest m o ż l i w e , n możliwość nie należy do kategorii m a ł o prawdopodobnych. Dodamy jeszcze, iż na szczycie Diablego K a m i e n i a znajduje się — z pew­ nością nienaturalna — w n ę k a , z u t r z y m u j ą c ą się w niej stale w o d ą o p a d o w ą ( „ m a r t w a w o d a " ) . K o ń c z ą c tę d y g r e s j ę o diabelskich kamieniach na­ leży wreszcie w y j a ś n i ć , dlaczego ją t u w ogóle po­ czyniono. Jaki to ma z w i ą ż e * z pustelnikami? Otóż w ł a ś n i e w Podkamieniu zlokalizowany jest, zamieszki­ w a n y nieprzerwanie od p o c z ą t k u X I X w i e k u , prze­ p i ę k n i e p o ł o ż o n y erem. O jego historii i czasach obec­ nych napiszemy w i n n y m a r t y k u l e . Teraz chcemy s t w i e r d z i ć jedynie, że drewniany krzyż umieszczony na szczycie Diablego K a m i e n i a tuż obok pustelni, ma w y m o w ę głębokiego („dającego wiele do m y ś l e n i a " , choćby o t r w a ł o ś c i pewnych s t r u k t u r ) symbolu i spina k l a m r ą nasze — p e ł n e dywagacji — r o z w a ż a n i a na temat pustelnictwa w r e l i g i j n y m folklorze. n 74 75 7e 77 0 3 Wydaje się, iż przytoczone przykłady (pomimo skromnej ilości) u p o w a ż n i a j ą do stwierdzenia, że w l u ­ dowych podaniach d o t y c z ą c y c h diabelskich k a m i e n i w y ­ r a ż a się ich mediacyjny charakter (jednoczą opozycje typu: diabeł, siła niszczycielska, noc, obcość, zło — klasztor, kreacja, dzień, swojsicość, dobro itp.). P o t w i e r ­ dzeniem tej tezy jest t a k ż e fakt, że często głazy takie b y ł y wykorzystywane jako „ n a t u r a l n e " granice teryto­ rialne . Szczególnie w y r a ź n i e w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e naszego głównego bohatera, Diablego Kamienia spod Szczyrzyca, k t ó r y s t a n o w i ł miejsce graniczne p o m i ę d z y : p o s i a d ł o ś c i a m i , osiedlami, wsiami, ziemiami, powiatami, gminami, w o j e w ó d z t w a m i i Bóg wie czym jeszcze. W Podkamieniu schodzi się tak wiele granic, iż ś m i a ­ ło m o ż n a D i a b l i K a m i e ń n a z w a ć „ w ę z ł e m granicznym" lub „ g r a n i c ą granic". Owa, tak s p o t ę g o w a n a , graniczn o ś ć " w płaszczyźnie horyzontalnej, prowokuje do po­ stawienia hipotezy o jego meciiacyjności w płaszczyź­ nie w e r t y k a l n e j ; k a ż e się z a s t a n o w i ć nad wykorzysta­ niem Diablego K a m i e n i a do r c l i ł ą c z n i k a z rzeczywis­ tością t r a n s c e n d e n t n ą ( n a d p r z y r o d z o n ą ) . Na k o r z y ś ć do­ m y s ł u o u ż y w a n i u Diablego K a m i e n i a dla celów k u l t u , przemawia zanotowana w X I X w i e k u tradycja istnie­ nia w t y m miejscu pradawnej ś w i ą t y n i „ s ł o w i a ń s k i e g o bożyszcza P e r u n a " . Wspomniane wyżej podanie o jego z w i ą z k u z siłami diabelskimi, także mogło by b y ć o d ­ 6 9 Pustelnictwo a religijność ludowa P r z y s z ł a pora na podjęcie p r ó b y k r ó t k i e g o podsu­ mowania oraz s f o r m u ł o w a n i a przynajmniej n i e k t ó r y c h spośród n a s u w a j ą c y c h się w n i o s k ó w . Trzeba dodać, że nie jest to podsumowanie p i l n e — to u m i e ś c i m y w epilogu szkiców o pustelnictwie, po Obrazkach z życia pustelników. W y p u n k t u j e m y więc k i l k a konkluzji. Po pierwsze, wszystkie — f u n k c j o n u j ą c e głównie w folklorze r e l i g i j n y m — legendy o pustelnikach za­ c z e r p n ę l i ś m y ze stosunkowo niewielkiego obszaru Po­ górza Karpackiego. W y n i k a z tego, że tereny te są bar­ dzo bogate w tradycje erenvekie. S t ą d nasz postulat podjęcia szerszych b a d a ń etnograficznych nad t y m te­ matem. 70 7 1 72 156 Po w t ó r e , we wszystkich podaniach m a j ą c y c h z w i ą ­ zek ze zjawiskiem pustelnictwa ciągle p o w t a r z a j ą się pewne charakterystyczne miejsca, b ę d ą c e znakiem (śla­ dem i symbolem) działalności e r e m i t ó w . Dla uprosz­ czenia u j m i j m y tę k w e s t i ę w f o r m i e n a s t ę p u j ą c e j ta­ belki: Wypada zaznaczyć, że powyższa tabelka ma jedynie p o g l ą d o w y charakter i nie aspiruje do statystycznego zestawienia. J e d n a k o w o ż dość ewidentnie z niej w y n i ­ ka, iż z miejscem pobytu p u s t e l n i k ó w kojarzone są przede wszystkim źródła i kamienie (wzgórza, skały, groty). Bardzo silne jest przekonanie o szczególnej „ c u d o w n o ś c i " tych miejsc, �Nazwa eremu (określenie miejscowości związanej z działalnością eremitów) Imię pustelnika kojarzonego z danym eremem 1 Zobor Swierad + + + 2 Skałka Swierad, Benedykt — ""Г + Lp. 3 źró­ dło Swierad Tropie Opatowiec Swierad 5 Hw. Just Just 6 Iwkowa Urbrnek 7 Zaśpi t 8 Cergowa 9 Podkamień 4 Charakterystyczne miejsca Jan z Dukli - " 1 + Występowanie przekonania o sakralności kamień miejsca pobytu (wzgórze, pustelnika grota) drze­ wo + + + — — 4- + + 1 + i ~ь i + M o ż n a w y s n u ć z tego kolejny wniosek: działalność p u s t e l n i k ó w nie łączy się z d i w o l n y m i (przypadkowy­ mi) miejscami. W z w i ą z k u z t y m mamy n a s t ę p u j ą c e możliwości: a — pustelnicy osiadali w miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń ­ skiego k u l t u , c h r y s t i a n i z u j ą c je przez transpo­ zycję; b — z a k ł a d a l i eremy w miejscach o już w y r o b i o n y m znaczeniu (niekoniecznie k u l t o w y m ) , n a d a j ą c i m nowe t r e ś c i ; с — ze w z g l ę d u na a n a c h o r e c k ą wizję idealnego eremu (góra, jaskinia, źródło, drzewo), zamieszkiwali w miejscach „ ś w i a t o p o g l ą d o w o o b o j ę t n y c h " dla l o k a l ­ nej społeczności, semantycznie je n a z n a c z a j ą c do­ piero swoją działalnością; d —• wszystkie trzy w a r i a n t y są prawdopodobne i po trosze prawdziwe. G ł ó w n i e ze w z g l ę d u na brak odpowiednio szerokiej bazy m a t e r i a ł o w e j , k t ó r a notabene jest n i e m o ż l i w a do zdobycia, musimy t r w a ć w sferze d o m y s ł ó w . S ą d z i m y , że najbliższa prawdy jest wersja kompromisowa: dzię­ k i bliskiej ś w i a t o p o g l ą d o w i mitycznemu koncepcji prze­ strzeni c h r z e ś c i j a ń s k i eremityzm mógł zostać zaakcep­ towany i znaleźć t r w a ł e miejsce w kulturze ludowej. Niemożność jednoznacznsgo r o z s t r z y g n i ę c i a na k o ­ rzyść k t ó r e j ś z p o w y ż s z y c h hipotez jest w y m o w n a i na­ suwa n a s t ę p n ą k o n k l u z j ę : w swoich badaniach mamy do czynienia z religijnością l u d o w ą , k t ó r a nie jest ani „ c z y s t y m " c h r z e ś c i j a ń s t w e m , ani też nie zawiera w so­ bie „ k r y s t a l i c z n y c h " e l e m e n t ó w w i e r z e ń p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h . Stanowi natomiast system, b ę d ą c y ich prze­ t w o r z o n y m p o ł ą c z e n i e m . Bardzo charakterystyczne w t y m względzie jest częste p r z e w i a n i e się w tekście a r t y ­ k u ł u daty: p r z e ł o m X V I i X V I I stulecia. WÓWCZAS powstaje większość —• ż y w y c h do dzisiaj — ludowych p o d a ń i legend o pustelnikach. P r z e ł o m X V I i X V I I w i e k u to czas zasadniczego k s z t a ł t o w a n i a się r e l i g i j ­ nego f o l k l o r u . Kluczowa dla chrystianizacji wsi pol­ skiej rola okresu potrydenckiegc — wielokrotnie już uzasadniana — znalazła potwierdzenie także w t y m przypadku. — Uwagi + + 4~ U podnóża góry Na Diabel­ skim Kamie­ niu jest „mar­ twa woda" Wreszcie na z a k o ń c z e n i e — p a r a f r a z u j ą c s ł o w a H . Delahaye'a, k t ó r e ongiś z a i n s p i r o w a ł y L . S t o m m ę do b ł y s k o t l i w y c h w y w o d ó w — powiedzmy, że elementem o k a p i t a l n y m znaczeniu przy p r ó b a c h uchwycenia od­ ległych p o c z ą t k ó w k u l t u jest zgodność m i e j s c . Jest to drugi p r z y k ł a d dobitnie w s k a z u j ą c y t r w a ł o ś ć ludo­ wych przyzwyczajeń. 78 PRZYPISY 1 Por. J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 154 Por. E. Potkowski, Kościoły terytorialne i pań­ stwowe we wazesnym średniowieczu, [w:] Katolicyzm w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y , praca zbiorowa pod red. J. K e l ­ lera, Warszawa 1973 Zob. t a m ż e , s. 51; t a k ż e : H . Daniel-Rops, Kościół wczesnego średniowiecza, Warszawa 1969 Z r e s z t ą sam Grzegorz I posłużył się m n i c h a m i do chrystianizacji B r y t ó w , w y s y ł a j ą c ich g r u p ę dla zorga­ nizowania w A n g l i kościelnej h i e r a r c h i i . W 361 r. M a r c i n z Tours założył klasztor w L i g u g ś ; w r. 375 w M a r m o u t i e r . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie. Grupy życia wspólnego w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wie­ ku, K r a k ó w 1964, 83 n. Por. H . Daniel-Rops, dz. cyt. Zob. J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 71; t a k ż e : J. Le Goff, dz. cyt. P r a c ą p o d s t a w o w ą o i r y j s k i m monastycyzmie jest: J. Ryan, Irish monasticism. Origins and early develop­ ment, D u b l i n 1931. Zob. t a k ż e dzieło o postaci ś w . Pa­ t r y k a , misjonarza I r l a n d i i : L . Bieler, The Life and Legend of St. Patrick, D u b l i n 1949. R ó w n i e ż : S. Czar­ nowski, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Świę­ ty Patryk bohater narodowy Inandii, [ w : ] Dzieła, t. 4, Warszawa 1956 Por. L . Weisgerber, Die Spuren der irischen Mis­ sion in der E n t w i c k l u n g der deutschen Sprache, „ R h e i nische Vierteljahresblatter", 17, 1952, s. 8—41 O okresach w rozwoju historycznym monasty­ cyzmu zachodniego we wczesnym ś r e d n i o w i e c z u , zob. J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesnośrednio­ wieczny, [ w : ] Katolicyzm wczesnośredniowieczny, dz. cyt., s. 177—191 Por. E. Potkowski, dz. cyt., s. 19 п.; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , dz. cyt., s. 179 n . Zob. Starożytne reguły zakonne, Warszawa 1980, s. 179—234 Por. J. Wierusz Kowalski, dz. cyt., s. 181 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 13 157 I �5 4 Р о г . Т. Manteuffel, Zakony Kościoła katolickiego do potowy XIV wieku, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 7 P. R i c h ś , Zycie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979, s. 28 J. Le Goff, dz. cyt., s. 189 Por.: J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 183 п.; t a k ż e : T. Manteuffel, dz. cyt., s. 14; także: J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 K a ż d y spodziewany „koniec ś w i a t a " (a było ich w ś r e d n i o w i e c z u wiele), powoduje ogromny wzrost po­ p u l a r n o ś c i z a c h o w a ń ekspiacyjnych. Jednym z najbar­ dziej uznanych w z o r ó w takich d z i a ł a ń były ucieczki od świata. J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 Por.: J. K ł o c z o w s k i , Eremityzm na ziemiach Sło­ wiańszczyzny Zachodniej w X—XI w., „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i Wydawniczej i P o s i e d z e ń Naukowych oraz K r o n i k a Tow. Naukowego K U L " , t. 13, L u b l i n 1953, s. 91 A n a c h o r e c k ą wizję przestrzeni (jej rolę w k o n ­ taktach Bóg-człowiek; n i e j e d n o r o d n o ś ć ; c h a r a k t e r y s t y k ę idealnego eremu itd.), o p i s a l i ś m y w poprzednim szkicu Ojcowie pustyni Zagadnienie to było rozpatrywane w ogromnej ilości prac. Na szczególną u w a g ę zasługuje dzieło: F. Graus, Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger, Praha 1965, s. 140—195 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 404 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, War­ szawa 1970, s. 383 J. W i k t o r , Pieniny i ziemia sądecka, Kraków 1965, s. 426 L i t e r a t u r a o św. Andrzeju-Swieradzie jest bardzo bogata. O b s z e r n ą bibliografię prac t r a k t u j ą c y c h o tej i n t e r e s u j ą c e j postaci o p r a c o w a ł o. R. Gustaw O F M [ w : ] Hagiografia Polska, t. 1, P o z n a ń 1971, 89—93 Vita Sancioyum ertemitarum Andteae sen Zoerardi cpnfessoris et Benedicti martiris, a beato Mauro episoopo Quinqueecclesiastensi descripta została n a p i ­ sana w latach 1064—1070. Inne wczesne źródła — przede wszystkim Legenda Sancti Stephani regis (maior), z lat 1077—1083 — są od dzieła Maurusa zależne. Zob. J.T. M i l i k , Święty Swierad, Roma 1966, s. 8; t a k ż e : H . K a p i szewski, Cztery źródła do żywota św. Swirada, „Na­ sza Przeszłość", 19 (1964), s. 5—31 Por. H . Kapiszewski, Eremita Swirad w Panonii, „Nasza Przeszłość", 10 (1959), s. 17—69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 87. A u t o r wspomina tam r ó w n i e ż o pustelni w D ó m ó s . Por. Polski Słownik Biograficzny, t. 1, K r a k ó w 1935, s. 423; t a k ż e : Hagiografia Polska, dz. cyt., s. 114 J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 101 J. Dlugossii sen L o n g i n i Canonici Cracoviensis, Historiae Poloniae Libri X I I , 1, K r a k ó w 1873, s. 158 (pod r o k i e m 998); tegoż: Liber beneficiorum, 2, K r a ­ k ó w 1864, s. 248 Zob. T. Wojciechowski, Szkice historyczne jede­ nastego wieku, K r a k ó w 1951, s. 74—78; t a k ż e : W . Sem­ kowicz, Andrzej Swierad [ w : ] Polski Słownik Biogra­ ficzny, dz. cyt., s. 100 n. Zob. W. Demetrykiewicz, Dunajcem z niziny nad­ wiślańskiej w Tatry, K r a k ó w 1911, s. 56; t a k ż e : M . Sand o z ó w n a , Melsztyn i jego okolice, L w ó w 1911, s. 91; t a k ż e : J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428 п.; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, „Nasza Przeszłość", 23 (1966), s. 67; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity polskiego. Swirad nad Du­ najcem, „Nasza Przeszłość", 8 (1958), s. 63; t a k ż e : T r o ­ pie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 427; п.; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. M . Baronius Jaroslaviensis Clericus, Vitae sanctorum quatvar fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium oonfessorum..., Fors sectmda, Kraków 1609, s. 28 Odpust odbywa się 16 lipca zapewne na p a m i ą t k ę wspomnianego wydarzenia. P a t r c n a ł y polskie, s ł o w a c ­ kie i w ę g i e r s k i e w y m i e n i a j ą Andrzeja-Swierada (wraz z Benedyktem) pod r ó ż n y m i datami. P r z y k ł a d o w o : w X V I w . w y s t ę p u j ą w patronale polskim pod datą 1 lipca; od p o c z ą t k u X I X w. rubrycele m a j ą ich 21 lipca; Skarga pisze o J ę d r z e j u Polaku pod dniem 6 maja; F. Jaroszewicz natomiast — 17 lipca. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 2 6 27 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 8 4 3 5 3 6 3 7 3 8 158 1 3 9 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity.., dz. cyt., s. 63; t a k ż e : HP, dz. cyt., s. 86; t a k ż e : Tropie 1982 Sz. Morawski, Sądecczyzna, K r a k ó w 1863, s. 35. Autor u t o ż s a m i a wspomniany przez M . Baroniusza Opa­ towiec z Zakliczynem. Zob. t a k ż e : J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 108 Znacznie przesadzone jest zdanie H . Kapiszewskiego, że „ t r a d y c j a lokalna o pochodzeniu św. S w i r a ­ da z Opatowca ma znamiona wiarogodności...". Zob. tegoż: Eremita Świrad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 83. Por. HP, dz. cyt., s. 86 M . Baronius, dz. cyt., s. 30 n. Pozbawiona podstaw jest sugestia H . Kapiszewskiego, że „ J u s t był p o s t a c i ą r z e c z y w i s t ą i w s p ó ł c z e s n ą św. Swiradowi". Zob. tegoż: Tj/siqeleeie eremity..., dz. cyt., s. 69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 109. O J u ś c i e zob. t a k ż e : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., 105 n n . et passim; t a k ż e : J. W i k t o r , diz. cyt., s. 419; t a k ż e H. Kapiszew­ ski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65—71 et passim; t e n ż e , Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 75—79 J. W i k t o r , dz. cyt., s. 419 O istnieniu cudownego ź r ó d e ł k a na Sw. J u ś c i e w z m i a n k u j ą : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 109; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity, dz. cyt., s. 66, O jego zasypaniu inf.: Sw. Just 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 100. A u t o r k a p r z y ­ tacza tam r ó w n i e ż podanie n a s t ę p u j ą c e o źródle U r b a n ­ ka: „ J a k chłop puścił k a c z k ę u Urbanka do tej wody, jak poszła tak poszła i aż w C z ę s t o c h o w i e w y s z ł a " . Podczas b a d a ń terenowych w I w k o w e j (1982 r.) zano­ towano jeszcze inne podanie: „ D a w n i e j źródełko bar­ dzo s z u m i a ł o , ale j a k i ś pan w y k ą p a ł w n i m parszy­ wego psa, k t ó r y w y z d r o w i a ł — lecz ź r ó d e ł k o od tego czasu szum s t r a c i ł o " . M . Sandoz wspomina t a k ż e o ros­ n ą c y m przy kapliczce w i e l k i m grabie, na k t ó r y m obja­ wił się Urbanek. I n f . z I w k o w e j (opiekujący się kaplicz­ ką) twierdzi, że przed k i l k u n a s t u laty ściął grab, bo­ w i e m z a g r a ż a ł kapliczce. D o d a ł r ó w n i e ż , iż z n a j d o w a ł y się na n i m ś l a d y k r w i . H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 72 Dowodem słuszności naszej hipotezy o pustelni­ k u U r b a n k u jako zmitologizowanej w e r s j i hagiografii Urbana I — poza tradycyjnie o d b y w a j ą c y m i się t u u r o c z y s t o ś c i a m i z i e l o n o ś w i ą t k o w y m i (procesje do k a p ­ liczki Urbanka) — jest fakt, że z n a j d u j ą c y się w k a p ­ liczce obraz przedstawia w ł a ś n i e tego ś w i ę t e g o . Por. opis ikonografii Urbana I [ w : ] L . R ć a u , Iconographie de l'art Chretien, [ w : ] Iconogrrapfue des Saints, Paryż 1958—1959, s. 1294 Por. H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65 I w k o w a 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 96 t a m ż e . Na t y m absolutnie nie w y c z e r p a l i ś m y ist­ n i e j ą c e j nad Dunajcem t r a d y c j i ludowej o pustelnikach. P r z y k ł a d o w o : w Siemiechowie istnieje podanie, że żyło t u siedmiu m n i c h ó w (uczniów Swierada). Ponadto w Kamionce M a ł e j znana jest p o s t a ć pustelnicy K a t a r z y ­ ny. Zob. M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 110 п.; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 73; t e n ż e : Eremita Swirad na ziemi rodzinnej,, dz. cyt., s. 81 M . i n . na podstawie relacji Benedykta n a p i s a ł Maurus swoje Vita... Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 19 Por. HP, dz. cyt., s. 115 Por. t a m ż e , s. 112 Por. H.E. Wyczawski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Zycie i cześć pośmiertna, K r a k ó w 1957, 18 n . Trzciana 1981 C. Bogdalski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Wspomnienia z jego życia i czci pośmiertnej, Kraków 1903, s. 6 tamże, s. 25 Wykaz jego c u d ó w z a w i e r a j ą akta p r o c e s ó w bea­ tyfikacyjnych z lat 1615—1732 oraz akta z toczącego się od 1948 r. procesu kanonizacyjnego. Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981; Szczyrzyc 1981; D ą b i e 1981 Leksandrowa 1982 Por. W. K r y g o w s k i , Beskidy. Wyspowy, Sądec­ ki..., Warszawa 1977, s. 370 t a m ż e , s. 330 n. 4 0 4 1 4 2 i 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 6 0 5 1 5 2 5 3 6 4 5 5 5 8 5 7 5 8 5 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 �I I . 10. Na wzgórzu św. Justa stoi drewniany kościółek, na p a m i ą t k ę pustelnika. W g ó r n e j czę­ ści o ł t a r z a znajduje się obraz w y o b r a ż a j ą c y Justa jako starca z d ł u g i m i w ł o s a m i i b r o d ą , w b i a ł y m habicie II. ka 11. X V I I - w i e c z n a murowana kapliczka w lasach na I w k o w a , w miejscu eremu pustelni­ Urbanka. W kapliczce znajduje się malowany na desce obraz p r z e d s t a w i a j ą c y świętego w mitrze, prawdopodobnie jest to wizerunek p a p i e ż a Urbana I �9 8 Ciekawe podanie o skalnym grzybie w Bigoszówce podaje za A . G o r c z y ń s k i m S. Pagaczewski, Z tobołkiem za Kraków, K r a k ó w 1979, s. 132 O mediacyjnym charakterze granic pisał m . i n . L . Stomma. Zob.: t e n ż e , Słonce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, 34 n. O. R. Raj SOCist. b y ł ł a s k a w u d o s t ę p n i ć m i i n ­ f o r m a c j ę — w y d o b y t ą z dokumentu znajdującego się w szczyrzyckim klasztorze — z k t ó r e j jednoznacznie w y n i k a , że j u ż w X I V w. D i a b l i K a m i e ń t r a k t o w a n y był jako zwyczajowa granica między p o s i a d ł o ś c i a m i . Ponadto dla p r z y k ł a d u podajmy, iz obecnie rozgranicza on wsie: D ą b i e , K r z e s ł a w i c e i Pogorzany oraz woje­ w ó d z t w a krakowskie i n o w o s ą d e c k i e . P o d k a m i e ń —• to stare o k r e ś l e n i e najbliższej oko­ licy Diablego K a m i e n i a . Z a n o t o w a n ą przez A . G o r c z y ń s k i e g o w i a d o m o ś ć przytacza S. Pagaczewski. Zob. tenże, dz. cyt., s. 133 Zob.: A . Ż a k i , Zespół osadniczy Poznachowice Górne, pow. Myślenice, w świetle badań wstępnych, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", 4 (1957), s. 107—130 t a m ż e , s. 122 tamże. t a m ż e , s. 125 Wg inf. ter. (Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981): „ w o d a na D i a b l i m K a m i e n i u nigdy nie wysycha, ale jest ona m a r t w a . Jakby ktoś u ż y w a j ą c jej się na przy­ kład ogolił, to włosy p r z e s t a ł y b y m u r o s n ą ć " . Do za­ gadnienia „ m a r t w e j w o d y " na D i a b l i m K a m i e n i u po­ w r ó c i m y szerzej w n a s t ę p n y m a r t y k u l e . Por. L . Stomma, dz. cyt., s. 5 8 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 I I . 12. Ź r ó d ł o „ c u d o w n e j w o d y " w Zaszpicie k. D u k l i , w sanktuarium zwanym „puszczą bł. Jana z D u k l i " 11. 13. Jeden z „ d i a b e l s k i c h k a m i e n i " , w z g ó r z e B u k o ­ wiec k. Leksandrowej I I . 14. Erem w Podkamieniu, lata 30-te X I X w., Rye. K . Auera z albumu Galicja w obrazach; I I . 15. D i a b l i K a ­ m i e ń , widok od północy. K r z y ż na szczycie to symbol chrystianizacji p o g a ń s k i c h w i e r z e ń I I . 16. S z c z ą t k i d ę b u przy tropskim kościele, k t ó r y sam m i a ł się rozpaść aby w jego dziupli mógł z a m i e s z k a ć pustelnik �Fot.: Z. Zagajewski �т � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e80bbc7c3ce805a6ea62fb8ffd690525.pdf 3cf4aedbee0ad3759409ec768b1d6612 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3014 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultura". Szkic antymetodologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.151-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ROZUMIENIE KATEGORII „KULTURA" SZKIC ANTYMETODOLOGICZNY N a j o g ó l n i e j rzocz u j m u j ą c w e d ł u g pozytywistycznego para­ d y g m a t u n a u k i : obdarzony a u t o n o m i ą p o zn a w с zą — R o f o r u j ą c wizję poznania w aktualnej refleksji metanaukowoj o d w o ł a m się do klasycznogo j u ż dziola T.S. K u h n a rewolucji badacz, p o s ł u g u j ą c się n s u k n w ą poprzedza j u ż p r z y j ę c i e czegoś w rodzaju p a r a d y g m a t u " . Para­ m o t o d ą. k t ó r a stanowi naukowych, Struktura t z n . n i e z a l e ż n y od swojej s y t u a c j i biograficznej w świoeio - — w k t ó r y m autor piszo, żo „ s a m ą p e r c e p c j ę 8 rejestruje d y g m a t — w znaczeniu opistemologiozirym — c z y l i s t r u k t u r a l i - ,,nagie" —• a więc oczywiste, c a ł k o w i c i e wiarygodno i nie obcią­ z u j ą c y zdarzenia wzorzec, jest w stosunku do obsorwacji u p r z e d n i ucielośnienio ,,naturalnoj" racjonalności żone interpretacją — f a k t y o d k r y c i a ludzkiej, oraz d r o g ą i n d u k c j i dochodzi do p r a w . U z y s k i w a n a w ton s p o s ó b wiedza n a u k o w a jest racjonalna, w p o l n i o b i e k t y w n a i uniwersalna, c z y l i bez­ dzisiejszej jedynie kakofonię dźwięków i b a r w g d y b y nie ten swoisty „ f i l t r i n t e l e k t u a l n y " , k t ó r y czyni o b s e r w a c j ę z r o z u m i a ł ą , s e n s o w n ą . K a ż d e p o s t r z o ż e n i e s k ł a d a się wice z nierozerwalnie sprzecznie p r a w d z i w a . W i o k r e ś l a s p o s ó b percepcji zjawisk. Ж r u m i e ń d o ś w i a d c z o n i a sta­ nowiłby nauce p o d w a ż o n o k o n c e p c j ę a u t o n o m i i poz­ empi- Percepcja nie jest o d b i o r o m „ c z y s t y c h " d a n y c h e m p i r y c z n y c h , pretensje lecz k o n s t r u o w a n i o m f a k t u . Dlatego t e ż „ u c z o n y nie r o z p o r z ą d z a nawczej p o d m i o t u , zanegoWii.no stanowisko radykalnego r y z m u oraz — w konsekwencji — zakwestionowano z w i ą z a n y c h ze s o b ą e l e m e n t ó w : d o ś w i a d c z a l n e g o i teoretycznego. n a u k i do dostarczania wiedzy absolutnej, b o z w z g ł ę d n i e p r a w d z i - jodnoznacznio woj i c a ł k o w i c i e pewnej, o r z e c z y w i s t o ś c i i jej p r a w a c ł i . Zdecydo­ t o w a ć " . T y m s a m y m u p a d a j ą tezy t r a d y c y j n e j filozofii n a u k i ustalonymi faktami, któro mógłby reintorpro- w a ł y o t y m t r z y — j a k s ą d z ę — zasadnicze e l e m e n t y : o „nagich faktach", „ c z y s t y m doświadczeniu", „języku proto­ 1 o d k r y c i a d o t y c z ą c e ludzkiej percepcji; k o l a r n y m " i t d . , a potwierdza się p o g l ą d Poppora o n i e m o ż n o ś c i 9 wydzielenia t e r m i n ó w obserwacyjnych i teoretycznych. W świotlo 2 w n i o s k i z metanaukowoj refleksji, a w t y m : — k r y t y k a noopozytywistycznoj w i z j i n a u k i , przedstawionej — k r y t y c z n a rointerpretacja danych h i s t o r i i n a u k i ; okazuje się f a ł s z y w ą a n t y t e z ą , g d y ż ż a d o n badacz nie jest w stanie 3 w y n i k a j ą c a m . i n . z o s i ą g n i ę ć n a u k e t n o ł o g i c z n y c h —. r e l a t y ­ wizacja m o ż l i w o ś c i poznawczych c z ł o w i e k a (również reprezen­ t a n t ó w nauki). Fundamentalna charakter — tooria" teorii. S p o ś r ó d filozofów n a u k i najdalej i d ą c e konsekwonoje z tego twierdzenia, w y c i ą g n ą ł t w ó r c a koncepcji p l u r a l i z m u epistemologicznego oraz anarchizmu metodologicznego —• P . K . 10 teza Gostaltpsychologie g ł o s z ą c a , iż m y ś l c n i o postaciowy „empiria F o y e r a b e n d . N a w i ą z u j ą c do h i p o t e t y z m u Poppora i r o z w i j a j ą c t o w a ł y n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i obecnej doby. ma antynomia p r z e d s t a w i ć f a k t ó w w o l n y c h od balastu ostatniego O m ó w i ę p o k r ó t c o owo t r z y g r u p y c z y n n i k ó w , k t ó r o u k s z t a ł ­ gnoseologii, o z n a c z a ł a , żo l u d z k a poreopcja polega na odbieraniu oddzielnych w r a ż e ń s k ł a d a j ą c y c h nie się na pewne jego idee, p o d j ą ł on połomikę z popporowską o d k r y ć n a u k o w y c h " . Foyerabend „logiką poddał druzgocącej krytyce p o g l ą d y Poppera na t o m a t istnienia s t a ł y c h n o r m „ r a c j o n a l n e g o p o s t r z o ż e n i o , lecz na uchwycenie postaci zjawisk, g d y ż „ p o z n a ­ krytycyzmu", j e m y zjawiska o t y l e t y l k o , o ile u c h w y c i l i ś m y ich p o s t a ć ; inaczej nauki określających oraz z a p e w n i a j ą c y c h progresywny charakter ciągłość wiedzy z rozwoju poszczególnych p o z o s t a j ą dla nas c h a o s e m ' . Byle to holistyczne ujęcie ludzkiego e t a p ó w . W oparciu o w n i k l i w ą a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą k o l e j n y c h poznania, opozycyjne wobec t r a d y c j i asocjacjonistycznej wielkich 1 w psy­ teorii fizycznych Foycrahend n i o p o r o w ii у w a 1 n e zawszo jost nierozerwalnie z w i ą z a n a z i n t o r p r e t a e j ą , z n a c z e ń w y k o r z y s t y w a n y c h przez nie p o j ę ć ; ponieważ zo stwierdził, chologii. S t ą d p o z o s t a w a ł j u ż t y l k o k r o k do p o g l ą d u , że percepcja względu na „ w r a ż e n i a z m y s ł o w o budowane s ą przez system n e r w o w y w t a k i odpowiednich t w i e r d z e ń s p o s ó b , żo automatycznie p o j ę ć : wreszcie n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć c a ł y c h z a w i e r a j ą w sobie i n t e r p r o t a e j ę tego, 2 co jost widziane, s ł y s z a n e czy o d c z u w a n o " . Nowoczesna sformułowanych iż s ą one niowspólmiornośe niewspółmierność przy pomocy takich teorii, k t ó r y c h twior- psy­ dzenia te s ą s k ł a d n i k a m i . T a k i e n i e w s p ó ł m i e r n e teorie s ą e m p i - chologia u w z g l ę d n i ł a t y m samym c z y n n ą rolę c z ł o w i e k a w procesie piryeznio n i e p o r ó w n y w a l n e ze s o b ą , w konsekwencji czego nie poznania w y k a z u j ą c , iż „ n i e jest b i e r n y m o d b i o r c ą b o d ź c ó w p ł y ­ można n ą c y c h ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o ale w zupolnie k o n k r e t n y m sensie konkurencyjnymi zastosować eksperymontów rozstrzygających alternatywnio wykorzystane m . i n . przez m e t o d o l o g ó w . W . W h e w e l l , w w y d a n e j n a u k i j a k o stopniowego i systematycznego p o s t ę p u , w 1940 r o k u pracy Philosophy tycznego p r z y b l i ż a n i a się do P r a w d y . R ó w n i e ż i n n i w s p ó ł c z e ś n i Science, powątpiewał teorii wyklucza daną dziedzinę of Inductive Niewspółmierność pomiędzy ujmującymi t w o r z y on swój ś w i a t " . O d k r y c i a p s y c h o l o g ó w z o s t a ł y r y c h ł o 3 zjawisk. teoriami, model asympto­ 1 1 w istnienie t z w . nagich f a k t ó w w nauce, a K . R . Popper w p r o s t filozofowie n a u k i — K u l m , Lakatos, T o u l m i n , P o l a n y i — o d ­ z a n e g o w a ł m o ż l i w o ś ć j ę z y k a czysto obserwacyjnego w o ł u j ą c się do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w z joj h i s t o r i i 4 iż „zdania protokolarne" wszelka obserwacja krytyka (Neurath) są stwiordzając, konwencjonalne; 5 z a l e ż n a jest o d t e o r i i . Nawiasem empirystyoznoj koncepcji w i e d z y naukowej że mówiąc — wodlo k t ó r e j u m y s ł teoretyczny obcuje b e z p o ś r e d n i o ze z n i e w a l a j ą c y m i żo w b r e w dotychczasowym mniemaniom, nie wykazali, istnieją jakioś c z y n n i k i metodologiczne, k t ó r e g w a r a n t o w a ł y b y o d k r y c i e w a ż ­ nych praw, sformułowanie przełomowych teorii i t p . J e ż e l i zgodzimy się z p o g l ą d o m , iż twórczość, n a u k o w a jest go f a k t a m i — s t a n o w i ł a n o v u m w refleksji n a u k o w e j , lecz na „nioustannym gruncie filozofii n o w o ś c i ą nie b y ł a . N a wszystko co poprzodnicy uznali za najlepsze i najpownii jszo —. po t o , b y charakter założeń tooretyczuycli zwracał przonikający już bowiem uwagę K a n t , j a k r ó w n i e ż p ó ź n i e j s i zwolennicy kantowskiogo k o n s t r u k ­ tywizmu. 6 poddawaniem w wątpliwość togo wszystkiego, samemu dojść do w ł a s n y c h i o c z y w i ś c i e lepszych (wo wdasnym 1 2 przekonaniu), pewniejszych p r a w d n a u k o w y c h " , to wówczas T a k ż o i n n i m y ś l i c i e l e z p r z e ł o m u X I X i X X stulecia m e t o d y naukowe b ę d ą c e ś w i a d o m y m w y p o s a ż e n i o m d z i a ł a l n o ś c i ' W h i t e h o a d , James, D o w e y , Bergson, Husserl), w p e w n y m sensie naukowej s p r a w i ł y b y , żo w b a d a n y c h zjawiskach d o s t r z e g a ł o b y '.aprzeczali i s t n i e n i u „ n a g i c h " f a k t ó w w s k a z u j ą c , że f a k t y siadają zawsze w e w n ę t r z n y i z e w n ę t r z n y h o r y z o n t jyjny. 7 po­ interpreta- się t y l k o t o , co daje się u j ą ć z p o m o c ą t y c h m e t o d ; reszta po­ zostawałaby w cieniu i zamiast p o w i e l a ł o b y się j e d y n i e ustalenia odkrywania nowych prawd, p o p r z e d n i k ó w . Wskazuje to 152 �na w e w n ę t r z n ą antynomiczność nowożytnego pojęcia metody n a u k o w e j : jeżoli z z a ł o ż e n i a jest ona b o w i e m sposobem na u z y s k i ­ t a k ą też n a l e ż y u z n a ć „ k u l t u r ę " — j e d n ą z c e n t r a l n y c h k a t e g o r i i dyscyplin humanistycznych. wanie w i e d z y n i e p o d w a ż a l n e j , t o nie m o ż o j e d n o c z e ś n i e u m o ż l i ­ Bogata i doskonale znana l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u zwalnia m n e w i a ć eksploracji o b s z a r ó w dotychczas niezbadanych i z a p e w n i a ć z o b o w i ą z k u u d o w a d n i a n i a , że p o j ę c i e „ k u l t u r a " b y ł o — histo­ ich w y j a ś n i e n i e . W y m ó g ł ą c z n e g o s p e ł n i e n i a t y c h d w ó c h , w g r u n ­ r y c z n i e rzecz r o z p a t r u j ą c —• w y k o r z y s t y w a n o c z ę s t o j a k o n a r z ę ­ cie rzeczy sprzecznych p o s t u l a t ó w , m o ż n a p o r ó w n a ć z ż ą d a n i e m dzie e t n o c e n t r y z m u . W y k a z a ł a a b y c h o d z ą c ciągle po jednej i w c i ą ż tej samej ścieżce, d o c i e r a ć do k o w s k a w s w y c h pracach miejsc z u p e ł n i e n o w y c h i nieznanych. N i e c a ł k i e m bezzasadnie Profesor n a p i s a ł w i ę c P. Medewar, iż ,,nie istniejo nic takiego, j a k metoda n i a " , w e d ł u g k t ó r e g o „ k u l t u r a jest to w z g l ę d n i e n a u k o w a . N i e m a ż a d n e j procedury f o r m a l n e j , ż a d n e g o ustalonego c a ł o ś ć o b e j m u j ą c a zachowania l u d z i p r z o b i e g a j ą c o w o d l u g w s p ó l ­ z b i o r u r e g u ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r y c h m o ż n a b y r o z w i ą z y w a ć n y c h dla z b i o r o w o ś c i spolecznoj w z o r ó w w y k s z t a ł c o n y c h i p r z y ­ nowe p r o b l e m y l u b k t ó r o m o g ł y b y z a p e w n i ć p o p r a w n ą interpre­ K ł o s k o w s k a jest a u t o r k ą 2 0 M e t o d a p o j ę t a j a k o g o t o w y i uniworsalny wzorzec do n a ś l a ­ dowania jest b y ć m o ż e odpowiednia dla „ s t r a ż n i k ó w p r a w d y " , lecz na pewno nie jest do p r z y j ę c i a dla „ ś w i a d k ó w p r a w d y " — 1 4 naukowców . A. Kłos19 tomu zagadnioniu . „antropologicznego określe­ zintegrowana swajanych w t o k u i n t e r a k c j i oraz z a w i e r a j ą c a w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 13 tację danych w nowych dziedzinach" . to d o b i t n i e c h o ć b y poświęconych Sądzi ona, że n a j i s t o t n i e j s z ą właściwością tak zdefiniowanego p o j ę c i a k u l t u r y jost jego uniworsalistyczny cha­ rakter. Przy c z y m przez określenie „uniwersalizm" rozumie a u t o r k a c e c h ę p r z e c i w s t a w n ą stanowisku w a r t o ś c i u j ą c e m u c z y l i 2 1 oceniającemu . Stanowisko Kloskowskiej posłuży m i jedynie za pretekst do egzemplifikacji tezy, żo u źródol nawot najbardziej N i e m n i e j k a ż d o badanie w y m a g a p r z y j ę c i a j a k i e g o ś p u n k t u widzenia, t e o r i i p o z w a l a j ą c e j o d r ó ż n i ć t o , co w e d ł u g o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w jest i s t o t n e , od togo, co nio m a istotnego znaczenia. Trzeba j e d n a k ż e p a m i ę t a ć , iż na. w y b ó r t e o r i i k s z t a ł t u j ą c e j apcrc e p c j ę w p ł y w a j ą nie t y l k o c z y n n i k i racjonalne (metodologiczne), lecz r ó w n i o ż pozaracjonalne: fizyczne, biologiczne, l i n g w i s t y c z n e , historyczne, s p o ł e c z n e , k u l t u r o w e . . . K a ż d a teoria osadzona jost w warstwie sub teoretycznej, s t a n o w i ą c e j j e j 1 5 „infrastrukturę" . sejontystycznie b r z m i ą c y c h doklaracji t k w i ą akcoptowano c h o ć niouświadamiane wartości. „ A n t r o p o l o g i c z n e o k r e ś l e n i e " n a l e ż y do d o m i n u j ą c e g o w socjo­ logii oraz i n n y c h naukach h u m a n i s t y c z n y c h t y p u definicji k u l ­ t u r y , p o d k r e ś l a j ą c y c h j e j s p o ł e c z n y charakter. Szczególnie do- b i t n i o a k c e n t o w a ł to S. Czarnowski p i s z ą c m . i n . : „ K u l t u r a jest d o b r o m z b i o r o w y m i z b i o r o w y m d o r o b k i e m , owocem t w ó r c z e g o i p r z e t w ó r c z e g o w y s i ł k u nieliczonych p o k o ­ Stwierdzenie istnienia swoistej „ o p t y k i k u l t u r o w e j " nio jest l e ń " . K u l t u r a to „całokształt zobiektywizowanych elementów w naukach etnologicznych o c z y w i ś c i e n i c z y m n o w y m . E . Sapir d o r o b k u spolecznogo..." ; „ W s z y s t k o w c z ł o w i e k u m a p o c z ą t e k j u ż p o n a d p ó l w i o k u t e m u z w r ó c i ł u w a g ę , iż j ę z y k w n o s i w cha­ s p o ł e c z n y i s p o ł e c z n i e jest o k r e ś l o n e , poza t y m j o d y n i e , co w y n i k a r a k t e r y s t y k ę r z e c z y w i s t o ś c i powne t r e ś c i teoretyczne, nio w y s t ę ­ b e z p o ś r e d n i o z jego u s t r o j u p s y c h o f i z y c z n e g o " ; pujące w danych doświadczalnych-. Pisał on m . i n . : „widzimy, ś r o d o w i s k i e m , w k t ó r y m ludzie s ą , rzec m o ż n a , zatopioni i k a ż d y s ł y s z y m y i w ogóle d o ś w i a d c z a m y t a k j a k d o ś w i a d c z a m y , w d u ż e j m i ę d z y n i m i stosunek o k r e ś l o n y jest przoz k u l t u r ę danej zbio­ mierze dlatego, że zwyczaje j ę z y k o w e naszej s p o ł e c z n o ś c i prefe­ rowości" ; 16 r u j ą pewne w y b o r y i n t e r p r e t a c y j n e " . 23 24 2 5 k u l t u r a jost i n d y w i d u a l n a t w ó r c z o ś ć jest s p o ł e c z n i e u w a r u n ­ 2 6 k o w a n a i przebiega w społocznio u s t a l o n y c h f o r m a c h " . U w i k ł a n i e badacza w k u l t u r z e nio ogranicza się z r e s z t ą jedynie do z a l e ż n o ś c i o d s t r u k t u r j ę z y k o w y c h , 2 2 albowiem w procesie P r z y j ę c i e metodologicznej zasady, wedle k t ó r e j k u l t u r a to ponadorganiczna i ponadindyw idualna c a ł o ś ć , jest ściśle skore­ socjalizacji otoczenie w p a j a k a ż d e m u c z ł o n k o w i s p o ł o c z o ń s t w a — lowane poprzez t y s i ą c e ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h b o d ź c ó w — z ł o ż o n y s z ą c e j , że podstawowe n o r m y i d y r e k t y w y m e t o d Jogiczne s ą system kryteriów dotyczących wyboru oraz oceny z akceptacją tezy n a t u r a l i z m u metodologicznego gło­ wartości, w s p ó l n e dla n a u k p r z y r o d n i c z y c h oraz d y s c y p l i n s p o ł e c z n o - h u - m o t y w a c j i , c e n t r ó w z a i n t e r e s o w a ń i t d . , k t ó r e trzoba u z n a ć za manistycznych. K u l t u r a w t y m ujęciu — n a z w ę j ą socjokulturą nieusuwalne d e t e r m i n a t y — to b y t ( l u b proces) sui generis, w k t ó r y m z a c h o d z ą systema­ poznania. J a k o się r z e k ł o o d k r y c i a te p o d w a ż y ł y koncepcjo a u t o n o m i i poznawczej podmiotu, uzasadniającoj uzyskiwanie wiodzy tyczne prawidłowości; obdarzony 27 w p e ł n i o b i e k t y w n e j , w a ż n e j zawsze i w s z ę d z i e , n i e z a l e ż n i o o d jednostek . jego u s y t u o w a n i a m . i n . w świecio k u l t u r y . -humaiiistycznych z socjokulturą P o s t a w i ł o to p o d znakiom z a p y t a n i a „ w y r ó ż n i o n y pod t y m w z g l ę d e m charakter n a u k i j a k o s z c z e g ó l n e g o rodzaju w i o d z y i szczególnej drogi do­ prawami U t o ż s a m i a n i e przedmiotu b a d a ń nauk dywidualizmem oraz społeczno- ł ą c z y się z r e g u ł y z a n t y i n - metodologicznym, dokonania eksplanacyjnej mości społocznej 1 7 chodzenia do p r a w d y " . własnymi f u n k c j o n u j ą c y n i e z a l e ż n i e od z a m i a r ó w czy w o l i p o s z c z e g ó l n y c h który przeczy możliwości r e d u k c j i zjawisk z zakresu do zjawisk z zakresu świado­ świadomości indywi­ 2 8 Obecnie k s z t a ł t u j e się n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i : eksplikowanie — c z ę s t o g ł ę b o k o u k r y t y c h założeń dotyczących n a u k i samej, człowieka, i nieuświadomionych społeczeństwa, świata k t ó r e d e c y d u j ą o akceptacji o k r e ś l o n o g o — oraz dualnej . Podstawowymi n a r z ę d z i a m i analizy tak pojmowanej sfery socjokultury s ą takie pojęcia j a k : wzór, norma, model, struktura, ideału system i t p . Celem i c h jest ujęcie t y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o ­ n a u k i , w y b o r z e teorii n a u k o w y c h czy stanowisk poznawczych, w y c h , k t ó r e c e c h u j ą się w y s o k i m stopniem r n w a r i a n t n o ś c i , sys- jest dzisiaj o b o w i ą z k i e m n a u k o w c ó w . temowości, powtarzalności, 1 8 O c z y w i ś c i e nio j e s t e ś m y w stanie u j a w n i ć i p o d d a ć k r y t y c e t r w a ł o ś c i . . . Stwarza to możliwość zastosowania m e t o d i l o ś c i o w y c h , n a d z i e j ę m a t e m a t y z a c j i , reali­ w s z y s t k i c h z a ł o ż e ń naszej w i e d z y , ale dociekania n a d u w a r u n ­ z a c j ę p o s t u l a t u ścisłości i t p . , a w i ę c spełnionio w a r u n k ó w n a u k o ­ k o w a n i a m i poznania p o w i n n y d o p r o w a d z i ć do o s i ą g n i ę c i a ele­ w o ś c i rozumianej j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i e nomotetyczne. m e n t u r e l a t y w i z m u wobec w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . wzięcie I chyba więcej o s i ą g n ą ć nie m o ż e m y , g d y ż nasza interpretacja nic świata zawsze b ę d z i e l u d z k a , a n t r o p o m o r f i c z n a i m i t y c z n a . P r ó b y dezantropomorfizacji nauki przypominają wysiłki barona Mun- nomotetyczne czyli nie opisywanio Przedsię­ osobliwości locz formułowanie praw. Nomologiczny ideał Hempla-Poppera) wyjaśniania naukowego (tzw. z a k ł a d a , ż e wiedza n a u k o w a p o w i n n a model mieć chausena, c i ą g n ą c e g o się za w ł a s n y harcap, a b y w y d o s t a ć się charakter o g ó l n y . Jeden z a p o l o g e t ó w t a k i e j w i z j i n a u k i n a z t r z ę s a w i s k a . Istnienie n i e m o ż l i w e g o do w y e l i m i n o w a n i a oraz gruncie zrelatywizowanego k o n i e c z n o ś c i dokonania opisu k u l t u r y j a k i e j k o l w i e k g r u p y spo­ do otoczenia przyrodniczego i społeczno- 2 9 etnologii napisał kiedyś, żo badacz „stojący wobec -kulturowego w s p ó ł c z y m i i k a humanistycznego, jest w a ż n ą c e c h ą łecznej charakterystyczną istotne od d r u g o r z ę d n e g o , b y n a s t ę p n i e z a r y s o w a ć p a r o m a kres­ wszelkiego poznania. Oznacza t o m . i n . , ż e podobny jest karykaturzyście muszącemu oddzielić kategorie poznania humanistycznego s ą z k o n i e c z n o ś c i r e l a t y w n e kami i w a r t o ś c i u j ą c e , a nie sensu s t r i c t o uniwersalistyczne i „ c z y s t o " Dlatego też p o s t a w ę t a k ą o k r e ś l i ł e m m i a n e m „ e t n o l o g a - k a r y k a - opisowe. W dalszej części a r t y k u ł u b ę d ę c h c i a ł w y k a z a ć , iż za t u r z y s t y " . N a c z y m polega specyfika tej p o s t a w y ? P o s ł u g u j ą o 152 t o , co charakterystyczne, zasadnicze, najważniejsze" 3 0 �się w i z u a l n ą m e t a f o r y k ą m o ż n a o d p o w i o d z i o ć , żo na oryginalnej czorpania o p t y c e : „ o t n o l o g - k a r y k a t u r z y s t a " z w y k ł p a t r z o ć na k u l t u r ę — model w y j a ś n i a n i a nomologicznego nie s p e ł n i a ł b y wszolkich okoliczności wyjaśnianego stanu j a k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń — z daleka. Ostatecznym rzoczy, nakładanych zadaniem n a ń w a r u n k ó w , g d y ż p r a w a z definicji s ą t w i e r d z e n i a m i d o t y c z ą ­ h o ł d u j ą c e g o t a k i e j w i z j i n a u k i etnologa, jost poznanie i o s ą d z e n i e c y m i w l a ś n i o klasy z d a r z e ń . N a o g r a n i c z o n o ś ć naturalistycznogo c z ł o w i o k a z t a k o d l e g ł e g o p u n k t u widzenia, k t ó r y i d e a ł u w i e d z y n a u k o w . ' j , u p a t r u j ą c e g o w d ą ż e n i u do o d k r y w a n i a pozwalałby u e z y n i ć t o w o d e r w a n i u o d cech u z n a n y c h t u za p r z y p a d k o w o , 3 1 a u z a l e ż n i o n y c h od o k r e ś l o n e j „ o p t y k i k u l t u r o w e j " . Abstra­ 3 7 l u b konstruowania p r a w cel swego poznania — z w r a c a ł j u ż u w a g ę m . i n . Hegol w s k a k u j ą c , że pojęcie p r a w a zawiera wewnętrzną h u j ą c j u ż o d tego, ż e realizacja takiego zadania z p e w n y c h za­ s p r z o c z n o ś ć : nio m o ż e w y r a ż a ć j e d n o c z e ś n i o powszochnoj sadniczych w z g l ę d ó w , o k t ó r y c h w c z e ś n i e j b y ł a m o w a , jost co n o ś c i i r ó ż n o r o d n e j k o n k r e t n o ś c i ; z y s k u j ą c na o g ó l n o ś c i , t r a c i na najmniej w ą t p l i w a , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż t a k i e widzonio przed­ konkretności . m i o t u b a d a ń nie o b y w a się bez p o w n y c h k o s z t ó w . Patrzenie w y ł ą c z n i e z d u ż o g o dystansu powodujo n i o m o ż n o ś e d o s t r z o ż o n i a ogól­ 3 8 Postawa b a d a j ą c e g o w y ł ą c z n i e s o c j o k u l t u r ę „etnologa-kary­ k a t u r z y s t y " jest s z c z o g ó l n y m p r z y p a d k i e m t r w a j ą c y c h od d w u ­ coch i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r e n a d a j ą obrazowi b a r w y . A l b o w i e m dziestu p i ę c i u w i e k ó w d ą ż e ń do zdobycia w i o d z y niekwestiono­ „ k r a j o b r a z b a r w n y z bliska staje się szary na horyzoncie. L u d z i e , w a n e j , pewnej i doskonalej o r z e c z y w i s t o ś c i i j o j p r a w a c h . Staro­ 3 2 ż y t n y idoał epistome — w i o d z y z a w i e r a j ą c e j twierdzenia pewno D ą ż o n i e za w s z e l k ą c e n ę do ścisłości, p o w a o ś c i , o b i e k t y w i z m u o p r a w d a c h koniecznych i o g ó l n y c h , k t ó r e u m o ż l i w i a ł y b y doduk- i t p . powoduje, ż e poznanie stajo się n a z b y t abstrakcyjne i sche­ cyjne wyprowadzonio n o w y c h t w i o r d z o ń matyczne. badań, czy i s t o t ę rzeczy — o d n o w i o n y w n o w o ż y t n y m ideale wiedzy k t ó r e g o zachowanie jest z koloi najistotniejszym celem „ o t n o - n a u k o w e j , zakwestionowany z o s t a ł przoz o d k r y c i a samoj n a u k i . grafów-portrecistów''. P o d a m dwa p r z y k ł a d y z dy.so3'plin otoczonych a u r ą szczególnej na k t ó r y c h p a t r z y się z daleka, s t a j ą się szarym Traci ó w i n t y m n y tłumom". k o n t a k t z przedmiotom O d w o ł u j ą c się do znanej m o t a f o r y Lovi-Straussa, o k r e ś l a j ą c e j etnologię mianem astronomii nauk spoloczao-humanistyeznyoh 33 tłumaczących doskonałości. W fizyce w s p ó ł c z e s n e j d a w n y , d e t e r m i n i s t y c z n y obraz przo- m o ż n a rzec, iż ludzie ż y j ą nie t y l k o na planocio Ziemi łożącej biogu w s z y s t k i c h zjawisk, z o s t a ł z a s t ą p i o n y obrazom w lecz ministycznym. pod powności; prawa Układzie Słonecznym pośród i n n y c h ciał niebieskich, t a k ż e na p e w n y m j e j s k r a w k u z n a j d u j ą c y m się r ó w n i e ż naturę Pojęcio prawdopodobieństwa mająco charaktor niedetor- wyparło absolutny i pojęcie nieodwołalny c h m u r a m i . C h o ć b y z tej p r z y c z y n y t r u d n o się z g o d z i ć z p o g l ą d o m , z o s t a ł y z a s t ą p i o n o przez p r a w i d ł o w o ś c i żo j e d y n i e wiedza „ a s t r o n o m i c z n a " jost dla c z ł o w i e k a t y c z n y m i t d . T y m sposobom n a u k i przyrodnicze u t r a c i ł y n i m b intoro- 39 o charakterze statys­ s u j ą c a ; zapewne nie m n i e j w a ż k i e p o w o d y m a o n do tego, a b y doskonałości. z a j m o w a ć się z j a w i s k a m i „ m e t e o r o l o g i c z n y m i " . o g r a n i c z e ń m e t o d y dedukcyjnej u d o w a d n i a j ą c , żo w bogatszych Uczestnictwo w ż y c i u s p o ł e c z n y m nio t y l k o u n i f i k u j e , u n i formizuje l u d z i oraz t y p i z u j e i c h zachowania, ale równioż w y z w a l a t e n d e n c j ę do i n d y w i d u a l i z a c j i jednostek l u d z k i c h . Człowiek nie jest w y ł ą c z n i e b i e r n y m „ u ż y t k o w n i k i e m " k u l t u r y , j e j t w ó r c ą , nio t y l k o m y ś l i lecz alo i w y m y ś l a . . . J ę z y k takżo myślonia, logika, o b r z ę d y i zwyczaje, m i t y i wierzenia i t d . , i t p . , boz w ą t p i e ­ W logico K . Godol W y k a z a ł istnicnio ważkie!] systomaoh a k s j o m a t y c z n y c h z n a j d u j ą się zdania, k t ó r y c h praw­ dziwości n i o da się u d o w o d n i ć na gruncio p r z y j ę t y c h a k s j o m a t ó w (twierdzenie o n i e z u p o ł n o ś c i ) . U d o w o d n i ł o n t a k ż o twierdzenie o n i e s p r z e c z n o ś c i o r z e k a j ą c o , iż nio m o ż n a w y k a z a ć n i e s p ó j n o ś c i bogatszych s y s t e m ó w dedukcyjnych. 40 Twierdzenia Godela u k a z u j ą w a ż n ą b a r i e r ę , k t ó r e j nie m o ż n a n i a m a j ą charakter s p o ł e o z n y , ale zawsze naznaczone s ą p i ę t n e m p r z o k r o c z y ć w procesie intelektualnego poznania indywidualności, subiektywności, J e d n ą z konsekwencji togo jest u ś w i a d o m i e n i e , żo zakres systemu intymności. Jak nie p o d l e g a j ą c e j n a p i s a ł M . de U n a m u n o : dyskursowi „(...) jednostka — rzeczywistości. p o j ę c i o w e g o danej t o o r i i — podobnio j a k wszelkich s y s t e m ó w b ę d ą c a w pewnej mierze s p o ł e c z e ń s t w o m — i s p o ł e c z e ń s t w o — f o r m a l n y c h — jest ograniczony t a k , iż pewne m o ż l i w e do sfor­ b ę d ą c e zarazem j e d n o s t k ą •— j a w i ą się p o ł ą c z o n e w jedno i za- mułowania p r o b l e m y p o z o s t a n ą poza jego z a s i ę g i e m . p ł a d n i a j ą s i ę w z a j e m n i e . . . " . „ S p o ł e c z n e " oraz „ i n d y w i d u a l n e " s ł o w y , wszystkie systemy teoretyczne, m e t o d y czy w k u l t u r z e t o d w a bieguny, k t ó r e rozdzielić m o ż n a poznaw cze 34 w celach a n a l i t y c z n y c h . P r z y p o m n ę w t y m miejscu jedynie postulat Sapira, m ó w i ą c y o t y m , iż „ w a r t o się z m u s i ć do spojrzenia na r naznaczone s ą p i ę t n e m ograniczenia, Innymi stanowiska cząstkowości, f r a g m e n t a r y c z n o ś c i . W s z y s t k i e p r z e d s i ę w z i ę c i a teoretyczne na­ znaczone s ą p e w n ą i d e a l i z a c j ą , m o d e l o m p r z e d s t a w i a j ą c y m , inter­ d o w o l n ą l u d z k ą c z y n n o ś ć z o b u p u n k t ó w widzenia, w a r t o się pretującym lub wyjaśniającym p r z e k o n a ć o jałowośoi takiej klasyfikacji postępków, w i s t o ś c i . K a ż d y z t y c h a s p e k t ó w zawiera p r a w d ę c h o c i a ż jest ona znaczenio w z g l ę d n a . W z w i ą z k u z t y m trzeba się z g o d z i ć z istnieniem wielu która zakłada, ż e i c h jednostkowe stanowi właściwość i m m a n e n t n ą " . 3 5 albo ludzkich spoloczno Bez z n a j o m o ś c i tego, co t y l k o n i e k t ó r e a s p e k t y rzeczy­ równoważnych systemów pojęciowych, w których można i należy w k u l t u r z e — zobiektywizowane, s t a n o w i ą c e dorobek z b i o r o w y , a r t y k u ł o w a ć n a s z ą w i e d z ę o r z e c z y w i s t o ś c i (niozalożnio od tego, z e w n ę t r z n e wobec jednostek, t r a d y c y j n e — nie m o ż n a z r o z u m i e ć j a k i jest j e j status o n t y c z n y ) . W a ż n ą tego, co w niej i n d y w i d u a l n e , niepowtarzalne. I vice versa: p e ł n o d o b y — w y n i k a j ą c ą z u ś w i a d o m i e n i a sobie t y c ł i k w o s t i i — jest 4 1 zrozumienie k u l t u r y w y m a g a u w z g l ę d n i e n i a „ w y m i a r u antropo­ „bezdogmatyczność", logicznego", s u b i e k t y w n o ś c i p r z e ż y t e g o d o ś w i a d c z e n i a ; poglądów. inwencji „otwartość", cechą nauki sprzeciw wobec obocnoj unifikacji twórczej, oryginalności, a więc a s p e k t ó w heurystycznych dzia­ łalności kulturowej; p r o b l e m ó w związanych z egzystencją ludzi cepcja p l u r a l i z m u epistomologicznogo Feyerabenda. P r z y p o m n ę w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . Zagadnienia k o n s t y t u u j ą c e zakres raz jeszcze, iż w y k a z a ł on dobitnie, żc wbrew zasadzie a u t o n o m i i owej „ h u m a n i s t y c z n e j i d i o k u l - z a k ł a d a j ą c e j n i e z a l e ż n o ś ć f a k t ó w o d t o o r i i , „ n i e t y l k o opis k a ż d e g o t u r y . Jej badanie leży w gestii „ e t n o g r a f a - p o r t r e c i s t y " , z pie­ p o s z c z o g ó l n e g o f a k t u z a l e ż y od j a k i e j ś t e o r i i " , locz „ i s t n i e j ą r ó w ­ t y z m e m p o d c h o d z ą c e g o do s z c z e g ó ł ó w . I d i o k u l t u r a nie m o ż e b y ć nież f a k t y , k t ó r e m o g ą b y ć o d k r y t e t y l k o i w y ł ą c z n i e za p o m o c ą 36 m e t o o r o l o g i i " n a z w ę sforą przedmiotem zainteresowań akceptującogo nauki „etnologa-karykaturzysty". n o m o t o t y c z n y ideal Wyjaśnienie typu nomolo- gicznego t r a k t u j e b o w i e m zawsze w y j a ś n i a n y p r z y p a d e k element klasy z d a r z e ń analogicznych i dlatego —• bo w y j a ś n i a ć nie m o ż e — i n d y w i d u a l n y c h cech nie jako T e n s t a n ś w i a d o m o ś c i motodologicznej dobrze w y r a ż a kon­ r teorii a l t e r n a t y w n y c h w stosunku do t e j , k t ó r a podlega spraw­ d z e n i u ; s t a j ą się ono n i e d o s t ę p n o , jeżeli t y l k o w y k l u c z y się takie alternatywne 4 2 teorio" . W ujęciu Feyerabenda różnorodność wyjaśnia o p i n i i w nauce nie jest j e d y n i e w s t ę p n y m s t a d i u m wiedzy, k t ó r o konkretnego k i e d y ś w p r z y s z ł o ś c i zostanie z a s t ą p i o n o przez J e d n ą P r a w d z i w ą zdarzenia, w y r ó ż n i a j ą c y c h go s p o ś r ó d j e m u p o d o b n y c h . W y j a ś ­ T e o r i ę , lecz m e t o d o l o g i c z n ą k o n i e c z n o ś c i ą . nianie przez p r a w a p o m i j a z z a ł o ż e n i a specyficzne cechy danogo r a l i z m s t a n o w i b o w i e m conditio sine qua non wszelkiej wiedzy zjawiska zgłaszającej traktując je j a k o „nieistotne", „naddane", „irrole- w a n t n e " . W t y m sensie „ n i e k o m p l e t n o ś ć " tego rodzaju w y j a ś ­ n i a n i a jest nie do u n i k n i ę c i a , a l b o w i e m w p r z y p a d k u p r ó b y w y - 43 Teoretyczny pretensje do o b i e k t y w n o ś c i oraz jost plu­ najbardziej zgodny z h u m a n i s t y c z n y m p o g l ą d e m na ś w i a t . Parafrazując s ł o w a Lovi-Straussa m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż na 153 �p e w n y c h otapuch b a d a ń n a u k o w y c h jest p o s t a w ą z d r o w ą u w a ż a ć , -hermeneutyczno s p e ł n i a j ą --• j a k j u ż w s p o m n i a ł e m — w a r u n k i żo p r z y d a n y m stanie w i e d z y t y l k o jedna interpretacja m o ż o przedstawiane a l t e r n a t y w n y m t e o r i o m , z p u n k t u widzenia zasad w ł a ś c i w i e z d a w a ć s p r a w ę zo w s z y s t k i c h zjawisk p o d l e g a j ą c y c h p l u r a l i z m u epistemologicznego. S ą one b o w i e m : b a d a n i u . B ł ą d polega na rezygnacji z u s i ł o w a ń 1 niezgodne w dziedzinach, w k t ó r y c h się p o k r y w a j ą . do p r z e z w y c i ę ż e n i a Wracając tego. zmierzających 44 kładowo: strukturaliści wyjaśniają do „ e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " — uznającego za (Przy­ t o , co znane przez t o , co nieznane; c z y l i t o , co b e z p o ś r e d n i o dane t ł u m a c z ą t y m , co t y l k o i s t o t n ą dla b a d a ń sferę s o c j o k u l t u r y , a k c e p t u j ą c e g o naturalis- ,,obsorwowalno", t z n . u k r y t e g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą fenomenal­ t y c z n y ideal n a u k i i model w y j a ś n i a n i a nomologicznego — oraz n ą . H e r m e n e u c i n a t o m i a s t s p r o w a d z a j ą , t o , co nieznane „ o t n o g r a f a - p o r t r o c i s t y " — b a d a j ą c e g o i d i o k n l t u r ę i nie t r a k t u j ą ­ tego, eo znane, a w i ę c dane w d o ś w i a d c z e n i u b e z p o ś r e d n i m ) ; cego n a u k i j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i a nomototyeznego — m o g ę teraz 2 n i e w s p ó ł m i e r n e — o p e r u j ą systemami p o j ę c i o w y m i , k t ó r e s ą s t w i e r d z i ć , żo s ą t o postaw3' r ó w n o w a ż n e p o d r ó ż n y m i w z g l ę d a m i , 46 wzajemnie n i e r e d u k o w a l n e . a w i ę c a l t e r n a t y w n e . Te dwa, s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w y c h p o d e j ś ć W t y m u j ę c i u postawa zapatrzonego w y ł ą c z n i e w s o c j o k u l t u r ę do badania k u l t u r y , c e c h u j ą się d i a m e t r a l n y m p r z e c i w i e ń s t w e m : ,, e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " jawi l e ż ą c y c h u ich podstaw p r z e s ł a n e k t e o r e t y c z n y c h , w y z n a w a n y c h swojogo postawy wizji potwierdzają n a u k i oraz samych koncepcji k u l t u r y jako przedmiotu do zaprzeczenia s i ę one — się j a k o tlo konstytutywne „etnografa - portrecisty": wzajemnio i wzajomnio sobie przeczą. b a d a ń . E g z e m p l i f i k a e j ą o w y c h postaw w naukach etnologieznych S ą d z ę , że ł ą c z n e stosowanie t y c h d w ó c h postaw p o z w o l i ł o b y n a d n i a dzisiejszego s ą orientacje strukturahio-somiotyczna i fono- uwydatnieni*! t r u d n o ś c i z w i ą z a n y c h z k a ż d ą z n i c h z menologiczno-hermeneutyczna, rozumiano j a k o pewno całościowe i j e d n o c z e ś n i e d o s t a r c z y ł o b y ś r o d k ó w do i c l i r o z w i ą z a n i a . oraz w z g l ę d n i e s p ó j n e formacjo i n t e l e k t u a l n e . osobna O p o w i a d a m się w i ę c za stworzeniem w naukach etnologiez­ W k o n t e k ś c i e tego, co z o s t a ł o powiedziano, w i d a ć w y r a ź n i e , n y c h takiego p a r a d o g m a t u , dla k t ó r e g o charakterystyczna b y ł a b y żo toczony n i e g d y ś na ł a m a c h czasopism etnograficznych s p ó r postawa p a r a d o k s a l n a , p o m i ę d z y z w o l e n n i k a m i o b u t y c h postaw ( L . S t o m m ą i Z . Bone- niacji przeciwieństw; p o l e g a j ą c a na r ó w n o c z e s n e j bezpośrednim zderzeniu dwóch afirstron d y k t o w i c z o m ) , ze w z g l ę d u n a b r a k n i o z b ę d n e g o w t y m colu s p r z e c z n o ś c i — w s p ó l w y s t ę p u j ą e y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się wza­ consensus o m n i u m — m . i n . w s p ó l n i o a k c e p t o w a n y c h r e g u ł za­ jemnie — p o m i ę d z y k t ó r y m i nie m o ż e b y ć m e d i a c j i . 45 dowalającego wyjaśniania — jest 4 7 Najbardziej ś w i a d o m e stanowisko s a n k c j o n u j ą c e t ę p o s t a w ę nicrozstrzygalny. Obydwie m e t o d y s ą w równym s t o p n i u naukowo — o c z y w i ś c i e t y l k o w ra­ formułował m a c h akceptowanego przez siebie i d e a ł u n a u k i — i empiryczno. p o r s p o k t y w i z m u n a u k i ora.z dialogiczności m y ś ł o n i a . równoczesnej deprecjacji postawy k o n k u r e n c y j n e j , w y n i k a ć wynika m o ż e j e d y n i o z c z y n n i k ó w estetycznych, psychologicznych czy i uwzględnienia ideologicznych, a nie stricte metodologicznych. ności, k t ó r e u m y k a j ą strukturalno-semiotyczne oraz fonomenologicznoI' R Z I W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1.11, Warszawa 1959, s. 396 .1. B r o n o w s k i , Źródła wiedz// i wyobraźni. Warszawa 1984, в. 50 L . u r n B e r t a l a n f l y , Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowanie. Warszawa 1984, s. 231 z o b . : K . R . Popper, The Logie of Scientific Diseoci ry, L o n d o n 1959, s. 107 et passim ( w y d . p o l s k i e : Logika odkrycia na iikoirego. Warszawa 1077) z o b . : W . W h c w o l l , Philosophy aj Induetire Scicn-v. L o r d o n 1940, s. 39—49 * n p . E . Cassircr zdecydowaniu p r z e c i w s t a w i a ł s;ę tezie nol n i n a ł i s t y c z n e g o e m p i r y z m u , p r z y z n a j ą c e j piorwot.ność logiczną w poznaniu elementarnym wrażeniom, k t ó r e jakoby miały b y ć n a s t ę p n i e konstruowane w c a ł o ś ć . p o r . : A . Sehutz, Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, ( w : ) Kryzys i schizma, 1, Antyscjcntystyczne tendencje w socjologii współczesnej, W a r s z a w a 1984, s. 139 u . T.S. K u l m , Struktura rewolucji naukowych. Warszawa 1968, s. 137 i 129 t a m ż e , s. 137 z o b . : P . l v . Feyorabend, Jak być dobrym empirystaj, W a r ­ szawa 1979, t e g o ż , Again"/, Method, Outline of Anarchistic Theory of Knowledge. L o n d o n 1975 per.: Fe\ r r a b e n d , Jak być..., s. 227 n . \ V . Z o n n , Nauka a sztuka ( I I , Naiwny pitagureizm) ( w . ) W . Z o n n , A . F i n k e l s z t c i n , 0 nauce. Warszawa 1977, s. 1 0 1 ; p o r . t a k ż e : B r o n o w s k i , Źródłu..., s. 10(5 n . P. Medewer, Tła; Suture of Knowledge, ( w : ) The, Encyklopedia of Ignorance, Pergamon Press 1977, s. 15 ( c y t . za: J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983) p o r . : B r o n o w s k i , Żródla.... s. 130 p o r . : A . W . Gouldner, Tcorel.yczicy kontekst socjologii ( w : ) Kryzys i. schizma, s. 112 n . E . Sapir, Kultura, język, osobowość. W a r s z a w a 1978, s. 89 p o r , : S. A m s t e r d a m s k i , Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki, W a r s z a w a 1983, s. 92, 118 n . t a m ż e . s. 26 n . z o b . : A . K l o s k o w s k a , Kultura masowo. Krytyka, i obrona, Warszawa 1980; t e j ż e , Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1009; t e j ż e , Socjologia kultury. Warszawa 1984 K l o s k o w s k a , Kultura musowo..., s. 40 tamże S. Czarnowski, Kultura ( w : ) Dzieła, i I . Warszawa 1956, s. 13 a 3 4 5 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 ją również koncepcje Propozycja zajęcia postawy paradoksalnej w badaniach n a d kulturą Metody alo w y r a ż a j ą 4 8 Opowiedzenie się po stronie k t ó r e g o ś ze stanowisk poznawczych, przy Feyorabend, chęci zo złożoności zjawisk społeczno-kulturowych wielorakich a s p e k t ó w ludzkiej działal­ zdogmatyzowanym teoriom, absolutyzu­ j ą c y m swoje p a r t y k u l a r n e p e r s p e k t y w y . P I S Y 2 3 t a m ż e , s. 20 t a m ż o , s. 15 t a m ż e , s. 14 t a m ż e , s. 23 nie ulega w ą t p l i w o ś c i , żo t a k i o p o j m o w a n i e k u l t u r y jest wytworem określonych w a r u n k ó w społeczno -historycznych; por.: A . W . Gouldner, Teoretyczny kontekst..., s. 123 p o r . : J . K m i t a , Szkice z teorii poznania naukowego, W a r ­ szawa 1976. s. 20 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., e. 47 n . L . S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 3, s. 131 p o r . : C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 51 A . K ę p i ń s k i , Schizofrenia, Warszawa 1974, s. 49 z o b . : O. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 4S2 u . ; t e g o ż , W prowadzenie do twórczości Marcela Maussa, ( w : ) „U. Muuas, Socjologia i antropologia, Warszawa 1973. s. L V I I M . de U n a r u u n o , O poczuciu tragiczności życia wśród ludzi i wśród narodóie, K r a k ó w — W r o c ł a w 1984, s. 168 Sapir, К u Hura..., s. 149 p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 465; t e g o ż , Wprowa­ dzenie..., s. X X X ; B . Suchodolski, Wstęp ( w : ) Levi-Strauss, Antropologia.... s. 46 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., s. 47 n . p o r . : G . W . Hegel, Fenomenologia ducha, Warszawa 1963, s. 172 n . p o r . : Ż y c i ń s k i , Język..., s. 6 n . t a m ż o , s. 212 n . p o r . : v o n B e r t a l a n f f y , Ogólna..., s. 116 n . Feyorabend, Jak być..., s. 41 t a m ż e , s. 25 п . , 47 п . , 108 п . p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 154 zob.: Z . B e u e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a Polska", t . X X I V , z. 2, s. 9—47; L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Ituzicażaniu. o metodzie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I , 1978 nr 3—4, s. 136 n . 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 8 4 3 4 4 4 5 4 6 4 z o b . : Feyerabond, Jak być..., ' p o r . : l v . P o m i a i i , Człowiek s. 68, 81 u . 4 e s. 133 n . pośród rzeczy, Warszawa 1973, z o b . : W . B i b l e r , Myślenie jako dialog, Warszawa J . L i t w i n , Nieokreślenie i człowiek, Warszawa 1976 1982; �Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28037860b477e66ee276b59af1749863.pdf 1c6eb080ba30ba9523e3621bef01eeee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia francuska Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1786 Title A name given to the resource Claude Lévi-Strauss : demon Leplace'a czy uprawiający muzykę Sokrates l/ LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.11-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IJud, t. 71, 1987 STANISŁ,lW WĘGLARZ WOK Nowy Sącz CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A CZY UPRAWIAJĄCY MUZYKĘ SORATES? Cechą twórczości Levi-tSraussa, emocjonalnie dlań bodaj najisbotniejszą, jest jej aspekt naukowy. Z wielu wypowiedzi autora Antropologii strukturaLnej wynika, iż jego naczelną ambicją było zasłużenie na miano naukowca, a głównym dążeniem - unaukowienie humanistyki. Problem ,naukowości" przewija się jak Leitmotiv pod różnymi postaciami w całym dziele Levi-Straussa, jest motorem jego koncepcji antropologii strukturalnej i -- jak sądzę - właściwym kluczem do jej zrozumienia. W niniejszym szkicu zamierzam dokonać eksplikacji akceptowanego przez Levi-Strau'>sa modelu ideału poznania naukowego 1 i jego konsekwencji metodologicznych, a także wskazać na czynniki biograficzne, kulturowe i historyczne warunkujące ową akceptację oraz na pewną antynomiczność poglądów autora Mythologiques, stąd wynikającą. Uzdolnienia muzyczne, które w młodości Levi-Strauss posiadał, nie prog~ozowały mu zrobienia kariery wybitnego kompozytora lub dyrygenta; podobnie jak zamiłowania poetyckie i literackie oraz pewien talent plastyczny - nie wróżyły wspaniiałych sukcesów w dziedzinie poezji, powieściopisarstwa względnie malarstwa. "W gruncie rzeczy to, :co robimy, wynika w dużej mierze z barier zamykających przed nami inne drogi" - stwierdzi Levi-Strauss po latach 2. Czując, że brakuje czegoś w strukturze jego mózgu, co uniemożliwia mu 2'jostanie wielkim artystą, postanowił zostać wybitnym naukowcem. Już jako młodzieniec zainteresował się botaniką orazigeologią, i to upodobanie do nauk przyrodniczych odcisnęŁo trwałe piętno na kształcie jego myśli 3. Po ukończeniu studiów w zakresie prawa i fHozofii, wZ1ględyicharakterologiczne - żywość umysłu i "permanentne nieprzystosowanie" zniechęciły Levi-Straussa do podjęcia praktyki prawniczej, a później 1 Między Na temat historią kOlncepcji "ideału poznania naukowego" zob.: S. Amsterdamski, Spory o racjonalność nauki, Warszawa 1983, s'. 6, 18, 26 a metodą. et passim. 2 "Le Point", 14.11.1983 r. 3 Por.: "Literatura", 7 (34): 1985, s. 59 {przedruk Levi Straussa tygodnikowi "Le Nouvel Observateur"). wywiadu udzielonego przez �12 Stanislaw Węglarz skłoniły go do porzucenia pracy dydaktycznej w zakresie fiLozofii.Wstręt do spekulacji filozoficznych sprowadzających się, zdaniem autora Smutku tropików, do próżnej zabawy polegającej na operowaniu "statycznymi an iynomiami" typu treść i fOima, 'istota i istnienie, ,ciągłość i nieciągłość itp., która ćwicząc inteligencję wys~lsza zarazem umysl wywo~ał zaintere.sowanie się Levi-Straussa zagadnieniami etnograficznym' 4. W etnologii dostrzegł "krańcową formę schronienia" i deskę ratunku mogącą wyzwolić go od zwątpienia i zapewnić satysfakcję intelektualną. Odtąd dyscyplina ta stała się prawdziwym powołaniem Levi-Straussa, dając jego myśli "w praktyce przedmiot niewyczerpany, dostarczany przez różnorodność zwyczajów, obyczajów i instytucji" 5. Kilkuletni pobyt w Brazylii :- wykłady na uniwersytecie w Sao Paulo, a przede wszystkim prowadzone wśród południowoamerY'kańskich Indian badania terenowe - to pierwszy etap "etnologicznego" żywota Levi-Straussa. Jednakże kluczowy dla ukształtowania się jego formacji intelektualnej był okres pobytu w No'wym Jorku. Sam Levi-Strauss przyznaje, że fakty biograficme ,są szczególnymi adwokatami jego metody, dlatego też nie od rzeczy będzie poświęcić nieco miejsca naszkicowaniu klimatu intelektualnego, w którym rodziły się i krzepły poglądy teoretyczne autora Elementarnych struktur pokrewieństwa. Ameryka w okresie ostatniej wojny była - jak wiadomo - przystanią dla emigrantów z krajów zagrożonych skutkami faszystowskiego totalitaryzmu i nacjonalistycznego szowinizmu. Wśród przybyszów z Europy - centrum hitlerowskiego cyklonu - znajdowało się wiele wyhitnych jednostek: :uczeni i pisarze, wynalazcy i poeci, inżynierowie i filozofowie .. , Mekką ich stał się Nowy Jork, przeobrażony w najbardziej międzynarodowe środowisko jakie sobie można wyobrazić. W takim tyglu najwybitniejszych umysłów tamtych czasów - rodziło siq nowe, nabie.;. rał znaceznia problem integracji nauki oraz rozwoju badań interdyscyplinarnych. Tendencjami do zmiany teoretycznego układu odniesienia, mogącego doprowadzić do nowego widzenia świata, szczególnie zainteresowani byli humaniści. W klimacie intelektualnym, jaki wytworzył się wśród przedstawicieli nauk społeczno-humanistycznych w efekcie II wojny światowej, dominował bowiem pogląd o zapóźnieniu tych dyscypli;'"l względ.em nauk przyrod.niczych. Zarzut niedorozwoju dotyczył zarówno ich metod, daleko odbiegających ścisłością od kryterium naukowości stos·()wanego w przyrodoznawstwie, jak i efektów pnlktycznych, Bezradności ludzkiej wobec katastrof spowodowarJych przez społeczne konflikty, przeciwstaw.iały się olb1zymie sukcesy fizyki i jej praktycznych zastoso4 Zob.: C. Levi-Strauss, 5 j.w., s. 55. Smutek tropików, Warszav,,-a 1964, s. 47 n. i nast. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 13 wań. Nic więc dziwnego, że w sferach intelektualnych dość powszechnie przypisywano wówczas nieszczęścia i zagrożenia świata nierównomiernemu rozwojowi nauk przyrodniczych i społeczno-humanistycznych, wyrażaj,jc pod adresenl tych ostatnich żal, iż nie nadążają za rozwojem tYCil pierwszych, że opanowanie otoczenia przyrodniczego okazało się o tyle łatwiejsze ni;i, racjonalizacja stosunków międzyludzkich. Z drugiej strony doceniając rolę dyscyplin społeczno-humani1stycznych zdC,wano sobiesprGlwt?, że pytanie o ich ksztatt jest pytaniem o los ludzkości.W obliczu narastających problemów socjalnych i ekonomicznych, w ewentualnym postępie dokonanym. na gruncie nauk społeczno-humani.:tycz.nych, widziano szansę wywarcia leczniczego wpływu na niedomogi społeczości ludzkich. Teraz, podobnie jak mututis mutandis woświeceniu czy pozytywizmie, wiara w nową naukę stała się więc znów fundanwnLem eschatologicznych nadziei. '0llej sytuClcji postulat unaukowienia humanistyki stanął w centrum! metodologicznych dyskusji. Ażeby sprostać temu wymogowi należało jedl~c,k dokonać takiej reorientacji w obowiązującym paradygmacie nauki, aby nowe sposoby rozumowania mogły rzeczywiście dopomóc w zrozumieniu otoczenia społecznego oraz uzyskaniu nad nim kontroli. Wielki niepokój intelektualny wkrótce przyniósł efekty. Powstają nowatorskie teorie: teoria gier J. von Neumanna i O. Morgensterna (1944 r.); cybernetyka N. Wlenera i jego kontynuatorów (1948 r.); teoria informacji zapoczątkowana przez C. E. 8hannona i W. Weavera (1949 r.); ogólna teoria systemów L. von Bertalanffy'ego (1950 r.) i inne 6. Zapanowała moda na budowanie :modeli oraz abstrakcyjne uogólnienia, prowadzące do poszukiwania możliwie naj ogólniej szych systemów teoretycznych; hipotez wyjaśl1lających istotę zjawisk będących przedmiotem badań tak nauk przyrodniczych, jak i społeczno-humanistyoznych. Zaczęto dostrzegać na różnych poziomach rzeczywistości występoWianie podobieństw strukturalnych (Lzomorfizmów); usiłowano spojrzeć na świat jako na wielką zorganizowan'1 całość. Miejsce mechanistycznego, analitycznego, jednokierunkowo przyczynowego paradygmatu nauki klasycznej, zajmuje podejście systemowe. W humanistyce wprowadza się nowy aparat pojęCiiowy oraz metody wzorowane na naukach ścisłych i przyrodniczych. Głównym celem reprezentantów dyscyplin społecznych i humani'stycznych staje się dążenie do wykrycia (porządku (organizacji) w społeczeństwie i człowieku. Neumanm, O. Morgenstern, Theory of Games and Economic 1944; N. Wiener, Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine, New York 1948'; C. E. Shannon, W. Weaver, The Mathematical Theory of Communication, Urbana 1949; L. von Bertalanffy. The Theory of Open Systems in Physics and Biology, "Science", Ill: 1950, s. 23 - 29. 6 Zob.: J. von Princeton Beha1:ior, �14 Stanislaw Węglarz W kontekście takiej właśnie atmosfery intelektualnej należy rozpatrywać ukształtowanie si~ akceptowanego przez 'Levi-Straussa ideału poznania naukowego i jego koncepcji metodologicznych. Elementy naszkicowanej wyżej wizji nauki stanowić będą osiowy program całej twórczości autora Elementarnych struktur pokrewie7~stwa. "Nie możemy - pisał Levi-Strauss - umieścić nauk ścisłych i przyrodniczych po jednej stronie, a nauk społecznych i humanistycznych po drugiej (... ). Podejście w istocie naukowe istnieje tylko jedno: jest to podejście nauk ścisłych i przyrodniczych do badania świata i nauki humanistyc7..I1epowinny dążyć do takiego właśnie podejf,'cia w badaniach nad człowiekiem jako częścią świata" 7. Każda prawdziwa nauka - zdaniem autora Antropologii strukturalnej - musi być zatem jak przyrodnicza. Decydują zaś o tym tak wZJględy ontologiczne, jak i epistemologiczne oraz met,odologiczne. Struktury formalnie homologiczne są bowiem stwierdza Levi-Strauss - "wznoszone z różnych materiałów na różnych piętrach żywego organizmu: procesów organicznych, nieświadomej aktywności psychicz~ej, myśli refleksyjnej' 8. Twórca ogólnej toorii systemów wyraził to .samo w stwierdzeniu, iż "świat (a więc wszystkie dające się zaobserwować zjawiska) wykazuje strukturalną jednolitość, przejawiającą się w izomorficznych zarysach porządku !J. Potwierdzają to m.in. odkrycia biologii molekularnej w zakresie genetyki komórkowej, które wykazują głęboką -analogię z odkryciami lingwistyki strukturalnej na temat funkcjonowania języka 10. Podobnie jest z procesem poznania: badanie geologiczne - polegaj<{ce,najogólniej rzecz ujmując, na przekształcaniu pierwotnego chaosu, jaki stanowi uniwersum skalnej materii, w uporządkowany układ warstw składających się na skorupę ziemską - objawiło się Levi-Straussowi jako wwrzec poznania prawdziwego. Poznanie bowiem - jak napisał w Smutku tropików - "nie opiera się na wyrzeczeniu ani też na handlowej wymianie, lecz na selekcji p r a.w d z i w y c h aspektów, to znaczy tych, które odpowiadają właściwościom mojego myślenia. Nie dlatego, że moje myślenie wywiera nie unikniony wpływ na rzec'z;y,jak twierdzą neokantyści, lecz raczej dlatego, że moje myślenie jest samo również przedmiotem. Będąc z tego świata, jest tej samej natury co świat H. Geologia zatem uświadomiła Levi-Straussowi, iż ład wprowadzany do całości 7 C. Levi-Strauss, Criteria of Science in the Social and Human Disciplines, "InteTnational Social Science Journal", vol. 16, nr 4, Paris 1964. 8 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s'. 280. g L. VQn Bertalanffy, Ogólna teoria systemów, Warszawa 1984, s. 120. 10 Por.: C. Levi-Strauss, Vivre et parler, "Le s Lettres fran<;aises", 14.02.1968. 11 C. Levi-Strauss, Smutek .•. , dz. cyt., s. 52. �CLAUDE L~::VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 15 zrazu bezładnej, nie jest ani przypadkowy, ani dowolny, lecz stanowi potwierdzenie tożsamości praw świata i praw myślenia. Konsekwencją powyższego jest pogląd, że tradycyjny podział na nauki o 'Człowieku i nauki pr,zyrodnicze zawiera wewnętrzną sprzeczność, albowiem "rozróżnienie to :nie opiera się na niezależności tych dwu dziedzin, lecz tylko na tymczasowej naszej nieudolności naukowego traktowania faktów ujawnionych przez te pierwsze. Gdybyśmy zdołali fakty te potraktować naukowo, przestałyby się one odróżniać od innych" 12. Levi-Strauss jest więc zdecydowanym zwolennikiem nomnatywnej wersji tezy naturalizmu metodologicznego - którego nie należy utożsamiać z redukcjonizmem 13 - głoszącej, że podstawowe normy i dyrektywy metodologiczne powinny być wspólne dla nauk przyrodniczych oraz dyscyplin społeczno-h umanistycznY'ch. Jakie zatem są owe podstawowe zasady metodologiczne, które konstytuują ideał poznania naukowego charakterystyc:zny dla przyrodoZil1awstwa? Nowożytny ideał nauk przyrodniczych - ukształtowany w kulturzeeuropejskiej na przełomie XVI i XVII stulecia - zakładał, że wiedza naukowa przede wszystkim musi być obiektywna, mieć charakter ogólny (nomologiczny), a jej rozwój "vmien 'być zagwarantowany przez konsekwentne stosowanie racjonalnej metody badania 14. Wiara w realizację takiego poznania oparta była na dwóch podstawowych przesłankach: 1. ontologicznym przeciwstawieniu sfer "czystej" podmiotowości myślenia oraz absolutnej przedmiotowości świata. "Czysta" pocimiot,owość myślenia oznacza przekonanie o możliwości osiągnięcia całkowitej autonomii przez podmiot poznający, która uzasadnia traktowanie go (podmiotu) jako samoprzejrzystej świadomości, mogącej poznawać całkowicie zewnętrzny byt. Konsekwencją podstawowej opozycji ("podmiot-przedmiot"), była z kolei cała seria przeciwstawieilstw typu: "człowiek-przyroda", "ja-świat zewnętrzny", "fakt-wartość", "nauka-sztuka", "poznanie-przeżycie", "opis-ocena", ,,'Obiektywna prawda-.subiektywny sens" ... 15; 2. założeniu o istnieniu ładu (prawidłowości) w porządku ontologicznym oraz o możliwości odzwierciedlenia tego ładu w porządku epistemologicznym (w postaci wiedzy nomotetycznej). c. Levi-Strauss, Panorama cLe l'Ethnologie, "Diogene", 2: 1953. Redukcjonizm polega na sprowadzaniu wszystkich zjawisk do jednego ich rodzaju, <!'J.p. tylko do fizycznych lub psychicZl!1ych, lub też społecznych itd. Redukcjonizm idzie w parze z tendencją do unifikacji nauki - sprowadzeniu wszystkich dyscyplin np. do fizyki. u Por. S. Amsterdamski, Między historią ... , dz. cyt., s. 10 i nast. 15 Por.: M. Siemek, Myśl drugiej połowy XX wieku, :[w:] Drogi współczesnej filozofii, Warszawa 1978, s. 112Jn. i nast. 12 13 �16 Stanislaw Węglarz Nauką wzorcową dla przyrodoznawstwa stała się matematyka. którą potraktowano jako jedyny i najdoskonalszy instrument do badania natury i odkrywnia prawd obiektywnych. Matematyka zauroczyła zwłaszcza fizykę i. astronomię, dzięki czemu - a w sz.czególnoś·ci za sprawą teorii Newtor.a - "kosmos w oczach ludzi końca XVII wieku stał się księgą praw bezwzględnych, praw mających charakter absolutny i nieodwołalny" 16. Mariaż przyrodoznawstwa z naukami ścisłymi otoczył to pierwsze nimbem doskonał1ości, a obiektywizm, precyzja i uniwersalizm ustaleń dokonywanych na ich (nauk przyrodniczych) gruncie, stały się przedmiotem zachwytu, zazdrości i pożądania ze strony przed~tawicieli dy~cyplin społeczno-humanistycznych, przynajmniej od końca XVIII wieku. Lad wszechświata cechujący się absolutną przyczynowością, konsekwen'2ją i ciągłością, został przeciwstawiony bezładowi praw ziemskich. Zauważmy, iż w ten sposób został zrealizowany, sięgający starożytności greckiej (platona, Arystotelesa) ideał episteme: wiedzy zawierającej twierdzenia pewne o prawdach koniecznych i ogólnych, w odniesieniu do ;'wiatCl fizycznego. W tradycji nauk społecznych za myśliciela, który w czasach nowożytnych pierwszy spostrzegł, że świat społeczny nie je.st domeną przypadko· wości i chaosu, ~ecz rządzą niun pewne konieczne prawidłowości \\70wnętrzne, uchodzi Monteskiusz. Stwierdził on, iż "pomiędzy faktami społecznymi - tak samo jak między faktami fizycznymi - można wykryć pewne stałe z\oviązki, dzięki którym fakty te są tym, czym są, niezależnie od naszych ocen, ideałów i oczekiwań" 17. Kontynuatorem tej idei oświeceniowego filozofa na gruncie francuskiej myśli społecznej był Saint-Simone. Połącz,yI on pogląd o istnieniu określonych prawidłowości w zjawiskach społecznych z koncepcją organicyzmu, postulując utworzenie _. ukonstytuowanej na wzór fizyki czy fizjologii - nauki społecznej, zajmującej się odkrywaniem owych prawidłowości i wykorzystaniem tej wiedzy w praktyce do przewidywania oraz świadomego kierowania społeczeństwem. Saint-Si:mone'a można więc uznać za prekursora idei naturalizmu metodol,ogicznego w nauce o ispołeczeństwie. Ideę tę przejęli z kolei uczeni reprezentujący pozytywistyczny typ myślenia 18: Comte w swoim programie uprawiania socjologii; Mill w projekcie "logiki nauki społecznej"; Quetelet w stworzonej przez siebie filozofii "fizyki społecznej". Postulat metodologicznego naturalizmu wyznawali także ewolucjo16 W. ZOO1Jl1, Nauka a sztuka (II. Naiwny pitagoreizm), w: W. Zonn. A. FinkeI:sztejn, O nauce, Warszawa 1977, s. 117. 17 J. Szacki, Historia myśli socjologicZ'1l.ej, cz. l, Warszawa 1981, S, 102. 18 Na temat światopoglądu pozytywistycznego zob. m. in.: J. Szacki, IHstoria ...• dz. cyt., s.2I56 n. i nast.; L. Kołakowski, Filozofia pozytywistyczna (od IIllme'a do Kola Wiedeńskiego), Warszawa 1966. �CLAUDE L:eVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A ,j niści: filozof i socjolog Spencer oraz "ojcowie etnografii (tzw. badacze kultury) Tylor, Morgan, Mc Lennan, Lubbock i in. Imperatyw stworzenia nauki o społeczeństwie, modelowanej na wzór nauk przyrodniczych i analogicznej do nich, przyświecał rówież mistrzowi francuskiej szkoły socjologicznej, Durkheimowi i jego kontynuatorom. Levi-Strauss, w aspekcie akceptacji naturalizmu metodologicznego, tkwi zatem w bogatej tradycji szeregu francuskich (i nie tylko zresztą) myślicieli od Monteskiusza po Durkheima i Maussa. Zajmę (się teraz przedstawieniem tego, jak wyobrażenia Levi-Straussa na temat metodologicznych właściwości nauk ścisłych i przyrodniczych, odzwierciedliły się w jego koncepcji antropologii strukturalnej. Obiektywizm stanowi conditio sine qua non prawdziwie naukowego poznania, dlatego też "pierwszą ambicją antropologa jest osiągnięcie obiektywności ... " 19.W dyscyplinach społeczno-humanistycznych zajęcie postawy obiektywnej jest szczególnie trudne ze względu na to, że każdy reprezntant danego społeczeństwa, (a więc również naukowiec) posiada narzuconą mu, swoistą "optykę kulturową". W procesie socjalizacji bowiem "otoczenie wpaja nam poprzez tysiąc świadomych i nieświadomych bodźców złożony .system kryteriów, dotyczący oceny wartości, motywacji, centrów zainteresowania ... " 20. W związku z tym, iż postępujemy zawsze zgodnie z tym systemem kryteriów, "rzeczywistości kulturowe znajdujące się poza nim dają się obserwować tylko poprzez narzucone im przez ów system deformacje, jeśli nie uniemożliwia nam całkowicie dostrzegania ich" 21.Można by więc stwierd7ić, że "żadna kultura nie potrafi wyrobić :sobie prawdziwego sądu o innej, :,ponieważ nie może wyjść poza siebie samą i w konsekwencji jej ocena jest bardzo względna" 22.Prawdą jest, iż zapoznawanie faktu uwikłania w kulturze ima ważkie konsekwencje epistemologiczne i moralne: absolutyzowanie punktu widzenia danej kultury prowadzi np. do wypaczenia rzeczywistego obrazu innych kultur, ich deprecjonowania lub (rzadziej) wywyższania. Problem ten jest bardzo istotny także z metodollogicznego punktu widzenia, gdyż przedmiotem etnologii (badającej społeczności rozł07.one w przestrzeni) i historii (badającej społeczności rozłożone w czasie), są właśnie kultury odmienne od .,podmiotowej" kultury badacza. W tym kontekście fundamentalne pytanie brzmi: czy w ogóle możliwe jest naukowe - a więc przede wszystkim obiektywne - poznanie "obcych" kultur przez badacza, który jest przecież zawsze uwikłany w jakąś "swoją" kulturę. Kultur~ dostarczaC. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 464. C. Levi-Strauss, Rasa a historia, {w:] L. C. Dunn, -StrauS's, Rasa a nauka. Trzy studia, Warszawa 1961, s. 149. lU 20 2l j.w. ~ j.w., s, 155. 2 "Lud" - t. 11 O. Klineberg, C. Levi- " �Stanislaw Węglarz 18 jącą mu nie tylko określonego systemu wartości, ale wręcz determinującą cały jego spOlsóbmyślenia. Odpowiedź Levi-Straussa na to zasadnicze pytanie jest z konieczności pO'z~ywna, albowiem - jak twierdzi - w przeciwnym wypadku, tzn. gdybyśmy byli trwale niezdolni do wyzwolenia się od norm, które nas ukształtowały, "nasze wysiłki oglądania w perspektywie różnych społeczeństw, łącznie z naszym, byłyby znowu wstydliwym przyznaniem jego wyższości nad wszystkimi innymi" 23. Nieustępliwe poszukiwanie warunków osiągnięcia postawy obiektywnej w badaniach etnologicznych spowodowało, że autor Antropologii strukturalnej wiele miejsca w swych pracach poświęcił na demaskowanie deformacji obrazu innych kultur, wynikających z - najczęściej nieświadomego - absolutyzowania partykularnego punktu widzenia, zdetenminowanego światopoglądem danego społeczeństwa. Przykładem tego może być wynajdywanie przeróżnych kryteriów, klasyfikujących społeczeństwa od zewnątrz. Levi-Strauss udowodnił, iż wszelkie tego typu kryteria są w istocie względne, gdyż nie istnieje żaden system odniesienia dający się prawomocnie stosować do wszystkich społeczności stanowiących przedmiot zainteresowań etnologów 24. W książce Le Totemisme aujourd'hui autor dokonał z kolei mistrzowskiej rozprawy z konsekwencjami spekulatywnych analiz opartych na arbitralnym ujmowaniu rzeczywistości kulturowej społeczności plemiennych, rozpraszając "złudę totemizmu" 25. Przypomnę, że przez totemizm rozumiano pewien rodzaj związków zachodzących między grupami ludzkimi i elementalilli przyrody (totemami), traktując go m.in. jako formę protoreligii. NiezrozUJmiałe i dziwne dla zewnętrznych obserwatorów zachowania tłumaczono przez nie mniej dziwne pseudonaukowe spekulacje. Levi-Strauss pokazał, iż rzecznicy totemizmu, dowolnie wydzlielając z systemu myśli nieoswojonej przypadkowe elementy, mieszali różnor,odne wierzenia i zwyczaje arbitralnie opatrując je wspólną etykietą: "totemizm". Wierząc w totemizm jako instytucjonalną rzeczywistość, jego zwolennicy dawali się zwieść ;złudzeniu, albowiem tzw. totemiZlffi bynajmniej autonomiczną - tj. dającą się określić wewnętrznymi cechami - instytucją nie jest. W gruncie rzec~y to, co uważano za totemizm "jest tylko poszczególnym przypadkiem ogólnego zagadnienia klasyfikacji i jednym z wielu przykładów roli przypisywanej często specyficznym kategoriom w celu wypracowaniu klasyfikacji społecznej" 26. Cały szereg uczonych uchodzących za klasyków etnologii, dowolnie wyodrębniając jeden z poziomów czy momentów klasyfikacji, jaki tworzy odniesienie do 23 24 25 26 C. Levi-Strauss, Smutek ... , dz. cyt., s. 355 n. Zob. m. in.: C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 467 Zob.: C. Levi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968. C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 97. nast. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 19 gat~nków przyrody, oraz nadając mu \fangę instytucji, w rzeczywistości kreowało fikcję 27. W historii nauk etnologicznych takich przykładów kultywowania przesądów, reifikacji pustych abstrakcji, tworzenia quasibytów jest znacznie więcej 28. Zadaniem etnologii jest ujawnienie prawdy o człowieku poprzez ..studia porównawcze nad różnymi formami społecznej egzystencji, wielpma ludzkimi doświadczeniami. Jeżeli wiedza na ten temat ma być faktycznie naukowa (obiektywna), badacz musi zmierzać do osiągnięcia takiej postawy, która pozwoli mu na poznanie i osądzeni.eczłowieka "z punktu widzenia dostatecznie wyniosłego i oddalonego, aby uczynić to w oderwaniu od cech przypadkowych związanych z określonym społeczeństwem lub określoną cywilizacją" 29. Według autora Myśli nieoswojonej - jako się rzekło - zajęcie takiego stanowiska poznawczego jest możliwe. W tym celu należy "oderwać się" od własnego społeczeństwa. Polega to na odczuciu "nienaturalności", "obcości" własnej kultury; odrzuceniu traktowania jej zwyczajów, obrzędów, norm, wartości itd., jako oczywistych i jedynie prawomocnych. Na marginesie zauważę, iż postawa ta kojarzy się z owym zdziwieniem", które według tekstu Platońskiego Teajteta ma być konstytutywne dla filozofowania. Etnolog musi więc porzuc:ić cały system odniesienia właściwy społeczeństwu, z którego wyszedł. Dopiero wówczas formułowane przez antr()lpologię (strukturalną) wnioski odkrywające pewne ogólne własności życia społecznego, będą mogły być w równym :stopniu obowiązujące dla wszelkich społeczności ludzkich, bez względu na ich historyczne i geograficZI!1erozmieszczenie. Levi-Strauss - wierny zasadom akceptowanego przez siebie ideału poznania naukowego - marzy zatem właściwie o swoistym "hiperobiektywizmie": jego sformułowania mają być prawomocne nie tylko dla uczciwego i obiektywnego obserwatora, lecz również dla wszystkich możliwych 'obserwatorów, niezależnie od miejsca i czasu. Postawa hiperobiektywna odróżnia - zdaniem autora Antropologii strukturalnej - etnologa m.in. od etnografa, którego zadaniem jest obserwacja i. monograficzny opis kultury, a który przeważnie "nie jest w stanie wyZ)wolić się całkowicie z własnej kultury, bądź kultury dostarczającej mu metod i hipotez roboczych, należących przecież do określonego typu kultury" 30. Hiperobiektywi:mn wyróżnia etnologa także od socjologa dążącego do wytłumaczenia własnego społeczeństwa poprzez wypracowanie ogólnej teorii socjologicznej, którego przedmiot j.w., s. 204. Por.: L. Stomma, Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, "Polska Ludowa", XXXII: 1978, nr 3 - 4. 29 C. Levi-StraU5l'>, Smutek ... , dz. cyt., s. 51. 30 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 117. 27 28 Sztuka �Stanislaw 20 Węglarz widziany jest zawsze "z punktu widzenia obserwatora", a wnioski z koniec:zmościsą historycznie i kulturowo zrelatywizowane 31. Dla wyrażenia różnorodnych doświadczeń społecznych, w formie postulowanych przez Levi-Straussa wniJosków hiperobiektywnych, absolutnie nie wystarcza słown~ctwo potoczne, będące przecież wytworem kategorii socjologicznych jakiegoś jednego, określonego społeczeństwa. Konieczne natomiast staje się wprowadzenie nowych kategorii myślowych i znacznie bardziej abstrakcyjnych pojęć; pojęć wolnych od ograniczeń związanych z partykularną optyką społeczno-kulturową. Uniwersalna wiedza musi być wyrażana w uniwersa1nym języku - stąd też nieodzowne jest odwoływanie się antropologii strukturalnej do matematyki i logiki 32. Dążąc do uzyskania poznania naukowego - pojmowanego przez Levi-Straussa jako zdobycie wiedzy pewnej, hiperobiektywnej, ważnej zawsze i _wszędzie - autor MythoIogiques stara się konsekwentnie w całej swej naukowej twórczości dystansować od wszelkich twierdzeń względnych, od prawd sytuacyjnych. Stąd wynika - jak sądzę - jego sceptycyzm względem wszelakich systemów filozoficznych oraz dotychczasowych osiągnięć tzw. nauk społeczno-hUlmanistycznych. Widać to dobrze na przykładzie polemiki z poglądami Sartre'a - uchodzącymi w opinii Levi-Strau:ssa za "ostatnią (wielką historyczną próbę podtrzymania tradycji filozoficznej, datującej się od Platona" 3:J którą podjął m.in. w lX rozdziale Myśli nieoswojonej. \V Critique de la raison dialectique 34 Sartre, odwołując się do kryteriów świadomości historycznej, odróżnia pozbawionych (rzekomo) zdolności przeprowadzania analizy intelektualnej oraz nie potrafiących (rzekomo) racjonalnie przedstawiać rzeczywistości - "prymitywów" (tj. członków tzw. społeczności plemiennych) od "cywilizowanych", tj. członków naszego zracjonalizowanego (rzekomo) społeczeństwa. Lćvi-Strauss jednoznacznie udowodnił natomiast, że sposób w jaki ludy "prymitywne" konceptualizują świat, jest nie tylko spójny i konsekwentny, !lecz "jest jedynym sposobem, jaki narzuca się, gdy stajemy przed przedmiotem, którego elementarna struktura tworzy obraz o z~ożonej nieciągłości" 35. Operacje umysłowe konstruujące systemy klasyfikacji - czy to "przeżywane" jak totemizm, czy "wykonywane" jak obrzędy, czy wreszcie "pojmowane" jak mity - tworzące światoobrazy społeczności, "na których nie ciąży żadna szczególna fatalność" 36, są jak 31 3! 33 34 '5 as j.w., s. 463 n. j.w., s. 470. "Le Point", 14.11.1983. J. P. 8artre, Criitque de la raison dialectique, Paris 1960. C. Levi-Strauss, Myśl ... , dz. cyt., s. 401 TI. C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 186. �CLAUDE Ll1:VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 21 najbardziej logiczne i dokonywane przez intelekt. W gruncie rzec4y logika tych operacji jest "równie wymagająca co ta, na której opiera się myślenie pozytywne i w istocie mało od niej różna. Albowiem różnica bierze się nic tyle z jakości operacji umysłowych, i'le z charakteru rzeczy, których dotyczą te operacje" 37. Autor Myśli nieoswojonej, opisując erektywne działanie mechanizmów tzw. myślenia pierwotnego, ostatecznie przezwyciężył fałszywą opozycję między U!mysłowościąlogiczną i prelogiczną. Wykazał on doo~tnie, że myślenie pierwotne nie jest myślą dzikich, ani myślą iludzkośd prymitywnej czy archaicznej, lecz myślą w stanie pierwotnym - myślą "nieoswojoną", w odróżnieniu od myśli "oswojonej", czyli ksz.takanej w celu zwiększenia wydajności myślenia. Te dwa rodzaje myśli absolutnie nie są przy tym przeciwstawne w lsensie jakościowym. Nie istnieje też między nimi żadna różnica czasowa lub prz,estrzenna. Myśl 'kształcona nie jest bynajmniej wynalazkiem współczesnym, ukazywała s:ięona bowiem w różnych miejscach kuLi ziemskiej i w różnych momentach historii; analogicznie, myśl nieoswojona kwitnie w dalszym ciągu w wielu dziedzinach życia naszego "zracjonalizowanego" społeczeństwa, przeplatając .się z myślą oswojoną 38. Przykład Sartre'a pokazuje, jak niebezpieczne jest absolutyzowanie swojej partykularnej podmiotowości i przedstawianie pewnej prawdy :sytuacyjnej przy jednoczesnym przekonaniu, że przyjmuje się perspektywę uniwersalną i objawia prawdę absolutną. Jego filozofia - według Levi-Straussa - może służyć jc;ko dobry przykład mitologii naszych czasów (i naszego społeczeństwa), gdyż Sartre sytuuje się wobec historii, "jak ludzie pierwotni wobec wiecznej przeszłości; w systemie Sartre'a historia odgrywa dokładnie rolę mitu" 39. Skoro w tworzonym przez niego systemie można odnaleźć wszystkie aspekty myśli nieoswojonej - stanowi on jej ekwiwalent, przez co nie jest zdolny do jej osądzenia 40. Opisana wyżej "tEchnika oddalenia" - zdaniem Levi-Straussa - upodabnia antl'Opologię (strukturalną) do astronomi'i, a antropologa do "astronoma nauk społecznych" tj. Paralela ta ma głęhszą wymowę: astronomia, zajmując się obiektami bardzo odległymi, ukonstytuowała się jako pierwsza z nauk fizycznych; antropologia, badając "oddalenie społeczne", ma szansę stać się pierwszą nauką spośród dyscyplin społeczno-humanistycz- 37 j.w., s. 313. 38 c. 39 j.w., s. 381. 40 41 Levi-Strauss, Myśl ... , dz. cyt., s. 328 n. jw., s. 374. C. Levi-Straus:s, do twórczości Marcela wa 1973, s. LVII; także: szaWa 19SB, s. 14. cyt., s. 482 n.; tenże, Wprowadzenie M. Mauss, Socjologia i antropologia, WarszaG. Charbonnier, Rozmowy z Claude Uivi-Straussem, War- Antropologia Maussa, Iw:l ... , dz. �22 Stanislaw Węglarz nych. Oparta na badaniach etnograficznych, etnologkzno-antropologiczna synteza - w pojęciu Lćvi-Straussa - ma stać się uogólnieniem wszystkich badań nad człowiekiem; ma być ich aspektem teoretyczno-naukowym, podczas gdy inne dyscypliny przedstawiają tylko ich aspekt empiryczny 42. Przyjęcie postawy gwarantującej autonomię poznania (hiperobiektywizm) jest wszakże warunkiem wstępnym i koniecznym, lecz niewystarczającym dla osiągnięcia prawdy naukowej. Odkrywanie jej "obwarowano jeszcze przed powstaniem nauki nowożytnej warunkami dotyczącymi metody (... ). Podzielano przy tym sformułowane przez Kartezjusza ostrzeżenie, że uprawianie nauki bez pomocy metody wydaje się raczej szkodliwe niż pożyteczne" 43. Właśnie dzięki naukowej metodzie stano~ącej ucieleśnienie ludzkiej racjonalności - możliwe jest "zdobycie nie tylko wiedzy prawdziwej, ale wiedzy której prawdziwość musi ujawnić się w.sposób niewątpliwy" 44. Znalezienie odpowiedniej metody jest tedy drugim - w kolejności logicznej - krokiem, który Lćvi-Strauss musi wykonać dla zrealizowania akceptowanej przez siebie wizji celów poznania .naukowego, na gruncie dyscyplin społeczno-hllmanistycznych. Po raz kolejny wypada odwołać się teraz do owych "szczególnych adwokatów", czyli faktów biograficznych autora Antropologii strukturalnej. Podczas wspomnianego wyżej pobytu w Nowym Jorku, Lćvi-Strauss nie tylko mógł żyć w panującej itam wówczas szczególnej atmosferze intelektualnej, lecz także miał okazję zetknąć się bezpośrednio z wieloma czołowymi postaciami klimat ten tworzącymi. Najistotniejszy bodaj, bo najbardziej owocny, był jego kontakt z Jakobsonem. Twórca fonologicznej teorii binaryzmu tak wspomina ,okres ich wspólnej pracy w Nowej Szkole Badań Społecznych: " ... od samego początku różnice między studentami. i profesorami zostały anulowane z tego względu, że sami profesorowie uczęszczali na wykłady .swoich kolegów. Byłem pilnym "studentem" Lćvi-Straussa, a ponieważ on również chodził na moje wykłady, mogliśmy ze sobą dyskutować" 45. Wykłady Jakobsona i dyskusje z nim objawiły Levi-Straussowi, że to, co on sam chciałby dopiero zrobić w dziedzinie etnologii - w językoznawstwie strukturalnym istnieje już jako szkoła myślenia. Językoznawstwo strukturalne 46, jako jedyna z dyscyplin humanistyczC. Levi-Strauss, Panorama ... , dz. cyt. (tłum. polskie: Aktualne perspektywy "Polska Sztuka Ludowa", XXXV: 1981, nr 2, s. 68). 43 J. Zyciński, Język i metoda, Kraków 1983, s. 100. 44 W. Wojciechowska, Słowo od tłumacza, [w:] R. Descartes, Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach, Warszawa 1981, s. XII. 45 Rozmowa Romana Jakobsona z Jean Pierre Faye, Jean Paris, Jacques Roubood, [w:] Znak, styl, konwencja, Warszawa 1977, s. 60. 48 Mam tu na myśli europejski odłam lingwistyki strukturalnej. 42 etnologii, �CLAUDE Ll::VI-STRAUSS: DEMON 23 LAPLACE'A nych, zdołało sformułować pozytywną metodę i jednocześnie odkryć naturę faktów poddawanych analizie. Język, czyli jedno z najważniejszych zjawisk społecznych, został potraktowany jako przedmiot niezależny od obserwatora i taki, dla którego możliwe jest zebranie długich serii statystycznych. Tym samym lingwistyka strukturalna udowodniła, iż spośród zjawisk społecznych przynajmniej język można badać prawdziwie naukowo, a więc w sposób tłumaczący jak się on ukształtował i przewidujący jego przyszłą ewolucję 47. Swoją uprzywilejowaną pozycję w humanistyce językoznawstwo strukturalne zajęło dzięki odkryciom de Saussure'a oraz narodzinom fonologii, łączącej się z nazwiskami Trubieckiego i Jakobsona. Nie wdając się tu w przytaczanie ogólnie znanych poglądów de Saussure'a. 48 oraz przedstawianie różnic między szkołami na tezach autora Kursu językoznawstwa ogólnego wyrosłymi, stwierdzę jedynie, że tym, co łączyło cały zespół doktryn językoznawczych określanych mianem strukturalistycznych, było przede wszystkim nowe spojrzenie na przedmiot badań: poza chaosem zachowań językowych dostrzeżono pewien twór abstrakcyjny; rządzący się określonymi regułami, immanentny system czy:;tych relacji. Miało to ważkie konsekwencje metodologiczne. Czyniąc przedmiotem swych analiz rzeczywistość, której mechanizm jest obiektywny i konieczny - a więc podlegającą prawom i dającą się sformalizować - lingwistyka jako pierwsza spośród dyscyplin humanistycznych osiągnęła pm:iom teoreetyczny bliski ideałowi prawdziwie naukowego poznania, a :dokładność jej metody zbliżała językoznawstwo do nauk matematyczno-przyrodniczych. Teoria [onologiczna Trubieckiego natomiast została najpclniej wyłożona w dziele Grundziige der Phonologie 49. Na gruncie wiedzy o języku, zagadnieniem dźwięków zajmowała się fonetyka. Ujmow~ła ona dźwięki jako jednostki fizykalno-akustyczne starając si~ w chaosie ich prawie niezlicwnej ilości występującej w poszczególnych języbch, ustalać normy poprawnej i bezbłędnej wymowy obowiązująco w dcll1ym języku. Fonetyka zajmowała się więc rozważaniami dotyczącymi aktu mowy (parole), zwracając uwagę na stronę substancjalną dźwięków. Trubiecki zauwaźył, że spośród szeregu cech akustyczno-artykubcyjnych składających się na dźwięki językowe, dla porozumiewania się relewantne (istotne) są tylko niektóre - spełniające funkcję różnicowania znaczeń. Taki najmniejszy zbiór fonologicznie relewantnych cech danego tworu dźwiękowego, określił mianem fonemu 50. W praktyPor.: C. Levi-Straus's, Antropologia .. , dz. cyt., s. F. de Saussure, Cours de linguistique g,źnerale, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 1961). 49 N. S. Trubetzkoy, Grundzuge der Phonologie, N. S. Trubiecki, Podstawy fonologii, Warszawa 1970). 50 N. S. Trubiecki, Podstawy ... , dz. cyt., s. 39. 47 43 118 n. Genewa 1916 (tłum. polskie: Prague 1939 {tłum. polskie: Należy dodać, że pojęciem �24 Stanislaw Węglarz ce ',komunikacyjnej rozpoznawanie istotnych wrażeń akustycznych dokonuje się automatycznie, za pomocą nieuświadamianych kryteriów wyuczonych wraz z językiem. Fonemy danego języka wstępują w opozycje charakteryzujące się obecnością względnie nieobecnością określonych cech artykulacyjno-akustycznych. Fonemami są więc wszystkie dźwięki językowe mogące (aktualnie lub potencjalnie) stać w opozycJi fonologicznej do :innych dźwięków. Trubiecki stwierdził ponadto, iż w każdym języku istnieje ograniczona liczba fonemów. Swoją funkcję komunikacyjną spełniają one dzięki wzajemnej wartości pozycyjnej w systemie języka (tzw. aspekt dystrybucyjny fonemów). Innymi słowy oznacza to, że "znaczeniowa funkcja języka nie jest beZJpośrednio związana z samymi dźwiękami, lecz ze sposobem, w jaki te dźwięki okazują się powiązane ze sobą" 51. Dzięki tym odkryciom, stworzył Trubiecki nową dyscyplinę językoznastwa - fonologię - badającą nie fizyczną jakość, zewnętrzną stronę dźwięków, ale ich istotę, czyli funkcję dźwięków jako reprezentację uporządkowanego systemu znaków 52. Idee Trubieckiego wkrótce zostały rozwinięte przez Jakobsona, który m.in. wykI10czył poza myśl autora Podstaw fonologii w kwestii dotyczącej opozycji dystynktywnych. Słuszność Jakobsonowskiej koncepcji wiązek cech binarnych (opozycja: nacechowane -nienacechowane, tzn. obecność lub nieobeoność określonej cechy charakterystycznej w członach dychotomicznie skonstrastowanych), które są uniwersalne i mają zastosowanie we wszystkich systemach sem~otycznych, potwierdziła teoria komunikacji. Odkrycia twórców fonologii pokazując, jak powinno odbywać się przejście od rozpatrywania elementów pozbawionych znaczenia do systemu semantycznego, a także drogę do odkrywania architektoniki języka, stworzyły na założonych przez de Saussure'a fundamentach gmach strukturalnej lingwistyki. Prace językoznawców-strukturalistów wykazały, że język jest systemem posiadającym hierarchiczną strukturę oraz składającym się ze ściśle określonych (cechami dystynktywnymi), wzajemnie powiązanych jednostek, których liczba jest skończona (i niewielka), a których kombinacje dążą do nieskończoności. Ważne również było udowodnienie, że prawie wszystkie zachowania językowe sytuują się na poziomie myśli nieuświadamianej. W toku mówienia bowiem, nie posiadamy uświadamianej wiedzy o prawach językowych. Poza tym, nawet ewentualna świadomość podmiotu posługującego się językiem nie wystarcza, ażeby w prawa te skutecznie ingerować. Tak więc fonologia, a za nią językoznawstwo strukfonemu posługiwali się przed Trubeckim m. in. J. Baudonin de Courtenay oraz M. Kruszewski; Trubiecki nadał mu jednak nowy sens. 51 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 287. 52 Por.: G. Helbig, Dzieje językoznawstwa nowożytnego, Wrocław 1982, s. 54 n. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: 25 DEMON LAPLACE'A turalne, zdołała dotrzeć do obiektywnej realności polegającej na systemach b~dących wytworem nie uświadamianej działalności umysłu. Wykroczono tym samym poza zjawiska świadome i historyczne, pozostające zawsze na powierzchni '13. Metoda fonologii (i językoznawstwa strukturalnego) sprowadza się do czterech podstawowych kroków: ]. przejściu od łJ2dania uświadamianych zjawisk do bada'nia ich nieuświadamianej infrastruktury; 2. uczynieniu podstawą analizy relacji zachodzących między człionami; 3. wprowadzeniu pojęcia systemu; 4. zmierzaniu do odkrycia ogólnych praw 54. Tym sposobem zbliżono Isię do "naturalistycznego" ideału poznania naukowego, w którym sięga się poza bezpośrednie dane empiryczne w celu uzyskania wiedzy a :obiekcie danym tylko pośrednio czyli "przedmiocie obserwowalnym" 55. Zjawiska językowe - a więc społeczne par excellence - zostały wyjaśnione poprzez sprowadzenie tego, co bezpośrednio dane, do tego, co w pewnym sensie tylko "obserwowalne". Dostrzegalne ZJmysł3mizachowania 'werbalne zaczęto uważać jedynie za zewnętrzny wyraz, natomiast za najważniej:szy uznano ukryty w nieuświadamianych strukturach Imyślowych, mechanizm nimi rządzący - abstrakcyjny system językowy (langue). Abstrakcyjne i f10rmalne bada'nia prowadzone metodą strukturalną, upodobniły się do badań przyrodniczych odkrywających abstrakcyjne, ale \DiezmienD'estosunki, w których przejawia się uchwytny dla rozumu aspekt badanego zjawiska. Tak dużo miejsca poświęciłem omówieniu nowatorskich osiągnięć w językoznawstwie dlatego, że właśnie w przetransponowaniu metody lingwistyki strukturalnej do badania innych zjawisk kulturowych, dostrzegł Levi-Strauss szansę zastosowania w naukach społecznych ścisłych sposobów rozumowania oraz stopniowej ich matematyzacji, a więc wprowadzenia tych dyscyplin do raju nauk ścisłych i przyrodniczych 56. Nasuwa się tu jednak zasadniczy problem: czy i na ile upraw:niona jest taka ekstrapolacja metody wypracowanej w jednej dziedzinie na inne sfery? Ażeby zaakceptować taki uniwersalistyczny charakter metodologicznych zasad językoznawstwa strukturalnego, jako wzorcowych dla nauk zajmujących się całością zjawisk społecznych, należałoby pozytywnie odpowiedzieć na pytanie: czyglobalnie pojmowana - kultura składa się ze zjawisk a naturze zbliżonej do natury ję7iyka?; a także czy są one powiązane podobnymi strukturami ID'ieuświadamianymi? C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 119 n. N. Trubiecki, La phonologie actlLel!e, w: Psychologie du langage, s. 243 n. 55 Por.: S. Amsterdamski, Między historiq ... , dz. cyt., s. 69 n. 56 Por.: C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 131 n. 53 54 Paris 1933, �26 Stanislaw Węglarz Na głęboką tożsamość zjawisk językowych i innych zjawisk kulturowych, jak również ich nieuświadamianą naturę, zwracał już uwagę amerykański eJtnolog Boas 57. Myśl' tę podjął z kolei m.in. Sapir, dla którego "język był zjawiskiem fascynującym, ponieważ był w jego oczach kluczem do zrozumie'nia całeg'O ludzkiego świaia. Język był klucz,em do kultury, kluczem do myśli" 58. Pisał on m.in.: " ... całość ludzkiego behavioru wspiera się na istotnej tożsamości mechanizmów psychicznych, zarówno świadomych, jak i nieświadomych ... "5!l; " ... lingwistyka jest nauką o strategicznym znaczeniu dla metodologii nauk społecznych. Za pozorną nieprawidłowością zjawisk społecznych kryje się regularność konfiguracji i tendencji równie realna, jak regularność procesów fizycznych w świecie mechaniki " 60. Według Sapira "lingwistyka, dzięki swym danym i metodom ( ), jest świadectwem możliwości prawdziwie nauko\\Tych badań 'nad zjawiskami społecznymi, nie małpujących metod i nie przechwytujących bez rewizji pojęć z nauk przyrodniczych" 61. Stwierdzając tożsamość społeczno-kulturowych mechanizmów psychicznych oraz doceniając teoretyczną dojrzałość językoznawstwa, Sapir już 00 '1ajmn~ej kilkanaście lat wcześniej iniż Levi-Strauss stwierdzał, że "reguły ważne w gramatyce są równie doniosłe dla badań nad organizacją społeczną, religią, sztuką, mitologią i techniką" 62. Tezy Sap-ira nie wyszły jednak w zasadzie poza sferę postulatów. Dopiero powstanie takich nowator.skich teorii, jak np. teoria informacji, która udowadniała m.in., że społeczeństwo sianowi pewną całość dzięki systemom porozumiewania się; czy też cybernetyki głoszącej, iż mózg ludzki ma wiele wspólnego z maszyną liczącą i przy pomocy znanej .nam logiki maszyny możemy rzucić światło na logikę człowieka - uzasadniło nadzieje na zrozumienie człowieka i społeczeństwa poprzez badanie kultury ujmowanej z komunikacyjnego punktu widzenia. Metoda fonologii natomiast miała w stosunku do nauk zajmujących się rzeczywistoscią społeczno-kulturową odegrać podobnie przewodnią rolę, jak matematyka wobec nauk fizycznych. W sierprniu 1945 r. w;czasopiśmie "Word" - wydawanym przez JakobsO'na i jego współpracowników skupionych w Nowojorskim Kole Lingwistycznym - ukazał się artykuł Levi-Straussa Analiza strukturalna 57 Zob.: F. Boas, Handbook of American Indian Languages, "Bureau of Americam Ethnology", 40, 1911 (1908), I, s. 67, 70 n. 58 A. Wierzbicka, Sapir a współczesne językoznawstwo, [w:] E. Sapir, KultuTa, język, osobowość, Warszawa 1978, s. 19. 59 E. Sapir, Kultura ... , s. 147 n. GO j.w., s. 94. ftl j.w., s. 94 n. G2 j.w., s. 139. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 27 językoznawstwie i w antropologii 63, w którym po raz pierwszy 'spróbował on uza:sadnić praktycznie ideę stosowania uogólnionych reguł metody fonologicznej, do innych :niż językowe zj,awisk kulturowych (systemów pokrewieństwa). Koncepcje swoje --- tam zarysowane - rozwinął 'następnie w pracy Elementarne struktury rokrewie11.stwa" 64, a w późniejszym okresie skutecznie wykorzystał metodę strukturalną przede wszystkim do analizy mitów 65. Wstępnym założeniem, które tkwi u podstaw Levi-Strau:s:sowskiej antropologii strukturalnej, jest pogląd, iż warunek powstania i trwania tak języka jak i !całej kultury, stanowi symboliczny charakter ludzkiego myć;l<:nia.Skoro więc :społeczeństwo wyraża się symbolicznie w swych zwyczajach i instytucjach, to problem naukowego badania zjawisk kulturowych jest w ostatecznym rachunku problemem komunikacji 66, dlatego też "wszelka kultura może być :rozpatrywana jako zbiór systemów symbolicznych, wśród których czołowe miejsce zajmują język, reguły zawiercmia małżeństw, stosunki gospodarcze, sztuka, nauka, religia ... " 67. Te różne systemy symboli, składające się na kulturę, są niesprowadzal:ne do siebie. W związku z tym wyłania się kwestia wzajemnych stosunków, \v jakich !lOzostajq one do siebie. Najistotniejszym i jednocześnie najbardziej skomplikowanym jest problem relacji między kulturą i językiem, ze względu na jego szczególną rolę w kulturze. Wszak język jest nie tylko wytworem kultury oraz jej częścią, lecz także zasadniczym wyróżnikiem 68 - ronditio sine qua non jej istnienia: otrzymujemy język ż tradycji zewnętrznej, jest on zasadniczym instrumentem socjalizacji, za jego pośrednictwem wszystkie formy życia społecznego są ustanawiane i nieustannie odtwarz~ne ... Przede wszystkim jednak język, będąc najdoskonal~'zym ze wszystkich przejawów porządku kulturowego, jest fundamentem, na :ldórym Sicl nadbudowane inne systemy symboliczne (niekiedy bardziej złożone, 'liC tego samego typu) 6n. Na pytanie o istnienie formalnej odpowiednio::icl rni,,;dzy strukturą języka i innymi przejawami życia spokcznego U~vi-Strauss odpowiada, iż stosunki zachodzące między jęUl Zob.: C. Levi-Strauss, Antropol.ogia ... , dz. cyt., s. 89 - 115. C. Levi-Strauss, Les structlLres elementaires de la parente., Paris 1949 (2° Paris-La Hayc 1967). 05 Poza monumenb'll'l ~lythologiques, Levi-Strauss na temat mitów napisał ponad 20 artykuló,:v. GG Por.: C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt., s. XIX, XXXVI. 67 j.w., s. XXII n. 68 Podkreślanie wyj'ltkowej roli języka, łączące się z problemem specyficznych właściwości ludzkicgl) umysłu wyróżniających człowieka spośród innych istot, ma oczywiście bardzo odległą genealogię w myśl europejskiej (i nie tylko zresztą). G9 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 130, 458; także: G. Charbonnier, Rozmowy ... , dz. cyt., s. 142. 03 64 �28 Stanislaw Węglarz zykiem i kulturą :nie są absolutne, lecz dotyczą tylko pewnych aspektów i poziqmów. W każdym razie język i kultura, według Levi-Straussa, są dwoma równoległYmi przejawami bardziej fundamentalnej aktywności fun'kcji symbolicznej czyli nieuświadamianej działalności ludzkiego umysłu 70 "Zarówno język, jak kultura :są Zlbudowane z ,opozycji i korelacji, inaczej mówiąc ,stosunków logicznych" 71. Język, którego model 10giczlny jest doskonalszy ,i - dzięki językoznawstwu strukturalnemu lepi<ej pOZJnany,może być pomocny dla zrozumienia innych form komunikacji. Dlatego "jeśli Ichcemy zrozumieć czym jest sztuka, religia, prawo (... ), należy je rozumieć jako kody utwor21one'przez artykulację znaków, według modelu lingwistycznego por'ozumiewania się" 72. System symboliczny może być tylko dziełem zespołowym, "w przeciwieństwie do tego, normalne zachowania indywidualne mtgdy nie są symboliczne :same przez się" 73. Z tego względu - twierdzi Levi-Strauss - rzeczywistych ludzkich doświadczeń nie powinno poszukiwać się "w żadnym razie w przejawach ,intelektualnej przygody wyjątkowych umysłowości - poetów, mówców, filozofów - ale w cichym trudzie tych bezimiennych zbiorowości, które tworzą społeczeństwo", albowiem "wnioski tyczące ,poszczególnych społeczeństw tylko wtedy są słusZlne, jeżeli opierają się na znajomości wszystkich" 74. Ten pogląd autora AntrQPologii strukturalnej jest swoistą wersją stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego, przeczącego możliwości wyjaśnienia prawidłowości rządzących społeczeństwem za pomocą prawidłowości dotyczących jednostek. Stanowisko Levi-Straussa można by również określić "realizmem kulturowym" lub "kulturologizmem" czy też "etnologizmem", przez analogię do pojęć z zakresu metodologii nauki .spoleczeństwie: realizmu socjologiczmego i socjologizmu. Sądzi on na przyklad, że twórczość artystyczna - !powszechnie traktowana jako ta dziedzina ludzkiej dzialalności, w której dowolność i fanb:zja grają główną rolę - jest w dużYm stopniu z;determinowana przez strukturę myślenia danego społeczeństwa. Artysta uważając, iż tworzy zupełnie niezależnie i wyraża siebie spontanicznie, ulega złudzeniu. W rzeczywistości kreując oryginalne dzieło wyraża on liJnnych:przeszłych, teraźniejszych czy też potencjalnych twórców 7~. Czamowski - bezpośredni uczeń Durkheim:ł - pisał niegdyś w identycznym duchu: artysta, posiadając co prawda swoiste i swobodne "natchnienie", jednak "nawet ,gdy prZJ€ciwstawia si~ temu, co przez , ° C. Levi-Strauss, j.w., s. 130. 72 G. Charbonnier, 73 C. Levi-Strauss, •~ C. Levi-Strauss, l. C. Levi-Strauss, .0 Antropolog·a ... , dz. cyt., s. 133. 71 Rozmolcy ... , dz. cyt., s. 142. Wprov.:-adzenie ... , dz. cyt., s. XIX . Aktualne Drogi ... , dz. cyt., s. 68. masek, Łódź 1985. s. 90. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 29 innych zostało osiągnięte, gdy wyzwala się spod wpływów mistrzów, szkoły, rzemiosta artystycznego, gdy tworzy styl nowy, nie jest mimo pozorów samodzielny absolutnie. NajdalejiJdąca rewolucja w sztuce' jest przeciwieństwem tej sztuki, która 'istniała poprzednio, i jest przez charakter dawnej sztuki uwarunkowana" 76. Tak więc - konkluduje Czarnowski - ,,»twórca« - poeta czy pisarz - jest właściwie przetwórcą, jest interpretatorem dawności w kierunku wymaganym przez teraźniejszość, względnie jest tym, który teraźniejszość kształtuje artystycznie, ukazując ją w formie dawnej" 77. Zdaniem autora Studiów z historii kultury, to samo dotyczy również iinnych jej dziedzin. Porównanie poglądów Levi-Straussa i Czarnowskiego wska'zuje jednoznacznie na proweniencję owego realizmu kulturowego autora Myśli nieoswojonej: jest on kontynuatorem tradycyjnego nurtu w naukach społeczno-humanistycznych, którego przedstawiciele - od przełomu XVIII i XIX stulecia począwszy - ujmowali kulturę i społeczeństwo jako rzeczy autonomiczne wobec tworzących je jednostek ludzkich, jako byty ponadindywidualne i takie, które determinują wszelkie zachowania ludzi jako członków społeczno-kulturowej rzeczywistości. Takie ujmowanie społeczeństwa i kultury pozwalało na potraktowanlie ich z kolei jako zjawisk "naturalnych", a więc m.in. niezależnych od planów i zamierzeń ludzi. W ten sposób kreowano przedmiot badań dyscyplin społeczno-humanistycznych na wzór i podobieństwo przedmiotu badań nauk przyrodniczych, w celu realizacji tezy metodologlcznego naturalizmu 78. Kultura jest zatem zjawiskiem społecznym; natomiast to, co społeczne jest - według Levi-StrauSlsa - rzeczywiste tylko w postaci scalonej w system, w ramach którego poszczególne elementy nań się składające uzyskują sen,s 79. Antropolog musi więc traktować kulturę jako całość, w ramach której wszystkie aspekty są organicznie ze sobą zespolone. Ambicją badań etnograficznych nie jest wszakże osiągnięcie pełnej wiedzy o kulturze badanych społeczności; takie maksymalistycz:ne żądanie byłoby absurdem, ponieważ bogactwo i różnorodność danych doświadczenia, zawsze będzie wykraczać poza wysiłki obserwacji i opisu. Etnograf musi co prawda starać się dokładnie opisać zaobserwowane fakty, unikając przy tym zniekształ1cenia ich natury i doniosłości przez jakiekolwiek przesądy teoretyczne, tak aby w możliwie najwierniej'szy sposób 76 S. Czarnowski, Studia z historii klLltury, cz. I, Kultnra, 'Iw:] Dzieła, t. I, Warszawa 1956, s. 23. 77 j.w., s. 116. 78 Por.: A. W. Gouldner, Teoretyczny kontekst socjologii, ;[w:] Kryzys i schizma, l, Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, Warszawa 1984, s. 112 1!1. 79 C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt., s. XXVIII; tenże, Antropologia ... , dz. cyt., s. 92 i nast. �30 Stanislaw Węglarz odtworzyć obraz życia grup społecznych. Celem monograficznego opisywania kultur jest ujęcie grup ludzkich w ich swoistości, odkrycie sposobu, w jaki jedne z nich JfóŻ1liąsię od innych 80. Albowiem grupa społeczna, mając do dyspozycji bardzo bogaty materiał psychofizyczny, zachowuje z trlliegotylko niektóre elementy, z których pewne przynajmniej pozostają takie same w najbardziej różnorodnych kulturach; grupa łączy je w struktury za każdym Irazem inrne. Inaczej mówiąc, w kulturze, tak jak w języku, na materię z definicji zawsze i wszędzie identyczną, nakładają się modulacje różne w zależności IOd.społeczeństw i epok. Zadaniem etnografa jest więc opis kultury, pod pojęciem której - w tym kontekście - rozumie się każdy zespół ietnograficmJ.y, wykazujący "znaczącez pUlIlktu widzenia badań odchylenia od innych" 81. Etnolog natomIDst powinien zanalizować i wytłumaczyć te dysty.nktywne odchylenia. W';tym celu, na bazie etnograficznych danych, etnolog próbuje "wydobyć te jedyne elementy stałe i zawsze cząstkowe, które pozwalają się porównywać i porządkować" 82. Za wzorem :nauk przyrodniczych, etnologia pojęła - twierdzi Levi-Strauss .~ że te sta~e elementy są nie do ujęCiCli na płaszczyźnie rzeczowej obserwacji, gdyż zbyt bliskie obcowanie z konkretnymi zjawiskami empirycznymi skazuje badaczy na zamęt (stosunki społeczne obserwowane bezpośrednio, jawią się jako chaos). Naukowa analiza etnologiczna - usiłująca dotrzeć do inwariantów, ponad progiem empirycznej różnorodności ludzkich społeczeństw - musi posługiwać się skonstruowanymi przez badacza, na podstawie faktów empirycznych, przedmiotami badań czyli modelami odtwa,rzającymi rzeczywistość 83. Modele budowane przez badacza powinny uwzględniać koniecznie fakt systemowego charakteru kultury, a więc: 1. muszą !składać się "z takich elementów, że zmiarna jednego pociąga za sobą zmianę wszyslkich pozostałych"; 2. "każdy model należy do pewnej grupy transformacji; każda z tych transformacji odpowiada jednemu modelowi z tej samej rodziny, tak: że zbiór tych transformacji stanowi grupę modeli"; 3. "wskazane wyżej własności pozwalają przewidzieć zachowanie modelu w przypadku zmiany jednego z jego elementów"; 4. "model musi być zbudowany w taki sposób, by jego funkcjonowanie mogło :zdać sprawę ze wszystkich dostrzeżonych faktóW" 84. C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 67 n., 146 n. j.w., s. 387. 82 jw., s. 421. 83 Na temat modeli zob. m. in.: P. Auger, Les Modeles dans les sciences, "Diogene", 52: 1965, s. 4 - 15; także: A. Badiou, Le concept de modele, Paris 1969. Sam Levi-Strauss; zawiłościami teorii modeH się nie zajmował. 84 C. Levi-StrauS!S, Antropologia ... , dz. cyt., s. 367 n. 80 81 �CLAUDE L11:VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 31 O ile na podstawie tego samego zespołu zaobserwowanych faktów można zbudować wiele różnych modeli, to jednak "najlepszy będzie zawsze model p r a w d z i w y, tzn, najprostszy, a zarazem spełniający podwójny warunek: niekorzystający z innych faktów niż te, które są braille pod uwagę, i zdający sprawę z nich wszystkich" 85. Naukowa analiza - zaobserwowanych, opisanych i systematycznie poklasyfikowanych przez etnografów - faktów społeczno-kulturowych przez etnologa, przedstawianych w postaci modeli, polega na: 1. wyodrębnieniu elementów stałych od przypadkowych; 2. nie braniu pod uwagę oddzielnych członów, lecz uczynieniu podstawą analizy zachodzących między nimi relacji. (Etnolog-strukturalista pamięta bowiem, że tym, co naprawdę stałe nie są elementy 86, lecz tylko relacje 87. Innymi słowy, metoda strukturalna w etnologii jak w językoznawstwie - polega na wykrywaniu form inwariantnych w ramach różnych treści, gdyż "jedynie formy mogą być wspólne, a nie treści" 88); 3. zbadaniu korelacji między systemami relacji formalnych 3.1. ustalając "czy własności formalne są względem siebie homologiczne i jak homologiczne; jeśli zaś są sprzeczne - to na czym polegają te sprzeczności ... " 89, 3.2. poszukując dialektycznych stosunków - dających się wyrazić w postaci ścisłych reguł transformacji (przekształceń) - pozwalających na przechodzenie od jednego systemu do drugiego 90, przez co zmierza do ich całościowego wyjaśnienia i sformułowania praw 91. Ogólnie mówiąc, Levi-Strauss stosuje scharakteryzowane wyżej zasady metodologiczne, chcąc dokonać w dziedzinie kultury tego samego dzieła obserwacji, opisu, klasyfikacji oraz analizy i interpretacji, którego przedstawiciele nauk przyrodniczych dokonują w dziedzinie natury. W ten sposób próbuje autor Antropologii strukturalnej ukonstytuować etnologię na wzór nauk przyrodniczych, chcąc tym samym podnieść ją do rangi dyscypliny prawdziwie naukowej. W tym kontekście zarzut Sartre'a, iż Levi-Strauss chce "badać ludzi jakby to były mrówki", powinien brzmieć dla autora Myśli nieoswojonej jak komplement. j.w., s. 369. Por.: C. Levi-Strauss, Myśl ... , dz. cyt., s. 81 j.w., s. 84. SB j.w., s. 102. 89 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., gij Koncepcję zasad transformacji zaczerpnął cy: D'Arc y W. Thompson, On Growth and Form, 91 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., 85 86 100. s. 151. Levi-Strauss prawdopodołxnie New York 1942. s. 148, 151. z pra-. �32 Stanislaw Węglarz Przy całej konsekwencji, z jaką Levi-Strauss dąży do realizacji nomologicznego modelu wyjaśniania naukowego na gruncie dyscyplin społeczno-humanistycznych, podkreśla on jednak, że "alstronom nauk społecznych" musi uwzględniać jednocześnie "wymiar antropologiczny". Etnolog powinien być zarówno obserwatorem, jak i uczestnikiem; musi poru:szać \Się na "takim poziomie, na którym zjawiska zachowują znaczenie ludzkie i pozostają intelektualnie i uczuciowo zrozumiałe dla jednostkowej świadomości" 92. Realności, z którymi się styka antropolog, muszą mieć miejsce na płaszczyźnie przeżytego doświadczenia p0dmiotu. Uprawiając "naukę społeczną obserwowanego" winien on zmierzać do osiągnięcia punktu widzenia samego tubylca, członka odległych i egzotycznych społeczeństw, w obliczu których usiłuje "postawić się na miejscu ludzi, którzy tam żyją, zrozumieć zasadę i rytm ich intencji ... '93 J edynie w ten sposób może się dokonać - według Levi-Straussa - całościowe ujęcie faktów społecznych 94. Dlatego "wszelka prawomocna interpretacja musi łączyć obiektywność analizy historycznej czy porównawczej z subiektywnością przeżytego doświadczenia". Uchwytność w konkretnym doświadczeniu daje bowiem gwarancję, iż "całościowy fakt społeczny pozostaje w zgodzie z rzeczywistością, że nie stanowi arbitralnego zgromadzenia mniej lub bardziej prawdziwych szczegółów (... )" 9,,, że pochodzi z "poziomu autentyczności". Jak możliwe jest więc połączenie w jednej teorii dwóch tak różnych tendencji: hiperobiektywnego "spojrzenia z daleka", będącego gwarantem osiągnięcia wiedzy ogólnej, oraz "Ispojrzenia z bliska", które pozwoli uwzględnić "znaczenie antropologiczne"? W naukach o człowieku - odpowiada autor Antropologii strukturalnej - gdzie obserwator ma tę samą naturę co przedmiot badań, sam obserwator jest częścią swojej obserwacji. Dzięki temu, iż przedmiot jest jednocześnie podmiotem, w naukach społeczno-humanistycznych dochodzi do przezwyciężenia kartezjańskiej antynomii (podmiot-przedmiot), gdyż podmiot posiada zdolność "nieograniczonego uprzedmiotawiania się", tzn. potrafi emanować stale malejące ułamki siebie (nie dochodząc wszakże nigdy do zaprzeczenia siebie jako podmiotu) 96. Z tego powodu również pojęcie kultury może odpowiadać rzeczywiJstości obiektywnej, pozostając zarazem funkcją prwadzonych badań. Miejscem spotkania przedmiotowości i podmiotowości jest nieświadomość, która zapewnia istnienie możliwości mediacji między dwoma, z założenia nieporównywalnymi i nie9! 63 9. 95 96 j.w., s. 465. C. Levi-Straus"" MyśL ... , dz. cyt., s. 375. Ideę faktu społecznego zaczerpnął Levi-Strauss oczywIscle od E. Durkheima. C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt., s. XXX. j.w., s. XXXIII. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 33 zdolnymi do komunikowania się podmiotowościami (ujęciami subiektywnymi). Dlatego, że "prawa działalności nieświadomej są z jednej strony zawsze zewnętrzne względem ujęcia subiektywnego (możemy je sobie uświadomić, ale jako przedmiot), z drugiej zaś - one to właśnie wyznaczają przypadłości tego ujęcia" 97, nieświadomość umożliwia - twierdzi Levi-Strauss - zniesienie opozycji między mną a drugim. Nieświadomość należy wyraźnie odróżnić od podświadomości 98. Ta ostatnia jest "jednostkowym leksykonem, w którym każdy z nas gromadzi słownik :swojej osobistej historii, ale ten słownik zyskuje' znaczenie dla nas samych i dla innych tylko w tej mierze, w jakiej nieświadomość organizuje go wedle swych praw i czyni zeń przeto mowę" 99. W ujęciu LeviStraussa "nieświadomość przestaje być schronieniem osobliwości, siedliskiem unikalnej hi'.3torii, która czyni z każdego z nas byt niezastępowalny" 100. Mianem nieświadomości określa on natomiast funkcję symboliczną, będącą formą aktywności stanowiącą warunek wszelkiego życia umysłowego wszystkich ludzi, niezależnie od miejsca i czasu. Obiektywne poznanie (wyjaśnienie), a także zrozumienie dowolnej kultury, jest więc w ostatecznej instancji zagwarantowane przez symboliczną naturę myślenia, czyli nieuświadamianą działalność ludzkiego umysłu, zasadniczo identycznie funkcjonującą u wszystkich ludzi - starożytnych i wIspółczesnych, "pierwotnych' i "cywilizowanych" - a której manifestacją są tak (pozornie, bo w warstwie "fenomenalnej") odmienne i różnorodne kultury. Według Levi-Strau.3lsa "nieuświadamiana działalność umysłu polega na nakładaniu form na pewną treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame dla wszystkich umysłów (... ) to trzeba i wystarczy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajonej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać za:sadę interpretacji stosowalną prawomocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem rzecz jasna, iż analiza doprowadzona jest dostatecznie głęboko" 101. Ażeby odkryć prawdziwą rzeczywistość społeczno-kulturową, 'należy odnaleźć - poza stanowiącymi chaos, uświadamianymi i stale odmiennymi wyobrażeniami - istniejący w ograniczonej liczbie inwentarz nie uświadamianych możliwości 102. Odnajdując jednolity schemat, analogiczny w różnych kon9' jw., S, XXXIV. 9, Opozycja: podświadomość (w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez Freuda) - nieświadomość, jest ana]ogiczna do opozycji parole - langue (de Saussure'a) i wyraża m. in. różmicę między jednostkowym i społecznym (W sensie durkheimowskim). 99 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 28'2. 100 j.w., G. 281. 101 j.w., s. 77. 102 j.w., s. 79 n. 3 "Lud" - t. 71 �34 Stanislaw W ęglaTz tekstach czasowych i przestrzennych, a sprowadzający Się do pewnych stosunków korelacji i opozycji, przechodzimy: od tego, co odsłonięte, do tego, co ukryte; od tego, co szczegółowe, do tego, co ogólne; od tego, co przypadkowe, do tego, co konieczne; od tego, co chaotyczne, do tego, co logiczne. Nieuświadamiana działalność ludzkiego umysłu polega więc na narzucaniu strukturalnych praw, których odkrycie umożliwia metoda strukturalna w antropologii. O poglądach Levi-Straussa można by jeszcze długo. Niestety, wąskie ramy artykułu nie pozwalają na to, żeby rozwijać problem jego wizji nauki oraz jej realizacji w koncepcji antropologii strukturalnej. Podsumuję więc krótko dotychczasowe rozważania zaproponuję pewne konkluzje. Levi-Strauss podjął się przemyślenia zbulwersowanego przez rozwój nauk ścisłych obrazu świata i podjął próbę zastosowania w dyscyplinach !Społeczno-humanistycznych podejścia, będącego podejściem nauk ścisłych i przyrodniczych do przedmiotu badań. W tym celu uznał za stos'owne zajęcie takiego stanowiska poznawczego, które pozwoliłoby mu uzyskać wiedzę prawdziwie uniwersalną; zastosował do badania rzeczywistości społeczno-kulturowej uogólnioną metodę fonologii (językoznawstwa strukturalnego); wreszcie uczynił przedmiotem analiz zjawiska nieuświadamiane (mechanizm funkcjonowania ludzkiego umysłu). U podstaw tych działań leży, akceptowany przez autora Antropologii strukturalnej ideał poznania naukowego czyli zespół poglądów na cele poznawczej działalności w nauce. Fundament dominującego w nowożytnej nauce europejskiej ideału poznania - którego zwolennikiem jest również Levi-Strauss - stanowi koncepcja podmiotu autonomicznego głosząca, że podmiot poznający "może być całkowicie autonomiczny, niezależny od tradycji i osobniczego doświadczenia, od wszelkich okoliczności partykularnych, że sam w :sobie, we własnych zdolnościach poznawczych znajduje podstawy do budowania teorii naukowych ważnych zawsze i wszędzie ... " 103. Warunek autonomiczności podmiotu musi być spełniony, ażeby zlikwidować antynomię pomiędzy partykularyzmem indywiduum i uniwersalną ważnością tworzonej przez nie wiedzy naukowej. Innymi słowy, podmiot powinien stać się idealnym obserwatorem tj. "wyłączonym ze świata badanego, którego procesy poznawcze od jego usytuowania w świecie nie zależą i których przebieg oraz wyniki nie mają żadnego wpływu na badany przedmiot" 104. Model takiego idealnego obserwatora stanowi Laplace'owski demon, dla którego nie byłoby żadnych tajemnic ani w przeszłości, ani w przyszłości 105. Levi-Strauss w swojej 103 1O~ 105 S. Amsterdamski, Między historią ... , dz cyt., s. 76 j.w.., s. 77. Por.: S. Amsterdamski, Nauka a porządek świata, 1T1. Warszawa 1983, s. 143 ll. �CLAUDE L:£VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 35 koncepcji antropologii strukturalnej, stosując "technikę wyobcowania", zmierzając do wykrycia praw o charakterze ponadhistorycznym i transkulturowym oraz ujmując funkcjonowanie ludzkiego umysłu w panchronii - zdaje się do owego Laplace'owskiego demona upodabniać. To domniemane podobieństwo jest jednak - jak sądzę - tylko pozorne. Nie chodzi nawet o to, że współczesne odkrycia z zakresu m in. fizyki, biologii czy filozofii nauki, zakwestionowały możliwość absolutnej suwerenności poznawczej podmiotu, jego zdolności do uzyskiwania wiedzy podmiotowo niezapośredniczonej. Pomijam także fakt, iż obecnie coraz powszechniej!Sza staje się świadomość traktowania nauki jako "dobra problematycznego"; że sami - tak podziwiani przez Levi-Straussa - astronomowie, mówią o "zatruciu" fizyki matematyką, o zachwycie "protaczka, nie zdającego sobie sprawy, że w pewnej chwili podporządkował swoje myślenie schematowi stworzonemu przez poprzedników" oraz o chęci uzyskania bogactwa wrażeń i wszechstronności spojrzenia, kosztem "astronomicznej dokładności" 106. Chodzi mi natomiast o pewną ambiwalencję postawy samego autora Mythologiques. Levi-Straussowska wizja naukowego poznania jawi się jako koncepcja nieomal mistyczna. Myślę, iż zasadne jest pytanie, czy autor nie sytuuje się wobec Nauki tak, jak ludzie "pierwotni" wobec wiecznej przeszłości i Sartre wobec historii? Inaczej: czy Nauka nie spełnia w systemie Levi-Straussa roli mitu? Uważam, że na to pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Przykładowo: przekonanie Levi-Straussa o uniwersalnej ważności strukturalnej metody dla naukowej interpretacji całości ludzkich doświadczeń; pretensje do ustalania powszechnie obowiązujących prawd na temat ludzkiego umysłu; sposób rozwiązywania problemów; umiłowanie ładu, przejawiające się w dążeniu do totalnego uporządkowania świata znaczeń itd. itp. - wszystko to uzasadnia wniosek o istnieniu homologii między dziełem Levi-Straussa i myślą nieoswojoną. Więcej, taka formalna odpowiedniość jest logiczną konsekwencją głównej tezy twórcy antropologii strukturalnej o zasadniczej tożsamości ludzkiego umysłu, niezależnie od miejsca i czasu. Hipotezę tę potwierdza m. in. pewien fragment z Le cru et le cuit, w którym Levi-Strauss pisze, że jeśli ostatecznym celem antropologii jest dostarczenie lepszej wiedzy o zobiektywizowanej myśli i jej mechanizmach, to w ostateczności nie jest ważne, czy proces myślowy amerykańskich Indian przybiera kształt poprzez medium ich myśli. Autor Myśli nieoswojonej uważa, iż z chwilą pojawienia się myśli 106 Por.: w. Zo;nn, O rozwoju nauki, Iw:] W. Zonn, lA. Finkelsztejn, O nauce, dz. cyt., s. 35 n.; tenże, Nauka wobec innych rodzajów działalności ludzkiej, j.w., s. 68 n. i nast. �36 Stanislaw Węglarz symbolicznej więc także w momencie powstania języka i kultury, a tym samym narodzin człowieka sensu stricto - "dokonało się przejście od :stadium, w którym nic nie miało sensu, do innego, w którym miało go już wsz)'lstko" 107. Od tej właśnie chwili, gdy ludzki wszechświat stał się pełen znaczeń, znaczył już wszystko to, czego dowiedzenia się ludzkość może oczekiwać. "To, co określa się jako postęp umysłu ludzkiego, a w każdym razie - postęp poznania naukowego, mogło i zawsze będzie mogło polegać tylko na poprawieniu ujęć, dokonywaniu przegrupowań, określaniu przynależności i odkrywaniu nowych zasobów w łonie całości zamkniętej i dopełniającej siebie samą" 108. Relacja homologiczna między par excellence naukową myślą Levi-StrausSa i systemem myśli nieoswojonej (mitycznej), ma więc sens niejako ontologiczny, zdeterminowany obiektywną naturą ludzkiego myślenia symbolicznego. Levi-Strauss, głosząc kategoryczny imperatyw uprawiania dyscypliny humanistycznej jako przedsięwzięcia nomotetycznego, jest jednocześnie - paradoksalnie krytykiem takiego poznania i wyjaśniania naukowego. Doprowadzając pretensje rozumu naukowego - jako wyróżnionego sposobu poznawania - do swoistego absurdu, ukazuje jego granice. Korzystając z metafory Nietzsche'go określiłbym Levi-Straussa mianem "uprawiającego muzykę Sokratesa" 109. Stanislaw Węglarz CLAUDE LEVI-STRAUSS: LAPLACE'S DEMON OR SOCRATES PRACTICING MUSIC? (summary) The motor behind the idea of Levi-Strauss' structural anthropology and the key to understanding this work is the conception of the aims of scientific activity, that is, the ideal of scientific co~nition accepted by the author of "The Savage Mind". C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt. s. LIII. j.w., s. LIV. 109 NietZJ3che w Narodzinach tragedii ... napisał m. in.: "Cały nasz świat nowoczesny uwikłany jest w sieci kultury aleksandryjskiej i ma, jako ideał, uzbrojonego najwyższemi mocami poznawczemi, w służbie wiedzy pracującego człowieka teoretyka, którego prawzorem i praojcem jest Sokrates". I w innym miejscu: dopiero po doprowadzeniu ducha nauki do jego granic i po zniszcz2niu jego uroszczenia do powszechnej wa~ności przez wskazalnie owych granic, wolnoby mieć nadzieję odrodzenia tragedji; a tę formę kultury oznaczylibyśmy symbolem u p r aw i aj ą c e g o m u z y kęS o kra t e s a ... ". Zob.: F. Nietzsche, Narodziny tragedji z ducha muzyki, czyli hellenizm i pesymizm, Wanszawa 1907, s. 123, 118. 107 lOS lO' •• �CLAUDE Lj:;VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 37 Nearly since the beginning of his scientific work, Levi-Strauss' true vocation has been making 3Ocio-humamstic disciplines scientific, and thus bringing them into the "paradise of natural sciences". From the point of view of the propos,cd idea of methodological naturalism, Levi-Strauss remains in the rich philosophical and scientific tradition from Montesquieu to the representatives of the French socio:ogical school (to llmit ourselves to only socia-humanistic FIench thinking). In natural sciences, the ideal of scientific cognition, which assumed its shape at the end of the XVIth arnd in the XVIIth centuries, was based on the ontological opposition of "pure" cor13cioU'sness of thinking (cognitiv'c autonomy of the subject) and absolute objectivity of being. A series of such oppositio,ns as for examples, "cognition - experience" "scionce - art", and others, are the results of the main opposition "subject - object", The way that Levi-Strauss' has chosen to make the humanities scientific included: 1) the employment of a cognitive attitude that would ensure cognitive autonomy alnd liberation from a local "cultural scope" (hyperobjectivism); 2) the transfer of the method of phonology (of structural linguistics) to th~ sphere of cultural phenomena, which are in general conceived from the communicative point of view; 3) making the subject of the research the unrealized mechanisms which control the functioning of a human being. Levi-Strauss' stay in New York, as well as his predilecticm. for exact sciences, was o[ primary importance for his firm declaration on the side of the ,,lDaturalistie" ideal of scientific cognition and for the attempts, that resulted from the above, to apply some particular rules of satisfactory expJanation in the socio-humanistic di:sciplines. There the author of "Elementary structures of kinship" met R. Jacobson, among others, who was the main popularizer of the idea of structural linguistics (in its European versiom) overseas, and the intellectual atmosphere of the time and place left a lastimg mark on the program of the scientific activity of Levi-Strauss. It has been shown in the paper that the author of "Structural anthropo'ogy" has been involved in scientific activity in the broadly conceived "biographical situation ". Both this fact and some irrational motifs (that is, other tham strictly methodological or scientific), undoubtedly often unrealized by Levi-Strauss, prove that it is impossible to acquire the attitude of an ideal observer ("Laplace's demon"), and thus show the groundlessnes of the claim for a ,;scientific reason" to supp'y 'some universal knowledge, at least on the grounds of Gocio-humanistic discipiines, The attitude of Levi-Strauss appears ambivalent thus: on the one hand, he wants to practice the humanities as a nomethetic undertaking, as a peculiar way of arriving at the truth, etc.; on the other hand, he proves the identical thinking of people which results from the universal rules of the functioning of the human mind. In spite of expressis verbi·s declarations formulated by the author of "Mytho'ogiques", he deserves the Iname of "Laplace's demo,'!1"more than "Socrates prarticirng music", in which such antonyms as "science - myth", for example, merge. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aab129c1d2f746bdaf74a54c3b51f3db.pdf 3f4b52b69987a252699b29ba96aad532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia francuska Lévi-Strauss, Claude, (1908- Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1785 Title A name given to the resource Dzieło Lévi-Straussa dzisiaj / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 I. STUDIA I ROZPRAWY CLAUDE LEVI-STRAUSS - PO LATACH Z okazji 50-lecia pracy naukowej wybitnego, światowej sławy etnologa i antropologa kulturowego, Claude Levi-Straussa poświęcamy I część tomu 71 "Ludu"opracowaniom siedmiu młodych polskich etnologów i antropologów kultury, przedstawiającym szereg refleksji na temat dorobku naukowego tego znakomitego teoretyka kultury. Redakcja STANISŁAW WĘGLARZ WOK Nowy Sącz DZIEŁO LEVI-STRAUSSA DZISIAJ "Strukturalizm jest zamkniętym rozdziałem historii nauki, dlatego biążki Levi-Straussa możemy spokojnie odstawić na półki, gdzie w nobliwym towarzystwie dzieł klasyków, których ipoglądy również należą do przeszłości, będzie je pokrywać stopniowo coraz grubsza warstwa kurzu". Tego typu głosy dają się słyszeć '- o ironio - także wśród etnografów. Czy nby diagnoza taka nie jest zbyt pochopna? To prawda, że po okresie zachwytu (zwykle zupełnie bezkrytycznego) jednych i wrogości (rzadko racjonalnie uzasadnionej) innych, nazwisko Levi-Straussa nie budzi dziś tak żywych emocji, jak choćby przed laty dziesięciu. Fakt ten nie jest wszakże wcale dowodem na to, iż koncepcje autora Myśli nieoswojonej nie wytrzymały już próby czasu. Sytuacja ta świadczy. jedynie o tym, że minęła "strukturalistyozna moda" i dlatego powoływanie się na Levi-Straussa nie jest dziś "w dobrym tonie". Zapytajmy jednak czy wizja teoretyczna Levi-Straussa jest już dziś faktycznie unieważniona w znaczeniu teoretycznym, tzn. czy konfiguracja sensów i problemów konstytuująca istotną rzeczywistość myślenia obecnej doby wyklucza definitywnie, jako przyżytek, stanowisko teoretyczne twórcy Mythologiques? Odpowiedź na tak sformułowane pytanie jest złożona, choć z pewnością - negatywna. Spróbujmy to krótko uzasadnić. �Stanislaw Węglarz 4 Pomimo, ze Levi-Strauss tworzy nadal, to jego dzieło należy do społeczno-humanistycznej klasyki, a więc i do historii i dlatego też możemy obecnie spojrzeć na nie z pewnego dystansu. Taka perspektywa umożliwia potraktCJwanie poglądów autora Antropologii strukturalnej jako pewnego epizodu dziejów najnowszej myśli humanistycznej, pozwalając tym samym na dostrzeżenie ich historycznych i społecz~o-kulturowych uwarunkowań. Celem takiej relatywizacji nie jest umniejszanie znaczenia dorobku teoretycznego Levi-Straussa, lecz lepsze zrozumienie jego roli i miejsca we współczesnej humanistyce. Banalne jest już dziś bowiem stwierdzenie, iż każda koncepcja - również naukowa - jest przynajnmiej do pewl1ego .stopnia produktem określonego czasu, epoki w jakiej przyszło jej twórcy działać; społeczeilstwa, którego był członkiem; k ultury, w którą był uwikłany; systemu wartości, któremu hołodował ... Takie ujęcie tego zagadnienia jest zresztą zgodne z duchem i literą dzieła samego Lf:vi-Straussa, który w Drogach ro.asek napisał m.in. "Czy jest się tego swiadomym, czy nie, nigdy nie kroc,zy się samotnie drogą tworzenia" 1. Ażeby pozostać wiernym jego nauce, również dzieło autora Mythologiques nie może być traktowane jako system izolowany; interpretowane wyłącznie samo w sobie lub przez siebie. Właściwy sens tego dzieła powinien być rozpatrywany przede wszystkim poprzez "umiejscowienie w grupie jego transformacji", czyli m.in. przez porównanie z poglądami, których przekształcenie stworzyło jego indywidualność. Chodzi tu także o pokazanie relacji między wizją teoretyczną Levi-Straussa i innymi koncepcjami (doktrynami, teoriami), które są jej prawdą w tym sensie, że ukazują to, czego ona sama nie mogła objąć z właściwej :sobie partykularnej perspektywy. I vice versa: prawdy o innych - współcześnie ważnych - metodach, teoriach czy prądach intelektualnych należy poszukiwać poprzez odniesienie ich m.in. do koncepcji autora Smutku tropików. W tym znaczeniu antropologia strukturalna Levi-Straussa jest wciąż jak najbardziej godnym adwersarzem w dialogu, np. z marksizmem czy hermeneutyką. Poglądy Levi-Straussa zachowują swą ważność także ):1latego, że wyrażają w oryginalny sposób pewne pierwiastki uniwersalne. Przy czym forma egzegezy dzieła Levi-Straussa polegająca na próbach eksplikacji owych treści uniwersalnych, wcale nie musi oznaczać posądzania jego koncepcji o bycie "zamaskowaną filozofią", przeciwko czemu on sam zresztą wiel;okrotnie protestował 2. Może natomiast być wyrazem słusznego prawa do dokonywania refleksji typu filozoficznego (np. metanaukowej krytyki), nad najbardziej nawet naukowymi teoriami. Twórczość l ! C. LE~vi-St'raulss, Drogi masek, Łódź 11985, s. 90 Zob. m.tn.: "Le NoufV'e1 obslervalteur", 115, 1967; "Le P>oilnlt", 14.11.1983 �DZIEŁO L:eVI-STRAUSSA 5, DZISIAJ Levi-Straussa jest ciągle bardzo kuszącym obiektem do przeprowadzania takich zabiegów. Bardzo istotne znaczenie posiada wreszcie dzieło Levi-Straussa dla różnego autnramentu badaczy i teoretyków kultury, i to nie tylko tych, których bezpośrednio lub pośrednio zainspirowały jego koncepcje - to jest bowiem oczywiste. Autor Elementarnych stl"ukturookrewieństwa., pokazując np jakie drogi do uprawiania etnologii są zamknięte, wskazał jednocześnie w j"ki sposób -- w post:strukturalnym stadium - dyscyplina ta może być uprawiar:a. Zaryzykować więc chyba można twierdzenie, iż,chcąc nie chcąc, każda nowa teoria na gruncie etnografii musi antropol'ogię strukturalną traktować przynajmniej jako punkt wyjścia. Reasumując stwierdźmy, iż w zupełności należy zgodzić SIę z tą częścią przytoczonego na wstępie zdania, która mówi, że książki Levi-Straussa powinny znaleźć się na półkach, lecz trzeba koniecznie dodać, że w domu każdego humanisty i zawsze w zasięgu ręki ... Naszkicowana wyżej żywotność dzieła Levi-Strauss znalazła swoje odzwierciedlenie w po1ri.fonicznym dyskursie z jego poglądarrni, na jaki składają się artykuły zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu". Pretekstem do ich napisania 'była przypadająca w 1986 fioku pięćdziesiąta rocznica opublikowania przez Levi-Straussa pierwszego artykułu z dziedziny etnologii 3. Z kolei IRedakcja "Ludu" postanowiła uczeić ów złoty jubileusz naukowej twórczości jednego z najwybitniejszych myślicieli współczesnej hum,mistyki, i etnologa zarazem, otwierając swe łamy dla prac traktujących - bardziej lub mniej bezpośrednio - o jego dziele. A dzieło to zaiste imponujące: kilkanaście książek, tłumaczonych na wiele języków; ok. dwustu artykułów; ponadto wiele wywiadów, dyskusji polemik ... Pięćdziesiąt lat naukowej twórczości l W tak długim i pełnym gwałtownych przemian czasie, również poglądy Levi-Straussa niewątpliwie ewoluowały. Dowodzi tego choćby analiza rozumienia opozycji "natura kultura" w jego pracach, przeprowadzona przez W. Bursztę w artykule Natura - myśl symboliczna. - kultura 4. Kwestia relacji pomiędzy naturą i kulturą jest .- zdaniem autora artykułu - nie tylko podstawowym zjawiskiem, którym interesuje się etnolog, lecz także fundamentalnym problemem samej antropologii strukturalnej. Wspomniane wyżej zmiany poglądów Levi-Straussa nie były jednak nigdy na tyle zasadnicze, by go skłonić -do porzucenia podstawowych 3 C. LeV'i-Stra'uss, Contribution a l'etude de !'organisation sociale des BOTOro, "Journal de la Socielte des AmericamJilslt-es", 1936, ,Z8, 2, s. 269 - 304. 4 Zob.: s. 39 - 58 niniejszego tomu "Ludu". Indies �Stanislaw Węglarz 6 koncepcji metodologicznych, które zostały ugruntowane podczas pobytu w Nowym Jorku i w gruncie rzeczy wykazują zadziwiającą trwałość i konsekwencję. Poszczególne wątki jego twórczości są komplementarne: zagadnienia organizacji społecmej i systemów pokrewieństwa, problemy klasyfikacji aktywności ludzkiego umysłu, Ilogika mitu, "język" masek itd., rozwijane są kolejno bez negowania zasadniczej treści ustaleń poczynionych uprzednio. Więcej, wizja teoretycma LENi-Straussa ujawnia się właściwie dopiero w kontekście całości dzieła, pomimo iż istotne elementy tkwią we wszystkich jego częściach .. Rozpatrując twórczość autora Antropologii strukturalnej jako spójną całość, dostrzec w niej można pewne stałe wątki, które stale powracają w różnych wariantach. Jednym z najczęściej powtarzających się - i zarazem najważniejszych - tematów, jest problem unaukowienia dyscyplin społeczno-humanistycznych. S. Węglarz - w artykule Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiajqcy muzykę Sokrates? - podejmuje próbę analizy Levi-Straussowskiego "mitu Nauki" 5. Dominujący w kulturze europejskiej wzorzec naukowego poznania zakłada dążenie do osiągnięcia na jego gruncie wiedzy pewnej, ścisłej, obiektywnej ... Taki model nauki pozostaje w opozycji m.in. do sztuki, dla której z kolei charakterystyczna miała być dowolność, niepowtarzalność, subiektyvIizm ... Levi-Strauss dokonał swoistej mediatyzacji owej opozycji wykazując, że;sfera sztuki - podobnie jak inne dz.iedziny kultury - nie jest domeną fantazji i absolutnej oryginalności. Problematykę antropologiczno-strukturalnej koncepcji sztuki, podejmują K. i K. Piątkowscy w artykule Sztukmistrz z Wersalu 6. Z kolei J. A. Stuchliński w szkicu Lektura strukturalizmu 7 przeprowadza analizę metodologiczną postępowania badawczego Levi-Straussa na przykładzie 'ostatnio wydanych w Polsce Dróg ma,sek. Artykuł dobitnie wykazuje, że prawidłowe interpretowanie analizy strukturalristycznej wymaga sporej kompetencji i przygotowania ze strony czytających. Lektura strukturalizmu zakłada minimum kultury logicznej. Dzieło Levi-Straussa .stanowi inspirację dla wielu nowatorskich teorii i pomysłów w różnych dyscyplinach społeczno-humanistycznych. Dużo zawdzięczają Levi-Straussowi badacze kultury spod maku strukturalizmu i semiotyki nie tylko we Francji, lecz ITównież m.in. w ZSRR, USA, Kanadzie, Japonii, Włoszech, krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii. Jednym z duchowych spadkobierców i reinterpretatorów Myśli nieoswojonej jest - znany m.rin. z krytycznej biografii Levi-Straussa - 5 j.w., s. 11 - 37 6 j.w., 7 j.w., s. 81, - 96 s. 59 -7,9 �DZIEŁO L:eVI-STRAUSSA 7 DZISIAJ antropolog brytyjski E. Leach.O jego poglądach traktuje tekst autorstwa M. Buchowskiego 8. I wreszcie artykuł G. Augustynowicz - w którym autorka próbuje zbudować model transformacji mitu kosmogonicznego - jest także swoistym, bo pośrednim, "hołdem" dla Levi-Straussa 9. Zbiór zamieszczonych w tym tomie tekstów pośwlięconych Etnologowi, w zamyśle ,autorów nie jest absolutnie próbą zamknięcia, nie pretenduje nawet cIo miana lpodsU!ffiowania dyskusji nad dziełem Levi-Straussa. Wręcz przeciwnie, intencją naszą jest sprowokowanie - choćby przez celową kontrowersyjność niektórych tez - szerszej dyskusji nad sytuacją etnologii (etnografii) dzisiaj. Ps. Omówiony pokrótce zbiór artykułów uzupełniamy krótkim kalendarium życia i naukowej twórczości Levi-Straussa oraz wyborem opracowań krytycznych jego dorobku. WAŻNIEJSZE DATY Z ZYCIA I NAUKOWEJ CLAUDE LEVI-STRAUSSA TWORCZOSCI 1908 urod:Dił się w BeJgii 1914 WTaz z Il'"Odziną,zamie':>'zk1aJ: we F'rancjli 1927 - 32 situdiował na Uni'Wellis'Y'tecieParysklilm prawo i filozofię 1/932- 34 pracował jako nauczyciel fi.lozoJliliw liceum MontaJde-Mairsan 1934 - 37 w ahara,kJterze proi€lsOl1awykładał socjologię na U.niwersy,tecie w Sao Paulo, dOkonując jedmlocze§n!i.e kiJku kr6tkiilclh wyJpaid6w na terytoria zamiesm'WalI1e prrzez Indi<Ja1 (Mato GrosSlO) celem pn~OW'aIdze\l1'il3. badań e'bnQgrafiicz.n.ycil 1936 opublikował ,pierwszy arit~kuł z dzveldziny eltmograflili','brakjńują:cy o organ1zacji o;tpołecZlnejIndi'alll Borom 1938/39 wrga'ntzował - po.nad pół roku trwającą - ekispedY1Cję,poświęoO'Jlą badaniom kultiury Indian Nambikwa,ra 'i TUlpi-~a'W13hiilb 1939 - 40 OICllbYJwał we Fraincj:i silużbę wojskJową 1941 opuścił Europę, udając się do Stanów Zjednoczonych 1941/42 - 45 pracował w Eooile Libre dies Hautes Etudes przy New School of Social ResOOtrchw NowYJm Jookiu 1945 opou:b]ilkJował8·r·tykuł L'analyse ,struC'turale en L'inguis.tique e,t en anthropologie 1946 - 47 był a~·tJache kulturaJnylm przyamba.s:adrie fraJnouskiej w USA 1P49 wydana wstała dysertacja Les Struoture ćlementaires de la rpaT'ente 1950 zos.tał mianowany Dyrektorem Naukowym w Eoole Pxabique des Haute'S Etudes na Uniwersytecli'e ParYJSkim 8 9 j.w., s. 97 - 109 j.w., s. 111 -126 �8 Stanislaw Węglarz 195:2wydano pracę Race et histoire ] 953 wy:bro.ln'Y z·()stał SekJre,t~lrzem GetneralJnym M!iędzyna-rodO\vej Rady Nauk Społecznych 1955 na międzynawdowym sy:mplolzj'um w USA wY:g/:osił r'eferalt, a na~tępnie opublikował artykuł The s,truc:tural S,tudy of Myth; wydaJno Tristes tropiques 1958 ukaz2J się zhiór ważn.iejs.2y,ch artykułów Anthropologie structurale 1959 objął Prac·ownię A11'trQpo-lo()g~j, SpogeC'znej w College de Elrance; 'Przeprowadził 'z G. Charb,mnier€m cykl rOZlmów e/miiltofWIalny,ch ,przez radi'o fralnoUlSkie ] 962 wyd'.lJne zOiSltałyksiążkJ:': Lf! Tothnisme aujourd'hui oraz La Pensee sauvage 1964 opubUkowa'll!:J Mythologiques I: Le Cru et Le cuit 1966 Mythologiques II: Du miel 1968 Mythologiques III: L'Origine aux cendres des mamieres de Wble; Centre NaIpr:zyZ'nało mu Złmy Medal (najwyższe fira,n- ;t1:lonla,lde la Recheirche Scientifique ouskie odrzr.a.czeniie!l11O.!Ukol\ve) 1971 wydano MYithologiques IV: L'Homme nu 1983 ukazał ",lię,kolejny zbiór arltyk!ułÓ'WAnthrapologie structuTlale 1975 opublikowwno tom pierwszy La Voie des masques 1979 " drugi 1982 wy~ofał się z C<Jllege de Fra11ce 1983 wydaloo La Regard eloigne opr. deux Stanislaw Węglarz WAZNIEJSZE OPRACOWANIA KRYTYCZNE POSWIĘCONE W CAŁOSCI LUB CZĘŚCIOWO TWORCZOŚCI CLAUDE LEVI-STRAUSSA "A1etheia": Le structuralisme (:numero spec'i'aJ1),mai, Paris 1966 "L'Arc": Levi-Strauss (numer'{; sproi;al), 26, Aix 1965 ."Aut AUlt, rivista d': filosofia c di cu1tura": Claude Levi-Strauss, 88, Milana, Luglio 1965 Auzias, J.-lVI.: Clefts peur Le structuralisme, P3ris 1967 Backes, C : Lltvi-Strouss OH la structure et Le malheur, Palris 1970 Batirtdde R. (ed.): Sens et usages du terme strueture dans les sciences hunwines et sociales, Den fLl::1g 196~ goon J. 11..: From Symboli'sm to Structuralism. Levi-Strauss in a Literary Tradition, Oxford 197'2 Broekman J. M.: StrukLUrali.smus. Mo.s.kau-Pr.ag-Perr'is, Munehen 1971 Courltes J.: Levi-Strauss et les· ccntraintes de la pensee mythique, Pari'S 11973 Crc'ssaJD~P.: Levi-Strauss, Pari:.;; 1.970 Derrida J.: Nature, Culture, Ecriture. La violence de l·a lettre de Levi-St-rauss a Rousseau, "C2!hJiers piaUI' l'Am.alyse", 4, s ept./oct. 1966 "Esprit": La pensee sauvage et Le strllcluralisme (numero special), nov. 1963 Hayes E. N. (ed.): Claude Levi-Strauss ._- ThE' Anthropologist as Hero, Cambridge Mias's. 1970 �DZIELO L£VI,STRAUSSA DZISIAJ Her':il:'e" F.: L' Exercice cle la Parent6, P<lÓS 1981 fif'usch, Luc de: Les voies de l'anthropologie s,tructur,ale. L'oeuvre de Levi-Strauss et l'evo~ution cle' l'ethnologie franqaise, "Z aiiil"e", 8, 1958 Heusch Luc de: Vers une JTLy,ho-iogique, "CrHiique", 219/i220, 1965 Hund W. D,: Strukhnalismus, Ideologie uncl Dogmenge.schichte, Neuwied 1973 Jueg~; U.: Ordnung und C/wos - Stru/ct'iLralismus als MetlVode und Mode, FmU1ikf Uf t 1963 Ko:m F: Elemcrvtar1j Stru0tures Reco1'/)sidered. Levi-Strauss On K~nship, London 1973 L(;ach E. R.: Ij'vi-Strauss, Lo~d<~:1.1970 Lefebre H: Au-dera du structumlisme, Palis H973 l\tlakal1;R1SR. L.: Strueturalisme au ethnologie, Paris 1973 Mar,c-L.piul16ky M.: I.e Structuralisme de Levi-Strauss, Paris 1973 Me:'qui<H J.: Vieo et Levi-Strauss, "L'Homme", X, 2, 1970 Millet L.+Vaira':trl d'A/ilnvelle M.: Le Struotumlisme, Pari\S 1970 NUltini H. +Buchler 1. H. (ed.): The Arvthropology of Claude Levi-Strauss, AppleH;oln 1972 Parain-Via1 J.: Jlnalyses strueturales et ideologies S'tructuralistes, Toulouse 1969 Paz O: Deux Transparents. Marcel Duchamp et Levi-Strauss, Pirais 1971 "La Pen:see": Struoturalisme et marXiisme (ll1U1mero speciail), 135, oct. 1967 Piagclt J: I.e Structuralisme, Picuris 1968 Pouillon J. + Maranda P. {eds.); Echanges et communications, Den Haag 1970 R::>ssi L aJnd Co.: The Logic of CulturE', LOIl1don 11982 Ra:ssi I. (ed.): The Unconsciou>s in Culture. T.he Strueturahsm of Claude Le,vi-Strouss, New York W74 Sebag L.: Mar:J:isme et stnwturalis.me, Paris 1964 Simonis Y.: Claude Levi-StralLss OlL "la passion de l'inceste", Paris 11968 Sl)erber D.: On Anthropological Knowledge, CaJmorlXLg€ 1985 Wahl F. (ed): Ou. est-ce que le Mructuralisme, P2Jris 1968 opr. StanisLaw Stanistaw Węglarz Węglarz THE WORK OF LEVI-STRAUSS' TODAY (summary) The coHecbiOln of papClrLs ci,'1Icl'llded in this v·ol'Ume of "LUD" maga,zi.ne has been prepared 1:0 ()():.nme.mo'fGlle tihe 50th ar.iversa;ry of lthe publi,caitiOln of "CollllbribUJtiOifi a l'e,tude de 1"olrgu':-!isEiilioll'1. sodale des Imidies Borom" - Cla<le Levii--SrtraUlSs' first paper in the £ilcld af ethnology which walS p:·esI2Il1Jte:d.in ,the "Journal da la Societe de, Ameri-ca1nitc5", The auth1o:-s of tlhe p<J,pe.r.sof this volume, whtich aJre devolted �10 Stanislaw Węglarz Itlo the concepUs o()f the Fireinah masIter of IsltrucltUJr3 l all1alys'j,s, under1ta~e a kiInJd of of polypholl1ic diJi;lc,ourse with :the id:;as expressed 'iJn his works. Proiblems cOll1Sidered IWiithin this d1scourse present a la'fige reinge of question - [Irom ;the eplistelillological baL.<lisof sit.rudurallilSim to CIOI!1metepreslE'll1talho'llL9,wiJtlh Levi-S1Jr,auss' samp'1e aJI1alyses and tJhek iirmer logi'c. It /iJs als{) ooIn,J'i'I'med bybhe a'UihiOiI1Sof ,tlhe 's'ix p<1pers in their conclusiolns Ithart Levi-Strauss' thinking is far from fossilization. It still inspires the researchers to go far beY<Olnd strumuralism in iiUSIlMc'ral underslandiilng in elthnology. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bae3c7265c0213e7ef08b8e91fdb471b.pdf 7b3930bd47cf905199b5c23baa7e1181 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5018 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource metodologia badań internetowych internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4654 Title A name given to the resource Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.8-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wejland, Andrzej P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... Andrzej Paweł Wejland UNIWERSYTET ŁÓDZKI Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 1. M am tu - tytułem wprowadzenia do dyskusji - powiedzieć parę słów o zało­ żeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie. Sprawa jest jednak o tyle zawiła i niejasno postawiona, że nie wiem, czy chodzi o założenia, które są lub - chyba tak lepiej powiedzieć - bywają przyjmowane, czy też o założenia, które - z jakichś powodów - dopiero należałoby lub warto by przyjąć. To chyba oczywista różnica: albo opisujemy nasze faktyczne założenia ba¬ dawcze, albo określone założenia do badań postulujemy lub zalecamy, tworzymy więc dla tych badań otoczkę normatywną. Oczywiste jest również, że oba podejścia - i to deskryptywne, i to normatywne - w żywym dyskursie często się splatają. Choćby z tej przyczyny nie uda mi się z pewnością zachować czystości rozważań: w zasadzie chciałbym jedynie opisywać, lecz przypuszczalnie natknę się na, a może i potknę o własne wyobrażenia o tym, jak etnograficzne (cokolwiek to znaczy) badania Inter­ netu i w Internecie powinno się w naukach społecznych przeprowadzać. Dlaczego chcę tylko opisywać? Dlaczego z założenia chcę się wypowiadać o za¬ łożeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie wyłącz¬ nie w duchu opisu (nawet jeśli zawiera on oceny), a nie postulatu czy dezyderatu? Po¬ wód jest prosty: by stawiać postulaty i wysuwać dezyderaty, trzeba mieć albo wię¬ cej niż ja wiedzy, albo więcej odwagi, albo niemało jednego i drugiego. Trzeba zaś przede wszystkim oswoić problem konceptualnie i teoretycznie, a poza tym mieć na¬ prawdę rozległą znajomość badań już Internetowi poświęconych lub w Internecie przeprowadzonych. Dopiero to wszystko uzasadnia, moim zdaniem, poważne po¬ stulaty i dezyderaty. Poważne, a nie naprędce i doraźnie formułowane i przedstawia¬ ne. Przedstawiane naukowo, a nie publicystycznie. Sam wolę więc mówić ostrożnie o założeniach, które - jak to przed chwilą ująłem - są lub raczej bywają przyjmowane przez badaczy. Bywają, a ponadto tylko niekiedy są założeniami jawnymi, często bowiem pozostają założeniami jedynie domyślnymi �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 9 - niejawnymi, czyli nieprzedstawianymi wprost. To zwykle rozmaite paradygmatyczne oczywistości, wspólnotowe przedsądy i przesądy, a także inne podobne entymematy. Zagadnienia jawności nie chcę przy tym mylić z nieswoistą, bo pojawiającą się przecież i gdzie indziej, kwestiąjasności albo czytelności wypowiedzi służących wyrażaniu przyj­ mowanych założeń. I to co jawne, i to co niejawne kryje się często (niejawne zatem po­ dwójnie) pod warstwą mętnego, mglistego języka: rozmaitych powabnych, tyle że - dla analiz i interpretacji - kłopotliwych określeń. Część z nich to określenia nowe, niekiedy metaforyczne, mieszające się z określeniami dosłownymi, część to stare słowa w nowych znaczeniach jeszcze nie całkiem ustalonych, zdarza się, że wciąż rozmytych. 2. Założenia teoretyczne to - użyję znanej metafory architektonicznej - założenia najwyższych, zwieńczających myślowych pięter lub najgłębszych, utrzymujących od spodu, myślowych fundamentów. Wśród tych założeń jedno przy tym wydaje mi się tutaj zwieńczeniem zwieńczeń lub fundamentem fundamentów. To, jak łatwo się domyślić, teoretyczne, a może po prostu filozoficzne, bo ontologiczne bądź epistemologiczne założenie o istnieniu (o istnieniu dla nas, w naszej konceptualizacji tego, co poznajemy i badamy) dwóch rzeczywistości albo - to po części jedynie inna szata słowna - dwóch światów: świata Internetu oraz świata poza nim. Interesujące dla naszej dyskusji może być pytanie, o ile jest to założenie właściwe. Bo czy w ogóle jest uprawnione? Problem uprawnienia to - w skrócie i uproszczeniu - sprawa uznania za trafne i dopuszczenia we wspólnocie naukowego dyskursu: pod¬ parcia lub uzasadnienia jakąś teorią albo (jedno drugiego nie wyklucza) umocnienia czy potwierdzenia jakąś zwyczajową praktyką etnograficzną. Co się wszak stanie, jeśli rzucić je na tło, u swych źródeł nie najnowszych, lecz nieustannie powracających w naukach społecznych rozważań bądź choćby prostych tez o wielości rzeczywis¬ tości? Czy umiemy, a przede wszystkim chcemy nawiązać do koncepcji mikroświatów Williama Jamesa lub wielości obszarów sensu Alfreda SchUtza, albo porządków istnienia Arona Gurwitscha? Czy nie ulękniemy się fenomenologicznych sympatii, zwłaszcza u tych dwóch ostatnich? Czy myśląc na przykład o wspólnotach interneto¬ wych jako wspólnotach wyobrażonych zgadzamy się być jednocześnie - wcale nie skrajnymi - konstruktywistami społecznymi, takimi jak Peter L. Berger i Thomas Luckmann - z całym ich fenomenologicznym i socjologicznym zapleczem pojęcio¬ wym? Czy potrzebne jest nam tutaj powiązanie idei wielości rzeczywistości z ideą wielości tożsamości - z koncepcją homo multiplex, człowieka o wielu twarzach za¬ leżnych od rozlicznych, a zarazem równie ważnych porządków rzeczywistości jako kontekstów jego społecznego działania, w tym również działania w codzienności? O ile owe porządki rzeczywistości (a przynajmniej niektóre z nich) są - zaglądam do Fredrica Jamesona - jedynie obrazami czy wizerunkami? Podobnych pytań o teore¬ tyczne i filozoficzne nawiązania, z przywołaniem innych autorów, można rzecz jasna postawić dużo więcej, zwłaszcza poszukując objaśnień związku między tym, co „re­ alne", i tym, co „wirtualne". Dodam od razu, iż - w moim przekonaniu - niewiele zmieni w tych poszukiwaniach podstawienie zamiast wersji radykalnej, głoszącej zasadniczą i całkowitą rozdzielność obu tak nazwanych rzeczywistości czy światów, wersją ponoć łagodniejszą, zgodnie z którą mamy tu do czynienia z dwoma stanami tej samej rzeczywistości: jednym „stałym", drugim zaś „ciekło-lotnym". Nie zmieni również dlatego, że - gdy zabrniemy �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 10 w rozważania ontologiczne - natrafimy zapewne na pokusę sięgnięcia do bardzo starych znaczeń wyrażeń „rzeczywistość realna" oraz „rzeczywistość wirtualna". Bę¬ dziemy wtedy skorzy uznać rzeczywistość wirtualną za istniejącą dopiero w stanie możliwości, choć bliższą aktualizacji, nie czysto potencjalną; za zaczątek czegoś, co się dopiero wyłoni w ukształtowanej postaci, za coś więc, co na swój sposób jest już zdolne do działania, lecz jeszcze nie w pełni. Czyniąc tak, rzeczywistość poza Internetem w porównawczym zestawieniu wyróżnimy jako swego rodzaju model czy też wyjś¬ ciowy, mocny punkt odniesienia; to z nią będziemy konfrontować rzeczywistość Inter¬ netu i do niej j ą przyrównywać: co ma, a czego nie ma, jaka jest, a jaka nie jest itd. Tymczasem wiemy już dziś, że gdy mowa o Internecie, te bardzo dawne znaczenia wyrażeń „rzeczywistość realna" i „rzeczywistość wirtualna" okazują się adekwatne tylko częściowo albo całkiem przebrzmiały. Rzeczywistość wirtualna - jak często się pod¬ kreśla - jest na swój sposób realna, słowo „wirtualny", w parze z „realny", zmieniło za¬ tem współcześnie swój sens. Pół biedy, gdy jest to sens jasny i przez badaczy uświa¬ damiany. Pół biedy, gdy redefinicje słów „realny" i „wirtualny" nie są obliczoną na po¬ klask ekwilibrystyką słowną albo czysto perswazyjną retoryką. Odnosi się bowiem wra¬ żenie, że bywają one niekiedy - w tej nierozłącznej parze - zaledwie łatwym w użyciu, rozleniwiającym językowym szablonem. Są może nawet tylko - co jeszcze bardziej nie¬ pokoi i boli - chwytliwą lub mającą dodać powagi, patetyczną frazeologią. Warte uwagi - i prawdziwie poważne na tle takich pseudonaukowych błyskotek - są zresztą koncepcje kontrujące: to te, które oddzielanie świata „realnego" i „wir¬ tualnego" uznają za językowo czasem wygodne, lecz w gruncie rzeczy, czyli w innej teoretycznej perspektywie, jeśli nie zbędne, to z pewnością przesadne, bo mnożące byty i przez to zawierające poznawczo mylącą nadwyżkę. Zwolennicy tych kon¬ cepcji utrzymują, że istnieje tylko jeden świat społeczny, jakkolwiek relacje między ludźmi - ich stosunki czy interakcje - przebiegać mogą, i przebiegają, w różnych obszarach (czyli „przestrzeniach") i za pomocą różnych, właściwych tym obszarom sposobów i środków (czyli „technologii"). Nie ma potrzeby, ani podstaw, by na serio przywoływać ontologicznie zbyt mocne i epistemologicznie zbyt stanowcze tezy o „wielości rzeczywistości" i osadzonych w nich odmiennych ludzkich „prawdach". W jednej, wciąż tej samej rzeczywistości społecznej ludzie komunikują się - od za¬ wsze - bezpośrednio ustnie, twarzą w twarz, ale też - od czasu wynalezienia pisma - za jego pomocą, również przy użyciu gołębi pocztowych, potem jeszcze za po¬ mocą telefonu i radia, a od niedawna komputerów i Internetu. Wystarczy odwołać się do starych, ale jarych teorii, by na przykład uznać (to jedna z rozważanych tutaj możliwości), że w „przestrzeniach" wyznaczonych tymi „technologiami" pełnią oni co najwyżej rozmaicie modulowane, albo po prostu różne role społeczne. Zauważmy, iż tego rodzaju ujęcia nie wymagają rezygnacji z poglądu, wedle którego każdy z nas ma tylko jedną tożsamość, choć jej struktura jest z pewnością złożona. W różnych rolach społecznych, w tych również w rolach określonych przez osobliwe sposoby i środki ko¬ munikowania się w Internecie i przez Internet, ta sama tożsamość uczestniczy inaczej, chociażby - to spojrzenie nie tak znów przestarzałe - inaczej wypowiada się w narracji (co owocuje zwykle tak zwanym rozkawałkowaniem narracyjnym). 3. Zamierzam teraz postawić nieodkrywczą tezę, iż od ogólnych założeń teoretycz¬ nych, w tym również od - wyznaczających perspektywę badawczą - rozstrzygnięć po¬ jęciowych, zależą szczegółowe problemy i rozwiązania metodologiczne. Bo jeśli się �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 11 twierdzi, iż mamy jednak do czynienia z dwiema rzeczywistościami i jeśli (to jedna z wersji najłagodniejszych) w czymś się one różnią, lecz w czymś sąjednak podobne, to jakie sposoby i narzędzia są czy też bywają używane do ich badania? I czy w ba­ daniu naprawdę chcemy poznać obie, i to traktując je na równych prawach, czy raczej tylko jedną z nich, chociaż poprzez tę drugą - zwykle tę „realną" poprzez „wirtualną"? A może gotowi jesteśmy istnienie jednej z nich całkiem w badaniu zignorować? Od¬ powiedzi na te pytania (zabrzmiały one jak podpowiedzi do rachunku sumienia) mogą być różne, a związane z nimi strategie badawcze nawet bardzo złożone. Odróżnić wśród nich wypada wszakże strategie czyste i strategie mieszane. Te pierwsze, czyli „czyste", to strategie badania wyłącznie jednej rzeczywistości i niesięgania w bada¬ niu do innej (nawet po to, by poprzez nią poznać tamtą). Te drugie, chyba o wiele cie¬ kawsze, lecz bardziej problematyczne, czyli strategie „mieszane", łączą badanie Internetu czy w Internecie z badaniem świata poza nim czy z badaniem w tym świe¬ cie przeprowadzanym. Ich problematyczność zamyka się w pytaniu: dlaczego i po co je obieramy? Jeśli towarzyszy nam jakakolwiek myśl o sprawdzeniu, czyli weryfika¬ cji tego, co wiemy z badania Internetu lub poprzez Internet, za pomocą badania prze¬ prowadzanego poza nim - i nie jest to myśl o eksperymencie czysto metodologicznym - to dajemy tym znak, że badania internetowe uważamy za podrzędne: wciąż bowiem, naszym zdaniem, ich wyniki wymagają podparcia, umocnienia. Także wśród badaczy są netentuzjaści i netsceptycy - to w dużej mierze sprawa nastawień paradygmatycznych i przywiązania do wyznaczanych przez nie poznaw­ czych perspektyw. Nie dowierza, jest wstrzemięźliwy, przeto sprawdza (o ile w ogóle Internetu nie omija) netsceptyk. Netentuzjasta natomiast jest pełen zapału i wiary. Którego z nich ucieszą, a którego zniechęcą, wymagające metodologicznej refleksji, a i pokory, pytania dotyczące Internetu jako terenu badań, nas samych jako jego ba¬ daczy, wnoszonych przez nas do badania artefaktów, szczególnie zaś - jeśli jeszcze ufamy prawdzie i nie wpadliśmy w relatywizm (albo nawet dużo skromniejszy perspektywizm) - poznawczych obciążeń, zniekształceń i skażeń? Czy w równym stop¬ niu przejmą się oni etycznymi kwestiami badań Internetu, w Internecie i poprzez Internet? Który z nich weźmie pod uwagę, a który przeoczy zagadnienie wpływu, jaki na wyniki mają szczegółowe metody i techniki stosowane w badaniu internetowym? Czy będą to metody i techniki znane z badań poza Internetem, może jakieś ich prze¬ róbki i adaptacje, czy może jednak metody i techniki opracowane specjalnie z myślą o badaniach internetowych? Wyjątkowo interesujący wydaje się w tym względzie zabieg przeniesienia do badania Internetu, czyli „przełożenia", rozmaitych tradycyj¬ nych metod i technik etnograficznych. Na czym takie przeniesienie polega i jakie są jego granice? Nawet tradycjonaliści wśród nas muszą uznać, że granice te są już dzi¬ siaj przepuszczalne jak osmotyczna błona, a tworzące się na nich ciśnienie jest sil¬ niejsze od starych badawczych zastrzeżeń i nawyków - i tych mentalnych, i tych tworzących badawczy habitus. 4. Co do mnie, to staram się być netrealistą. Zdaję więc sobie sprawę choćby z tego, że sporo problemów stawianych w tej dziedzinie jako nowe to problemy sędziwe, po¬ wracające znów po latach, problemy więc na swój sposób wędrowne. Dlaczego nie od razu je rozpoznajemy? Nierzadko z powodu zasłony językowej. Nadmiar powab¬ nej terminologii, bałamutnie dekonstruujące metafory, ozdobna, czcza retoryka - to wszystko zdarza się również w refleksji nad badaniami Internetu i w Internecie. �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 12 Zdarza się wszakże w tej refleksji coś znacznie głębszego: zagubienie starych teo¬ retycznych i metodologicznych tropów. Albo się ich w ogóle nie zna i szczęśliwie od¬ krywa na nowo, nie od razu jednak w całej złożoności (ekscytując się przy tym zwykle dziwnością i niezwykłością spraw, których dotyczą), albo znając je lub choćby prze¬ czuwając - odtrąca, ponieważ komplikują to, co wydawało się proste, w przykry sposób tamują badawczy rozmach i zapał. Bywa i tak, że same słowa „teoria" i „me¬ todologia" brzmią tu dla niektórych zbyt groźnie, a teoretyczne i metodologiczne pro¬ blemy, jak problem założeń, który tu roztrząsam, są uważane za wydumane, górno¬ lotne, w najlepszym zaś razie za staromodne. Zagubienie starych teoretycznych i metodologicznych tropów dziwi zwłaszcza wtedy, gdy etnografowie Internetu próbują eksplorować go tak, jak czyniono lub czyni się, badając świat społeczny poza Internetem. Mimo różnic mają to być przecież światy na tyle podobne, że użycie wobec Internetu lub w Internecie znanych skądinąd metod i technik badawczych wydaje się uzasadnione, może wręcz oczywiste. Stare tropy, pod¬ jęte w refleksji nad badaniami w Internecie i poprzez Internet, przydałyby się wobec tego przynajmniej jako myślowe powinowactwa, instruktywne paralele, oświecające analogie. Łatwiej byłoby zrozumieć - to nie więcej niż skromna ilustracja - na czym polega osobliwość badanej zbiorowości internetowej, rozważana jako jej (powodująca poznawcze „skrzywienie") niereprezentatywność, ponieważ w pewien szczególny spo¬ sób niereprezentatywne okazywały i okazują się zbiorowości osiągane w innych bada­ niach między innymi za pomocą ankiety prasowej czy konkursu na pamiętniki. Prostsza mogłaby się również stać dzięki temu analiza dręczącej, często więc powtarzanej przez badaczy „zagadki", dlaczego tak paradoksalnie pomieszane bywają w świecie Internetu dwie, o różnym natężeniu, postawy (albo strategie komunikatywne): postawa zmyśle¬ nia i kłamstwa, przywdziewania przesłaniających prawdziwą tożsamość „masek" oraz postawa nieskrępowanej otwartości, autentycznej prawdomówności, szczerości „aż do bólu". Niezwykłe może wydawać się to, że obie one wyrastają z tego samego podłoża: z poczucia anonimowości, jakie daje komunikowanie się w Internecie i poprzez Inter¬ net. Zapewne z mniejszą jaskrawością krzyżowanie się obu tych postaw zawsze wy¬ stępowało w sytuacjach badawczych poza Internetem (i w życiu poza nim w ogóle), dlatego też - w związku ze sprawą anonimowości, czy też konfidencjonalności - było ono teoretycznie dogłębnie rozważane, poświęcano mu także osobne eksperymentalne studia metodologiczne. „Zagadką" pozostało o tyle, że - chociaż pojęciowo oswojone, obudowane podręcznikowymi przestrogami i zaleceniami - niezmiennie fascynuje, trochę też zmusza do męczącego kręcenia się w kółko tych głównie, którzy wciąż nie chcą być społecznymi konstruktywistami i dociekliwie pytają o „prawdę" wypowiedzi uzyskiwanych w badaniu. Owszem, dawno minęły czasy, gdy fascynacja tą „zagadką" wywoływała rozkoszny dreszcz, wprowadzała całe wspólnoty badawcze w stan eufo¬ rii, kazała, w imię prawdy, toczyć widowiskową walkę z „błędami" i „zniekształce¬ niami". Dziś to badawcza rutyna, dziś również - co dotyczy niektórych spośród nas paradygmatyczny zwrot: dawnych siebie widzimy jako naiwnych donkiszotów, siebie dzisiejszych kierujemy już bowiem ku konstruktywizmowi, który tej „zagadki" jako za¬ gadki już nie traktuje. Wędrówka po starych teoretycznych i metodologicznych tropach może dzisiej¬ szych etnografów Internetu uzbroić w bardzo przydatne nastawienie: cierpliwego pie¬ chura, a nie szybkobiegacza. Zrobić dobre badanie nie jest łatwo, zrobić badanie, które naprawdę coś doda do wiedzy o Internecie i coś dorzuci do puli wspólnych doświad¬ czeń - jeszcze trudniej. Oprócz wytrwałości i cierpliwości, również w formułowaniu �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 13 uogólnień, kontrolowaniu - o ile to możliwe - poznawczej optyki (zwłaszcza włas¬ nych stereotypów i etnocentrycznych uprzedzeń) oraz jej wpływu na wyniki badania, wędrówka ta może uświadomić, że ominąć wszystkich raf się nie da, lecz zapładniając etnograficzną wyobraźnię i z pokorą, a przy tym odpowiedzialnie czerpiąc z już na¬ gromadzonej wiedzy i doświadczeń - obok części z nich przejść jednak można bez¬ piecznie. Jedną bodaj z takich raf jest przeświadczenie o tym, że „wirtualny" świat Internetu jest całością niezróżnicowaną w tym sensie, iż w każdej swej domenie mno¬ ży przed badaczem te same, równie dokuczliwe przeszkody. Nie rozbija się o nią ten, kto dostrzeże przystępność i przychylność dla badań niektórych społeczności interne¬ towych, ich nie tylko już życzliwą gościnność, ale wręcz oczekiwanie, że - jako wspól¬ noty alternatywne, zaludniające kulturowe nisze i tworzące tak zwane historie zbio¬ rowe, dotąd pozbawione „głosu" - dzięki badaniu będą się mogły „objawić", „ujaw¬ nić", czyli po prostu wypowiedzieć, stając w opozycji do strzegących normatywnego status quo, to znaczy właściwych dyskursowi panującemu, tak zwanych historii kul¬ turowych. W świecie poza Internetem, a więc w świecie „realnym", to zróżnicowanie dyskursów i narracji dawno temu już dostrzeżono i , co tu tak ważne, poszukano dla jego badaczy teoretycznych i metodologicznych osłon. Warto się zatem, w moim przekonaniu, upierać przy stawianiu problemów teore¬ tycznych i metodologicznych, i przy szukaniu dla nich starych, nieźle rozpoznanych tropów, ponieważ bez tego naukowe badania Internetu i w Internecie pozostałyby badaniami niepełnymi: pozbawionymi zadumy nad ich poznawczymi zwieńczeniami i fundamentami, i poniekąd pozbawionymi świadomości własnych korzeni. Żal po¬ myśleć, że taka - ułomna i na wpół ślepa, albo dziecięco niedojrzała - mogłaby być internetowa etnografia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01a9f04b312d864e915756587ca75892.pdf 60233e50b8884323d11ca7e648c82498 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) biologia współpracy altruizm zwierzęcy genetyka neuronauka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6199 Title A name given to the resource Do ut des / Laboratorium kultury Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.71-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wężowicz-Żiółkowska, Dobrosława Pisarek, Adam ( red. nacz.) Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy autor / autorzy: Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 71–95 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ziolkowska.pdf afiliacja autora / autorów: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki abstrakt: (na początku artykułu) article title: Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation author / authors: Dobrosława Wężowicz- Ziółkowska source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 71–95 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ ziolkowska.pdf institutional affiliation: University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies, Department of Theory and History of Culture keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience summary: 70 (at the end of the article) �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Filologiczny Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy Abstrakt Artykuł podejmuje próbę reinterpretacji teorii daru Marcela Maussa poprzez odwołanie do współczesnych rozstrzygnięć nauk przyrodniczych – biologii ewolucyjnej, neuronauki i psychologii ewolucyjnej. Przypomina główne założenia teorii wymiany, opartej wg Maussa na zasadzie do ut des, wskazuje na przyczyny jej aktualności oraz stawia tezę, że założenia Maussa odnośnie moralności, na której budują się relacje społeczne, mają podstawy ewolucyjne. Teza ta zostaje dowiedziona w oparciu o wiedzę współczesnej biologii. Słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki Dwa ważne powody myślenia o darze dzisiaj Kiedy w 1924 r. Marcel Mauss wydał swój Szkic o darze ewolucjonistyczne koncepcje społecznych zachowań zwierząt, budowane dzisiaj przez etologię i socjobiologię, były jeszcze w powijakach. Niewiele też czasu upłynęło od ponownego odkrycia genów, co dokonało się w 1900 r., nawiasem mówiąc, równocześnie w trzech niezależnych laboratoriach (przez H. de Vrisa, C. Corrensa i E. Tschermaka)1 prawie 40 lat po tym, jak ich istnienie ustalił opat 1 Za: W. Szybalski, Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych”, 2000, nr 3. 71 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Grzegorz Mendel (w 1866). Od 1856 r. natomiast znana była światu naukowemu teoria ewolucji Karola Darwina oraz stosowana w ewolucjonistycznym przyrodoznawstwie metodologia badań, która w znaczący sposób zaważyła na warsztacie badawczym antropologii, budującej się właśnie w 2. połowie XIX stulecia2. Jednak, jak zauważa znawca historii myśli społecznej Jerzy Szacki, w tym czasie (a mówimy o czasie powstawania Szkicu…) „Przeciętny socjolog nie tylko odrzucał założenia ewolucjonizmu, ile się w ogóle nad nimi nie zastanawiał, uważając, iż należą do staroświeckiej filozofii społecznej”3. Był to zatem okres pożegnania się antropologii społecznej i kulturowej z paradygmatem ewolucjonistycznym, chociaż, jak doskonale wiedzą to badacze teorii antropologicznych, np. teoria potrzeb Bronisława Malinowskiego, czy teoria Richarda Evansa-Pritcharda „wydaje się w całości wzięta z ewolucjonizmu”4. Te, skrótowo tylko przywołane fakty dotyczące relacji pomiędzy, najogólniej mówiąc, naukami przyrodniczymi a społecznymi mają tu o tyle istotne znaczenie, że mapując kontekst, w jakim powstawał Szkic o darze, pozwalają odnieść dociekania Marcela Maussa do tego, co stanowiło wówczas trzon wiedzy antropologicznej5, umożliwiając jednocześnie zrozumienie koncepcji daru poza nim, co jest właśnie celem tego artykułu. Odwołanie bowiem do syntezy teorii ewolucji dokonanej już po odkryciu struktury DNA (1953 r.), a dalej do mechanizmów doboru krewniaczego, strategii ewolucyjnie stabilnych i samolubnych (lata 60. XX wieku)6, które siłą rzeczy musiały być Maussowi obce, stawiają dzisiaj jego ustalenia dotyczące wymiany społecznej w nowym świetle. I chociaż we Fragmencie planu ogólnej socjologii opisowej (1901–1902), nieco wbrew założeniom durkheimizmu, Mauss uwzględnia psychologiczny i fizjologiczny wymiar l’homme total (człowieka całościowego), proponując wizję homo triplex7 przeciw homo duplex swego mistrza – Émile’a Durkheima, wiedza biologiczna, 2 Por. np.: A. Bernard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006 lub inne podręczniki antropologii. 3 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981, s. 346. 4 Tamże, s. 348. 5 Marcel Mauss wpisywany instytucjonalnie w szkołę socjologiczną Émile’a Durkheima, nie praktykował badań terenowych, tym niemniej przyczynił się znacząco do budowy paradygmatu francuskiej antropologii społecznej, traktującej etnografię jako naukę pomocniczą, wspierającą. Rozwijanie wątku jego przynależności do nauk społecznych i antropologii wydaje się tu zbędne, zaznaczmy jednak, iż program socjologii ogólnej, konstruowany w kręgu „L’Année Sociologique” obejmował etnologię, dzisiaj zaliczaną do nauk humanistycznych, a nie społecznych. Różnice między amerykańskim postrzeganiem antropologii (m. in. szkoła Franza Boasa) a jej europejską wizją nie będą tu rozwijane. 6 Por. wyjątkowo rzetelnie opracowane hasło Ewolucjonizm, w: https://pl.wikipedia.org/wiki/ Ewolucjonizm_(biologia) [dostęp: 22.07.2016]. 7 Na ten temat por.: G. Berthoud, Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2, nr 36, s. 503–520. 72 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… jaką dysponował, wykluczała takie ujęcie zasady do ut des, o jakie możemy się pokusić aktualnie. Gwoli ścisłości, myślenie Maussa o biologii/fizjologii człowieka, co widać doskonale nie tylko we wspomnianym Fragmencie…, ale szczególnie w Sposobach posługiwania się ciałem (1936) czy Idei śmierci wpajanej przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (1926) wychodziło znacznie poza ówczesny standard nauk społecznych. Jak sam podkreślał: „za niektórymi twierdzeniami, na jakie sobie pozwoliliśmy, kryją się fakty – zwłaszcza zaś fakty pouczające o bezpośrednim powiązaniu w człowieku czynników fizycznych, psychicznych i moralnych, czyli społecznych”8. Nowatorstwo tych spostrzeżeń Maussa po wielekroć zostało już docenione i opisane9, a kontynuatorzy jego myśli o sposobach posługiwania się ciałem i ciała społecznym uzależnieniu (tacy jak np. Michel Foucault) są doskonale znani10, aczkolwiek zgłaszany już przez Lévi-Straussa projekt „inwentaryzacji i opisu wszystkich użytków, jakie ludzie w toku historii […] czynili i czynią ze swoich ciał”11 nadal nie został wdrożony. Nie oznacza to jednak, iż w myśleniu o wymianie jako całościowym fakcie społecznym Mauss jednoznacznie zwracał się ku owym „czynnikom fizycznym i psychicznym”, a tym bardziej ku ich biologicznym podstawom, których wagę najwyraźniej dostrzegał, ale (poza wspomnianymi, „założycielskimi” rozważaniami) pomijał. Rozwinięcie projektu wyjaśnienia moralności daru/odpłaty poprzez odniesienie do współczesnej wiedzy o tych (dzielonych z innymi zwierzętami) podstawach zachowań Homo sapiens s. wydaje się zatem dzisiaj ze wszech miar zasadne, a nawet, z racji interesujących ustaleń etologii i socjobiologii oraz psychologii ewolucjonistycznej, w jakimś stopniu naglące. To pierwszy ważny powód reinterpretacji koncepcji daru dzisiaj. Drugi ma nieco inne przyczyny, o charakterze polityczno-ekonomicznym, tyleż globalnym, co rozpoznawalnym i lokalnie. Wyjdę od tych ostatnich, czyli od autopsji. Uznając niebagatelny wkład Maussa w rozwój antropologii, nieodmiennie i od lat prezentuję jego teorie podczas wykładów uniwersyteckich. Przedstawiana studentom logika świadczeń agonistycznych, tak kapitalnie wyłożona przez Maussa, budzi stale (od lat 90. XX w.) takie samo zdumienie, a czasem 8 M. Mauss, Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), przeł. J. Szacki, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, KR, Warszawa 2001, s. 338. 9 Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia…, s. 7–39. 10 Por.: M. Foucault, Historia seksualności, tegoż, Nadzorować i karać oraz inne, gdzie kontynuacja myśli maussiańskiej jest ewidentna. Należą tu nie tylko Michel Foucault, ale także Georges Bataille, Pierre Bourdieu, Giorgio Agamben, Jean Baudrillard, a pośrednio i Jacques Lacan. 11 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 9. 73 �Laboratorium Kultury 5 (2016) i oburzenie. Jak to możliwe, pytają studenci, by roztrwonić cały majątek, rozdać go, łącznie z zasobami całego plemienia i pozostać z niczym, oprócz „twarzy”? Z perspektywy człowieka współczesnego, zakrawa to na jakieś szaleństwo, na dodatek połączone z poniżaniem gości i niegodnym ich wyśmiewaniem. Równe zdziwienie budzi teza dotycząca istnienia ducha daru i jego mocy prowokowania rewanżu, nie mówiąc o zobowiązaniu rodzącym się w procesie przyjmowania darów, szczególnie w relacji: rodzice-dzieci. Największy zaś opór, czasem prowokujący ogólną wesołość, a czasem nawet i gniew, wzbudza twierdzenie Maussa, że przedmiotem wymiany są również kobiety i dzieci. Prosta diagnoza, jaka się tu nasuwa, to, że współcześni tak daleko odeszli od fundamentów moralnych daru, prezentowanych przez tego badacza, iż nie są w stanie zaakceptować istoty do ut des, widząc w niej wyłącznie archaiczne, interesowne „chwyty” bądź jakąś „ezoterykę”12, przeciw którym, w całym swym liberalno-demokratycznym zideologizowaniu zdecydowanie protestują. Przekonaniu o własnej (ludzkiej?) bezinteresowności towarzyszy tu, najpewniej, nawyk funkcjonowania w trybach kapitalistycznej gospodarki pieniężnej, gdzie „więź przez rzeczy” nie może być przecież „więzią dusz”13. To, jak daleko odeszliśmy dzisiaj od moralności pierwszej, i dlaczego tak daleko, pozostawmy w tej chwili w zawieszeniu14, aczkolwiek pytanie to otwiera na jeden z najistotniejszych współcześnie problemów, podejmowanych przez badaczy tak znaczących, jak Bruno Latour, Arjun Appadurai czy Zygmunt Bauman. Ich myślenie o ubóstwie, wykluczeniu, gniewie, oporze społecznym grup marginalizowanych lub, jak w przypadku Latoura, poszukiwanie w rzeczach tego, co społeczne (teoria ANT) z pewnością wiele zyskałoby poprzez interpretację tych zjawisk w odniesieniu do moralności daru, ustanawiającego hierarchię, ustanawiającego pozycję wyżej/niżej, mediatora społecznych więzi. Przede wszystkim zaś fundującego jednostkowe poczucie mocy (wagi) w tych, którzy mogą dawać, a poczucie niemocy, niższości, upokorzenia w tych, którzy nigdy nie będą mogli się zrewanżować, odpłacić, wyrównać pozycję, wynieść się „ponad”. Także ponad grupę wiecznych beneficjentów społecznej dobroczynności, do której przynależność zgodnie z rozpoznaniem Maussa bywa po prostu obelżywa, jeśli beneficjent sytuuje się w wymianie jako niezdolny do odpłaty15. Demoralizacja wykluczonych, problem nieodmiennie spędzający sen z powiek Zwracam uwagę na analogiczną opinię Claude’a Lévi-Straussa! Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 7. Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 181. 14 Ten właśnie wątek doskonale omawia S. Dzimira w pracy Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du MAUSS, La Découverte, Paris 2007. 15 Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 287. 12 13 74 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… instytucjom opiekuńczym i dobroczynnym, a nawet całym państwom, objawiającym zdumiewającą krótkowzroczność i brak antropologicznej wiedzy o istocie daru, anomia społeczna – bolączka współczesności, to przecież nic innego jak efekt zarzucenia moralności pierwszej na rzecz bogacenia się bez „odpłaty”, odpowiedzialności za resztę współplemieńców i harmonię wymiany. Wykluczenia jednostek, grup, rodzin, przybyszów, uchodźców z systemu świadczeń całościowych, pozbawienia ich możliwości bycia moralnym, czyli – dającym. Chociaż wątek ten kusi swą niedostrzeżoną dotąd oczywistością interpretacji, możliwych do zbudowania na starej teorii Maussa i odnosi nas właśnie do tego, z czego rozumieniem mają problem nie tylko studenci, tutaj chciałabym się skupić na innym zagadnieniu. Na wymianie i moralności daru (w tym powszechności potlaczu w naturze), do jakiej Mauss nie miał możliwości się odnieść, nie dysponując wiedzą, która jest dzisiaj w zasięgu ręki (a raczej umysłu) każdego, kto zgłębia podstawy etologii ogólnej, jaka zamarzyła się Marcelowi Maussowi u początków XX w. Istnieje też nadzieja, że argumenty z obszaru cenionych dzisiaj neurosciences, kogniwistyki, psychologii ewolucyjnej i – najogólniej rzecz biorąc – biologii, którym lepiej niż socjologii powiódł się program uprawomocnienia swego miejsca w utylitarystycznym projekcie budowania szczęścia i zdrowia jednostek, okażą się bardziej przekonujące/przemawiające do wyobraźni, aniżeli jakieś hau czy mana. Zanim jednak przejdę do tych argumentów, dla przypomnienia, kilka słów o darze według Marcela Maussa. Zasady moralności społecznej opartej na wymianie Zacznijmy od definicji świadczeń całościowych z istotnym może dopowiedzeniem, że całościowość ta bywa rozumiana różnie, na co zwracał już uwagę Stephen Leacock16, a za nim Elżbieta Tarkowska17. Mauss pojmuje te świadczenia jako „wymianę uprzejmości, festynów, obrzędów, usług wojskowych, kobiet, dzieci, tańców, jarmarków”18, jakie świadczą sobie wzajemnie grupy społeczne. Umowa o wymianie, przynajmniej w społecznościach archaicznych19 nie 16 Albo jako badanie systemów społecznych jako całości, albo badanie konkretnego zjawiska społecznego w jego uwikłaniu kontekstowym. Por. S. Leacock, The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1. 17 Por. E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, s. 115 i n. 18 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170. 19 Należą do nich, zgodnie z wywodem Maussa, tyleż społeczności proste, bez historii, jak natywni mieszkańcy Polinezji, Melanezji, północnego zachodu Ameryki, co społeczności historyczne, posiadające prawa pisane (od Wedów po Rzymian). Zasadność porównywania ich ze sobą wyjaśnia Mauss pragnieniem dojścia do archeologicznych warstw transakcji międzyludzkich, realizowanych zarówno w gospodarkach nie 75 �Laboratorium Kultury 5 (2016) obejmuje więc „wyłącznie dóbr i bogactwa, ruchomości i nieruchomości, rzeczy pożytecznych gospodarczo”20, stanowiących dzisiaj właściwy przedmiot transakcji rynkowych, ale cały system zachowań, praktyk i instytucji, reprezentowany przez „osoby moralne” (klany, plemiona, rodziny), acz dotyczący wszystkich. Ma ona na swój sposób charakter totalny i obowiązkowy, choć dokonywana jest dobrowolnie. Uznawszy za wzorcową formę wymiany ten jej typ, który opiera się na rywalizacji (agonie), Mauss skupia się szczególnie na potlaczu21, mianem tym określając wszystkie, rozpoznawane przez siebie niezależnie od szerokości geograficznej, całościowe świadczenia o typie agonistycznym. Od typów pośrednich świadczenia te odróżnia obecność „składnika godności, prestiżu, mana, który daje bogactwo oraz [tego], który polega na absolutnym obowiązku zwracania (odwzajemniania) tych darów pod groźbą utraty tego mana – tego autorytetu, tego talizmanu i tego źródła bogactw, jakim jest sam autorytet”22. W rejestrowanych wśród wielu społeczeństw świadczeniach i przeciw-świadczeniach tego typu, najbardziej interesującym jest dla Maussa „mechanizm duchowy”, powód, który zobowiązuje do rewanżu, odwzajemnienia otrzymanego daru, który przecież (przynajmniej teoretycznie) nie musi być odwzajemniony. Wyjaśnienie siły sprawczej odwzajemnienia daru odnajduje Mauss u Maorysów, przekonanych, iż rzecz posiada swego ducha (hau), którym jest mus zwrotu, rewanżu, odpłaty. Więź przez rzeczy – pisze Mauss – jest więzią dusz, albowiem sama rzecz ma duszę, jest z duszy. Wynika z tego, że ofiarować coś komuś, to ofiarować coś z siebie […], trzeba zwrócić innemu to, co jest w rzeczywistości cząstką jego natury i substancji […] zachowanie tej rzeczy byłoby niebezpieczne i groziłoby śmiercią, nie tylko dlatego, że byłoby niedozwolone, ale również dlatego, że ta rzecz […] daje komuś panowanie magiczne i religijne nad wami23. Ma też władzę nad złodziejem lub przypadkowym znalazcą, dlatego przywłaszczanie rzeczy, które z natury chcą wrócić do „domu rodzimego” jest groźne, uzależnia od innych. Mus zwrotu (duch rzeczy) pobudza ciąg użytkowników, znających pieniądza oraz nim już dysponujących. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 167–169 (O metodzie). 20 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170. 21 Nazwa pochodzi z języka chinook, znaczy „karmić”, „spożywać”. Weszła do mowy potocznej Indian Alaski i została przejęta przez antropologów amerykańskich, a później i innych na określenie wymiany świadczeń opartych na rywalizacji i antagonizmie. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 171. 22 Tamże, s. 176. 23 Tamże, s. 181–182. 76 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… tworząc łańcuch wymiany, dopóki rzecz nie trafi z powrotem na swoje miejsce. Wymiana podarunków wytwarza obfitość bogactw, a zatrzymanie tego łańcucha, poprzez np. chciwe gromadzenie wyłącznie dla siebie, zakłóca kosmiczny porządek, albowiem prawdziwymi właścicielami dóbr tego świata są bogowie i duchy zmarłych24. „Wymiana z nimi jest najbardziej konieczna, a powstrzymywanie się od tej wymiany – najbardziej niebezpieczne”25. Od nich bowiem pochodzą zasoby, których ludzie są jedynie czasowymi dysponentami. „Akt ofiarnego zniszczenia ma właśnie za cel bycie darowizną, która zostanie nieuchronnie odwzajemniona”26. Jego zaniechanie zrywa więź między ludźmi i bogami, grozi ich gniewem, którego przejawem będzie zaniechanie zwrotu i odwet – odpłata „pięknym za nadobne”. Warto podkreślić, iż Mauss, odwołując się również do zasad wielkich systemów religijnych, wskazuje na ziemskich pośredników między ludźmi a bogami – jałmużników, biednych i dzieci, którym dar należy się bezwzględnie. [ Jałmużna jest – D.W.Z.] owocem moralnego pojęcia daru i bogactwa z jednej strony, z drugiej zaś – pojęcia ofiary. Szczodrobliwość jest obowiązkiem, ponieważ Nemezis mści biednych i bogów za nadmiar bogactwa u pewnych ludzi, którzy muszą się go pozbyć. Jest to stara moralność daru przekształcona w zasadę sprawiedliwości27. Obowiązek dawania i odwzajemniania jawi się więc jako źródło moralności pierwszej, ustanowionej niejako in illo tempore, na której budowane są różne jej odmiany, z poczuciem sprawiedliwości i kary włącznie, fundujące późniejsze niż religijne – ludzkie systemy prawne. „Nie jest, być może, dziełem czystego przypadku – konkluduje Mauss – że dwie uroczyste umowy – po łacinie do ut des, w sanskrycie: dadami se, dehi me – również zostały zachowane w tekstach religijnych”28. Zasada „daję, byś dał”, jak należy przełożyć owe formuły, w rozpoznaniu tego badacza, stanowi fundament, skałę, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Nie tylko buduje więzi, bez których społeczeństwa nie istnieją, ale wyznacza jasne podstawy moralności oraz system ocen dobrego i złego. Dobrym jest ten, który daje i odwzajemnia dar, złym ten, który tego nie czyni. Mimo znaczącej odległości w czasie budowania się tych pierwszych systemów moralnych od współczesności, trudno Tamże, s. 188. Tamże. 26 Tamże. 27 Tamże, s. 191. 28 Tamże, s. 190. 24 25 77 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zaprzeczyć, iż ta właśnie zasada oceny siebie i innych jest nadal spontanicznie, intuicyjnie respektowana w codziennych relacjach międzyludzkich, nie mówiąc o jej kulturowych manifestacjach29. Pozostaje ona w związku z powszechnym, a zwerbalizowanym jasno przez Maussa odczuciem, że dając i odwzajemniając, „świadczy się sobie i odwzajemnia »szacunek« – my mówimy »uprzejmości«”30. Mówimy również o grzeczności i jej braku w sytuacji, gdy ktoś nie odwzajemni powitania, uśmiechu, życzeń, zaproszenia. To grożący utratą „twarzy” przejaw braku szacunku; nie tylko dla obowiązujących norm społecznego funkcjonowania (etykiety), ale także dla tego, kto daje. Natomiast ten, kto przyjmuje, nie odwzajemniając, rozpoznawany jest jako pozbawiony honoru i niewdzięczny. Trzeba zwrócić przynajmniej tyle samo, a najlepiej więcej, niż się otrzymało. Niewątpliwie warto zastanowić się w tym kontekście nad głębszym sensem powiedzenia: „mieć dług wdzięczności”, skrywa bowiem ono właśnie prawdę o moralności niepisanych zobowiązań, od zarania regulujących stosunki międzyludzkie. Jeśli zaś uwzględnimy, pomijany dotąd, a wyraźnie podnoszony przez Maussa w morfologii daru, obowiązek przyjmowania, element, budujący triadyczny, de facto, mechanizm świadczeń całościowych, łatwiej będzie dostrzec, iż wymiana nie tylko decyduje o naszych osądach moralnych (w tym poczuciu sprawiedliwości), ale również o hierarchii społecznej, a nawet losach całych cywilizacji. Magister, minister i warunki zachowania pokoju System świadczeń oparty na wymianie, szczególnie o typie agonistycznym, w sprawdzony i skuteczny sposób ustala zależności między ludźmi. Jak przedstawiono wyżej, dający i odwzajemniający oceniani są pozytywnie, jednak relacje między nimi nie są symetryczne. I nie o równość przecież w wymianie chodzi. Mauss twierdzi, że Dawać – to przejawiać swą wyższość, to znaczy być bardziej, wyżej, być magister; przyjmować bez zwracania czy bez zwracania z nadwyżką – to znaczy podporządkować się, stawać się klientem i sługą, stawać się małym, opadać niżej (minister)31. 29 Np. w mitologiach i folklorze wszystkich ludów świata, gdzie nagrodę zyskuje ten, kto daje, odwzajemnia, trudzi się dla innych, dając coś z siebie, dzieląc się najmniejszym dobrem, zaś zasłużoną, w myśl pierwotnej sprawiedliwości, karę, ponosi samolubny, chciwy, zachowujący dla siebie to, co należy do innych. Wielość przykładów wyklucza tu przywołania, ale wystarczy może wskazać na ustalenia Włodzimierza Proppa dotyczące bajki magicznej, której bohater uzyskuje nagrodę poprzez likwidację inicjalnego „braku”, co osiąga, mówiąc językiem Maussa, wchodząc w relacje świadczeń i przeciw-świadczeń, w których zawsze „gra czysto”. Por. W. Propp, Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976. 30 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 254. 31 Tamże, s. 297. Zgodnie z zachowaną jeszcze w czasach pisania Szkicu… tradycją językową dialektu oskijskiego (italski), ministreis to strona przegrywająca proces. 78 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… Przez sam fakt otrzymania, wejścia w posiadanie rzeczy, przyjmujący wstępuje również w stan niepewności, niby-winy, podrzędności, moralnej nierówności wobec dawcy. Prestiż dającego płynie z nabywanej tak wyższości moralnej, wynoszącej go na drabinie społecznych relacji bliżej bogów – pierwszych darczyńców, ale dla zachowania społecznej równowagi nie powinien on odmawiać przyjęcia zwrotu, który uwolni ministreis. Spieszne oddawanie (rewanż), odczuwane często jako psychologiczna presja, to właśnie efekt pragnienia wyrównania własnej pozycji, zachwianej przyjęciem daru. Przyjmowania jednakże odmawiać nie wolno. Odmowa świadczy, iż odmawiający „boi się, że będzie musiał zwracać, że boi się być »spłaszczonym«, dopóki nie zwróci”32. Nadmieniana w części pierwszej niemożność zwrotu, zwłaszcza z powodów ekonomicznych (bezrobotni, uchodźcy, pariasi) spłaszcza, poniża, czyli obniża naszą społeczną rangę, a jeśli proces jest długotrwały, de-moralizuje w najgłębszym, maussjańskim tego słowa znaczeniu. Pragnienie zwrotu (wyrównania pozycji) zmienia się wówczas w chęć odwetu, który także jest przecież formą odpłaty, ale rodzi przemoc i gwałt. To właśnie jeden z dostrzeżonych przez Maussa paradoksów społecznej psychologii. Masakra jest odpłatą za dar, którego nie możemy zwrócić, czy inaczej – za nadmiar u innych i niedomiar u drugich. Jest odpowiedzią na trudne do zniesienia „spłaszczenie”, niemożność podniesienia swej rangi, postrzeganą jako niesprawiedliwość społeczna. Ale objawia ona swą moc także w sytuacji odmowy przyjęcia, która budzi z kolei gniew w dających. A ten, podobnie jak gniew nie mogących dokonać zwrotu (przeciw-świadczenia), prostą drogą wiedzie ku agresji. Gra darów (wymiana całościowa) jest zatem pełną napięć grą społeczną, chybotliwą ścieżką wzajemnych zależności, gdzie jeden mylny krok może doprowadzić do druzgocącej wszystko na swej drodze lawiny eskalacji i odwetów. Nic zatem dziwnego, iż społeczeństwa archaiczne zrytualizowały wymianę, gwarantując sobie tym samym pokojowy przepływ świadczeń i przeciw-świadczeń, a więc trwanie w korzystnym przymierzu; pełnym zobowiązań, ale bez militarnej przemocy. „Najpierw trzeba było jednak umieć zdobyć się na złożenie broni […] przeciwstawić się sobie bez masakry i dawać bez poświęcania się”33. Nic zatem dziwnego, można by dodać, iż w społeczeństwach współczesnych (szczególnie zachodnich), rządzących się i rządzonych pieniądzem, gdzie sprzedaż została odłączona od obowiązku moralnego i wymiany, pragnienie zysku wyparło umiejętność złożenia broni. Zysk zastąpił prestiż (zajął jego miejsce), rangę buduje się poprzez 32 33 Tamże, s. 235. Tamże, s. 305. 79 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zysk, a nie zdolność dawania i przyjmowania bez urazy. Zasada moralności pierwszej: „Powstrzymać się od przyjmowania – to uchybić swej godności; tak samo uchybiłby jej ten, kto by powstrzymał się od zwracania”34, straciła na znaczeniu, nie straciła jednak swej sprawczości! Tę zaś jasno artykułuje Mauss, twierdząc iż „odmowa dawania, zaniechanie zaproszenia lub odmowa przyjęcia są równoważne wypowiedzeniu wojny; jest to odrzucenie związku i wspólnoty”35. Przyjmowanie, istotny element wymiany, niejednokrotnie bywa jednak bardzo trudne, nie tylko z powodu popadnięcia w stan podrzędności, niby-winy. Szczególnie dobrze trudność tę obrazują obyczaje związane z dzieleniem się żywnością, do natury której należy, jak twierdzi Mauss, „by była dzielona; niedawanie jej części innemu jest »zabijaniem jej istoty«, niszczeniem jej dla siebie i dla innych”36. Przekonanie to najlepiej wyraża wedyjska mądrość: „Ten, kto je bez wiedzy, zabija żywność, a zjedzona żywność go zabija”37. Żeby nie urazić bogów i gospodarzy i nie zabić żywności, należy zatem bez mrugnięcia okiem spożyć (przyjąć), co podano, choćby nawet budziło odrazę, albowiem – jak wiadomo – różne ludy różnie kwalifikują to, co jadalne38. Dar z żywności, podstawowy w budowaniu więzi, sięga najstarszych praw tworzenia wspólnoty. Nawet wywołujący mdłości, nawet podejrzewany o zaprawienie trucizną, należy przyjąć, jeśli etykieta ma być zachowana, a więź utrzymana. Ruth Benedict, opisująca dziesięć lat po Maussie zachowania nutrytywne podejrzliwych Dobuańczyków, przytacza bardzo wymowne w tym kontekście powiedzenie mieszkańców północno-zachodniej Melanezji, wygłaszane w miejsce naszego „dziękuję”: „Jeśli mnie teraz otrujesz, to jak ci się odwdzięczę za ten dar?”39. Tamże, s. 236. Tamże, s. 183. 36 Tamże, s. 274, gdzie przywołuje się też kodeks, w którym Anna – ubóstwiona żywność ostrzega, że kto nie daje jej bogom, cieniom, swym sługom i gościom, połyka truciznę. „Tego spożywam, jestem jego śmiercią”. 37 Tamże, s. 275. Mądrość ta szczególnie wyraźnie zaczyna ujawniać swą trafność we współczesnych społeczeństwach konsumpcyjnych, w których nadmierne spożycie, bez dzielenia się z innymi, stanowi rozpoznane podłoże tzw. chorób cywilizacyjnych, „truciznę”. Sądzę, że tę wedyjską prawdę należy rozumieć szerzej i odnosić do wszelkiej, nadmiernej i zachłannej konsumpcji, zakłócającej krążenie dóbr w świecie. Stan nierównowagi (np. zachwianie równowagi ekologicznej) spowodowany samolubną chciwością nowoczesnych cywilizacji przyczynia się do powstawania „zabijającej” nas zwrotnie „żywności” (produkcji). 38 Zasada ta, tj. spożywanie, czym częstują gospodarze, wznoszenie toastów, przyjęcie rewanżowe znane są i obowiązujące tyleż w protokołach dyplomatycznych wszystkich współczesnych państw, co w lokalnych „protokołach” gościnności. O lokalnych „obrzydliwościach” kuchni informacje m.in. na http://podroze.gazeta.pl/ podroze/56,114158,10427428,haggis-nadziewany-zoladek,,1.html, natomiast z realiów polskich można przytoczyć choćby kulawkę, szklany kielich bez podstawy, niemożliwy do odstawienia bez uprzedniego wypicia trunku. Popularny w Polsce w XVII i XVIII w., ale także w Anglii. Choć nie wzbudzał on może obrzydzenia, w abstynentach lub chorych musiał wzbudzać istny postrach. Odmowa użycia kulawki miała jednak tak poważne konsekwencje, że z reguły z niej korzystano. Por. H. Rzewuski, Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009. 39 R. Benedict, Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966, s. 248. 34 35 80 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… I komentuje następująco: „Znaczy to, że Dobuańczycy korzystają z każdej okazji, by zwrócić ofiarodawcy uwagę, że nie odniesie żadnej korzyści, jeśli posłuży się tą uniwersalną bronią [trucizną – przyp. DW.Z.] przeciwko komuś, kto ma wobec niego pewne zobowiązania”40. Biesiady bogów, biesiady weselne, żałobne, wojenne, urodzinowe, zaręczynowe… to jedno z najstarszych i najpowszechniejszych zachowań społecznych oraz kulturowych rytuałów nawiązywania, potwierdzania i podtrzymywania więzi. Odmowa uczestnictwa w nich lub zapomnienie o zaproszeniu na nie ważnych gości skutkuje zemstą, zerwaniem, wojną. Zasada do ut des w obu jej aspektach: „daję byś brał” ale i „daję byś zwracał” jest prostym mechanizmem, motorem relacji, ustalania hierachii, wagi i rangi, konstruowania wewnątrz- i zewnątrzgrupowego porządku, a więc tworzenia społecznego ładu. Mauss przyjmuje, iż powstał on, ponieważ przez długi czas […] ludzie spotykali się w interesującym stanie ducha – stanie złożonym z przesądnego lęku i przesądnej wrogości oraz równie przesądnej hojności. […] Właśnie w tych stanach ludzie zrezygnowali ze swej wyłączności i umieli zaangażować się w dawanie i odwzajemnianie. Działo się tak dlatego, że nie mieli wyboru. Dwie grupy ludzi, które się spotykają, mogą tylko albo rozejść się […], bić się – albo dobrze siebie traktować41. Uświadomienie sobie, że wskazane możliwości reakcji, w tym zaangażowanie w odwzajemnianie, nie dotyczą tylko ludzi, ale całej przyrody ożywionej, pozwala skierować namysł nad darem poza (antropocentryczny jednak) punkt widzenia mistrza socjologii – Marcela Maussa. Wiedzie ku prawom natury, obejmującym nie tylko świat człowieka, tak pilnie zgłębiany przez antropologów, ale i świat przyrody, do której gatunek ludzki przynależy, z którego się wywodzi i który go ukształtował. Nasz gatunek formowały miliony lat ewolucji, podczas których nabywaliśmy wyposażenia biologicznego i nawyków, charakterystycznych dla wielu innych zwierząt społecznych. Odróżniająca nas cecha gatunkowa sapiens pojawiła się stosunkowo późno (mniej więcej 100 000 lat temu)42. Należymy do gatunku ssaków z rodziny człowiekowatych, dwunożnych małp o przerośniętych mózgach, dzielących ze swym najbliższym kuzynem szympansem 98% wspólnego genomu oraz cały szereg analogicznych Tamże, s. 248. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 304. 42 Por. L. Stone, P.F. Lurquin, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 25–67. 40 41 81 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zachowań, emocji i rozwiązań fizjologicznych (jak choćby hemoglobina), gwarantujących nam przetrwanie. Jak lakonicznie tę naszą przynależność i zależność od natury ujął świetny etolog Frans de Waal, „Małpa z dżungli wyjdzie, ale dżungla z małpy nigdy”43. Dlatego warto wrócić do dżungli, pytając o podstawy zachowań społecznych, moralności pierwszej i ów „interesujący stan ducha”, w którym umieliśmy się zaangażować w dawanie i odwzajemnianie. „Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”. Biologiczne podstawy wzajemności. Pierwsze przybliżenie Mimo jasnych ustaleń Karola Darwina (od którego zaczęło się nasze myślenie o człowieku jako gatunku zwierzęcym, spowinowaconym z małpami), że: „Instynkty społeczne powodują, że dla zwierzęcia przyjemne jest przebywanie w społeczności znajomych osobników, wczuwanie się do pewnego stopnia w ich przeżycia i wyświadczanie im różnych przysług”44, wcześni ewolucjoniści skupiali raczej swoją uwagę na egoizmie i agresji w świecie przyrody i świecie ludzkim, a nie na skłonności do świadczenia przysług. Widzimy to zarówno w dziewiętnastowiecznej myśli społecznej (zwłaszcza tzw. darwinizmie społecznym Herberta Spencera), jak i przyrodoznawstwie. Przykładowo, zaangażowany obrońca ewolucjonizmu Thomas Henry Huxley jeszcze za życia swego mistrza, Darwina, w latach 90. XIX stulecia, głosił samolubność ludzkich zachowań moralnych, uznając je wyłącznie za fasadę „w kosmicznej walce o byt”45. Z kolei filozofowie tej epoki, na przykład Artur Schopenhauer, nie ukrywali przekonania, iż „człowiek jest zły z natury”46, a Fryderyk Nietzsche twierdził z kolei, że „Ekonomia dobroci jest marzeniem najśmielszych utopistów”47, bo najczęściej sprowadza się do egoizmu ludzi „słabych” z natury, którzy w postępowaniu altruistycznym widzą szansę na własne przetrwanie. Altruizm, rozpoznany jako „moralność niewolników”, był przez niego oceniany raczej w kategoriach degeneracji48. Benthamowski duch utylitaryzmu, kalkulacji zysków i strat w dążeniu do zaspokajania potrzeb, w tym zwłaszcza potrzeby 43 F. de Waal, Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015, s.7. 44 Za: F. de Waal, Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014, s. 40. 45 Tamże, s. 58. 46 A. Schopenhauer, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984, s. 26. 47 F. Nietzsche, Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 50. 48 Za: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, PWN, Warszawa 1968, s. 166 i n. 82 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… przyjemności49, zdawał się wtedy unosić nie tylko nad pozytywizmem prawniczym, ale również naukowym. Z różnych więc, niemożliwych tu do szczegółowego omówienia, powodów, zwierzęca skłonność do kolaboracji i wchodzenia w relacje wymiany świadczeń nie była w owym czasie przedmiotem głębszej refleksji. Nie można też nie zauważyć, iż piętno założycielskiej wizji ewolucji jako walki „na kły i pazury”, towarzyszyło nauce i później, przekładając się na głębokie przekonanie, że dobro (altruizm, moralność), o ile w ogóle istnieją, są własnościami wyłącznie ludzkimi, bo wynikającymi z rozumu. Tego zaś przynajmniej od Kartezjusza po Kanta odmawiano innym zwierzętom50. Chociaż już w 1902 r., anarchista, książę Piotr Kropotkin dowodził, iż „Życie nie jest krwawą walką, w której wszystkie chwyty są dozwolone, ani też Hobbesowską »wojną wszystkich przeciw wszystkim«, ale charakteryzuje się w równym stopniu współdziałaniem jak współzawodnictwem”51, przez prawie stulecie interpretacje, czy to biologiczne, czy socjologiczne, praw darwinowskich, nieodmiennie skupiały się na bezwzględności walki o byt i prawach selekcji naturalnej, pojmowanej jako prawa silniejszego, na wiele sposobów uprawomocniając egoizm, zarówno osobniczy jak i klasowy. Pomijając w tym miejscu olbrzymi rozdział dziejów myśli różnych o zwierzętach, jaki dzieli dziś prace Darwina od współczesności, trzeba stwierdzić, że dociekania nad egoizmem i altruizmem swych naukowych falsyfikacji doczekały się dopiero w drugiej połowie XX w., kiedy to stały się przedmiotem obiektywnych badań, pozbawionych uprzedzeń ideologicznych i naukowych etologów. Rozwijały się w 2. połowie XX w. za sprawą Konrada Lorenza, Nikolaasa „Niko” Tinbergena, Wolfganga Wicklera i Irenäusa Eibl-Eibesfeldta. Ten ostatni był też współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Etologii Człowieka (International Society for Human Ethology), które oficjalnie zinstytucjonalizowało humanetologię, budowaną pierwotnie w oparciu o metodologię zoologicznych badań behawioralnych. Zainteresowanie 49 Oczywiście, utylitaryzm nie pochodzi wyłącznie od Jeremy’ego Benthama; ma korzenie oświeceniowe (David Hume) i licznych przedstawicieli, może nawet lepiej znanych niż Bentham ( John Stuart Mill). Wskazanie na Bethama ma tu jednak swoje, ideologiczne i socjologicznonaukowe uzasadnienie, zważywszy na kontynuatorów myśli Marcela Maussa, takich jak Michel Foucault, który pewnych rozwiązań Benthama używa jako metafory panoptyzmu władzy, wywiedzionej i wywodzącej się, o paradoksie, z liberalizmu. Por. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993, s. 240 i n. 50 Historię myśli (szczególnie zaś filozoficznej) opracowującej relację: człowiek – zwierzę, dobrze prezentuje na naszym gruncie Jacek Lejman. Por.: J. Lejman, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008. 51 P. Kropotkin, Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946, za: M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 14. 83 �Laboratorium Kultury 5 (2016) rolą zachowań zwierzęcych (w tym zachowań altruistycznych, szeroko obserwowanych i dokumentowanych przez etologów) przyniosło krytykę dawnych twierdzeń, jakoby działanie związane z ryzykiem, czy nakładem energii własnej, a przynoszące korzyść innym (jak definiowano altruizm), miało wyłącznie społeczno-kulturowe podłoże i było przeto specyficznie ludzkie, przy czym obstawał np. August Comte oraz filozofowie moralności52. Stwierdzono, iż altruizm jest szeroko rozpowszechniony w przyrodzie, a objawiają go zarówno naczelne, jak delfiny, szczury, wieloryby, owady (pszczoły, mrówki) i ptaki. Znaczące dla tych ustaleń okazały się zwłaszcza eksperymenty i badania biologów, takich jak William Donald Hamilton i Robert Trivers. Zgodnie z paradygmatem ewolucyjnym, przyjmującym istnienie mechanizmu selekcyjnego, którego skutkiem jest przeżywalność najlepiej dostosowanych, założyli oni, iż niepodważalnie rejestrowane zachowania altruistyczne wśród zwierząt muszą mieć jednak charakter przystosowawczy. W.D. Hamilton stwierdził na przykład, że dokumentowany u zwierząt społecznych altruizm zależy od stopnia pokrewieństwa między osobnikami i ustalił, że im wyższy współczynnik pokrewieństwa, tym wyższy stopień altruizmu. Gdy współczynnik wynosi 1 (czyli, kiedy krewny w stu procentach powiela mój genotyp), altruizm osiąga swoje szczyty; im mniejszy zatem stopień spokrewnienia, tym gorzej dla zachowań altruistycznych. Ustalił też, że u owadów społecznych, a więc gatunków o rozbudowanych systemach komunikacyjnych, współczynnik ten wynosi ¾ (siostry z jednego mrowiska mają nie połowę, ale siedemdziesiąt pięć procent tych samych genów). Jego teza o korelacji między stopniem wspólnoty genów i stopniem altruizmu została potwierdzona przez innych biologów. Wszystkie te i wiele innych obserwacji świata zwierząt legły u podstaw sformułowania prawa, że w populacji następuje wzrost częstości występowania zachowań altruistycznych, dopóki koszt ponoszony przez altruistę jest mniejszy niż zysk odnoszony przez jego krewnych. Uznano także, że altruistyczne zachowania jawnie obecne w świecie zwierząt, z poświęceniem życia włącznie, z racji bliskich związków genetycznych osobników altruistycznych i beneficjentów, są w gruncie rzeczy formą samolubnej strategii zachowania (jakiejś części) własnego genotypu. Ale wykazano też, że w przyrodzie występuje gotowość do poświeceń oraz ograniczenie zachowań rywalizacyjnych na rzecz pomocowych. Hamilton sugerował, iż stanowią one ogólne reguły biologicznej ewolucji społecznej. W historii nauki 52 Kwestie te interesująco omawia Patricia Churchland. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 265–307. 84 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… często przywoływane jest stwierdzenie badacza owadów społecznych, Johna Burdona Sandersona Haldane’a, który ponoć stwierdził: „Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”53, co można by uzupełnić dopowiedzeniem „ale nie za obcych ludzi”. Tym niemniej, jak wiemy, skoki w celu ratowania obcych zdarzają się także, co nieco podważa, zdeterminowaną genetyzmem teorię altruizmu krewniaczego, bo tak została ona nazwana. Generalnie przyjmuje się, iż prace Haldane’a, Williamsa i Hamiltona wyznaczyły początek dominującego w biologii od lat 60. XX w. genetyzmu, który swój najwyrazistszy kształt uzyskał w koncepcji „samolubnego genu” Richarda Dawkinsa, zakładającej m.in, iż to „egoizm” chcących się powielać genów moderuje altruistyczne zachowania osobnika. Idea, że „osobniki nie działają dla dobra swoich grup, rodzin ani nawet dla siebie samych”54, ale dla dobra (przetrwania i replikacji) genów, jak zauważa Matt Ridley, „zadała upokarzający cios ludzkiej pysze. Nie dość, że człowiek jest tylko jeszcze jednym zwierzęciem, to jest on także […] narzędziem komitetu genów, mających na oku własną korzyść”55. Nade wszystko jednak podważyła ona przekonania o altruizmie jako efekcie wpływu ludzkiej dobrej (i wolnej) woli, wyróżniającej nas ponoć w zwierzęcym świecie. Dodatkowo ujawniła, że mają one podłoże samolubne, ponieważ pomoc krewnym i krewnych to działanie na rzecz wspólnego genotypu. Uprzejme „wet za wet”. Drugie przybliżenie Z kolei Robert Trivers zajął się kwestią wyjaśnienia zjawiska altruizmu poza rodowego, to znaczy świadczeń, sprzyjających przetrwaniu osobników nie posiadających wspólnych genów, ponieważ i takie zostały zaobserwowane. Tu wspomniany determinizm nie prezentował się już tak prosto, jak w przypadku inwestycji rodzicielskich, czy siostrzanych (u pszczół i mrówek). Trivers uznał, że działania na korzyść niespokrewnionego członka tego samego gatunku można tłumaczyć poprzez korzyści płynące z przeciw-świadczenia, odwzajemnionego/odpłaconego później. Jeden z ciekawszych przykładów świadczeń tego typu zarejestrowano pośród nietoperzy-wampirów. Zaobserwowaliśmy, relacjonują Gerald G. Carter i Gerald S. Wilkinson, często przywoływani w pracach etologów, że: Za: F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 48. Por. M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 28 i n. oraz R. Dawkins, Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996 (wyd. oryginału 1976). 55 M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 30. 53 54 85 �Laboratorium Kultury 5 (2016) głodujące nietoperze były zazwyczaj karmione przez trzech dawców, tak więc koszt dzielenia się pokarmem podzielony był pomiędzy partnerów. Jak można się było spodziewać, potencjalni dawcy czasami odrzucali żebrzących biorców, lecz co zaskakujące, niektóre z głodujących osobników także wydawały się odrzucać oferty pokarmu od niektórych dawców. Ta zaskakująca obserwacja może wskazywać, że nietoperze preferują dzielenie się pokarmem z pewnymi partnerami, odrzucając innych, co implikuje, że współpraca pomiędzy nietoperzami-wampirami powinna być postrzegana raczej jako biologiczny rynek, a nie powtarzalna relacja dwojga stałych partnerów interakcji56. Ujawnia to obecność działań odwzajemnianych, niepowiązanych z krewniaczą (stricte genetyczną zatem) troską o przetrwanie osobników, wyposażonych w jakąś część wspólnego genomu. Ale ujawnia jeszcze coś innego – bliskie ludzkim zachowania marketingowe, polegające na tworzeniu sojuszy i wyborze partnerów/klientów wymiany. W przywołanej pracy można znaleźć zresztą cały szereg opisów zachowań ssaków, odnoszących się do ich wewnątrzgatunkowej komunikacji czy terytorialności, łącznie z rozpoznawaniem „swoich” i „obcych”, tak typowym dla społeczeństw ludzkich. Wszystkie one składają się na koncepcję altruizmu odwzajemnionego, definiowanego jako „akty altruizmu ze strony jednostki, które na jej koszt faworyzują przeżywalność drugiej jednostki, podejmowane w oczekiwaniu, że zwiększona przeżywalność jej samej nastąpi w przyszłości dzięki podobnemu działaniu drugiej strony”57. Istnienie „odroczonego altruizmu odwzajemnionego, czyli inaczej mówiąc, opóźnionej gratyfikacji płynącej zwrotnie z aktów altruizmu od biorcy do donatora”58 stało się faktem. Jak zauważył Richard Dawkins, altruizm tego typu „może wyewoluować tylko u gatunków, w których osobniki potrafią się nawzajem rozpoznawać”59. Dodatkowym, co wcale nie znaczy, że mało ważnym, założeniem jest też hipoteza względnej stałości terytorium współdziałających osobników (tzw. lepkość populacji, czyli skłonność do pozostawania w pobliżu miejsca swego 56 „We found that on average fasted bats were fed by three donors, so the costs of food sharing were often divided among partners. As expected, potential donors sometimes rejected begging recipients, but unexpectedly, some fasted subjects also appeared to reject food offers from some potential donors. This surprising observation may indicate that bats favour some food-sharing partners over others, with implications for modelling vampire bat cooperation as a biological market rather than as an iterated dyadic interaction”. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573. 57 L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura…, s. 375 (Słowniczek). 58 Badania nad zachowaniami tego typu prezentują m.in. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. Na Wilkinsona powołuje się też Dawkins, Samolubny…, s. 316–319. 59 R. Dawkins, Samolubny…, s. 256. 86 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… urodzenia) i względnej długotrwałości życia populacji, w której strategie te się realizują. Według teorii gier, zastosowanej w badaniach ludzkich strategii uprzejmości i korzyści przez amerykańskiego politologa – Roberta Axelroda60, istotne jest także, czy z punktu widzenia uczestników gra ma charakter gry o sumie zerowej, czy niezerowej i iterowanej (powtarzalnej), a zatem przekonanie, że „obecna rozgrywka nie jest ostatnią”. Zgodnie z takim punktem widzenia, warunkami koniecznymi przy realizacji strategii uprzejmych są zatem: otoczenie przez własne kopie, czyli (w danym czasie i miejscu) dominacja strategii uprzejmych nad tzw. wrednymi, przewaga zysków genetycznych osobnika altruistycznego nad zyskami, jakie z jego działań odnoszą jego krewni (chyba, że współczynnik pokrewieństwa wynosi 1 lub ¾), zdolność rozpoznawania się osobników, świadczących sobie uprzejmości (w tym także zdolność rozpoznawania oszustów), prawdopodobieństwo opóźnionego odwzajemnienia, względna stałość kontaktów międzyosobniczych, względna stałość terytorium wzajemnych świadczeń. Wspomniany Axelrod, prześledziwszy także wśród ludzi stosowalność teorii altruizmu odwzajemnionego w odniesieniu do wojennej zasady „żyj i daj żyć innym”, do powyższych wniosków dodałby jeszcze jeden: przestrzeganie rytuału jako warunek przewidywalności poczynań drugiej strony. Swoje badania zaś skonkludował: Na solidny sukces „wet za wet” złożyła się kombinacja jego uprzejmości, wielkoduszności i przejrzystości. Jego uprzejmość zapobiega wpakowywaniu się w niepotrzebne kłopoty. Jego odwetowość zniechęca drugą stronę od upierania się przy próbach zdrady. Jego wielkoduszność pomaga odbudować współpracę. A jego przejrzystość czyni go zrozumiałym dla drugiego gracza, w ten sposób wywołując długotrwałą współpracę61. Zauważmy, że obie odkryte i opisane szczegółowo postaci działań, „które pociągają za sobą jakiś koszt (np. wymagając ryzyka lub poświęcenia energii), mimo że korzyści odnosi ktoś inny”62, w jawny sposób podpadają pod formułę do ut des, przedstawioną w Szkicu… jako skała, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Musiały zatem wyewoluować tą samą drogą, co każde zachowanie, które 60 Axelrod wykorzystał tu program opracowany przez Anatola Rapoporta, nazwany „wet za wet”. Zaczyna on od współpracy grających, a potem powtarza to, co drugi gracz zrobił ostatnim razem, ale przewiduje również zdradę. Żaden ze zgłoszonych później 62 programów nie pobił „wet za wet”, zgodnie z którym wygrywał najuprzejmiejszy gracz, ujawniając logikę współpracy o największym sukcesie ewolucyjnym. Zob. na ten temat: M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75 i n. 61 M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75. 62 F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 44. 87 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zwiększa sukces reprodukcyjny w danej populacji, drogą doboru naturalnego. Jednak ich odniesienie do człowieka, jak w przywołanym zdaniu Haldane’a i jak uczyniła to, wywodząca się od Edwarda O. Wilsona, socjobiologia, która z pomocą koncepcji altruizmu krewniaczego Hamiltona i determinizmu genetycznego starała się wyjaśnić nie tylko ludzki nepotyzm, ale i zachowania rodzicielskie, korporacyjne, militarne, dyplomatyczne, wykazując naszą zależność od ewolucyjnego dziedzictwa63, wzbudziło głęboki sprzeciw przedstawicieli nauk społecznych i licznych rzesz humanistów. O ile zatem społeczno-naukowa zgoda na obecność altruizmu wśród zwierząt wreszcie zaistniała, o tyle wnioski na temat jego adaptacyjnego charakteru u człowieka zostały zawetowane. Tę fazę gwałtownego wybuchu antroponegacjonizmu64 lat 70. XX w. dobrze skwitował socjolog Pierre L. van den Berghe, zauważając: „Panowało powszechne przekonanie, że można zrozumieć zachowanie się człowieka bez brania pod uwagę faktu, że ludzie są zwierzętami”65. To przekonanie dzisiaj mocno osłabło, a wyższość ludzkiego altruizmu nad zwierzęcym argumentuje się współcześnie w taki oto sposób: „Zwierzęta żyjące w grupach również stosują się do pewnych norm społecznych […]. Ale te normy nie występują u poszczególnych osobników w formie oderwanych reprezentacji. Zwierzęta stosują się do norm grupy bez zdawania sobie sprawy z ich istnienia”66. Uchylając w tym miejscu odpowiedź na pytanie, czy tworzenie oderwanych reprezentacji jest warunkiem koniecznym postaw moralnych, przejdźmy do ustaleń bezpośrednio już wykazujących zależność między ewolucyjnie nabytą skłonnością do współpracy i wymiany świadczeń, a zasadami życia społecznego. Biologiczne podstawy wzajemności. Rozstrzygnięcia Newralgiczna, jak pokazano, kwestia biologicznych źródeł moralności człowieka uzyskała dzisiaj niemal jednoznaczne rozstrzygnięcie. Przyczyniły się do tego szczególnie biologia molekularna, neuronauki oraz psychologia ewolucyjna. Ta pierwsza w sposób raczej nie budzący wątpliwości ustaliła wspólnotę Por. m.in.: K. Szymborski, Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999. Antroponegacjonizm – termin stosowany przez Fransa de Waala i pojmowany jako „aprioryczne odrzucenie istnienia wspólnych cech ludzi i zwierząt”. F. de Waal, Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 91. 65 P.L. van den Berghe, Łączenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991, s. 322. 66 P. Gärdenfors, Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010, s. 199. 63 64 88 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… naszych i szympansich genów, uprawomocniając w ten sposób rozważania nad ewolucyjnym dziedzictwem człowieka i zasadność obserwacji małp człekokształtnych jako źródła wiedzy o „dżungli” w nas samych67. Druga, dzięki skutecznym metodom badawczym i technikom analizy reakcji mózgu na różne bodźce, buduje podstawy wnioskowania o społecznych zachowaniach ludzi, ta ostatnia zaś, czerpiąc z ich dokonań, ale również teorii społecznych, antropologicznych i psychologicznych, najwyraźniej zmierza do syntezy faktów społecznych, fizycznych i psychicznych, jaka roiła się Marcelowi Maussowi w koncepcji l’homme totale. Gwałtownie rozwija się neuronauka społeczna – neuronaukowcy interesują się społecznym światem człowieka, uznawszy, iż badanie aktywności mózgu nie wystarcza dla rozpoznania tajemnic ludzkiego umysłu. Konsolidacja całej dotychczasowej wiedzy biologicznej pozwala dzisiaj na reinterpretację społecznej teorii wymiany, opartej na świadczeniach i przeciw-świadczeniach, tak absorbującej Marcela Maussa. Do najważniejszych rozstrzygnięć należą tu: • Towarzyskość i uspołecznienie ludzi, a także skłonność do współpracy i opieki nad innymi w dużej mierze są efektami ewolucyjnych zmian specyficznych dla mózgów ssaków oraz presji selekcyjnej, której ssaki podlegają od ok. 350 milionów lat68. • U wszystkich zwierząt obwody neuronalne stanowią podstawę do samoopieki (self-caring) i dobrostanu (well-being)69. Samolubność stanowi zatem stan wyjściowy życia i warunek przetrwania organizmu. • Jedną z ewolucyjnie przetestowanych i skutecznych dróg samoopieki są zachowania kooperatywne, za które odpowiadają wykryte w mózgu mechanizmy neuronalne. „Przychodzimy na świat wyposażeni w obwody służące do interakcji społecznych”70. • Odpowiedzialne za doświadczanie cudzych emocji oraz rozumienie powodów działań innych są neurony lustrzane, obecne w mózgach ludzi, bonobo i szympansów zwyczajnych (oraz innych zwierząt społecznych, jak makaki)71. • Neurony lustrzane mają istotny udział w istnieniu teorii umysłu, dzięki Por. L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura… Tamże, s. 35. 69 P. Churchland, Moralność mózgu…, s. 34. 70 M. S. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013, s. 124. 71 G. Rizzolatti i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996, nr 3 (2); M. S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011, s. 184 i n. 67 68 89 �Laboratorium Kultury 5 (2016) której rozumiemy, iż inni mają umysły, intencje, pragnienia, stany psychiczne72, co pozwala na utożsamienie się z innymi istotami (np. w odczuwaniu bólu, wstydu, radości). • Człowiek ma wrodzony zmysł moralny (różny od tego, co rozumiemy przez cnotę). W toku ewolucji u ludzi ukształtowały się dwie zdolności niezbędne do prowadzenia przedłużonej wymiany społecznej opartej na regule wzajemności: umiejętność powstrzymywania się od działania przez pewien czas (czyli odraczania gratyfikacji) oraz zdolność karania oszustów w sytuacjach wymiany społecznej73. • Istnieje grzbietowo-boczny obszar kory przedczołowej hamujący zachowania egoistyczne (Antonio Damasio)74. Ma on istotny wpływ na poczucie tego, co sprawiedliwe, na odpłatę i odwzajemnianie przysług. • Podstawę wielu różnych wariantów uspołecznienia stanowi oksytocyna (peptyd – łańcuch aminokwasów), zawiadujący siecią adaptacji do opieki nad innymi75. • Neuronalną platformą moralności jest przywiązanie (chęć do bycia z innymi i ból odczuwany w obliczu rozłąki). • Odwzajemnianie opiera się na przywiązaniu i wrodzonej potrzebie wzajemności. Jest to emocja stanowiąca wyjściowe spoiwo społeczne. • Neurobiologia sądów moralnych opiera się na uniwersalnych i wrodzonych modułach moralnych76: module wrażliwości na cierpienie, wzajemności, hierarchii, więzi koalicyjnej i czystości. Ich wytworem są intuicyjne sądy moralne. Chociaż każdy z wyliczonych modułów ma swój udział w powstawaniu intuicyjnych sądów moralnych, modyfikując relacje społeczne, w tym miejscu warto przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi Gazzanigi, odnoszący nas 72 Na ten temat szeroko M. Tomasello, Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW, Warszawa 2002 oraz m.in. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa… 73 M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137 74 A. Damasio, W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis, Poznań 2005. 75 Rolę tego peptydu szczegółowo opisuje Patricia Churchland, zwolenniczka teorii wpływu opiatów na relacje społeczne. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu… 76 Badacze modułów moralnych, Leda Cosmides, John Tooby (prekursorzy) oraz Jonathan Haidt i Craig Joseph definiują moduły „jako niewielkie programy typu wejście-wyjście, umożliwiające szybkie, automatyczne reakcje na konkretne bodźce środowiskowe”. M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137. 90 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… bezpośrednio do rozważań Maussa na temat źródeł składania broni i podjęcia współdziałania. Angażujemy się w wymianę opartą na wzajemności z osobami, którym ufamy, oraz mamy zaufanie do tych, którzy odwzajemniają przysługi. […] Wśród emocji moralnych związanych z wzajemnością wymienić można współczucie, pogardę, gniew, poczucie winy, wstyd i wdzięczność. Współczucie może zapoczątkować ów proces, motywując jednostkę do zaangażowania się w wymianę […]. Gniew skłania nas do karania oszustów – stanowi reakcję na nieuczciwość i może nas popychać do działań odwetowych. Pogarda to spoglądanie z góry na ludzi, którzy za mało się starają albo nie dorastają do głoszonych przez siebie ideałów – to poczucie wyższości moralnej nad takimi osobami. Pogarda osłabia inne emocje, takie jak współczucie, zmniejszając szanse na wymianę. Wdzięczność rodzi się na skutek wymiany, ale odczuwamy ją także wobec tych, którzy demaskują oszustów. […] Cnoty, które wywodzą się z intuicyjnego przestrzegania zasady wzajemności, to poczucie sprawiedliwości, uczciwość, rzetelność i cierpliwość. Należy jednak podkreślić, że odwzajemnianie przysług nie opiera się na wrodzonym poczuciu sprawiedliwości, lecz na wrodzonej potrzebie wzajemności77. […] Przetrwały te jednostki i grupy, które skutecznie rozwiązywały takie problemy moralne78. Powyższe ustalenia można uzupełnić szeregiem dowodów nie pochodzących od neuronaukowców, ale np. od etologów, jak Frans de Waal, czy Jane Goodall79, dokumentujących potrzebę wzajemności bez ingerencji w obwody mózgowe ludzi i zwierząt. Wyniki różnych podejść badawczych intersująco przedstawia Matt Ridley w książce O pochodzeniu cnoty, formułując wszakże analogiczne do powyższych wnioski. Zajmujący jest zwłaszcza rozdział omawiający dzielenie się żywnością wśród szympansów i ludzi, a uwzględniający także obyczaje innych ssaków. Powołując się na de Waala – że: „szympansy »posiadają koncepcję handlu«. Dzielą się żywnością […] w celu przypochlebienia się, otrzymania odwzajemnionych korzyści w przyszłości i ogólnie rzecz biorąc, obrony swojej reputacji cnotliwego”80, Ridley zauważa, iż „najbardziej fundamentalnie bezinteresowną i społeczną czynnością jest dzielenie się żywnością; jest to samą Tamże, s. 140. Tamże, s. 148. 79 Np. J. Goodall, Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe, przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995. 80 M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 117. 77 78 91 �Laboratorium Kultury 5 (2016) podstawą społeczeństwa”81. Jego konkluzja jest z ducha maussjańska – „dar jest bronią, gdyż stwarza zobowiązania”82. Teza o ewolucyjnych, biologicznych podstawach daru, rywalizacji i współpracy opartych na emocjach i wrodzonej potrzebie wzajemności została udowodniona przez nauki empiryczne. Stawia to stary Szkic… Maussa w nowym świetle – jego intuicje zostały potwierdzone, a zarzuty Lévi-Straussa, że porządek uczuć, aktów woli i marzeń „są zjawiskami zewnętrznymi względem pola badań”83 można dzisiaj oddalić. To idea nowoczesnej interdyscyplinarności. Nie oznacza to jednak, że całość życia społecznego opiera się tylko na ewolucyjnie wykształconej potrzebie wzajemności. Tu, oczywiście, trzeba zgodzić się z zastrzeżeniami Maurice’a Godeliera wobec koncepcji Maussa i jego stwierdzeniem, że „Społeczeństwo ludzkie wyprowadza swoją egzystencję z dwóch źródeł – jednym z nich jest wymiana i umowa, drugim – wszystko pozostałe, co nie podlega umowie i opiera się na przekazie”84. Na przekaz ten składa się wszystko, co odróżnia ludzki sposób życia od egzystencji innych zwierząt społecznych. Choć osobiście nie mam wątpliwości, iż było to dla Maussa oczywiste, warto podkreślić – kultura ma znaczenie. To ona decyduje o różnorodności ekspresji uniwersaliów, dzielonych przez nas ze zwierzęcymi przodkami. Dlatego istotnym jest odróżnienie moralności od cnoty. „Cnoty to zachowania, które są cenione przez dane społeczeństwo jako moralne i które można sobie przyswoić”85. Cnót uczymy się od swoich współplemieńców, nabywamy ich przez uczenie się i naśladownictwo wzorów, obowiązujących w konkretnym systemie. Nie są uniwersalne, ale partykularne. Niektóre kultury, co trafnie rozpoznała już Ruth Benedict, przykładają większą wagę do rywalizacji, inne do pokojowej współpracy. Bywają oparte na różnych modułach, łączonych w różnych kombinacjach. Nie wszędzie, jak w cywilizacji zachodniej, jednostkowa przyjemność, honor i pokonanie przeciwnika w agonie budują prestiż. Istnienie ewolucyjnych fundamentów moralności nie przekłada się zatem na homogeniczność kultur. Ale, jak trafnie diagnozuje to społeczna neuronauka, to nie zachowania różnią nas o siebie, tylko ich teorie i przyznawana im waga. A „Zrozumienie, że nasze teorie i wartość, jaką im przypisujemy, stanowią źródło wszystkich naszych konfliktów, Tamże, s. 106. Tamże, s. 145. Co znamienne, Ridley powołuje się na Maussa tylko raz, inni biologowie, psychologowie i neuronaukowcy, śledzący zasady wymiany społecznej zdają się nie wiedzieć w ogóle o jego istnieniu. 83 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 34. 84 M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010, s. 48. 85 M.S. Gazzaniga, Kto tu rządzi…, s. 149. 81 82 92 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… byłoby ważnym krokiem ku osiągnieciu zgody między ludźmi mającymi różne systemy przekonań”86. Istnieje nadzieja, że upowszechnienie wiedzy o zachowaniach jako tym, co ludzi łączy, a nie dzieli, a co całą swą badawczą aktywnością starł się wykazywać Marcel Mauss, pozwoli na jego głębsze zrozumienie przez współczesnych. Bibliografia Bernard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006. Berthoud G., Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2, nr 36, s. 503–520. Benedict R., Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966. Carter G.G., G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573. Churchland P.S., Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013. Damasio A., W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis, Poznań 2005. Dawkins R., Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996. Dzimira S., Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du M.A.U.S.S., La Découverte, Paris 2007. Ewolucjonizm, hasło w: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewolucjonizm_(biologia), [dostęp: 22.07.2016]. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993. Gärdenfors P., Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010. Gazzaniga M.S., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013. Gazzaniga M.S., Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011. Goodall J., Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe, przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995. 86 Tamże, s. 152. 93 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Haggis – nadziewany żołądek, http://podroze.gazeta.pl/podroze/ 56,114158,10427428,haggis-nadziewany -zoladek,,1.html Kropotkin P., Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946 Leacock S., The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1, s. 58–73. Lejman J., Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008. Lévi-Strauss C., Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Mauss M., Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian i J. Szacki Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Nietzsche F., Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006. Propp W., Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976. Ridley M., O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000. Rizzolatti G. i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996, vol. 3 (2), 131–141. Rzewuski H., Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984. Stone L., Lurquin P.F, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009. Szacki J., Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981. Szybalski W., Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych” 2000, nr 3, s. 385–394. Szymborski K., Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999. Tarkowska E., Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974. Tatarkiewicz W., Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, wyd. 3, PWN, Warszawa 1968. 94 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… Tomasello M., Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW, Warszawa 2002. van den Berghe P.L., Łaczenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991. Waal de F., Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015. Waal de F., Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014. Waal de F., Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013. Abstract Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation The article aims to reinterpret Marcel Mauss’ theory of gift with the help of modern science – evolutionary biology, neuroscience and evolutionary psychology. It refers to the main concepts of the theory of gift, which, according to Mauss is based on the rule of do ut des. The article points out the reasons for its relevance and proposes a thesis that Mauss’ ideas of morality, upon which social relations are built, have a basis in evolution. This thesis is established on the basis of findings of contemporary biology. Keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Dr hab. prof. nadzwyczajny w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ; kulturoznawca, folklorystka, teoretyk kultury. Od 1996 r. współredaktorka, a od 2004 redaktor naczelna „Tekstów z Ulicy”. Redaktor serii Studia o Kulturze Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego, w badaniach skupiona na ontologii idei i metodologii badań nad ich szerzeniem się (mity, folklor, mody kulturalne, dyskursy naukowe) oraz na komunikacji kulturowej w kontekście teorii systemów i nowej biologii. Autorka pierwszej w kraju monografii dotyczącej memetycznej teorii kultury (Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Katowice 2008). 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e2b51e120ba33bd2a97afa1c6fae33c.pdf 153aa759f8ab8f278e6356664ed47ff8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource antropologia wizualna praktyka fotograficzna fotografia antropologia fotografii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4750 Title A name given to the resource Praktyka różnorodnego fotografowania - tekst instruktażowy / SAID Description An account of the resource Teksty instruktażowe SAID PIA Creator An entity primarily responsible for making the resource Wicher, Adam Romanowski, Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Piotr Romanowski, Adam Wicher Praktyka różnorodnego fotografowania - tekst instruktażowy Do gorących zwolenników-propagatorów stosowania fotografii w naukach społecznych należeli ojcowie dzisiejszej antropologii kulturowej: Edward. B. Tylor, Kazimierz Moszyński, Bronisław Malinowski. Przekonywali oni, że fotografia ma moc „dowodzenia" prawdy, unaoczniania faktów zastanych w terenie. Nie musieli zresztą nakłaniać do używania tej techniki zbyt gorliwie, gdyż nowy wynalazek doskonale sprawdzał się w badaniach terenowych, a w konsekwencji aparat fotograficzny stał się niezbędnym wyposażeniem każdego etnografa. Badacze spierali się jedynie w jakim stopniu pozwolić tej technice ingerować w przyjętą przez nich metodę. Bez względu jednak na to, na ile robienie zdjęć wpisane jest w działanie terenowca - jeśli ten tylko akceptuje ich wykonywanie - stanie on w końcu przed dokonaniem czysto technicznych wyborów i zmagać się będzie z problemami natury mechanicznej. Wybory... Ilu badaczy, tyle założeń do ich badań. Wybór sprzętu fotograficznego powinien jak najlepiej odpowiadać zamiarom etnografa. Może on chcieć dokładnej dokumentacji budynków lub przedmiotów, bądź dążyć do możliwie najrzetelniejszego odzwierciedlenia rytuału. Czasem będzie chciał zachowywać się taktownie, minimalizując swoją ingerencję w obserwowany świat, innym razem może sobie pozwolić na zauważalne i czasochłonne ustawienia kadru. Wybór aparatu cyfrowego, typu lustrzanka jednoobiektywowa wydaje się być naturalnym wyborem. Rzeczywiście aparat tego typu jest najbardziej uniwersalny, gdyż można nim wykonać praktyczne każde zdjęcie, w dowolnych warunkach z najwyższą jakością. A jednak może on mieć swoje wady, takie jak: konieczność zasilania elektrycznego bateriami; zapis zdjęć w formie plików cyfrowych; narażenie na wilgoć, wstrząsy, bądź kradzież. Etnograf powinien zatem wziąć pod uwagę dostępność innego rodzaju aparatu, jak na przykład: 1. Prosty aparat kompaktowy (cyfrowy, bądź na kliszę) - który nie za bardzo rzuca się w oczy otoczenia, jest lekki, banalnie prosty i szybki w użyciu. Wadą może być niewystarczająca jakość zdjęcia, bądź niemożność manipulowania ekspozycją obrazu. 2. Aparat średnioformatowy (cyfrowy, bądź chemiczny) - zapewniający wielką rozdzielczość zdjęć, przydatny jest podczas wykonywania dokładnej dokumentacji. Minusem takiego wyposażenia jest wielkość i ciężar kamery, co może znacznie obniżyć „spontaniczność" fotografowania. 3. Aparat wielkoformatowy - przeważnie wyposażony jest w ruchomy miech i prowadnice pozwalające na korekcję perspektywy widzenia aparatu. Taki zabieg może być niezbędny podczas inwentaryzacji budynków, posągów tak, aby nie zniekształcić ich wizerunku. Oczywistą wadą aparatu jest wielkość i konieczność użycia stabilnego statywu. 4. Aparat do ładunków natychmiastowych typu polaroid - kamera ta nie rejestruje obrazu z dużą precyzją, ale pozwala na błyskawiczne uzyskanie zdjęcia na papierze. Taki zabieg może być pomocny, gdy analiza zdjęcia dokonywać ma się w niedługim czasie po dokonaniu zapisu, bądź gdy trzeba np. „wkupić się" w łaski tubylców dając im zdjęcia w darze. Badacz powinien zastanowić się czy potrzebuje aparatu ciężkiego czy lekkiego, widocznego czy takiego, którym można robić zdjęcia z ukrycia, zasilanego elektrycznie, czy też takiego, który nie wymaga baterii. Bez względu na to, jaki wybór ostatecznie zostanie wykonany niezbędna jest gruntowna znajomość charakterystyki i każdej funkcji kamery. Niezbędne jest poznanie tych funkcji do tego stopnia, by podczas pracy nie myśleć o sprawach technicznych związanych z ustawieniami mechanicznymi, lecz skupić się na temacie i kompozycji zdjęcia. �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Czas, przysłona i czułość filmu Aby otrzymać trwały obraz fotograficzny należy w urządzeniu nazywanym camera obscura (łac. ciemna komnata) naświetlić materiał bądź sensor światłoczuły i utrwalić powstały na nim obraz tego, co zostało sfotografowane. Każdy znany dziś aparat fotograficzny działa na tej zasadzie. Czułość podłoża, na które pada światło jest to jego tolerancja na siłę i natężenie światła, jaka potrzebna jest do naświetlenia obrazu utajonego, z którego uzyskać można zdjęcie. Obraz naświetla się poprzez wpuszczenie do camera obscura światła odbitego od fotografowanego obiektu w konkretnej jednostce czasu (czas naświetlania) z siłą regulowaną wielkością otworu, przez które wpada światło (przysłona). Współczesne aparaty fotograficzne posiadają zdolność pomiaru jasności otoczenia i możliwość automatycznego wyboru za użytkownika czasu naświetlania i doboru przysłony obiektywu. Jednak to fotograf powinien zadecydować jaki element fotografowanego obrazu życzy sobie mieć jaśniejszy, a który ciemniejszy. Jednakże wybór odpowiedniej wartości czasu naświetlania i przysłony niesie za sobą nie tylko konsekwencje dotyczące rozpiętości tonów jasnych i ciemnych w obrazie. Czas naświetlania decyduje o zapisaniu na zdjęciu ruchu. Na przykład uważa się, że do fotograficznego zamrożenia człowieka w biegu wystarczy otworzyć migawkę na 1/250 sekundy. Jeśli jednak zechcieć zapisać na zdjęciu ruch powinniśmy stosować czasy od 1/30 sekundy i dłuższe. Przysłona obiektywu prócz głównej swojej funkcji, którą jest dozowanie do camera obscura światła decyduje także o wyraźności sfotografowanych przedmiotów. Zauważono, że im mniejszy jest otwór, przez który do wnętrza aparatu wpada światło, tym obraz jest bardziej wyraźny. Na tej podstawie sformułowano zasadę: im większa przysłona, tym głębia ostrości jest większa; im mniejsza przysłona, tym głębia ostrości jest bardziej selektywna. Znając powyższe prawidła antropolog może zechcieć samemu skonstruować swoją kamerę fotograficzną. Aparaty są oczywiście powszechnie dostępne, więc taki krok wydać się może po prostu stratą czasu. A jednak może się zdarzyć, że tylko kamera skonstruowana przez, albo na życzenie badacza może zaspokoić jego wymagania. Praktyczna porada dla wymagających-początkujących, czyli „zasada szybkostrzelności" Reguła ta głosi, że aby w słoneczny dzień otrzymać poprawnie naświetlone zdjęcie na błonie/matrycy światłoczułej o czułości 100 ISO, z umiarkowanie zamrożonym ruchem należy ustawić w aparacie czas naświetlania na 1/60 sekundy, a przysłonę na wartość f/11. Przy czym fotografując obiekt w bliskiej odległości standardowy obiektyw winien być ustawiony na odległość 3 m, natomiast fotografując obiekty dalsze wartość odległości na obiektywie powinna wskazywać 8 m. Naturalnie, regułę tę można uznać za przestarzałą, gdyż wystarczy zaufać automatycznym funkcjom aparatu, by mieć pewność, że zdjęcie wyjdzie dobrze. A jednak stosowanie zasady szybkostrzelności, a także świadome odstępowanie od tej reguły jest świetnym ćwiczeniem i doskonałą metodą, aby dobrze poznać zasady rządzące mechaniką fotografii. Jak zacząć? Gdy fotograf konfrontuje się z badaną przez siebie rzeczywistość, często ma wrażenie dziejącego się chaosu. Zdarzenia nie następują po sobie, ale równolegle, przeplatając się wzajemnie. Trudno wtedy zdecydować co jest ważniejsze, co i jak obserwować przy pomocy �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego kamery fotograficznej. Otóż najlepiej zacząć od razu, nie zwlekać i nie zniechęcać się. Jeśli wokół dzieje się zbyt wiele spraw należy zdystansować się od wydarzeń i sfotografować całość - zrobić zdjęcie obejmujące możliwie wiele. Na takiej fotografii poszczególne elementy mogą być mniej czytelne, ale za to ukażą relację między sobą. Następnie warto zbliżać się do wybranej sytuacji, miejsca, obiektu. Fotografując dokonując nie tylko obserwacji lecz też interpretacji zastanych faktów. Nie należy jednak marginalizować sytuacji, które uzna się za mniej istotne. Warto wciąż zmieniać swoją perspektywę patrzenia - różnicować plany widzenia: oddalać się by sfotografować całość, zbliżać się możliwie blisko, by zaobserwować małe szczegóły i detale. Zaangażowanie Bez względu jednak na wyposażenie i dopracowaną metodę działania w terenie, badacz winien wykazać swoje zaangażowanie i zainteresowanie tematem. Bez ciągłej niepewności dotyczącej tego, czy obrana droga jest właściwa ławo jest popełnić błąd. Z drugiej strony podjąwszy decyzję o wyborze konkretnej metody fotografowania, etnograf powinien konsekwentnie realizować swoje zamierzenia, a wszelkie zmiany wprowadzać rozmyślnie, niepochopnie. Podobnie, jak warsztat pisarski antropologa rozwija się poprzez samodzielne pisanie i czytanie tekstów innych badaczy, tak rzemiosło fotograficzne kształci się w terenie, nieustannie pracując nad jego doskonaleniem, lecz też dzięki uczeniu się poprzez podpatrywanie warsztatu innych badaczy. Ważne jest by nie poddawać się wobec niepowodzeń i niezadowolenia z otrzymanych rezultatów. Nawet wytrawny fotograf musiał przejść etap Literatura: Hedgecoe J., Nowy podręcznik fotografii, Warszawa 2009. Płażewski J., Fotografowanie nie jest trudne, Warszawa 1968. Sztandara M., Fotografia etnograficzna i „etnograficzność" fotografii. Studium z historii myśli etnologicznej i fotografii II poł. XIX i I poł. XX wieku, Opole 2006. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/920e919823b0e2ff8587ba1a0758194b.pdf a917c1d37c3fe6f2b7be0adc8fecca0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource film etnograficzny antropologia wizualna film antropologiczny film antropologia filmu technika filmowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4749 Title A name given to the resource Na tropie człowieka. Kulisy powstawania filmu i zapisu antropologicznego / SAID Description An account of the resource Teksty instruktażowe SAID PIA Creator An entity primarily responsible for making the resource Wicher, Adam Romanowski, Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Piotr Romanowski, Adam Wicher Na tropie człowieka. Kulisy powstawania filmu i zapisu antropologicznego Filmowanie w terenie wcale nie musi być trudne. Etnograf powinien jednak dobrze poznać wyposażenie, z jakim udaje się w teren, mieć pojęcie na temat tego, jak opowiedzieć o zdarzeniu, które ma zamiar uwiecznić, a przede wszystkim zaangażować się w interesujący go temat. Skromny warsztat - niezbędne minimum. Wyposażenie filmowca-etnografa: 1. Kamera filmowa, najlepiej mająca możliwość ręcznego ustawiania przysłony obiektywu, czasu naświetlania klatki filmowej, poziomu dźwięku. 2. Zewnętrzny rejestrator dźwięku, dający możliwość nagrywania przy pomocy mikrofonu pojemnościowego lub kierunkowego. 3. Statyw do kamery. 4. Oświetlenie (np. prosta lampa nakamerowa) 5. Zapasowe zasilanie do kamery, dyktafonu etc. 6. Zapasowe nośniki zapisu (karty pamięci, kasety DV, etc.) Jak przygotować się do filmowania w terenie? Przygotowania dalsze (zanim udamy się w teren): - sprawdzić stan kamery (przetrzeć obiektyw, zobaczyć czy przypadkowo nie jest włączona jakaś niepożądana funkcja); - sprawdzić poziom naładowania baterii; - zastanowić się nad doborem formatu obrazu (np. 4:3 lub 16:9) oraz poziomem jakości filmu (np. DV, HD, full HD); - przyszykować cały sprzęt (kamera, statyw, rejestrator dźwięku, oświetlenie); - przygotować nośniki (np. kaseta, karta pamięci) Przygotowania bliższe (na miejscu akcji): - rozstawić sprzęt (np. w przypadku filmowania statycznego podłączyć kamerę do stałego źródła zasilania); - skontrolować nastawy w kamerze (balans bieli, poziom dźwięku, przysłona, filtr szary-ND, ostrość, czas naświetlania klatki - standardowo 1^50 sek.) oraz w rejestratorze dźwięku (dobór głośności, właściwe podłączenie mikrofonu); - upewnić się, czy stopka od statywu jest solidnie przymocowana do kamery; - zatroszczyć się o właściwe oświetlenie miejsca akcji; - być gotowym na nieprzewidziane sytuacje (brak prądu, zepsuty nośnik, nagła zmiana miejsca akcji). Jak zachowywać się w terenie z kamerą? Poczuć się pewnie w terenie (co przychodzi wraz z upływającym czasem). Pomoże w tym dobra znajomość swojego wyposażenia. Jeśli uporamy się ze wstępnym ustawieniem wszystkich parametrów zapisu zadbajmy o to, co znajduje się w kadrze. Dobierzmy interesujący nas sposób ujęcia sytuacji. Nie wykonujmy zbyt pochopnych, nerwowych ruchów. Idealną sytuacją jest, kiedy „stapiamy się w jedno" z kamerą, stanowi ona przedłużenie naszych oczu, kiedy nagrywa ona w �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego sposób chcemy. Warto znać elementarne zasady rzemiosła filmowego Etnograf-filmowiec powinien znać prawidła sztuki operatorskiej i reżyserskiej na tyle, by swobodnie wykorzystywać je na potrzeby realizacji założeń swojej pracy. Dobrą szkołą reportażu filmowego może być dla niego oglądanie filmów innych autorów. Zapoznanie się z filmami kręconymi przez środowisko antropologiczne może być bezcennym źródłem inspiracji i pomysłów na potrzeby własnych projektów. Warto też posługiwać się terminologią filmową: - ujęcie, scena, sekwencja, przebitka, mastershot; - rodzaje kątów widzenia: obiektywny kąt widzenia, subiektywny kąt widzenia (kamera w oku widza, kamera w oku bohatera, kamera jako niewidoczna publiczność), kamera jako punkt widzenia; - rodzaje planów filmowych: plan totalny, plan ogólny, plan amerykański, plan średni, plan podwójny, półzbliżenie, zbliżenie, mocne zbliżenie, detal; - rodzaje ujęć: standardowe, panorama, jazda, perspektywa żabia, perspektywa ptasia, kontrplan (przeciwujęcie), przebitka; - kąt filmowania obiektów: na wprost (od frontu), pod kątem (np. 3/4); - zasada nieprzekraczalności osi akcji (oraz możliwości jej łamania); - technika trzech ujęć (np. od ogółu do szczegółu); - filmowanie na zakładkę; - ciągłość kierunków: kierunki dynamiczne, kierunki kontrastujące, kierunki neutralne; - kompozycja obrazu: linie równoległe, akcja „po przekątnej", wpisanie w trójkąt; - równowaga wizualna: formalna (symetryczna), nieformalna (niesymetryczna). Przydatne, darmowe programy do montażu filmowego i dźwięku Film: http://www.dobreprogramy.pl/Windows-Movie-Maker,Program,Windows,11546.html Portal, gdzie opisane są także inne programy: http://www.dobreprogramy.pl/Tworzenie-i-edycja-filmow,Kategoria,Windows,46.html Dźwięk: http://www.dobreprogramy.pl/Audacity,Program,Windows,11826.html Portal, gdzie opisane są także inne programy: http://www.dobreprogramy.pl/Tworzenie-i-edycja-muzyki,Kategoria,Windows,47.html Literatura: Block B., Opowiadanie obrazem. Tworzenie wizualnej struktury w filmie, telewizji i mediach cyfrowych, Warszawa 2010. Konrad K., Światło w filmie, Warszawa 2010. Łukowski M., Polski film etnograficzny. Wybrane eseje, Warszawa 1987. Mascelli J.V., 5 tajników warsztatu filmowego, Warszawa 2008. �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Murch W., W mgnieniu oka. Sztuka montażu filmowego, Warszawa 2006. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43079a57aa85ba509f9d8162c83cfaa0.jpg 49f92dd99d8331095673cf2f8efc8ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; budownictwo wiejskie ; Zabrze ; Górny Śląsk Description An account of the resource Tytuł: relikty zabudowy drewnianej na terenie Zabrza Opis zdjęcia: zdjęcie przedstawia pozostałości zabudowy gospodarstwa rolnego należącego, na przestrzeni ostatnich ponad 150 lat do rodziny Smoczok (Smok). Zagroda, w/g tradycji datowana na drugą połowę XVIII wieku. Chałupa ustawiona szerokim frontem do drogi. W XIX wieku do chałupy dobudowano murowaną oborę. Całość nakrytą wspólnym dachem. Wejście („gonek”) znajduje się pomiędzy budynkiem mieszkalnym, a ogródkiem („zagródkiem”) przednim. Za ogródkiem szeroka brama prowadząca do pola. W głębi murowana stodoła, wybudowana po 1911 roku. Za stodołą, na terenie byłego tylnego ogródka, współczesny budynek, zamieszkały przez obecnego właściciela posesji. Data wykonania: 9 sierpnia 2022 roku Miejsce wykonania zdjęcia: Zabrze, ul. Leśna 103 Imię i nazwisko autora zdjęcia: Urszula Wieczorek Okoliczności wykonania zdjęcia: Zdjęcie powstało w trakcie realizacji problemu badawczego, dotyczącego wpływu procesu industrializacji (w warunkach Górnego Śląska, zapoczątkowanego w pierwszej połowie wieku XIX), na przemiany kulturowe, zachodzące na terenie wsi Mikulczyce. Jednej z kilku wsi, o rodowodzie średniowiecznym, wchodzącym obecnie w skład miasta Zabrze. W efekcie przeprowadzonych badań terenowych (przy wykorzystaniu indywidualnych wywiadów pogłębionych, analizy dokumentów archiwalnych oraz etnografii cyfrowej). W oparciu o pozyskany materiał, zrealizowana została wystawa oraz przygotowane zostało wystąpienie, na konferencji poświęconej konserwacji budowli drewnianych. Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorek, Urszula Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32ed9093c85cbd3efb0898bd4facd21c.pdf 5ebefdc6f0b366ed0ae383b72ce3e6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2344 Title A name given to the resource Filozof w podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.129-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filozof w podróży O dekonstrukcji pewnej metafory Anna Wieczorkiewicz Filozofia lubi przedstawiać siebie samą jako podróż odkryw­ czą, jako medytacyjną wędrówkę z ciemności błędu do światła prawdy, jako błądzenie w poszukiwaniu pierwszych zasad, czy jako ruch myśli. Nowatorskie pomysły wykłada korzystając z figur drogi na zewnątrz. Ewokują one idee przekraczania oraz wykraczania i pozwalają poddać w wątpliwość dany system filozoficzny, czyli wyjść poza niego. Projekt innowacyjnej podróży zarysowany w tym filozoficznym toposie ma działanie ambiwalentne - w pewien sposób determinuje poznanie i za­ kreśla mu granice. Zwrócenie uwagi na ten topos i jego analizowanie wiąże się z badaniem warunków poznania. Egzys­ tencjalną podstawę figury drogi stanowi podróż rozumiana jako fizyczna zmiana miejsca w przestrzeni. Dla człowieka podróż jest też przemieszczaniem się w przestrzeni kulturowej, a także w swoistym psycho-temporalnym środowisku (zwłaszcza w przypadku oglądania pamiątek przeszłości, zabytków, muze­ ów i innych. ..cmentarzysk sztuki").Przestrzeń podróży może być również dostarczycielem czasu - dla refleksji, dla przemian wewnętrznych i zewnętrznych, dla gromadzenia wrażeń i do­ świadczeń. A ujmując rzecz nieco inaczej: teren, przez który biegnie szlak to także obszar, na którym podróżujący pisze - pozostawiony przez niego ślad to zapis podróży. Ten pierwszy, śladowy zapis może być trawestowany na tekst dziennika podróży, na opis dalekich krajów; może przerodzić się w przygodową fabułę, w opowieść alegoryczną o ludzkim losie, lub dać impuls do tworzenia fantastycznych i imaginacyjnych opowieści podróżniczych. Teksty te wykazują różne związki z podstawowym doświadczeniem podróżowania w przestrzeni fizycznej, doznawanej w kategoriach konkretnozmyslowych. * ** Zwracając uwagę na dyskurs autorów, którzy podejmowali w swym życiu podróże, pisali o podróżach własnych i cudzych, ale zajmowali się też problematyką ściśle filozoficzną, można badać tak egzystencjalny, jak i dyskursywny czy instrumentalny (w znaczeniu instrumentu wyrażania abstrakcyjnych treści) wymiar podróży. Drogą takich przypuszczeń szedł Georges Van Den Abbeele w swej książce o metaforze.' Dzienniki podróży i zapiski, przywołujące odbywane niegdyś peregrynacje, potraktował jako suplement do prac teoretycznych. (Suplement rozumiał zgodnie z koncepcją Jacquesa Derridy.) Interesowały go po­ stacie Montaigne'a, Kartezjusza, Monteskiusza i Rousseau. Pomiędzy tekstami, w których przedstawiali oni swe roz­ ważania a ich podróżniczymi doświadczeniami mógł istnieć 'stotny związek. Co więcej, być może metaforyka podróży uczestniczyła w konceptualizacji myśli filozoficznej. U pod­ staw tej sugestii leży nie tylko przekonanie o wyjątkowości "Walory podróży (a nawet ojej ontologiczncj i epistemologicz" J fundamentalności); przesłanki dają się wysnuć z samego tyskursu filozoficznego. Czterej wymienieni powyżej filozofowie zastanawiali się nad Podróżowaniem jako takim, porównując je niekiedy z osiadłoś•Jj domowych medytacji. Mówili także o drodze osiągania P awdy, o błądzeniu w poszukiwaniu rozwiązania problemów e r filozoficznych. Co więcej, ich czasy charakteryzowały się współwystępowaniem pewnych zjawisk kulturowych związa­ nych z podróżą. Chodzi, po pierwsze, o wzrastającą popularność sztuki podróżowania, pełniącej istotną rolę w życiu społecznym, po drugie, o odkrywcze podróże do egzotycznych krajów, a po trzecie o obfitość literatury podróżniczej, także tej mówiącej o podróżach fantastycznych. Szczególnie istotne jest tu zagadnienie kontaków międzykulturowych. Obserwacja społeczeństw pozaeuropejskich skłania­ ła do uogólnień dotyczących istoty życia społecznego. Dawała też impuls do kwestionowania wartości zakorzenionych w greko-katolickim paradygmacie kulturowym. W paradygmat ó w wpisana była szeroko rozumiana narracja o podróży. For­ mowała ona chrześcijańską narrację o odkupieniu i o pielg­ rzymiej ścieżce do zbawienia. Obecna była też w idei sokratycz­ nego poszukiwania absolutu. W kręgu tych koncepcji narodziły się wiekie podróże alegoryczne. Podróżny, pełen lęku przed utratą właściwej drogi i przed osunięciem się w błądzenie, rzadko kiedy żywił pragnienie poszukiwania nowych horyzon­ tów. Wyprawy do obcego kulturowo świata w pewien sposób relatywizowały, a nawet kwestionowały te narracje. Poddawały w wątpliwość idee kultywowane w ojczyźnie podróżnika. Dzieła renesansowych podróżników i geografów podszyte są zwątpieniem w niektóre pryncypia teologiczne, a dzieje się to zanim wątpliwości te zaczęły być artykułowane bezpośrednio w tekstach filozoficznych. Nurt filozoficzny, w którym sytuuje się analiza Van Den Abbeelego to ten, w którym filozofia określana jest jako dziedzina usiłująca zatrzeć swój tekstualny status. Wychodząc z tego założenia dekonstrukcjoniści tropią ślady tych zabiegów. Podkreślają znaczenie językowej tkanki rozważań filozoficz­ nych. Poprzez wnikliwą lekturę chcą dotrzeć do bezwiednie stosowanych figur językowych i strategii retorycznych, które deformują i rozkładają formułowane explicite programy filozo­ ficzne.' Tak jak Derrida pisze o różni jako o ekonomii drogi okrężnej, Van Den Abbeele pisze o ekonomii podróży. Chce wykryć to. co niejawnie rządzi tekstem, wskazać zespoły pojęć i powiązać je nieiami odpowiedniości. Okrężna droga, o której mówił Der­ rida, wywodzi z siebie wątki „ n o w e " . I c h nowość jest wpraw­ dzie problematyczna o tyle, że w istocie mamy tu nawiązanie do dosłownego znaczenia drogi. Nowe są one jednak w tym sensie, że wskazują ciekawe możliwości interpretacyjne. Chodzi tu o te interpretacje, które powstają w polu relacji przestrzeń-ciałotekst. Podobnie dzieje się z kategoriami ruchu, odejścia czy śladu, a poniekąd także obecności i nieobecności. Przywołajmy tu jedno z tych Derridiańskich pojęć: „ślad odnosi się w nie mniejszym stopniu do tego, co nazywamy przyszłością, niż do tego, co nazywamy przeszłością, ustanawiając to. co nazywamy teraźniejszością przez sam stosunek do tego, co nią nie jest, nie jest nią w sposób absolutny, tzn. do przyszłości lub przeszłości ujętych jako zmodyfikowana teraźniejszość. Jakiś odstęp musi oddzielać teraźniejszość od tego, co nią nie jest, aby mogła być sobą" . 2 4 Takie ujęcie pozwala pisać o czasowości ludzkiego życia, o kondycji ludzkiej, nieodłącznie związanej z drogą, na której 129 �pozostaje ślad wędrowca. W opowieści o metaforze podróży wyrazistość zyskują te spośród derridiańskich kategorii, które tworzą pole „ d o s ł o w n o ś c i " - w dosłowność zresztą postmoderniści nie wierzą tak do końca, stąd ten cudzysłów. Interpretator-dekonstrukcjonista wędruje zatem przez różne płasz­ czyzny rozumienia podróży, okrążając pozostałe po tych po­ dróżach znaki. To „ o k r ą ż a n i e " jest oczywiście Derridiańskie: „Znak - jak się powiada potocznie - zajmuje miejsce samej rzeczy, rzeczy obecnej, przy czym „ r z e c z " dotyczy tutaj zarówno sensu, jak odniesienia. (...) Kiedy nie możemy wziąć do ręki lub pokazać rzeczy, powiedzmy raczej czegoś obecnego, bytu obecnego, kiedy to, co obecne, nie uobecnia się, oznacza­ my to. nakładamy drogi przechodząc przez znak." 5 Kiedy dekonstrukcjonista bierze na warsztat książki, które mają zrelacjonować podróż, odzwierciedlić ją i w pewien sposób przywrócić, ma na uwadze tekstowy wymiar przedmiotu badań. Narracja - mówi Van Den Abbeele - powstaje dzięki powtórzeniu i przemieszczeniu; konstytuuje się jako repetycja, a struktura relacji pozwala rozpoznać podróż jako taką. Można mówić tak o czytaniu tekstu, jak i o odczytywaniu przestrzeni. Oba te rodzaje lektury można następnie odnieść do wewnętrznej i zewnętrzej przestrzeni własnego Ja, a następnie rozważać problematykę tożsamości. (W pantekstualnym świecie dekonstrukcjonistów sama podróż też zresztą jest tekstem.) W instrumentarium dekonstrukcjonisty nie może zabraknąć pojęcia ekonomii. U Van Den Abbeelego jest to ekonomia krytycznego myślenia, w której motyw podróży odgrywa niebagatelną rolę. Wątek ten przechodzi w kolejny - rodzi się koncepcja ekonomii podróży pojęciowo związana z domowością. Nici tego związku dostrzegalne są w greckim źródłosłowie - greckie oikos oznacza bowiem dom. Z kolei pojęcie domu stanowi zasadniczy czynnik kształtowania się semantyki po­ dróży. Dzięki odniesieniu do punktu stałego, do domu. osadzo­ nego w przestrzeni świata podróż może zyskać tożsamość. Ruch konstytuujący podróż narusza tożsamość domu. Z drugiej strony, pełne znaczenie domu i zadomowienia może się for­ mować dzięki ciągłemu odchodzeniu, dzięki drogom okrężnym, wiodącym poprzez przestrzeń świata, na powrót do domu; dom też wciągnięty jest w grę pomiędzy stałością i niezmiennością a płynnością nieustannych przemian. Przyjrzyjmy się dokładniej, jakie oblicza przyjmuje szeroko rozumiana podróż filozoficzna u Montaigne'a, Kartezjusza. Monteskiusza i Rousseau. MONTAIGNE Montaigne swą włoską podróż dokumentował w dzienniku. Część zapisków dokonał sekretarz, którego potem Montaigne odprawił z nie znanych nam przyczyn. Nazwy miejscowości, daty postojów, komentarze dotyczące sytuacji politycznej i to­ pografii tworzą w dzienniku system odniesień dla informacji historycznych, dla reminiscencji literackich itp.; ale z drugiej strony topografia jest rodzajem tekstu. Sam Montaigne od­ wołuje się do metafory podróżowania jako czytania. Co charak­ terystyczne, Journal de voyage en Italie częściowo jest pisany po włosku. Posługiwanie się językiem kraju, przez który się przejeżdża odzwierciedla przemieszczanie się w przestrzeni. Abbeele opisuje dziennik w kategoriach celu, topografii i okoliczności przemieszczania się, by następnie określić podstawę dla symbolicznej funkcji podróży w Próbach. W pla­ nie najogólniejszym włoska podróż ma dla Prób tego rodzaju znaczenie interpretacyjne, że dzieli czas ich powstawania na dwa okresy - pierwszy od 1571 do 1580, a drugi do 1588, kiedy to ukazała się trzecia księga wraz z licznymi uzupełnieniami w dwóch pierwszych. Eseje pochodzące z pierwszego okresu są mniej osobiste; te późniejsze mają więcej rysów indywidual­ nych tak jakby włoskie peregrynacje przyczyniły się do „huma­ nizacji" twórczości Montaigne'a, a jednocześnie były metaforą całego dzieła Montaigne'a jako długiej podróży medytacyjnej. 130 Prawdopodobnie Montaigne nie zamierzał publikować dzien­ nika. Liczne jego fragmenty znalazły się w Próbach. (Journal stanowi zatem suplement do esejów w derridiańskim tego słowa znaczeniu.) W tekstach Montaigne'a dyskurs o podróży przebiega pod znakiem ciała. Filozof wiele uwagi poświęca swojemu zdrowiu. Podróż podjął zresztą także po to, by je podreperować. Jako człowiek cierpiący na kamienie w nerkach sądził, że wody mineralne przyniosą mu ulgę. Zainteresowany „hydrauliką c i a ł a " , zapisuje w dzienniku szczegóły dotyczące wypitych i wydalonych płynów. (Jest świadom komiczności tych infor­ macji.) Rozważa wpływ środków komunikacji na stan nerek i żołądka. Powóz i łódź pogarszają kondycję chorego, a jazda konna łagodzi dolegliwości - pisze w eseju o pojazdach. Van Den Abbeele daje psychoanalityczną interpetację tego zamiło­ wania do jeździectwa: filozof lubił poruszać się jeżdżąc konno, gdyż dodawało mu to powagi i rekompensowało odczuwane przez niego niedostatki, szczególnie niewielki wzrost oraz stosunkowo świeże szlachectwo rodu Montaignów. Na grzbie­ cie wierzchowca jeździec czuł się godnie. Koń jest, zdaniem interpretatora, metaforą dominacji i udomowienia; w pewnym momencie staje się też dominującą metaforą dyskursu. Psychoanalityczne rysy interpretacji Abbeelego są w ogóle dość silne. Pisze on na przykład o Montaigneowskim komplek­ sie kastracji, o uczuciach, jakie Montaigne żywił w stosunku do ojca. (Montaigne sytuuje siebie samego jako syna-nomadę buntującego się przeciwko paternalizmowi. Pragnąc odcięcia, postępuje śladami ojca - tak jak on podejmuje podróż do Italii i tak jak on prowadzi szczegółowy dziennik.) Do swych interpretacji Van Den Abbeele włącza analizy sensów kojarzących się z nazwiskiem Montaigne'a. Chodzi mu 0 zdefiniowanie stosunku, jaki ma filozof do własnego nazwis­ ka. Świadomość tego nazwiska ma określać tożsamość poj­ mowaną w kategoriach niepowtarzalnego i indywidualnego „ J a " . Nie chodzi tu j u ż o nazwisko kojarzone w pierwszym rzędzie z posiadłością, ale o takie, które raczej wskazuje na jednostkę. Poprzez nazwisko sygnujące autorskie dzieło tworzy się punkt stały - podstawa dla konstytuowania tożsamości filozofa. (Abbeele podkreśla znaczenie przejścia od feudalnego do kapitalistycznego sensu nazwiska.) Rodzi się tu też nowe rozumienie autora kładącego podpis pod swym dziełem. W in­ terpretacji Van Den Abbeelego nazwisko przywołuje znaczenie wielorako rozumianej własności oraz prawa do posiadania. Posiadanie to dotyczy tak dóbr ziemskich (nazwisko pochodzi od nazwy posiadłości ziemskiej), jak teksu (nazwiskiem sygnuje się własne dzieła dzieła) czy ciała (nazwisko określa toż­ samość). Te trzy zastosowania tworzą w dyskursie Montaigne a sieć ekwiwalencji, którym Van Den Abbeele poświęca wiele uwagi. Na przykład wspomniane wcześniej zaabsorbowanie Montaigne'a gospodarką płynów wewnątrz ciała ma specyficz­ ny odpowiednik we fragmentach poświęconych technice hydrauliczej w Augsburgu, Prattolino. w Tivoli. Ta swoista odpowiedniość wpisuje się w ustalaną przez Abbeelego korespon dencję kodu antropomorficznego i topograficznego. Z mówiąc o pisaniu i podróżowaniu, Mointaigne wymieni* stosuje kategorie opisu - jedno konceptualizuje w terminacn drugiego. Podróżowanie - nieustannie podkreśla Van Е*" Abbeele -jest czytaniem tekstu topografii. Z drugiej stronyj też czynieniem pewnych zapisów w tym tekście, czego najpr° szym przykładem są ślady pozostawione przez konia. ,.FW wracanie'' podróży poprzez opowiadanie o niej to postępo po śladach, którymi przeszedł koń. „Ślad podróżnika zoho*^ żuje nas do zniesienia opozycji pomiędzy czytaniem a P ^ - csl s wa IS 1 do zobaczenia w niej stałej, złożonej cyrkulacji znaków pisanych co czytanych, które o tyle/ przekształcają речкой*» o ile on przekształca teren w niekończącym się różnicują i 1 teks" pojawianiu się, zarazem nieskończonej drodze okrężnej si« tekstu nieskończonej drogi o k r ę ż n e j " - tak porusz. i l : u: I , I, i i d p O ^ ' interpretator we wskazanych przez siebie zespołach odpo*" 1 �niości. W swe rozważania włącza kategorie ruchu oraz powrotu. Ta ostatnia wiąże się z symboliką domu i daje się oczywiście rozważać na kilku planach. Szczególne znaczenie interpretacyj­ ne ma rzymski etap podróży. Rzym stanowi dla Montaigne'a dom prawdziwszy niż ten, z którego wyruszył. Tekst O próżno­ ści kończy się zacytowaniem dokumentu, w którym przyznaje się mu obywatelstwo Rzymu. Rzym - twierdzi Van Den Abbeele - jest miejscem, w którym Montaigne wyzwala się z paternalistycznych więzów, i niejako powołuje do życia samego siebie. W tym sensie Rzym staje się jego prawdziwym domem. (Znamienne, że to właśnie w Rzymie Montaigne odprawia swego sekretarza i przejmuje pisanie dziennika.) Dopiero z tego „rzymskiego d o m u " wraca Montaigne tam, skąd rozpoczął wędrówkę - do siedziby Montaigne'ow. Van Den Abbeele ujmuje proces powstawania korpusu Prób jako autorskie, kreacyjne w swej istocie, doświadczanie samego siebie. Podróżowanie kojarzy się tak z utratą tożsamości jak i z wewnętrznym powrotem oraz z odnalezieniem domu; także z dojściem do kresu ziemskiego żywota, czyli do śmierci („Jako filozofować znaczy uczyć się u m i e r a ć " - c z y t a m y w jednym z esejów. Jest to ostateczny cel filozofii. Śmierć jest podróżą w miejsce, skąd nikt nie wrócił.) Fragmentaryczność Prób sprawia, że trudno wskazać ramy tekstu. Skłania to do zrewidowania kategorii podróży, która zwykle opiera się na założeniu, że możliwe jest określenie tego, co wewnętrzne (wewnętrzne w stosunku do tekstu, do domu, ciała - zależnie od tego, do czego metafora się odnosi.) U Montaigne'a tekstualna podróż formuje się w nieustannne dywagacje. Niekończąca się wędrówka koresponduje z niekoń­ czącym się dyskursem. (Brak pierwszej strony dziennika, czyli niezamierzony brak początku, ma dla Abbeelego znaczenie symptomatyczne, gdyż wskazuje na ważną cechę narracji o podróży, a mianowicie na jej fragmentaryczność.) KARTEZJUSZ Kartezjusz za wszelką cenę pragnie odnaleźć szlak wiodący ku prawdzie. Jego metoda ma wskazywać drogę wyjścia z labiryntu stereotypowych błędów. Jak twierdzi w Rozprawie 0 metodzie, można próbować trzech dróg. Pierwsza jest drogą emdyty, sięgającego do ksiąg. Obcowanie z myślą minionych stuleci jest równoznaczne z podróżowaniem, a „czytanie wszel­ kich dobrych książek jest niby rozmowa z najgodniejszymi ludźmi minionych wieków, będącymi tych dzieł autorami, ba, 1 to nawet rozmowa przemyślana, w której odsłaniają nam jedynie swe najcenniejsze myśli ( . . . ) . " Znajomość tego, co różne od nas. pomaga nam w osądzaniu nas samych i uczy lepiej wyważać sądy. gdy chcemy orzekać o nieracjonalności czy niedorzeczności innych ludzi. Druga droga to zwiedzanie zagranicy w celu gromadzenia doświadczeń i sprawdzania samego siebie w różnych sytua­ cjach. (Topografia myśli - zauważa Van Den Abbeele - staje się mapą_ Europy, a ta ostatnia zmienia się w księgę, Wielką Księgę Świata. Dosłowne podróżowanie staje się figuratywnym czytaniem.) „ P o d r ó ż " , „ b ł ą d z e n i e " i „tekst" stanowią w dys­ kursie Kartezjusza jakby oblicza tego samego problemu. Na P zykład te same niebezpieczeństwa kryją się w nadmiernym Podróżowaniu i w nieumiarkowanym czytaniu. Erudyta, podob­ ne jak człowiek, który spędził zbyt wiele czasu na podróżach, tatwomoże stać się obcym we własnym kraju. Może też. popaść *błąd [ ) Kichota i to, co pochodzi z dawnych opowieści, brać * Prawdziwe. Droga trzecia to introspekcyjna medytacja. Ją właśnie w pew• / " i okresie swego życia wybrał filozof: „obróciwszy kilka lal ^ studiowanie w ten sposób w księdze świata i zdobywanie 'Kiego doświadczenia, postanowiłem pewnego dnia zarównież w samego siebie i użyć wszelkich sił mojego ystu dla wyszukania dróg, jakimi iść mi należało. Powiodło ^ J . - j a k sądzę, o wiele lepiej, niż gdybym się nie był nigdy " od mego kraju, ani od mych książek. 6 lu f o n a s , e t0 a r Kartezjusz. zdecydował się użyć własnego umysłu, aby położyć kres lekturze cudzych ksiąg i błądzeniu pośród życia (błądzeniu cielesnemu i mentalnemu). Wycofał się do domo­ wego zacisza, by podjąć podróż szczególną. Moment wycofania się i samozamknięcia rozpoczyna metafizyczną podróż medyta­ cyjną, wędrówkę od cogito do nieskończoności Boga. Domowe pomieszczenie (poele), w którym chroni się filozof, Van Den Abbeele uważa nie tylko za przestrzeń fizyczną, ale i za metaforę konieczną dla Kartezjańskiego odkrycia podmiotowo­ ści. Metafora ta, ufundowana na relacji wnętrza podmiotu do jego zewnętrza, dana jest w materiam errandi, bez której nie mógłby ukonstytuować się podmiot. (Po okresie wycofania Kartezjusz udał się zresztą ponownie w podróż. Pojechał do Włoch z pielgrzymką do Matki Boskiej Loretańskiej. Włochy nie przypadły mu do gustu - narzekał na klimat, na niebez­ pieczeństwa. Potem swą stałą rezydencję przeniósł do Holandii, stanowiącej przeciwieństwo Italii w jego indywidualnej psychogeografii.) W kartezjańskim dyskursie często pojawiają się metafory podróży i metafory topograficzne. Kartezjusz ucieka się do figury podróży na przykład wtedy, gdy chce wyjaśnić po­ chodzenie różnic w ludzkich sądach. „Tak więc rozbież­ ność mniemań nie pochodzi stąd, aby jedni byli roztropniejs od drugich, ale jedynie stąd, iż prowadzimy myśli nasze rozmaitymi drogami i nie rozważamy tych samych rzeczy."" Zawarta jest tu swojego rodzaju topografia myśli, topografia, w ramach której każdy układa własne itinerarium. Za pomocą metafor przestrzennych zarysowana jest nieprzestrzenność lu­ dzkiego wnętrza. Fundamentalna dla kartezjańskich poszukiwań jest prze­ strzenna w swej istocie metafora utraty punktu oparcia, pojawia­ jąca się w drugiej Medytacji. Wyraźnie wskazuje ona na cechy obecne potem w filozoficznym poszukiwaniu. Nagłe osunięcie się spod nóg stałego gruntu powoduje, iż człowiek zapada się w bezdenną otchłań. „Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę już o nich zapomnieć ani nie widzę, jakby je należało rozwiązać, lecz tak dalece straciłem równowagę, jak ktoś, co wpadłszy w głęboki wir, ani dna dosięgnąć, ani też na powierzchnię wypłynąć nie może. Chcę jednak wydobyć się z tego i spróbuję ponownie iść tą samą drogą, na którą wczoraj wkroczyłem. Będę mianowicie odsuwał od siebie to wszystko, co najmniejszą choćby dopuszcza wątpliwość, zupełnie tak samo, jak gdybym był stwierdził, że jest to zgoła fałszem. Będę też podążał dalej, póki nie poznam czegoś pewnego, i jeśli j u ż nie poznam niczego innego jako pewne, to przynajmniej to, że nie ma nic pewnego. Aby całą ziemię poruszyć z miejsca, żądał Archimedes tylko punktu, który by był stały i nieurchomy; należy więc oczekiwać wielkich rzeczy, jeżeli znajdę choćby coś najmniejszego, co byłoby pewne i niewzruszone." (W tekście łacińskim jeszcze silniej uwypuklony jest sens wątpienia, wpisany w metaforę dezorientacji, czy raczej niemożliwości topograficznego zorien­ towania się w przestrzeni, wpisany w tę metaforę.) Konsekwentnie postępując drogą wątpienia, można - jak sądzi Kartezjusz - przybyć do punktu absolutnej pewności. Ostateczne uzyskanie pewności (czyli poczucia, że stoi się na twardym gruncie i że jest się bezpiecznym przed groźbą bezładnego nomadyzmu) to cel, który stawia sobie filozof. Projekt filozoficzny Kartezjusza, obejmujący poszukiwanie stabilności, zarysowuje dyskursywną podróż, w czasie której ma się do dyspozycji metodę, czy raczej metodyczne wątpienie. Podróż, poprzez wątpienie to dyskursywny ruch w czasie i przestrzeni. Wędrowanie, czy może raczej błądzenie, kon­ stytuuje podmiot. Dopiero ustanowienie cogito jako punctum firnntm zneutralizuje bezład wędrówki, obróci je w nie-wędrówkę, a z błądzenia uczyni drogę celową. (Ujmując dyskurs od innej strony, Van Den Abbeele stwierdza, że tekst, podobnie jak otchłań wątpienia, jest także przestrzenią, którą trzeba przejść, by dotrzeć do tego, co pewne i niewzruszalne.) J 131 �Im więcej się myśli, tym więcej się błądzi i tym więcej się wie. Mówiąc o błędach, Kartezjusz także korzysta z metaforyki topograficznej. Błąd jako błądzenie pojawia się w paru po­ staciach. Może być mianowicie rezultatem wędrówki; może polegać i na niezdolności do utrzymania się w ramach pewnych ograniczeń. Błędem jest czynienie sądów, przekraczających naszą zdolność rozumienia, a więc, powodowane przez hybris, niewłaściwe używanie zdolności, którymi obdarzył nas Bóg. Dzięki metaforze wędrówki można zrozumieć, jaki rodzaj błędu bywa prawomocny: taki mianowicie, który jest jedynie odej­ ściem od prawdy, a nie poddaniem w wątpliwość prawdy jako takiej. (Zatem wędrowanie ma ograniczenia.) Odejście od prawdy stanowi bowiem sposób aby sprawdzić stabilność cogito. Prawda cogito jest tu rozumiana także jako punkt topograficzny. Działanie topograficznej topiki w dyskursie Kartezjusza jest nie tylko ambiwalentne, ale i wieloaspektowe. Jak twierdzi Van Den Abbeele, skojarzenie topograficznej metaforyki z metafo­ ryką podróży zdradza fundamentalne niepokoje Kartezjusza, ajednocześnie aktywnie uczestniczy w ich uśmiercaniu. Chodzi tu o niepokoje nieodłączne od sytuacji błądzenia, które w formie najbardziej przerażającej dotykałoby nieskończoności - byłoby niekończącą się wędrówką lub niekończącym się tekstem. Układając swój projekt (włączający nie tylko cogito, ale i metodę, kwestie geometrii, czy elementy moralności). Kartez­ jusz chce w jakiś sposób zrozumieć nieskończoność. I tak jak montaignowska próżność, kartezjańskie błądzenie jest am­ biwalentne. MONTESKIUSZ Półtora wieku po Montaigne'u pisze Monteskiusz swoje Voyage de Gratz d la Haye (wydane dopiero pośmiertnie). W podróż udał się w roku 1728, by zebrać materiały do swych rozważań. Z Paryża wyruszył do Wiednia. Potem zwiedzał kopalnie miedzi w Chemnitz. We Włoszech zatrzymał się w Wenecji, Mediolanie, Turynie, Genui, Florencji. Pięć miesię­ cy spędził w Rzymie, skąd zrobił wycieczkę do Neapolu. Wracając przez Niemcy, zatrzymał się w Hanowerze, po czym przez Hagę udał się do Londynu. Następnie przez 18 miesięcy przebywał w Anglii, gdzie w dużym stopniu ukształtowały się jego poglądy polityczne. (Niestety, rękopis tej części Dziennika został spalony na początku X I X wieku przez jednego z jego spadkobierców.) Podróż dzieli twórczość Monteskiusza na dwa okresy, zaznaczając przejście od literatury pięknej do teoretycz­ nej i politycznej. " Swoją metodę podróżowania filozof opisał dość szczegóło­ wo. Polegała ona na tym. że po przyjeździe do danego miasta wspinał się na najwyższą wieżę, by stamtąd objąć spojrzeniem całą okolicę; potem dopiero wędrował po ulicach, by przed odjazdem znowu udać się na wieżę i jeszcze raz spojrzeć z góry na całość. Wieża stanowi punkt orientacyjny i pozwala plano­ wać przyszłe ruchy. Pełni ona funkcje oikos; ekonomizuje turystyczne trasy i stanowi miejsce, do którego wraca się kończąc pobyt w mieście. W przypadku tego powtórnego spojrzenia z góry można mówić tak o dystansie przestrzennym, jak i czasowym. Monteskiuszowka turystyka wymaga zatem uwzględnienia zarówno zmiany miejsca dokonującej się w przestrzeni hory­ zontalnej, jak i punktu stałego osadzonego na osi wertykalnej. Ten ostatni dostarcza perspektywy całościowej, co nie znaczy, że perspektywa ta byłaby wystarczająca i ostateczna. (Każda z możliwych perspektyw ma pewne ograniczenia.) Pojawia się tu zagadnienie mediacyjności podróży, związanego z nią ruchu, oddalania się od obiektu oglądanego, co inicjuje grę perspek­ tyw. (Taką grę perspektyw można też wyartykułować w narracji o podróży - a dowodem tego Listy perskie. Ukazany tam Uzbek widzi w Europie to. czego nie dostrzegają rodowici mieszkańcy, ale w dużym stopniu pozostaje ślepy na braki własnej kultury, np. na dylematy despotyzmu.) 1 132 Ponieważ kolejne miasta zwiedzane są według tego samego klucza, każde z nich staje się w pewnym stopniu repetycją wszystkich innych, a żadna z perspektyw nie jest nadrzędna. Istnieje jednak Rzym - miasto na siedmiu wzgórzach, gdzie filozof zatrzymał się na dłużej w czasie swej włoskiej podróży. Do tego miasta, które nie pozwala się ujrzeć w jednej nadrzędnej perspektywie, prowadziły wówczas wszystkie drogi „kultural­ nego ś w i a t a " . Rzym był domem cywilizacji Zachodnioeuro­ pejskiej. Paradoksalnie, w miejscu nieobjętym jednym spoj­ rzeniem, rodziła się perspektywa zasadnicza. Nadrzędność rzymskiej perspektywy polegała na tym, że oglądało się tu to, co widzieli inni; Rzym stawał się widokiem widoków. Sposób, w jaki Monteskiusz zwiedzał zagranicę, daje początek teorii - rozumianej w związku z jej znaczeniem etymologicznym, to znaczy jako oglądu. Teoria wiąże ze sobą poszczególne elemen­ ty rzeczywistości i umiejscawia je dzięki założeniu istnienia wszystkowidzącego podmiotu. Jak twierdzi Jean Starobinski, ten totalizujący ogląd z góry może stanowić metaforę postawy Monteskiusza jako teoretyka." Wyraźnie widać to w dziele O duchu praw, mającym dać całościowy zarys instytucji ludzkich (le tout ensemble). Zdaniem Starobinskiego, ów wertykalizm perspektywy związany jest z przekonaniem o wza­ jemnym powiązaniu ze sobą poszczególnych elementów bada­ nych przedmiotów oraz o ich istnieniu w ramach jednej całości. Dialektyka Monteskiusza może być rozumiana jako totalizująca w tym też sensie, że - za sprawą wpisanej w tę perspektywę symultaniczności - neutralizuje lub anuluje temporalny aspekt ruchu. Van Den Abbeele, mówiąc o Monteskiuszu jako o turyścieteoretyku, przywołuje nie tylko Starobinskiego, ale i prace Deana MacCannella, a zwłaszcza jego teorię turystyki. Turysta ujęty jest w niej jako kolekcjoner wrażeń. Dokonuje on gestów interpetacyjnych, w wyniku których dochodzi do konstrukcji imaginacyjnego universum. Jeśli zwiedzanie - mówi Van Den Abbeele - wiąże się z takim interpretacyjnym konstruowaniem, to trudno zakładać istnienie nieprzekraczalnej granicy pomię­ dzy wizją świata a teorią. Z drugiej strony, teoria daje ogląd całości danego schematu pojęciowego i w ten sposób staje się zwiedzaniem. Zarówno teoria jak i zwiedzanie kierowane są pagnieniem oglądania, a następnie totalizowania poszczegól­ nych elementów w ramach pewnej wizji ogólnej. Pragnienie to leży u podłoża oświeceniowej epistemologii, a ta z kolei jest immanentnie związana i z metaforyką wizualną, i z istotną wówczas praktyką społeczno-kulturową, a mianowicie modą na grand tour. Podejdźmy teraz do problemu monteskiuszowskiego po­ dróżowania od innej strony. Dzieło O duchu praw może być czytane jako rodzaj teorii turystycznej. Dana w nim jest swojego rodzaju polityczna topografia. Krajobraz zostaje opisany naj­ pierw w terminach opozycji pomiędzy gorącym a zimnym klimatem, pomiędzy północą a południem. Z opozycji tych rodzi się topografia moralna. Północ to domena ludzi aktyw­ nych, pracowitych, odważnych, męskich, wolnych; południe jest ojczyzną istot biernych, leniwych, zniewieściałych i służal­ czych. Klimat wpływa na obyczaje. Geografia istnieje w związ­ ku ze społeczeństwem, z jego historią i polityką. Teoria stara się ująć aspekt strukturalny i progresywny. Zmiana rozmiaru państwa wpływa na zmianę rządów, a rządy warunkują oblicze stanu państwa. Z kolei historię można rozumieć tylko jako historię stosunków p o m i ę d z y narodami, jako śledzenie wciąż zmieniających się linii zarysowujących mapę. Tu właśnie jest miejsce dla toposu podróży: podróż ustanawia relację pomiędzy dwiema jednostkami geograficzymi, które są „uW lane" poprzez różnice przestrzenne. Bez podróży nie byłoby mapy; z drugiej strony mapowanie to próba myślowego ujC - ' podróży wraz z całą płynnością ruchu, który ona implikujeAnalizując powyższe wątki dyskursu Monteskiusza, Van Dj> Abbeele stwierdza, że sytuacja teoretyka społeczności ludzkie tematyzowana jest w terminach poszukiwania perspektyw) Niebagatelną rolę odgrywa przy tym metaforyka ujawniają 1 11 c 1 �problem dominacji (tak teoretycznej, jak politycznej czy rodzin­ pieczna, gdyż czytając m o ż e m y zapomnieć, że obcujemy nej). jedynie z tekstem; same znaki są niczym, jeśli nie ma się W zakończeniu O duchu praw pojawia się topos końca wyobrażenia o tym, na co one wskazują. (Podobnie mapa jest książki jako końca podróży. Monteskiusz przywołuje ten dla nas zrozumiała jedynie wtedy, gdy znamy ideę tego, do fragment Eneidy (ks. I I I , 523), w którym towarzysze Eneasza czego się odnosi.) Znacznie mniej wiedzy zyskamy czytając wypatrują wybrzeży Italii. Nie jest to koniec dzieła Wergiliusza księgi niż skupiając się na subiektywnym odczuwaniu świata i niekiedy tłumaczy się to pomyłką Monteskiusza - ale on sam natury. Warunki do tego stwarza proste wędrowanie, w czasie którego człowiek znajduje się w bezpośrednim kontakcie daje przypis do odpowiedniego miejsca w tekście Wergiliusza. z przestrzenią, którą przemierza. (Ten wątek myślenia o po­ Finał traktatu wskazuje sugeruje raczej to, że koniec książki nie dróży przejęli potem romantycy.) jest końcem ostatecznym, bo struktura podróży to powtarzanie ciągów epizodów. „Italiom, Italiom... Kończę ten traktat o len­ Podróży nie powinno się jednak przeciągać ponad miarę. nach tam, gdzie go większość autorów r o z p o c z ę ł a . " Koncepcja wewnętrznego powrotu i odnalezienia samego siebie koresponduje z koncepcją celu w podróży edukacyjnej. Celem tym winno być odnalezienie własnego miejsca. Ostatecznie, ROUSSEAU dom opuszcza się po to. by następnie powrócić do niego. Ryzyko podróży byłoby zbyt wielkie, jeśli człowiek nie wie­ W wielu miejscach swej twórczości Rousseau zarysowuje rzyłby w powrót do domu. Dom stanowi miejsce uprzywilejo­ portret siebie samego jako samotnego wędrowca. Pisze o swym wane, a podróż można uznać za udaną, jeśli nauczy człowieka umiłowaniu wędrówek pieszych, w czasie których nie korzysta wybierać d o m o w ą ńsiadłość. z żadnych środków transportu i o bezpośredniości takiego Van Den Abbeele tak określa topograficzny model sytuacji podróżowania, o niezależności i wolności samotnego wędrow­ edukacyjnej zarysowanej przez Jana Jakuba: element ruchu, tak ca. Jest to wolność od społecznego uwikłania: wolność wkracza­ jak i pewna dawka podróżowania, są potrzebne, żeby zachować nia w świat imaginacyjny. (Niespieszne wędrowanie w po­ istotę domowości. Ale aby poznać świat w sposób, który dla czuciu pełnej wolności i niezależności wydaje się idealnym człowieka jest interesujący, wystarczy poznać siebie; wraz wyobrażeniem autotelicznej fikcji.) z odnalezieniem własnego miejsca, odnajduje się to. co człowie­ Rousseau czuje, jak sama czynność chodzenia ożywia myśli kowi potrzebne. Jest to ten moment rozumowania, w którym - c i a ł o potrzebuje ruchu po to, aby umysł był zasilany. O ile rodzi się moralna topografia Rousseau. Jej solipsystyczne Descartes potrzebował pewnej stabilności, aby oddać się po­ implikacje najwyraźniej widać w Przechadzkach samotnego dróży medytacyjnej, to według Rousseau ruch umysłu jest wędrowca, które zaczynają się kwestią - „Tak więc jestem na ożywiany przez ruch ciała. Stan umysłu powstający w czasie ziemi sam, skazany na własne tylko towarzystwo, bez brata, chodzenia jest początkiem dyskursu filozoficznego. Człowiek bliźniego, przyjaciela." chciałby przedłużać ów czas, czas bycia w stanie natury, choćby przez przypominanie go sobie, czy poprzez zapisywanie tego stanu duszy. Tak rodzą się Reveries du promeneur solitaire - Marzenia samotnego wędrowca. Mówiąc o podróży, nie zawsze m ó w i m y naprawdę o niej. Rousseau wierzy, że w czasie samotnej wędrówki odzyskuje Przywołując obraz podróży, często chcemy ukazać to, co swoje ..Ja" i osiąga samopoznanie. Jest to najistotniejszy rodzaj pozbawione wymiarowości, co nieuchwytne zmysłowo - jakieś poznania. Nie znaczy to. że podróż nie daje niczego ponadto. przeczuwane przez nas idee, abstrakty, ulotne doznania i prze­ Rousseau włącza ją do planu edukacyjnego przedstawionego czucia. Podróżą są podszyte teksty mówiące o czymś zupełnie w Emilu. Odpowiednio wyedukowany człowiek powinien innym - topika podróży czai się wszędzie. Tylko po co j ą bowiem znać nie tylko swych ziomków. Jest jednak zasadnicza dekonstruować? Po to między innymi, by ujawnić ryzyko różnica pomiędzy podróżą podjętą po to, by zobaczyć inne intelektualnych podróży odkrywczych. Dyskurs używa do odkrywania tego, co odkrywa - ujawnia sam siebie w narracji, kraje, a taką, w czasie której poznaje się innych ludzi. Pierwszy mającej owo odkrycie reprezentować. Nigdy nie będzie więc cel obierają ludzie powodowani próżną ciekawością; dla tych, wolny od groźby oskarżeń - zawsze można poddać w wątp­ co umieją podjąć refleksję filozoficzną, jest drugi cel. Emil liwość nie tylko to, co odkrywa, ale to jak odkrywa. Do odbywa podróż dopiero wówczas, gdy właściwie jest j u ż ujawnienia takich uwarunkowań zmierza dekonstrukcja metafo­ wychowany, a jego skutki podróży zostały zaplanowane przez ryki podróży w tekstach filozoficznych, j a k ą przeprowadza nauczyciela. Podróż Emila jedynie dopełnia edukację i określa Georges Van Den Abbeele. ucznia jako pełnego członka społeczeństwa. 12 1 Zwróćmy jednak uwagę na to, że takie usytuowanie podróży w planie edukacji sugeruje, że to lekcja trudna, a może 'niebezpieczna. Uczeń musi być należycie przygotowany, jako żeo wartości podróży ostatecznie zadecydują jej skutki, czyli to, eo uczeń wyniesie z lekcji. (Znów mamy tu problem ambiwalencji podróży; tym razem jest to ambiwalencja moralna.) Aby zrozumieć naturę wiedzy zdobywanej przez Emila, trzeba pamiętać o lekceważeniu, jakim Rousseau darzył książki. Przeszkadzające jakoby w czytaniu Księgi Świata. Wartość 'ektury cudzych opisów podróży jest znikoma, a nawet niebez­ 1 W jego ujęciu topos podróży urasta do czynnika warun­ kującego poznanie - a stwierdzenie to można rozumieć wielo­ rako. Podróżowanie tworzy warunki poznania, i dostarcza języka, by opowiadać o poznaniu samym. Metaforyka podróży otwiera drogę myśleniu abstrakcyjnemu, ale poprzez swą warstwę obrazową związana jest z tkanką życia. Dana jest nam więc nić, którą możemy uchwycić, gdy j u ż zanadto zapętlimy się we własne myśli. Z labiryntu dywagacji można wyjść ku życiu - gdzieś wyjechać, uciec, udać się w podróż, na wakacje, czy choćby wyjść na ulicę. P R Z Y P I S Y ' CJ . Van Den Abbeele, *nnesoia 1992 Travel us Metaphor from Montaigne to Rousseau. Goeffrey Atkinson, Les Nouveaux Horizons de la Renaissance franca/s, «" 1935. s. 254 - 61. 402 - 5, podaję za V a n Den Abbeele, s. 14ft for.: Nycz, Tekstowy świat. Poststruktualizju a wiedza o literaturze. 'jrszawa 1993. s. .31 • J- Derrida, Różnią, przcl. J . Skoczylas, (w.) Drogi współczesnej filozofii, 1*°г M Siemek, Warszawa 1987. s. .389 , Derrida, op. cit., s. 383 kariez|usz. Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem ™zukiminia prawdy w naukach, przcl. T . Ż e l e ń s k i Boy. W a r s z a w a s 7 Ibidem, s. 3 5 - 3 6 " Ibidem, s. 29 ' Rene Descartes, Medytacje o pierwszej Filozofa, prze! M i К Ajdukiewicz, Warszawa 1958, s. 32 "' P r z y w o ł a ć tu m o ż n a znamiennne daty: 1721 - Listy perskie: 1748 - O duchu praw " J . Starobinski, Monlesqieu par lui-тёте, Paris 1943, s. 60 - 1 1 3 , podaję za: V a n Den Abbeele. op cit, s. 64 - 66 i 155 Montesquieu, O duchu praw, przeł T . B o y - Ż e l e ń s k i , Warszawa 1957. t. II, s. 527 " J . J . Rousseau, Mar.tenia samotnego wędrowca, przeł. E w a Rzadkowska, W r o c ł a w 198.3, s. 3 l : 133 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4886ee9f825fd5798687ca77d153ab.pdf fbb09e1ee573f6eaaeecdf94b09007e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2367 Title A name given to the resource O funkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.37-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O funkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej Anna Wieczorkiewicz PEJZAŻ MUZEALNY Kolekcja a opis świata Pewne obiekty - jak się sądzi - są warte tego, by wydzielić je z ich „ n a t u r a l n e g o " kontekstu i przenieść w nowe środowisko. Muzeum to przestrzeń, w której tworzy się takie środowisko. W sensie najogólniejszym muzeum to „...budynek przenaczony do magazynowania kolekcji obiek­ tów w celu ich kontroli, badania i w celach rozrywki. Obiekty te mogą zostać przywiezione z krańców ziemi - jak koral Z Wielkiej Rafy Koralowej z Australii, cegła z Wielkiego Muru Chińskiego, strusie jajo z Afryki, kawałek skały magnetycznej Z Grenlandii; mogą być przedmiotami współczesnymi lub pochodzić z odległej przeszłości - jak model samolotu odrzutowego czy skamieniałość z warstw karbońskich; mogą być wytworami naturalnymi lub ludzkimi - jak bryły krysz­ tałów czy indyjski dywanik modlitewny. Cele, jakie stawia się tym zbiorom bywają formułowane rozmaicie. Twórcy m u z e ó w i ich kuratorzy widzą w muzeach instytucje nie tylko chroniące elementy tradycji, ale i pomagają­ ce we wprowadzaniu społeczności tradycyjnych w krąg warto­ ści nowoczesnych i w ich umacnianiu. W oczach socjologów czy antropologów bywają one natomiast istotnym składnikiem nowoczesnego kompleksu kulturowego , czy też, ujmowane w innym aspekcie, „ l a b o r a t o r i u m " , w którym fabrykuje się prawomocny obraz świata. W tym ostatnim przypadku zbiory traktowane są jako punkt wyjścia do dalszych intelektualnych, artystycznych i symbolicznych działań na zgromadzonym materiale. To, co poddaje się badaniu kulturoznawcy to na przykład współistniejące ze sobą różne strategie przekazu, za którymi stoją określone koncepcje wiedzy. Jedne z nich eks­ ponuje się silniej, inne słabiej. Któraś z nich pełni rolę wiodącą i wpływa na sposób zorganizowania ekspozycji. 2 3 Dla antropologa tworzy się tu niezwykle dogodne pole obserwacji - zyskuje dostęp do zmaterializowanej sfery reflek­ sji kulturowych. Zagadnienie to można widzieć bardzo szeroko, wychodząc z założena, że gromadzenie i kolekcjonowanie pewnych dóbr, arbitralnie tematyzowanych według wartości i znaczenia jest nieodłączne od procesu formowania się toż­ samości. „Pewien rodzaj 'gromadzenia' wokół jednostki i wo­ kół grupy - nagromadzenie materialnego 'świata', oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest 'innym' - jest praw­ dopodobnie uniwersalny." - twierdzi James Clifford. Idąc za sugestią Richarda Handlera, dowodzi on dalej, że w kulturze Zachodu kolekcjonowanie różnych obiektów to jedna z praktyk, w których ujawnia się rozwój tożsamości posiadacza. W kolek­ cjach można dostrzec odbicie szerszych reguł kultury, szczegól­ nie preferowanych przez nią rozwiązań epistemologicznych, oraz wyborów aksjologicznych i estetycznych. Z tego punktu widzenia w muzeum przejawia się lokalna wizja świata - widać w nim jak na dłoni, w jaki sposób organizowana jest wiedza i w jaki sposób zmierzamy do panowania nad nią. 4 5 6 Najwyraźniej zauważa się to oczywiście przy spojrzeniu wstecz - ku początkom zachodniego muzealnictwa. Zwykle mówiąc o nich, wskazuje się na gabinety osobliwości gromadzą­ ce przedmioty rzadkie i niezwykłe. (Na przykład kopenhaska Kunsfkammer mieściła takie obiekty jak miniaturowe pantofle wykonane z pestek wiśni, ozdoby z kości słoniowej i z muszli, tak zwany „hełm biskupa Absalona" w rzeczywistości będący węgierskim hełmem z X V I wieku, portret Iwana I V datowany na lata 1547-65, klejnoty, obrazy, model ludzkiego szkieletu wykonany z kości słoniowej, ciekawostki optyczne itp.) Oglądając tego typu kolekcję m o ż e m y być co najmniej zdezorientowani. Razi nas jej niespójność, brak myśli przewod­ niej. Innymi słowy, nie znamy narracji, w ramach której można by w sposób sensowny ująć zebrane obiekty. Jest to jednak nasz prywatny problem (problem nieznajomości odpowiedniej metanarracji), gdyż eksponaty w tego typu zbiorach w swoim czasie stanowiły metonimiczną reprezentację większej całości (rejonu, populacji). Kolekcja - jak ukazuje to Krzysztof Pomian - była swoistym mikrokosmosem. W wieku osiemnastym kolekcjonowano j u ż nieco inaczej. W warunkach wzrastającego zainteresowania taksonomią, zbie­ racze pragnęli skompletować całą (możliwie pełną) serię da­ nych przedmiotów. Poszczególne okazy reprezentawały usys­ tematyzowane szeregi obiektów określonego typu (np. odzież, narzędzia rolnicze itp.). Z kolei pod koniec dziewiętnastego stulecia, kiedy to, co naukowe miało być ewolucjonistyczne, eksponaty traktowano jako ilustrację rozwoju. Ewolucjoniści zmierzali do tego, by poszczególne fenomeny umieścić na nacechowanej aksjologicznie osi temporalnej - od prymityw­ nych do nowoczesnych. Wiodącą rolę w reprezentacji zyskał tu czas. Nadawanie różnicom, które postrzega się w świecie, wymiaru temporalnego pociągało za sobą implikacje w sferze wartościowania (To, co bardziej prymitywne, mniej rozwinięte, jest mniej doskonałe). Przedmiot stawał się wówczas źródłem historycznym pozwalającym poznać wcześniejsze stadia roz­ woju. 7 Zapoczątkowana przez Boasa antropologia relatywistyczna, znacznie rozszerza spektrum trybów reprezentacji, kładąc na­ cisk na umieszczanie poszczególnych eksponatów w ich kon­ tekstach. Kultury przedstawiano bądź, jak dotąd, w ciągach ewolucyjnych, bądź też w sposób mający oddać jak najwięcej z kontekstu kulturowego zebranych okazów. W tym drugim przypadku różne kultury stanowiły symultaniczne teraźniejszo­ ści. Artefakty w założeniu wskazywały na całokształt wielo­ wymiarowego bytu kulturowego. 8 9 Homeopatia obcości Gromadzenie różnych obiektów - zwłaszcza niezwykłych i rzadkich - to szczególny rodzaj zajmowania się światem, a dokładniej mówiąc, łagodzenia obcości i niepewności, jaką odczuwamy w stosunku do tego, co różni się od naszego macierzystego środowiska i zaspokajania naszych potrzeb poznawczych. Zbieractwo można potraktować jako szczególny opis świata - inny niż ten dokonywany za p o m o c ą języka, ale istniejący w związku z nim. Wiadomo, że opanowywanie świata dokonuje się różnymi drogami. Istnienie „drogi lingwistycz­ nej" (czyli deskrypcja w wąskim tego słowa znaczeniu) nie budzi wątpliwości. Znany jest efekt zwrotny związanych z tym procesów. Obejmowanie opisem coraz to większych i bardziej różnorodnych obszarów modyfikuje język, gdyż rozsadza daw­ ne siatki kategorialne. Znane są trudności opisu Nowego Świata, kiedy to w pewnym momencie okazało się, że za p o m o c ą tradycyjnych słów nie odda się specyfiki nowego środowiska i że nazwanie pumy lwem, a jaguara tygrysem niczego nie załatwi. Zanim wypracowany zostanie nowy język, bardziej adekwatna wydaje się „droga kolekcjonera'', czyli gromadzenie okazów pochodzących z nieznanego świata. Przywożone przez podróżników okazy flory i fauny współuczestniczą wówczas w procesie przekazywania wiedzy i stanowią środek homeo­ patycznej asymilacji obcości. Artefakty reprezentujące odmień10 37 �ność epatują dziwnością i domagają się objaśniania. To, co przeznaczone do oglądania, bywa uzupełnione opisem werbal­ nym, ale ten ostatni ujmuje się jako mniej precyzyjny i mniej wiarygodny środek przedstawinia o d m i e n n o ś c i . " Jak widać, to, co bywa gromadzone i używane do reprezen­ towania większych całości, jest uwarunkowane kontekstem społeczno-kulturowym. (Czego innego szuka się w wieku osiemnastym, czego innego w dobie panowania ewolucjonizmu, a czego innego szuka artysta zafascynowany sztuką prymitywną.) Okazy gromadzone w ramach poszczególnych kolekcji często odsyłają do różnych układów pojęciowych. Wychodząc z tego założenia, zbiory traktować można jako swoiste hipostazy historycznie i kulturowo uwarunkowanego porządku mentalnego. Poprzez nie tworzony jest dyskurs 0 świecie i definiowane relacje pomiędzy tym, co w danych warunkach społeczno-kulturowych uznaje się za istotne ele­ menty owego świata. Tego rodzaju dyskurs współistnieje z innymi formami kulturowej refleksji i w powiązaniu z nimi wypracowuje retoryczne środki służące przekonaniu o praw­ dziwości opisów oraz techniki dokumentacyjne mające przeko­ nać o tym samym. 12 Obcość w swojskim krajobrazie Przestrzeń, w której umieszcza się zbiory, może stać się miejscem kultywowania tożsamości kulturowej i definiowania jej w kontekście zróżnicowania przestrzennego i czasowego. Jej zadanie polega na organizowaniu treści kulturowej, ale ma ono zarazem nad nią p a n o w a ć . Gromadzi artefakty, porządkuje je 1 objaśnia, relatywizuje w stosunku do własnych wartości kulturowych. Czasy minione trwają tu w stanie zamrożenia, schematycznie ukazane na wykresach. Odległe miejsca re­ prezentowane są przez pochodzące z nich przedmioty i przez mapy wskazujące dokładną przestrzenną lokalizację poszczegó­ lnych regionów. W muzeum toczy się więc dyskurs o odmienno­ ści kulturowej, geograficznej i historycznej. Analizując go można stawiać pytania, na przykład takie: jakie treści usiłuje się tu przeforsować, na jakiego odbiorcę obliczona jest ta perswazja oraz czy jest to perswazja skuteczna? Jak uprawomocnia się poszczególne sposoby perswazji? Co uważa się za ważne i prawdziwe w ramach danego dyskursu? O czym mają świadczyć gormadzone artefakty? (Nie bez znaczenia jest też status, jaki przyznaje się rzeczy umieszczonej w muzealnej przestrzeni.) Traktując muzeum jako tego rodzaju wypowiedź, nie można zapominać o tym, że w sensie podstawowym, jest ono także przestrzenią ukształtowaną w pewien charakterystyczny spo­ sób, tworzy się tu pewien „krajobraz". „Krajobraz jest wizerunkiem kulturowym, obrazowym spo­ sobem reprezentacji, strukturalizacji czy symbolizacji oto­ 13 czenia. Nie sposób powiedzieć, że krajobraz jest niemate­ rialny. Może być oddany w różnych materiałach i na wielu powierzchniach - w malarstwie na płótnie, w piśmie na papierze, w ziemi, kamieniu, wodzie i roślinności na ziemi. Krajobraz parkowy jest bardziej dotykalny; ale nie bardziej realny, nie mniej imaginacyjny niż krajobraz malarski czy poetycki. W ogóle znaczenia krajobrazu werbalnego, malar­ skiego i konstruowanego mają historię złożoną i wzajemnie splecioną. (...) I oczywiście, każde badanie krajobrazu dalej przekształca jego znaczenie, kładąc jeszcze jedną warstwę kulturowej reprezentacji.'' Takie ujmowanie krajobrazu, kładące nacisk na kulturowe istnienie przestrzeni i na tendencję do nasycania jej znaczeniami można odnieść do przestrzeni muzealnej. Pozwoli to, jak sądzę, uchwycić dwoistość istnienia tej instytucji - jako szczególnego rodzaju wypowiedzi stanowiącej efekt kulturowej refleksji i dążeń symbolizacyjnych oraz jako miejsca istniejącego w określonym kontekście społeczno-kulturowym, używanego przez ludzi w sposób nie zawsze całkowicie zgodny z planem organizatorów tej wypowiedzi. (Ważne jest bowiem nie tylko to, jak zaplanowano muzeum, ale i to, co ludzie robią z efektami tych p l a n ó w . ) Zagadnienia konstruowania wizji historii i kul­ tury oraz wyrażania samoświadomości kulturowej okazują się tu równie istotne jak to, że ludzie przechadzają się wśród zgromadzonych eksponatów, wymieniając uwagi. Sposób, w ja­ ki korzystają oni z przestrzeni, w której umieszczono ekspozy­ cje i ich stosunek do niej wpływa na ukształtowanie muzealnego pejzażu. 14 15 Interpretacje wypowiedzi kulturowej formułowanej poprzez krajobraz muzealny mogą zmierzać do różnych celów - np. koncentrować się na wątku konstruowania wiedzy o świecie, na koncepcji historyczności, na procesie adaptowania bądź za­ właszczania obcych kulturowo i historycznie treści, na for­ sowaniu określonych wartości. M o g ą też traktować muzeum jako medium kulturowego samookreślania się i określania pozycji danej kultury względem innych. Byłyby to próby odczytania muzealnego pejzażu różniące się od siebie, ale taka wielość jest w pełni uzasadniona: „Pejzaże są równocześnie czytane i produkowane, a akt odczytywania także nie jest bezproblemowy. Każdy czytelnik, jak i każdy autor wnosi do tekstu swoją minioną biografię i aktualne intencję, tak że znaczenie miejsca albo krajobrazu może być niestałe, wieloraka rzeczywistość dla różnych grup dokonujących jego odczytania." Poniżej przedstawię swoją propozycję oglądania krajobrazu kopenhaskiego Nationalmuseet gromadzącego eksponaty z za­ kresu historii kultury i etnografii. Bogactwo i różnorodność zbiorów oraz różne sposoby ich eksponowania sprawiają, że stwarza ono interesujące pole badania wymienionych na wstę­ pie zjawisk. 16 17 TOPIKA MUZEALNA W muzeum unosi się aura symbolizacji. Przenoszone tu są tak obrazy przeszłości czy odmienności kulturowej, jak i narracje. Niekiedy jedne wyraża się środkami przynależnymi drugim, a „reguły kierujące transformacją wizualnego w to, co poddaje się czytaniu, nie dają się wyprowadzić z jednej dziedziny - jest to właściwość mentalności ujętej bardziej całościowo " . Splecio­ ne ze zobą wizualne i narracyjne sposoby reprezentacji dają (symboliczny) wgląd w sferę autorefleksji kulturowej 1 8 Człowiek daje się uwodzić tak obrazom, jak i opowieściom. Niekiedy narracyjność i wizualność wspierają się w przekazy­ waniu i odbieraniu znaczeń symbolicznych , kiedy indziej ich drogi rozchodzą się. Tego rodzaju współistnienie ukazać można na przykładzie topiki, za pomocą której kształtuje się wypo­ wiedź muzealną. Topos rozumiem tu jako półgotową formę (gdy mowa o literaturze - formę językową) obdarzoną dużą 19 20 mocą perswazyjną i mogącą służyć dowodzeniu różnych racji. Wychodzę tu od badania przekazów werbalnych, a następnie, zmieniając nieco perspektywę badawczą, odnoszę pojęcie topo­ su również do środków wizualnych. Takie posunięcie metodolo­ giczne, rozszerzające zakres tradycyjnego rozumienia toposu, jest być może ryzykowne (naraża na zarzut braku czystości metodologicznej), ale pozwala połączyć słowną i wizualną warstwę wypowiedzi muzealnej i uwypuklić relację, w jakiej istnieją. Zakładam, że topika przekazu literackiego i topika wizualna nie stanowią dziedzin rozłącznych, jakkolwiek ich funkcje nie zawsze muszą być jednakowe. Podróże w czasie i przestrzeni Zastosowanie toposu podróży w muzealnej narracji i w muze­ alnym spektaklu wydaje się oczywiste: wszak muzeum ma nas �przenieść w świat odległy czasowo bądź przestrzennie, bądź jednocześnie i czasowo, i przestrzennie. Topos podróży ob­ darzony jest dużą zdolnością oddziaływania na emocje. Podróż kojarzy się z nowością, poznawaniem i doznawaniem, z przygo­ dą i różnorodnością. Stąd też motyw podróży bywa eks­ ponowany - szczególnie w tekstach ogólnie omawiających tematykę ekspozycji i w broszurach reklamujących zbiory. Przyjrzyjmy się bliżej paru przykładom. W wystawie poświęconej zbiorom antycznym motyw po­ dróży wykorzystano w celu wprowadzenia w atmosferę „Staro­ żytności egipskich i klasycznych". Napis na tablicy znajdującej się przy wejściu do sal poświęconych tej tematyce brzmi: „Zwiedzanie kolekcji 'Starożytności Egipskich i Klasycz­ nych'jest jak podróż wokół Morza Śródziemnego. Od Egiptu Faraonów do świata greckiego, który rozciągał się od wybrzeży Azji Mniejszej, poprzez właściwą Grecję do połu­ dniowych Włoch, i do Etrurii, do Rzymu i do Imperium Rzymskiego, siły dominującej u schyłku starożytności" „ P o d r ó ż " pojawia się też w informacjach o poszczególnych działach muzeum znajdujących się w muzealnym hallu niedale­ ko wejścia: „Ludy Ziemi" „Imaginacyjna podróż dookoła świata, zaczynająca się wśród Indian, kończąca wśród Eskimosów. Obszerny zbiór eks­ ponatów z Afryki, Indii, Indonezji, Nowej Zelandii, Japonii, Chin, Sodkowej Azji i Syberii. W Pokoju Muzycznym zwiedza­ jący mogą posłuchać muzyki etnicznej i obejrzeć audio­ wizualne programy dotyczące różnych kultur. Ma to być przede wszystkim podróż różnorodna, nieco podobna w formie do podróży turystycznych - chodzi o to, by THE MONGOLS zobaczyć jak najwięcej niejednorodnych obiektów, pochodzą­ cych z miejsc kojarzących się egzotyką. Niekiedy podróż przeradza się w n a u k o w ą eksplorację - tak jak w tekście mówiącym o etnografie badającym Mongolię: „Ten gabinet należał do duńskiego naukowca. W domu w Danii przygotowuje się on planując jeszcze jedną ekspedy­ cję do Mongolii. Otoczony jest ekwipunkiem pochodzącym Z wypraw w latach 1920-1950. Gabinet zawalony jest papierami, książkami i fotografiami. Na podłodze leży aparatura do nagrywania na płyty tradycyj­ nej muzyki w czasie ekspedycji. Sama ta aparatura stanowiła ładunek trzech wielbłądów. Dzisiejszy naukowiec schowałby do kieszeni wymyślnego walkmana, by dokonywać nagrań w czasie pracy terenowej.'' Dawny podróżnik może zostać skrzyżowany z bywalcem rzeczywistości wirtualnych: „Skarby Etnograficzne" Jest tu możliwość zbadania dużej ilości obiektów z całego świata. Informacje o tych obiektach zgromadzone są w kom­ puterach i wyświetlane na ekranach. Aktualna wystawa składa się ze zbiorów eskimoskich, ale będzie stopniowo poszerzana, tak, by objęła wszystkie rejony ziemi." Jak widać, topos podróży często pełni rolę pewnej ramy retorycznej. M a przekonać zwiedzającego, aby „przełączył s i ę " on na odpowiedni tryb percepcji, by był gotów poddać się opowieściom, które do niego przemówią. Podróż rozwija się w czasie, wymaga kontynuacji takiej jak narracja. Zwiedzanie muzeum odbywa się w innym trybie; przechodzimy od jednego eksponatu do drugiego, często chaotycznie. Informacje dotyczą­ ce poszczególnych przedmiotów nie odwołują się zatem często do tego motywu. Częściej wskazują strzępy jakichś opowieści, 21 1993 the nomads of the steppes R O O M 11: S H A M A N I S M I: shaman tent 2: Mongol shamans 3: lumaislic monks 4: Yangyuan shaman 5: pilgrim snuvinier shop R O O M 2: H I S T O R Y O F THE MONGOLS 1: modem (ent (ger) L99I 2: map of Asia 3: photos from Inner Mongolia 4: objects on loan from Mongolia R O O M 5: C O S T U M E S 1 + 2: Inner Mongolia 3: Outer Mongolia R O O M 3: N O M A D S AND T H E I R ANIMALS 1: camel 2: horse R O O M 6: L I V I N G IN TENT 1: Inner Mongolian tent of 1938 2+3; funitures and 3: sheep and gouts utensils ROOM 9: M O N A S T E R Y YARD 1: Black Hat dancer 2: Tsan-danser 3: piljrims 4: Mongol guests 5: Tilwtan guests R O O M 12: MUSIC THE GREAT WALL ROOJV 10: M O N A S T E R Y PEAVTiR H A L L 1: толка praying 2: monit orchestrę 3: poliVe monk 4: aitet outfit 5: life of wheel 6: fijjuies of gods 39 �jako że wiele elementów dekoracyjnych ilustruje wątki nar­ racyjne o głębszym znaczeniu mitologicznym, religijnym czy symbolicznym (пр.: „motyw na wazie przedstawia Parysa, który b y ł . . . " ) . Oczywiście, znajomość tych odniesień może pomagać w rozumieniu oglądanych zbiorów, ale wydaje się, że informa­ cje te mają na celu także wywołanie emocjonalnego zaan­ gażowania u zwiedzających - zakłada się, że to właśnie narracja jest ciekawa. (Zakłada się też, że zwiedzający nie jest erudytą i nie wie, dlaczego wybuchła wojna trojańska.) Motyw podróży przenoszącej w inny czas i w inne miejsce wsparty zostaje mapami, planami, schematami. Niektóre z nich łączą kategorie czasu i przestrzeni, ukazując np. zasięgi wy­ stępowania danych zjawisk w określonych momentach histo­ rycznych. Daje się też nam do ręki plan muzeum - na tej podstawie m o ż e m y planować trasę naszej eksploracji. Niekiedy motyw podróży jest mniej jawny - jest tak na przykład w salach poświęconych zbiorom etnograficznym. Opisy poszczególnych regionów, umieszczone na dużych plan­ szach, są uzupełnione fragmetnami globusa, na których punkt centralny stanowi zawsze ten obszar, z którego pochodzą eksponaty. Nieobecny ruch globusa można interpretować jako odzwierciedlenie odbywanej przez nas podróży poprzez różne kultury. Trasa nie została jednak narzucona. Jeśli zwiedzanie muzeum ma być podróżą, to taką, której sam zwiedzający będzie mógł nadawać porządek. Respektując spo­ sób, w jaki ludzie korzystają z krajobrazu muzealnego, daje się im do ręki mapki muzeum, wiesza się plany przedstawiające układ poszczególnych sal. (Często obok znajduje się inna mapka - ukazująca region, z którego pochodzą eksponaty. To ze­ stawienie dwóch reprezentacji przestrzeni można potraktować jako zaproszenie do dokonania metaforyzacji przestrzeni muze­ alnej.) Wydaje się, że szczególną mocą oddziaływania obdarzona jest topika miejsca rozumianego statycznie, jako wydzielony z całości krajobrazu fragment. Ukształtowane w jakiś charak­ terystyczny sposób miejsca mogą wciągać - zwłaszcza jeśli są niewielkie, pojawiają się niespodziewanie i nagle okazuje się, że gdzieś można zajrzeć, czy wejść - na przykład do mongol­ skiego namiotu czy wnętrza renesansowej komnaty. 22 23 24 Różnorodność świata Cytowany poprzednio tekst o „Skarbach Etnograficznych" mówił o „różnorodnej ilości obiektów z całego świata". Oczywiście, motyw różnorodności nie zawsze występuje w po­ łączeniu z podróżą. Sam w sobie ma on wystarczająco dużą siłę ekspresji. Przykładem niech będzie tekst mówiący o wystawie poświęconej M o n g o l i i . Czytamy w nim, że ekspozycja ,, 'Mongołowie - nomadzi stepów' oparta jest na obszernej kolekcji pochodzącej z wnętrza Mongolii, spoza niej i z Tybe­ tu. Wystawa przedstawia historię Mongołów, życie koczow­ nicze i zwierzęta domowe, pastwiska, mieszkanie w namio­ tach, ubiór i religię. Zbiory ukazane są w pełen wyrazu, panoramiczny sposób. Wystawę wzbogacają publikacje i kasety o celach edukacyj­ nych. '' Tekst odwołuje się tak do potrzeb poznawczych, jak i do pragnienia doznawania nowych wrażeń, a korzysta przy tym z techniki enumeracji - kolejno wymienia to, co wystawa ma pokazywać. Szczególnie podkreśla korzyści edukacyjne płyną­ ce z obejrzenia wystawy. Drugim nurtem płynie informacja o rozrywkowych walorach ekspozyji. Niekiedy stylistyka enu­ meracji połączona z wątkiem różnorodności i egzotyki sprawia, że informacja o kolekcji muzealnej zbliża sie w swym brzmieniu do reklamy biura podróży: wszystkie kraje w jednym, będziesz tu oglądał to, to, i to: „Kolekcja starożytności egipskich i klasycznych" „Egipskie mumie, wazy greckie, biżuteria etruska i rzymskie szkło: wszystkim tym można się rozkoszować wśród zbiorów, gdzie przedmioty dają świadectwo codzienności i świąt, 25 40 polityki Egipcie, i religii, życia, Grecji i Italii. miłości i śmierci w starożytnym przesuwa się z prehistorycznych szkieletów na współczesnych odkrywców - to my jesteśmy bohaterami, gdyż umiemy odkryć ślady przeszłości i odpowiednio je zinterpretować. Mówiąc Wielka Księga Białego Człowieka ogólniej - kierujemy się przekonaniem, że opanowaliśmy techniki, za p o m o c ą których potrafimy odczytywać znaki Topos, który silnie kształtuje treści muzealnego przekazu przeszłości i przyswajać znaki innych kultur. Znalezisko stano­ i często stanowi ramę szkatułkowych opowieści, to topos wi jedynie surowy materiał wymagający intelektualnej obróbki, odczytywania znaków składających się na zapis rzeczywistości. a następnie odpowiedniej oprawy, czyli opisania i ewentualnie Świat jako Wielka Księga to topos silnie zakorzeniony w kul­ przedstawienia (na przykład wyeksponowania w muzealnej turze i , jak wszystkie formy trwające długo, zmieniający się gablocie). w zależności od klimatu kulturowego, w którym zostaje Pomiędzy eksponatem a opisem może istnieć szczególnego uaktualniony. rodzaju rozbieżność. Na przykład kawałek zniszczonej skóry, Z tekstu wprowadzającego do wystawy poświęconej sztuce który niegdyś był butem, zostaje wzbogacony tekstem opisują­ i rzemiosłu średniowiecza dowiadujemy się, iż cym dokładnie proces wytwarzania buta w danej epoce i stano­ ,,(...) praktycznie brak środków poznania warunków życia wiącym właściwie prezentację możliwie pełnej wiedzy o tym zwykłych ludzi. przedmiocie. Eksponuje się tu nie tyle przedmiot, ile wiedzę na Tutaj znaleziska pochodzące z wykopanych wiosek, konstruk­ jego temat, będącą efektem pracy interpretacyjnej badaczy. Oba cji ziemnych i miast przemawiają." znaki - wizualny i werbalny - nie tyle korespondują ze sobą, ile Wydobywane spod powierzchni ziemi przedmioty to dowody raczej oba odnosić się mają do tej samej rzeczywistości. Łączy historyczności danego społeczeństwa. je kontekst, w jakim się znalazły (tzn. funkcjonowanie w ramach Potrzebny jest oczywiście ten, kto umie je czytać. W formie wypowiedzi muzealnej). bardziej czy mniej jawnej pojawia się zatem motyw człowieka odkrywającego tajemnice przeszłości na podstawie tego, co ŚMIERĆ W N O W Y C H D E K O R A C J A C H gdzieś znalazł, odkrył, wykopał z ziemi i wie, jak to zbadać oraz zinterpretować. W tekstach operujących topiką śledztwa, badania, eksploracji To, co wyczytujemy z Wielkiej Księgi Świata często wiąże się z ewolucją i z motywem postępu. (Ten wątek jest szczególnie wszystko się odkrywa, czy też wyłuskuje: z ziemi - dowody wyraźny w zbiorach poświęconych prehistorii, gdzie wykazać rzeczowe przeszłości, z d o w o d ó w rzeczowych - informacje. można przemiany roślinności, gatunków zwierząt, jak i przed­ Zjawiska związane z procesem interpretacji znaków przeszłości miotów z dziedziny kultury materialnej.) Wszystko zmierza tu i odmienności kulturowej można w formie poglądowej pokazać na przykładzie zabiegów tematyzacyjnych, którym poddawane do naszych czasów; np: bywają znaleziska pochodzące z dawnych grobów. „Wraz z rolnictwem ziemia stawała się coraz ważniejszym „Materiał kostny może mieć bezpośrednie znaczenie dla środkiem dostarczającym człowiekowi pożywienia. Jednak wraz ze wzrostem populacji, uprawiany obszar musiał być antropologii fizycznej" - czytamy pod czterema gipsowymi odlewami czaszek. Śmierć, a mówiąc dokładniej zmarły poszerzany. Rolnicy wdzierali się coraz głębiej w las. Las wciąż dominował, ale wszędzie znaczony był przez człowiek, jego niekompletne szczątki i to, czym otaczano człowieka. Wszędzie były otwarte zarośla. Pasły się tu nieboszczyka, staje się tu muzealnym eksponatem i może zostać pokazane w różnych stylistykach, czy raczej w różnych trybach. zwierzęta, zapobiegając odrastaniu lasu. Punkt wyjścia jest jeden i z grubsza można by go określić tak: Był to początek dzisiejszego rolnictwa. Życie rolników również się zmieniło. Od sąsiednich ludów kości przodków winny do nas przemówić. W muzeum, tematyka rolnicy poznali nowe surowce, nowe umiejętności i nowe idee grobów i śmierci jest o tyle oczywista, że wiele znalezisk dotyczące życia i śmierci." (Sala nr 7) (Napis umieszczony pochodzi z miejsc pochówku. Z grobowców wyciągamy zatem jest na dużej tablicy przedstawiającej schematycznie trzy nie tyle zmarłych, ile dowody przeszłości. Wprawdzie za postacie, z których jedna zajmuje się uprawą roli, druga tematem śmierci jako takiej nasza współczesna kultura nie przepada - chyba że przerobi go na fabuły i obrazy z gatunku wyrębem lasu, trzecia wypasem owiec.) Często explicite mówi się o związku człowieka z przyrodą, kryminału czy horroru - ale w muzeum (zwłaszcza w muzeum ale jednocześnie człowiek zostaje ukazany jako istota ekspan­ historii kultury) nie sposób uniknąć tego motywu - tu bowiem sywna, wydzielającą dla siebie z królewstwa natury własną chroni się świadectwa rozkopywanych grobów. Dlatego warto przyjrzeć się bliżej temu, jakim zabiegom tematyzacjnym przestrzeń życiową. 26 21 29 28 Nierzadko stosuje się chwyt skrótowego przedstawiania ewolucyjnej zmiany poprzez zestawienie dawnej i współczesnej: postaci danego okazu. Dotyczy to zarówno ukazywania wy«; tworów kultury materialnej, jak i form biologicznych - roślin* zwierząt, ludzi (bardzo często na uproszczonych schematyczl nych rysunkach). Tematem ekspozycji (wyrażonym explicite} jest oczywiście to, co dawne, ale sens istnieje ze względu n* nieustanne odnoszenie do naszego świata; tzn. oglądamy tof z czego wziął się nasz świat. W pewnym sensie wskazuje s i i nam przyczyny wyglądu różnych jego elementów, ewokujajj w ten sposób znaczenie ważności ekspozycji.Człowiek współł czesny istnieje w wypowiedzi muzealnej nie tylko jako odkrywj ca i jako ten, który umie odczytać znaki zawarte w Wielkiej Księdze Świata, ale i jako ukoronowanie ewolucji. Niekiedy tematem staje się samo znalezisko i , pośrednio, ci, którzy je odkrywają. W jednej z sal poświęconych prehistorii znajduje się gablota, w której umieszczono kolorowe zdjęci^ dwóch szkieletów z 5000 p.n.e. wykonane tuż po ich odkopaniu. Poniżej wystawiono ozdoby, znalezione przy zmarłych, a strza-' łki na schematycznych rysunkach pokazują dokładnie miejsca, w których one leżały. W ekspozycji tej akcent niezauważalnie poddaje się je, gdyż może to wskazać istotne tendencje naszej kultury. T a k a ładna śmierć... Stylistykę egipską w sztuce europejskiej na różne sposoby wiązano z tematyką śmierci. Sfinks, piramidy, obeliski - mo­ tywy egipskie symbolizujące tak śmierć jak i życie po śmierci - tworzyły wyobrażenie Egiptu jako kraju wiedzy ezoterycznej i tajemniczości. Grecy, a potem Rzymianie zapożyczali motywy architektoniczne, czerpali z myśli egipskiej. Niektóre z moty­ wów przeszły tą drogą do kultury średniowiecznej. W czasach renesansu zainteresowanie Egiptem istniało w ramach szerszej fascynacji starożytnością klasyczną i przedklasyczną. Potem parokrotnie, w różnym nasileniu pojawiało się jako zjawisko samodzielne (czasy napoleońskie to oczywiście europejski renesans egipskich fascynacji) Motywy ikonograficzne kojarzone ze śmiercią często wyko­ rzystywane były w nagrobkach - symbolizowały nieśmiertel­ ność i ukazywały status społeczny zmarłego oraz jego rodziny. Ikonografia i architektura - nasycone symboliką, monumental­ ne - przemawiały do europejskiej wrażliwości, ale śmierć Egipcjan i śmierć, która nas dotyczy, postawały rozdzielone. „Egipcjanie pragnęli zapewnić sobie życie wieczne wiążąc swój los ze słońcem, bytem odradzającym się każdego ranka, czy też Z Ozyrysem, zmarłym i pogrzebanym jako mumia, ale zmartchwywstałym do życia f . . . ) " - tak o życiu wiecznym Egipcjan mówi jedno z objaśnień. „Egipcjanie wierzyli, ż e . . . " ta wprowadzająca formuła często pojawia się w muzealnych opisach - i wszystko, o czym się dalej mówi, dzieje się w tej bajce; płynie opowieść o egipskich śmierciach, a narracja zawiesza naszą wiarę w prawdziwość ich śmierci albo naszą niewiarę w taką formę życia po śmierci, w jaką oni wierzyli. Nasza śmierć i śmierć ich nie istnieją w tej samej rzeczywistości (dlatego zresztą można ich było powycią­ gać z grobowców i umieścić w gablotach.) Jedna z sal poświęcona jest wyłącznie m u m i o m . Ułożone jak chińskie szkatułki elementy sarkofagu są pochylone w stro­ nę widza w sposób pozwalający podziwiać ich ornamentykę. Środek „chińskiej szkatułki" to oczywiście zmumifikowane zwłoki, przeważnie owinięte zwojami materii. Jest też mumia bez bandaży - budzi ona zresztą największe zainteresownie zwiedzających, którzy, nawet jeśli pomijają inne podpisy, przy tym się zatrzymują: „Kapłanka Di-Mut-shep-n-ankh zmarła w wieku 35 lat. Została owinięta w 15 płacht, których ponownie użyto jako bandaży dla mumii. Trzy Z tych płacht są wystawione w gablocie z prawej strony. Mumia została znaleziona w tak zwanym kartonażu z malowanego, sklejonego razem płótna. Bogowie słońca owinęli swe skrzydła wokół kobiety С 700 p.n.e. Drewniana trumna należała do kapłana Amen Ankh-f-nKhonsu VIII. С 650 p.n.e. Tak mumia w kartonażu - jak i drewniana trumna -pochodzą ze zbiorowego grobowca kapłańskiego Month pod świątynią Deir-el-Bari.'' Eksponat muzealny był niekompletny - zatem, w imię ścisłości naukowej (to znaczy dostarczenia możliwie komplet­ nej informacji) oraz dla osiągnięcia pełnej satysfakcji estetycz­ nej (efekt „chińskiej s z k a t u ł k i " ) skompletowano „ c a ł o ś ć " . Jedna z mumii jest źle zachowana - są na niej widoczne ślady zepsucia ; mimo to wkomponowuje się ona w „egipski spektakl z m a r ł y c h " . Spoczywa w trumnie częściowo przykrytej wie­ kiem, na którym ustawiono gliniane figurki. Całość utrzymana jest w tonacji brązowo-piaskowej. Nadpsuta mumia, owinęta płachtami, jest jasnobrązowa; współgra ona z całością i wszyst­ ko to okazuje się w jakiś sposób estetyczne (Cała sala po­ święcona mumiom została zaaranżowana jak galeria sztuki.) Śmierć egipska, taka, jak przedstawia się j ą w muzeum, nie jest właściwie śmiercią, lecz dokonaniem artystycznym, za30 3 1 32 33 Mumie i sarkofagi, Nationalmuseet, Kopenhaga 41 �inscenizowaniem wierzeń, spektaklem, w którym używa się pięknie wykonanych p r z e d m i o t ó w . Teksty wyjaśnień dokład­ nie opisują proces balsamowania zwłok i związane z tym techniki. (Zresztą zwiedzający muzeum często wymieniają między sobą uwagi na ten właśnie temat - interesuje ich „jak oni to r o b i l i " . Podobnie, więcej uwagi poświęcają zmumifikowa­ nym zwłokom niż przedmiotom kojarzącym się z pochówkiem) Wszędzie snuje sie wątek dziwności i egzotyki, a estetyzacja treści jest tu niezwykle silna. 34 Prehistoria i memento mori W sali poświęconej d ę b o w y m trumnom z epoki brązu panuje półmrok. Całą ścianę zajmuje długa czarno-biała fotografia przedstawiająca kopce. W szklanych gablotach ustawiono dwa rzędy dębowych trumien (w sumie jest ich sześć). W czterech znajdują się niekompletne szkielety okryte ubiorem , w dwóch ułożono jedynie ubiór i to, co znaleziono w trumnie obok zmarłego. Opisy są dość dokładne, sformułowane w stylistyce charakterystycznej dla tej części muzeum (dział prehistorycz­ ny): „Trumna dębowa znaleziona w kopcu pogrzebowym Skrydstrup na południowej Jutlandii. Zmarła była 18-letnią kobietą, o wzrości 170 cm, szczupłą, z popielato-blond włosami o rudawym odcieniu. Jej twarz była długa i wąska, rzęsy długie, nos wąski, zęby szerokie i prawidłowo uformowane. Włosy upięto w wypracowaną fryzurę i ujęto siatką do włosów. W obu uszach miała złote koła. Tę młodą kobietę pogrzebano wczesnym latem. Ubrana była w bluzkę z haftem na rękawach sięgających łokci. Długi płat materiału, zebrany paskiem, pokrywał ją od talii do stóp. Przy wykopaliskach znaleziono jedynie nieliczne szczątki trumny. Zmarła kobieta wystawiona jest tu w trumnie dębowej pochodzącej z Uge na południowej Jutlandii.'' To, co można zobaczyć w trumnie, nie przypomina opisu. Zestawienie opisu z eksponatem może wywoływać wydźwięk: memento mori. Resztki skołtunionych włosów są prawie czarne, podobnie jak czaszka i zęby. Ubiór rzeczywiście jest taki, jak mówi to tekst, ale szczegóły (np. haft) nikną - wszystko zlewa się w ciemny brąz. Błyszczą jedynie złote koła „ w uszach" (uszu j u ż oczywiście nie ma). Trudno jednoznacznie określić funkcje, jakie opis ó w pełni. Z pewnością sprawia on, że szkielet (jeden z wielu) staje się „indywidualnością". Rekonstruuje też pierwotny wygląd tego, co uległo zniszczeniu i szkicuje kontekst minionych wydarzeń, jednocześnie poetyzując go (pogrzeb młodej, pięknej kobiety u początku lata). Nie chodzi jednak tylko o rekonstrukcję tego przypadku rozumianego w kategoriach indywidualnych - jeśli eksponat jest niekompletny, uzupełnia się brakujące elementy fragmetami pochodzącymi z innych źródeł. Skoro zatem nie było trumny, pożyczono j ą od innego nieboszczyka. W niektórych trumnach spoczywają same ubiory, ułożone tak, by markowały leżącą postać; obok ułożono przedmioty należące do zmarłego. W takich przypadkach opis jest równie dokładny. „Trumna dębowa znaleziona w 1861 w Trindhj na zachód od Kolding, Jutlandia. Grób zajmował jasnowłosy, gładko ogolony młody mężczyz­ na. Był pogrzebany razem z mieczem i różnymi innymi należącymi do niego rzeczami: grzebieniem, brzytwą zapaso­ wą czapką w pudełku z kory. Ciało owijał kaftan. W talii miał przewiązany pas zakończony plecionymi ozdobami, a na głowie okrągłą czapkę. Na nogach miał buty wykrojone z czworokątnego kawałka skóry. Stopy były owinęte wełnianą materią, tak żeby buty nie obcierały. Przy zimnej pogodzie mężczyzna mógł zachować ciepło dzięki długiej okrągło skrojonej pelerynie z delikatnej, ciasno uprzędzionej wełny. 35 36 42 Pomiary grubości słojów drewna z trumny wskazują, że pochówek miał miejsce około roku 1356 p.n.e." Opisuje się tu właściwie to, czego nie ma - w trumnie spoczywa przewiązany pasem ubiór, miecz, drewniana pochwa, czapka, grzebyk - przedmioty są takie, jak mówi o tym opis, tyle że brak ich właściciela. Charakterystyczne jest zakończenie tekstu - podobne sfor­ mułowania powtarzają się często, wprowadzając indywidualny przypadek w jakąś ogólną siatkę odniesień. Sugerują też naukową wartość eksponatu (fakt, że stanowi on przedmiot specjalistycznych badań, w pewien sposób nobilituje obiekt) a także o zdolnościach intelektualnych współczesnego człowie­ ka. Ta ostatnia presupozycja zawarta jest także w precyzyjnych opisach rekonstruujących wygląd zmarłego - odbiega on tak od tego, do czego się odnosi, że musi wzbudzić podziw: jak zdołano wydobyć ze szczątków te informacje? W ten sposób toczą się dwie opowieści, niekiedy się przeplatając. Jedną opowiadają teksty objaśnień, drugą przeka­ zują przedmioty. W założeniu tworzą one całość; w rzeczywis­ tości jedna z nich (ta operująca głównie środkami wizualnymi) ma większą siłę perswazji, co można stwierdzić obserwując zwiedzających (Ludzie właśnie na nią zwracają uwagę.) Tekst sformułowano tak, by przykuwał uwagę i by działał na emocje. W rzeczywistości jednak to, co szczególnie przemawia to szczątki ludzkie. Opisy bywają czytane głównie wtedy, gdy obiekt w jakiś sposób zainteresuje zwiedzającego. (Istotne są tu z pewnością także względy praktyczne - tekst jest dość długi, sala ciemna, eksponatów wiele, a sposób, w j a k i zwiedza się muzeum, nie sprzyja lekturze. Ludzie przychodzą tu po to, aby oglądać, a nie, by czytać.) Najwięcej zainteresowania budzą szkielety ułożone w takiej pozycji, w jakiej je znaleziono, wśród przedmiotów, z którymi je pochowano, zwłaszcza jeśli są to drobiazgi użwane w życiu codziennym, takie jak np. ozdoby, wisiorki, grzebyki czy szpilki do włosów. (Coś tak osobistego jak kolczyki silniej działa na emocje niż gliniany garnek.) Grób jako źródło poznania W sali poświęconej epoce żelaza (nr 16) znajdują dwa szkielety (w rodzaju tych, jakie budzą zainteresowanie), to znaczy kompletne, otoczone przedmiotami osobistymi. Eks­ pozycja rekonstruuje stan w momencie odkopania, opis - w mo­ mencie pochówku: „Około 200 AD tę bogatą kobietę razem z jej cennym dobytkiem pogrzebano w Himlingje, Zelandia. Kobieta zo­ stała pogrzebana całkowicie ubrana. Nosiła masywne złote koła, bransolety, naszyjnik ze szklanymi paciorkami, bur- Rekonstrukcja grobu, Nationalmuseet, Kopenhaga �sztynem i srebrem oraz masywną szpilką do włosów. Ubiór kobiety był spięty czterema srebrnymi broszami, z których największa miała wyrytą inskrypcję runiczną z męskim imieniem Widuhudar. U stóp kobiety żyjący umieścili kosz­ towną rzymską zastawę bankietową z brązu i szkła. Grób zawierał także kawałki wołowiny i wieprzowiny.'' Opowieść o zmarłej to właściwie jej opis - częściowo pełniący funckje rekonstrukcji (podobnie jak było to w poprzed­ nich przypadkach). Potem zmarła staje medium dostarczającym środków poznania pisma : „Runiczna inskrypcja wyryta na jednej z brosz noszonych przez zmarłą kobietę (zob. z lewej). Inskrypcja, najstarsza w Danii, zachowała się tylko częściowo. To, co zostało, to Widuhudar, imię męskie. Najstarszy alfabet, futhark (na­ zwany tak od sześciu liter,) pojawia się w północnej Europie około 200 AD. Składa się z 24 liter i prawdopodobnie inspirował późniejszy alfabet łaciński. Najstarsze runiczne inskrypcje składające się z imion i przysiąg są zawsze krótkie. (Pod spodem umieszczono znaki alfabetu runicznego.) Groby mają dostarczyć informacji. Stopniowo zmarły oraz jego pośmiertny dobytek stają się więc źródłem historycznym. Grób jako taki ulega dekonstrukcji - to, co zawierał zostaje zaklasyfikowane do odpowiedniej klasy źródeł i stematyzowane (np. grób czarownika staje się źródłem poznania magii.) Przedmioty znalezione w grobach często eksponuje się osobno, w informacji rekonstruując kontekst historyczny czy sytuacyj­ ny. (Zresztą w przypadku kremacji jedynie to pozotało.) Samego zmarłego też można zdekonstruować, tak by jego poszczególne części pozwalały badać różne zjawiska. Kości dostarczają na przykład informacji o chorobach, sposobach leczenia, czy o ludzkiej agresji: „Choroby i wypadki zmniejszały przeciętny czas ludzkiego Życia do około 35-40 lat. Śmiertelność dzieci była praw­ dopodobnie wysoka. Jednakże przyrost naturalny był wystar­ czająco duży, aby popuacja rosła. Wiele chorób możemy poznać na podstawie szkieletów z grobów rolników.'' (sala nr 3) 37 W jednej gablocie widzimy wykrzywione kawałki kręgo­ słupów, złamane kości, które krzywo się zrosły i kości ze zmianami zwyrodnieniowymi; w drugiej - czaszki lub ich fragmenty, takie jak np: „Czaszka ze śladami dwóch trepanacji dokonanymi skrob­ nięciami na czubku głowy. Brzegi rany są zagojone. Wskazuje to, że pacjent żył jakiś czas po operacji.'' „Czaszka mężczyzny w wieku około 40 lat zabitego dwoma strzałami. Strzał pomiędzy kości mostka był śmiertelny. Strzały wystrzelono z góry; prawdopodobnie zabójca siedział na drzewie. Ciało spadło do małego jeziorka i dryfowało na wpół pogrążone w mieliźnie.'' (Ostrza strzał zachowały się, co nadaje czaszce niecodzienny, dramatyczny wyraz.) Tematyzacja znaleziska dokonana została w duchu fragmentacji zrywającej więź z pierwotnym, całościowym kontekstem istnienia danego eksponatu. Opisy natomiast zmierzają do nadania głębszej spójności danej kolekcji. Wprowadzone też zostają dwa ogólne zagadnienia, które łączą pokazywane czaszki: J) „Człowiek zabija człowieka, świadczą śłady na szkieletach pierwszych duńskich rolników. Uderzenia i strzały kończyły ich życie. Dlaczego? Zorganizowana wojna, czy prywatna sprzeczka - obie są równie możliwe.'' 2) „Wśród rolników byli ludzie, którzy znali się na chirurgii. Na wielu czaszkach, przeważnie znajdowanych w grobach, nożna zobaczyć ślady trepanacji. Jest to operacja, w czasie której usuwa się kawałki czaszki. Często przemoc fizyczna mogła spowodować konieczność operacji. Innym wskazaniem do przeprowadzenia tej operacji mogło być opętanie przez złe duchy.'' Czaszki wzbudzają zainteresowanie zwiedzających - podob­ nie jak „zindywidualizowane szkielety". Czaszka przypomina ludzką głowę, ma coś takiego jak „wyraz twarzy", ale nie jest to już twarz człowieka. Być może fakt, że te czaszki są w jakiś sposób nietypowe, gdyż noszą znaki szczególnych wydarzeń, skłania ludzi do czytania objaśnień. Ekscytację wywołuje fakt, że ślady na czaszce są skutkiem operacji. Reakcję, jakie przejawiają zwiedzający na widok ludzkich czaszek wskazują na dwoistość stosunku do szczątków ludz­ kich. Oglądając je, stają jednocześnie wobec tego, co zostało z człowieka i zawiera w sobie jeszcze tajemnicę indywidualnej historii życia, oraz wobec źródła historycznego pojmowanego w kategoriach czysto reistycznych. W a ż n e jest przy tym, iż chodzi tu nie o kości w ogóle, ale o czaszki. ,, W symbolice kości - pisze Louis- Vincent Thomas - czaszka ma wartość szczególną, ponieważ nie tylko oznacza trwałość, lecz także przypomina twarz i życie. Kult czaszek sięga zatem bardzo odległej przeszłości: pierwsze ślady pochodzą z epoki paleolitu. Wiadomo też, Że w czasach nam bliższych niektóre plemiona galijskie przechowywały w skrzyniach głowy wo­ dzów, zabalsamowane w olejku cedrowym. Nawet w czasach chrześcijańskich konserwacja czaszek bywała przedmiotem szczególnej troski; zdarzało się, że przechowywano je osobno w ossuariach, a wspaniałe relikwiarze, zawierające czaszkę świętego, stnowiły nierzadko ozdobę skarbca królewskiego." n Warto jednak zwrócić uwagę, że np. odlewy czaszek znale­ zionych w grobowcu katedry Roskilde (sala 102) nie wywołują już takiego zainteresowania. Nie wynika to bynajmniej z faktu, iż są to kopie (aby się tego dowiedzieć, trzeba wczytać się w informację, a ludzie często po prostu przechodzą obok). Cztery ustawione w rzędzie czaszki różnią się wprawdzie od siebie (każda z nich ma nieco inny kształt, są znaczne różnice w uzębieniu, w uformowaniu otworu nosa), ale by to wy­ chwycić, trzeba pewnej uwagi. Narzuca się natomiast odczucie powtarzalności - są to po prostu kolejne czaszki, jakich wiele w muzeum. Indywidualizuje je dopiero dołączony do nich opis (Wiadomo nawet dokładnie, do kogo należały; znana jest też data śmierci.) Podając szczegóły, sprowadza je jednak do kategorii źródeł historycznych: „Badając dawne zwłoki, ant­ ropologowie mogąpowiedzieć wiele o wyglądzie ludzi sławnych w historii Danii.'' Funkcjonowanie zabiegów tematyzacyjnych, którym pod­ legają szczątki ludzkie traktowane jako źródło historyczne widać szczególnie wyraźnie wtedy, gdy zwłoki mają dostarczać informacji dotyczących życia codziennego. W sali poświęconej ubiorom i tkaninom z lat 1530-1660 (sala nr 116) widzimy dwie gabloty - jedna przedstawia wyroby dziewiarskie znajdowane przy pracach ziemnych, druga - „Ubiory pogrzebowe". Tekst wprowadzający znajdujący się w tej drugiej mówi: „Zmarłych często ubierano z wielkim staraniem, najchętniej w najlepsze jedwabie. Śmierć bardzo małych dzieci była na porządku dziennym, a miały one takie same piękne stroje pogrzebowe jak dorośli.'' Eksponaty w gablocie składają się na dość niejednolity zbiór. Są tu: podwójny medalion przedstawiający księcia elekta, zmarłego w 1647 roku (podpis zwraca uwagę na pilśniowy kapelusz księcia, podobny do tego, jaki znajduje się obok w gablocie), niewielki obrazek martwego dziecka w stroju pogrzebowym (prawdopodobnie jednego z p o t o m k ó w Frydery­ ka I I I ) , fotografię zmarłego w 1627 roku w wieku dwóch lat Fryderyka Chrystiana (jednego z synów Chrystiana I V - foto­ grafię wykonano w roku 1981, po otwarciu jego trumny w katedrze w Roskilde). Pozostałe przedmioty to fragmenty ubiorów - różne rodzaje czapek. Tylko jeden strój jest komplet­ ny: jedwabny ubiór Barbary Juel, która zmarła w 1632 roku w wieku sześciu tygodni i została pochowana w kościele w Sorek Oglądamy zatem tak wizerunki zmarłych w strojach, jak 43 �i same stroje. Tekst wprowadzający wskazuje na związek ze śmiercią - trudno tu jednak mówić o zachowaniu kontekstu. Ekspozycja ma świadczyć o tym, jakich ubiorów używano. Dawne ubiory przeważnie nie zachowały się. (Mówi o tym tekst opisu w drugiej gablocie, wyjaśniając, dlaczego prezentowane tam czapki, skarpetki i rękawiczki są tak cenne.) To, co mogło dostarczać materialnych d o w o d ó w kultury życia codziennego znajowało się w trumnach. Niemniej jednak w niektórych przypadkach ubiór okazuje się takim rodzajem źródła, który pozwala eksponować wspomnianą przy okazji omawiania czaszek ambiwalencję w stosunku do eksponatów kojarzonych ze śmiercią. (Wiadomo, że niekiedy „ m ó w i " on o zmarłym w sposób tak przekonujący, że czyni się z niego substytut człowieka i grzebie wówczas, gdy niedostępne jest ciało. ) Bywa, że w muzeum ubiór pełni rolę artefaktu - zwłaszcza wtedy, gdy dzięki sposobowi ułożenia „przypomi­ na" kształt ludzkiego ciała. Ta „artefaktowość" nabiera szcze­ gólnego charakteru w sytuacji, gdy chodzi o odzienie zmarłych. W omawianej tu ekspozycji dużą siłą wyrazu odznacza się kompletny ubiór zmarłego dziecka. Jego prawdziwość od­ czuwamy nie tylko w tym sensie, że jesteśmy świadomi faktu, iż pochodzi z dawnych czasów; świadomi także jesteśmy jego bezpośredniego kontaktu z martwym ciałem. 39 40 Impresja i informacja Retoryka wypowiedzi muzealnej świadczy o tym, że idealny zwiedzający powinien być skrzyżowaniem homo sapiens z ho­ mo imaginans. Wskazują na to napięcia pomiędzy pierwiastkem ścisłym a impresyjnym - pomiędzy informacją a opowieścią. Opis chce być pierwszy - zawiera bowiem konkretne wiado­ mości stanowiące wynik wysiłku konceptualnego różnych fachowców. Jego pierwszoplanowym - choć nie jedynym - celem jest przekazanie wiedzy. Korzysta zatem z różych środków retorycznych, by zwiększyć swą siłę perswazji. Stara się być ciekawy; wprowadza motywy apelujące do emocji i pobudzające wyobraźnię (piękna kobieta umierająca w począt­ kach lata, mężczyzna zabity strzałą przez skrytego wroga). Chce odwrócić porządek muzealnego dyskursu, w którym przemawia przede wszystkim obraz. Chce też połączyć odwoływanie się do emocji z tym, co przemawia do intelektu, a więc ze ścisłością historyczną oraz z wymogami wiedzy w jej wersji akademickiej. Obok informacji mających wpłynąć na zindywidualizowanie danego przypadku podaje konkretne podaje daty, miejsca znalezienia. Niekiedy uwypukla fakt specjalistycznych badań nad danym obiektem, co podnosi jego wartość. (Staje się on cenny jako „materiał dowodowy," pozwalający odkrywać szczegóły historii.) Podobną stylistykę opierającą się na współistnieniu pierwia­ stków odwołujących się do emocji i do intelektu daje się zauważyć w wizualnych środkach przekazu. W części prehis­ torycznej na ścianach umieszczono duże czarno-białe fotografie kopców pogrzebowych i pejzaży. Kojarzą się one z wywoływa­ niem z pamięci tego, co minione. (Chodzi nie naszą osobistą pamięć, ale o pamięć zbiorową, czy nawet gatunkową.) Rezyg­ nacja z koloru podkreśla niebezpośredniość pradziejowego przekazu - ta przeszłość jest dostępna poprzez rekonstrukcje i spekulacje, co uniemożliwia mimetyczne odtworzenie. Do ekspozycji wprowadza się też „elementy natury'' - suche trawy, zboża, kamienie. Muzealne eksponaty stają się czymś w rodzaju „wspólnych p a m i ą t e k ' ' . Pamiątka, jak pisze Gadamer, oznacza „wprawdzie coś minionego i o tyle jest rzeczywiście znakiem, ale też ma dla nas dużą wartość, gdyż uobecnia nam coś minionego jako fragment tego, co nie minęło. Widać wszelako wyraźnie, że nie jest to oparte na własnym bycie przedmiotu wspomnienia. Pamiątka ma wartość jako pamiątka tylko dla kogoś, kto już - tzn. jeszcze - wspomina przeszłość. Pamiątki tracą wartość, gdy przeszłość, którą przypominają, nie ma już Żadnego znaczenia." 41 44 Dla Gadamera kluczowe jest tu odróżnienie minionego od teraźniejszego: „To natomiast, że komuś pamiątki nie tylko coś przypominają, ale i rozwija on cały ich kult i żyje przeszłością niczym w teraźniejszości, oznacza, że ma on zniekształcony stosunek do rzeczywistości.'' Dystans do przeszłości oraz emocjonale zaangażowanie cechujące stosunek do niej są to dwa momenty, które współgrają ze sobą, a przebieg tej gry decyduje o ontologii pamiątki. Za pomocą tych samych pojęć można opisać dążenie do wydoby­ wania wspomnień z „pamięci zbiorowej". W y p o w i e d ź muzeal­ na zakłada, że takowa istnieje i zmierza do tego, by wzbudzić w zwiedzającym taki stosunek do oglądanych przedmiotów, jaki ma się do osobistych pamiątek. Jednocześnie wszędzie są rzuty i przekroje, schematy i wy­ kresy wskazujące w pierwszym rzędzie na to, że eksponaty przekazują pewną wiedzę. (W zasadzie wszystko da się zeschematyzować, zestandaryzować i zestawić z jakimś typem pokrewnym - tak siekierę, jak i b u d o w ę ciała ludzkiego). Tu szczególnie wyraźnie ujawnia się gra pomiędzy dyskur­ sem naukowym i estetycznym. Dyskursy te na pewnym pozio­ mie wykluczają się, ale też umacniają wzajemnie swoje ist­ nienie. Oba zakładają, że świat odmienny od naszego czasowo, przestrzennie, czy, mówiąc ogólniej, kulturowe, wymaga ochro­ ny i że należy poddawać go zabiegom mającym na celu jego reprezentację. Retoryka wypowiedzi muzealnej zmierza do opozycji pomiędzy naukowym a estetycznym trybem reperezentacji. Oczywiście, sposób w jaki organizowana jest wystawa definiuje pewną nadrzędną pozycję, z której należałoby doko­ nać oglądu całości ekspozycji (czyli swoistą ramę modalną), ale stosowane środki retoryczne odwołują się do tego, co przynależ­ ne biegunowi przeciwnemu. (Można to było obserwować w grze pomiędzy elementami apelującymi tak do emocji, jak i do intelektu.) 43 * * * „Na ogół szczątki ludzkie, bez względu na postać, w jakiej są przechowywane, obarczone są symbolami i wpływają na zachowanie żywych. Nierzadko wyobraża się je jako zbiorniki i nośniki świętej potęgi lub magicznej mocy. " To stwierdzenie Louisa-Vincenta Thomasa odnosi się głów­ nie do kultur tradycyjnych. W naszej kulturze współczesnej martwe ciało wzbudza uczucia, które m o ż n a by nazwać klinicz­ ną formą zawstydzenia. Thomas ujmuje to w syntetyczny sposób: ,, W tradycyjnej mitologii martwe ciało jest nie tylko tym, kim nieboszczyk był, ale również tym, kim się stał i kim się staje: istotą z tamtego świata, głęboko wnikającą w świat żywych i ściśle go dotyczącą. W naszej kulturze, pozytywistycznej i nacechowanej indywidualizmem, uporczywie czci się i wie­ lbi raczej trupa osoby bliskiej dla podtrzymania się w złudze­ niu obecności, która jest już nieobecnością. Dla tego jednak, kto nie jest osobiście zaangażowany i kto potrafi nabrać wystarczającego dystansu do własnego łęku - tak, żeby wspiąć się na płaszczyznę racjonalności - trup jest jedynie naukowo wytłumaczalnym fenomenem biologicznym. Nato­ miast w oczach antropologa wszystkie praktyki o wartościach religijnych, magicznych, estetycznych lub po prostu osten­ tacyjnych, odnoszące się do trupa, dowodzą, że jest on przede wszystkim rzeczą żywych." M 45 46 Sposób, w jaki muzealne eksponowanie martwego ciała stara się wyeliminować moc i tajemnicę śmierci, mówi wiele o skłon­ nościach naszego społeczeństwa. Nauka (w pozytywistycznym tego słowa znaczeniu) służy tu do intelektualnego zawłasz­ czania świata i do uśmierzania lęków egzystencjalnych. To prawda, że do ekspozycji włącza się niekiedy zainscenizowane groby mające stanowić reprezentację sytuacji pochówku, że opisy zarysowują kontekst i odtwarzają „ p r a w d ę " o zmarłym �w taki sposób, by zawierała nieco informacji także o jego życiu. Można to odczytać jako działanie zbliżone do pisania powieści realistycznej, kiedy to przede wszystkim respektuje się zasady prawdopodobieństa, ale dopuszcza do głosu także zamiłowanie do fantazji. Zostaje więc pewien margines swobody inter­ pelacyjnej, który odbiorca może wykorzystać. Jednakże to, co konstytuuje centrum znaczenia ekspozycji to obiekt naukowy: spoczywające w gablocie szczątki ludzkie poddane uprzednio specjalistycznym badaniom, odpowiednio zinterpetowane i mogące służyć jako skupisko istotnych infor­ macji o sposobie życia i wyglądzie naszych przodków. Opo­ wieść o młodej dziewczynie, którą chowają w początkach lata zostaje napisana po uprzednim poddaniu zwłok szczegółowym analitycznym badaniom. Najpierw szkielet był źródłem histo­ rycznym, a grób - kopalnią d o w o d ó w mówiących o przeszłości ,,w o g ó l e " . Indywidualizacja znaleziska dokonana w duchu powieściwej fabularyzacji jest wtórna. Muzeum to przestrzeń zmieniająca znaczenie obiektów, które dostały się w sferę jego wpływów. Martwe ciało, które tu umieszczono, zaczyna zna­ czyć w nowy sposób. Warto zwrócić uwagę na tę szczególną moc muzealnej przestrzeni, polegającą na tworzeniu precedensów i na sank­ cjonowaniu różnych moralnie dwuznacznych działań - takich jak kradzież, profanacja, bezczeszczenie (np. grobów). Czyny te popełniane są w imię pewnych „wartości w y ż s z y c h " takich jak chronienie dóbr kultury, powszechna dostępność, edukacja, dodawanie nowych d o w o d ó w do encyklopedycznej wiedzy o świecie „ w o g ó l e " . Zjawisko to odnosi się dotyczy nie tylko zbiorów historycznych czy etnograficznych; dotyczy także kolekcji dzieł sztuki: ,,Dzieło sztuki ma zawsze w sobie cos' religijnego. To prawda, Że religijne dzieło sztuki, które znalazło miejsce w muzeum, albo jakaś pokazywana tam zabytkowa rzeźba nie mogą już być bezczeszczone w takim samym sensie jak dzieło, które pozostaje na swym pierwotnym miejscu. Oznacza to jednak tylko tyle, że dzieło to w istocie doznało tego już wtedy, gdy weszło w skład muzuem. Oczywiście nie dotyczy to wyłącznie religijnego dzieła sztuki. Dokładnie to samo odczuwamy często w sklepie ze starociami, który wystawia na sprzedaż stare przedmioty, tchnące jeszcze powiewem intymnego życia - coś jakby zbezczeszczenie, swego rodzaju zniewagę lub profanację. Ostatecznie każde dzieło sztuki ma w sobie coś, co się sprzeciwia profanacji." 41 Istnieją jednakże kulturowo określone warunki profanacji pożądanej, czyli takiej, której należy dokonać - w imię „wartości w y ż s z y c h " , czy też przeniesienia określonych przed­ miotów w miejsce, gdzie uprawia się kult innego rodzaju. Jak można to obserować, skłonni jesteśmy zakładać, że nasza nauka ma moc desakralizacji wszystkich wierzeń i ujmowania w cu­ dzysłów cudzych przekonań. W ten sposób wypowiedź muzeal­ na współuczestniczy w tworzeniu spektakularnej wiedzy globa­ lnej i stanowi przyczynek do unifikacji współczesnego świata oraz do nadzorowania tego, co w jej świetle uważa się za tradycję i naturę. Jak ujmuje to MacCannell: „Nowoczesne muzea i parki są anty-historyczne i nienatural­ ne. Nie są oczywiście anty-historyczne i nienaturalne w tym sensie, że niszczą naturę, gdyż przeciwnie, chronią ją, ale chroniąc, automatycznie oddzielają nowoczesność od jej przeszłości i od natury i wynoszą ponad nie. Natura i prze­ szłość zostają uczynione częścią teraźniejszości, nie w postaci (nie zapośredniczony) ducha wewnętrznego, tajemnej duszy, ale jako pokazane obiekty, jako turystyczne atrakcje. (podkr. aut.) 48 W ten sposób muzealizacja wpływa na sposób, w jaki różne obiekty istnieją w rzeczywistości pozamuzealnej. RYTUAŁY MUZEALNE 1) O P O W I E Ś Ć I O B R A Z Y Ludzie zwiedzający muzeum przechadzają się, przemiesz­ czając się od jednego eksponatu do drugiego, a przechadzka stanowi okazję tak do oglądania, jak i do wymiany myśli, uwag, często powstających na zasadzie luźnych skojarzeń. W pierw­ szym rzędzie obcują oni z muzeum tak jak z krajobrazem, potem dopiero tak jak z tekstem. Kiedy obserwujemy krajobraz - twierdzi Brian Stock - przerzucamy naszą uwagę z jednego fragmentu na inny; w różny sposób nadajemy im też znaczenia. Wciąż oscylujemy pomiędzy tym, co może być interpretowane w trybie sekwencyjnym a tym, co w trybie narracyjnym. Pejzaż czytamy równocześnie na kilka różnych sposobów, zmieniając perspektywy i miejsca skupiające naszą u w a g ę . Możemy traktować go jako scenerię wcielającą znane nam narracje, niemniej jednak musimy zgodzić się na to, że jest to narracyjność inna niż ta będąca cechą tekstów pisanych. 44 50 Konstruując miejsca tak, by były one nasycone symboliką, wpisuje się w nie treści, które winny być percypowane, dekodowane, doświadczane w określony sposób - czyli struk­ tura przekazu zakłada pewien sposób odbioru. Zwiedzającemu można przyznać tu rolę bądź czytelnika znaczeń, bądź też kogoś, kto znalazł się wewnątrz krajobrazu nasyconego znacze­ niami. M o ż n a tworzyć tekst lub spektakl. Jest to oczywiście uproszczenie. „Spektakl i tekst, obraz i słowo zawsze były dialektycznie powiązane (...) i ten związek stawał się terenem zaciekłej walki o znaczenie." W tym miejscu chodzi mi o sposób zogranizowania treści, który uprzywilejowuje pewnien typ odbiorczego postępowania z danym przekazem. Aby nieco 51 52 bliżej wyjaśnić, na czym to uprzywilejowanie polega, wskażę dwa przykłady ekspozycji znajdujących się w kopenhaskim Nationalmuseet. Opowiedzieć historię Muzeum wciela historię - o p o w i a d a j ą . Linearny, narracyjny, chronologicznie uporządkowany schemat może narzucić spo­ sób zorganizowania treści. Tak jest na przykład w wystawie poświęconej historii muzeum (,,Fra Kunstkammer til Danmarks Nationalmuseum"). Rozrastanie się zbiorów, kolejne przebudo­ wy budynku przedstawiono zgodnie z porządkiem czasowym. Opisy kolejnych faz rozwoju znajdują się na dużych, ponumero­ wanych planszach. (W pewien sposób dokonano tu fragmentacji czasu i przestrzeni; poszczególne części mają swoją historię). Tekst uzupełniają modele budynku, plany jego otoczenia, portrety i fotografie osób związanych z muzeum oraz eksponaty pochodzące z określonego okresu (np. tapety, którymi niegdyś pokryte były ściany, drobne przedmioty znalezione w trakcie budowy). Stanowią one ilustracje tekstu, a nie odwrotnie (tzn. nie jest tak, że tekst dokonuje objaśniania przedmiotu). To narracja stanowi szkielet konstrukcyjny. Tego rodzaju systematyczna prezentacja wiedzy historycznej wymaga intelektualnego zaangażowania się odbiorcy. Zwiedza­ jący winni oglądać wystawę podążając za wątkiem narracyj­ nym. Oczywiście, zakłada się tu aktywność widza, który chodzi i rozgląda się - szczególne znaczenie ma aranżacja przestrzeni, a mówiąc dokładniej odczucie jej multiplikacji uzyskane dzięki wykorzystaniu luster. Ustawiony w rogu sali fragment altany 45 �ogrodowej zostaje odbity, przez co uzyskujemy wrażenie, że oglądamy całe pomieszczenie. Nieduży, zrazu niezauważalny napis na lustrze wyjaśnia, że jest to altana wybudowana w roku 1726 według projektu J.C. Kreigersa w ogrodzie Prisens Palais. „Rekonstrukcja jednej czwartej altany w naturalnej wielkości jest przedstawiona w tym miejscu. Lustra pomagają oddać wrażenie całości altany.'' Do altany można wejść - tu też znajdują się eksponaty i opisy. Ta przestrzeń zaciekawia i wciąga - ludzie zaglądają tu i , zauważywszy niespodziewany efekt, wchodzą, rozglądają się, a jeśli ujrzą coś frapującego, przyglądają się i rzucają okiem na tekst opisu. Podobnie zaglądają przez szybę do wnętrza domu wiejskiego - eksponatu pochodzącego z duńskiego muzeum folklorystycz­ nego (ukazane jest ono w stanie z roku 1879, kiedy to przygotowano je na wystawę w Kopenhadze.) Wnętrze to stanowi fragment innej części wystawy, poświęconej zbiorom etnograficznym. W tekście wprowadającym zastosowano cha­ rakterystyczną metaforę przestrzenną: „Muzeum Narodowe składa się z pewnej liczby zbiorów, czy, innymi słowy, z 'muzeów w muzeum', z których każde ma swoją własną historię.'' Stwierdzenie to uzmysławia, jak w „myśleniu o muzeum" (przestrzeni trwającej w czasie) krzyżują się plan przestrzenny i czasowy. M o t y w y przewodnie tej części wystawy to historycz­ ny rozwój zbiorów etnograficznych oraz dwa sposoby ich zorganizowania: jako systematycznej kolekcji uporządkowanej zgodnie z kryteriami formalnymi i jako ekspozycji przed­ stawiającej dany obiekt w jego naturalnym kontekście. Opowiadanie historii muzeum korzysta z przestrzeni, jako ze środka wyrazu - ujmując to w sposób metaforyczny („muzeum w muzeum") jak i aranżując muzealną przestrzeń. (Część rokokowych wnętrz zachowano w takim stanie, w jakim istniały wtedy, gdy pałac przeznaczono na muzeum ). Sam budynek staje się tu nośnikiem znaczenia. Zwróćmy uwagę na to, co może stanowić punkt wyjścia do konstruowania tego znaczenia. Budowla jako taka - poprzez sposób, w jaki istnieje ona w przestrzeni - stanowi wdzięczny materiał do tego, by za jej pomocą „ m ó w i ć " o historii i by wskazywać na pewne trwałe w tradycji wątki symbolizacyjne. Innymi słowy, jest ona podatna działania zmierzające do wyczytywania z niej różnych opowieści. Budowle pochodzące z dawnych lat skłonni jesteś­ my obarczać zadaniem, które Gadamer nazwał „trwałą integra­ cją wczoraj z d z i ś " : myślana jest jak historia, a k a n w ą „myślenia o historii" jest narracja. , J e s t e ś w stepie..." 53 „Dzieła architektury nie stoją nie zmienione na brzegu historycznego strumienia życia, lecz strumień życia niesie je ze sobą. Nawet gdy historycznie nastawione epoki usiłują odbudować dawniejszy stan budowli, nie mogą dążyć do odwrócenia biegu dziejów, lecz muszą za swej strony tworzyć nowe, lepsze pośrednictwo między przeszłością a teraźniej­ szością. Nawet restaurator lub konserwator zabytków pozo­ staje artystą własnej epoki." * 5 To, że dawne budowla istnieje we współczesnym krajobrazie i że my świadomi jesteśmy ich dawności, zawiera zalążek dyskursu o tradycji, który łatwo daje się rozwijać na bardzo różne sposoby. W omawianym tu przypadku, pisząc historię muzeum, ukazuje się j ą jednocześnie jako powieść szkatułkową poprzez aranżację przestrzeni: altany (do której można wejść), czy chaty (do której zagląda się przez s z y b ę ) . Tematyka wystawy - tzn. muzeum i jego zbiory - jest inspirująca dla takich zabiegów. W planach budowy czy modyfikacji budyn­ ków, które stanowią miejsca „kultywowania kultury" wysokiej (teatry, muzea, wyższe uczelnie) oraz miejsca kultu religijnego zaznacza się dążenie do tego, żeby wypowiedź architektoniczną maksymalnie nasycić znaczeniami. Potem często odczytuje się historię poprzez tę właśnie wypowiedź, skupiając się na jej reprezentacyjnym potencjale symbolicznym. Jest to sposób konstruowania wiedzy historycznej obdarzony dużą siłą per­ swazji. 55 W wystawie tej, opowieść o przestrzeni i o jej „ z a w a r t o ś c i " 46 W wystawie Mongołowie - nomadzi stepów podstawowym środkiem wyrazu jest przestrzeń. Autor wystawy nagina ją do potrzeb ekspresji. Chce wprowadzić od razu w środek mongols­ kiego świata - „Tu masz zieloną trawę, niebieskie niebo (kolor ścian), jak jesteś w stepie, to ziemia paruje, powietrze drga - zobacz - Ш tak jest" - mówi. (Patrząc poprzez szkło gablot ustawionych w sali można mieć takie wrażenie. Gablota jest złem koniecznym - oddziela widza od eksponatu; ale w tym przypadku została wciągnięta w grę reprezentacji i obrócona w środek wyrazu.) Do Mongolii można dostać się od strony Chin i od strony Europy - dwa wejścia, które prowadziły do ciągu sal składające­ go się na wystawę, zostały zaaranżowane na dwie drogi do kraju nomadów. Droga z Chin wiedzie przez M u r Chiński - makieta przedstawia fragment tego muru, w tle znajduje się jego czarno-biała fotografia; drzwi zamienione zostały w bramę w chińskim murze - na portalu widnieje napis złożony ze znaków chińskich - wymyślone przez autora słowo oznacza bramę do stepu. Wchodząc od strony Europy mijamy „Gabinet etnografa" wyposażony w przedmioty pochodzące z lat 1920-1950. Postaci samego etnografa nie pokazano. W rzeczywistości ten, do którego należy ten gabinet, jest osobą fikcyjną o kilku pierwo­ wzorach. Postać ta została wymyślona w odpowiedzi na pytania, jakie autor wystawy słyszał od zwiedzających. („To jest kilka postaci - ludzie często mnie pytają skąd mamy te rzeczy, jak je nabyliśmy. M y je dostaliśmy, nie kupowaliśmy i c h . " ) Od­ powiedź na pytania została udzielona środkami wizualnymi. Tego rodzaju odzwierciedlenie przestrzeni geograficznej nie oznacza, że dalej trzeba posuwać się szlakiem zaplanowanym przez organizatorów. Po wejściu do Mongolii, czy to od strony Chin, czy to od strony Europy, kierunek zwiedzania jest obojętny. M o ż n a przemieszczać się dowolnie, zaglądać do różnych pomieszczeń - do dwóch wnętrz, w których wyświet­ lane są filmy, do świątyni buddyjskiej, do trzech namiotów. W jednym z nich można usiąść na poduszkach rzuconych na podłogę; wejście drugiego zagradza szklana ścianka, trak­ towana przez autora jako zło konieczne (trzeba było jakoś ochronić cenne przedmioty). W trzecim modele postaci wyob­ rażają rytuał odprawiany przez szamana. Autor określa percepcję wystawy jako „ c h w y t a n i e " . Za­ spokajanie potrzeb intelektu i imaginacji wiąże nicią doświad­ czenia: „Kiedy wchodzi się do świątyni lamaistycznej, jest ciemno, po pewnym czasie oczy przyzwyczajają się, a gdy się wychodzi na dziedziniec, oślepia światło - to jest to, co rzeczywiście dzieje się wtedy, gdy wychodzisz ze ś w i ą t y n i . " ! I rzeczywiście - wychodzi się tu na „dziedziniec świątyni" - do jaśniej oświetlonego pomieszczenia, w którym manekiny tańczących postaci w tradycyjnych, rytualnych strojach in­ scenizują święto. Inne prezentują tradycyjne świąteczne stroje. Tańczące postacie mają na twarzach maski. Twarze pozostałych są umowne, niewymodelowane, a „ n i e d o k ł a d n o ś ć " ta jest' celowa. W sąsiednich pomieszczeniach znajdują się bowiem manekiny, których twarze wykonano na podstawie odcisków, zdjętych z twarzy mieszkańców Mongolii - autor chciał uniknąć' porównywania jednych z drugimi. W komponowaniu tej wystawy ważny był szczegół. Na przykład kolor traktowano jako środek ekspresji o znaczeniu tak mimetycznym , jak i symbolicznym, estetycznym (skom­ ponowany z c a ł o ś c i ą ) i technicznym. Reprezentacja an­ gażująca środki wizualne nie musi jednak zmierzać do odzwier­ ciedlenia każdego szczegółu; nie powinna też udawać, że one sama jest prawdą - oszustwo m o ż e się wydać (dlatego nl! przykład brakujący próg w jednym z namiotów został uzupeł' niony kawałkiem nowego drewna - autor zdecydował się nie. 5 58 59 60 61 �„ p o s t a r z a ć " go sztucznie). Ponadto można też łączyć różne sposoby reprezentcji - tak więc mamy modele postaci z twarza­ mi będącymi kopiami prawdziwych ludzi, mamy takie, których twarze są umowne, mamy też zdjęcia prawdziwych ludzi i postacie „bez c i a ł " . W tym ostatnim przypadku chodzi 0 postacie zapaśników wyobrażone poprzez ubiór podwieszony w sposób odzwierciedlający ruch walczących; tło stanowią zdjęcia z prawdziwych zapasów. W ten sposób nakładają się na siebie dwa plany czasowe - tradycyjne zapasy ukazane są na tle tych współczesnych. Z w r ó ć m y uwagę, że motyw czasu został tu oddany środkami innymi niż narracja. Przemieszaniu planów czasowych towarzyszy różnorodność rodzaju eksponatów i środków przekazu (obok tradycyjnych eksponatów muzealnych takich jak np. ozdoby, ubiory, przed­ mioty codziennego użytku i te związane z kultem itp.; są tu też filmy, nagrania z objaśnieniami, współczesne zdjęcia, stare mapy.) Świat ukazany w tej ekspozycji nie wywołuje bynajmniej wrażenia chaosu. Przypuszczalnie dzieje się tak dlatego, że percepcja wystawy jest inna niż taka, która pozo walałaby skupić się na jednotorowym, linearnym wątku czasowym, zapisać go w pamięci i d o k o n y w a ć nieustannej projekcji poszczególnych elementów treści na tę siatkę chronologiczną. Wystawa, stanowiąc pewnego rodzaju reprezentację bycia w świecie, traktuje czas i przestrzeń jako aktywne czynniki procesu wyrażania określonych sensów. Jesteśmy w środku spektaklu, który sami tworzymy dokonując wyboru mediów 1 angażując określoną stronę naszej wrażliwości. Oczywiście, są tu i napisy - te wskazujące ogólnie na tematykę odzwierciedlają sytuację tradycyjnego mongolskiego targu, dokładniejsze wiszą na zwojach na poszczególnych gablotach. Jednakże to nie na słowie spoczywa zasadniczy ciężar ewokowania sensów koja­ rzonych z przedstawianą kulturą. Sposób, w jaki zwiedzający może wejść w kontakt z tymi sensami, wyraża stwierdzenie Briana Stocka: „Zamiast mówić o oglądaniu jako o czytaniu, powinno się może mówić o nim jako o 'rytuale wizualnym', gdyż oglądanie krajobrazu jest tak rytuałem oka jak i czytaniem tekstu 62 Tego rodzaju „ r y t u a ł y " wydają się odgrywać istotną rolę w muzeum, stąd też warto przyjrzeć się bliżej tak im samym, jak i ogólnie rozumianej kategorii wizualności. 2) O G L Ą D A N I E Ś W I A T A życia zbiorowego mogą znaleźć wyraz ekspresji w przed­ miotach. Systematycznie pozyskana kolekcja przedmiotów jest więc bogatym zbiorem przekonujących dowodów. Ich kolekcja tworzy archiwum bardziej oczywiste i pewniejsze niż archiwa pisane, gdyż są to autentyczne, autonomiczne przed­ mioty, które nie mogły być spreparowane na potrzeby konkretnego przypadku, tak więc charakteryzyją rodzaje cywilizacji lepiej niż cokolwiek innego. " ы Martwe, zdekontekstualizowane obiekty, jak twierdzi Mauss w dalszym ciągu swego wywodu, m o g ą zostać przywrócone do życia dzięki towarzyszącej i m dokumentacji (opisom, rysun­ kom, fotografiom). Punktem wyjścia jest jednak materialny obiekt, poddający się intelektualnej obróbce i będący swoistym partnerem w procesie poznawania świata. Traktowany jest on jako fragment pewnej rzeczywistości i ma d a w a ć jej świadect­ wo. Owej roli eksponatu jako świadka nie m o ż n a pomijać, gdyż stanowi ona podstawę muzealnej reprezentacji. „Niektórzy świadkowie muszą być bardziej godni zaufania niż inni. Wnioskowanie o wartości obiektów jako 'autentycznych i autonomicznych', nie spreparowanych na użytek konkret­ nego przypadku jest zakładaniem, że inne rodzaje świadectw, 'archiwa' zestawione na podstawie osobistych obserwacji, opisy i interpretacje, są mniej czyste, bardziej skażone przygodnym etnograficznym spotkaniem, zderzaniem w nim interesów i prawd częściowych.'' - twierdzi C l i f f o r d . 65 Nieodzowność czynności związanych z etnograficznym oglądaniem dotyczy różnych poziomów wnikania w rzeczywis­ tość kulturową. Znamienne są tu słowa, jakie uczestniczący we wspomnianej wyprawie Marcel Griaule napisał w swej popular­ nej książce o pracy etnograficznej i archeologicznej w Czadzie. 66 „Być może jest to dziwactwo nabyte w służbie lotniczej, ale zawsze z niechęcią odnoszę się do konieczności pokonywania nieznanego terenu pieszo. Teren widziany z powietrza kryje niewiele tajemnic. Własność jest tu zarysowana jak tuszem, drogi schodzą się w punktach krytycznych, ukazują się wewnętrzne dziedzińce, chaotyczność terenów zamieszka­ nych staje się zrozumiała. Wraz z fotografią lotniczą elementy instytucji układają się w dostępny ciąg oddzielnych obiektów. Człowiek jest niemądry: podejrzewa swego sąsiada, a nie niebo; mniema, że w czterech ścianach, w przestrzeni otoczonej palisadą, ogrodzeniem, płotem, wolno wszystko. Ale wszystkie jego wielkie i małe zamiary, sanktuaria i śmiet­ niska, jego byle jakie ulepszenia i ambicje rozwojowe ukazują się na fotografii lotniczej. (...) Dzięki samolotowi można ustalić podstawową strukturę tak topografii jak i umysłu.") 61 Oczywistość rzeczy widzianych W muzeum wizualność - w sensie najbardziej podstawowym - przejawia się jako oczywistość rzeczy widzianej. Była j u ż o tym mowa przy okazji renesansowych okazów przywożonych przez podróżników i włączanych do kolekcji. Ta ostatnia pełniła wówczas między innymi funkcję godnej zaufania, choć frag­ mentarycznej, relacji o świecie niedostępnym bezpośredniemu poznaniu. Oczywiście, jest to tylko jedna z funkcji, j a k ą pełnią muzealne eksponaty, czy może raczej, jeden ze składników kompleksowej funkcji, polegającej tak na pozyskiwaniu wie­ dzy, jak i jej kumulowaniu oraz przedstawianiu. Kompleks ten, niewątpliwie zależny w swej ostatecznej postaci od kontekstu kulturowego, charakteryzuje się dużą żywotnością. Uobecnia się on w refleksji etnograficznej, co jest o tyle istotne, że wskazuje na istotne cechy kwalifikacji przedmiotów odnaj­ dywanych w terenie i potem wcielanych do muzealnych zbiorów. Szczególny status, j a k i przyznaje się przedmiotomświadkom widać wyraźnie np. w instrukcjach Marcela Maussa Przygotowanych dla uczestników wyprawy Dakar-Djibouti udającej się do Afryki w celu zgromadzenia eksponatów do Paryskiego muzeum. Mauss pisze: ••Ponieważ ludźmi zawsze kierowała potrzeba odciskania śladów swego działania w materii, niemal wszystkie zjawiska Griaule, były lotnik, do wizualności miał szczególne podej­ ście. Pozyskiwanie informacji tą drogą traktował - szczególnie w początkach swej działalności - jako źródło, z którego można czerpać niezależnie od badań prowadzonych metodą ustną, a co więcej, jako źródło dostarczające możliwości sprawowania kontroli nad danymi uzyskanymi dzięki metodzie ustnej oraz ich weryfikacji. Wielokrotnie podkreślał wartość obserwacji, czy może raczej całościowego oglądu. Wprawdzie w czasie swych etnograficznych eksploracji rzadko miał do dyspozycji samolot, ale zaadaptował panoramiczny punkt widzenia jako taktykę niezastąpioną w czasie pracy terenowej. Zwróćmy uwagę na to, że w takim ujęciu zwykłe zarysowanie mapy daje wstępny ogląd kultury. Moc oglądu, a ściślej mówiąc, spojrzenia z góry, polega na tym, że ujmuje ono pewną całość (to znaczy to, co, za sprawą arbitralnej decyzji badacza, zostaje uznane za całość). Nie można wykluczyć, że podejście takie rzutuje na sposób, w j a k i konceptualizuje się widzianą rzeczy­ wistość. Wszystko to stanowi o znaczeniu, jakie ma wizualność dla etnografa w czasie gromadzenia wiedzy i w czasie jej konceptualizowania. Rzecz umieszczona w muzeum i przeznaczona do oglądania ma być jednak atrakcyjna przede wszystkim dla zwiedzającego. M o ż n a wyróżnić dwa zasadnicze aspekty, 68 69 47 �w jakich istnieje ta problematyka. Chodziłoby mianowicie o to, co przynależy naturze wypowiedzi wizualnej (zwłaszcza o szczególnego rodzaju mimetyczność, eksponującą swoje funkcje reprezentowania) oraz o to, co jest kwestią korzystania z tej wypowiedzi, czyli dotyczy krajobrazu muzealnego. Przyj­ rzyjmy się bliżej zagadnieniom związanym z tym drugim kręgiem zagadnień, wychodząc jednakże nie od „rzeczy widzia­ n e j " , ale od tego, w jaki sposób wizualność zaznacza się w kulturze współczesnej. Muzeum nie istnieje bowiem w próżni kulturowo-społecznej; jego wewnętrzny krajobraz zmienia się wraz z przemianami tego, co w stosunku do niego zewnętrzne. Wizualność i kultura współczesna W r ó ć m y raz jeszcze do charakterystycznego stwierdzenia, cytowanego w rozdziale o wizualnym trybie reprezentacji: „Zamiast mówić o oglądaniu jako o czytaniu, powinno się może mówić o nim jako o 'rytuale wizualnym', gdyż oglądanie krajobrazu jest tak rytuałem dla oka jak czytaniem tekstu." Chciałabym potraktować ten cytat jako punkt wyjścia dla przeniesienia rozważań na płaszczyznę ogólniejszą, a mianowi­ cie związku tego typu wizualności z kulturą współczesną. Z pewnością jest wiele sposobów, w jakie można inter­ pretować wizualne aspekty krajobrazu muzealnego w powiąza­ niu z kulturą współczesną. Zacznijmy od tego, że definiując tę kulturę, często wskazuje się na szczególne miejsce, jakie zajmują w niej doznania wizualne. Podkreśla się, że rozwój środków masowego przekazu doprowadził do rozmnożenia się wizualnych znaków i symboli i do estetyzacji życia codzien­ nego. ' „Znaki i obrazy są w przeważającej mierze wizualne i zostały powiązane z wszystkimi rodzajami obiektów i usług. Handlowanie swoiście pojętą własnością wizualną daje się zauważyć we wszystkich niemal dziedzinach życia społecznego. Konsumpcja jest więc 'symboliczna', a nie po prostu czy głównie funkcjonalna albo zdeterminowana ceną. twierdzą autorzy książki Economies of Signs and Spaces - Scott Lash i John Urry. 10 7 Ponowoczesny wzrost wizualnej konsumpcji idzie w parze z jej de-dyferencjacją. Dla nowoczesności charakterystyczne było wertykalne i horyzontalne zróżnicowanie poszczególnych sfer życia społecznego. Określone mechanizmy społeczne legitymizowały i chroniły ich specyfikę instytucjonalną, nor­ matywną i estetyczną. Istniało zatem zróżnicowanie na kulturę wysoką i niską, na naukę i życie potoczne, na sztukę artystyczną i popularne przyjemności. Ponowoczesność chce rozmyć te granice, doprowadzić do przemieszania rozdzielonych niegdyś jakości kultury i „przejść od kontemplacji do kosumpcji." Warto zastanowić się nad tym, jak w tę rzeczywistość wpisuje się instytucja muzeum wraz ze swoją funkcją pokazywania (a następnie interpretowania) znaków kultury. Muzeum potrak­ tować tu można jako czuły zmysł kultury. Niektóre cechy współczesnej kultury stanowią konstytutywny składnik samej idei muzeum. Zaliczyć tu można: prymat trybu reprezentacji, dążenie do mimesis, któremu towarzyszy pewna niewiara w możliwość jej osiągnięcia, a w końcu maksymalna kompresja czasoprzestrzeni. (Mamy tu świat w pigułce - pigułka zawiera esencję - to co w świecie istotne, warte zobaczenia). Są jednak i takie właściwości kultury współczesnej, które na pierwszy rzut oka wydają się niemożliwe do przeniesienia na muzealny grunt. Kultura ta, zwłaszcza jej konsumpcyjne ob­ licze, charakteryzować się ma niestałością (dotyczącą w dużym stopniu sfery estetycznej i aksjologicznej). Klientom proponuje coraz to nowe produkty, pielęgnując w ten sposób zmienność ich preferencji i skłonność do poddawania się nastrojom. Tymczasem muzeum z założenia nastawione jest na chronienie trwałych treści kultury, na zatrzymywanie znaków przeszłości. W przestrzeni muzeum można jednakże wydzielić tereny, na których pojawiają się coraz to nowe „ o s o b l i w o ś c i " . W hallu kopenhaskiego Nationalmuseet układa się labirynt z k a m y k ó w n 74 48 (cieszy się on dużym zainteresowaniem, spacerują po nim nie tylko dzieci); przed świętami Bożego Narodzenia jego miejsce zajmują stoiska z bombkami i smakołykami, obok pojawia się mini-wystawa przedmiotów kojarzących się z przyprawami (okręty i naczynia wykonane z goździków, pojemniki na korzenie itp.), na podestach schodów chór śpiewa a capella pieśni bożonarodzeniowe, a dzieciom organizuje się zbiorowe klejenie łańcuchów na choinkę. Powstaje tu przestrzeń wesołe­ go jarmarku (tym bardziej, że dzieje się to na szlaku wiodącym do muzealnego sklepiku). Poszczególne wystawy nabierają charakteru spektaklu - tu obrazy, tam muzyka i slajdy, tu przyciemnione światło - wszyst­ ko stanowi pożywkę dla imaginacji. Zwiedzający może tu być po trosze turystą. Nie musi w nic się angażować, dobiera wrażenia stosownie do swoich upodobań i nastrojów. Trochę poogląda film, posiedzi w jurcie, słuchając objaśnień, których dostarcza wypożyczony walkman, gdzie indziej wciśnie guzik, by rozległa się melodia grana na instrumencie wystawionym w gablocie. Krąży pomiędzy zwyczajnością a egzotyką. Za­ dbano o jego wygodę, więc ma pod ręką wszystko, czego' ewentualnie mógłby potrzebować i w takim standardzie jaki wybierze. (Są automaty z kawą i droższa, bardziej ekskluzywni kawiarnia.) Rozpatrywane z tego punktu widzenia „rytuały wizualne" odprawiane w muzeach mają szczególny charakter. Dają po­ czucie uczestnictwa w Kulturze (zwiedzanie muzeów to działa­ nie sytuujące się w sferze kultury wysokiej); co więcej, daj? poczucie poznawania świata w jego różnorodności i w tym, co; nosi znak firmowy najwyższej jakości - wszystko, co jest w muzeum, jest w jakimś sensie „ n a j . . . " (to znaczy należy do kategorii rzeczy wartych uwagi, nawet jeśli stanowi rekonstruk­ cję.) Muzeum zostaje wciągnięte w mechanizm de-dyferencjacji kulturowej. Stara się ono przestać być świątynią, a przejąć nieco z obszarów zabawy i nauki. Stąd też w muzealnym krajobrazie pojawiają się obszary jarmarku, sanktuaria nauki, galerie sztuki. Elementy charakterystyczne dla tych przestrzeni przenikają się. choć zwykle jeden z nich nadaje zasadniczy rys ogólnej atmosferze danego fragmentom muzealngo krajobrazu. (Jest to taka formula, w której obecnie często funkcjonuje kultun wysoka.) Wchłanianie treści kulturowych jest łatwe i przyjemni - sugeruje retoryka muzealnej przestrzeni i tekstów ulotek, reklam i ogłoszeń; co więcej, dokonuje się go bez wysiłku Muzeum ma być miejscem, w którym po prostu „przebywt s i ę " , miejscem, w którym wszyscy będą czuli się dobrze. Tworzy sie zatem konsumentowi Kultury i Sztuki cieplarniani warunki - wszędzie umieszcza się plany i plansze z oznaczeni*, mi: „Jesteś tu - tu jest sala nr 150". Człowiek jest zarazeł samodzielny i niesamodziely; samodzielny, bo planuje sw trasę, bo może wybrać jedną z wielu dróg; niesamodzielny - И uzależniony od informacji, których mu dostarczono. Wybie* też sposób edukacji - pozwala się edukować, a gdy mu Я znudzi, cofa pozowolenie. To prawda, nie może wykraczać роЯ wyznaczone mu tereny (bo rozlegnie się alarm), ale zamiast tegt coraz częściej dostaje komputer - tu staje się imperatoref panującym nad światem informacji. Naciska ekran - che wiedzieć wszystko o tym przedmiocie - i dostarcza mu SK potrzebnych danych. Ze swojego punktu widzenia panuje n# przedmiotami, a ponadto organizuje własne rozumienie światł Jednakże zerwana zostaje więź między informacją a prze* miotem. (Właściwie przedmiotów w ogóle nie ma - są j e d y ł ich artefakty.) Ujawnia się tu ambiwalencja relacji pomiędfl podmiotem poznającym a przedmiotem poznania. 75 Imperialiści, turyści i historycy Co w przedstawionych powyżej warunkach dzieje się z tres cią wypowiedzi muzealnej, a zwłaszcza z wiedzą dyskursywnł Jak funkcjonuje w tym krajobrazie to, czego muzeum, j» �mówiliśmy na wstępie, winno strzec i co miało kontrolować? Pewne charakterystyczne tendencje można zauważyć j u ż po pobieżnym obejrzeniu paru ekspozycji, zorganizowanych na różne sposoby. Chodzi mi przy tym o organizację wystawy w ściśle określonym znaczeniu, a mianowicie o pewne koncep­ cje poznawania świata, których istnienie można wywnioskować przyglądając się ukształtowaniu poszczególnych fragmentów krajobrazu muzealnego. Punktem wyjścia będzie znajdujący się w muzealnym hallu tekst dotyczący wystawy zatytułowanej „Skarby Etnograficz­ ne": 76 „Jest tu możliwość zbadania dużej ilości obiektów z całego świata. Informacje o tych obiektach zgromadzone są w kom­ puterach i wyświetlane na ekranach. Aktualna wystawa składa się ze zbiorów eskimoskich, ale będzie stopniowo poszerzana, tak by objęła wszystkie rejony ziemi.'' Wystawie tej zdaje się patronować duch Linneusza. Do­ chodzą w niej do głosu ambicje dokonania opisu całego świata, a raczej ujęcia go w ramach uniwersalnego systemu deskryptywnego. Jak wiadomo, Linneusz chciał skatalogować w ra­ mach tego systemu wszystkie rośliny na ziemi (zarówno znane jak i te jeszcze nie poznane.) Jego projekt streszczał w sobie aspiracje ówczesnej nauki europejskiej i jakkolwiek dziś wydaje się nam abstrakcyjny i statyczny w wyrazie, w swoim czasie miał jak najbardziej realną siłę działania. Liczni uczeni rozpierzchli sie po świecie, by szukać obiektów do klasyfikowa­ nia. Charakterystyczne są słowa, jakie Linneusz skierował do jednego ze swych znajomych: 77 „Mój uczeń Sparrman właśnie pożeglował na Przylądek Dobrej Nadziei, a mój inny uczeń, Thungerg, ma towarzyszyć ambasadzie holenderskiej do Japonii; obaj są kompetentnymi przyrodnikami. Młodszy Gmelin jest wciąż w Persji, a mój przyjaciel Flack w kraju Tatarów. Mutis dokonuje wspania­ łych botanicznych odkryć w Meksyku. Koenig znalazł wiele nowych rzeczy w Tankebarze. Profesor Friis Rottboll z Ko­ penhagi publikuje rośliny znalezione w Surinamie przez Rolandera. Arabskie odrycia Forkssala wkrótce zostaną wysłane do druku w Kopenhadze.'' 78 W cytowanym wcześniej tekście dotyczącym wystawy po­ brzmiewały podobne tony. Wyraźny był motyw poznawczego (a co za tym idzie i kulturowego) zawłaszczania świata - nasze szkiełko i oko dotrze wszędzie; zmierzamy do tego, by nasza muzealna reprezentacja była pełna. Sama ekspozycja zor­ ganizowana jest w sposób wskazujący na podobne tendencje intelektualne. Poszczególne obiekty zgromadzone zostały zgod­ nie z formą i funkcją. W szklanych gablotach ułożono przed­ mioty codziennego użytku - w jednym miejscu same buty, w innym same rękawiczki, w jeszcze innym same stołki czy garnki. W środku sali stoi szklana gablota, w której przedmioty złożyły się na scenkę. (Na przykład ukazanych jest kilka postaci w typowych strojach.) Jak tłumaczy jedna z osób pracujących w dziale etnograficznym muzeum - chodziło o to, by pokazać jak największą ilość przedmiotów. Zwiedzający jest tu od­ dzielony od reprezentowanej rzeczywistości kulturowej. Udo­ stępnia mu się jednak komputer - w ten sposób może dowolnie manipulować „rzeczywistością" - naciska określony obrazek uzyskuje takie informacje, o jakie mu chodzi. Muzeum jako .•skład cennych rzeczy" w swej skrajnej wersji w ogóle nie pozwala na bezpośrednie obcowanie z artefaktami. Udostępnia je potencjalnie - jako obrazy i informacje gromadzone pamięci sieci komputerowych. Walorem tego rodzaju „ob­ cowania" ma być ogólna dostępność tego, co uznane zostało za oobro kultury i winno stanowić wspólną własność ludzkości. Interpretując taką organizację treści można ponownie od­ wołać się do pracy Lasha i Urry'ego. W analizie zjawisk współczesnej turystyki autorzy ci korzystali z pojęcia kompresji czasoprzestrzeni. Przejawia się ona jako swoiste anulowanie 1 s , e w 79 przestrzeni spowodowane możliwością błyskawicznego poko­ nywania dużych dystansów. Inne jej oblicze j a w i się wtedy, gdy zwrócimy uwagę na podróż symulowaną w nieustannie krążą­ cych znakach i obrazach, głównie natury wizualnej. Naciskając ekran komputera działamy w świecie niepraw­ dziwym. O ile jest to podróż, to podróżujemy w szklanym tunelu - ekran komputera i szyby w muzealnych gablotach determinują tereny eksploracji. Takie ograniczenie dotyczy jednak wykorzystania wiedzy, a raczej jej reglamentacji. Natomiast stosunek do samego zjawiska pozyskiwania jej przez fachowców po to, by dać ludzkości dobro o niekwestionowalnej wartości można by nazwać - oczywiście upraszczając nieco tę sytuację poznawczą - „ i m p e r i a l i z m e m " poznawczym. Wątek imperialistycznego traktowania świata obcego kul­ turowo jest żywo rozważany we współczesnej antropologii. Mówiąc o muzealnej reprezentacji warto zwrócić uwagę na jego nowsze oblicze, a mianowicie na imperialistyczną nostalgię, czyli szczególnego rodzaju żal za minionym światem, tym, który niknie za sprawą ekspansywnych działań kultury białej. Taką nostalgię można np. zauważyć w aranżacji części prehis­ torycznej. Z półmroku wyłaniają się obrazy przeszłości np. w postaci rekonstrukcji wiosek, przedmiotów codziennego użytku pośród suchych traw, kamieni, konarów drzew, na tle czarno-białych fotografii pejzażu. Obrazy życia w dawnych wiekach jawią się w atmosferze sennej i nierzeczywistej (choć z drugiej strony opatrzone są pieczęcią naukowości - datowane, pokazywane jako dowody, często jako pierwociny obecnych form danych przedmiotów czy gatunków zwierząt.) 80 81 Zostaje tu stworzone bezpieczne pole refleksji dla człowieka współczesnego. Przechadza się on pomiędzy kadrami z prze­ szłości. Teren przechadzki innego rodzaju zaaranżowano w dziale „Ludy świata." W szeregu sal zgromadzono rzeczy pochodzące z różnych obszarów świata: przedmioty kultu, ubiory, trochę przedmiotów użytkowych. Epatują one swoją egzotyką i kunsz­ tem wykonania. Szczególnie wyeksponowano ich walory es­ tetyczne. Są to, mówiąc krótko, rzeczy, które cieszą oko i mogą stanowić pożywkę dla imaginacji. Sprawy takie jak prze­ znaczenie, sposób użycia, związek z tradycją, religią, zwyczaja­ mi itp w niektórych przypadkach wyjaśniono w tekstach opisów. Szereg obiektów opatrzono jedynie pobieżnymi infor­ macjami, wskazującymi „co to jest". Odwołując się do Clifforda, można by tu mówić o surrealistycznej tonacji tej wystawy. (Przypomnijmy, że termin „ s u r r e a l i z m " w odniesieniu do zachodnioeuropejskiej praktyki kolekcjonerstwa, stosowany był przez tego autora w znaczeniu szerokim. Określał ten rodzaj estetyki, który ceni fragmenty, dziwne i nieoczekiwane ze­ stawienia i zmierza do ukazania jakichś niezykłych rzeczywis­ tości odwołując się przy tym do dziedzin estetyki, erotyki, egzotyki. ) 82 Ten typ kolekcji etnograficznych bywał ostro krytykowany przez etnografów jako wybiórczy, nienaukowy, nie oddający istoty obcych kultur. Jednakże jeśli spojrzeć na niego z innego punktu widzenia, to może on okazać się reprezentatywny. To prawda, nie odzwierciedla on świata innych kultur w sposób, jaki obecnie uznaje się za reprezentatywny. W pewien sposób udostępnia jednak turystyczne doświadczenie, uważane za symptomatyczne dla kultury współczesnej. Pozwala w sposób łatwy, tani, wygodny i niezbyt absorbujący czasowo doznawać różnorodnych wrażeń, pozwala też zachować zewnętrzna po­ stawa w stosunku do oglądanych treści. Na umownej skali muzealnej reprezentacji taka wyrywkowość w ukazywaniu świata sytuowałaby się na biegunie przeciwnym w stosunku do tego, gdzie wiedza przekazywana jest w sposób systematyczny, linearny i wymaga intelektual­ nego zaangażowania się odbiorcy. Tego typu organizację treści dyskursywnych obserwowaliśmy w wystawie ukazującej histo83 49 �rię muzeum. Szkielet konstrukcyjny tworzony był przez narra­ cję. Plany, zdjęcia, makiety pełniły funkcje ilustracyjne. Treść przekazu stanowiła konkretna wiedzia historyczna, która winna wpisać się w pewną, posiadaną już przez odbiorcę, świadomość historyczną. G r a muzealna Rozbijanie wypowiedzi muzealnej na poszczególne elemen­ ty, wskazywanie różnych trybów reprezentacji to oczywiście zabiegi analityczne mające prowadzić do wyjaśnienia tego, co w swej warstwie podskórnej przekazuje wypowiedź muzealna. Jednakże aby analiza taka miała jakikolwiek sens, najpierw trzeba ujrzeć muzeum jako całość; i do całości tej trzeba powrócić zakończywszy myślenie o różnych jej aspektach. Ekspozycje poszczególnych autorów różnią się w swej wymowie ale, istniejąc w ramach krajobrazu muzealnego, składają się na całość - polifoniczną, płynną, dopuszczającą możliwość wielorakiego odbioru, czy może raczej, wielo­ rakiego chwytania sensu. Tu zaczyna się interpretacyjne działa­ nie zwiedzających. W y p o w i e d ź muzealną formułuje się bo­ wiem ze względu na kogoś, dla kogo winna być zrozumiała. W tym miejscu rodzą się pytania o roszczenia, jakie wypo­ wiedź ta wysuwa w stosunku do odbiorców, o wstępne warunki, jakie ci ostatni powinni spełniać, by zrozumieć przekaz, a w końcu o typu uczestnictwa, jakiego się od nich domaga. Mówienie o tych roszczeniach to poniekąd mówienie o koncep­ cji sensu wpisanej w wypowiedź. (Oczywiście, trzeba tu przyjąć, że muzeum jako całość zakłada pewną ogólną koncep­ cję sensu.) Pojawia się tu kolejne pytanie: czyj to ma być sens? M o ż n a je jednak uchylić, jeśli wypowiedź muzealną potraktuje się podmiotowo, natomiast sposób, w jaki istnieje ona wobec zwiedzających, ujmie jako autoprezentację (w Gadamerowskim tego słowa znaczeniu). Jak twierdzi Gadamer, „oglądanie to pewien zasadniczy typ u d z i a ł u . " Odnosi on to wprawdzie do przedmiotów sztuki, a nie do eksponatów znajdujących się w muzeach historii i kultury. Jego rozważania można jednak, jak sądzę, odnieść także do tych ostatnich i to nie tylko z uwagi na to, że Gadamer uwzględnia wątek różnych sposobów istnienia rzeczy jako takich, ale i ze względu na przyjętą tu formułę rozumienia muzeum: jako wyniku interpretacyjnych i kreatywnych działań ludzkich. Będzie to oczywiście jedna z wielu możliwych prób „hermeneutyki m u z e u m " . Dla takiego ujęcia muzeum kluczowe wydaje się pojęcie gry, za pomocą którego Gadamer wyjaśnia sposób bycia dzieła. Całość znaczeniowa, jaką jest gra, istnieje według niego tylko wtedy, gdy jest grana. Podobnie dzieło sztuki swe prawdziwe istnienie i sens zyskuje w doświadczeniu odbiorczym. Nie jest ono dla odbiorcy przedmiotem, bo jego znaczenie nie jest gotowe, ale powstaje dopiero w interpretacji, do której dochodzi w czasie samoprezentacji dzieła. W tym sensie podmiotem gry jest samo d z i e ł o . Gra - mówi Gadamer - „ m a własną istotę, niezależną od świadomości grających. Gra istnieje też tam, a nawet przede wszystkim tam, gdzie żaden byt-dla-siebie subiektywności nie ogranicza horyzontu tematycznego i gdzie nie ma podmiotów o postawach graczy. Podmiotem gry nie są grający; poprzez nich gra jedynie się prezentuje." Ale też istnienie gry jest nieodłączne od działań interpretacyjnych graczy. W odniesieniu do dzieła sztuki oznacza to, że aby poznać „dzieło samo", nie można abstrahować od jego od­ niesień do życia. Odbiorca i jego świat okazują się najważniej­ szymi uczestnikami gry. Spróbujmy w podobny sposób spojrzeć na muzeum - z wpisa­ nymi w nie regułami reprezentacji i odbioru. Jeśli przyjmiemy, że istnieje „gra muzealna'', decydujący będzie moment zgody zwiedzającego na przyjęcie roli gracza. W muzealnej grze gra się „całymi ś w i a t a m i " , które zostają powołane do życia, ale przebieg gry jest prawidłowy, o ile 84 85 86 87 8 8 50 zachowana zostaje ciągłość sensu, łącząca j ą z zewnętrznym światem gracza. „Nigdy grający, twórca lub widz nie są wciągani tylko w obcy świat czarów, rauszu, snu, lecz raczej wychodzą w bardziej właściwy sposób we właściwy sposób we własny świat, głębiej się w nim rozpoznając." W muzeum ó w moment wieloaspektowego rozpoznania jest niezwykle istotny. T y m , co rozpoznawane są dwie (co najmniej) rzeczywistości - ta prezentowana oraz nasze „tu i teraz". Dowody istnienia naszego świata bywają włączane w reprezen­ tację inności, co widać wyraźnie np. w sytuacji, gdy ukazuje się ewolucyjne przemiany form. Ponadto słowne objaśnienia nie­ ustannie odnoszą inność do tego, co znane, tłumaczą, angażują intelektualnie, co utrudnia pogrążenie się w świecie nie-naszym. Rozpoznanie dotyczy jednak jeszcze innego poziomu, a miano­ wicie rozpoznania własnej pozycji w świecie prowadzące do poszerzenia s a m o ś w i a d o m o ś c i . 8 9 90 Kwestią o zasadniczym znaczeniu jest margines swobody pozostawiony dla indywidualnego doszukiwania się i dookreślania tej prawdy, ku której prowadzić ma umieszczony w muze­ um przedmiot. Wiadomo, że ma on wskazywać na coś poza nim samym. Jego byt wcześniejszy ulega przemianie, a byt obecny swe spełnienie wyprowadza z ukazywania swego reprezen­ tatywnego charakteru. Zachodzi zatem wewnętrzna przemiana przedmiotu (czy może raczej czegoś, co uznaje się za jego istotę.) Reszta zależy od tego, co dokonuje się w dialogicznym stosunku pomiędzy zwiedzającym a przedmiotem. ' Konstytu­ tywny element muzealnej gry stanowi pokonywanie dystansu, nie mające bynajmniej prowadzić do jego ostatecznego zniesie­ nia. Musi bowiem zostać zachowana cecha reprezentatywności tego, co przedstawiane. 9 92 U podstaw reguł tej gry leży sytuacja człowieka w świecie; a zwłaszcza to, że jest on istotą skończoną i historyczną, co określa horyzont jego rozumienia. Dlatego teksty, dzieła sztuki, czy w ogóle wytwory człowieka przedstawiają się w sposób zależny od tego, kto, kiedy i gdzie podejmuje interpretacyjną grę. W różnych epokach ludzie zwracaję uwagę na co innego, gdyż zanurzeni są w swej historyczności, w nieodłącznych od niej uprzedzeniach i przesądach. Skłonni są stawiać określone pytania, by wyjaśnić coś, co jest sensem w ich „tu i teraz". Interpretując to, co ujmują jako przeszłość, tradycję, czy; w ogóle odmienność, przyswajają je, odnajdują odpowiedzi na swoje pytania, ale i podlegają ich oddziaływaniu. W toku takich procesów przekształca się sens tego, co interpretowane. Interpetacja ujawnia sens, ale i formuje go, a ponadto otwiera interpetatorom drogę dla wykraczania poza ich horyzont Warunkiem jest gotowość na przyjęcie prawdy, którą niosą w sobie teksty, dzieła sztuki, tradycja historyczna itp. Nie można - jak twierdzi Gadamer - traktować świadectw przeszłości jedynie jako źródła wąsko rozumianej wiedzy o przeszłości, gdyż znaczyłoby to, że przeszłość ta jest nam całkowicie obca i że nie niesie sobie żadnej istotnej dla nas prawdy. Chodzi tu 93 0 prawdę ważną dla tych, którzy dokonują interpretacji. Bez-, zasadne byłyby przy tym ich roszczenia do bezpośredniości^ bezzałożeniowości i obiektywności działań interpretacyjno-rekonstruujących - istnieją oni bowiem w horyzoncie naszej współczesności. „Horyzont ó w nieustannie się kształtuje 1 - jak mówi Gadamer-jest,, czymś, w co wkraczamy i co kroczy razem z nami.'' Doświadczamy tego szczególnie wówczas, gdy poddajemy próbom nasze uprzedzenia. ,,Do takich prób zalicza się również spotkanie z przeszłością i rozumienie, tradycji, z której się wywodzimy." W takim spotkaniu dojść może do fuzji horyzontów, w czasie której odsłoni się przed nami przestrzeń nowych znaczeń i pogłębi nasze rozumienie sposobu, w jaki istniejemy w świecie. Taki byłby sens muzealnej gry odczytanej „po Gadamerowsk u " . Toczy się ona nie tylko o rozumienie tradycji, ale innościi czy obcości (dlatego opis ten m o ż n a z powodzeniem odnosić doi przedmiotów badań antropologii kulturowej) i daje się ująć jako element szerszej gry o rozumienie ludzkiego świata w ogóle. 94 95 46 �PRZYPISY 1 Tak podaje Raport United Nations. Cyt. za: D. MacCannell, The Tourist. A New Theory of the Leisure Class, New York 1989, s. 78 Mogło być to na przykład być rozumiane tak, iż muzea winny „pomóc ludziom asymilować nowe wartości (...). Na przykład, korelacje przyczynowo-skutkowe oparte na naukowej i pragmatycznej informacji są produktem określonej kultury i muszą zostać wyjaśnione ludziom, którzy mają całkowicie odmienny sposób myślenia." Hiroshi Daifuku, The Museum and the Visitor, „Museum and Monuments" Vol. 9, The Organization of Mueums: Practical Advice, Paris 1960 s. 78, cyt. za: MacCannell, op. cit., s. 195, przyp. 1. MacCannell podaje także inne przykłady formułowania celów muzealnictwa. MacCannell, op. cit. zwł. s. 195, przyp. 1 MacCannell, op. cit. Charakterystyczne jest stwierdzenie MacCanella, że pewne eksperymenty mające prowadzić do unowocześ­ nienia ludzkiej mentalności prowadzone były w muzeach odkąd z kolekcji dla badań naukowych przekształciły się one w miejsca publiczne, jakimi są dzisiaj. J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Eth­ nography, Literature, and Art, Cambridge Mass. and London 1988, s. 218. Fragment rozdziału 10 On Collecting Art and Culture ukazał się w tłumaczeniu Joanny Irackiej: O kolekconowaniu sztuki i kultury, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", 1993, nr 1, s. 11-17 Zob.: „(...) kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości." Clifford, O kolekcjonowa­ niu..., op. cit., s. 12 R. Handler, On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, „History of Anthropology", Vol 3, Objects and Others, ed. G. Stocking, s. 192-217, Madison 1985 Clifford odwołuje się też do pracy C.B.Macphersona, The Political Theory of Possesive Individualism, Oxford 1962, gdzie ukazany jest dokonujący się w 17 wieku proces wyłaniania się ideału osoby jako posiadacza różnych dóbr. Clifford, O kolekcjonowaniu... op. cit., s.12 K. Pomian, Entire I'invisible et visible: La collection, „Librę", 1978 (3): 3-56; Clifford, op. cit. J. Clifford mówi o problematyczności autentyzmu, który w założe­ niu miał być tu zachowany: „Tak kolekcjoner, jak i ocalający je (tzn. zebrane eksponaty - AW) mogliby się ubiegać o ostatnie miejsce wśród obrońców „prawdy rzeczy". Autentyzm, jak to zobaczymy, wytwarza się bowiem w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej - teraźniejszości-stającej-się-przeszłością." Clif­ ford, O kolekcjonowaniu..., op. cit., s. 15 Zjawiskiem niezwykle istotnym było wyłonienie się kategorii sztuki prymitywnej, co uczyniło status niezachodnich przedmiotów problematycznym. Dawały się one zdefiniować bądź jako obiekty artystyczne bądź jako etnograficzne i odpowiednio do tego eksponować - w galeriach sztuki ze względu na cechy formalne i estetyczne, a w etnograficznych - na kontekst kulturowy. Clifford, op. cit. A. Pagden, The Fall of Natural Man: The American Indian and the Origins of Comparative Ethnology, Cambridge 1982; J. Duncan, Sites of representation. Place, and the Discourse of the other, (w:) Place /Culture/Representation, ed. J. Duncan, D. Ley, London and New York, 1993 " J. Duncan, op. cit. Oczywiście, nie każdy język jest równie prawomocny w przekazywaniu wiedzy. Wiarę budzi beznamiętny język nauki, zdolny jakoby w sposób obiektywny zdać sprawę z cech poszczególnych obiektów (co niewątpliwie pomaga umieścić poszcze­ gólne okazy w ramach obowiązującej siatki kategorialnej). Tematykę tę w odniesieniu do tekstów antropologicznych porusza­ łam, in.: M. L. Pratt, Fieldwork in commonplaces, (w:) Writing Culture, ed- J. Clifford, E. Marcus, London 1986, s. 27-50; Clifford, On Ethnographic Authority, (w:) The Predicament of Culture, op. cit., s. rozmowy z ludźmi odwiedzającymi Expo 86. Stwierdzili oni, że ich rozmówcy bardziej podkreślali np. zacieśnianie więzi rodzinnych w czasie takiej wspólnej wyprawy, czy okazję spotkania nowych ludzi niż treści wpisujące się w idee tej wystawy. D. Ley, К. Olds, Landscapes Spectacle: world's fairs and the culture of heroic consumption, ..Environment and Planning D: Society and Space" 6: 191-212. Podaję za: S. Warren, 'This heaven gives me migraines, (w:) Place/Cul­ ture/Representation, op. cit. s. 183 D. Ley, J. Duncan, Epilogue (w:) Place/Culture/Representation, op. cit. s. 329 Oczywiście, jeśli traktować pejzaż w sensie najprostszym - to znaczy jako określony obszar ukształtowany w pewien sposób - to o czytaniu można tu mówić w znaczeniu metaforycznym. Nasze „odczytywanie'' pejzażu - twierdzi Brian Stock - różni od cichego czytania. Pejzaż może być przedmiotem prywatnej lektury, niemniej jednak pozostaje wypo­ wiedzią publiczną (inaczej niż - w epoce druku - zwykły tekst pisany). Pod pewnymi względami jest to tekst hybrydyczny, mający cechy tak wypowiedzi pisanej, poddającej się indywidualnej lekturze, jak i tekstu oralnego, wygłaszanego w obecności wielu słuchaczy. Ta ostatnia analogia uwypukla wizualne aspekty sytuacji - podobnie jak recytator tradycyjnej epiki wkraczał od razu in medias rem, a potem a kon­ tynuował parę wątków, tak i oglądanie krajobrazu wymaga wejścia w środek, a następnie postępowania nie sekwencyjnego, lecz zgodnie ewedtug pewnych ogniskowych motywów. Podobnie ująć można dwojaki charakter muzeum (publiczne vs. prywatne). B. Stock, Reading, community and a sense of place, (w:) Place/Culture/Representation, op. cit. Badania prowadziłam dwutorowo, to znaczy z uwzględnieniem dwóch kręgów zagadnień. Pierwszy z nich obejmował analizowanie retoryki wypowiedzi muzealnej, co miało na celu dotarcie do ist­ niejących w tejże wypowiedzi mechanizmów perswazyjnych. Szczegól­ nie interesowały mnie środki retoryczne nastawione na przekonanie do określonych treści (zwłaszcza to, jakie są to treści i w jaki sposób wiążą się one ze sobą.) Można by tu mówić o dążeniu do odkrycia wizji świata wpisanej w wypowiedź muzalną, ale jest to, moim zdaniem, określenie zbyt ogólne - chodzi raczej o preferowany w tej wypowiedzi (i przedstawiany jako prawomocny) zespół wyborów aksjologicznych i epistemologicznych, a także, w trochę mniejszym stopniu, rozwiązań estetycznych. Punktem wyjścia są dla mnie tradycyjne pojęcia teoretyczno-literackie, a zwłaszcza pojęcie toposu; inspirujące było dla mnie ujęcie retoryki E. R. Curtiusa (E.R. Curtius, Europaische Literatur und lateinisches Mittelaler, Bern 1954.) Natomiast jeśli chodzi o dziedzinę badania tekstów antropologicznych, to korzystałam z sugestii wysuwa­ nych w ramach antropologii interpretatywnej. Drugi nurt moich rozważań to badanie przestrzeni muzealnej. Chodziło o takie ujęcie przestrzeni, jakie stosuje się w geografii kulturowej, gdzie zwraca się uwagę na kulturowe znaczenia przestrzeni oraz na obustronne relacje pomiędzy człowiekiem, a tym co go otacza, na aktywność twórczą, której efektem staje się symboliczne nasycanie środowiska oraz na to, jak to środowisko działa na człowieka (Bliskie jest mi podejście hermeneutyczne przedstawione w pracy Pla­ ce/Culture/Representation). Stock, s. 314. Autorowi nie chodzi tu o to, czym są obrazy (images) i słowa w umysłach, ale o konkretną tradycję reprezentowania miejsc w kategoriach wizualnych lub słownych. Czasem, np. nie znając narracji, nie umiemy odczytać przekazu architektonicznego, a znajomość samego tekstu nie daje nam dostępu do pewnego rodzaju emocjonalnego odbioru symbolizacji.Podobnie, zna­ jąc z przewodnika jedynie opis danego miejsca - pisze B. Stock - nie umiemy zrekonstruować samego doświadczania danego miejsca w nienarracyjnym otoczeniu. Czym innym jest też czytanie o danym miejscu np o świątyni, a czym innym oglądanie fotografii ). Stock, op. cit. " Zob. D. MacCannell, op. cit., s.78-80 E.R. Curtius, op. cit. S. Daniels, D. Cosgrove, Introduction (w:) The Iconography of Niekiedy motyw podróży pomaga nadać spójność elementom, landscape. Essays on the symbolic representation, design and use of które łączy głównie to, że znalazły się w jednym miejscu. Tak jest na Past environments, ed. D. Cosgrove, S. Daniels, Cambridge 1988, s. 1. przykład w Muzeum Dziecięcym, w którym zaaranżowano kąciki Autorzy wyjaśniają to dokładniej: „Aby zrozumieć krajobraz budowany, poświęcone bardzo różnej tematyce: „Muzeum dziecięce jest podróżą Powiedzmy w J8-wiecznym angielskim parku, zwykle trzeba rozumieć przez tysiąclecia historii. Specjalna wystawa dla dzieci i towarzyszą­ J go pisane i słowne reprezentacje nie jako 'ilustracje' wyobrażenia cych im dorosłych pokazuje oryginalne przedmioty, jak i kopie, których znajdujące się na zewnątrz, ale konstytutywne wyobrażenia jego można dotykać i używać, aby powoływać do życia historię." jeżenia bądź znaczeń." Tamże. Element werbalny może zmierzać do nadania grupie przedmiotów Można tu nawiązać do badań socjologów przeprowadzających struktury narracyjnej, jak np. w ekspozycji mającej przedstawiać życie 2 16 3 4 5 t 17 6 7 8 9 10 18 19 20 21 e 22 57 �Egipcjan tytut Od kołyski po grób (sala 302) wskazuje na to, że eksponaty należy interpretować jako znaki, za pomocą których opowia­ da się ludzkie życie. Niekiedy, przyzwyczajeni do „normalnego" dla nas wyglądu mapy (tzn. takiego, gdzie w centrum sytuuje się nasz kraj i stopniowo wskazuje coraz szersze kręgi jego umiejscowienia (jak bywa to na przykład w szkolnych atlasach.) Możemy mieć trudności z natychmias­ towym zorientowaniem się w porządku takiego odwzorowania, gdzie w centrum są Hawaje albo Grenlandię. Zob. także: J.B. Harley, Maps, knowledge, and power, (w:) The Iconography of Landscape... op. cit. Czasem okazuje się, że z przestrzenią można robić różne rzeczy - np. wywołać ruch obrotowej makiety ukazującej zmiany w stanie zalesienia, sprawdzić jak działają cuda optyki w rodzaju skrzynek, w których przez niewielki otwór widać trójwymiarowy obraz. Tego rodzaju angażowanie zwiedzających w podejmowanie pewnych „opera­ cji na przestrzeni" jest dość skuteczne; jeśli tylko jest możliwość, zwiedzający podejmują tego typu działania. Informacja znajdująca się w hallu muzeum. C D . Maleszyński, „Jedyna księga". Z dziejów toposu w literatu­ rze dawnej, „Pamiętnik Literacki" 1982, z. 3/4 Wprowadzenie do zbiorów zatytułowych Wnętrze kościoła romań­ skiego („The interior of the Romanesque Church 1050-1250"). Spotyka się również sformułowania wyrażające opowiadanie poprzez ukazywanie znalezisk: „Prehistoria Danii - od czasów łowców renife­ rów w epoce lodowcowej do ery Wikingów. Tysiąclecia historia Danii opowiedziane poprzez znaleziska archeologiczne z epoki kamienia, brązu i żelaza.''- czytamy w znajdującej się w hallu muzeum informacji o zbiorach prehistorycznych. Na przykład w sali nr 3 tytułowy napis mówi: „Pierwsi rolnicy - topór i ogień zmieniały las w pole". Tło ekspozycji stanowi czarno-biała panoramiczna fotografia zajmująca całą ścianę i ukazująca ludzi pracujących przy wyrębie lasu. Przed zdjęciem umieszczono pnie ściętych drzew. Fragment objaśnienia dotyczącego gipsowych odlewów czaszek w sali nr 102 Erie Grant, The sphinx in the north: Egyptian influence on landscape, architecture and interior design in eighteenth- and niniteenth-century Scotland, (w:) The Iconography of Landscape, op. cit. Sala 303 - fragment objaśniający ikonografię malowideł i figurek związanych z grobowcami. Sala 303 Mumia skarbnika królewskiego z 1530 p.n.e., sala 303. „Mumia jest źle zachowana, gdyż balsamujący nie umieli jeszcze robić mumii tak, by przetrwały" - czytamy w objaśnieniu. Niekiedy sposób ukazania mumii jeszcze bardziej zaciera kon­ tekst, w jakim niegdyś istniała. Przykładem może być mumia peruwiań­ ska datowana na rok 600-1000. Znajduje się ona w dziale etnograficz­ nym i jest jedyną wystawioną tu mumią. (Muzeum posiada ich kilka, lecz ta zachowała się najlepiej.) Przystrojona w pióra i stojąca wśród różnorodnych eksponatów, które łączy to, że pochodzą z jednego obszaru, w ogóle nie sprawia wrażenia mumii. Wyglądem zbliża się w zasadzie do modeli szamanów czy czarowników, jakich wiele w tej kolekcji. Jedynie podpis wskazuje, że nie jest to model: „W niektórych częściach starożytego Peru praktykowano grzebanie zmarłych w pustyn­ nych piaskach wzdłuż wybrzeża. Ciała umieszczano w pozycji kucznej, owijano w materię i przyozdabiano piórami. (•••)" Sala nr 10 Są to prawie same czaszki z kawałkami kręgosłupa, w jednym przypadku widać również piszczele. Podobny jest porządek opisu drugiego szkieletu - tu tekst przechodzi do tematyki rzymskich wyrobów z brązu i szkła. Louis-Vincent Thomas, Trup, tłum. K. Kocjan, Lódź 1991, s. 97-98. Zob także: „W cywilizacji słowa, gdzie mowa jest życiem, czaszka nabiera nowego wymiaru symbolicznego: usta, uszy są ośrod­ kami wymiany słownej, Z tego punktu widzenia czaszka staje się wyrazem par excellence przejścia od semiotyki do symboliki.'' Tamże, s. 98 Nawiasem mówiąc, na zdjęciu zwłok dziecka trudno dopatrzeć się jakichkolwiek szczegółów, można najwyżej zauważyć ogólne podo­ bieństwo barw do stroju leżącego obok. Thomas, op. cit. s. 45 H.-G. Gadamer, Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Kraków 1993, s. 163. Gadamerowskie ujęcie pamiątki opiera się na rozróżnieniu pomiędzy znakiem, symbolem i obrazem. Pamiątka ma być najbardziej samoistnym ze wszystkich znaków. Natomiast znak „to nic innego niż 23 2 4 25 26 2 1 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 4 0 41 52 to, czego wymaga jego funkcja, którąjest wskazywanie poza siebie. Aby nieco różnią się od siebie. Ponadto część tła ma kolor niebiesko-zielony. móc wypelnać tę funkcję, znak musi oczywiście przyciągnąć najpierw Autor tłumaczy: „To są niejednakowe odcienie, bo to jest papier, a to uwagę. Musi się narzucić, tj. wyraźnie się wyodrębnić oraz zaprezen­ tkanina, więc trudno dobrać odcienie. Najpierw chciałem, żeby wszystko tować swą wskazującą treść (...). Nie ma skupiać na sobie uwagi tak, było żółte, ale nie było dobrze widać postaci, więc w jednym miejscu iżby pozwalał się kontemplować, gdyż ma tylko uobecniać coś nieobec­ dałem inne tlo.'' Być może także linearne uporządkowanie prezentowanej treści nego, a nawet chodzi mu wyłącznie o to coś nieobecnego." Tamże. zgodnie z porządkiem chronologicznym nie stanowi adekwatnej re­ Tamże. Clifford rozważa to zjawisko w odniesieniu do dyskursów ant­ prezentacji porządku czasowego takiego, jaki istnieje w egzystencji ropologicznego i estetycznego. W pierwszym z nich konkretna, ob­ ludzkiej. Wprawdzie „wiemy", że jesteśmy w „teraz," za sobą mamy darzona inwencją egzystencja kultur plemiennych i artystów jest przeszłość, przed sobą przyszłość; można to wyrazić linearnie, ale będzie to tylko schemat. Nasze „teraz" przeniknięte jest impresjami stłumiona w procesie konstruowania „tradycyjnych" światów; w dru­ z przeszłości i oczekiwaniami dotyczącymi przyszłości. gim - oceniania ich produktów według bezczasowych kategorii sztuki. Stock, op. cit., s. 320. Clifford, The Predicament..., op. cit., s. 200 M. Mauss, Instructions somaires pour les collecteurs d'objects L.-V. Thomas, op. cit., s. 99 ethnographiques Musee d'Ethnographie du Trocadro. Pamphlet prepa­ Zob. Np. P. Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989, część red with the assistance of M . Leiris and M . Griaule, 1931, s. 6-7, za: V „Śmierć na opak". Clifford, The Predicament of Culture..., s. 66 -67. Clifford zwraca Tamże, s. 120 uwagę na metaforykę sądową (pices conviction, besoins de la cause). Gadamer, op. cit., s. 162 Clifford, tamże, s. 67 Dean MacCannell, The Tourist, op. cit., s. 84 Miejsce wątku wizualności we współczesnej refleksji etnograficz­ Czytamy tekst linearnie, w sposób jaky regularny - przynajmniej nej rozważa J. Clifford w Introduction: Partial Truths, (w:) Writing takie mamy wrażenie. W rzeczywistości percepcja tekstu pisanego jesl Culture, op. cit., s. 12. Szerzej na temat zdominowania etnografii przez bardziej złożona. (Dokładniej na ten temat: B. Stock, Reading, com-, wizualność: J. Fabian, Time and the Other: How Anthropology Makes Its munity and a sense of place, (w:) Place/Culture..., s. 317-318.) Tu Object, New York 1983, W. J. Ong, The Presence of the Word, New chodzi mi jednak o linearne narracyjne uporządkowanie określonych Haven, Conn 1967; tegoż, Interfaces of the Word, Ithaca 1977. elementów treści. M. Griaule, Les Sad legendaires, Paris 1943, s. 61-62. Cyt. za: Tamże. Clifford, op. cit., s. 68. O fotografii lotniczej mówił też Griaule: Pojęcie spektaklu wydaje się tu szczególnie przydatne - w znacze­ L'emploi de la photoghraphie aerienne et la recherche scientifique, niu tak dosłownym jak i metaforycznym. „Spektakl (...) mógł znaczyć „L'antropologie"1937 ( 47), s. 469-471 Jak zauważa to Clifford, proponowana przez Griaule'a metoda po prostu pokaz, ale i coś, czemu można się dziwić, a więc coś dotykającego tajemnicy. Mógł przybierać jedynie znaczenie lustra, dokumentacji przypomina działania podejmowane przez twórców dzięki któremu prawda, która nie może zostać wyrażona bezpośrednio, współczesnych sprawozdań przygotowywanych przez telewizyjnych. może zostać odbita, być może wykrzywiona i mógł także oznaczać Poszczególni obserwatorzy, stojący w wyznaczonych miejscach, mieli pomoc w widzeniu (...) - piszą S Daniels i D. Cosgrove o znaczeniach; zwracać uwagę na czas wykonywania poszczególnych obserwacji, co spektaklu w renesansowej Europie. „Teatr'' - tak wówczas jak i obecnie następnie służyć miało syntezie, dokonywanej w czasie ostatecznego opisu danego wydarzenia np. rytuału. Dokładniej na ten temat: Clifford, - nie oznaczał jedynie budynku teatralnego. Sztuka tworzenia analgoii op. cit., s. 70 pozwala przemieszczać się pomiędzy planem sztuki, a planem miejsci O związku totalizującego oglądu okolicy dokonywanego z góry ze - oba uczestniczą w przekazywaniu danych zjawisk ku ogólnemi sposobem, w jaki tworzona bywa teoria zob: J. Starobinski, Montesąieu zrozumieniu. S. Daniels, D. Cosgrove, Spectacle and text. Landscapi par lui-meme, Paris 1943, s. 60-113, G. Van Den Abbeele, Travel as metaphors in cultural geography, (w:) Place/Culture/Respresentation, Metaphor from Montaigne to Rousseau, Minnesota 1992. op. cit., s. 58 Stock, op. cit., s. 320 Tamże, s. 59 M. Featherstone, Consumer Culture and Postmodernism, London Prinsens Palais to pałac pochodzący z połowy XVIII, stanowiąc) 1991. najstarsza część kompleksu budynków wchodzących w skład dzisiej­ S. Lash, J. Urry, Economies of Signs and Spaces, London 1994, s. szego muzeum. 277 H.-G. Gadamer, op. cit., s. 167 Tamże, s. 272. Zob. także uwagi Urry'ego na temat przemian Wystawa poświęcona historii muzeum i ta, która mówi o zbioracl „muzealnego spojrzenia" (museal gaze) oraz sposobu, w jaki muzea etnograficznych miały różnych autorów - tak więc pomysły te nie są a istnieją w ramach turystycznego kompleksu kulturowego (w:) J. Urry, sobą związane. (Informacja uzyskana od autorki wystawy etnograficz­ The Tourist Gaze: Leisure and Travel in Contemporary Societies, nej.) W tym miejscu traktuję muzeum jako całościową wypowiedź London 1990, s. 134 kulturową, która daje się odczytać na różne sposoby, stąd też pomijam Znaczącą cechą konsumpcji wizualnej jest tendencja do tworzenia fakt, że poszczególne elementy tej wypowiedzi nie zostały od początki miejsc „stematyzowanych", upozowanych zgodnie z jakąś konwencją, odwołujących do pewnych znaczeń. Opisywano takie miejsca służące podporządkowane ogólnej wymowie. Zob. także: P. Woolf, Symbol of the Second Empire: Culture wypoczynkowi i rozrywce - w nich właśnie „ludzie są zachęcani do Politics and the Paris Opera House, (w:) The Iconography of Lani tego, by oglądać i kolekcjonować znaki i obrazy wielu kultur - aby scape, op. cit., s. 214-235. Autorka pokazuje, jak paryską open działać jak turyści (...) Jest to możliwe dzięki skrajnej formie kompresji kreowano tak, by stała się symbolem ewokującym określone treści ora! czaso-przestrzeni, którą można określić jako globalną miniaturyzację." Lash, Urry, op. cit., s. 272. Zob. także: U. Eco, Travels in Hyper-Reality, jak późniejsze interpretacje rozwijały ten wątek. London 1986; MacCannell, Empty meeting grounds, London and New Przechodząc przez świątynię z lewej strony mamy wnętrzt York 1992; S. Warren, „This heaven gives me migrains'': The problems z modlącymi się postaciami mnichów, z prawej - gabloty z przed­ and promise of landscapes of leisure, (w:) Place/Culture/Represen­ miotami na tyle małymi, że włączenie ich w aranżację uniemożliwiłob) tation, op. cit., s. 173 - 186 zwiedzającym ich obejrzenie. Aby przyjrzeć się im dokładniej, możni Turystyka może stanowić kontekst, w którym ujmuje się muzeum na chwilę zapalić światło, które samo zgaśnie po paru minutach. także w innym sensie. Formuła konsumpcji - coraz mniej nastawionej „ Tu jest zielona trawa i niebieskie niebo - tak wygląda Mongolia na funkcjonalność i coraz bardziej estetyzującej się - w turystyce - mówi autor o kolorze ścian. Na ścianach widoczne są też szarawi przejawia się jako zacieranie granic pomiędzy turystyką a rozrywką, zarysy gór i wkomponowane w nie zdjęcia - zarys gór ze zdjęcia zgada nauką, sportem, kulturą, hobby. W związku z tym, że klientów trzeba z wzorem na ścianie, choć nie wtapia się w niego całkowicie. Jest tt zainteresować, zabawić, przyciągnąć ich uwagę pierwszorzędnego mimetyczność świadoma swojego reprezentacyjnego charakteru. znaczenia nabiera różnorodność i zmienność propozycji. Te same „Dla buddyzmu musi być żółty - to jest oczywiste, bo żółty to kouf tendencje wyraźne są w retoryce muzealnej reklamy. Korzystam tu z: buddyzmu" - tak autor motywuje kolor tła eksponatów poświęconyd Lash, Urry, op. cit., rozdział 10 ..Mobility, Modernity and Place". buddyzmowi. Autorzy zestawiają tu cechy uważane za typowe dla post-fordyzmu ze O fioletowym tle ekspozycji szamanistycznej autor mówi: „Tą zjawiskami z dziedziny turystyki. kolorjest tu dlatego, że podobał się architektowi. Ja go nie chciałem. Ab ^ Warto tu wspomnieć o wygodnym MacCannellowskim podziale architekt zapytał mnie: 'To jaki kolor chcesz?' Żółty jest dla buddyzm* typów wystaw na kolekcje i reprezentacje. Re-prezentacja ma na celu niebieskiego i zielonego mamy dużo, to jaki? no tak fioletowy..." j ukazanie danego obiektu w jego naturalnym otoczeniu, które zostaje Postać Haik-Lamy znajduje się na żółtym tle, a odcienie żółteg' odtworzone w ekspozycji. Punkt widzenia, jaki się tu proponuje to ten, 62 42 43 63 64 44 45 4 6 47 65 48 66 49 67 50 51 68 69 70 52 71 53 12 54 73 55 74 56 57 58 59 6 0 61 który umiejscowiony byłby wewnątrz przedstawianej rzeczywistości. Reprezentacja - twierdzi MacCannell - daje okazję do identyfikacji. Natomiast w ramach kolekcji zostają zgromadzone różne obiekty należące do określonego typu. Arbitralnie nakłada się na nie pewien porządek. O ile re-prezentacja domaga się identyfikacji, to kolekcja - podejścia estetyzującego. (Na innym poziomie niż poziom estetyczny ten rodzaj zestawiania obiektów, jaki tworzy się w ramach kolekcji, często nie miałby sensu.) Są dwa główne typy wystaw muzealnych: kolekcja i re-prezentacja." Tego rodzaju klasyfikacja ma charakter formalny. (To, co jest w niej istotne ze względu na interesujące mnie zagadnienia to takt, iż włącza ona element intelektualnego i emocjonal­ nego zaangażowania odbiorcy. D. MacCannell, The Tourist, op. cit. 1989, s. 78. O kolekcjach zob. także: J. Clifford, On Coltecting Art and Culture, (w:) The Predicament..., op. cit., S. Stewart, On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the Souvenir, the Collection, Baltimore 1984 M. L. Prat, Imperial Eyes. Travel Writing and Transculturation, London and New York, 1992, s. 25 i nast. Podaję za: Prat, Imperial..., op.cit., s. 27 ™ Lash, Urry, op. cit. Ów „imperializm" trzeba ująć w cudzysłów. Można tu przypo­ mnieć uwagi Clifforda dotyczące europejskich „imperialistycznych" działań podejmowanych w stosunku do sztuki plemiennej. Jak twierdzi autor, kategoria sztuki rozciągnięta na skalę globalną pojawia się wtedy, gdy ludy plemienne stają się przedmiotem dominacji politycznej, ekonomicznej i religijnej Europy. Jednakże nie można nazwać przy­ swajania produktów plemiennych przez kulturę zachodnią jedynie imperialistycznym, gdyż proces realizacji tego projektu zawierał w so­ bie także silną krytykę kolonializmu i założeń ewolucjonistycznych. Z drugiej jednak strony cele, jakie to miało spglniać i nacisk kładziony na logikę „odkrycia" sztuki plemiennej wskazuje na zachodnie dążenie do hegemonii zakorzenione w epoce kolonialnej i neokolonialnej. J. Clifford, Histories of the tribal and the modern, (w:) The Predicament..., op. cit., s. 197 R. Rosaldo, Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis, Berkeley 1989, s. 68 i nast. Ogólniej na temat retoryki służącej kulturze białej do ekspansji kulturowej i sposobu, w jaki kreuje ona wizję odmienności historycznej i kulturowej: MacCannell, Empty meeting grounds, op. cit. J. Clifford, On ethnographic surrealism, (w:) The Predicament of Culture, op. cit. „Teraz wielu ludzi podróżuje, przychodzą, żeby zobaczyć, co mamy z tych krajów, które odwiedzali. Najwięcej ludzi ogląda zbiory z Grenlandii, bo wiedzą, że tego mamy dużo, i kolekcję indiańską - znają to z filmów i książek przygodowych." - tak widzi stosunek zwiedzających do zbiorów etnograficznych osoba pracująca w dziale etnograficznym. Gadamer, op. cit., s. 140 W tym miejscu Gadamer łączy sposób istnienia dzieła sztuki z pojęciem święta. Zob. też Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1993, nr 1. Autor wychodzi od Heidegerowskiego ujęcia rzeczywistości, po czym przedstawia koncepcję muze­ um jako zdarzenia. W jego ujęciu mamy rozróżnienie pomiędzy muzeum jako doświadczeniem (experientia) i eksperymentem (experimentum). Zostaje tu zatem zniesiona opozycja między podmiotem a przed­ miotem przeżycia estetycznego. Tamże, s. 122 Tamże, s. 147 Tu ujawnia się tu medialność gry jako procesu: „Grający doświad­ cza gry jako przewycięzającej go rzeczywistości." Tamże, s. 128 Zob. także: „Tym, co mu się (tzn. widzowi AW) prezentuje i przez co poznaje on siebie, jest prawda jego własnego świata, religijnego i moralnego, świata, w którym żyje." Tamże, s. 143 Zob. także: „... dystans, jaki widz utrzymuje wobec widowiska, nie jest jakimś dowolnym wyborem zachowania, lecz stosunkiem istotowym, który swąpodsawę ma w jedności sensu gry." Tamże, s. 144 Zob. także: K. Rosner, Hermeneutyka jako krytyka kultury, Warszawa, s. 162 „Horyzont to krąg widzienia, który obejmuje i ogarnia wszystko, co jest widziane z tego punktu. (...)Kto nie ma żadnego horyzontu, ten nie widzi wystarczająco daleko i dlatego przecenia to, co leży w pobliżu niego. Mieć horyzont natomiast oznacza wolność od ograniczenia do tego, co najbliższe, i możliwość wyglądania poza to.'' Gadamer, op. cit., s. 287 Tamże, s. 288 Tamże, s. 290 77 78 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f368a92b0752de1fb55b8d269f2dd88.pdf 3d29a1bb93e7b113f816c6a6dd271ca9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1393 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1287 Title A name given to the resource Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosin / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.85-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. X X X V : 1991, z.l P L ISSN 0071-1861 Anna Wieczorkiewicz (IBL, Warszawa) Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosin 1 W artykule tym zajmujęsięsposobem istnienia obrzędu weselnych zaprosin na wsi polskiej w wieku X I X i na początku X X . Zaprosiny traktuję jako element pewnej rzeczywistości znakowej i dążę do wykrycia zasad budowy tych zna­ ków. Nie chodzi mi przy tym o działania inwentaryzacyjne czy klasyfikacyjne. (Oczywiście, zabiegi te wykonywane były w toku pracy nad materiałem, ale stanowiły jedynie etap przejściowy, technikę przygotowania materiału). Przyj­ muję do wiadomości zróżnicowanie form, jaki<e przybiera akt zaprosin , ale nie rozważam ich związków genetycznych. Ważna natomiast okaże się wymienial­ ność elementów, z jakich formy te są złożone, ich funkcjonowanie, oraz to, czy orzeeruDowanie'składników wnływa w iakiśsoosób na ich całościowa wymo­ wę. 2 Materiał, na którym się opierałam, to przede wszystkim opisy pochodzące z omawianego okresu. Niezwykle bogatym źródłem są oczywiście prace O. Kolberga. Liczne rozproszone informacje zawierają też periodyki „Wisła", „Lud", „Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" oraz „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej". Korzystałam też z mono­ grafii wesela i ogólnych prac o kulturze ludowej. Z prac nowszych uwzględni­ łam głównie te, które dotyczą obrzędowości weselnej X I X i początku X X wieku. Miały one rolę uzupełniającą, a niekiedy pozwalały na weryfikację starszych źródeł. Zamieszczone przeze mnie cytaty mają pełnić funkcję egzemplifikacyjną i dobrane zostały ze względu na największą reprezentatywność dla danego zjawiska - stąd też wynika fakt, że często zestawiam dane pochodzące z róż­ nych regionów. Można wyróżnić dwa sposoby „proszenia" na wesela - dwa warianty zapro­ sin. Pierwszy z nich wykorzystuje orację - to ona właśniestanowi punkt central­ ny wydarzenia. Słowo mówione zajmuje wtedy szczególną, wyodrębnioną z całokształtu działań pozycję i ono staje się zasadniczym nośnikiem znaczenia. Płaszczyznę działań niewerbalnych można zatem ujmować raczej jako kon­ tekst. Oczywiście nie neguję tu faktu, że całość tego rodzaju aktu zaprosin można widzieć jako znak - czynnik organizujący całość stanowi w nim jednak przemowa. Drugi wariant zaprosin obywa się bez oracji. Funkcję nośnika znaczenia przejmuje wówczas zachowanie, gest. Słowo mówione (jako pewien typ dzia- �86 i ; I j ; i ! j I ANNA WIECZORKIEWICZ łania werbalnego) sytuuje się na tym samym, co i one poziomie analizowanej rzeczywistości. To, co w poprzednim przypadku było kontekstem, staje się głównym planem wyrażenia. Ten wariant zaprosin nazywam niewerbalnym. Nie chodzi przy tym o eliminację słowa mówionego, ale o ujrzenie go w innej perspektywie, jako jednego z rodzajów znaków, funkcjonujących w ramach złożonego systemu komunikacji. Wychodząc z takich założeń postaram się przedstawić charakterystyczne, powtarzalne zespoły zachowań i gestów obdarzonych znaczeniem, składające się na swoisty „ekwiwalent" oracji. Zaprosiny z oracją I ! i Dokładne określenie, czym jest oracja ludowa może sprawiać pewne trud¬ ności. Wiadomo oczywiście, że to pewien tekst mówiony spotykany w życiu obrzędowym wsi. Niełatwo jednak wydobyć ten szczególny sposób użycia mowy spośród całości działań obrzędowych. Wydawałoby się, że w jakimś stopniu decydująca jest forma podawcza - monolog. Granice bywają jednak płynne. Zdarza się, że orator przechodzi od monologu do dialogu (częste jest to zwłaszcza w przypadku podziękowania druhny za wieniec). Oracja stapiać się też może z niewerbalnym, symbolicznym planem obrzę­ du, szczególnie przy oracjach związanych z błogosławieństwem - monolog przekształca się w dialog gestów czy wymianę formuł. Niekiedy sam obrzęd zostaje ujęty w swoiste ramy oracji (tzn. występuje ona przed nim oraz po nim). Zachodzi wtedy przeciwstawienie mowy słów i mowy gestów. Poprzez to obie mogą wyraźniej wyeksponować swoją specyfikę. Oracja stanowi swoisty autokomentarz - nakierowana jest na samą siebie. Poprzez ozdobność formy, liczne powtórzenia i paralelizmy rozciąga swe trwa­ nie w czasie i poświadcza niejako ważność własnego istnienia. Z drugiej strony kieruje się ku obrzędowi - świadczą o tym liczne elementy semantyki (np. komentowanie faktu wręczania wieńca przy oracjach wieńcowych), jak i te, które zawierają się w ukształtowaniu stylistyki i struktury gramatycznej (np. zwroty nastawione na wywołanie skutku, imperatywy, czy też wtrącenia o fun­ kcji głównie emocjonalnej. Ten ostatni mechanizm wiedzie ku wtopieniu się oracji (jako strukturalnie wyodrębnionej mowy jednej osoby) w całość obrzę­ dowości, m. in. ku tak częstemu przechodzeniu monologu w dialog. Poetyka w ujęciu semiotycznym wyjaśnia ten fakt w następujący sposób: „Teoretyczną podstawą podziału na dialog i monolog jest liczba czynnych uczestników językowej komunikacji. Jeśli w kontekście językowym uczestniczy czynnie więcej niż jedna osoba, mówimy o monologu. W praktyce jednak terminu »monolog« używa się sze­ rzej, obejmując nim także dłuższe, nieprzerwane wypowiedzi jednej osoby, choćby poza tym językowo czynnych było więcej osób. Owa względność czasu nieprzerwanej aktywności sprawia, że rozróżnienie jest teoretycznie nieostre. Nie znamy definicji dostatecznie precyzyjnej. Trudność wynika w znacznym' stopniu stąd, że właściwy monolog w potocznej komunikacji w istocie nie ; istnieje, lub, ujmując rzecz ostrożniej, jest strukturą sztuczną. [...] Monolog¬ I �SŁOWO I G E S T 87 bynajmniej nie występuje we wszystkich kulturach, w tych zaś, które go posia­ dają, iest w istocie wytworem szczególnych sytuacji komunikacyjnych, m. in. także takich, jakie stwarza literatura pisana" (Mayenowa 1979, s. 260; podkr. A. W.). Kieruje nas to w stronę pragmatyki. Widać więc wyraźnie, że wszelkie wyznaczniki formalne nie mogą określić oracji w oderwaniu od jej źródeł strukturalnych, od sytuacji, która powołała ją do życia. Elementem znajdują­ cym się poniekąd na pograniczu badania wewnętrznej struktury tekstu i jego pragmatyki jest postawa osób uczestniczących w sytuacji zaistnienia oracji - ich zamilknięcie, chęć słuchania, stworzenie tła (tzn. ciszy; ustać ma wielo­ głos wszelkich innych działań) dla oracji. Tworzy się szczególna relacja między oratorem a resztą zgromadzonych ludzi. Pragmatyka wyznacza też w pewien sposób zasady klasyfikacyjne oracji - pozwala bowiem określić sytuacje, wokół których grupują się określone rodzaje tekstów; stąd też można mówić o oracjach cyklu rocznego i oracjach związanych z życiem rodzinnym. Te ostatnie można podzielić na weselne i pogrzebowe; oracje weselne zaś w dalszym ciągu dają się klasyfikować w za­ leżności od miejsca, jakie zajmują w obrzędzie. Poetyka oracji okazuje siew tym przypadku rzeczą drugorzędną. Przemowy bywają mówione i wierszem, i prozą. Odwołują się też do rozmaitych zasobów pojęć i obrazów. Oczywiście nie znaczy to, że nie ma żadnych wyznaczników formalnych decydujących o jedności gatunkowej oracji ludowych. Charaktery­ styczne wydaje się np. powtarzanie pewnych elementów. Niektóre słowa wy­ stępują szczególnie często, liczne są pewne skonwencjonalizowane wyrażenia używane w celu oddania określonych treści. Spotyka się specyficzny rodzaj rytmizacji, a niektóre motywy okazują się niemal powszechnie. Płynie stąd wniosek, że teksty te cechuje znaczny stopień formuliczności. Uderza zwłasz­ cza niezmienność formuł początku i końca. Wyodrębniają one mówiony tekst z całości wesela. To odgraniczenie to niezwykle istotna cecha oracji. (Jest to tendencja przeciwstawna do wspomnianego wcześniej dążenia tekstu do wto­ pienia się w całość obrzędowości). Wchodząc głębiej w sam tekst spostrzega się, że zwroty oratora nastawione są na osiągnięcie pewnego skutku - wiele tu np. zwrotów imperatywnych. Stąd wniosek o apelatywnym charakterze oracji. Oracja ludowa byłaby więc dłuższym tekstem monologicznym zwróconym do grona słuchaczy, związanym z określoną sytuacją głównie o charakterze ob­ rzędowym. Cechowałaby sie ponadto wyodrębnieniem z całokształtu działań wysokim stopniem apelatywności i formulicznością. W zasadzie każda część cyklu weselnego może być uświetniona oracją. Przemowy wygłasza się i przy wręczaniu wieńca i przy błogosławieniu mło­ dych, przed wyjazdem do kościoła i przed obiadem weselnym. Przemowa zaprosinowa posiada jednak własną specyfikę. Ona bowiem stanowi czynnik organizujący cały akt zaprosin . Wydarzenie to, będące elementem cyklu ob­ rzędów weselnych, jest jednak dość wyraźnie oddzielone w czasie od zasadni­ czej części uroczystości. Oczywiście, stanowi składnik całego cyklu i tylko w tym kontekście zyskuje pełny sens. Staje się wtedy szczególnym znakiem, a zapraszani powinni odpowiedzieć na ten znak. Na ich odpowiedź złożą się 3 �88 ANNA WIECZORKIEWICZ słowa, gesty i działania generujące z kolei nową sytuację. Oracja „wymusza" na uczestnikach wydarzenia określoną postawę. Na czas wygłaszania mowy tworzy się „teatralna" sytuacja. Już sama odświętność stroju drużby i jego atrybuty wyróżniają go z ogółu; staje się on kimś szczególnym. Takie wydzie­ lenie „aktora" jest pewnym sygnałem do przyjęcia w stosunku do niego posta­ wy widza i słuchacza. Zachowanie drużby również wykracza poza konwencję codziennych interakcji: „Starszy drużba wstępuje do każdej wskazanej sobie chaty, ma przemowę, którą poważnie niby trzepie, podczas gdy w assystencyji jego będący młody drużba kłania się aż do nóg za każdym silniejszym zwrotem głowy" (Kolberg 1961-1975, t. 3 Kujawy, cz. 1, s. 262). Jak można zareagować na takie zacho­ wanie? Można jedynie patrzeć i słuchać. Tu właśnie widać, w jak dużym stopniu oracja zaprosinowa staje się występem. Powaga drużby jest powagą „na niby"; wygłaszany tekst to wyuczona rola. Ukłony młodszego drużby mają uświetniać ową „niby-powagę" przemówienia, a przeznaczone są do oglądania, współtworzą przedstawienie. Często zdarza się, że drużba „niby czyta" swoją przemowę z iakieiś kartki Zaprosinv w koleinvch chatach przedzielone sa swoistymi antraktami - drużbowie przechodzą od domu do domu śpiewając - ó w cichnący śpiew zamyka „przedstawienie". Istotny jest też sposób, w jaki oracja wtopiona jest w akt zaprosin: „Po dwóch zapowiedziach [...] we czwartek przedślubny, drużba, którym może być i ów swat towarzyszący młodemu, gdy szli obaj prosić o rękę panny młodej, wraz z młodym panem obchodzą po wsi spraszać gości na wesele. Wszedłszy do chaty i skłoniwszy się, zaczyna drużba zaraz recytować przemo­ wę zapraszalną, po wygłoszeniu której zamyka ją krótkim: "«Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!» - i odbiera odpowiedź «Amen». Po czem uma­ wiają się głośno, o ile i gdzie jest do tego podnieta, o liczbę młodzianów (drużbów) i o swachny (druhny) do usługi, których często prywatnie już zamó­ wiła sobie młoda, przyczem często ponawianemi ukłonami zachęcają rodziców, aby zaproszeniem nie gardziła. Wszędzie częstują ich wódką, której flaszkę i drużba nosi ze sobą. Na wygłoszeniu takich zaprosin schodzi im niekiedy cała noc". (Kolberg 1961-1975, t. 11 Wielkie Księstwo Poznańskie cz. III). W tym ujęciu oracja stanowi jedynie element całego ciągu zachowań. Ciąg ów można by przedstawić następująco: - wejście - oracja (ujęta w ramy znaków początku i końca) - pertraktacje dotyczące wesela (oficjalne i mające moc wiążącą - chociaż młoda „często już sobie prywatnie zamówiła" określone usługi) - poczęstunek (o funkcji daru - co zostanie jeszcze omówione w dalszym ciągu artykułu) - pożegnanie i wyjście (w cytowanym powyżej opisie pominięte). Niemniej jednak przemowa to element niezwykle istotny; posiada zdolność ewokowania całej złożonej sytuacji, którą także w pewien sposób „otwiera". I Tekst oracji zaprosinowej może być wyrażony zarówno wierszem, jak ^ i prozą; granica jest tu zresztą nieostra. Specyficzna poetyka dopuszcza różne \ ? �SŁOWO I GEST 89 interpretacje gatunkowe. Możnaby uznać tego typu teksty za prozę wierszowa­ ną, tak jak to czyni J. Bartmiński (1973, s. 274), ale to wydaje się uzasadnione raczej w przypadku oracji wieńcowych i oracji mówionych przed wyjazdem do ślubu (niekiedy te dwa typy łączą się), gdzie struktura tekstu nie wymaga recytacji, lecz wygłaszania. W oracji zaprosinowej natomiast przeważnie wy­ stępują krótkie, zespolone rymem, zrytmizowane odcinki - mówi sieje w zu­ pełnie inny sposób, na co często zwraca uwagę komentarz autorski folklorysty zamieszczony w źródłach: „Drużba z poddrużbnikiem późno wieczór wchodzi do izby i zaczyna trzepać". (Kolberg 1961-1975 t. 11, Wielkie Księstwo Po­ znańskie cz. 3, s. 70). Do zjawisk przejściowych, leżących na granicy oracji wierszowanej i pro­ zatorskiej należą przemowy, które czerpią z tego samego zasobu pojęć i obra­ zów, ale jednocześnie kładą mniejszy nacisk na wyeksponowanie rymu. Ope­ rują natomiast paralelizmem składniowym i on to stanowi zasadę konstrukcyj­ ną. Efektem jest specyficzny rytm. Spotyka się też teksty zapisane w źródłach w niejednolitej konwencji, co świadczy o ich przejściowym charakterze, a nawet o swoistym synkretyzmie gatunkowy m4. Można również, choć raczej rzadko, spotkać oracje mówione wyłącznie prozą, posiadające z gruntu odmienną poetykę5. Uderza w nich wykorzystanie rozbudowanych, barokowych konstrukcji. Środki wyrazu, jakich się używa, również posiadają barokową prowenie­ ncję, a cechuje je dążenie do bogatej ornamentyki i do nadania mowie znamion stylu wysokiego. Służy temu zarówno ozdobność konstrukcji, używanie słów nie funkcjonujących w mowie potocznej, jak i wymienienie rekwizytów bogac­ twa (пр.: „Z obligacji państwa młodego - lubo lichej prezencji - stawam się mówcą. Co za szacowna korona berło ozdobi, sygny ty i rubin w tak wielki drogi przyjaciel życia wielkie i ukochane państwo". (Kolberg, 1961-1975, t. 39 Pomorze, s. 81; podkr. A. W.). Oracje te wskazują wyraźnie na swe źródło gatunkowe - barokowe oracje szlacheckie. Charakterystyczne wydaje się ponadto, że przemowy tej nie da się powiedzieć szybko. Długie okresy zdanio­ we, niezwykle złożona składnia, trudne, niecodzienne słownictwo zmuszają do odmiennej intonacji i do wolniejszego tempa. Zjawiskiem wśród oracji zaprosinowych najczęstszym są mowy wierszowaneó. Układ elementów treści okazuje się w nich zazwyczaj następujący: po tradycyjnym pozdrowieniu gospodarzy w imię Jezusa Chrystusa, orator powia­ damia, że przybył w celu zaproszenia obecnych na ślub i wesele. Podkreśla przy tym wagęskaramentu małżeństwa, a zwłaszcza jego religijne znaczenie. Często motywuje je biblijną historią Adama i Ewy. Niekiedy włącza też wątek poszu­ kiwania przez pana młodego towarzyszki życia, co ujęte zostaje w konstrukcję porównania: kawalera porównuje się do ptaszka zbierającego ziele na budowę gniazdka. Prosi się też, by młodzież mieszkająca w odwiedzanym właśnie domu zechciała drużbować podczas wesela i informuje, jak powinni przygotować się do uroczystości drużbowie, a jak druhny. Potem następuje opis hucznej uczty weselnej. Orator rozwodzi się nad wspaniałością jadła i napoju. Zachwala �90 ANNA WIECZORKIEWICZ najróżniejsze uciechy, w jakie obfitować będzie zabawa. Kończy przeprosmami za ewentualne niedostatki własnej wymowy, po czym żegna zebranych, również imieniem Chrystusa. Układ tych elementów wydaje się niezwykle charakterystyczny. Korzysta­ jąc z Bachtinowskich kategorii analizy świata przedstawionego w twórczości F. Rabelais'go7 można zauważyć przechodzenie od oficjalnej powagi, respe­ ktującej tradycyjną, ustaloną hierarchię zjawisk, do karnawału, będącego od­ wróceniem tego porządku. Już pierwsze słowa narracji przywołują sferę sakral­ ną - orator wita wszystkich imieniem Boskim; Boskim nakazem motywuje też sakrament małżeństwa. Nieustannie wspomina te elementy rzeczywistości, które kojarzą się z dziedziną sakralną - ona staje się gwarantem stabilności świata. Z chwilą, gdy mówca przechodzi do opisu uczty weselnej oficjalna hierarchia zjawisk ulega zawieszeniu. Tu rządzą inne prawa, a świat staje się „światem na opak". (Stąd liczne konstrukcje budowane na zasadzie paradoksu, częste zwłaszcza w opisie weselnych przysmaków, пр.: „Pieczeń kumurową (z komara), biesiadę morową, wróblą golenią podzielą, uszanują całą fornalską kompaniję." (Kolberg 1961-9175, t. 11, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 88). W tej części mowy ze szczególnym upodobaniem przywołuje się sferę nazywa­ ną przez M. Bachtina „dołem materialno-cielesnym". Taka „dwubiegowość" treści oracji skorelowana jest z jej poetyką. Część oficjalna, ujęta zwykle w dłuższe okresy zdaniowe, wykazuje pewne dążenia do górnolotności. Słownictwo, czerpiące z języka modlitw i pieśni kościelnych ma nadawać przemowie znamiona stylu wysokiego. Natomiast część „karnawałowa" operuje krótkimi, lapidarnymi całostkami intonacyjnymi. Rzeczywistość zostaje odmalowana w konkretnych, zmysło­ wych kategoriach. Nie stroni się przy tym od wyrażeń dosadnych. Orację zaprosinową w jej obu częściach cechuje wielowątkowość. Tok wywodu dopuszcza rozwój i fabularyzację wielu motywów. Mówiąc o tym, że państwo młodzi przystąpią do sakramentu małżeństwa można przy okazji opowiedzieć dzieje Adama i Ewy. Prosząc, by dziewczęta mieszkające w od­ wiedzanym domu były na weselu druhnami, a chłopcy drużbami, drużba instru­ uje dokładnie, jak powinni się do tego przygotować. Ponadto zdarza się mu opowiedzieć, jak to kiedyś pewna druhna przyniosła pannie młodej wiele wstydu gubiąc w kościele trzewik, czy też zasypiając w czasie uroczystości. Opisując wspaniałość uczty weselnej przypomina o korzyściach, jakich przy­ sparza starszemu drużbie jego urząd - może on do woli i bezkarnie lasować weselne przysmaki. Do pokaźnych rozmiarów rozrasta się też wątek zabijanego i ćwiartowanego woła, przywoływany zwykle w części rozwodzącej się nad wspaniałością uczty. Takie rozbudowanie tekstu jest niezwykle charakterystyczne dla ustnej literatury ludowej. Istnieje jednak i tendencja przeciwstawna, wiodąca ku kon­ densacji treści. Przywołuje się wtedy jedynie fragment wersji rozbudowanej. •ku, . 1 �SŁOWO I GEST 91 Ponieważ orator odwołuje się do pewnego znanego wszystkim zasobu pojęć, nie zachodzi potrzeba akcentowania związków logicznych między elementami, a konstrukcja operuje zasadą zestawiania formuł. Mechanizm spójności tkwi nie w samym tekście, lecz w jego kontekście kulturowym. Dlatego tak ważne jest pamiętanie o pragmatyce tekstu. To nie poprzez semantykę wewnętrzną oracja spełnia swą funkcję - ważniejszy jest fakt jej wypowiedzenia, oraz to, że fakt ów posiada moc ewokowania określonej sytuacji. Z drugiej jednak strony to dopiero ta sytuacja obdarza orację pełnią znaczeń. Oracja jako sformalizowany, dłuższy tekst mówiony jest szczególnym aktem mowy, wymaga określonych warunków, oraz określonej postawy zarów­ no mówiącego, jak i słuchaczy. Dlatego konieczne staje się silne zaznaczenie jej granic, przygotowujące słuchaczy do momentu zaistnienia przemowy. Wy­ nika stąd ważna pozycja wypowiedzi inicjalnych i końcowych (one to, jak już wspomniałam, okazują się najbardziej formuliczne). Rolę znaku początku i końca pełni w przemowie zaprosinowej przeważnie zwrot „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus". Formuła ta zyskuje jednak zupełnie inny wydźwięk w zależności od pozycji w tekście. Początkowe „Niech będzie po­ chwalony Jezus Chrystus" skojarzone zostaje z sytuacją przybycia i powitania - słowa te są w takim układzie konieczne i nie muszą być odbierane jako część przemowy. (Źródła pomijają często tę formułę lub podają ją jako część konte­ kstu sytuacyjnego). Niekiedy jednak taki początek wiąże się formalnie z dal­ szym ciągiem. Wtedy mogą zachodzić pewne przesunięcia (najczęściej skła­ dniowe) wewnątrz formuły: „Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony! przychodzimy tutaj z prośbą, a niesiem ukłony..." (Kolberg 1961-1975, t. 11 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 98). Ponieważ początek oracji sytuuje się na „biegunie oficjalności" powitanie w imię Chrystusa współgra semantycznie z całością. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja akcentu końcowego (chociaż przeważnie jest to ta sama formuła). Ku końcowi bowiem tekst staje się coraz mniej oficjalny, coraz więcej w nim zwrotów potocznych, a i tematyka (uczta weselna, tańce, zabawa, swawola) odbiegają od wzorca sztywnej, oficjalnej powagi. Niekiedy tekst „przygotowu­ je" do tej formuły, sygnalizując, że zbliża się zakończenie. Po opisie uczty i zabawy wygłasza się bowiem słowa: „Panie ojcze, pani matko, prosim, byście darowali, w czem się nie spodobali, czyli w śpiewie, czyli w mowie, bom się nie uczyli w szkole, jeno u cepów w stodole. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Kolberg 1961-1975, t. 24 Mazowsze, s. 128). �92 ANNA WIECZORKIEWICZ Równie częste są jednak przypadki, gdy pod względem semantycznym zachodzi dysonans: sfera sakralnej uroczystości styka się ze sferą rozhukanej zabawy: „Będziemy tam mieli jeszcze co więcej, bo i wół i krowa na krępulcu jęczy; i ten wół w oborze, i ten w komorze też nam dopomoże, co daj Panie Boże. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Kolberg 1961-1975, t.20 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, s. 283). ! I j ! ¡ ! j Niekiedy takie zestawienie ma miejsce nawet po owym „przygotowaniu" do zakończenia: „Przebaczcie nam moi mili panowie, boć my się tego nie uczyli w żadnej szkole, tylko przy cepach w stodole; a cepy i stodoła - była i będzie nasza szkoła, będzie ci to tom, będzie sarni udzik pieczony, niech będzie Jezus Chrystus pochwalony." (Kolberg 1961-1975, t. 39 Pomorze, s. 111). Ciekawym zjawiskiem wydaje się kumulacja formuł prowadząca do wzmocnienia efektu, jak пр.: (po „przygotowaniu" do zakończenia) [...] ino my w takich bywali (szkołach -A. W.) co nas kozicami okładali i: k'sobie, ocib na nas wołali. Daj Boże. Amen. Zatem nich będzie pochwalony Jezus Chrystus." (Kolberg 1961-1975, t. 10 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 240). Dzięki takiemu zwielokrotnieniu formuły tekst zyskuje niejako podwójne zakończenie. Jednocześnie zauważa się jednak dążenie do umotywowania tego podwojenia: spójnik „zatem" łączy te formuły. Widać więc, że formuły początku i końca, mimo identycznego brzmienia, posiadają z gruntu odmienną istotę. Początkowe „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" wiąże się z sytuacją powitania, wynika z niej w sposób konie­ czny i jest spójne treściowo z tekstem, który następuje potem. Posiada też kilkupoziomową semantykę. Formuła końcowa zostaje odsemantyzowana, staje się wyłącznie znakiem , końca. I Formułując zasady podejścia do zaprosin, zaznaczyłam, że będą one trakto- . wane jako pewnego rodzaju zamknięty akt. Porównując znaki rozpoczęcia i zakończenia oracji zaprosinowych z analogicznymi częściami oracji wesel- f nych innego typu, można znaleźć liczne argumenty motywujące takie podej- 4 4 j L i �SŁOWO I G E S T 93 ście. Sposób, w jaki przemowy te funkcjonują i w jaki są wprowadzane okazuje się odmienny. W przypadku zaprosin wejście drużbów „przygotowuje" całą sytuację. Po­ słańcy posiadają zwykle rekwizyty wskazujące na ich funkcję, mówiące o tym, że teraz dokona się coś nie należącego do zwykłego porządku dnia. Ich wejście „wymusza" odpowiednią postawę na ludziach obecnych w izbie. Zupełnie inaczej dzieje się, gdy oracja ma zabrzmieć w wielogłosie wesela - wymaga ona wtedy środków stwarzających warunki do jej zaistnienia. Do środków tych należą specjalne formuły o silnej apelatywności. Oto przykłady takiego tworzenia tła dla wstępu mówcy: „Proszę o uciszenie! O Jezu, O Maryja cóż się tu zebrała ta śliczna kompanija" (oracja przed wyjazdem do ślubu) (Kolberg 1961-1975, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 240). „Przestańcie mówić, bawić się, tańczyć i przycichnijcie najedno «Zdrowas Maryja» przynajmniej. Ja pojadę dalej i mówić będę więcej, ja przyjaciel prawdy. Cześć składam temu nakrytemu stołowi [...]" (przemowa swata przy podawaniu wieńca) (Juszkiewicz 1893, s. 483). „Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony wszędzie. A proszę, niechaj tu cicho zaraz będzie. Dziś korona rozkwitła w kawalerskich rękach [...]" (przemowa swata przy podawaniu wieńca) (Gloger 1901, s. 35). Stopień zespolenia tych formuł początkowych z całością oracji jest różny. Zawsze jednak wyraźne okazuje się nastawienie na osiągnięcie określonego celu. Goście weselni mają przeistoczyć się w słuchaczy. Funkcję przygotowaw­ czą pełnią też rozmaite czynności - zarówno one, jak i oracja zostają związane z obrzędem, jak ma to miejsce np. przy błogosławieństwie czy podaniu wieńca: „Przed wyjazdem do kościoła następował akt błogosławieństwa oraz oracje dziewosłęba wesela. Straszy drużba ustawiał pana młodego [...] obok panny młodej: - Podejcie kropidło i świncunom wodę, niech nam dziewosłomb powie przemowę. Stawiano stół nakryty prześcieradłem, a na nim krucyfiks i talerz ze świę­ coną wodą i kropidłem. Dziewosłąb stawał z jednej strony stołu, a państwo młodzi z drugiej twarzą do niego, obok nich druhny i drużbowie. Na moment zaległa cisza i dziewosłąb rozpoczynał oracje." (Świątkowski 1986, s. 45). Oracje wygłaszane wtedy nacechowane są apelatywnością. Podkreślają wagę obrzędu i stanowią naukę udzielaną młodym. Wszystko to akcentuje charakter obrzędu przejścia. Sama oracja uzyskuje poniekąd funkcję przygoto­ wania do momentu najważniejszego - błogosławieństwa. W oracjach tego typu akcenty końcowe stanowią skierowane do słuchaczy zwroty a pelatywne. Orator to jednocześnie „dyrygent" - zatrzymał na chwilę polifoniczność wesela, spra- �94 ANNA WIECZORKIEWICZ wił, że cała uwaga skupiła się na nim, ale nie on jest tu głównym bohaterem i przedmiotem wszystkich zabiegów. Dlatego potem kieruje uwagę i aktywność uczestników wesela na „dzianie się", wymusza określoną reakcję, пр.: „[...] zatem państwo młodzi rzućcie się pod nogi rodzicielskie, proście ich o błogosławieństwo święte. Teraz żegnajcie się z rodzicami swemi, oraz wystę­ pujcie ze stanu młodzieństwa: panno młoda żegnaj się z siostrami swemi, które ci się służyć w ostatniej chwili zobowiązały; także i ty panie młody podziękuj . swym braciom, którzy ci się dziś na tym akcie weselnym przyozdobili. Dzię­ kujcie panom ojcom i matkom, którzy pozostaną świadkami do śmierci. Prze­ praszam cały akt weselny Teraz się zabierzmy do świątyni pańskiej i tam upadnijmy na twarzach naszych przed obliczem Bożem, ażeby ich Bóg natchnął I Duchem Świętym i ta Matka Boska ażeby ich z opieki swojej nie wypuściła, I abv zrozumieli te przvsieee która kapłan nad nimi wymawiać będzie w imie Jezusa Chrystusa co daj Boże' Amen Niech będzie pochwalony Jezus Chry stus" (bracia przed wyjazdem do ślubu) fKolbem 1961-1975 t 10 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, s. 93). Oczywiście w tego typu przemowach spotyka się kończące formuły „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus", „W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen" czy inne podobne, ale przy zaprosinach ich zamykający charakter był 0 wiele silniejszy. Tu natomiast często spotkać można szczególny „mocny akcent": „Kapela wesoło!", „Graczu, wesoło!", a niekiedy współwystępujący z „formułą świętą" (przed nią lub po niej). Przemowy te nie zawierają owej niejednolitości nastroju, jaką można było zaobserwować w oracjach zaprosinowych. Ich nastrój jest ckliwy, łzawy, a dużą część wypełniają żale panny młodej włączone w tekst, wypowiadane przez oratora „odgrywającego" niejako rolę dziewczyny. To żegnanie stanu panieńskiego posiada formę bliską lamentacji. Końcowy „mocny akcent" przestraja więc niejako ogólną atmosferę. Oracja musi bowiem współgrać z całością obrzędu. Trzeba jeszcze wspomnieć o możliwości innego ujęcia znaków początku 1 końca. Omawiane poprzednio formuły otwierały i zamykały tekst mówiony. Zaprosiny rozumiane jako akt posiadają ramy nieco szersze: „Drużba śpiewa przed każdym domem, do którego ma wchodzić, piosenkę następującą: Otwórz Kasineczko, niech sam nie stoję; tylko jedną mam sukienkę, jeszcze nie swoje. Poczem domownicy drzwi otworzą, a drużba wszedłszy do izby prosi na wesele" (dalej cytowana jest mowa) (Kolberg 1961-1975, t. 19 Kieleckie, cz. II, s. 283). Tu określenie początku jest nieco trudniejsze, jeśli sam początek będzie rozumiany jako otwarcie sytuacji. Rozwiązaniem najprostszym byłoby przyję­ cie, że jest nim wejście drużbów do izby. Jednakże już śpiew przed domem * sygnalizuje w jakiś sposób cel przybycia i generuje całą sytuację. Dlatego to ów śpiew można uważać za znak początku. - �SŁOWO I GEST 95 Podobnie dzieje się i przy zakończeniu. Wyjście drużbów kończy samą czynność zapraszania, ale granica nie jest ostra. Idący od domu do domu drużbowie śpiewają. Po ich wyjściu słychać jeszcze śpiew należący do danej sytuacji. Zamykanie i otwieranie okazuje się stopniowe; to właściwie wycisza­ nie, a nie jednorazowe, zdecydowane zamknięcie. Niewerbalny wariant zaprosin Już po próbie wstępnego przyjrzenia się sytuacji widać bardzo wyraźne różnice między zaprosinami z oracją a niewerbalnym wariantem zaprosin. Przy wygłaszaniu przemowy zapraszał zwykle drużba z poddrużbnikiem (rola tego ostatniego ograniczała się zwykle do ukłonów). W niektórych okolicach cho­ dził z nimi pan młody. Przez cały czas zachowywał on jednak postawę milczącą i bierną. Główny aktor - orator był jeden i wokół niego organizowała się cała scena. Zupełnie inaczej dzieje się w przypadku niewerbalnego wariantu zaprosin. Często chodzą wtedy zapraszać młodzi i to wpływa na ukształtowanie poszcze­ gólnych elementów tego aktu (bez ich obecności nie byłoby możliwe np. błogosławieństwo). Dla obojga młodych przewiduje się bardziej aktywną rolę. Co prawda bywają „wyręczani" przez drużbów w wypowiedzi formuły, ale i oni wygłosić muszą swojwe kwestie. Zachodzi wtedy swoista reduplikacja formuły, пр.: , „Na wesele prosi panna młoda w towarzystwie druhny. Wchodzi ona z nią do chałupy i pozdrowiwszy wszystkich "pochwalonkiem" [...] podchodzi do każdego, najprzód do starszych wiekiem i stanowiskiem w danej rodzinie, schyla się do kolan i, ściskając je, mówi: „Prose na wesele". Druhna idzie za nią (lub przed nią) i zaprasza: „Panna młoda prosi na wesele - i ja wzajem". (Dworakowski 1935, s'. 65). Młodzi zwykle chodzą osobno - ona z druhną, on z drużbą; zaczynają spraszać z przeciwnych końców wsi. Starają się nie spotkać w drodze. Bywa i tak, że istnieją dwa odrębne „scenariusze" zachowania: „W wystąpieniu młodej i młodego widzimy wszędzie tę sprzeczność, iż gdy młoda z druhną krótko i poważnie, często nie bez wzruszenia i łez prosi na wesele, a na twarzach dziewic znać utrudzenie od częstych i niskich ukłonów i padania do nóg, to przeciwnie drużbowie młodego z radością na twarzach popisują się w'każdym domu żartobliwymi a długimi oracyami." (Kolberg 1961-1975, t. 28 Mazowsze, s. 188). Dzieje się zupełnie tak, jakby te dwie postawy uobecniały dwa bieguny występujące w wierszowanej oracji zaprosinowej. Nawet sam sposób udawania się na zaprosiny bywa różny: młody jedzie konno, młoda idzie, on tylko zaprasza, ona zaś gromadzi rekwizyty mające uświetnić uroczystość (np. „po­ życza po wsi zdobić ją i towarzyszki mające wstążki różnobarwne") (Kolberg 1961-1975, t. 20 Radomskie, cz. I, s. 183). Wyodrębnienie sekwencji zachowań w niewerbalnym wariancie zaprosin jest trudniejsze niż w przypadku zaprosin z oracją ze względu na większą rozmaitość form. Oczywiście i tu cały akt ujęty jest w ramy, jakie stwarza �96 ANNA WIECZORKIEWICZ wejście i wyjście zapraszających, ale niełatwo znaleźć wspólny mianownik dla wielu różnych zachowań (np. wspomniana wyżej odmienność scenariusza dla zapraszania przez młodego i zapraszania przez młodą. Ponadto występują tu duże różnice regionalne). Myślę, że za zasadnicze elementy można uznać dwie czynności: błogosławieństwo i obdarowywanie (ten element w dalszej części artykułu nazywany będzie w skrócie „darem"). Prośba o przyjście na wesele może być (i zwykle bywa) wyrażona słowami (np. Kolberg 1961-1975, t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, s. 336) lub też, jak w cytowanym poniżej fragmencie, może kryć się głębiej w strukturze całego aktu. Oto jak błogosławieństwo i dar sytuują się w konkretnym akcie zaprosin: błogosławieństwo „Przy spraszaniu «w wesele», po przybyciu do domu pozdrawiają domow­ ników „pochwalonym". Młoda lub młody kłania się nisko wszystkim członkom rodziny „po starszemu", wypowiadając przy każdym ukłonie prośbę: „Proszę 0 błogosławieństwo", odpowiadają im: „Niech Pan Bóg błogosławi". dar „W tym czasie towarzysząca druhna lub marszałek układa chleb na stół. Kiedy młoda (młody) odchodzą, chleb przyniesiony przez nich pozostaje, a otrzymują z tego domu pół bochenka (skrajkę) chleba." (Oleszczuk 1951, s. 43-44). Można tu zauważyć następującą sekwencję działań: pozdrowienie - ukłon 1 prośba o błogosławieństwo - uzyskanie błogosławieństwa (wypowiedzenie formuły słownej) - wymiana darów - wyjście. Teksty mówionych tu formuł wtapiają siew ciąg innych działań rytualnych, nie zostają wyodrębnione tak jak tekst recytowanej oracji. Narzuca się więc ujmowanie ich jako istniejących w tej samej płaszczyźnie analizowanej rzeczywistości co gesty. Błogosławieństwo Niezwykle istotny okazuje się tu gest. Mówi się przecież, że młoda chodzi „po kłanianiu"9, że dostaje podarunki „za ukłon"10. Gest nadaje nazwę całemu aktowi. Jest to oczywiście inny rodzaj ukłonu niż ukłon młodszego drużby przy wygłaszaniu oracji, które urozmaicały i uświetniały wykonanie tekstu i w któ­ rych dało się zauważyć akcenty karnawalizacji świata oraz pewną dozę autoparodii. Tu natomiast jest to ukłon nacechowany powagą i rytualizmem. Formuła słowna pełni funkcję uzupełniającą; ma mniejszą siłę ewokowania »iż gesty. W cytowanym przykładzie mamy do czynienia z wymianą formuł.- więc ze „ zrytualizowanym dialogiem. Wraz z tym, co mówią gesty dialog ów składa się , na obrzęd błogosławieństwa. Słowo może naturalnie rozbudować zaprosiny - istnieje nawet pewna dowolność w tym względzie, пр.: r ; �SŁOWO I GEST 97 „Panna młoda z druhną zaprasza na wesele, kłaniając się do kolan i mówiąc: «prosze o błogosławieństwo* i na tem mogłaby poprzestać oświadczeniu, która jednak rezolutniejsza, to prócz tego odezwie się do gospodyni domu, aby była łaskawa usłużyć jej w swachy, a córce, jeśli ją ma, pozwoliła usłużyć w druhny, synowi zaś w swaty" (Kolberg 1961-1975, t. 28 Mazowsze, s. 200). Ukłon bywa też wymieniany w formułach, gdy chodzą spraszać tylko druż­ bowie (tj. bez młodych). Mówią wtedy пр.: „Kłaniam się domowi, gospodyni i gospodarzowi. Prosi pan ojciec i pani matka, pan młody i panna młoda [...]" (Kolberg 1961-1975, t. 2 Sandomierskie, s. 48). Dar Po wymianie formuł i gestów następuje wymiana darów. W ten sposób umacnia się zawiązaną gestem i słowem więź. (Tę samą funkcję pełnić może i pozdrowienie każdego spotkanego w drodze człowiekall. Dar może przybie­ rać różne formy. Jedną z nich było z pewnością częstowanie wódką oratora i jego towarzyszy (przy wariancie zaprosin z oracją). Wódką częstują zwykle gospodarze, ale bywają przypadki, że przynosi ją ze sobą drużba, (пр.: Kolberg 1961-1975, t. 10 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, s. 81). Następuje wza­ jemne przepijanie do siebie, co umacnia tworzącą się między ludźmi więź. Dość często dar przybiera formę poczęstunku, jakim podejmuje się przyby­ szów: „Jak chodzą w wiliję ślubu prosyt na wesele, drużba z młodą ukłonią się: «Prosemy na wesila waszeci, abyste buli łaskawy pryjity.» «Diakijemu, naj wes Pan Bóg błohosławy i ja was błohosławiu.» Gazda zaproszony idzie do komory, przynosi chleb, ser i gorzałkę, ugaszcza ich, a potem daje im przędziwa pół kopy, a czasem 20, a nawet 40 ruczok." (Kolberg 1961-1975, t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, s. 336). Tu po poczęstunku młoda dostaje coś jeszcze. Taką formę daru spotkać można bardzo często. Zwykle, jeśli młoda i młody chodzą zapraszać oddzielnie, dar dostaje tylko dziewczyna: „Za «ukłon» przy drugich zaprosinach dają młodusze podarunki, najczę­ ściej takie, które mogą jej przydać się w przyszłem gospodarstwie. [...] Pan młody na kilka dni przed weselem kompletuje drużynę weselną, a w przeddzień lub w dzień "wyjazdu" zaprasza sąsiadów do siebie na poczęstunek. Podarków żadnych nie otrzymuje, chyba od chrzestnych rodziców." (Dworakowski 1935, s. 65). Nawet jeśli oboje dostają podarunki, to dar otrzymany przez młodą różni się od daru dla młodego, np. jego częstują wódką, ona zaś dostaje przędziwo, a niekiedy i pieniądze, (пр.: Kolberg 1961-1975, t. 35 Przemyskie, s. 90). Podarunek dla pana młodego jest więc właściwie szczątkowy, symboliczny. Dar może też być przynoszony przez drużbów - bywa, że to oni roznoszą po wsi chleb i ser. W każdym domu, do którego zachodzą prosić na wesele zostawiają po kawałku, (пр.: Kolberg 1961-1975, t. 20 Radomskie, cz.I, s. 172). Może być i tak, że to na darze właśnie skupia się znaczenie całego aktu, пр.: �100 ANNA WIECZORKIEWICZ J a s t r z ę b o w s k i S. 1893 Mowa zapraszająca na wesele, „Wisła , t. 7, s. 336-338. „ ;— , J u s z k i e w i c z A. 1893 Wesele wielońskic 419-435. K o l b e r g O. .Wisła" t 7,s 443-494,703-719, t. 8, s. 114-132, 1961-1975 Dzieła wszystkie, Wrocław. K o t e r S. 1978 „Stare" i „nowe" w dzisiejszym weselu ludowym, „Literatura ludo­ wa", nr 2, s. 58-66. К u к i e r R. 1968 Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia. К uкiсгR 1975 Ludowe obrzędy i zwyczaje weselne na kujawach, Bydgoskie Towa­ rzystwo Naukowe, Prace Wydziału Humanistycznego, seria C, nr 17, Byd­ goszcz. K u r e k Cz. 1976 Podopolslci fenoemen retory/ci ludowej, „Studia Śliskie t. 29. K w a ś n i e w i c z K. 1981 Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej, Wrocław, s. 89-126. L i s s o w s k i L. 1894 Obrzędy weselne w Szołajdach w powiecie kutnowskim, „Wisła" t. 8, s. 269-281, 690-719. Ł o p u s z a ń s k a J. 1976 Zwyczaje i obrzędy wesela w Liszkach, „Rocznik Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie", nr 2, s. 153-172. M a l i n o w s k i L. 1901 Zbiór oracji weselnych z okolic Opola, „Materiały Antropologiczno.Archeologiczne i Etnograficzne", t. 5, Kraków, s. 246-261. M a t l a k o w s k i W. 1892 Oracja czyli zaproszenie na wesele na Kujawach, „Wisła" t. 6, s. 79-81. �101 SŁOWO I G E S T M a y e n o w a M. R. 1979 Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka, AYrocław. ObllwZrzedll'^ nr 2 s 48 57 MielczarskaW. 1931 Starosta weselny. Poznań. Niektóre wierzenia 1899 Metodre wierzenia ludowe w Rudkach, spisał Józef znad Wiszenki w latach 1870-1875, „Lud", z. 4, s. 346-356. O l e s i e j u к F. 1971 Obrzędy weselne w Lubelskiem, „Archiwum Etnograficzne P T L " nr 31, Wrocław. O l e s z c z u k A. 1951 Ludowe obf zędy wescl'ne na Podlasiu, I_Aiblin. \9^Gld^m^Lk^ W parafii ŻelbzewskU^ „Wisła" t. 10, s. 489-794. R um e 1A 1901 Obrzędy weselne we wsi Masie, „Wisła" t. 15, s. 7-12. SembrzyckiJ. 1893 Wesele na Mazurach. Mowy placmistrzowskie z powiatu Szczycieńskiego, „Wisła" t. 7, s. 87-97. Ś w i ą t k o w s k i H. 1961 Dawne wesele łowickie, „Literatura ludowa" nr 1-2, s. 38-58. Š W 1 с t с łc J od Gdowa po Boclinię Kraków W ojcicchowsks A 1976 Zwyczaje i obrzędy weselne, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, roznara Ż m is.g r o d z k i M. 1907 Lud Polski i Rusi. Księga I. Obrzędy weselne, Kraków. �102 ANNA W I E C Z O R K I E W I C Z SŁOWO I G E S T 103 The gifts were of different sort - foodstuffs (sometimes a mutual exchange of them), the things of everyday use or treatments. The notions of „a bow" or „a gift" occured quite often in the spoken orations too and that indicates a certain common set of meaningful concepts. Although verbal and non-verbal codes communicate in two different ways the very essence of the message is the same. We can conclude that both variants fulfilled the same function - they were the signs referring to the same meaning although with different inner structure. Anna Wieczorkiewicz Word and gesture. Two variants of the ritual invita­ tion tO the Wedding Ceremony Summary The subject of the article is the ritual invitation to a wedding ceremony in the traditional Polish peasant culture at the turn of the 19th and 20th centuries. The study is based on ethnographical data recorded in that period, included in the great monography of Polish folk culture by Oskar Kolberg as well as in periodicals: "Wisła", "Lud", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", in the etnographic descriptions of folk wedding ceremonies and in general monographies of folk culture. The studies coming from the later periods are of complementary meaning, some of them verify older records. The invitation ceremony is considered in the article as a particular communicative event. The author's aim is to distinguish the essential variants of its form, to discover its structure, its main components. The problem is whether those components are exchangeable and whether their rearrangement affects their total significance. The traditional invitation ceremony appeared in two basic forms: In one of them the best man would invite the participants of the future ceremony with a recited oration. It was a con­ ventional text, usually in rhymes. It began with "official earnestness" and solemnity expressed by long sentences and elaborate phraseology and then passed into the images of merry-making and "the world upside down" described in short, lapidary thematic units. The commonly repeating elements of the oration were: greeting, the story of Adam and Ewa as a justification of the prospective marriage, the mention of a small bird collecting plants for the nest. Then went the requests to designate the bridesmaide and groomsmen and the rules of their behaviour, the description of the future feast, the apologies for the possible errors of the orator and the farewell. The most stable formulas were those beginning and concluding the oration since it was necessary to mark the limits of the act of communication. The other thematic units were loosely composed together with no emphasis on the logical connections among them since the orator used to refer to the concepts familiar to the receivers. The most important was the very act of delivering the oration - it had the function of a sign creating a particular bond among the participants and enabled proceedings in ritual action. The invitation orations were different from the orations recited at other stages of the ritual cycle. The former ones can be possibly conceived as a mere element in the sequence of actions (i.e. entering of the groomsmen- delivering the oration - negotiations concerning the future wedding ceremony - treatment - farewell and leaving of the groomsmen) vet the oration made un the focal noint of the ritual At the same time the oration itself was a "performance" distinct from the other actions. Another variant of the ritual act of invitation was the non-verbal one. This does not mean that it went without words at all but they had no function of the essential unit of meaning. That function was attached to gestures, acts of behaviour, the spoken word was situated on a level equal to them. The persons visiting the future guests with invitations were not the groomsmen but the groom and maid themselves. In some regions they were due to go together, in others separately. In the latter case there were two schemes of the ceremony. The basic components of this variant of the ceremony are: the blessing and the presenting with gifts. The verbal texts recited by the groom or the bride or any of the bridesmaide or groomsmen accompanying them had no such great power of evoking situations as the gestures and were of complementary character. They often had a form of a dialogue. The language of gestures became particularly expressive by the act of blessing, the bows seem to be most meaningful among them. Translated by Anna KuczynskaSkrzypek �p � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2279468a1dbc0a16de444f939fb127c.pdf 3fc498a170fd357617ff79c8892dbaae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia ciała Pastrana, Julia (1834-1860) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5826 Title A name given to the resource Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 historia spojrzenia na Julię Pastranę Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.40-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A NNA WIECZORKIEWICZ chciał w niej mieć jednocześnie osobliwość i pannę służącą. Nie traktował jej dobrze i po pewnym czasie Julia zdecydowała się wrócić do swoich. W drodze wy­ patrzył ją jednak pewien Amerykanin znający się na branży rozrywkowej i namówił do wyjazdu do Stanów Zjednoczonych. Powiózł ją tam w grudniu 1845 roku. Julię wciągnęły tryby machiny show-biznesu, zasi­ lanej bynajmniej nie tylko przez niskie żądze sensacji i rozrywki, tak typowe dla gawiedzi. Efektywny napęd dawało też to, co rodziło się w ramach dyskursu aka­ demickiego. W istocie oba te obszary - rozrywkowy i akademicki - wzajemnie się zasilały. Spojrzenia ba­ daczy kierujące się na owłosione kobiece ciało szuka­ ły bowiem sensu nie tylko w domenie ściśle naukowej. Historia Julii pozwala na różne sposoby rozważać na­ turę spojrzenia kierującego się na tych, których natu­ ra obdarzyła ciałami wykraczającymi poza normę. Prześledźmy dalsze losy Indianki, zastanawiając się nad tym, dlaczego potoczyły się one właśnie tak. Spy­ tajmy też: w jaki sposób skonstruowana jest ta kultu­ rowa machina, która obróciła jej ciało w obiekt o wa­ lorach spektakularnych. W Nowym Jorku Julia zrazu przybrała półniedźwiedzią naturę - na Brodwayu pokazano ją jako „Niezwy­ kłą hybrydę, kobietę-niedźwiedzia” (Marvellous Hybrid or Bear Woman). Pewien znawca, doktor Alexander B. Mott, po zbadaniu okazu orzekł jednak, że w isto­ cie mamy tu do czynienia z hybrydycznym połącze­ niem człowieka i orangutana. Małpy, zwłaszcza człekokształtne, wydawały się ówczesnej publiczności ciekawe i zabawne, ale wie­ dziano o nich stosunkowo niewiele. Niejasna była róż­ nica między szympansami, pawianami, orangutanami, gorylami. Afrykańskiego goryla nauka odkryła zresztą dopiero w roku 1847. Wypchany okaz pokazano po raz pierwszy w Europie na wystawie w Londynie w ro­ ku 1861. Pytanie o to, jaka jest relacja między nim a nami w wielkim łańcuchu bytu, wydawało się fascy­ nujące. Opublikowanie przez Karola Darwina dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o przeżywaniu doskonalszych ras w walce o byt w ro­ ku 1859, a potem w 1871 pracy o pochodzeniu czło­ wieka, ożywiło to zainteresowanie. Nic więc dziwnego, że postać kobiety-małpy zdawała się tak intrygująca. Julia odwiedziła kilka amerykańskich miast. W Cleveland profesor Brainder zajmujący się medycy­ ną obejrzał pod mikroskopem jej włosy i stwierdził, że nie należą do przedstawiciela rasy czarnej - chodzi tu o oddzielny gatunek. Świadectwa medyczne jego oraz doktora Motta włączono do ekspozycyjnego instru­ mentarium. Wszędzie, gdzie się pojawiała, jej przybycie stawało się sensacją o charakterze rozrywkowym i naukowym jednocześnie. W Baltimore zabrano ją na bal wojsko­ wych, gdzie panowie żądni niezwykłych wrażeń mogli zaprosić ją do tańca. W Bostonie interesowali się nią Kobieta-małpa, kobieta-niedzwiedz Historia spojrzenia na Julię Pastranę N a ilustracji zamieszczonej w niemieckiej gaze­ cie „Gartenlaube” w roku 1857 widać małpi profil wyłaniający się z dekoltu falbaniastej sukni: wysunięta szczęka, grube wargi, wały nadoczodołowe nad wąskimi oczkami, płaski, szeroki nos. Bródka, bujne baki i krzaczaste brwi kontrastują z mi­ sternie upiętymi włosami, ozdobionymi wielką kokar­ dą. To Julia Pastrana - Indianka urodzona w Meksy­ ku w okolicach Sierra Madre w roku 1834. Nadmier­ ne owłosienie i rozrośnięta, wysunięta do przodu szczęka nadawały jej osobliwy wygląd. Niektórym przypominała małpę, inni uważali, że jest podobna do niedźwiedzia. Portretowano ją w tanecznych pozach, w falbaniastych sukniach. Niekiedy w ręku trzymała kwiatek, czasem smętnie spoglądała w dal. Jej fryzura zawsze była staranna i bardzo kobieca; o reszcie twarzy nie można tego powiedzieć. Ilustracja z „Gartenlaube” pochodzi z czasów, gdy jej imię było znane, jakkolwiek kariera nie osiągnęła jeszcze szczytu. Chodzi oczywiście o ten rodzaj kariery, jaki dostępny był istotom mieszczącym się w kategorii nondescript, nie poddającym się regułom klasyfikacji, wykraczającym poza definicje płci, rasy czy gatunku o występy w pokazach osobliwości. Opowiadano o niej niezwykłe rzeczy - fabuły zmie­ niały się zależnie od inwencji autora i od tego, dla ja­ kiej publiczności je przeznaczano. Jak podawała jedna z jarmarcznych broszur, w dzieciństwie opiekowała się nią pewna Indianka, którą ziomkowie przez sześć lat uważali za zaginioną. Kiedy w końcu ją odnaleźli, mia­ ła przy sobie dwuletnią dziewczynkę o dziwnym wyglą­ dzie. Całe ciało małej pokryte było czarnym miękkim włosem, a jej twarzyczka zdawała się mieć małpie rysy. To właśnie była Julia. To imię nadano jej w przytułku, gdzie naprawdę się wychowała. Broszury ciągnęły jednak wątek indiańskiej opie­ kunki - a ta jakoby twierdziła, że została pojmana przez wrogie plemię, które więziło ją w jaskini na od­ ludziu zamieszkiwanym jedynie przez zwierzęta - mał­ py i niedźwiedzie. Twierdziła, że nie jest matką dziec­ ka, ale kochała je jak swoje. Po jej śmierci dziewczyn­ kę wysłano do pobliskiego miasteczka, gdzie przejęła nad nią kuratelę rodzina Pedro Sancheza. Sanchez 40 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ pi wygląd” niekoniecznie prowadzić musiał do konklu­ zji dotyczącej małpio-ludzkiego pokrewieństwa. Dla Darwina Julia to bynajmniej nie brakujące ogniwo, ale kobieta o szczególnych cechach: „Julia Pa­ strana, tancerka hiszpańska, była niezwykłą kobietą, lecz miała włosy na czole i gęstą męską bodę. Sfotogra­ fowano ją, a po śmierci jej wypchaną skórę pokazywa­ no jako okaz. Interesujący jest dla nas fakt, że w gór­ nej i dolnej szczęce miała anormalną, podwójną liczbę zębów w jednym rzędzie; dr Purland sporządził odlew jej szczęk z zębami. Wskutek takiej obfitości zębów usta kobiety były wysunięte naprzód, a cała jej twarz była podobna do twarzy goryla”. (Darwin 1959: 304) Darwin pisał to przy okazji omawiania zmienności ko­ relacyjnej. Przytoczył inne znane mu przypadki, po czym wyciągnął wnioski dotyczące zmienności korela­ cyjnej: „Tego rodzaju wypadki oraz istnienie bezwło­ sych psów przywodzą na myśl z wielką siłą fakt, że dwa rzędy ssaków, mianowicie szczerbaki i walenie, posia­ dające arcynormalną powłokę skórną, mają równocze­ śnie jak najbardziej anormalne uzębienie, a mianowi­ cie zbyt małą bądź zbyt dużą liczbę zębów”. (Darwin 1959: 304) Podobnie jak inni naukowcy, Darwin zbiera infor­ macje, wymienia się nimi z kolegami po fachu, ogląda modele, odlewy, fotografie. W tworzonym przez niego dyskursie Julia to postać drugorzędna, jeden z wielu podobnych przypadków. Badacz rozważa te jej cechy, które mogą przyczynić się do wyjaśnienia interesują­ cych go kwestii. Zwraca zatem szczególną uwagę na stan uzębienia i zastanawia się, na ile jego anormalność związana jest z nietypowym owłosieniem. Łączy w jedną kategorię nadmiar włosów i ich brak. Rozwa­ ża przy tym kwestię dziedziczności. Czasem wtrąci ubarwiającą narrację uwagę o tym, że trzeba było prze­ kupstwa, by ktoś poślubił owłosioną Birmankę, ale to, co go naprawdę zajmuje, to liczenie, mierzenie, po­ równywanie, zestawianie.1 Widowiskowość Julii, ro­ syjskich wieśniaków, czy birmańskiej dziewczyny nie ma tu takiego znaczenia. Ludzie ci mogą być interesu­ jący, podobnie jak ciekawe są bezwłose psy i szczerbaki, ale to, co naprawdę fascynujące, to układ zależno­ ści i korelacji, w które można wpisać te istoty. Uwaga badacza zatrzyma się więc na chwilę na „hiszpańskiej tancerce”, by potem wznieść się tam, skąd roztaczać się będzie szersza perspektywa. Naukowcy działali w imię ogólnie szanowanych in­ stytucji, takich jak akademia, towarzystwo naukowe czy szpital. Umieli formułować opinie, aby zbić ewen­ tualne zarzuty niemoralności, nieobyczajności, profa­ nacji, bezduszności. Natomiast w obszarze rozrywki ciekawość łatwo stawała się podejrzana pod względem moralno-obyczajowym. Dlatego w Berlinie władze wy­ raziły obiekcje co do stosowności wystawienia na wi­ dok publiczny kobiety-małpy. Lent zapewnił wówczas, że nie chodzi tu o nic zdrożnego: Julia będzie tylko członkowie Towarzystwa Historii Naturalnej. Samuel Kneeland Jr specjalizujący się w anatomii porównaw­ czej oświadczył wówczas, że jest ona osobą całkowicie ludzką, kobietą posiadającą wszystkie typowe dla swej płci cechy. Reklamowe broszury zapewniały jednak, że to hybryda o półzwierzęcej naturze; czasem dodawały też, że wszyscy członkowie plemienia, z którego pocho­ dziła, byli owłosieni jak niedźwiedzie czy orangutany. Kiedy w czerwcu 1857 pojechała do Londynu, jej nowym impresario został Teodor Lent. Człowiek ten wywarł ogromny wpływ na jej losy - nie tylko zresztą doczesne, ale i pośmiertne. Ogłoszenia, jakie Lent da­ wał w gazetach, eksponowały kobieco-małpią hybrydyczność Julii, sugerując jednak, że dominuje natura kobieca. Rys kobiecości pozwalał podkreślać to, co zdawało się opozycyjnym biegunem zwierzęcej dziko­ ści. Julia jawiła się jako osoba subtelna i inteligentna. Od Indian różniła się nie tylko wyglądem, ale charak­ terem i umiejętnościami. Jak pisano, opanowała an­ gielski i hiszpański, była biegła w pracach kobiecych, takich jak: szycie, gotowanie, pranie i prasowanie. Uwielbiała podróżować, cieszyła się dobrym zdrowiem i zawsze chętnie uczyła się nowych rzeczy. Rozwodzo­ no się nad jej ujmującym charakterem i bystrością. Całość ubarwiano historią o tajemniczym pochodze­ niu i pierwszych latach życia spędzonych na odludziu. W czasie pokazów Julia śpiewała angielskie i hisz­ pańskie piosenki, tańczyła, a po pokazie konwersowa­ ła z publicznością, której nie tylko wolno było zadawać jej pytania, ale i dotknąć bujnej brody lub pogładzić po owłosionych policzkach. Była niemal taka jak inni ludzie; więcej nawet umiejętnościami językowymi, gracją, zamiłowaniem do tańca i śpiewu górowała nad wieloma kobietami; ale z drugiej strony byłą też trochę jak mężczyzna (bo niby skąd u niej broda?), trochę zaś jak zwierzę, ze swą czaszką, która, jak orzekł Brytyjski znawca przyrody Francis Buckland, jest w typie czaszek orangutanich (ale nie jest całkowicie orangutania). Nazywano ją kobietą-małpą, kobietą-niedźwiedziem - i nie wiadomo, czy została nią dlatego, że wy­ chowała się niemal razem ze zwierzętami, czy dlatego, że Meksykanie zdeformowali jej czaszkę, czy też po prostu dlatego, że taka była jej ludzko-zwierzęca natu­ ra. Istota jej bytu oscylowała gdzieś na pograniczach wyznaczana przez owe „prawie”, „niemal” i „trochę” i to właśnie czyniło ją ciekawą. Julia przyciągała uwagę lekarzy i przyrodników. Oglądali ją i opisywali, zwracając uwagę na szczegóły sprawiające, że twarz zdawała się orangutania, a figura kobieca. Naukowcy władali dyskursem, który pozwa­ lał w bezpieczny i prawomocny sposób interesować się naturą owłosionej kobiety. N a ciekawości osnuwało się badanie, wnikanie, rozumienie. Z tego punktu wi­ dzenia Julia stawała się okazem, który nurt dyskusji naukowych wprowadzał w obszar wiedzy. Tutaj „mał­ 41 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ śpiewać i tańczyć. W Lipsku poszerzył jednak jej ak­ torskie kompetencje i kazał wystąpić w sztuce o głu­ pim mleczarzu zakochanym w kobiecie noszącej welon - ta, ku uciesze publiczności, uchylała woal, gdy zalot­ nika nie było w pobliżu. Przedstawienie uznano nie tylko za nieprzyzwoite, ale i niebezpieczne. Lekarze twierdzili, że ciężarne kobiety widząc coś takiego ła­ two mogą poronić lub urodzić dziecko podobne do kobiety-małpy. Skandal stanowił pożywkę dla ciekawości szero­ kich kręgów publiczności. Tygodnik „Gartenlaube” opublikował obszerny wywiad z Julią. Opowiadała ona 0 swych podróżach, o licznych propozycjach małżeń­ skich, które odrzuciła, gdyż konkurenci nie byli wy­ starczająco majętni - to dobry chwyt rynkowy mogący zwabić bogatych admiratorów. Julia okazała się na tyle zyskowną inwestycją, że konkurencja starała się ją podkupić. Przemyślny Lent związał się zatem ze swym okazem węzłem małżeńskim 1 kontynuował objazd, udając się do Wiednia. W cią­ gu dnia Julia nie opuszczała mieszkania - inaczej jej widok mógłby spowszednieć. Za to wieczorami, zawoalowana, pod kuratelą męża wychodziła z domu, by oglądać pokazy dawane przez innych. Wówczas wta­ piała się w cyrkową publiczność, a przypisana jej rola osobliwości ludzkiej ulegała zawieszeniu. Następne na trasie były Niemcy, po których Lentowie krążyli razem z grupą woltyżerów - Julia mogła nauczyć się paru sztuk, którymi urozmaicała pokazy tańca, śpiewu, gry na gitarze i organkach. Natomiast w roku 1858 plakat oznajmiający: Miss Julia Pastrana z Meksyku występuje w cyrku Ślęzaka pojawił się na uli­ cach Warszawy. Szlak wiódł dalej na wschód, do M o­ skwy. Tutaj jednak pojawiły się komplikacje innego rodzaju. Wprawdzie pokazy odniosły sukces, ale Julia była w ciąży, a budowa jej ciała pozwalała spodziewać się komplikacji. Lekarze zastanawiali się, na ile wąskie biodra ciężarnej utrudnią poród. Obawy nie były bez­ podstawne. Chłopiec, który przyszedł na świat, dzie­ dzicząc po matce jej nietypowe cechy, żył niecałe dwie doby. Julia zmarła pięć dni po porodzie (w prasie bul­ warowej pisano, że „serce jej pękło”). Lent i tym razem nie przepuścił możliwości zarob­ ku. Odsprzedał zwłoki profesorowi z moskiewskiego uniwersytetu anatomicznego - ten zmierzył je, zważył, po czym zajął się konserwacją, wstrzykując specjalny preparat zatrzymujący rozkład. Z niemowlęciem nie było problemów, ale u Julii iniekcje trzeba było powta­ rzać przez kilka miesięcy. Efekt końcowy był świetny. Wtedy znów pobudzony został nerw przedsiębior­ czości Lenta - Julia wyglądała niemal jak żywa, co po­ zwalało sądzić, że da się ciągnąć z niej zyski. Udało mu się jakoś odzyskać zmumifikowaną małżonkę i potom­ ka (powiadano, że zapłacił profesorowi balsamiście su­ mę przewyższającą tę, za którą ich odsprzedał. Pomoc­ ny mógł też być akt ślubu poświadczony przez konsula amerykańskiego.). Władze rosyjskie zakazały mu jed­ nak urządzania pokazów, więc udał się do Londynu. Tam w roku 1863 otworzył ekspozycję zatytułowa­ ną Embalmed Female Nonderscript. Można ją było obej­ rzeć za cenę nieco niższą niż ta, której żądano przy po­ kazach żywej osobliwości. Julia miała na sobie strój ro­ syjskiej tancerki; obok niej w marynarskim ubranku stało niemowlę. Jak pisał jeden z naocznych świadków: „Twarz była wspaniała; dokładnie taka jak nad­ zwyczaj udany portret woskowy, ale nie była uformo­ wana z wosku. Stwierdziłem, że to była prawdziwa skó­ ra, spreparowana w jakiś cudowny sposób. (...) Nie by­ ło w tej figurze nic odstręczającego ani przykrego, i trudno wyobrazić sobie, że owa mumia jest napraw­ dę istotą ludzką, a nie sztucznym modelem” (podkr. aut.) (Cyt. za: Altick 1978: 267.) Godna podziwu by­ ła nie tylko Julia, ale i kunszt, dzięki któremu zdołano zachować jej szczątki. Dziennikarz jednej z londyń­ skich gazet uważał za stosowne poinformowanie czy­ telników: „Ten nowoczesny, nie znany dotychczas sposób balsamowania, przebadali w krytyczny sposób wybitni londyńscy naukowcy, uznając go za niezwykle udany, najwspanialszy ze wszystkich znanych przykła­ dów balsamowania”. (»Illustrated London News» 29 marca 1862: 316. Cyt. za: Altick 1978: 267) Możemy oburzać się na optymizm poznawczy uwłaczający godności zmarłej istoty ludzkiej. Warto jednak spytać, co się pod nim kryje. Może nie chodzi jedynie o to, by pokazać dziw ku uciesze tłumu i wzbo­ gaceniu właściciela. To prawda, publiczność lubi się ekscytować, a widok człowieka - żywego czy martwe­ go - wzbudza szczególnie silne emocje. Widok ten ini­ cjuje grę pomiędzy współodczuwaniem a samorozpoznaniem się w konfrontacji z tym, co od nas różne. Za­ balsamowana Julia nie jest żywa i nie jest woskowym modelem - jest jednak prawie jak żywa i niemal jak z wosku. Jest martwa, ale nie jest rozkładającym się trupem - pozostała prawie taka jak za życia. Kiedy za życia wystawiano ją na pokaz, zacierano kategorialne podziały tożsamości między tym co ko­ biece i co męskie, co dzikie i co cywilizowane, ludzkie i zwierzęce; teraz opisując okaz, można było jeszcze wymieniać miejscami martwotę i żywość. Historia zmarłej, zabalsamowanej Julii i jej żywego, przedsię­ biorczego małżonka to opowieść o zakorzenionej w kulturze fascynacji ciałem, które przekracza reguły ludzkiej cielesności. Lent, organizując pokazy Julii, tworzy tę opowieść, ale nie jest jej jedynym autorem. Współtworzą ją ci wszyscy, którzy chcą widzieć i wie­ dzieć, których intryguje pytanie: co się dzieje, gdy na­ ruszy się granicę między kobietą a mężczyzną, między człowiekiem a nie-człowiekiem, rozumnym a bezrozumnym, dzikim a cywilizowanym, żywym a martwym. Pośmiertne losy Julii były równie niespokojne jak jej życie - i tak samo wiele mówią nam o ambiwalentnym stosunku do granicznych ciał. 42 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ Lent (razem ze swoją zabalsamowaną żoną) przyłą­ czył się do wędrownego muzeum anatomicznego. Kie­ dy zawitał do Karlsbadu, doszły go wieści o brodatej kobiecie ukrywanej przez rodzinę - była to świetna okazja do zdobycia następczyni Julii. Udało mu się spotkać z rodzicami kobiety i rozpocząć starania o zdo­ bycie jej ręki. Ojciec panny wymógł na nim jednak obietnicę: pokazy za pieniądze są wykluczone. Lentowi łatwo przyszło dać słowo, jeszcze łatwiej go nie do­ trzymać. Powiózł małżonkę w podróż po Europie, kon­ fiskując jej oczywiście przybory go golenia. Nadał jej także nową tożsamość: Zenora Pastrana miała być sio­ strą Julii. Nie cofał się też przed rozsiewaniem plotek, że Julia i Zenora to ta sama osoba. Przez całe dziesię­ ciolecie miał dochodowe kontrakty z różnymi cyrka­ mi; zdarzały się i zaproszenia na prywatne pokazy dla rodów panujących. Zrazu Lent jeździł z obiema żona­ mi - żywą i martwą. Potem tę martwą musiał zostawić - widocznie nie podobało się to Zenorze. Julię wynaję­ to wówczas wiedeńskiemu Prauscher Volskmuseum. W latach 80. XIX wieku Lent zapragnął położyć kres wędrówkom i osiadł w Petersburgu, by prowadzić niewielkie muzeum figur woskowych. Wkrótce jednak popadł w szaleństwo - kiedy zaczął tańczyć na ulicy, drzeć banknoty i papiery giełdowe i topić je w Newie, jasne stało się, że trzeba go osadzić w zakładzie dla sła­ bujących na umyśle. Pozostał tam do końca życia. Ze­ nora wkrótce potem wyjechała z Rosji do Mona­ chium. Po drodze zabrała z Wiednia mumię swej po­ przedniczki i jej dziecka - należały do niej podobnie jak reszta majątku Lenta. Pokazała je w monachijskim towarzystwie antropologicznym. Zenora chciała pewnie znormalnieć, położyć kres plotkom, że ona i Julia są tą samą osobą, i wycofać się na dobre z branży widowiskowej. Osiadła w Dreźnie, gdzie poślubiła znacznie młodszego od niej mężczyznę. Mumie przekazała na wystawę antropologiczną w Mo­ nachium, gdzie eksponowano je na różnych pokazach, by w roku 1895 odsprzedać. W ciągu następnego ćwierćwiecza okazy te kilkakrotnie zmieniały właści­ cieli, aż w roku 1921 trafiły w ręce Norwega Hakona Jaegera Lunda, dbającego o urozmaicenie w organizo­ wanych przez siebie pokazach. Lund oferował widzom różne rozrywki. Można było u niego na przykład obej­ rzeć woskowe figury przedstawiające sławnych ludzi, spróbować szczęścia na loterii, wysłuchać wykładu w „Muzeum Higieny i Anatomii”. W tym gabinecie osobliwości obok preparatów monstrów zakonserwo­ wanych w słojach i woskowych odlewów chorobowo zmienionych narządów ciała znaleźli schronienie Julia i jej syn. W roku 1943 w czasie okupacji Norwegii Niemcy chcieli skonfiskować eksponaty, ale synowi Lunda Hansowi udało się skłonić władze do zmiany decyzji. Zorganizował wówczas długą objazdową wystawę. W jednym z trzech wagonów wypełnionych modelami i preparatami podróżowała zmumifikowana Julia. Wciąż nosiła strój rosyjskiej tancerki, ale była już nie­ co podniszczona - trochę wyliniała, nie miała już swo­ jej dawnej brody, znikła gdzieś jej biżuteria; jej syn utracił owłosienie oraz marynarskie ubranko. Mimo wszystko oboje przyciągali uwagę. Niepokoili i intrygo­ wali, gdy wpatrywali się w ciekawskich z ozdobnej lek­ tyki, stanowiącej część ekspozycji. Podróż zakończyła się w roku 1953 w Linkopong w Szwecji, gdzie Hâkon Jaeger Lund umieścił podupadły już nieco gabinet horroru. Po śmierci Hâkona Jaeger Lunda jego syn przejął interes, znacznie mniej lukratywny niż dawniej. Wkrótce pojawiła się jednak nadzieja na korzystne ożywienie. W roku 1969 pewien bogaty Amerykanin, dowiedziawszy się o mumiach trzymanych gdzieś w Skandynawii, zapragnął je kupić. Hans Jaeger Lund uznał ofertę tysiąca dolarów za zbyt niską. Ociągał się ze sprzedażą, tłumacząc, że sam chce zabrać prepara­ ty w objazd. Mimochodem rzucił też myśl o planach meksykańskiego rządu, który chce wykupić mumie, by umieścić je w specjalnym mauzoleum. Historia Ju ­ lii znów trafiła do gazet. Rozwodzono się nad całą sprawą, włączając w to refleksje moralne, dotyczące publicznego pokazywania zwłok. Podobne obiekcje miały niektóre organizacje religijne. Amerykanin próbował negocjować cenę, Lund wahał się, a w mię­ dzyczasie urządzał ekspozycje w Szwecji i Norwegii. Sprawę jednak zbyt przeciągnął - amerykański kolek­ cjoner doznał udaru i oferta 5 tysięcy dolarów zdezak­ tualizowała się. W roku 1971 mumie nadal pokazywano w Norwe­ gii i w Danii. Udały się też za ocean - podróżowały po Stanach Zjednoczonych w gablocie z nietłukącego się szkła w wielkim cyrkowym wozie. Wprawdzie w kilku stanach kazano zamknąć wystawę ze względu na jej niemoralny charakter, mimo to tournée okazało się ko­ rzystne finansowo. Kiedy Lund chciał kontynuować to przedsięwzięcie w Norwegii, spotkał się z publicznym sprzeciwem. Zaprotestowały władze kościelne. Biskup Oslo stwierdził, że mumie należy pochować, by spoczy­ wały w spokoju. Lund bez trudu znalazł na to odpo­ wiedź: skoro Kościołowi tak zależy na spokoju zmumi­ fikowanych szczątków, niech zajmie się mumiami egip­ skimi; następnie wysłał Julię na tournée po Szwecji. Upalne lato 1973 to czas ostatniego triumfu sce­ nicznego Pastrany. Kobieta-małpa w ozdobnej lektyce z synkiem stojącym obok niej na piedestale, zamknię­ ci w wielkiej gablocie przyciągali uwagę w miastecz­ kach szwedzkiej prowincji. Ogłoszenia oznajmiające ich przybycie podejmowały wciąż ten sam wątek ludzko-zwierzęcej hybrydyczności. Szybko jednak dały o sobie znać nastroje nieprzychylne tego rodzaju przedsięwzięciom. W miasteczku Hudiksvall wystoso­ wano do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych petycję domagającą się wydania ogólnego zakazu urządzania 43 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ takich spektakli. Julia musiała wrócić do Norwegii, ale i tu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zakazało jej wystawiania. Trafiła zatem do parku rozrywki pod Oslo, ale eksponowanie jej nie wchodziło już w grę. Syn Hansa Jaegera Lunda, który stał się kolejnym wła­ ścicielem, nieszczególnie się o nią troszczył. W roku 1976 ktoś włamał się do pomieszczeń, gdzie ją prze­ chowywano i dokonał wielu szkód. Podarto suknię Ju­ lii, dziecko zrzucono z piedestału, odłamując mu rękę i szczękę. Trzy lata późnej nastąpiło kolejne włamanie - wówczas Julia zaginęła i trudno było przypuszczać, że zachowa się cokolwiek z jej szczątków. Znaleziona zo­ stała przypadkiem dzięki dzieciom z przedmieść Oslo, które na wysypisku natknęły się na zmumifikowaną rękę. Zawiadomiono policję, a ta odnalazła resztki Ju­ lii w wozie porzuconym nieopodal, po czym przekaza­ ła ją Instytutowi Medycyny Sądowej w Oslo. „Pozbawiony języka i energii życiowej, wciągnięty w proces rozkładu, trup jest przedmiotem trwogi i od­ razy, ale także szacunku, miłości, nienawiści. N a ile jest już jednak rzeczą, a na ile jeszcze osobą?” - pisał Louis-Vincent Thomas w książce poświęconej kultu­ rowemu stosunkowi do martwego ciała (Thomas 1991: 100). Martwą Julię można wprowadzić w prze­ strzeń rozrywki, jeśli nie będzie trupem-osobą. Historię zabalsamowanej Julii da się opisać jako negocjacje dotyczące tego, czy jej trup ma być osobą, czy rzeczą, odpadem, surowcem czy towarem (na takie trzy tryby uprzedmiotowiania trupa - na czynienie z niego odpadku, surowca lub towaru - wskazywał Thomas).3 Status trupa-rzeczy i trupa-osoby negocju­ je się wówczas, gdy rozważa się możliwość pochówku. Głos w dyskusji pozwala wyrazić szersze kwestie świa­ topoglądowe. Ten motyw wchodzi w grę także wtedy, gdy zakazuje się wystawiania mumii na widok publicz­ ny. Jest przedmiotem handlu, ocenianym ze względu na zyski, które da się z niej ciągnąć. Kiedy ją kradną i porzucają, na jakiś czas staje się odpadem. Thomas pisał: „Widok zmarłego skłania do cofnięcia się, kon­ takt z nim powoduje strach. Do fizycznego manipulo­ wania trupem można więc przystąpić dopiero wtedy, gdy sprowadzi się go do przedmiotu i usunie fantazma­ ty, jakie wywołuje jego wyobrażenie”. (Thomas 1991:106) Niemniej jednak mumia będzie bardziej in­ teresująca, gdy motyw trupa-osoby włączy się do gry na innym poziomie i niejako wtórnie. Julia będzie fascynująca, o ile negocjacje pozostaną w toku. Potwierdzą bowiem graniczny charakter jej ciała, ewokującego sens przekraczania fundamental­ nych dla kultury kategorii płci i gatunku, dzikości i ucywilizowania, życia i śmierci. N a fotografii wykonanej w 1970 roku w Malmo w Szwecji widzimy kobietę ubraną w haftowany strój. Stoi z nogą wysuniętą do przodu, jakby chciała posta­ wić krok; rękę wsparła na biodrze, głowę odwróciła lekko w bok, jakby czegoś wypatrywała. Obok niej na postumencie w postawie na baczność ustawiono dziecko, prawie nagie - ma jedynie przepasane biodra i buciki z cholewkami. (Bondeson 1999: 238) Dziecko na fotografii zdecydowanie nie jest nowo­ rodkiem - wygląda na 2-3 lata. Daje to asumpt do snucia kolejnych sensacyjnych narracji. N a stronach internetowych znajdujemy jeszcze jeden wariant bio­ grafii Julii Pastrany: może chciała ona być kimś innym niż kobietą-małpą, może zapragnęła żyć jak normalni ludzie. Ogłoszono zatem śmierć jej i dziecka, a rosyj­ ski profesor wykonał model, który pokazywano jako mumię. W pierwszych relacjach dotyczących ekspo­ zycji zabalsamowanej Julii nie ma mowy o dziecku widocznie ten falsyfikat dorobiono później. Mumia wygląda podejrzanie - o czym piszą także Glyseth i Touverud: „Twierdzono, że Julię zabalsamowano, ale jej obecny stan wskazuje na to, że w którymś *** Losy Julii - zarówno żywej, jak i martwej - można potraktować jako historię egzemplaryczną, mówiącą wiele o naturze spojrzenia kierującego się na ciała, które zdają się „obce”, „dziwne”, „nienormalne”, a mi­ mo to łącze między nimi a cielesną naturą patrzącego nie ulega wątpliwości. Jest to też opowieść o tym, w ja­ ki sposób przebiega kulturowe organizowanie spekta­ kli wykorzystujących dziwne ciała, a także o znaczeniu nośnych, ale nieustannie modyfikowanych narracji, bez których nie obędzie się wówczas, gdy ciało ma zy­ skać walor atrakcyjności. Jak widzieliśmy, tworząc sce­ niczną osobowość Julii, wykorzystywano wątki przygo­ dowe, romansowe i kryminalne, fantastykę, horror, ale i dyskurs akademicki. Owłosiona kobieta żyła w przestrzeniach granicznych, między jarmarczną roz­ rywką, gdzie jako istota hybrydyczna wpisywała się w kategorię dziwolągów, a obszarem nauki, otwartym na retoryczne działanie dyskursów anatomii, antropo­ logii, medycyny, historii naturalnej. Jej wizerunki po­ jawiały się w pracach antropologicznych i na kartkach sprzedawanych jako pamiątki, a przeznaczonych do mieszczańskich albumów. To miejsce uzyskała nie tyl­ ko na mocy swej kondycji fizycznej (dzisiaj określanej jako patologia, hirsutyzm czyli nadmiernie owłosienie i gingival hyperplasia, czyli przerost dziąseł), ale i dzięki sposobom, w jaki wówczas społecznie regulowano sto­ sunek do dziwnych ciał (między innymi dzięki instytu­ cjom takim, jak pokazy osobliwości). Po śmierci, tak jak i za życia, Julia Pastrana była przedmiotem szczególnego zainteresowania w dwóch obszarach: nauki i rozrywki - jakkolwiek różniły się one od siebie w swych celach i procedurach, to w tym wypadku wzajemnie się zasilały. Doszedł wówczas jesz­ cze motyw fantastycznego zachowania ciała, ale pro­ blemem stały się kwestie związane z tym, co należy czynić z martwym ciałem, a czego robić nie wolno.2 44 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ fabułę, która da się potem zmienić na inną... Jak pisał François Jacob w książce o grze możliwości: „Całe ży­ cie ludzkie, czy dotyczy to grupy czy jednostek, bierze udział w ciągłym dialogu między tym, co mogłoby być, a tym, co już jest. Mieszanina wiary, wiedzy i wyobraź­ ni tworzy przekształcający się nieustannie obraz tego, co możliwe. Z tym właśnie obrazem porównujemy na­ sze pragnienia i nasze obawy. To, co w nim jest możli­ we, kształtuje nasze zachowanie i działanie. W pew­ nym sensie wiele działań ludzkich, takich jak sztuka, nauka, technika czy polityka, jest tylko szczególnym sposobem postępowania, każde za pomocą własnych reguł: jest grą możliwości”. (Jacob 1987: 14) momencie przynajmniej częściowo wypchano ją weł­ ną drzewną albo że wywatowano wypukłości tam, gdzie anatomia doznała największych szkód. Czy Julię zabalsamowano, a potem częściowo wypchano? W ja­ ki sposób zabalsamowane ciało uzyskało taką sztyw­ ność, że można je było eksponować bez widocznych wsporników, tak jak działo się to od początków po­ śmiertnej kariery Julii, przynajmniej od roku 1862? To znak, że wiele tajemnic otaczających Julię czeka na wyjaśnienie”. (Glyseth, Touverud 2004: przyp. 6 rozdz. 6). Czyżby cała jej pośmiertna historia była dramatycz­ nym przedstawieniem z fałszywymi aktorami i fabułą, pisaną na zamówienie społeczne? Czy ponad to pytanie nie należy przedłożyć innej kwestii: dlaczego kultura w taki sposób opracowuje wątki dotyczące cielesności granicznej i nie do końca wyjaśnialnej? Dlaczego nieustannie pożąda ciał, wokół których da się osnuwać pewne narracje? Historia Julii (nieważne, czy prawdziwej czy nie) obrazuje społeczne poszukiwanie obiektów, które mogą być użyte do two­ rzenia i odgrywania pewnych żywotnych kulturowo narracji. Pokazuje też, do czego mogą prowadzić różne praktyki wykorzystywania ciał, które okazały się po­ datne na implantacje owych narracji. Scena, na której pojawiają się osobliwości takie jak Julia, to przestrzeń ambiwalentna - kusi, przyciąga i fascynuje, ale zarazem odpycha, wzbudza chęć posta­ wienia bariery między „ja” widza a światem form zabu­ rzonych i nieregularnych. Ci, którzy są odmienni w sposób zauważalny - potwory ludzkie, monstra stanowią drwinę z pewnego porządku. Z przedziwnej fascynacji taką odmiennością zrodziły się obrazy istot cyklopicznych, gnomicznych. Zbiorowa wyobraźnia powołała do życia centaury, minotaury, sfinksy, syre­ ny... Mitologiczne potwory często pojawiają się po to, by ludzie musieli je pokonać. Wskazują też na jakiś in­ ny tryb istnienia niż ten, który odczuwamy jako co­ dzienną egzystencję; mówią o mocach, nad którymi trudno zapanować. Wyobrażenia stworów mających ciała w jakiś sposób podobne do ludzkich, a jednak nie-ludzkie, odnoszą się do kwestii tożsamości indywi­ dualnej i zbiorowej, jednostkowego i kulturowego ist­ nienia. Rodzą się z pytań o to, co już nie jest ludzkie, tylko nie-ludzkie, ponad-ludzkie, potworne... Pytanie o granice stawiane jest w różnych obsza­ rach kultury - sfera publicznych pokazów to tylko je­ den z nich. Tutaj jednak szczególnie wyraźnie widać sposób, w jaki kultura eksploruje sfery graniczne, wy­ korzystując do tego celu prawdziwe ciała: niech to co ludzko-zwierzęce i ludzko-dzikie zmieni się w kobieco-męskie, niech potem przejdzie w żywo-trupie. Jeśli będzie to zbyt drażniące, zbyt wątpliwe pod względem moralnym, da się przedstawić ową graniczność jako problem naukowy - problem, który można zmienić w zagadkę; w zagadkę, z której można wysnuć fabułę; Cytowana literatura Altick, R.D. (1978) The Shows of London Cambridge Mass and Lon­ don, The Belknap Press of Harvard Univerity Press. Bogdan, R. (1990) Freak Show. Presenting Human Odities for Amu­ sement and Profit Chicago and London, The University of Chicago Press. Bondeson, J. (1999) A Cabinet of Medical Curiosities New YorkLondon, W.W. Norton&Company. Darwin (1959) Zmienność zwierząt i roślin w stanie udomowienia (w:) Dzieła wybrane t. III cz. II Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. Glyseth, Ch.H., Touverud, L. O (2004) The Tragic Story of the Vic­ torian Ape Woman Stroud UK, Sutton Publishing Ltd. Jacob, F. (1987) Gra możliwości Warszawa, PIW. Thomas, L.-V. (1991) Trup. Od biologii do antropologii Łódź, Wy­ dawnictwo Łódzkie. Przypisy 1 45 „Pan Crawfurd widział na dworze burmeńskim mężczyznę w wieku lat trzydziestu, którego całe ciało z wyjątkiem dłoni i stóp pokryte było prostym, jedwabistym włosem, dochodzą­ cym na ramionach i wzdłuż kręgosłupa do pięciu cali długości. Po urodzeniu włosy miał tylko na uszach. Dojrzałość płciową osiągnął dopiero w wieku dwudziestu lat i wtedy także stracił mleczne zęby, po czym wyrosło mu w górnej szczęce pięć stałych zębów, mianowicie cztery siekacze i jeden kieł, w dolnej zaś cztery siekacze: wszystkie zęby były małe. Człowiek ten miał có­ rę, która urodziła się z włosami wewnątrz muszli usznych, wkrótce jednak włosy pokryły całe jej ciało. Kiedy kapitan Yule odwiedził dwór, dziewczyna była już dorosła, a wyglądała dziw­ nie, bo nawet jej nos był gęsto pokryty miękkim włosem. Po­ dobnie jak ojciec miała tylko siekacze. Królowi udało się z tru­ dem przekupić mężczyznę, który ją poślubił. Z jej dwojga dzieci czternastomiesięcznemu chłopcu wyrosły włosy w uszach, a po­ nadto wąsy i broda. Dziwna ta właściwość dziedziczyła się w cią­ gu trzech pokoleń, z tym że dziadek i matka nie mieli zębów trzonowych. Nie wiadomo tylko, czy i dziecko będzie miało bra­ ki w uzębieniu. Podobny wypadek zdarzył się niedawno w Rosji, a mianowicie pięćdziesięcioletni mężczyzna oraz jego syn mieli twarze pokry­ te włosami. Dr Alex. Brandt przysłał mi opis tego wypadku wraz z okazami niezmiernie cienkich włosów z policzka. Mężczyzna ma braki w uzębieniu, gdyż posiada tylko cztery siekacze w szczę­ ce dolnej, a dwa w górnej. Jego syn w wieku około trzech lat ma tylko cztery dolne siekacze. Jest to, jak stwierdza w swym liście dr Brandt, niewątpliwie spowodowane zahamowaniem rozwoju włosów i zębów. Widzimy więc, że te zahamowania muszą być �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • 2 KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ niezależne od zwykłych warunków egzystencji, ponieważ wa­ runki życia wieśniaka rosyjskiego i tubylca z Burmy są jak naj­ bardziej różne”. (Darwin 303-304) W roku 1996 ze strony duchowieństwa dochodziły głosy doma­ gające się, by zwłoki spalić lub pochować w katedrze w Oslo zgodnie z ceremoniałem pogrzebowym. Motyw brakującego ogniwa czy kobiety-małpy zdezaktualizował się i przestał w jaki­ kolwiek praktyczny sposób odnosić się do Julii. Wiadomo, że była osobą ludzką i stosownie do tego należy traktować jej po­ śmiertne szczątki. Niech zatem nie będzie trupem-rzeczą. 3 Zob. także: „Uprzedmiotowienie trupa to odebranie mu wszel­ kiej wartości przypominającej istotę, jaką był. W optyce czysto realistycznej poprzestać można jedynie na zjawisku biologicz­ nym, jakie reprezentuje; można także, nadal uznając w mar­ twym ciele atrybuty osoby, negować ją dla potwierdzenia swej mocy, rozmyślnie traktując ją jako rzecz celem powtórnego za­ bicia.” (Thomas 1991: 100) Masolino da Panicale, Kuszenie, 1426 (Kaplica Brancacci, Florencja) www.abcgallery.com 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/957f3a54dcd54706168328411bacbc4a.pdf 3c9da80f799653407cb9245a553ee6a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3124 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2925 Title A name given to the resource Mieczysław Piwko o sztuce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.230-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna; Zatorska, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Wieczorkiewicz, J o a n n a Zatorska M I E C Z Y S Ł A W PIWKO O SZTUCE Rodzina Rzeźbiarza doskonale wie, o co może chodzić zwiedzają­ cym. Nikt nie pyta, kto to jest etnograf ani o czym chce rozmawiać. — Ojciec jest zajęty, ale zaraz przyjdzie. — Rzeczywiście, za kwadrans przychodzi, już umyty, przebrany i gotowy do udzielenia wszelkich informacji. „Od młodych lat mnie to ciągło. Był w drugiej wsi taki jeden — dawniej to nie mówili „twórca ludowy" — to był „ten, co świątki robi", mówili też — „niewyraźny". Jan Witek się on nazywał. Dobry rzeźbiarz był. On robił więcej takie gotyckie — to znaczy wysokie, szczupłe, w pewnym ruchu (pokazuje rękami — chodzi mu o charak­ terystyczną postawę). Gdyby on miał możność kształcenia się, ty by niewiele uchodził od największych. Pięknie robił. Dorabiał tym. Obrazów mało robił. Więcej kapliczki i figury do domu. Jak pierwszy raz to może w drugiej, trzeciej klasie byłem, jak rzeźbiłem narciarza. To taka zabawka była. Pani w szkole mnie pochwaliła. Bo to było na robotach ręcznych — taki był kiedyś przedmiot w szkole. Potem to też rzeźbiłem. Ale to trzeba zacząć od tradycji kultury polskiej. Bo kiedyś święto Bożego Narodzenia, to było najradośniejsze — zwłaszcza dla dzieci. Trzeba o tym pamiętać. Ludzie są nieuczciwi względem własnej kultury. Wtedy Święty Mikołaj był — dziś to się mówi dziadek Mróz. To kiedyś było uroczyste święto. Gwiazdy się robiło i chodziło się po kolędzie i winszowało się. Szopki robili — to takie pragnienie, żeby coś ładniejszego zrobić — to na święta. Na dole tej szopki był teatr. Wszystko tam odgrywali. To ruszało się. Reżyser ruszał tym. I dialogi były: Żyd, Cygan, Diabeł, Śmierć — wszystko było w tym. Najpierw to te figurki drewniane miały i były ubrane szmatkami. Ale 10 się brudziło, niszczyło. To potem zaczęli całe z drewna robić. To odkurzyć łatwo. U mnie też wszędzie czysto — Krzyż panie widzą 230 wisi — też nie zakurzony. Ja takie szopki z chłopakami robiłem. We wojnę nie robiłem dużo — kilka szopek, jak miałem czas. Po wojnie to już człowiek dorosły, żonaty, to już się nie chciało. Ale jednak to mnie ciągnęło i fascynowało. Jak widzą kawałek klocka, to już widzę co z tego będzie. Potem się odbiera, odbiera, aż zostanie, co trzeba. Wiem zawsze, co mi z tego klocka wyjdzie — to jest podatność — jak w życiu, że widać, na co człowiek się nada. Drewno się kupuje. Lipa najlepsza albo osika. Teraz wykupuje drewno fabryka i nam jest trudno. Od chłopów się kupuje — trzeba im za to płacić. Inaczej sprzedają do fabryki. Lubią kolory żywe. Znają mnie wszędzie z mojej kolorystyki. Ludziom też się podoba, ale się podoba, ale wiele się nie zastana­ wiam nad tymi kolorami, podświadomie je wybieram. Jak mnie najdzie to robię. Czasem trzy, cztery dni nic nie robię. Czasem tak nie idzie. Za dzień jedno zrobię, ale od rana do wieczora. „Ojciec Święty", na przykład, nie wyszedł mi tak, jak bym chciał. Wyszły mi same oczy. Włosy mają kolor za jasny. Brązowy byłby lepszy — prawdziwy. (Na uwagę, że Ojciec Św. jest siwy). Tak, to właśnie powinien być siwy. Ale nawet jak się nie uda, to nigdy nie zniszczyłem swojej rzeźby. Ja tego Chrystusika zrobiłem na krzyżu, to mi jeden pan mówi: „Dlaczego on taki grubiutki?" A przecież nikt nie pamięta jaki był. Każdy robi, jak sobie wyobraża. Można przypuszczać, że Chrystus był jak Araby, bo to był Arab — chudy. Ale każdy rzeźbi według wyobraźni. Tego świętego Floriana zrobiłem na wzór figury koło kościoła. Kiedyś wierzyli, że chroni od ognia. Teraz też wierzą. Florian to mój patron — bo ja byłem strażakiem. Dziś też 4 maja �świętuję — na Św. Floriana — a nie tam żadne Dni Ochrony Przeciwpożarowej. Konkursy. Przeważnie to są dowolne tematy. Bym nie rzeźbił, żeby temat był bez sensu. Albo czasem są bardzo krótkie terminy. To wybieram poważniejsze konkursy jak prawdziwi artyści biorą udział. Różne tematy rzeźbiłem. Tylko Lenina odmówiłem robić — bo mówię, że mogłaby mi się chałupa pokrzywić (śmieje się). Do Cepelii tylko trochę robiłem — kilka zamówień. To jest niższa kategoria, rzemiosło, to nie jest sztuka, chociaż niektóre rzeczy mi się podobają. Moje figurki to od Japonii do Ameryki kupują. Szwecja, Norwegia, Anglia — wszędzie. Ja to robię najpierw siekierą, potem dłutem i nożem. Wygładzam nie za mocno, ale lubię, żeby było milsze w dotyku. Na twarz u każdego najwięcej się patrzy. Ale twarz mi nigdy nie wychodzi taka sama.Tylko styl jednaki. To jest mój wytwór wyobraźni. Tak każdy robi jak sobie wyobraża. Człowiek musi się starać jak najbardziej, żeby piękne rzeczy robić, pięknie rzeźbić. Piękno się nie zmienia. Może być świadomie zniekształcone. Dziś świadomie kulturę zniekształcają. Strasznie lubię malarstwo. Malowałem, ale nie widziało mi to się. Na desce malowałem plakatówką, lakierem potem pociągałem. Tylko sakralne malowałem! Cywil-banda to co to za malowanie. To się do niczego nie nadaje. No, malarstwo naturalne też lubię. Pejzaż to mi się strasznie podoba. Ale na to talentu trzeba. Ja też narobiłbym tego w pierony, ale mi sumienie nie pozwala. Dawniej, jak się niszczyło, to palili obraz, żeby się nie poniewierał. Dlatego dużo ich było trzeba. Teraz to robi się takie nowoczesne — trzy razy na krzyż, takie dżezkoteki. Tc uczone rzeczy, malarze, artyści sztalugowi, to wszystko udawane, że to niby odbija jakieś kataklizmy. To jak ten chłop jeden, co mówił wierszyk prozą - to co to za wierszyk? A niektóre wiersze to piękne są — że aż pachnie z tego wiersza. Hasior na ten przykład — dobry rzeźbiarz, ja nie powiem, ale wyczuł głupotę w kulturze. Wyczuł konikunturę i teraz jedzie na całego. To się nie nadaje na nic, ale to mu robi sławę. Tacy ludzie to nie służą sztuce tylko mamonie. Ja uważam prymitywizm, ale u człowieka, który był kompletnie prymitywny. Oleksy na przykład. On nie rozumiał otaczającego świata. On w to co robił, to cały intelekt włożył, jaki posiadał. Ale jak kto ma więcej rozumu to powinien robić, żeby to zrozumiałe było. Teraz to tych cudotwórców prymitywizmu namnożyło się. Taka panienka tu kiedyś przyjechała. Ona mi mówi: „Czy to nie mógłby pan tak robić, żeby tu trzaska wisiała, tu nie dorobione?" — żeby to takie było, ona chciała. A ja chcę doskonalsze robić. Oglądanie świata, to bardzo dużo daje. Witek Jan, to w Austrii był za robotą, to się napatrzył w świecie. To działa. Ja też pojechałem do Krakowa na wycieczkę, to się napatrzyłem. W Kościele Mariackim rzeźby Wita Stwosza widziałem — to fundament, strażnica narodu polskiego. Zrobić komuś rzeźbę, sprzedać — nigdy bym nie odmówił. Ja każdego człowieka lubię, jaki by nie był. Tylko hochsztaplera to ja nie lubię. Chętnie bym wszystkie rzeźby w domu trzymał, ale to się nie trzyma — od razu wezmą. (Czy do jego świątków można się modlić?). Można się modlić, ale jak są poświęcone. Ludzie się modlą, ale to musi być poświęcone. Każda rzecz musi być atestowana! (śmieje się). Nie poświęcone są bezwarto­ ściowe pod względem świętości." Pan Piwko mówi o sobie „artysta", „twórca ludowy". Bardzo chętnie pokazuje swoje rzeźby. Szczyci się też swoim „archiwum" ~- dużymi notatkami, gdzie wkleja fotografie, listy świadczące o kontaktach ze zbieraczami i etnografami, notatki z prasy itp. Twierdzi, że może się to przydać komuś, kto będzie kiedyś pisał „jakąś pracę doktorską". Bardzo chętnie pokazuje tę kronikę. Żegnając nas w drzwiach powtarza: „Napiszcie — Paszyn 148, ale wystarczy bez numeru, tylko: Piwko, Paszyn. 1 tak każdy mnie tu zna, napiszcie!" PASZYN, maj 1986 r. Fot.: Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66b0421ee0225a325cba66d3fcd37235.pdf 2c58a5a4175121c1b5d4ebb808546b6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6194 Title A name given to the resource Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel / Laboratorium kultury 5 (2016) Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkowska, Emilia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel autor / autorzy: Emilia Wieczorkowska źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 11–26 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_wieczorkowska.pdf afiliacja autora / autorów: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji abstrakt: (na początku artykułu) article title: Marcel Mauss – student, researcher, teacher author / authors: Emilia Wieczorkowska source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 11–26 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_ wieczorkowska.pdf institutional affiliation: University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies, Department of Theory and History of Culture keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France summary: 10 (at the end of the article) �Emilia Wieczorkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Filologiczny Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel1 Abstrakt Artykuł wprowadza czytelnika w kontekst społecznokulturowy, w jakim funkcjonował autor Szkicu o darze. Marcel Mauss jest tu ukazany w relacji z Émilem Durkheimem, twórcą francuskiej szkoły socjologicznej, bliskim krewnym, z którym szkołę tę współtworzył, z czasem – choć nie odrzucając dzieła wuja – stając się niezależnym badaczem, uznanym za ojca francuskiej etnologii. Słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji1 B ieżący, piąty, numer „Laboratorium Kultury” redakcja zdecydowała się poświęcić osobie i dziełu Marcela Maussa – badacza, który na kartach historii myśli kulturoznawczej zapisał się przede wszystkim za sprawą teorii daru jako całościowego faktu społecznego. Tytułem wprowadzenia do lektury tomu, warto przybliżyć czytelnikowi kontekst historyczno-społeczny, w którym badaczowi przyszło dojrzewać (także naukowo), a później krzepnąć na dość niełatwej do jednoznacznego określenia pozycji międzydyscyplinarnego autorytetu – w czasie, kiedy socjologia, etnografia i antropologia, choć już wyodrębnione, dopiero umacniały się instytucjonalnie i programowo w obrębie nauki Artykuł powstał pod opieką merytoryczną współredaktorki tomu – dr hab. Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, której uwagi wzbogaciły go w znaczny sposób. 1 11 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zachodnioeuropejskiej. Zaprezentowane tu małe studium biografii autora Szkicu o darze pokazuje, mamy nadzieję, jak bardzo los tych dyscyplin i jego los oraz dorobek były od siebie zależne i determinowane przez czynniki zewnętrzne. A ponieważ tom niemal w całości ogniskuje się wokół mało znanej aktywności Marcela Maussa, wynikającej z jego przekonań politycznych, zmierzając równocześnie ku odpowiedziom na pytania o konsekwencje naukowe tych przekonań, ich wyraz w teorii naukowej, a wreszcie o trwałość i aktualność myśli Maussa, takie wprowadzenie wydaje się ze wszech miar przydatne. Rodzina W każdym niemal opracowaniu2, każdej nocie biograficznej, poświęconej Marcelowi Maussowi (1872–1950), w pierwszej kolejności znajdziemy informację o jego pokrewieństwie z Émilem Durkheimem (1858–1917), który był bratem matki Marcela, a zatem jego wujem, przy czym różnica wieku między nimi wynosiła jedynie czternaście lat. Ich relacja nie była wyłącznie formalna, obie rodziny żyły ze sobą blisko, dość wspomnieć o wspólnie prowadzonym przedsiębiorstwie, którego nazwa zapewne wywoła uśmiech rozbawienia u niejednego kulturoznawcy: Fabrique de Broderie à Main, Mauss–Durkheim [Wytwórnia haftu ręcznego Mauss–Durkheim]3. Młode małżeństwo Maussów (rodziców Marcela) współdzieliło też gospodarstwo domowe z Durkheimami. Naturalną koleją rzeczy zdolny Marcel, pełen podziwu dla wuja, ale i otaczany przez niego opieką, miał, można by rzec, wydeptaną ścieżkę prowadzącą z małomiasteczkowego, przepełnionego tradycją życia w Épinal, ku światu nowych idei. Najważniejszym akcentem młodości zarówno Émile’a, jak i Marcela była tradycja żydowska, tym silniejsza, że była to wielopokoleniowa rodzina rabinistyczna. Tradycję tę zakończył dopiero Émile, obierając drogę pracy naukowej, która uczyniła go ojcem socjologii francuskiej. Obaj chłopcy byli kształceni w szkole talmudycznej, jednak z czasem porzucili nie tylko judaizm, ale i religię w jakiejkolwiek innej postaci niż w roli przedmiotu badań. Trzeba jednak przyjąć, że doświadczenia młodości: znajomość zasad funkcjonowania wspólnoty religijnej 2 Nie mamy dostępu do zbyt wielu obszernych opracowań poświęconych Marcelowi Maussowi. Niewątpliwie najpełniejszą pozycją o charakterze biograficznym jest świetna praca napisana przez Marcela Fourniera. To głównie na tym dziele, niedostępnym jeszcze w języku polskim, oparty będzie niniejszy tekst. Por. M. Fournier, Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Wydanie anglojęzyczne jest skrótem pierwotnej wersji francuskojęzycznej (Fayard, Paris 1994). Wszystkie tłumaczenia cytatów zawarte w niniejszym artykule, o ile nie zaznaczono inaczej – Emilia Wieczorkowska. 3 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 10. 12 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel (a syn i wnuk rabina z pewnością doświadczyli ich w modelowym wydaniu), znajomość języka hebrajskiego4 były przydatnym backgroundem dla późniejszych prac dotyczących religii5. A to właśnie religia w jej ujęciu socjologicznym była obszarem wspólnych ich zainteresowań naukowych. Jak twierdzi jednak wnuczka Durkheima, „[był on] zawsze areligijny przez duże i stanowczo negujące »A«, a myliłby się ten, kto chciałby w jego pracach doszukiwać się cienia judaizmu”6. Co zaś się tyczy Maussa, można podejrzewać, że wcześniejsza apostazja wuja nie tyle była dlań wzorem, co ośmieliła go w analogicznej decyzji. Jak wszakże zauważa Yuri Slezkine, zjawisko odchodzenia od religii– pomimo silnej konsolidacji wewnątrz rodzin i gmin żydowskich – nie było rzadkością we Francji. Jego zdaniem, oświeceniowe idee prymarnej roli rozumu w społeczeństwie nie zostały wyparte we Francji przez romantyczne nacjonalizmy, a Żydzi w równościowych hasłach Rewolucji, dostrzegli dla siebie szansę całkowitej integracji ze społeczeństwem7. Odrzucenie własnej religijności było zatem pewną naturalną konsekwencją przyjęcia postaw demokratycznych, przenikających francuskie społeczeństwo od czasu pożegnania z ancien régime (fr. stare rządy). Taka decyzja wiązała się jednak nie tylko z osobistym podejściem do wiary przodków, ale też musiała wpłynąć na stosunki z rodziną. Szczególnie w domu, w którym przestrzegano surowych zasad Tory („Jestem zaniepokojona, chciałabym ugościć Émile’a, ale nie wiem jak pogodzić wymagania jego żołądka z rytualnymi zasadami Paschy. […]. Nigdy nie zasiądę do stołu, na którym leży chleb”8). Mimo takich utrudnień, jak wiemy z listów i notatek biografów obu uczonych, nie zaniechali oni kontaktów z krewnymi, często (przynajmniej na każde święta, choć już przez nich traktowane wyłącznie jako okazja do spotkania z rodziną) przyjeżdżali do Épinal, a Durkheim na starość osiedlił się w pobliżu miasteczka. Nie zostali także przez tę rodzinę wykluczeni. Biografia Maussa i przywołana w niej korespondencja udowadnia zaś, że Marcel wszystkie swoje poczynania relacjonował wujowi i matce, z którymi łączyła go nieprzerwanie silna więź. 4 „Wiedza na temat judaizmu zdobyta w młodości, a także biegła znajomość hebrajskiego były dla niego [Maussa – przyp. E.W.] później użyteczne w trakcie pracy nad problemami poświęcenia i modlitwy”. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 12. Prócz tego, z czasem Mauss opanował także sanskryt, grekę, łacinę oraz język rosyjski – żeby wymienić te, którymi posługiwał się biegle. 5 E. Durkheim jest autorem fundamentalnej dla współczesnych badaczy rozprawy Elementarne formy życia religijnego (Les formes elementaires de a vie religieuse 1912 r.), w której wypracował naukową definicję religii. 6 Tamże, s. 14. 7 Y. Slezkine, Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006, s. 82. 8 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 16. Zgodnie z zasadami Tory, w trakcie święta Paschy, w gospodarstwie nie może być śladu pieczywa wypiekanego na zakwasie czy drożdżach. Już na tydzień wcześniej gospodarze dbają, by wyzbyć się z domu ich wszelkich pozostałości, natomiast na samo święto szykuje się macę, czyli placki wypiekane z samej mąki i wody. 13 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Wspomniany już Slezkine zauważa, że dość typowym w tych czasach modelem społecznych rozwiązań był taki, w którym dzieci żydowskich przedsiębiorców – z racji dobrej sytuacji materialnej, a więc i dobrego wykształcenia, ale niedostępności stanowisk w administracji9 – obierały ścieżkę kariery naukowej10. W jego przekonaniu miałoby to, w połączeniu z praktykowanym w takich środowiskach kultem rozumu, wiedzy i samodoskonalenia człowieka od najmłodszych lat, tłumaczyć duży odsetek studentów i badaczy pochodzenia żydowskiego11. Kwestia żydowska powróci jeszcze mocnym akcentem w życiu obydwu badaczy w związku z tzw. aferą Dreyfusa, kiedy to niemal całe społeczeństwo francuskie czuło się w obowiązku opowiedzieć po jednej ze stron kofliktu o podłożu antysemickim. Durkheim i Mauss, wywołani niejako do tablicy listem otwartym Émile’a Zoli (J’accuse…!, 1898), podobnie jak inni intelektualiści tego czasu, stanęli w obronie kapitana Alfreda Dreyfusa, niesłusznie oskarżonego o szpiegostwo, najprościej rzecz ujmując, z powodu jego żydowskiego pochodzenia (zadziałał tu klasyczny mechanizm kozła ofiarnego, tak często wiązany właśnie z Żydami). Mauss i Durkheim podpisali się pod listem Zoli (najpewniej) nie ze względu jednak na swoje żydowskie korzenie, ale z racji na etyczną powinność opowiedzenia się przeciwko antysemityzmowi12, a być może w ogóle przeciwko wszelkiej społecznej dyskryminacji wyznaniowej i rasowej, która w tych latach zaczynała nabierać na świecie „rozpędu”, wiodąc w finale do katastrofy nazizmu lat 30. Na pewno nie bez znaczenia były tu także przekonania obu uczonych o równoprawności różnych systemów aksjologicznych, wywiedzione choćby z badań Durkheima nad faktami społecznymi (1985)13. Można mieć pewność, że ich stanowisko nie byłoby tu odmienne w jakimkolwiek innym wypadku: Hindusa – buddysty, Korsykanina – katolika, czy animisty – Kwakiutla. Obydwu myślicieli można by, podsumowując, scharakteryzować jako odważnych intelektualistów, patriotów o szerokich horyzontach, ale w odniesieniu do ich przekonań religijnych – co najwyżej jako osoby o żydowskich korzeniach14. Por. Y. Slezkine, Wiek Żydów…, s. 70. Por. tamże. 11 Kwestię tę nieco inaczej naświetla pomieszczony w tomie artykuł Eweliny Pępiak, dotyczący konserwatyzmu akademików francuskich. Por. E. Pępiak, Po Maussie. Współczesne wyzwania francuskiej teorii kultury. Jeszcze inną interpretację podsuwa rozprawa P. Bourdieu i J.-P. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006. 12 Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 80. 13 Trzy lata przed sprawą Dreyfusa Durkheim wydał Zasady metody socjologicznej, w których dowodził, iż zjawiska społeczne przybierają różnorodne formy jednostkowych manifestacji o takim samym znaczeniu dla socjologii ogólnej. É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968. 14 Mauss mówił o sobie jako o Francuzie o żydowskich korzeniach, a nie np. jako o francuskim Żydzie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss… 9 10 14 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Uczeń Nie będzie przesadą uznanie Durkheima za mentora Marcela Maussa. W jakimś stopniu była to naturalna kolej rzeczy. Mauss, co prawda, wskazuje na inne autorytety naukowe, jak choćby na Jamesa George’a Frazera, którego Złotą gałąź uznawał za arcydzieło15, jednak za żadnym z innych badaczy nie podążał tak konsekwentnie. Również wobec żadnej z metodologii nie był tak lojalny, jak względem teorii i metody Durkheima. Durkheim dał siostrzeńcowi wzór pracy naukowej i największą z możliwych motywację. Był też zawsze pierwszym recenzentem jego prac, doradcą i opiekunem – niejednokrotnie, co przywołuje Fournier, dyscyplinował młodego krewnego, karcił za brak subordynacji, przekładający się na powolne postępy pracy16. Wytyczył też dlań pewne ścieżki. Mauss, wbrew oczekiwaniom, nie podjął studiów w paryskiej École Normale Superieure, która, ze względu na wysoki poziom wydawała się oczywistym wyborem dla wybitnego absolwenta liceum. W 1890 r. dołączył do wuja w Bordeaux, gdzie w 1895 r. powstała pierwsza w Europie katedra socjologii. Na jej czele stanął Durkheim. Wyjazd do Bordeaux i podjęcie współpracy z Durkheimem zdeterminowały naukowy rozwój Maussa, co nie znaczy, że wraz z postępem własnych badań nie wyszedł poza socjologię durkheimowską. Współpraca z wujem była jednak ważną częścią jego ścieżki życiowej. Warto podkreślić: współpraca, dość szybko bowiem Mauss swoją aktywnością naukową, nie odbiegającą od poziomu prac Durkheima, a rozmachem nawet je przekraczającą, zaczął wzbogacać dzieło wuja – szkołę Année sociologique17. W 1898 r. ukazuje się pierwszy numer „Année sociologique”, rocznika mającego na celu rejestrowanie i prezentowanie wszystkiego, co aktualnie istotne w naukach społecznych. Jest to nie tylko miejsce ekspresji myśli Durkheima Por. tamże, s. 62. Tamże, s. 70. 17 “»L'Année sociologique« est une revue semestrielle française de sociologie fondée en 1896 par Émile Durkheim, qui en fut également le directeur. Elle a été publiée annuellement jusqu'en 1925, puis a recommencé sa parution sous le nom d'Annales sociologiques entre 1934 et 1942. Après la Seconde Guerre mondiale, elle a à nouveau été publiée sous son premier nom, L'Année sociologique. Sa publication n'a pas cessé jusqu'aujourd'hui. Parmi les participants à L'Année sociologique aux origines, on peut citer entre autres Émile Durkheim, Paul Fauconnet, Célestin Bouglé, Marcel Mauss, Henri Hubert, Robert Hertz, Maurice Halbwachs et François Simiand” [“»L'Année sociologique« to francuski przegląd socjologiczny założony w 1986 przez Émile’a Durkheima, który sprawował w nim funkcję redaktora naczelnego. Był publikowany rocznie do 1925 r., później wznowiony pod nazwą d'Annales sociologiques na lata 1934–1942. Po II wojnie światowej znów ukazywał się pod pierwotną nazwą. Wydawany do dziś. Wśród pierwotnych twórców Année sociologique można wymienić między innymi: Émile’a Durkheima, Paula Fauconneta, Célestina Bouglé, Marcela Maussa, Henri Huberta, Roberta Hertza, Maurice’a Halbwachsa czy Françoisa Simianda]. https://fr.wikipedia.org/ wiki/L'Ann%C3%A9e_sociologique [dostęp: 18.02.2017]. 15 16 15 �Laboratorium Kultury 5 (2016) i jego uczniów, ale także przegląd europejskiego18 rynku wydawniczego z zakresu nauk o społeczeństwie i kulturze. W założeniu twórcy powstaje, by pokazać „sens tego, czym powinna być socjologia i tego, czego powinno się od socjologów oczekiwać”19. Jednocześnie tym, co stanowiło siłę „Année…” była jego interdyscyplinarność. Zespół badaczy dobrano tak, by reprezentował różnorodne perspektywy badania społeczeństwa, a zatem historię prawa, zwyczajów, religii (tu prym wiódł Mauss, który kierował działem historii religii), ale także statystykę i ekonomię20. Poza wymienionymi, należy jeszcze wskazać etnografię, bez której, w rozumieniu Durkheima i Maussa, nie byłoby socjologii. Ta bowiem jest nauką komparatystyczną, a do swych porównań i w celu konstruowania praw ogólnych potrzebuje faktów dostarczanych przez etnografię. Późniejsi komentatorzy zwracają uwagę, że nigdy wcześniej, ani też nigdy później nie zaistniała na arenie badań społecznych tak ściśle współpracująca grupa niezależnych naukowców, trzymająca się spójnej linii metodologicznej – w tym przypadku durkheimowskiej teorii faktu społecznego, wpisanej w zaproponowany przezeń system morfologii społecznej i wyobrażeń zbiorowych. Jak powiedziano, Marcel Mauss od początku jest jednym z filarów tego pisma. Na łamach rocznika w sumie zrecenzował 464 książki (niewiele mniej niż sam Durkheim), co dobrze obrazuje równocześnie naukowe zamysły redakcji czasopisma, ale też erudycję Maussa. Jeśli zaś wziąć pod uwagę ilość przywołanych i analizowanych tekstów naukowych, to właśnie Mauss okazuje się najbardziej płodny. Henri Lévy-Bruhl miał wręcz stwierdzić, że „[Mauss] ogromną część swej wiedzy i dorobku rozsiał pośród recenzji pisanych dla »Année…«. I to rocznikowi oddał najlepsze z siebie”21. Praca nad nim stworzyła istotną ramę instytucjonalną dla działań badawczych, których efekty publikowano później w postaci zwartych prac naukowych. Jak zauważył Fournier, niewiele w nich jest tekstów podpisanych przez jednego autora. Choć faktyczny dorobek naukowy Maussa jest duży, zbiór prac opublikowanych pod jego nazwiskiem może budzić zdziwienie swoją skromnością. Trzeba wszakże wiedzieć, że autor Szkicu o darze był również współtwórcą wielu fundamentalnych tekstów Durkheima – wspólnie wydają O niektórych pierwotnych formach klasyfikacji (1903), a Elementarne formy 18 W 1924 r., do zespołu wznowionego po przerwie „Année Sociologique” zostaje zaproszony Stefan Czarnowski, co jest równoznaczne z otwarciem pisma na Europę Wschodnią. Szerzej na ten temat w: E. Wieczorkowska, „Splatać historię ludzi z historią myśli”, recenzji Listów Stefana Czarnowskiego do Henri Huberta i Marcela Maussa, bieżący numer „Laboratorium Kultury”. 19 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 65. 20 Tamże. 21 H. Lévy-Bruhl, In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949, s. 9. 16 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel życia religijnego, jak zwraca uwagę Claude Lévi-Strauss, niejako zbierają wcześniejsze ustalenia Maussa z zakresu najważniejszych pojęć religii pierwotnych. „Année sociologique” ukazuje się do 1912 r., a okres I wojny światowej okazuje się tragiczny dla francuskiej socjologii22: w 1917 r. umiera ojciec-założyciel tego pomyślanego na dużą skalę przedsięwzięcia23, giną na froncie lub umierają w tym czasie także inni wybitni badacze społeczeństwa – m.in. Beuchat, David i Hertz. Tym samym zamyka się pierwszy rozdział historii rocznika. W 1925 r., po wielu trudnych doświadczeniach frontowych24, nie kto inny, jak Marcel Mauss podejmuje wysiłek wznowienia rocznika pod własną redakcją. Pierwszy numer dedykuje tym, których francuska socjologia straciła podczas wojny, jednocześnie deklarując silną wolę rozwijania dzieła Durkheima: „kontynuujmy zatem tę pracę przez kilka następnych lat. Niech nasza praca uhonoruje ich pamięć, niech będzie godna dzieła rozpoczętego przez naszego Mistrza”25. Nie można, oczywiście, odrzucić emocjonalnych pobudek, dla których Mauss wznawia „Année…” i poświęca się temu projektowi jeszcze bardziej niż przed wojną. Nie chodzi jednak tylko o poczucie obowiązku i sentymenty. Mauss doskonale rozumie wagę naukową czasopisma i konieczność rozwoju nauk społecznych, w których ma jeszcze wiele do powiedzenia. Posiada ich, wyartykułowaną już w 1902 r., jasną wizję, którą – co warto tu podkreślić – przedstawił w postaci wykładu dla zawodowych etnografów pracujących w terenie26.Traktował bowiem etnografię jako naukę pomocniczą ogólnej socjologii opisowej, budującej teorie w oparciu o analizę faktów. „Spróbujemy tu wyjaśnić, jak można gromadzić, dzielić i wyliczać fakty w sposób wystarczająco pełny, a następnie umieszczać je w poszczególnych działach. Nie ograniczymy się przy tym do podsuwania pomysłów, ale będziemy chcieli rozpocząć badania, przeprowadzić analizę rzeczywistości społecznej, aby […] wyprowadzić z tej analizy teorię. Taka jest konieczna kolej rzeczy, ponieważ wynikająca z faktów teoria pozwala lepiej je dostrzegać, poznawać i rozumieć…”27. Metody etnograficznego gromadzenia faktów w terenie 22 Sam Mauss już na początku działań wojennych we Francji zgłosił się na ochotnika do Armii i brał udział w działaniach do 1918 r. 23 Z korespondencji rodzinnej wynika, że pośrednią przyczyną śmierci była utrata syna: André Durkheim zmarł w wyniku ran poniesionych na froncie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 178. 24 Te doświadczenia wykorzystuje potem w szkicu o sposobach posługiwania się ciałem. Por. M. Mauss, Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 391–413. 25 Marcel Mauss, In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année sociologique” nouvelle serie, tome I (1923­–1924), p. 7–29. Za: Seth Leacock, Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, vol. 56, p. 59. 26 Por. M. Mauss, Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 575–614. 27 Tamże, s. 576. 17 �Laboratorium Kultury 5 (2016) (w szczególności na obszarze kolonii francuskich) traktuje Mauss jako „konkretną socjologię ogólną”28 – punkt wyjścia w badaniu ogólnych zjawisk życia społecznego, co dość jednoznacznie rozstrzyga o przynależności tego programu do antropologii kultury, tak, jak pojmowana jest ona dzisiaj. Rozwiewa też raczej wątpliwości, czy Marcel Mauss może być nazywany antropologiem. Jego, ale także innych durkheimistów przekonanie, iż zespół wyobrażeń zbiorowych – kulturę danej społeczności – można badać niezależnie od morfologii społecznej, ale rozważniej jest jednak tę morfologię uwzględniać29, ujawnia, że projekt ogólnej socjologii opisowej to de facto szeroki projekt nauk społecznych, obejmujących tyleż etnologię, co socjologię w wąskim jej rozumieniu. Nie powinno zatem dziwić, iż autor Szkicu o darze określał siebie mianem socjologa. Tyle że we własnym ujęciu socjologii ogólnej, dla której „Każdy fakt społeczny musi być przede wszystkim przeanalizowany w swoim najsurowszym stadium. […] dla wydawców »Année…«, etnografia jest najważniejsza. Socjologia może być jedynie porównawcza, a […] podstawą do porównań muszą być fakty etnograficzne”30. Związki socjologii z antropologią, tak wyraźnie obecne w projekcie Maussa, dobrze rozpoznał już Jerzy Szacki, twierdząc, iż „Posługiwanie się terminem »francuska antropologia kulturowa« jest jednoznaczne z potraktowaniem antropologii jako nauki wyrastającej właśnie z propozycji durkheimowskiej, aby na społeczeństwo spojrzeć jak na rzeczywistość zewnętrzną, sui generis”31. Z kolei Elżbieta Tarkowska zauważa, że wnioski Durkheima i Maussa, „zbudowane w oparciu o badanie społeczeństw pierwotnych, mają walor ogólny, filozoficzny, w ostatecznym rezultacie mówią o człowieku w ogóle, o naturze człowieka, nie zaś o członkach badanych społeczeństw pierwotnych”32, co nie pozwala na ograniczanie ich przynależności do jakiegoś konkretnie wyspecjalizowanego zakresu. Widać wyraźnie, że postawienie sztywnej granicy przypisania ich do dyscyplin jest w przypadku tych badaczy niemożliwe. Z dużą świadomością korzystają z narzędzi etnograficznych, by dokonywać konstatacji typowo socjologicznych. Według Tarkowskiej, takie podejście było zresztą charakterystyczne dla myślicieli skupionych wokół „Année Sociologique”. Wskazuje także na elementy Tamże, s. 576. Czego słuszności dowiódł m.in. w Szkicu o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów. Por.: M. Mauss, Antropologia i socjologia…, s. 425–515. 30 M. Mauss, Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11, s. 232. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 66. 31 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007, s. 374–375. 32 E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, s. 17. 28 29 18 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel myśli durkheimowskiej szczególnie istotne dla antropologii: pierwszy „dotyczy uwalniania się od własnej potoczności, co jest możliwe, jeśli uzna się, że świat »Innego« jest nie tylko zewnętrzny wobec badacza, ale inny niż ten, do którego badacz »przywykł we własnej kulturze«”33. Drugi dotyczy „»emocji«, które mogą stać się narzędziem zdobywania wiedzy o »Innym«”34 (pisał o tym później Clifford Geertz, doceniając empatię w procesie kontaktu z badanymi ludami)35. Badacz Jeśli chcieć w karierze naukowej Marcela Maussa wskazać punkt zwrotny, byłoby nim zatrudnienie w École Pratique Des Hautes Études, gdzie od 1902 prowadził kurs historii religii ludów niecywilizowanych, „odziedziczony” wraz z nazwą po zmarłym kierowniku katedry historii religii, Léonie Marillierze. Właśnie tytuł kursu wydaje się kluczowy – Maussowi nie podobało się zawarte w nim sformułowanie „ludy niecywilizowane”: „Nie ma ludów niecywilizowanych. Są jedynie ludy z innych cywilizacji. Hipoteza »naturalnego« człowieka została definitywnie porzucona”36 – mówił na pierwszym wykładzie cyklu. I uzupełniał: Przez ludy niecywilizowane powinniśmy rozumieć takie, które w hierarchii poznanych społeczeństw zajmują bardzo niskie miejsce. Są to małe, rozproszone grupy społeczne, z ograniczonymi siedliskami, czy nawet o typie nomadycznym, z elementarnym językiem i umiejętnościami technicznymi i wystarczająco elementarnym systemem prawnym, rodzinnym, religijnym i ekonomicznym37. Czytelna tu niechęć Maussa do wartościowania i sytuowania społeczeństw ludzkich na ewolucjonistycznej drabinie rozwoju jest w 1902 r. nowatorska i wynika zapewne nie tylko z przewartościowania koncepcji Frazera czy Tylora, których prace cenił, ale również z jego, wspomnianych wyżej, a szczegółowo omawianych w kolejnych artykułach tego tomu, demokratycznych poglądów. Tym niemniej badanie społeczeństw mniej złożonych uważał za podstawową metodę socjologii J. Szacki, Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964, s. 20–21. Tamże. 35 Tamże, s. 20–21. 36 Marcel Mauss, L’enseignement de l’histoire des religions des peuples non civilisés, à l’École des hautes études”, „Revue de l’Histoire des Religions” 1902, nr 45. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90. 37 Tamże. 33 34 19 �Laboratorium Kultury 5 (2016) jako nauki porównawczej. Za Durkheimem38, przyjął on, że złożone systemy lepiej badać w ich wariancie wyjściowym, czyli na przykładzie kultur prostych, ponieważ objawiają wtedy struktury fundamentalne, dostępne badaczowi, co oczywiście nie oznacza, że badanie społeczeństw złożonych może się okazać równie łatwe, jak analiza wybranych obszarów i obiektów, dobrze już udokumentowanych przez etnografów. Wielu krytyków takich założeń metodologicznych zarzuca im konstruowanie nieuprawnionych analogii, potępiając w ogóle stosowanie metody porównawczej. Ponieważ, w istocie, jest to jeden z głównych sposobów naszego poznawania świata, przynajmniej zgodnie z ustaleniami psychologii ewolucyjnej, czy kogniwistyki39, a krytycy Maussa nie dokonaliby takiej negacji bez zestawienia jego prac np. z pracami Bronisława Malinowskiego, kwestię tę i metodę pozostawiamy bez komentarza. Porównawcza socjologia ogólna durkheimistów zakładała porównywanie faktów i tworzenie na tej podstawie praw ogólnych, co z doskonałym skutkiem stosował Mauss w każdej niemal ze swych prac, obecnie uznawanych za odkrywcze i dla wiedzy etnologicznej – fundamentalne, mimo wierności metodologicznym założeniom socjologii Durkheima. Da się jednak zauważyć, że odejście Mistrza nie było bez znaczenia dla jego pracy. Istotne są tu również jego zaangażowanie w przebudowę świadomości politycznej rodaków oraz doświadczenia czasów wojny. Jego późniejsze dzieła mają coraz silniejsze nachylenie etnograficzne, którego apogeum stanowił klasyczny dziś Szkic o darze (1924). Innym dziełem Maussa, świadczącym dobitnie o zainteresowaniu etnografią jest, wydany pośmiertnie przez jego uczniów, Manuel d’etnographie – zbiór spisanych wykładów stanowiących instruktaż badania społeczności, od morfologii społecznej, poprzez fizjologię, po fenomeny takie jak język czy etologia40. Jest to w rzeczy samej obszerny i szczegółowy poradnik bogaty w dyspozycje dla chcących ruszyć w teren. Oprócz instrukcji praktycznych (pamiętajmy, że Mauss nie prowadził sam pracy w terenie), badacz przedstawia propozycję systematyzacji zebranych danych, sugestie co do ich klasyfikacji. W tym aspekcie z pewnością można dostrzec zakorzenienie w Szkole Durkheimowskiej. Zbiór zawiera także opublikowany już wcześniej szkic Sposoby posługiwania się ciałem41, ukazujący na- 38 É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990. 39 Por. M. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013 oraz S. Pinker, Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002. 40 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Online: http://classiques.uqac.ca/ classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html, dostęp: 25.02.2017. 41 Właśc. Techniques du corps, tłum. polskie: K. Pomian w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978. 20 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel wyki związane z używaniem ciała jako z jednej strony fakt społeczny – zależny od grupy odniesienia, z drugiej – wynikający z fizjologicznych uwarunkowań człowieka (płeć, wiek, rasa, itd.). Mauss traktuje socjologicznie sklasyfikowaną morfologię społeczności jako punkt wyjścia do tego, by przyjrzeć się z bliska, posiłkując się opisami konkretnych przykładów – relacjom człowiek–kultura. Naczelnym elementem metodologii socjologicznej Émile’a Durkheima jest fakt społeczny opatrzony postulatem, by badać go jak rzecz42. Nie chodzi tu bynajmniej o ujęcie materialne, od którego Durkheim wręcz się odżegnuje43, a o to, by owe fakty społeczne badać jako coś zewnętrznego względem podmiotu. Badacz postuluje, by przystępując do opisu pewnych elementów rzeczywistości, odrzucić uprzednio posiadane wyobrażenia na ich temat, płynące z myślenia potocznego. Do badania faktów społecznych należy przystępować tak, jakbyśmy nie mieli na ich temat żadnej wiedzy. Idealną sytuacją badawczą dla Durkheima byłoby, gdyby badacz nie był członkiem danego społeczeństwa, nie miał żadnej wiedzy na temat procesów i zjawisk, które w nim zachodzą. Z tej – m.in. – przyczyny, socjolog44 zwraca się ku obcym społeczeństwom, grupom plemiennym Australii i Ameryki Północnej (podobnie jak później Mauss, korzysta ze źródeł zastanych, jest tzw. badaczem gabinetowym). Mogłoby to być podstawą do krytyki jego dokonań, szczególnie ze strony badaczy terenowych – nie bez przyczyny jednak Durkheim wybiera społeczności o jak najmniejszym skomplikowaniu instytucji społecznych45, pozwala to zapewne uniknąć pomyłek interpretacyjnych. Choć na gruncie badania społeczeństwa własnego postulat metodologicznej niewiedzy jest niewątpliwie mrzonką, inaczej sprawa ma się w sytuacji badań etnograficznych „w terenie” – propozycja Durkheima wydaje się być spójna z jednym z założeń Bronisława Malinowskiego: antropolog opisuje daną społeczność niejako „od zera”, wszystkie wnioski wyciągając z zaobserwowanych – i przedłożonych czytelnikowi – danych46. Z Malinowskim, którego dzieła Mauss doskonale znał i z nimi polemizował w Szkicu o darze, łączy francuskiego badacza także w dużym stopniu podejście É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 2000, s. 42 i n. J. Szacki, Historia myśli…, s. 374. 44 Świadomie używam tego określenia w odniesieniu do Émile’a Durkheima, bo choć za czasów jego aktywności naukowej, nie było jeszcze popularne, to nie mam wątpliwości, że nie kto inny, a właśnie kierownik pierwszej w Europie katedry socjologii (utworzonej w 1895 r. na Uniwersytecie w Bordeaux), zasługuje na to miano. 45 Dość przypomnieć jednak, że nasz „ojciec badań terenowych”, Bronisław Malinowski, wynosi na piedestały Jamesa George’a Frazera, który swoje analizy rozwoju kultury przeprowadzał jedynie w oparciu o materiały zastane – starożytne podania zebrane przez misjonarzy i urzędników Imperium Brytyjskiego. 46 Por. B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987. 42 43 21 �Laboratorium Kultury 5 (2016) funkcjonalne. O ile jednak Malinowskiego interesowało określenie funkcji danego aspektu kultury i relacji pewnych elementów wewnątrz badanej społeczności, o tyle Mauss proponował, by zasady i zależności instytucji odkryte w danej grupie odnosić do innych kultur. Leacock47 wskazuje także za Lévi-Straussem, że temu drugiemu obce było tłumaczenie faktów społecznych poprzez odwołanie się do potrzeb biologicznych – co obecne było u Malinowskiego, a co w innym nieco świetle przedstawiane jest w tym tomie w tekście Do ut des… Zdaniem Leacocka Mauss krytykował także podejście antropogeograficzne za przecenianie kulturotwórczej roli środowiska fizycznego48, z czym z kolei trudno się zgodzić, mając na uwadze jego Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, analizowany tu przez Małgorzatę Kołodziej. Nachylenie etnograficzne – w rozumieniu etnografii jako dyscypliny opisującej społeczeństwa obce – jest w metodzie Durkheima wyraźnie widoczne. Jemu jednak potrzebne było jedynie narzędzie, które pozwoli udowodnić lub obalić tezy o powszechności pewnych zjawisk życia społecznego – uniwersalność faktów społecznych i instytucji. Historia i etnografia „mają dostarczać socjologii danych w postaci wiedzy o konkretnych społeczeństwach”49, powiadał. Etnografia jest dlań swoistą ewolucjonistycznie rozumianą historią kultury. Wydaje się, że choć zarówno Durkheimowi, jak i jego siostrzeńcowi, etnologia służyła do generowania ogólniejszych tez teoretycznych, to młodszy z badaczy – szczególnie u schyłku życia – w niej właśnie się realizował (świadczy o tym chociażby wspomniany już Manuel d’etnologie). Jeśli więc zastanawiać się nad charakterem relacji między nimi, należy zwrócić uwagę, że dla Maussa ustalenia wuja są ważnym punktem wyjścia, ale bynajmniej nie jest on li tylko jego uczniem i kontynuatorem: „wychodząc od teoretycznych pojęć wypracowanych przez Durkheima, Mauss, w oparciu o ogromny materiał etnograficzny, wskazał i wytyczył nowe kierunki, w które dzięki niemu zaangażowali się później inni badacze, dla dzieła odnowy socjologii” – pisze Jean Cazeneuve50. I niewątpliwie ma rację. Dość powiedzieć, że w 1926 r. Marcel Mauss jest jednym z założycieli paryskiego Instytutu Etnologii, który ukonstytuował tę dyscyplinę na arenie francuskiej nauki. To za jego sprawą „francuska socjologia wyszła z sali wykładowej i biblioteki w teren”51. S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 67. Tamże, s. 65. 49 Tamże, s. 57. 50 J. Cazeneuve, Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968, s. 122. Za: E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana… 51 S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 71. 47 48 22 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Nauczyciel Kariera Marcela Maussa od początku była związana z nauczaniem. Kiedy w 1901 r. (po dwuletniej podróży, w trakcie której miał sprecyzować swoje zainteresowania badawcze) przyszło mu szukać stałej posady, rozważał podjęcie pracy nauczyciela w szkole średniej. W pewnym stopniu zrządzenie losu (niespodziewany wakat w École Pratique Des Hautes Études) spowodowało, że pozostał na ścieżce akademickiej. „Mauss wie wszystko” – mieli mawiać jego studenci52. Robił na nich ogromne wrażenie przede wszystkim biegłą znajomością języków oraz rozległymi zainteresowaniami: od religii po ekonomię, od Celtów po Bolszewików53. Wielu z jego uczniów trwało przy nim przez lata – opisują go jako postać niezwykle charyzmatyczną, a seminaria, w których uczestniczyli, były „iskrzącymi dyskusjami”54. Elżbieta Tarkowska zwraca uwagę, że choć dzieło Maussa miało ogromny wpływ na kształt socjologii i etnografii francuskiej (szczególnie w latach 60 i 70 XX w.), jest to raczej wpływ pośredni – myśl jego odnajdywana jest w pracach innych badaczy55. Trudno traktować to jednak jako wadę. Nieco gorzko, ale – wydaje się – jednak sprawiedliwie brzmią słowa przyjaciela Maussa, Henri Huberta, który miał stwierdzić, że jedynej rzeczy, której brakowało dziełom Durkheima, był podpis jego siostrzeńca56. Hubert niewątpliwie doskonale wiedział, ile własnej pracy Mauss w nie wkładał. Patrząc z dzisiejszej perspektywy ów wkład Maussa w rozwój szkoły durkheimowskiej i francuską myśl etnologiczną jest nie do przecenienia. Świadczą o tym publikacje badaczy skupionych wokół Mouvement Anti-Utilitariste en Sciences Sociales – ruchu, jaki w 1988 r. zapoczątkował wydawanie periodyku „Revue du M.A.U.S.S.”, którego autorzy podkreślają, że centralną metodą podejścia do kultury jest dla nich właśnie maussowska teoria daru57. Zważywszy na fakt, że „Revue…” nie ustaje w swej badawczej aktywności (prezentuje ją w tym tomie tekst Anny Bary), a sam patron doczekał się monografii swego dorobku oraz nader kompetentnej i szczegółowej biografii, wydanych pod auspicjami M.A.U.S.S., trzeba stwierdzić, że jego dorobek jest wciąż żywy i nieodmiennie inspirujący, czego dowodem jest również niniejszy tom58. Tamże, s. 59. O socjalistycznych zainteresowaniach i aktywności Maussa por. S. Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry w tym tomie. 54 Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90. 55 E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana…, s. 82. 56 „Il ne manque, dit Henri Hubert à Marcel Mauss, que ta signature”. Za: M. Fournier: Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation? „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36), s. 474. 57 Więcej na ten temat w artykule Anny Bary w niniejszym tomie. 58 Nie sposób nie przywołać tu także pracy Maurice’a Godeliera, który dokonując reinterpretacji maussowskiej teorii wymiany społecznej w Zagadce daru właśnie na niej buduje interesującą propozycję 52 53 23 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Na zakończenie przytoczmy słowa wypowiedziane przez Charlesa Andlera, rekomendującego osobę Marcela Maussa na członka Collège de France, najbardziej prestiżowej instytucji badawczej Francji i niewątpliwie jednej z ważniejszych w Europie: jest jak Durkheim, tylko lepszy: badacz „lepiej wyposażony”, z niespotykanym wigorem do pracy, własnym zdaniem, znajomością kilku języków starożytnych – etnograf ukształtowany, z kompetencjami muzealnika, nieustannie gotów weryfikować słuszność zasad przyjętej przez siebie metody59. Bibliografia Bourdieu P., Passeron C.-J., Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006. Cazeneuve J., Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968. Durkheim É., Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990. Durkheim É., Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968. Fournier M., Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36). Fournier M., Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Gazzaniga M., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013. Leacock S., Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, vol. 56, pp. 59–76. Lévy-Bruhl H., In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949. Malinowski B., Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987. antropologii ekonomicznej. Por. M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Höffner,Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. 59 Cyt. za: M. Fournier, Durkheim, Mauss, Bourdieu…, s. 475. 24 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Mauss M., Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 575–614. Mauss M., In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année Sociologique” nouvelle serie, tome I (1923­–1924), p. 7–29. Mauss M., Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11. Mauss M., Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Dostęp online: http://classiques.uqac.ca/classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html [ostatnia aktualizacja: 8 lutego 2010]. Mauss M., Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978. Mauss M., Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Pinker S., Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002. Slezkine Y., Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006. Szacki J., Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964. Szacki J., Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007. Tarkowska E., Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej: Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974. Abstract Marcel Mauss – student, researcher, teacher The article introduces the social and cultural context in which the author of The Gift lived. Marcel Mauss is presented in relation with Émile Durkheim, the founder of The French School of Sociology and Mauss’ close relative. With the passing of time Mauss – not rejecting his uncle’s theories – became the independent researcher, recognized as a founder of French ethnology. Keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France Emilia Wieczorkowska Doktorantka Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ, absolwentka kulturoznawstwa zrealizowanego w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UŚ (drugi kierunek wiodący: 25 �Laboratorium Kultury 5 (2016) socjologia). Zainteresowania badawcze: funkcjonowanie sacrum w kulturze popularnej, kicz religijny, folklor internetowy, a także biologiczne uwarunkowania zachowań kulturowych. Publikowała m.in. w „Kulturze Współczesnej”, „Tekstach z Ulicy”, „Laboratorium Kultury”. Współredaktorka monografii wieloautorskiej Wilki i ludzie. Małe kompendium wilkologii. Członkini zespołów redakcyjnych czasopism „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny” oraz „Laboratorium Kultury”. Zatrudniona w Kolegium Indywidualnych Studiów Międzyobszarowych Uniwersytetu Śląskiego. 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1f702179ea5ad6d4200ca8ed80553ed.pdf fb9e516df77d473fa2a0d720232baa0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5115 Title A name given to the resource Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.337-354 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wierciński,Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14 Hubert Wierciński Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi W chwili obecnej pojawia się coraz większe zapotrzebowanie na dane o charakterze jakościowym – rośnie zainteresowanie faktami etnograficznymi. W rezultacie zwiększa się liczba badań etnograficznych w obrębie służby zdrowia (Savage 2006). Co to jest antropologia medyczna? W czasach, w których tendencje do urynkowienia i upraktycznienia nauki zaznaczają się coraz wyraźniej, warto zastanowić się, w jaki sposób nauki humanistyczne, postrzegane przez większość ludzi jako teoretyczne i mało praktyczne, można wykorzystać poza murami uczelni. Sądzę, że spośród konglomeratu wiedzy i praktyk produkowanych przez nauki społeczne i humanistyczne, szczególną szansę na „sukces poza uniwersytetem” ma antropologia medyczna. Ta młoda dyscyplina, w Polsce niestety mało znana, stawia sobie za cel poznanie i zrozumienie zjawisk, z którymi zmagać się musi każdy z nas. Problemy takie jak choroba, terapia lub kontakty ze służbą zdrowia nie są nikomu obce. Trzeba nam bowiem wiedzieć, że antropologia medyczna zgłębia nie tylko tajniki obrzędów szamańskich odległych plemion, ale bada także to, co znamy z własnego podwórka – biomedycynę lub, jak kto woli, medycynę naukową, uprawianą w szpitalach i przychodniach. Jak każdy wytwór ludzkiej myśli, biomedycyna jest pewnym systemem, ciągle ewoluującym i przechodzącym liczne zmiany. Rozumienie zdrowia i choroby zmieniało się szybciej i o wiele częściej niż wynika to z ogólnego przeświadczenia. Dość przywołać tu Historię szaleństwa w dobie klasycyzmu Foucault (1987) czy Historię zdrowia i choroby Vigarello (2011), aby przekonać się, że definicje zdrowia, choroby i praktyk medycznych są społecznie negocjowane i związane z tak zwanym „klimatem intelektualnym” danej epoki. �338 Hubert Wierciński Bez wątpienia medycyna ma wielki i niekiedy nawet decydujący wpływ na obraz społeczeństwa, szczególnie w krajach euroatlantyckich. Mówimy o postępującej medykalizacji społeczeństwa i kultury, która przejawia się, między innymi, stałym wzrostem znaczenia biomedycyny i związanych z nią instytucji w naszym życiu codziennym. W tym miejscu chciałbym uspokoić wszystkich zaniepokojonych – współczesna antropologia medyczna nie chce krytykować wiedzy i praktyki medycznej, opartej na mierzalnych i obiektywnych przesłankach, popartej latami pracy wybitnych umysłów. Antropologia medyczna stawia sobie za cel odkrycie, w jaki sposób wiedza ta funkcjonuje poza światem lekarzy i naukowców, w życiu zwykłych ludzi, którzy zmuszeni są do korzystania z usług profesjonalistów „od ciała” (choć niektórzy badacze chętnie zaglądają do paszczy lwa i badają tzw. kultury profesjonalne). Antropolodzy skupiają się zatem na społecznym wymiarze i odbiorze medycyny oraz praktyk i przedmiotów z nią związanych. Przyglądają się i badają, jak ludzie wdrażają zalecenia lekarza w swoim życiu, jak rozumieją i definiują choroby, w jaki sposób posługują się lekami oraz jak lokalne zwyczaje i praktyki wpływają na biologiczny stan organizmu. Coraz częściej słyszymy, że nasz styl życia wpływa na co i kiedy chorujemy. Dlatego antropolodzy medyczni interesują się zarówno chorobami cywilizacyjnymi, związanymi z postępem technologicznym i przemianami społecznymi, jak i zagadnieniami z pogranicza epidemiologii. Współcześnie najgorętsze tematy to problem rozprzestrzeniania się AIDS i innych chorób przenoszonych drogą płciową, ubóstwo i jego wpływ na stan zdrowia oraz wpływ medycyny naukowej na społeczności lokalne i ich tradycje. Dzięki wykształceniu, które łączy teorię i praktykę antropologiczną z elementami wiedzy medycznej, biologicznej, demograficznej i historycznej, antropolodzy medyczni są w stanie odpowiedzieć na pytania, które wymykają się tradycyjnym naukom społecznym. W krajach anglosaskich antropologów można także spotkać w szpitalu, na oddziale. Ci badacze, skoncentrowani na palcówce medycznej jako miejscu i przestrzeni, w której toczy się życie pacjentów i terapeutów, pełne problemów i wyzwań, uprawiają antropologię kliniczną. Jej rezultaty pomagają lekarzom oraz osobom odpowiedzialnym za organizację leczenia opracować stosowne programy i rozwiązania, polepszające jakość świadczonych usług. Dzięki takim badaniom możemy lepiej zrozumieć postawy chorego i lekarza. Świat pacjenta i jego terapeuty to konstelacja złożonych relacji, w obrębie których ma miejsce transmisja wiedzy i doświadczenia. Jeżeli do tej relacji dołożymy kontekst rodzinny, zawodowy, ekonomiczny i klasowy obydwu stron, okraszony szczyptą zwyczajnej ludzkiej subiektywności, otrzymamy prawdziwy węzeł gordyjski – czyli uwielbiany przez antropologów rodzaj splątania. �Stosowana antropologia medyczna... 339 Antropologia stosowana Doszliśmy więc do punktu, w którym należy zdefiniować pojęcie antropologii stosowanej, dziedziny wiedzy znanej także pod angielskim terminem applied anthropology, i poszukać obszarów związanych ze zdrowiem i chorobą, w których antropologia może być pomocna. Słownik Roberta H. Winthropa pod hasłem applied anthropology zawiera taką oto definicję: Antropologia stosowana – wykorzystanie antropologicznej teorii i metodologii (głównie antropologii socjo-kulturowej), do osiągnięcia określonego celu (Winthrop 1991). Z kolei Ronald Cohen pisze: Antropologia stosowana to zaplanowane próby poprawienia warunków życia ludzkiego. To także analiza adekwatności i skuteczności podejmowanych w tym celu wysiłków, jak również badanie rezultatów działań zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. W tym sensie nie różni się ona od innych stosowanych nauk społecznych, z jednym istotnym wyjątkiem. Konstruowanie teorii i zbieranie danych odbywa się głównie przy pomocy metodologii etnograficznej (Cohen 1985). Przytoczone definicje wskazują na kilka ważnych cech antropologii stosowanej. Po pierwsze, jest to dziedzina nauk społecznych, której podmioty działania to ludzie i społeczeństwo oraz procesy i zjawiska w nim zachodzące. Po drugie, antropologia stosowana czerpie z teorii antropologii akademickiej. Po trzecie, antropologia stosowana stawia sobie konkretne cele: poprawę warunków życia człowieka i podniesienie poziomu działania różnych instytucji i organizacji. Po czwarte, etnografia pełni nadrzędną rolę w procesie pozyskiwania danych i tworzenia wniosków. Warto zauważyć, że etnografia nie oznacza tu dyscypliny naukowej, czasem postrzeganej przez pryzmat jej opisowego charakteru, a w Polsce kojarzonej głównie z folklorem. W kontekście antropologii stosowanej, termin „etnografia” zamienił się w nazwę specyficznej metodologii. Tradycyjne, etnograficzne narzędzia badawcze, takie jak obserwacja uczestnicząca („wynaleziona” przez naszego rodaka Bronisława Malinowskiego podczas pobytu na egzotycznych wyspach Trobriandach) i wywiad etnograficzny, które generują informacje o charakterze jakościowym, stały się podstawą antropologii stosowanej. O zaletach pogłębionych wywiadów, do których scenariusz układa antropolog (choć nie zawsze), nie trzeba wiele pisać. Dzięki takim rozmowom badacz może uzyskać cenne informacje, o wiele głębsze i bardziej szczegółowe niż te, które pochodzą z ankiet. Obserwacja terenowa pozwala zaś „odkryć” to, czego ludzie nie potrafią lub nie chcą wy- �340 Hubert Wierciński razić słowami. Metoda ta daje również antropologom możliwość porównania, o czym dane osoby mówią, a co faktycznie robią. Częścią wiedzy odróżniającej antropologię od innych dyscyplin jest też unikatowe doświadczenie badacza, który poprzez pracę w terenie (w grupie ludzi, w instytucji...) sam staje się narzędziem badawczym, rejestrującym wrażenia i doświadczenia. Badania stosowane, w odróżnieniu od tych akademickich, trwają stosunkowo krótko, ale za to są intensywne. Większość zleceń określona jest precyzyjnymi datami realizacji. Niektórzy autorzy mówią wręcz o „szybkiej antropologii” (Savage 2006) lub o „błyskawicznym szacowaniu” (Bennet, Whiteford 2005), to jest o pewnych wariacjach metodologicznych, przystosowanych do bardzo efektywnego zbierania i analizowania danych terenowych. Takie badania dotyczą najczęściej stosunkowo wąskiej problematyki, dla której antropolog poszukuje możliwie najszerszego kontekstu. Uchwycenie wielości powiązań, zastosowań czegoś lub wielopłaszczyznowości zjawisk społecznych to główny cel antropologii stosowanej. Kontekst problemu jest więc kluczowy dla poszukiwań badawczych. Istotną cechą antropologii stosowanej jest jej interdyscyplinarność, która pozwala wyjść poza wąskie ramy widzenia i spojrzeć na rzeczywistość z drugiej albo i z trzeciej strony. Grupę, w której pracuje antropolog, najczęściej tworzą ludzie wielu profesji. Triangulacja metodologiczna i „burza mózgów” są narzędziami badawczymi równie podstawowymi, jak wywiad i obserwacja. W ten sposób uzyskuje się efekt synergii wiedzy i rozwiązań problemów. Nierzadko do takich zespołów zaprasza się przedstawicieli lokalnych społeczności, którzy dysponują zarówno kulturową wiedzą, jak i znajomością terminologii związanej z badanym problemem. Zapoznanie się z najważniejszymi faktami kulturowymi oraz poznanie specyfiki języka (nazwy gwarowe, slang) danej grupy umożliwiają zespołom sprawną komunikację i lepsze wdrażanie opracowywanych projektów. Wiele nowoczesnych uniwersytetów (tylko kilka przykładów: University of Connecticut, University of Buffalo, University of Montana, University of California, McMaster University) oferuje specjalne kursy antropologii medycznej, których program jest ściśle powiązany z dyscyplinami takimi, jak zdrowie publiczne i antropologia stosowana. Jak więc wykorzystać wiedzę i umiejętności antropologów medycznych? Medycyna a kultura Klasyk antropologii medycznej, profesor antropologii oraz lekarz psychiatra z wieloletnim doświadczeniem, Arthur Kleinman (1984), sformułował �Stosowana antropologia medyczna... 341 koncepcję tak zwanego lokalnego systemu zdrowia (local health system), który składa się z trzech, zazębiających się części, które odpowiadają różnym poziomom i źródłom wiedzy o chorobie i praktykach leczniczych. Są to: medycyna naukowa, sektor popularny oraz tradycyjny. Każda z tych części może być dominująca – zależy to od społeczności i jej kultury. Najczęściej jednak najpojemniejszą kategorią jest sektor popularny. Mieści się w nim ogromne spektrum technik, środków leczniczych i wyobrażeń o zdrowiu i chorobie. Wiedza na ten temat jest przekazywana w obrębie rodziny, znajomych, współpracowników lub współlokatorów. Jej źródła bywają różne – od indywidualnego doświadczenia, po mass media i kulturę globalną. Sektor popularny zawiera także elementy wiedzy i praktyk, pochodzących zarówno z profesjonalnej medycyny, jak i lokalnej tradycji. Każda społeczność dysponuje własnym lokalnym systemem zdrowia, który determinuje nie tylko sposoby leczenia się, ale także wpływa na rozumienie i doświadczanie choroby przez daną społeczność. Lokalny system zdrowia to zatem lokalna racjonalność, która najczęściej różni się od racjonalności lekarza lub pielęgniarki. Różnice, których źródła należy szukać w odmienności społecznej i kulturowej, rodzą problemy, tak lubiane przez stosowaną antropologię medyczną. W 1955 roku Benj amin Paul, uważany za jednego z ojców założycieli stosowanej antropologii medycznej, wydał książkę zatytułowaną Health, culture and community, w której opisał przypadki zderzenia się ze sobą różnych kultur iracjonalności. Autor pracował jako konsultant w Many Farms, w stanie Arizona, gdzie amerykańskie agendy rządowe próbowały objąć opieką medyczną autochtoniczną ludność Indian Navajo. Władze sfinansowały budowę nowej, dobrze wyposażonej kliniki, w centrum rejonu, którego populację nękała cukrzyca, gruźlica i alkoholizm. Ku zaskoczeniu strony rządowej, po poradę medyczną zgłosiła się ledwie garstka Indian. Paul, wraz z kilkoma innymi antropologami, otrzymał zadanie wytłumaczenia tego zjawiska. Po przeprowadzeniu badań terenowych, zespół odkrył szereg istotnych barier, które ograniczyły kontakt lekarzy z Navajo. Indianie mieli odrębny lokalny system zdrowia, gdzie pojęcia takie jak czas, zdrowie, choroba i poczucie wstydu definiowano w odmienny sposób. Lekarze pracujący w klinice nie wywodzili się z lokalnych grup indiańskich. Byli to biali, dobrze wykształceni i opłacani Amerykanie, skierowani przez rząd do pracy na prowincji. Nigdy wcześniej nie pracowali z ludnością autochtoniczną. Lekarze ci oczekiwali, że ich kontakt z pacjentami będzie dokładnie taki sam, jak w klinikach i szpitalach wielkomiejskich. Tymczasem okazało się, że kulturowe reguły Navajo opierały się na zupełnie innych prawidłach niż reguły lekarzy. Indianie odmierzali czas na podstawie �342 Hubert Wierciński cyklów przyrody – obce im były terminy kalendarzowe i zegarowe. Ogromną rolę w definiowaniu i postrzeganiu choroby miejscowa ludność przypisywała duchom i światu religii. Reguły dotyczące skromności i wstydu zabraniały także indywidualnych spotkań z medykami twarzą w twarz. Problemy te udało się częściowo rozwiązać, kiedy antropolodzy zaprezentowali swoje wnioski stronie medycznej, niesłusznie przekonanej, że Indianie nie chcieli współpracować. Dalsza organizacja służby zdrowia w regionie Manay Frams odbywała się z uwzględnieniem lokalnego kontekstu kulturowego. Personel medyczny przeszedł szereg szkoleń, dzięki którym poznał lepiej kulturę Navajo i rządzące nią reguły. Dzięki akcji antropologów udało się skomunikować ze sobą dwa odrębne światy, każdy rządzony przez inne reguły i racjonalność. Wspólny wysiłek doprowadził do pewnych zmian w lokalnym systemie zdrowia Navajo – medycyna naukowa wyraźniej zaznaczyła swoją obecność, jednak musiała uwzględnić silną pozycję sektora tradycyjnego. Tak więc biomedycyna ściera się z innymi systemami racjonalności i wyobrażeniami na temat zdrowia i choroby. Przytoczony przykład może wydać się dość „egzotyczny” – zderzenie się świata indiańskiego z naukową medycyną musiało doprowadzić do napięć i nieporozumień. Sądzę jednak, że także w „zwyczajnych” i mniej „egzotycznych” społeczeństwach podobne zjawiska mają miejsce. Racjonalność wyszkolonych lekarzy, przedstawicieli kultury profesjonalnej, przeważnie różni się od tej, jaką prezentują ludzie, którzy nie posiadają naukowej wiedzy o ciele. Nie oznacza to jednak, że nie mają oni żadnej wiedzy o chorobach i leczeniu się. Kultura, w jakiej wyrośliśmy, wyposażyła nas dość hojnie w różne wyobrażenia i praktyki zorientowane na zdrowie i ciało. Prawdą jest, że w społeczeństwach euroatlantyckich najwyraźniej słychać głos nauki – przynajmniej tak może się nam wydawać. Jednak moja praktyka badawcza nie do końca potwierdza tę tezę. Jestem skłonny stwierdzić, że w gabinecie lekarskim, podczas wizyty, zderzają się ze sobą często różne światy i porządki, które nie tylko określają, jak należy rozumieć chorobę i funkcjonowanie organizmu, ale decydują także, w jaki sposób informacje o zdrowiu i schorzeniach są przekazywane, zapamiętywane i wdrażane w życie. Za przykład niech posłużą fragmenty wyników moich badań, które dotyczyły opinii pacjentów z przewlekłymi problemami gastrologicznymi o lekach i zasadach ich przyjmowania. Z zebranego materiału wyłonił się obraz natury, postawionej w opozycji do medycyny – kultury. Z naturą najczęściej rozmówcy kojarzyli ziołolecznictwo, zdrową dietę i pełen harmonii styl życia. Kultura zaś zawierała w sobie elementy sztuczne, nieobojętne dla organizmu. Stąd lek definiowano jako wytwór syntetyczny, powstały w laboratorium. Leki, w ogólnym mniemaniu, �Stosowana antropologia medyczna... 343 miały za zadanie leczyć, choć rozmówcy byli świadomi wielu skutków ubocznych i działań niepożądanych zażywanych środków. Wiedza ta pochodziła głównie z Internetu oraz książek i prasy. Najczęściej taką literaturę rozmówcy określali jako poradniki, prasę kobiecą, czytadła. Bardzo ważnym źródłem wiedzy o szkodliwym działaniu leku były załączane do każdego opakowania ulotki. Rozmówcy, poprzez lekturę ulotki, nabywali wiedzę o przyjmowanej substancji, ale także dowiadywali się, że zażywanie leku mogło grozić nagłym zgonem lub zatruciem organizmu. Zdarzało się, że niektóre osoby doświadczały negatywnego działania leków na własnej skórze: „Azathiopryna, nastąpiło toksyczne uszkodzenie wątroby... Niesssamowity ból, znalazłam się w szpitalu”. „Duspatalin, zamiast pomóc, powoduje u mnie tygodniowe zatwardzenie [...] Sterydy to straszny lek, nawet «lekiem» bym go nie nazwała. Bardzo źle się po nim czuję, wpływa na stan psychiczny, pamięć, na wygląd ciała. Takie są objawy przy sterydach”. Rozmówcy, nawet przewlekle chorzy, stosowali ogromne spektrum ziół, przeważnie na schorzenia mniej dolegliwe, z którymi nie trzeba koniecznie zgłaszać się do lekarza, choć nie zawsze. „Zioła, w odróżnieniu od leków, nie mają tak szerokich skutków ubocznych jak syntetyczne leki i antybiotyki, wiadomo – są również trujące, silne zioła, ale mówimy tu o starannie dobranych mieszankach i lekach. Wątroby nie niszczą, jelit itp. [...] Wolę nic nie brać, ale jak już muszę, to zioła jakieś”. Oczywiście picie ziół nie wykluczało równoległego przyjmowania leków i odwrotnie. Zdecydowana większość rozmówców swobodnie łączyła ze sobą dwa różne porządki – biomedycynę i medycynę naturalną. Kwestia wyboru środka w dużej mierze zależała od potrzeby chwili. W przypadkach nagłego, intensywnego bólu rozmówcy sięgali po leki na receptę lub preparaty reklamowane w mediach. Gdy choroba była w miarę „przewlekła”, perspektywa kontaktu z lekarzem kiepska lub doświadczenia znajomej osoby brzmiały obiecująco, wówczas naturoterapia stawała się poważną konkurencją dla pigułek. Zioła nie przynosiły jednak szybkiej ulgi – większość rozmówców uważała, że należy je brać przez dłuższy czas, co oczywiście wymagało wytrwałości. Nie trzeba chyba wspominać, że mało kto potrafił wytrwać dostatecznie długo. Przyjęcie obydwu systemów leczenia sprawiało, że terapia ustalona przez lekarza nie odbywała się według zaleconego rytmu i schematu. W przyjmowaniu leków, mieszanych z innymi substancjami, panowała dość spora dowolność �344 Hubert Wierciński i przypadkowość. W konsekwencji ilość zmienianych preparatów oraz konieczność ponownego odwiedzenia lekarza (a więc dołączenie do kolejki oczekujących lub prywatna, kosztowna wizyta) wprowadzały rozmówców w stan irytacji, zniecierpliwienia i ogólnego rozczarowania. Choroba, źle leczona, dezorganizowała życie rozmówców i kruszyła ich poczucie ontologicznego bezpieczeństwa. Brak stałego kursu leczenia to brak kontroli nad chorobą. W świadomości moich rozmówców, na skutek rozchwiania rytmu terapii, nie istniał punkt na horyzoncie zdarzeń, który można by określić jako „zdrowie”. Przyczyn tego stanu należy doszukiwać się w zderzeniu ze sobą dwóch różnych porządków. Z jednej strony mamy biomedycynę, obecną w opowieściach pacjentów pod postacią leków, które nie do końca leczą. Ta ambiwalentna postawa wobec pigułek mogła odzwierciedlać ogólny, często krytyczny stosunek społeczeństwa wobec służby zdrowia. Liczne skandale, kolejki i chaos związany z jej funkcjonowaniem podważyły autorytet lekarza. Rozmówcy, niezadowoleni z tego, co oferowano im w gabinetach medycznych, poszukiwali wiedzy o chorobach i metodach walki z nimi na własną rękę, w Internecie, wśród znajomych i w popularnej prasie. Tam znaleźli szereg informacji, które doskonale wpasowały się do funkcjonującego w kulturze schematu, dzielącego świat na to, co dobre i naturalne, oraz to, co sztuczne i szkodliwe. Zderzenie się biomedycznej racjonalności, opartej na nauce i wypracowanych schematach postępowania, z kulturowymi wyobrażeniami na temat natury i istoty leczenia doprowadziły do stanu, w którym żadna terapia nie mogła przebiegać konsekwentnie. Tym samym chorzy nie otrzymali tego, czego tak bardzo chcieli – ścieżki prowadzącej do zdrowia. Stosowana antropologia medyczna jest w stanie „wykryć” szereg podobnych problemów, których źródłem są różnice pomiędzy biomedycyną a lokalnymi systemami zdrowia. Przyczyną niepowodzenia wielu terapii, a także źródłem konfliktów i nieporozumień, jest zatem brak sprawnej komunikacji pomiędzy różnymi dziedzinami wiedzy i doświadczenia, które reprezentują chorzy i lekarze. „Odkrycie” i interpretacja takich problemów może poprawić skuteczność leczenia oraz wpłynąć pozytywnie na relacje pomiędzy lekarzami a pacjentami. Warto w takim razie przyjrzeć się bliżej tak zwanej antropologii klinicznej. Antropolog w placówce zdrowia Jak sama nazwa wskazuje, antropologia kliniczna uprawiana jest przeważnie w placówkach medycznych, które antropolog traktuje jako „teren”. Badania tego typu mogą jednak wykraczać poza obszar szpitala czy przychodni. Antropologia kliniczna, jak twierdzi John A. Rush (1996) sprawdza �Stosowana antropologia medyczna... 345 się także jako użyteczne narzędzie, dzięki któremu powstają projekty oraz programy związane z organizacją i zarządzaniem w obrębie służby zdrowia. Ann McElroy (1996) uważa zaś, że antropologia kliniczna skupia się głównie na tak zwanej komunikacji medycznej. Antropolog zatrudniony przez placówkę zdrowia realizuje projekty badawcze związane z funkcjonowaniem samej instytucji lub dotyczące chorych i personelu medycznego. Zaangażowanie badacza może być skupione wokół problemów organizacyjnych placówki – antropolog wówczas poszukuje odpowiedzi na pytania dotyczące strategii działania szpitala lub przychodni, wdrażania systemów i udogodnień skierowanych do pacjentów i personelu czy też rozwiązywania konfliktów wewnątrz samej jednostki świadczącej usługi medyczne. Celem badania może być także świat pacjentów i ich problemy – antropolog wówczas spróbuje zebrać wiedzę, która wydaje się przydatna w procesie leczenia, lecz nie jest uchwytna dla biomedycyny. Jak już pisałem wcześniej, często okazuje się bowiem, że światy chorego i lekarza znacznie różnią się od siebie i nie zawsze łatwo znaleźć dla nich punkt wspólny. Rolą antropologa nie jest tworzenie gotowych recept i schematów postępowania w takich przypadkach (choć oczywiście częściowo jest to możliwe). Badacz najczęściej daje wiedzę faktograficzną i jej interpretację, na podstawie której stosowne organy lub osoby opracowują dalsze rozwiązania (bywa, że antropolog bierze w tych pracach udział). W tym miejscu antropologia kliniczna często współpracuje z instytucjami odpowiedzialnymi za zdrowie publiczne. Polem do badań antropologii klinicznej nie zawsze musi być konflikt. Antropolodzy chętnie skupiają się na badaniach, które odkrywają kontekst środowiskowy i nawyki osób chorujących na określone schorzenia. Doskonałym przykładem są tu tak zwane choroby cywilizacyjne, dajmy na to związane z układem krwionośnym. Nadciśnienie i miażdżyca wiążą się bardzo mocno ze stylem życia, preferencjami żywieniowymi i stosunkiem do aktywności fizycznej. Niebagatelną rolę ma także środowisko osób chorych – rodzina i znajomi, w obrębie którego kultywowane są określone postawy oraz przekazywana jest wiedza i praktyki. Również edukacja i problemy stwarzane przez wielokulturowość znajdują się w polu zainteresowania antropologii klinicznej. Amerykańskie uczelnie często oferują kursy antropologii dla pracowników służby zdrowia. Uczą się tam oni podstawowych technik zbierania i interpretowania informacji, ale także dowiadują się, jak radzić sobie w sytuacji, kiedy zaplecze kulturowe pacjenta różni się od tego, w którym wyrósł lekarz. Kilka uniwersytetów północnoamerykańskich prowadzi specjalne kursy antropologii dedykowane przyszłym i praktykującym pielęgniarkom i pielęgniarzom. Nabyta wiedza i umiejętności, w połączeniu z bogatym doświadczeniem i znajomością �346 Hubert Wierciński problematyki medycznej, pozwalają im z powodzeniem realizować założenia klinicznej antropologii stosowanej. Margaret McKenna pisze: Antropologia, jako dyscyplina akademicka, tworzy deskryptywne teorie, które pielęgniarstwo wykorzystuje, łącząc je z wiedzą i kluczowymi teoriami medycznymi. Pielęgniarki mogą dostrzegać wartość teorii deskryptywnych, jeśli te posiadają wymiar praktyczny i mogą zostać przełożone na praktykę kliniczną. Antropolodzy mogą z kolei tworzyć teorie, wyjaśniające jak tradycyjne przekonania i praktyki ścierają się z zachodnimi kanonami medycznymi, jak czynniki społeczne wpływają na decyzje podejmowane w sprawach związanych z ochroną zdrowia i w jaki sposób zdrowie i choroba są elementami całościowych wzorów kulturowych. W praktyce, pielęgniarki chcą powyższych informacji, lecz przedstawionych w formie wskazówek, w jaki sposób opiekować się pacjentami z innych grup etnicznych (McKenna 1985). Pielęgniarki i pielęgniarze stosują metody i koncepcje wypracowane na gruncie nauk społecznych i przekształcają je w zależności od lokalnego kontekstu i sytuacji. Co więcej, pielęgniarstwo transkulturowe wypracowało szereg własnych strategii pozwalających lepiej radzić sobie z zastanymi problemami. Kontakt lekarza z pacjentem, nawet podczas hospitalizacji, nie jest stały. Pielęgniarka lub pielęgniarz asystuje pacjentowi nie tylko w trakcie zabiegów czysto medycznych, lecz również podczas prozaicznych czynności – jedzenia, załatwiania potrzeb fizjologicznych, poprawiania łóżka lub ubierania się. To pielęgniarki i pielęgniarze są bliżej chorego i jego codziennego doświadczenia choroby, przez co łączą ich głębsze relacje. Pielęgniarstwo transkulturowe dotyka zatem sfer tradycyjnie związanych z antropologią medyczną, choć nie prowadzi żadnych badań, co odróżnia je od klasycznej antropologii stosowanej. Celem pielęgniarek i pielęgniarzy wyszkolonych w antropologii jest wdrażanie nabytej wiedzy i teorii w życie. Dzięki klasycznym narzędziom badań etnograficznych personel medyczny pozyskuje informacje od chorych. Najczęściej dotyczą one szeroko rozumianych problemów i doświadczeń związanych ze stanem zdrowia. Szybka interpretacja i analiza zebranej wiedzy pozwala lepiej zrozumieć postawy pacjentów i ich bliskich oraz opracować działania, które wspomogą proces terapii i pobytu w szpitalu lub innej placówce zdrowia. Choć Polska wydaje się być krajem jednorodnym etnicznie, wiem, że w niektórych miastach lekarze doświadczają problemów, których źródłem są różnice kulturowe. Doskonały przykład to mieszkający w Warszawie emigranci z Azji południowo-wschodniej, głównie z Wietnamu. Stołeczni lekarze muszą zmierzyć się nie tylko z różnicami wynikającymi z odmiennych języków, ale także z odmiennym podejściem do ciała, choroby i roli rodziny w procesie leczenia. Emigranci z Azji nie są jedyną grupą sprawiającą „problemy”. W śro- �Stosowana antropologia medyczna... 347 dowisku medycznym „najgorzej” postrzegani są wyznawcy rzadkich lub bardzo rygorystycznych religii oraz Czeczeńcy i Romowie. Dwóm ostatnim grupom zarzuca się niestosowanie się do obowiązujących zasad higieny i regulaminów placówek medycznych. Bywa też, że personel skarży się na naganną jego zdaniem postawę ojców – głów rodzin, którzy próbują decydować, co lekarz może zrobić, a co jest mu zabronione. Powszechnie krytykuje się przebywanie całej, wielopokoleniowej rodziny w sali, w której leży dziecko. Lekarze nie akceptują obecności wielu ludzi przy łóżku chorego, twierdząc, iż zakłóca to spokój innych pacjentów oraz dezorganizuje pracę oddziału. O ile z ostatnim stwierdzeniem da się zgodzić i antropologia co najwyżej może w jakiś konstruktywny sposób wpłynąć na organizację odwiedzin i czuwania przy dziecku, o tyle problem przestrzegania zasad higieny i granic interwencji lekarza stanowi poważne wyzwanie. Każda społeczność definiuje pojęcia brudu i czystości na swój własny sposób, który z perspektywy sterylności szpitala może wydawać się nie do zaakceptowania. Romowie są tu przykładem wręcz szkolnym. Zadanie postawione antropologowi polegać więc będzie na znalezieniu wspólnej płaszczyzny porozumienia pomiędzy dwiema stronami sporu i zaproponowaniu drogi do kompromisu. Trzeba jednak zaznaczyć, że udział w mediacji muszą zadeklarować obydwie kultury. Pomoże to uniknąć przeświadczenia którejś ze stron o poniesionej porażce lub upokorzeniu. Działania minimalizujące negatywne emocje są więc również ważną częścią praktyki antropologicznej. Antropologia kliniczna pomaga także lepiej zrozumieć potrzeby i oczekiwania pacjentów, szczególnie tych, którzy chorują przewlekle lub poważnie. W życiu człowieka doświadczonego ciężką chorobą zachodzą nieodwracalne zmiany – osoba cierpiąca doświadcza chaotycznych i bezładnych procesów, które destabilizują znany sprzed choroby porządek i życiowy ład. Klasyk antropologii medycznej, Arthur Frank (1995), postrzega chorobę jako zaburzenie „celu” i „mapy”, dzięki którym nasza biografia rozwija się w określonym kierunku i posiada pewien wewnętrzny ład. Doświadczenie utraty kontroli nad życiem i biografią jest subiektywnym wymiarem choroby, określanym w terminologii antropologicznej jako illness. Tomasz Rakowski, lekarz i antropolog, tak oto definiuje tę kategorię: To subiektywne rozumienie choroby, to choroba z perspektywy pacjenta. To druga strona wiedzy o chorobie. Tak rozumianą chorobę określa się jako illness. Jest to doświadczenie choroby, czyli to, czego lekarz dowiaduje się od pacjenta. Są to nie tylko dolegliwości i objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i przesądy, o których słyszymy od naszych pacjentów (Rakowski 2008). �348 Hubert Wierciński Antropolodzy kliniczni, poprzez pogłębione badania etnograficzne, potrafią uzyskać wiedzę o subiektywnym wymiarze chorowania, który, jak już wiemy, wcale nie musi być tożsamy z chorobą rozumianą w sensie medycznym – disease. Indywidualne i osobiste rozumienie choroby może mieć istotny wpływ na terapię i ogólną postawę pacjenta, tak ważną podczas leczenia chorób grożących śmiercią lub trwałą utratą sprawności. Zdarza się, że oczekiwania chorego i jego wizja ścieżki powrotu do zdrowia nie zawsze jest związana z lekarzami i oddziałem szpitalnym. Oto przykład z moich badań. Pani Alina w 2009 roku doznała drugiego udaru mózgu i znalazła się na oddziale dla osób cierpiących na podobne schorzenia. Wydarzenie to wstrząsnęło światem rozmówczyni – znaczny niedowład i problemy z mową zmusiły ją do rozpoczęcia gruntownej przebudowy życia. Co dzień pani Alina powtarzała oddziałowy rytuał – budziła się wcześnie rano, około szóstej. Przy łóżku czekały pielęgniarki, które wykonywały standardowe czynności i pomagały się rozmówczyni ubrać. Ubranie się to pierwszy stopień „przygotowania do śniadania”. Poranny posiłek był zazwyczaj pierwszym istotnym wydarzeniem dnia. Po śniadaniu miały miejsce konsultacje lekarskie i badania. Kolejne zajęcia – rehabilitacja, to zdecydowanie najciekawszy element pobytu w szpitalu. Rehabilitacja odbywała się poza oddziałem. Prowadziła ją młoda dziewczyna, z którą pani Alina nawiązała bardzo dobry kontakt. Opowieść o rehabilitacji znacząco różniła się od tej o zwykłym dniu na oddziale. W  „płaskiej” narracji rozmówczyni na temat oddziału czas był rozciągnięty, wszystko działo się powoli, życie mijało na powtarzaniu tych samych czynności, które nie prowadziły do konkretnego celu – poprawy stanu zdrowia. Badania i konsultacje lekarskie nie przywracały utraconej sprawności ciała – były jedynie sprawdzaniem faktów znanych pani Alinie z autopsji. Na oddziale szpitalnym podstawowe narzędzie komunikacji ze światem i integralna część „Ja” – ciało rozmówczyni, pozbawione zostało sensownej „opowieści restytucji” (Frank 1995), czyli ­opowieści zawierającej elementy, dzięki którym chory może spróbować odbudować swój świat i przystosować się do nowej rzeczywistości. Rehabilitacja przenosiła panią Alinę do innego wymiaru, w którym zmieniało się tempo jej życia. Rozmówczyni, wspominając o rehabilitacji, wprowadzała do opowieści element działania, symbolizowany przez ćwiczenia i „zarabianie”. Praca w życiu pani Aliny odgrywała ważną rolę. Dzięki niej rozmówczyni czuła się samodzielna oraz zawierała liczne kontakty z innymi ludźmi. Jej stan zdrowia uniemożliwiał wykonywanie jakiegokolwiek zawodu. Bez pracy pani Alina czuła się „przykuta” i niesamodzielna. Brakowało jej też kontaktów ze światem zewnętrznym – „wyjścia z domu”. Przypuszczam, że doskonale wiedziała o tym rehabilitantka, która �Stosowana antropologia medyczna... 349 nadała ćwiczeniom pewną strukturę działania – poprzez systematyczną poprawę sprawności, pani Alina „zarabiała” na symbolicznie określone cele. Podczas mojej wizyty, rozmówczyni pracowała akurat „na piwo”. Zarabianie częściowo przywracało poczucie wartości pani Alinie i wprowadzało do jej życia element akcji, zmierzającej w kierunku wspólnie nakreślonym z rehabilitantką. Punktem, do którego zmierzały kobiety, był stan względnego zdrowia, opisywanego przez rozmówczynię jako zdolność do wykonywania różnych prac i czynności, a więc formę samodzielności. W rozumieniu pani Aliny leczenie odbywało się nie na oddziale, gdzie rozmówczyni spędzała czas w sposób bierny i bezproduktywny, lecz w gabinecie rehabilitacji, w którym odzyskiwała sprawność fizyczną oraz poczucie samodzielności i kontroli nad ciałem i własnym życiem. Powyższy przykład nie deprecjonuje roli lekarzy, bez których stan rozmówczyni byłby o wiele gorszy. Pokazuje on jednak, w jak różny sposób pacjenci rozumieją kategorię „zdrowienia” i jak różne znaczenia ma dla nich słowo „zdrowie”. Dane dostarczane przez antropologów klinicznych pozwalają lekarzom i innym pracownikom placówek medycznych lepiej zrozumieć położenie chorego. Szczególnie w przypadku chorób przewlekłych i ciężkich, gdzie kontakt personelu medycznego z chorym jest długi, informacje bezpośrednio nie związane z faktami medycznymi, lecz wpływające na terapię i postawę pacjenta, mogą okazać się użytecznym narzędziem w rękach lekarzy. Dzięki takim informacjom, wzbogaconym o doświadczenie zawodowe i wiedzę medyczną, terapeuci mogą lepiej pokierować procesem leczenia, a tym samym być może szybciej uzyskać pożądane efekty w postaci poprawy zdrowia chorego. Antropologia a zdrowie publiczne Działanie klinik i szpitali wiąże się z funkcjonowaniem organizacji i instytucji, które nie oferują leczenia, lecz mają niebagatelny wpływ na kształt terapii oraz dystrybucję wiedzy o zdrowiu i chorobie. Myślę tu o instytucjach związanych z szeroko pojętym zdrowiem publicznym, zarówno finansowanych przez państwo i samorządy, jak i organizacjach pozarządowych. To w nich antropolodzy często znajdują zatrudnienie i pracują przy tworzeniu i wdrażaniu rozmaitych programów i kampanii informacyjnych. Doskonałym przykładem są tak zwane kampanie społeczne oraz programy profilaktyczne. Celem działania antropologów jest dotarcie do możliwie szerokiej grupy osób kwalifikujących się do badań i skłonienie ich do wzięcia w nich udziału. Antropolog poszukuje kanałów komunikacji i form przekazu, za pomocą któ- �350 Hubert Wierciński rych uda się dotrzeć do osób objętych danym projektem. Zdarza się jednak, że niektóre grupy nie chcą wziąć udziału w badaniach – przykładem niech będą kobiety mieszkające na wsi, które często nie chcą iść do ginekologa, lub mężczyźni z zaburzeniami urologicznymi i seksualnymi, wstydzący się odwiedzić lekarza. Przyczyn takiej postawy możemy doszukiwać się oczywiście w lokalnej kulturze, w obrębie której istnieją różne sfery tabu i wstydu. Czasami osoby te sądzą, że dopóki nie pojawia się ból, człowiek jest zdrowy, a „zaczepianie” ciała może przynieść tylko odwrotne rezultaty – zamiast zdrowia, prowokuje się chorobę. Praktyka antropologów pokazuje jednak, że przyczyną fiaska rozmaitych akcji nie jest jedynie niechęć nieświadomych lub nieufnych gospodyń wiejskich. Aby się przebadać, trzeba często dotrzeć do odległego od miejsca zamieszkania punktu, spędzić tam określony czas i potem znów wrócić. Stąd też, za namową między innymi przedstawicieli nauk społecznych, coraz częściej sprzęt medyczny instaluje się w mobilnych centrach diagnostyki i profilaktyki. Pojazdy z mammografem lub ruchome gabinety ginekologiczne mogą dotrzeć do znacznie większej liczby osób. Dzięki mobilnym centrom medycznym, w krajach skandynawskich, szczególnie na dalekiej północy, udało się w znaczący sposób ograniczyć liczbę kobiet, u których rozpoznaje się nowotwory piersi i szyjki macicy w zaawansowanym stadium. Współcześnie coraz większe znaczenie mają projekty zorientowane na ograniczanie chorób o charakterze epidemiologicznym. Badacze, pracujący głównie w krajach Trzeciego Świata (ale nie tylko), zajmują się dystrybucją wiedzy i informacji na temat sposobów walki z malarią, ale także z HIV czy SARS. Współczesna medycyna zauważa, że styl życia, wzorce kulturowe oraz indywidualne preferencje mają ogromny wpływ na tworzenie się kanałów, którymi przenoszą się różne choroby. Doskonałym przykładem może być tak zwana ptasia grypa, która zbiera największe żniwa w południowo-wschodniej Azji, gdzie zwyczajem jest mieszkanie ludzi w sąsiedztwie z udomowionymi ptakami. W tym regionie popularne są także walki kogutów, podczas których często dochodzi do kontaktu z krwią rannych zwierząt. Akcje antropologów koncentrują się na próbach zmiany nawyków miejscowej ludności. Starają się oni także wprowadzać elementy higieny biomedycznej, często kulturowo obcej i irracjonalnej z punktu widzenia lokalnych tradycji i zwyczajów. Za przykład niech posłużą akcje przeciwko epidemii SARS (które np. w niektórych regionach Chin przerodziły się w prawnie usankcjonowany zakaz), polegające na skłonieniu ludności do zaniechania plucia na ulicy i podczas posiłku. Takie praktyki, z punktu widzenia Europejczyka, mogą uchodzić za naganne, lecz w Chinach mieszczą się one w spektrum akceptowanych zacho- �Stosowana antropologia medyczna... 351 wań (Chińczycy obruszą się natomiast, jeżeli ktoś podczas posiłku wysmarka nos w chusteczkę). Choroby zakaźne, w świecie globalnym, zyskały nowe, groźne oblicze. Dlatego antropologiczne studia nad migracjami stały się interesujące dla epidemiologów. Śledzenie kierunków migracji oraz procesy związane z przyjmowaniem bądź odrzucaniem nowych wzorców kulturowych (w tym także dotyczących higieny) mają niebagatelny wpływ na wiedzę o potencjalnych ścieżkach rozprzestrzeniania się groźnych zarazków. Znajomość lokalnych wzorców kulturowych może skutecznie ograniczyć zasięg epidemii, o czym świadczy klasyczny przykład z Ekwadoru. W 1991 roku w kraju tym wybucha epidemia cholery. Odnotowano blisko dziewięćdziesiąt tysięcy przypadków zachorowań, z czego około tysiąca zakończyło się tragicznie. Wiele osób chorych, które mieszkały w trudno dostępnych regionach, nie zostało zdiagnozowanych oraz nie otrzymało stosowanej pomocy medycznej. Epidemia dotknęła szczególnie ludzi ubogich, pochodzących ze społeczności o ograniczonym dostępie do świeżej wody i żywności. Często ofiarami choroby byli rolnicy i ich rodziny. Aby ograniczyć rozprzestrzenianie się cholery, szczególnie w ubogich obszarach wiejskich, ministerstwo zdrowia Ekwadoru, we współpracy z rozmaitymi agendami (WHO, PAHO, USAID, EHP) i organizacjami pozarządowymi, zorganizowało pogłębione, interdyscyplinarne badania terenowe, których celem było „odkrycie” tych praktyk i elementów związanych ze stylem życia, które sprzyjały transmisji groźnych bakterii. Do projektu zaangażowano antropologów medycznych, epidemiologów oraz przedstawicieli społeczności lokalnych, którzy cieszyli się szczególnym autorytetem. Na podstawie zebranego materiału zespół opracował specjalny plan postępowania, który zakładał czynny udział ludności dotkniętej epidemią. Ruch przeciw chorobie miał być zakorzeniony w świadomości ludzi nią dotkniętych. W tym celu należało zmobilizować lokalne autorytety oraz poznać i uwzględnić czynniki kulturowe, które dotyczyły zachowań prozdrowotnych. Przez osiemnaście miesięcy badacze zbierali dane dotyczące sposobów gospodarowania wodą, organizacji społecznej i lokalnego systemu zdrowia. Wolontariusze, rekrutujący się z ludności wiejskiej, przeszli przyspieszony kurs antropologii stosowanej, dzięki któremu nauczyli się pozyskiwać wiedzę o charakterze etnograficznym. Ich „badania” dostarczyły zespołowi antropologów i lekarzy cennej wiedzy o praktykach higienicznych ludności dotkniętej epidemią. Poprzez połączenie wiedzy biomedycznej z regionalną tradycją i kulturą udało się stworzyć sprawny mechanizm, który powstrzymał rozwój cholery. W ciągu roku liczba zachorowań zmalała z ponad trzydziestu dwóch tysięcy do niecałych siedmiu (Whiteford, Bennet 2005). Co więcej, osoby pochodzące z terenów dotkniętych zarazą, które wzięły aktywny udział �352 Hubert Wierciński w projekcie, przez długie lata pełniły rolę lokalnych autorytetów i adwokatów w sprawach związanych ze zdrowiem i organizacją służby zdrowia. Przykład ten pokazuje, jak udana i owocna może być współpraca antropologów z przedstawicielami świata biomedycyny. Wiele innych chorób można by także „poznać” od drugiej strony – wspominałem już o chorobach cywilizacyjnych. Sądzę, że stosowana antropologia medyczna sprawdziłaby się także w radzeniu sobie z takimi problemami, jak niepełnosprawność, otyłość, ale też w walce z alkoholizmem i narkomanią. Opracowywanie projektów pomocowych i profilaktycznych powinno uwzględniać czynniki i wzorce kulturowe, które często są przyczyną samego problemu. Zmiana szkodliwych dla zdrowia zachowań wymaga zmiany stylu życia, indywidualnego podejścia, ale także zmiany ramy kulturowej. Bez rozpoznania kontekstu, w jakim istnieje dane zjawisko, próby jego ograniczenia będą kończyły się jedynie połowicznym i tymczasowym sukcesem. Konkluzje Stosowana antropologia medyczna, tak popularna w krajach anglosaskich, jest użytecznym narzędziem badawczym i interpretacyjnym, które dostarcza praktycznej wiedzy osobom związanym ze zdrowiem i chorobą. Metody badań etnograficznych mogą być używane w wielu obszarach: 1) Dane etnograficzne pozwalają zrozumieć w pełniejszy sposób świat człowieka chorego. Odkrywają one inny wymiar chorowania – illness, zakorzeniony w lokalnej kulturze. Ta strona choroby bardzo często wpływa na zachowania i postawy pacjentów wobec lekarzy i terapii. Poznanie subiektywnego wymiaru choroby może w istotny sposób wpłynąć na jakość i czas leczenia. Dzięki tym informacjom personel medyczny jest w stanie poznać definicje zdrowia i choroby swoich podopiecznych i pokierować terapią w taki sposób, aby spełniała ona oczekiwania chorych. 2) Badacze uprawiający antropologię kliniczną dostarczają praktycznej wiedzy, dotyczącej funkcjonowania placówek medycznych, zarówno z punktu widzenia pacjentów, jak i lekarzy. Antropolodzy prowadzący badania w placówkach zdrowia mogą pełnić rolę mediatorów, których celem jest znalezienie wspólnego punktu pomiędzy profesjonalną kulturą biomedyczną a kulturą osób przebywających w danej placówce. W tej roli sprawdzają się oni szczególnie, kiedy pomiędzy personelem medycznym a pacjentami istnieją znaczące różnice etniczne, kulturowe, społeczne czy klasowe. 3) Stosowana antropologia medyczna to doskonałe narzędzie do pozyskiwania wiedzy o zachowaniach i praktykach osób dotkniętych określonymi �Stosowana antropologia medyczna... 353 chorobami. Szczególnie przydatne wydaje się przy terapii i profilaktyce schorzeń, które związane są ze stylem życia – choroby cywilizacyjne, choroby przenoszone drogą płciową, epidemie. Antropologiczne studia nad migracjami dostarczają cennej wiedzy na temat kanałów rozprzestrzeniania się określonych chorób. 4) Antropolodzy i przedstawiciele świata medycznego mogą tworzyć sprawne zespoły interdyscyplinarne, których celem jest poznanie i rozwiązane danego problemu, poprzez połączenie wiedzy o lokalnej kulturze i praktykach z wiadomościami z obszaru biomedycyny i higieny. Antropolodzy zatrudnieni w agendach i organizacjach pozarządowych, związanych ze zdrowiem i chorobą, sprawdzają się w roli koordynatorów i autorów projektów profilaktycznych i kampanii społecznych. Pomimo tak wielu obszarów, w których istnieje możliwość współpracy, antropologia medyczna w Polsce ciągle nie może wyjść z cienia. Uważam, że realizacja wspólnych, interdyscyplinarnych projektów okazałaby się bardzo owocna dla stron biorących w nich udział. Z pewnością największym beneficjentem takiej współpracy byłby pacjent. Literatura Cohen R. 1985 – Social Theory and Critical Analysis in Applied Anthropology, „American Behavior Scientist”, nr 29. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Frank A. 1995 – The wounded storyteller. Body, illness and ethics, Chicago. Kleinman A. 1984 – Indigenous systems of healing. Questions for professional, popular and folk care, Alternative Medicines: Popular and Policy Perspectives, London. McElroy A. 1996 – Medical Anthropology, Encyclopedia of Cultural Anthropology, New York. McKenna M. 1985 – Anthropology and Nursing – The Interaction between Two Fields of Inquiry, „Western Journal of Nursing Research”, nr 6. Paul B. 1955 – Health, culture and community: case studies of public reaction to health programs, New York. �354 Hubert Wierciński Rakowski T. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po dyplomie”, nr 10. Rush J.A. 1996 – Clinical anthropology. An application of anthropological concepts within clinical settings, USA. Savage J. 2006 – Ethnographic evidence. The value of applied ethnography in healthcare, „Journal of Research in Nursing”, nr 11. Whiteford L.M., Bennett L.A. 2005 – Applied anthropology and health and medicine, Applied anthropology. Domains of application, USA. Winthrop R.W. 1991 – Dictionary of Concepts in Cultural Anthropology, New York. Vigarello G. 2011 – Historia zdrowia i choroby, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cd743713b661183da687fded2418131.pdf 5b4d0b8f8cdee94908ff25bc44fcade1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource badania terenowe wies polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1955 Title A name given to the resource Wieś polska w perspektywie badań etnologicznych i socjologicznych/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.97-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. STAN I PERSPEKTYWY MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa t. 78, 1995 NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WIEŚ POLSKA W PERSPEKTYWIE BADAŃ ETNOLOGICZNYCH I SOCJOLOGICZNYCH Wstęp Zaskakiwać może fakt, iż termin "wieś" nie znalazł się dotychczas w zbiorze pojęć i terminów ogólnych ani socjologii, ani też etnologii. Dopiero przygotowywana do druku encyklopedia socjologii ma przełamać niepokojący fakt pominięcia wsi - ważnej organizacji życia społecznego - w zbiorze pojęć myśli socjologicznej. Jest prawdą, dostrzeganą coraz wyraźniej, iż wieś stanowi słaby punkt ogólniejszych teorii. Wieś, zepchnięta na margines systemów socjologicznych, jako przedmiot badań do dziś pozostaje zawstydzającym obrazem niewiedzy i niedomówień. Przyznają to wybitne autorytety, by przytoczyć opinię profesora Jana Szczepańskiego. Pomimo dużej liczby ośrodków różnodyscyplinowych badall, grona utalentowanych badaczy, obszernej bibliografii wyników badań cząstkowych i panoramy pism takich, jak między innymi "Etnografia Polska", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" i "Pamiętnikarstwo Polskie", brakuje prac syntetyzujących przemiany wsi polskiej XIX i XX wieku (Szczepański, 1994). Co więcej, nowe zjawiska dokonujące się na wsi polskiej nie dają się opisać przy pomocy istniejących teorii. Zmiana ustroju, zdaniem Szczepańskiego, podważyła moc wyjaśniającą teorii modernizacji, ważność teorii stratyfikacji społeczności wiejskich oraz teorii organizacji społecznej, opartej na funkcjonowaniu grup pierwotnych. Brak adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce to powód załamania się funkcji społecznej nauki, która w tradycji polskiej była przewodniczką w życiu społecznym. Jakie są tego przyczyny? Sięgnijmy do początków teorii socjologicznych okresu Oświecenia. Myśliciele XVIII wieku sprzymierzeni w dążeniu pokonywania ignorancji i przesądów, wpłynęli na uformowanie się zasadniczo nowej postawy wobec świata. Wieś z takiej perspektywy, częściowo przechowanej do dziś, mogła być widziana tylko jako oaza zacofania i zabobonów, którą należało oświecać 7 - Lud t. LXXVIIl �98 "kagankiem oświaty". Filozofia Oświecenia stała jednak pod wieloma względami wyżej - jak wskazuje Jerzy Szacki - od późniejszych systemów socjologicznych XIX wieku, które rozwijały się już w innych warunkach historycznych. Socjologia była od swych początków ukierunkowana na badanie problemów społeczeństwa po rewolucji przemysłowej. Dlatego też główne wątki badawcze i teoretyczne socjologii skupiały się na historycznej zmienności społeczeństw oraz odkrywaniu różnic pomiędzy starym społeczeństwem feudalnym, stanowym a nowym społeczeństwem kapitalistycznym, klasowym (Szacki, 1983, s. 149). Teoria ewolucji i postępu siłą rzeczy pozostawiały na uboczu zainteresowanie segmentem agrarnym starego porządku społecznego, tym samym marginalizowały znaczenie wsi i jej mieszkańców w tworzącym się ładzie społeczeństwa przemysłowego. Wieś - przedmiot refleksji naukowej Naj dawniej szych źródeł do poznania genezy wsi jako powszechnej formy osiedlenia dostarcza archeologia. "Wsie" - duże osady występowały w kręgu rolniczej kultury "radłowej" w końcowym okresie neolitu. Zamieszkiwanie określonego obszaru, zbiorowe użytkowanie ziemi współtworzyło pierwsze formy organizacyjne zwane wspólnotą sąsiedzką lub wiejską. Pierwsze źródła pisane od połowy X wieku przynoszą informacje o historii wsi poprzez inwentarze dóbr biskupich i klasztornych. Późnośredniowieczne źródła rozszerzają pisane informacje o wsi poprzez zamieszczanie wiadomości o kształtach, rozplanowaniu wsi i organizacji życia wewnętrznego. Źródła te - zwłaszcza dokumenty lokacyjne na prawie niemieckim od połowy XIII do połowy XV wieku - dostarczają informacji o uwarstwieniu ludności wiejskiej, jej zróżnicowaniu, strukturze gospodarczej i położeniu społeczno-prawnym chłopów we wsiach czynszowych. Refleksje o wsi na tle szerszych zainteresowań ginącymi kulturami, w tym kulturą chłopów, można odnaleźć w historiografii, publicystyce, literaturze rolniczej i pięknej od czasów Odrodzenia. Wieś jako przedmiot systematycznych studiów wiąże się w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, z okresem kształtowania nowoczesnej świadomości narodowej od przełomu XVIII i XIX wieku. Faza świadomych poszukiwań źródeł do poznania historii chłopów i wsi wiąże się z załamaniem systemu feudalnego, początkami kapitalizmu i rozpoczęciem bardziej pogłębionych studiów nad społeczeństwem. Refleksja nad wsią jako społecznością lokalną łączy się w socjologii z kryzysem grup pierwotnych opartych na stosunkach osobistych i współpracy a zagrożonych przez procesy industrializacji i urbanizacji w miarę rozpowszechniania kapitalizmu. �99 Odwołanie do takich cech jak wspólnota życia, więzy krwi, samowystarczalność i ograniczone rozmiary grup pierwotnych, zwanych przez C. H. Cooley'a "piastunkami ludzkiej natury", uzasadniają cofnięcie do wcześniejszych źródeł klasycznych. Zapoczątkowana przez Platona i Arystotelesa refleksją dotyczącą cech greckiej polis, późniejsza myśl socjologiczna przenosi ją do charakterystyki społeczności lokalnych. W ich opisie pojawiają się trzy konstytutywne elementy: a) terytorium, b) interakcja społeczna, c) trwała więź. "Izolacja świadomościowa" charakterystyczna dla wsi tradycyjnej w Polsce zaczęła być przełamywana wraz ze zmianą sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopstwa. Paradoksalne jednak, że otwarcie takie działało przez długi czas hamująco na percepcję wzorów kultury miejskiej i efektywność jej wpływu. "Kobieta wiejska - pisze Barbara Olszewska-Dyoniziak - która przed wojną chodziła codziennie z mlekiem do miasta i bezpośrednio stykała się z wzorami życia miejskiego, szanowała jednak swoją wiejskość i nie naśladowała swoich odbiorców ani w sposobie ubierania, ani urządzania wnętrz, ani w sposobie zachowania. Dziś ta sama kobieta stara się za wszelką cenę upodobnić do pań z miasta" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, s. 153) zacierając swoją tożsamość. Pierwsza połowa XIX wieku przynosi badania nad wsią, ukierunkowane na poszukiwanie odrębności i archaizmów kulturowych traktowanych jako źródła dla "rekonstrukcji najdalszej historii" i początków kultury narodowej. Pierwsze programy ludoznawcze skierowane na penetrację wsi polskiej przypisuje się Hugo Kołłątajowi i działalności Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk utworzonego w 1800 roku. Wyniki tych badań, w zamyśle ich inicjatora, miały służyć celowi przekazania potomności "rzetelnego świadectwa stanu w jakim zastała Polskę tragedia zaborów i dostarczenia argumentów przeciw oszczerstwom obcym". Odpowiedzią na ten projekt stała się synteza Łukasza Gołębiowskiego pl. Lud Polski jego zwyczaje i zabobony. Obok monografii etnograficznych pojawiają się pierwsze opisy warunków gospodarowania i stosunków ekonomicznych na wsi wywołane narastającą kwestią społeczną· Przełom XIX i XX wieku przynosi, charakterystyczne dla ówczesnego prądu umysłowego epoki, przesunięcie zainteresowań wsią z poszukiwań ludoznawczych i studiów "starożytności słowiańskich" w stronę badania współczesnych przeobrażeń wsi. Podejmowane są analizy sytuacji konkretnych wsi i regionów we wzajemnych odniesieniach do naturalnych warunków przyrodniczych, struktury społecznej, form organizacji gospodarczej, w tym spółdzielczości, oraz wpływu emigracji na życie społeczności wiejskich. Przed badaniami społeczności rolniczych wyłaniają się istotne funkcje poznawcze i praktyczne w wyniku problemów, jakie stwarzały wszędzie stosunki wsi i miasta, społeczeństw przemysłowych i struktur wiejskich, rolniczych. Socjologia wsi krajów Europy Centralnej i Wschodniej, inaczej niż w uprzemysłowionych krajach Europy Zachodniej, dotyczyła głównie problemów �100 kwestii chłopskiej w kontekście narodowej i klasowej tożsamości. W funkcjonowaniu wspólnot wiejskich na tle czynników warunkujących życie ich miyszkańców dostrzegano oryginalne treści narodowe. Postulaty analizy naukowej w oparciu o "rzetelny opis obiektywny" poszerzają ujęcia badawcze wsi, w których jeszcze w XIX wieku pomijane były społecznie ważne problemy życia chłopów, przy koncentrowaniu się głównie na poszukiwaniu "przeżytków" kulturowych, swoistej "egzotyki". Pojawiają się wówczas postulaty badań instytucji, konfliktów i przemian kulturowych społeczności wiejskich. Głośna polemika z początków XX wieku, jaką wywołała książka Ludwika Krzywickiego pt. Kwestia rolna, przenosi zainteresowania wsią i chłopami w sferę programu rolnego. Wieś postrzegana jest jako pozostałość ustroju feudalnego na tle industrialnych "tendencji nowoczesnych". Problemy relacji wieś - miasto, które na cały wiek XX uformują sposób podejścia badawczego w socjologii, pojawiły się już w dyskusji wokół tej właśnie książki wydanej w roku 1906. "Prastara wioska rozkłada się wprawdzie powoli ale nieuchronnie, a zanim to nastąpi zmurszeje ideowo, tracąc wiarę w swe ideały i mądrość pradziadów i przesiąkając duchem kultury miejskiej". Taka diagnoza ewolucji wsi zawarta w Kwestii rolnej, jak większość poglądów jej autora, spotkała się z głośną repliką Władysława Grabskiego, który odpierał argumenty Ludwika Krzywickiego dotyczące przekształceń wsi i rolnictwa w kierunku kolektywizmu poprzez wykazanie, że gospodarstwa włościańskie okazywały się silniejsze ekonomicznie od folwarków (Grabski, 1903). Władysław Grabski stanowczo sprzeciwiał się prognozom "końca chłopów" a w konkurencyjnej walce dostrzegał ich "siłę ekonomicznego indywidualizmu". Pisał, że "włościanie nie mają się wcale ku temu, by ustąpić z widowni świata". Grabski przeciwstawiał się poglądom wyrosłym z uprzedzeń i pogardy wobec wsi. Tę skazę dostrzegał w sformułowaniach opisujących włościan jako niższą kategorię ludzi, przy użyciu określeń takich jak: "stworzenia ujarzmione przez ziemię", "twarde czaszki", "uległe wobec tradycji", "ciemne i zabobonne". Zarzuty dotyczące jednostronności ujęć, które kierowano do autora Kwestii rolnej powrócą w latach dziewięćdziesiątych XX wieku u autorów kontestujących dominujące wzory badań wsi, przede wszystkim ze względu na ograniczenia doktrynalne oraz paradygmat modernizacji wywiedziony z opcji uprzemysłowienia i urbanizacji kraju. Wyodrębnienie wsi jako przedmiotu badań kreuje nowy typ refleksji socjologicznej i etnologicznej. Początki poszukiwań ludoznawczych i socjograficznych zmierzają do opisu wsi, gospodarstw, warunków życia, kultury lokalnej - pozostałości i przeżytków ustroju feudalnego. Głoszone postulaty rzetelnego poznania najliczniejszej warstwy narodu, zostały wzmocnione �101 poprzez instytucjonalizację socjologii wsi i etnologii, co stało się możliwe w Polsce dopiero w okresie międzywojennym. W okresie Drugiej Rzeczyspolitej badania społeczności wiejskiej weszły do kanonu socjologii wsi jako odrębnej dyscypliny. Działo się to za sprawą samego przedmiotu badań - swoistej przestrzennej organizacji więzi społecznej i specyficznego sposobu życia oraz pracy ludności wsi - głównie w rolnictwie w ramach postfeudalnych struktur społecznych. W studiach Ludwika Krzywickiego, Władysława Grabskiego, Franciszka Bujaka znalazły miejsce wyniki obserwacji procesów społecznych na wsi okresu międzywojennego. Nowe orientacje teoretyczno-metodologiczne za sprawą ich twórców: Stefana Czarnowskiego, Floriana Znanieckiego, Józefa Chałasińskiego, Stanisława Bystronia sprawiły, iż wieś stała się przedmiotem systematycznej ekspansji empirycznej oraz refleksji teoretycznej. Jej klasyczny przedstawiciel Jan Sto 13ystroń, profesor etnografii, etnologii i socjologii korzystał z materiałów terenowych pochodzących ze wsi, porządkując je według przynależności do określonych grup społecznych i kategorii. On spopularyzował określenie kultury ludowej jako przekazu ustnego bezpośredniego. Jego dorobek wyróżnia - pod wpływem socjologicznej i etnologicznej szkoły francuskiej - rozległość i wszechstronność zainteresowań - od analiz światopoglądowych, obyczajów, magii, literatury ludowej po analizę autorytetu w danej kulturze wsi oraz ugrupowań etnicznych. Okres międzywojenny przynosi studia monograficzne licznych wsi pisane przede wszystkim przez etnografów. Dyrektywa Bujaka, wskazująca na niezbędność wypełnienia w monografii pełnego obrazu życia gospodarczego i społecznego wsi jako najmniejszej jednostki osadniczej i administracyjnej, znajdowała wielu naśladowców. Ich autorzy wywodzili się z ruchu krajoznawczego, ludoznawczego, placówek naukowych. Monografie wzorowane na schemacie Franciszka Bujaka poruszają szeroki zakres zagadnień życia wsi traktowanych jednak nierzako w sposób powierzchowny, z pobieżnym przeglądem spraw społecznych. Monografie socjologiczne - na przykład powtórna monografia Zbigniewa Tadeusza Wierzbickiego Żmiąca w pól wieku później wydana w 1963 roku, korzystając z typowo socjologicznych źródeł - obserwacji, wywiadu, ankiety - koncentruje się na zależnościach między życiem wsi a zmianami w makrostrukturach społeczeństwa globalnego. Naukowa refleksja o wsi wyłania dwa główne sposoby interpretacji: formalny i substancjonalny. Jedno podejście skłania w stronę poszukiwania cech wsi jako fragmentu większej całości czy też wycinka rzeczywistości. W takich przypadkach wieś najczęściej jest traktowana jako pole badań, przykład mikrokosmosu, który daje możliwość prześledzenia ogólniejszych prawidłowości i wielu zjawisk rzeczywistości społecznej wywołanych procesami uniwersalnymi. Drugie podejście zakłada istnienie wsi jako konkretnej rzeczywistości samej w sobie, zarazem odrębnego i swoistego przedmiotu badań. To �102 drugie podejście, bliższe wzorom antropologicznym, traktuje wieś jako "żyjącą całość". W przypadku badań monograficznych, w których wieś była traktowana jako wyizolowany kompleks zjawisk, często brakowało interpretacji sięgających do szerszego materiału porównawczego. W ramach wsi widziano głównie możliwość poddania obserwacji różnych przejawów rzeczywistości społecznej: ekonomicznych, demograficznych, społecznych, kulturowych. Wieś rzadziej stawała się przedmiotem badań samym w sobie, jako społeczność. Pytanie o to czym jest społeczność wiejska, jakie więzi ją konstytuują, jakim zmianom ulegają, było stawiane wyjątkowo. Model wsi tradycyjnej uformował stały punkt odniesienia we wzorze badań przemian społeczno-kulturowych, indukowanych procesami urbanizacji i industrializacji. Badania integralne nad wsią, przy udziale kilku dyscyplin historii, etnografii, socjologii, geografii, ekonomiki rolnictwa, statystyki, prawa i innych, były postulowane jako wzór postępowania dla poznania pełnego procesu przemian. Znajdowało to wyraz w badaniach procesów urbanizacji wsi - zmian w strukturze zawodowej, migracjach, przenoszeniu na wieś miejskich wzorów życia, tzw. "modernizacji" gospodarki wedle założeń doktryny socjalistycznej i upowszechniania we wsi nowych potrzeb i aspiracji. Przyjęte założenia o potrzebie przebudowy systemu społeczno-ustrojowego rolnictwa i usunięcia podstawowych różnic między miastem a wsią w sposób jednostronny uformowało wzory badań wsi w Polsce aż do przełomu lat osiemdziesiątych XX wieku. Przewaga empirycznych poszukiwań terenowych, przy słabszych dokonaniach teoretycznych i metodologicznych w studiach nad wsią w Polsce Ludowej, doprowadziły do spiętrzenia problemów badawczych obszarów wiejskich i zarazem kryzysu dyscyplin zajmujących się wsią. Objawy kryzysu socjologii wsi wystąpiły zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i Europie. Próby jego przezwyciężenia łączy przekonanie o konieczności powrotu do pytań podstawowych, w tym sprecyzowania pojęcia wsi, określenia jej miejsca w narodzie, państwie i strukturach globalnych. Wobec ograniczonych możliwości badań środowisk wiejskich wedle koncepcji modernizacji, industrializacji i urbanizacji poszukiwane są nowe wzory i ujęcia badawcze. Nowy paradygmat badań wsi jako skomplikowanego tworu społecznego, całości społeczno-kulturowej, jednocześnie wzoru z długą historią, bo dawniejszą niż miasto, a przyszłością nieokreśloną, jest zadaniem, które stoi przed nauką społeczeństw europejskich. W warstwie epistemologicznej wymaga to określenia stosunku do założeń ideologii agraryzmu i uniwersalnych wartości ideologii chłopskiej. W sferze metodologicznej zaś wymaga zrównoważenia procedur standaryzowanych i statystycznych sposobów analizy, poprzez metody obserwacji uczestniczącej, socjologii "rozumiejącej" z większym uwrażliwieniem na całości społeczne (Wieruszewska, 1991). �103 Koncepcja badań wsi, promująca tzw. integrowany rozwój, wynika z reakcji na kryzys obszarów wiejskich spowodowany wielostronnymi zagrożeniami. Rozerwanie więzi w strukturach średniego zasięgu jako ważnych ogniwach pomiędzy makro- i mikrostrukturą, objawy anomii, destrukcja demograficzna (depopulacja wsi), zanik gospodarstw, bezrobocie, utrata tożsamości kulturowej i podmiotowości społecznej wsi, tworzą nowe problerpy wymagające innej konceptualizacji. Nie da się tego osiągnąć przez dyscypliny naukowe, które utraciły wyczulenie na całości społeczne. Wieś może być bogatym zapleczem argumentów dla demaskowania mitów i stereotypów jakie obarczają świadomość nie tylko uczonych i polityków. Niezrozumienie spraw wsi ma swoje korzenie w dominujących formach poznania naukowego, doktrynie politycznej, ogólnym kształcie rozwoju, jaki tworzy napięcia pomiędzy wizją technokratyczną a humanistyczną oraz pomiędzy cywilizacją a kulturą. Analityczno-logiczny model poznania, który zdominował naukę europejską, odsuwał z pola widzenia te sfery rzeczywistości, które jako metafizyczne nie mieściły się w kanonie pozytywistycznego ideału wiedzy. Tym samym pytania o istotę, wartości, o to czym są naturalne całości społeczne - w tym wieś - pozostawało na marginesie głównego kanonu nauki. Uczeni, przywiązani do teorii wywiedzionych z kręgu własnej kultury, stawali w kłopotliwej sytuacji, próbując poznać inny kontekst kulturowy. Wieś jest najczęściej przykładem postrzegania z zewnętrznej perspektywy, przez okulary innej estetyki i związanego z tym kłopotu kulturowego relatywizmu. Nawiązywanie poprzez archetypy i symbole do pierwotnych struktur myślowych we współczesnej refleksji humanistycznej wpływa korzystniej na pogłębienie wiedzy o wsi jako całości społeczno-kulturowej (Wieruszewska, 1991). Trendy współczesnej kultury harmonizują z tymi doświadczeniami, jakie były udziałem kultury chłopskiej. Tęsknota za poszukiwaniami utraconego sensu, moralnej pewności, społecznej więzi opartej na wspólnocie, która staje się rysem społeczeństw zachodnich "zmęczonych" industrializmem, skłania do powtórnego przemyślenia spraw wsi jako społeczności lokalnych. Próby takie podejmowane są w wielu krajach. Ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej, "wiejskość" jako kategoria organizująca myślenie o przyszłości Europy, także wyniki naj nowszych badań wsi w procesie ładu społeczno-gospodarczego krajów Europy Środkowej i Wschodniej, są nowymi próbami spojrzenia na całość procesów kulturowych wsi końca wieku xx. W każdym z krajów badania wsi stanowią wynik konkretnych problemów innej rzeczywistości społecznej. Równocześnie, na co zwracał uwagę Bogusław Gałęski, socjologia wsi ma zasięg uniwersalny o tyle, o ile jej zainteresowania systemem życia wiejskiego - gospodarstwem i rodziną rolniczą oraz społecznością wiejską - znajdują wszędzie na świecie swoje empiryczne podstawy (Gałęski, 1970, s. 37). �104 Wieś w procesie transformacji - nowe pytania W artykule Horyzonty badań kultury wsi ("Roczniki Socjologii Wsi", 1983) postawiłam tezę, iż dramatycznie wygasający nurt badań nad przemianami kulturowymi wsi w latach 1975 - 1980, stanowił rezultat osłabienia teoretycznej nośności dominujących koncepcji badawczych. Jednostronne widzenie rozwoju wsi sprawiło, iż lepiej badawczo były spenetrowane mechanizmy uniformizujące i upodabniające kulturę wsi w skali ogólnokrajowej niż od strony oddziaływania czynników różnicujących w skali lokalnej i regionalnej. Pisałam wówczas, iż realia naszych czasów powodują, że problem tożsamości kulturowej wsi należy uznać za węzłowy dla jej dalszego rozwoju, tym bardziej, że stoimy przed dylematem różnorodności kulturowej z jednej strony, i uniwersalności nauki i techniki z drugiej, w obliczu walki między ujednoliceniem a dążnością do kreowania różnorodności. Odnoszę wrażenie, że nowe tendencje w nauce, w których dostrzega się zagrożenia ze strony rozwoju techniki i modernizacji rozumianej jako pochodna urbanizacji i industrializacji, nie liczącej się z prawami lokalnych środowisk w aspekcie biologii i ekologii, mogą stworzyć warunki do tego, aby nawiązał się dialog między modernizacją rolnictwa a chłopami, między postępem techniki a potrzebami ludzi. Istnieje zatem pilna konieczność opracowania strategii rozwoju wsi polskiej na podstawie lepiej rozumianego potencjału środowisk wiejskich i ich potrzeb. Wymaga to jednak dokładnego uprofilowania badań, rozstrzygnięcia programowych problemów teoretycznych, między innymi i tego, czy istnieje konflikt między poczuciem tożsamości i silnej przynależności lokalnej, regionalnej a asymilacją kulturową w szerszej skali. Myślę, że należy mieć w pamięci nieocenioną radę prof. Jana Szczepańskiego, która winna pomóc w tworzeniu takiego modelu rozwoju wsi, a idea ta brzmi: "Jest rzeczą ważną dla reformatorów i rewolucjonistów, aby przez rozpoznanie tego, co trwałe i niezmienne w społecznej substancji, którą chcą na nowo modelować, zapewnili sobie z góry racjonalność swoich poczynań, właściwy szacunek możliwych efektów i aby budzili nadzieje zgodne z ich miarami" (Szczepański, 1972, s. 35). Diagnozy wskazujące na osłabienie potencjału rozwojowego wsi, które ukazały się w ostatnich latach, zmuszają do zmiany widzenia spraw wsi w naszym społeczeństwie, a także wśród samej ludności wiejskiej, która musi mieć zrozumienie dla spraw własnego rozwoju. To także kwestia do badań tożsamości kulturowej, rozumianej jako poczucie identyfikacji z wartościami i symbolami kultury. Podstawowa struktura wsi, w jej konstytutywnych elementach, zachowuje trwałość i ciągłość. Rodzina, indywidualne gospodarstwo, krąg sąsiedzki, krewniaczy, grupy nieformalne i lokalne, organizacje i instytucje tworzą sieć stosunków i zależności, które utrzymują istotę społeczności do chwili obecnej. �105 Dotychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów rozwoju wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie dwa kryteria: produkcyjno-ekonomiczne oraz społeczno-polityczne. Akcenty położone na ęfekty ekonomiczne, a zatem instrumentalne, wąskie traktowanie wsi jako producenta żywności, oraz na problemy własności w rolnictwie, w istocie zacierały cały sens podmiotowości wsi i rolnictwa jako całości wzajemnie powiązanych celów i funkcji w aspekcie gospodarki i kultury narodowej. Stąd w sytuacji, gdy warunki istnienia kraju potrzebują zasadniczych, koniecznych reform, a nie zabiegów kosmetycznych, doniosłe i pilne staje się określenie strategii korzystnego rozwoju wsi i rolnictwa. Myślę, że chłopi, jeśli uda im się przetrwać, powinni się liczyć w przyszłym rozwoJu wsI. Tymczasem chłopi - naj starsi i rdzenni mieszkańcy wsi - stają się kością niezgody, głównym obiektem i społecznym problemem transformacji. W mnożących się polemikach prasowych zaczyna przeważać pogląd, iż chłopi to balast transformacji, produkt systemu socjalistycznego, bariera demokacji na wsi, antyteza społeczeństwa obywatelskiego. Nie może zabraknąć w owych dyskusjach głosu humanisty, etnologa. Trzeba odnotować, nieliczne wprawdzie, lecz godne upowszechnienia wyniki badań dokonane z perspektywy horyzontów etnologicznych. Barbara Fedyszak-Radziejowska broni chłopskiego etosu, który nie utrudnia modernizacji Polski. Z badań Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN wynika, iż "postawa przedsiębiorczości kształtowana jest w obrębie wsi i gospodarstwa rolnego. Jej obecność wiąże się przede wszystkim z rodzinną tradycją pracy na swoim". Autorka zauważa, że "ani tradycyjna chłopska kultura, ani specyficzny dla rolników etos pracy i poczucie własnej wartości nie utrudniały kapitalizmu i gospodarki rynkowej w głęboko chłopskich państwach skandynawskich" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, s. 15). Ten głos współbrzmi z moim artykułem Współczdni chłopi w perspektywie etnologicznej (Wieruszewska, 1994, s. 158 i n.), w którym odpowiadam na pytania dyskusji panelowej zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Pytania te dotyczą: - konsekwencji, jakie dla pozycji chłopstwa w strukturze społecznej miał okres 45-lecia powojennego; - konsekwencji, jakie dla współczesnych chłopów polskich może mieć pełne przejście do gospodarki rynkowej; - pozycji chłopów w przyszłej strukturze społeczeństwa polskiego, którą moim zdaniem, jako niemałą, określi nie ich liczebność, ale znaczenie w kulturze. Okresy przełomów, także w nauce, odkrywają prawdę, że opisanie, wyjaśnienie i zrozumienie zjawisk nowej rzeczywistości wymaga zwiększonego wysiłku intelektualnego i przekroczenia uformowanych strategii badań. Ci, którzy podejmują się takiego zadania muszą wykazać się odwagą i wziąć na siebie ryzyko pionierów. Profesor Jan Szczepański - autor eseju O indywidualności chłopów polskich - wskazuje na nikłe rozpoznanie rzeczywistości �106 wiejskiej przez nauki społeczne i stawia tezę o braku adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce. Powstaje zatem pytanie: jak rzeczywistość wsi, dziś bardzo zmienna, nieprzejrzysta, obrosła stereotypami, nadto, poddana ciśnieniu nowych trendów - gospodarki rynkowej i społeczeństwa demokratycznego - zdoła się znaleźć w owym "procesie hybrydyzacji". Problemem staje się poszukiwanie płaszczyzn stycznych między Europą Zachodnią - o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu - a Polską - katolicką, o kulturowym rodowodzie chłopskim. Dla praktyki życia społecznego i gospodarczego istotne jest wypracowanie korzystnych relacji między obroną interesów wsi i rolnictwa a regułami gospodarki rynkowej i zasadami włączenia się w szersze, europejskie struktury gospodarcze (Wieruszewska, 1992). Traktując kulturę jako sferę obdarzoną swoistą autonomią, jako fundament filozofii życia, możemy przypuszczać, że logika nadchodzących zmian zaczyna być coraz silniej zbieżna z podłożem kultury chłopskiej. Jeśli dostrzeżemy sens nadchodzących zmian jako potrzebę bardziej zrównoważonego podejścia do rozwoju wedle kryterium efektywności ekonomicznej, ekologicznego zdrowia i wartości przetrwania, to wieś i rolnictwo łatwiej będzie dostrzec jako przykład systemu samoodtwarzającego się wedle mądrych reguł gospodarowania. Przy dominującej tendencji do specjalizacji w nauce, której efekty słusznie bywają oskarżane o "kawałkowanie rzeczywistości", osobliwe dla etnologii wyczulenie na całościową wizję życia ludzkiego pozwala dostrzec to, co czasem umyka innym dyscyplinom nauki. Etnolog, badacz kultury, widzi wieś i rolnictwo jako formę gospodarczej działalności człowieka w dostępnym mu środowisku. Dostrzega w niej umiejętności, talent i zmysł organizacyjny. Z myślą o przyszłości trzeba powiedzieć, iż żaden ze styków życia - także uformowanych na wsi polskiej - nie powinien być zagubiony, bo dziś trudno jeszcze orzec i przewidzieć z jakich inspiracji, z jakiej wiedzy i umiejętności przyjdzie korzystać naszym spadkobiercom kolejnym generacjom. Dziś środowiska opiniotwórcze, autorzy programów adresowanych do wsi - przede wszystkim organizacje chłopskie, kościół, duszpasterstwo rolników próbują stworzyć wizję przyszłości w miarę spójną z duchem epoki i wymaganiami integracji europejskiej. W tym celu sięga się do historii zarówno utrwalonej w ideologii agraryzmu, chłopskiej tradycji, jak i do konieczności dyktowanych regułami transformacji, społeczeństwa demokratycznego i gospodarki rynkowej, odwołując się do etosu przedsiębiorczości. Nie może wśród tych opinii zabraknąć spojrzenia humanisty - etnologa i socjologa, spojrzenia, które pozwoliłoby pod ciśnieniem bieżących problemów dostrzec refleksję nieco innego wymiaru. �107 Na naszym myśleniu ciążą pewne założenia, które powodują, że rozumiemy proces integracyjny dość opacznie. Stajemy w sytuacji kogoś, kto zakupuje licencję rozwojową, albo kogoś, kto jest uwikłany w "syndrom spóżnionego przybysza", zapomniawszy, że integracja dotyczy zawsze różnych elementów. W podejściu do spraw integracji europejskiej dominuje wyrównywanie poziomów, dorównywanie, dostosowanie, obalenie dystansu. W tych wszystkich metaforach tkwi coś, co nie pozwala wyartykułować naszych atutów i naszych interesów. Jako proces integrowania różnych elementów i proces tworzenia nowej całości ma on pewne implikacje prawne, ekonomiczne, społeczne i dokonuje się na pewnym poziomie ogólności. Powinniśmy zdać sobie sprawę jacy aktorzy są w ten proces integracji włączeni i jakie mają tutaj role do spełnienia. Wieś i rolnicy polscy nie muszą występować jako straszak i zagrożenie. Niezmiernie ważne są instytucje, głównie z tego powodu, że ustalają reguły, procedury, normy w sferze regulacyjnej. Nie posługują się wyizolowanymi wskaźnikami. Tu bowiem chodzi o całość, integralnie powiązany zespół bardzo różnych wskaźników. I to jest ważne, bo rolnictwo związane z ziemią, z ludźmi, ze społecznością kulturową, jest elementem narodu - chłopi wiążą naród ze swoim terytorium i trzeba widzieć całe otoczenie, żeby dostrzec w pełni nasze interesy. Wiedza etnologiczna podpowiada, że wieś jako typ społeczności, wyrosły z grupy pierwotnej, nie jest wrogiem społeczeństwa obywatelskiego, ale jego wsparciem. Mogą więc koegzystować społeczności wiejskie o własnej tożsamości z więziami obywatelskimi. Element sacrum występuje nie tylko w kulturze chłopskiej, istnieje i jest potrzebny społeczeństwom demokratycznym jeśli chcą autorytetu norm transcendentnych jako źródła prawomocności. Tradycja także nie przeczy lecz wzmacnia demokracje. Chodziłoby o stworzenie na wsi kultury obywatelskiej, o ugruntowanie obywatelskości poprzez nowe instytucje. Wiedza etnologiczna znów podpowiada, co teoretycy demokracji znają, iż "instytucji się nie buduje, instytucje rosną tak jak rodzina, sąsiedztwo, kościół, naród" (Dahrendorf, 1994, s. 232). Jeśli myślimy o "powrocie" do Europy, to warto by było - jak sądzę - nie tracić z oczu tych przemian, które dziś czynią Europę inną i której elity kwestionują te kierunki rozwoju, jakie degradowały wieś. Gdyby serio traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych i nawiązania dialogu z Europą Zachodnią, to trzeba te nowe fakty wziąć pod uwagę. Ponadto trzeba by rozpocząć pracę konceptualizacyjną wokół takich kwestii, jak: trudności pogodzenia kultury wiejskiej jako kultury społeczności z tym, co tworzy kulturę biurokracji (inaczej, kultury społecznej, opartej w dużej mierze na normach zwyczajowych, z kulturą prawną społeczeństwa obywatelskiego). �108 Chodzi tu więc o kwestię dopasowania reguł życia społecznego, umiejętność porozumiewania się przez uczestników komunikacji kodem rozwiniętym z tymi, którzy mają też inną kompetencję komunikacyjną - odwołującą się do treściowych aspektów, norm i wartości, a nie do abstrakcyjnych reguł. Problemem jest poszukiwanie płaszczyzn stycznych między światem Europy Zachodniej o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu a polską wsią o chłopskim rodowodzie kulturowym, silnie związanym z religią katolicką. Można by przy tej okazji zapytać, czy wieś polska może być dla Europy rezerwuarem niezniszczalnych wartości, atrakcyjnie wpisujących się w nowy kształt ekologicznej (w sensie głębokim) świadomości, jako reałistyczne iunctirn tradycji i nowoczesności. Tym mocniejsza to hipoteza, im więcej płaszczyzn stycznych z ruchem odnowy wsi w Europie Zachodniej, oraz im poważniej traktowana jest wieś jako alternatywa sposobu życia. Dla zamożnej, dostatniej Europy ideologia "neowiejska" i powroty ludzi zmęczonych miastem na wieś, w poszukiwaniu tam rekreacji i kontaktu z bliskim, zrozumiałym otoczeniem - mają czytelną motywację. Są negatywem przerostu urbanizacji, a obszary wiejskie stają się rodzajem bufora pełniącego funkcje instrumentalne względem otoczenia, to jest funkcje turystyczne, rekreacyjne, ochrony ekologicznej. Ponieważ ochrona tych obszarów nie może dokonać się bez udziału zamieszkujących je ludzi i ich przekonania, że jest sens w działaniach naprawczych, stąd ruch elit na rzecz odnowy środowisk rustykalnych. Patronuje mu Ekovast (ruch na rzecz rozwoju wsi i małych miast). Nie trzeba specjalnego trudu, aby wykazać, że w Polsce mamy inną sytuację - chociaż inspiracje zachodnie mogą być pouczające. U nas świadomość taka jeszcze się nie uksztahowała, co więcej - wzbudza kontrowersje i emocje. Krąg spraw związanych z koncepcją zielonej gospodarki, "rewitalizacją" obszarów wiejskich, ochroną krajobrazu, rolnictwem ekologicznym, "zwrotem ku wsi", jeśli wykracza poza utarte sposoby myślenia, wzbudza nieufność, jeśli nie ostry sprzeciw. Pozostając na obszarze Europy, lecz cofając się o kilka wieków w przeszłość, trzeba przypomnieć, że dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej, w tym dla Polski, charakterystyczna była trwałość gospodarki folwarcznej. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rękach wielkich właścicieli ziemskich wpłynęła na odmienność przebiegu przemysłowego w tej części Europy w porównaniu z Europą Zachodnią. Przygotowanie do procesu industrializacji pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji nowych technologii było w krajach Europy Wschodniej słabsze niż na Zachodzie już w punkcie startu. Przez wieki ustroju feudalnego równowagę gospodarczą tworzyły rolnictwo, rzemiosło i handel. Wieś była strukturą wielofunkcyjną włączoną w ten system. Została ona naruszona przez kapitalizm, system ze swej natury ekspansywny, który wymusił na rolnictwie ciągły proces dostosowywania się �109 (stąd niedocenienie sił wewnętrznych wsi wobec przytłumienia ich zewnętrznym czynnikiem zmian). Schyłek wieku pozwala na dogodny punkt obserwacji. Daje dystans do zdarzeń minionych, które widziane z pewnej perspektywy, nie zaciemniają obrazu nadmiarem szczegółów. Faza schyłkowa umożliwia również wejrzenie w nowe tendencje jako początkowe ruchy myśli i zapowiedź nowej epoki. Żyjemy w okresie zwrotnych wydarzeń. Ich głębokość wykracza poza powierzchnię strumieni życia oraz zjawisk społecznych i politycznych, które z natury rzeczy zmieniają się szybciej. Natomiast przełom, jaki mam tu na myśli, określany metaforycznie jako krawędź epoki, rozdroże cywilizacji - dotyczy zmian głębszych, bardziej gruntownych i długofalowych. Nowa postmodernistyczna wizja świata zaczyna być budowana od zanegowania podstaw myśli XVII i XVIII wieku. Tym samym podajemy w wątpliwość założenia własnej cywilizacji (Burszta, 1992). Nowa wizja świata zaczyna być budowana już nie w oparciu o paradygmat mechanistyczny, jako ogólny wzór oglądu i poznania rzeczywistości. Przeciwstawia mu się głęboka świadomość ekologiczna, poszukująca związków człowieka z duchowymi wymiarami kultury, przyrody, kosmosu. Znajduje to wyraz w napięciu między orientacJą technokratyczną a humanistyczną. Dramatyczne pęknięcie między sferą cywilizacji a kultury staje się znakiem naszych czasów. To prawda, że świadomość tę mają elity społeczne i one artykułują dylematy współczesności, jak na przykład ten, czy rozwój nauki przetrwa rozwój ludzkości i czy ustrój wolności da się pogodzić z więzią społeczną oraz czy demokracja i rynek sprzyjają rozwojowi zrównoważonemu. Pytań tych nie zadaje przeciętny mieszkaniec wsi i nie dla niego ważna jest sprawa wyboru między technokratyczną a humanistyczną wizją przyszłości. Przeciętny mieszkaniec rozumie i czuje, czym jest tradycja - ów nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji. Wie, czym dla niego jest wieś, własne gospodarstwo, ma jakieś pragnienia i chciałby, aby jego praca znalazła uznanie w społeczeństwie. Reasumując: nowy ład społeczno - gospodarczy, wsparty na filarach rynku i demokracji, otwiera szanse odnowy wsi w zainicjowanym w okresie międzywojennym zakresie działań samorządowych, samopomocowych, wykorzystujących tkankę życia społecznego do łagodzenia skutków bezrobocia i promowania przedsiębiorczości, wykorzystującej lokalne zasoby oraz lokalny potencjał. Pytanie zaś o to, czy wieś jako struktura kulturowa może jeszcze odzyskać swą tożsamość, czy może być symbolem stylu życia sobie właściwym, odrębnym, różnorodnym i atrakcyjnym zarazem - zostawiam otwarte. Będzie to zależało od tego, czy uda się nawiązać dialog z wartościami, które będą określać kształt cywilizacyjno-kulturowy Europy i Świata w przyszłości. Jedno jest pewne, odbudowa tożsamości wsi współczesnej jest sprawą ważną i nie da się tego zrobić, ignorując korzenie tej kultury. �110 BIBLIOGRAFIA Burszta Wojciech 1992 Wymiary antrvpologicznego poznania kultury, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zagrożone społeczeństwo obywatelskie, w: Europa i społeczeristwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gando(fo, Znak, Kraków. Fedyszak-Radziejowska Barbara 1995 Spadek po PRL uwiera, "Cash" m II z 17 marca. Gałęski Bogusław 1970 Wprowadzenie. Socjologia wsi w Polsce, w: A. L. Bertrand, Z. T. Wierzbicki, Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Ossolineum, Wrocław. Grabski Władysław 1903 Kwestia rolna. Przełom IV produkcji środków spożywczych w drugiej połowie XIX wieku w oświetleniu p. L. Krzywickiego, "Gazeta Rolnicza" 1903, m 22 z 30 maja. Krzywicki Ludwik 1967 Kwestia rolna, PWN, Warszawa. Olszewska-Dyoniziak Barbara 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Universitas, Kraków. Szczepański Jan 1972 O trwało.fci porządku życia społeczellstwa, w: Studia z zakresu socjologii. etnografii i historii ojiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, pod red. A. K utrzeby-Pojnarowej, M. Żychowskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków. 1994 Propozycje do koncepcji encyklopedii wsi polskiej ijej kultury (maszynopis powielony). Wieruszewska Maria 1.983 Horyzonty bad£lll kultury wsi, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 20. 1991 Wieś. W poszukiwaniu całości społeczno-kulturowej, PWN, Warszawa. 1992 (Red.) Odnowa wsi: między mitem a nadzieją. PAN, Warszawa (w niej esej Jana Szczepańskiego o roli indywidualności). 1994 Współcze.ini chłopi w perspektywie etnologicznej, "Kultura i Społeczeństwo" t. 38, m!. Maria Wieruszewska THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH (Summary) The village is the weakest point of more general sociological theories. The marginalization of the agrarian segment of society has its roots in the canon of sociology which developed in the 19th century under specific historical circumstances. The focus set on consequences of the industrial revolution, combined with theories of evolution and progress, brought about little interest in the agrarian segment of the old social order. The author presents the origin of the interest in village and discusses main debates and changes of theoretical and methodological approaches to the study of village culture. She distinguishes between two interpretations of the village as a form of social organization: one aims at recognizing the characteristics of the village as a fragment of reality, while the other starts from an assumption that the village constitutes some specific reality "in itself'. The latter approach, �111 which is closer to the models of anthropology, treats the village as a "living whole". The identity of the village community. its constituting tics. and the changes which those ties may undergo have been rarely examined by scholars. The author deals also with a new role of the village as an object of study and an inspiration in the context of the transformation of social and economic order of Europe in the late 20th century. In this respect, she appreciates the function of ethnological reflection which may reach beyond the standard academic view of the village towards its cultural aspects. She also indicates new domains of research that so far have been neglected by scholarship. The restoration of the identity of contemporary village requires that villagers share the responsibility for their own future. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5db6c5bb4e45166c579d527274ffac15.pdf 3203f0cb9aa5de53de6fd4bb74962535 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:727 Title A name given to the resource Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.105-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU Głębsza refleksja nad zakresem sformułowanego p r o b l e m u p r o w a d z i do przekonania, że umożliwia on zastosowanie różnych ujęć badawczych. Stwarza również szanse rozległych i w n i k l i w y c h sondaży, które z powo­ dzeniem dałyby wciągnąć w swą orbitę zagadnienia będące i s t o t n y m przedmiotem badań p r z y n a j m n i e j k i l k u d y s c y p l i n : socjologii, etnografii, pedagogiki, psychologii społecznej, a nade wszystko f o l k l o r y s t y k i . Wśród nich, p r z y ostatecznych rozstrzygnięciach problemu, zasadniczą pozycję zająć jednak w i n i e n p u n k t widzenia kojarzący w s w y m zasięgu penetra­ cję systemów społecznego i k u l t u r o w e g o . C e n t r u m u w a g i s k u p i m y n a analizie społecznych f u n k c j i , jakie w y w o ­ łuje pewna dziedzina k u l t u r y , zwana f o l k l o r e m . Mówiąc szerzej, będzie to analiza skutków i następstw, zgodnie z rozumieniem pojęcia f u n k c j i , spowodowanych i s t n i e n i e m określonych faktów k u l t u r o w y c h . P r z y t y m interesować nas będą s k u t k i w postaci działań integrujących społeczność, a więc stwarzających i umacniających poczucie wzajemnej więzi, w efek­ cie sprzyjających spoistości grupy, a także s k u t k i w postaci działań w y ­ chowawczych. To ostatnie pojęcie odnosić się będzie, w naszym rozumie­ n i u , do procesu kształtującego aprobowane w grupie modele zachowań, zgodne z p r e f e r o w a n y m i wartościami. T y m samym symptomów działań w y c h o w a w c z y c h szukać będziemy t a k w kontekście systemu n o r m a t y w ­ nego, j a k i regulacyjnego. W sytuacji empirycznej obie te funkcje podlegają dodatniemu sprzę­ żeniu z w r o t n e m u . Umocnienie więzi społecznej dokonuje się dzięki j e d ­ nolicie działającemu systemowi wychowawczemu. Przyswojenie prefero­ w a n y c h w grupie wartości stwarza b o w i e m poczucie wspólnoty, wza­ jemnej łączności. Analogicznie świadomość silnej więzi sprzyja a k c j i w y ­ chowawczej, przez unifikację systemu n o r m a t y w n e g o i minimalizację o d ­ chyleń od n o r m . Wprowadzenie pojęć f u n k c j i , integracji, f o l k l o r u i w y c h o w a n i a zobo­ wiązuje do podania i c h d e f i n i c j i , zwłaszcza że nie są one jednoznacznie rozumiane, niech jednak szczupłość miejsca u s p r a w i e d l i w i i c h brak, t y m �106 MARIA WIERUSZEWSKA bardziej że w wystarczającej mierze zrekompensowało go poczynione już wyjaśnienie celu zamierzeń. W końcu wyjaśnijmy, że nie sprawia n a m kłopotu kontrowersyjność o p i n i i na temat zakresu f o l k l o r u . Przewaga naszych materiałów empirycz­ nych, które stanowią osnowę niniejszych rozważań, dotyczy obrzędów wraz z i c h rytuałem i konsekwencjami społeczno-magicznymi oraz zacho­ wań n o r m o w a n y c h tradycją, o mniejszej niż obrzędy mocy obowiązują­ cej, a także towarzyszącej i m otoczki w postaci f o l k l o r u słownego. Nie zagłębiamy się w analizę l i t e r a t u r y ludowej jako t w o r u samoist­ nego, więc bajek, legend, zagadek, przysłów i t p . , j a k k o l w i e k , zgodnie z dzisiejszym rozumieniem, stanowią one niewątpliwie t r z o n pojęcia f o l ­ k l o r . C z y n i m y to z dwóch powodów. Po pierwsze, analiza l i t e r a c k a f o l k l o r u słownego doczekała się już takiej i n t e r p r e t a c j i F u n k c j o n u j e ona zarówno w sformułowaniach profesjonalnych badaczy, j a k i potocznej świadomości. Wystarczy wspomnieć znane komunały, że morał z a w a r t y w bajkach i przysłowiach uczy , a podania, wierzenia — jako ilustracja p e w n y c h zaleceń i n o r m współżycia — działają w y c h o w a w c z o , oraz związane z tradycją romantyczną przekonania, że przysłowia są mądrością narodów. Dość także stwierdzić, że f o l k l o r słowno-muzyczny był s w o i ­ s t y m orężem w walce klasowej. Taką wymowę mają przecież pieśni p r o ­ letariackie, pieśni ludowe okresu pańszczyźnianego, pieśni zbójnickie. I n tegrująco działały pieśni poszczególnych g r u p zawodowych: górnicze, h u t ­ nicze, wyrażając zbiorowe ideały i dążenia, będąc i s t o t n y m w y r a z e m samookreślenia g r u p y . 2 3 Nieporównanie mniejsza jest wiedza na temat społecznych f u n k c j i ob­ rzędów i zwyczajów, które częściej stanowią domenę zainteresowań et­ nografów niż t y p o w y c h folklorystów. Płaszczyzną odniesienia niniejszych rozważań będzie kontekst społeczn o - k u l t u r o w y , a w każdym razie te elementy s t r u k t u r y społecznej, które w sposób i s t o t n y determinują przekształcenie systemu jako takiego. U w a ­ ga t a wypływa z głębokiego przekonania, że czas i k o n k r e t n a społeczność to d w i e współrzędne, które w ostatecznym efekcie wyznaczają funkcje f o l k l o r u . Bezkrytyczne p r z y p i s y w a n i e m u zawsze i wszędzie walorów wzmacniających więź społeczną byłoby nonsensem. 1 C. H e r n a s , Antologia 3 polskiej W kalinowym pieśni ludowej lesie, t. 1; U źródeł ze zbiorków polskich folklorystyki XVIII N a dydaktyczną funkcję p r z y s ł o w i a z w r a c a u w a g ę J . K r z y ż a n o w s k i t y k u l e , Dzieje przysłowia polskiego w toku pięciu wieków, t. 2: polskiej; w., W a r s z a w a 1965. w ar­ „Kultura i Społeczeństwo", t.. 14: 1970 n r 1, s. 119, 120, 125. 3 wisku D. S i m o n i d e s , społecznym, 1970, s. 86. [w:] Rola współczesnych Folklor w życiu opowiadań współczesnym, ludowych w żywym środo­ r e d . B. L i n e t t e , Poznań �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 107 FOLKLORU Niezbyt odległe doświadczenia badawcze etnografów wykazały, że w r a z z wkraczaniem w s i w orbitę nasilonych wpływów urbanizacji, wraz z k r y s t a l i z o w a n i e m się nowego t y p u więzi ponadlokalnych w rezultacie procesów i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , zmieniła się, mówiąc najogólniej, s t r u k ­ t u r a społeczna środowisk w i e j s k i c h , a na tle znamiennych sytuacji p i e r w ­ szego zafascynowania miastem f o l k l o r jako bagaż t r a d y c j i „wielka r u ­ pieciarnia okruchów, stanowiących margines k u l t u r y " , j a k go nazywa S. C z a r n o w s k i , stawał się symbolem separacji odłamów w s i bardziej zachowawczych, nieawangardowych, nienadążających za duchem czasu. Tymczasem wiadomo, że w i n n y c h w a r u n k a c h , na przykład w okresach zagrożenia b y t u g r u p y społecznej, dramatycznych sytuacjach w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a i represji wobec mniejszości narodowych, właśnie o d ­ woływanie się do różnych przejawów f o l k l o r u , decydowało o spoistości g r u p y , wzmagało tendencje konsolidujące, sprzyjało j e j p r z e t r w a n i u . 4 U f a m y , że przyjęcie zasady r e l a t y w i z a c j i do systemu pozwoli n a m ocenić rolę f o l k l o r u nie a p r i o r i , a po ustaleniu e m p i r y c z n y m , które j a k widać pokazuje, iż f o l k l o r może pełnić odmienne funkcje, w zależności od układu odniesienia, względem którego jest r o z p a t r y w a n y . To stano­ w i s k o metodologiczne upoważnia nas do wprowadzenia obok pojęcia f u n k ­ cji jego opozycji w postaci d y s f u n k c j i . Wiadomo bowiem, że integracja g r u p y wywołuje i pogłębia procesy izolacji w zględem g r u p obcych. Naszą zasadę potwierdzają między i n n y m i spostrzeżenia R. F i r t h a dotyczące r e ­ l i g i i . Zauważa on mianowicie, że przypisanie r e l i g i i siły integrującej sprawdza się bardziej wobec społeczeństw prostych niż złożonych, w r a z b o w i e m z postępującym zróżnicowaniem społecznym i ekonomicznym r e ­ l i g i a staje często sztandarem dla dążeń separatystycznych. Jest to więc ilustracja przejścia f u n k c j i w dysfunkcję, przy zaistnieniu określonych zmian s t r u k t u r a l n y c h w systemie społecznym i ekonomicznym . Zbieżne z nią są także u w a g i C. Geertza poświęcone zmianom f u n k c j i społecznej rytuału pogrzebowego na Jawie. Otóż społeczne i psychologiczne funkcje obrzędu, wpływające niegdyś na spoistość g r u p y i zapewniające przywró­ cenie równowagi emocjonalnej doprowadziły do wręcz o d w r o t n y c h s k u t ­ ków w w y n i k u r a d y k a l n y c h przekształceń sytuacji społecznej . 5 T 6 7 Badanie genezy f o l k l o r u wprowadza nas w czasy zamierzchłe, kiedy 4 S. C z a r n o w s k i , Studia z historii kultury, [ w : ] Dzieła, t . 1, W a r s z a w a 1956, s. 118. 5 Metoda 6 Pojęcie wyjaśnia w socjologii R. F i r t h , Function, Sztompką, 7 dysfunkcji funkcjonalna na tle metody i antropologii [ w : ] Current funkcjonalnej społecznej, Anthropology, P. Sztompka, W r o c ł a w 1971, s. 103-105. Chicago 1956, s. 242 (cyt. za op. cit., s. 66). C. G e o r t z, Ritual and Social Change: t h r o p o l o g i s t " , R. 5 9 : 1957, n r 1, s. 32-54. A Javanese Example, „American A n ­ �108 MARIA WIERUSZEWSKA to p r y m i t y w n y światopogląd skłaniał do personifikacji, k r e o w a n i a bóstw i duchów, złych l u b opiekuńczych. Poprzez odpowiednie zabiegi r y t u a l n e o magicznych konsekwencjach człowiek usiłował sobie stworzyć zabezpie­ czenie przed przeciwnościami losu. Czynił to poprzez formuły zaklęć, zamawiań, wróżb, poprzez rytuał ofiar, które w efekcie miały służyć po­ j e d n a n i u z d o m n i e m a n y m i i s t o t a m i n a d p r z y r o d z o n y m i . Były to bez wąt­ pienia cele podstawowe t y c h p r a k t y k , zamierzone i istotne, ponieważ do­ tyczące zachowania egzystencji. Zarazem jednak wiedza magiczna jako podłoże treści f o l k l o r y s t y c z n y c h realizowała także funkcje u k r y t e . Strze­ żona w kręgach starszyzny plemiennej, czarowników, była zalążkiem póź­ niejszego zróżnicowania społecznego, podstawą do wyłonienia się g r u p wtajemniczonych, s w o i s t y m narzędziem hierarchizacji. Jednocześnie była dobrem ogółu, p r a k t y k o w a n a dla wspólnych celów realizowała potrzeby zbiorowe — zapewnienie wegetacji, p r z e t r w a n i e g r u p y w okresach n i e ­ powodzeń i kryzysów. O w zbiór niepisanych doświadczeń, wskazań dzia­ łania, najskuteczniejszych p r a k t y k , składający się na wiedzę l u d u , t e n ze­ spół sprawdzonych przez pokolenia f o r m postępowania był n a t u r a l n y m zespołem d y r e k t y w w y c h o w a n i a młodego pokolenia. Zgodne przestrzega­ nie zasad wynikających z wiedzy ojców gwarantowało sukces w y c h o w a w ­ czy, kształtowało osobowość na miarę potrzeb i wymagań g r u p y . F u n k c j e te jednak nie zawsze działały w sposób zamierzony, częściej były n i e u ­ świadomioną i ukrytą konsekwencją zamierzonych celów podporządko­ w a n i a sobie sił p r z y r o d y . Właśnie w kontekście związku człowieka z przyrodą u p a t r u j e m y sens obrzędów i zwyczajów l u d o w y c h , których powszechność na w s i polskiej rejestrowały jeszcze X I X - w i e c z n e relacje etnograficzne. Żywotność f o l ­ k l o r u , a zwłaszcza obowiązujący charakter obrzędów, u w a r u n k o w a n y do­ niosłymi konsekwencjami s a k r a l n y m i , m a g i c z n y m i i społecznymi, w spo­ sób pierwszoplanowy wpływał n a procesy integracji, podtrzymywał uczu­ cie wspólnoty i wzajemnej więzi. Szczególną okazją do uroczystego przeżywania więzi grupowej było liczne uczestniczenie w akcji r y t u a l n e j obrzędów r o d z i n n y c h i dorocznych, stwarzając swoistą atmosferę nasilonej łączności, zwłaszcza że obrzędy odwoływały się w swej istocie do szczególnie szanowanych wartości u r o ­ czystych, odświętnych, mających znaczną moc integrującą . 8 N i e t y l k o doraźne uczestnictwo w r y t u a l e , ale przede w s z y s t k i m jego doniosłe s k u t k i gwarantowały w sposób ciągły społeczną więź mieszkańców w s i . Będąc zarazem manifestacją uświęconej tradycją w i e d z y grupowej spełniały funkcje wychowawcze sensu stricto, kształtując pożądany wzór Z o b . t y p o l o g i ę wartości S. O s s o w s k i e g o w p r a c y Z zagadnień społecznej, [ w : ] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 9 1 , 96. 8 psychologii �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 109 FOLKLORU osobowy p o p a r t y społeczną aprobatą. Funkcje te realizowane były bar­ dziej w sposób u k r y t y , nieuświadomiony, niż j a w n y i zamierzony. Doko­ nywały się n a marginesie działań magicznych służących wegetacji. O d m i e n n y t y p , z u w a g i na przyjętą przez nas klasyfikację, stanowiły obrzędy o wyraźnej w y m o w i e społecznej, założonej explicite. I c h główny sens polegał n a instytucjonalizacji określonych faktów w życiu j e d n o s t k i i g r u p y . Rozumiemy pod t y m pojęciem nadanie placetu grupowego p e w ­ n y m sytuacjom, które t y m s a m y m stawały się prawomocne. W p r z y p a d k u wesela społeczna aprobata i uznanie doprowadzały do powstania związku małżeńskiego. Miało to szczególne znaczenie w czasach, gdy z a w a r c i u małżeństwa nie towarzyszył rytuał kościelny a istnieć m u ­ siała prawdopodobnie określona f o r m a świecka zatwierdzająca t e n stan i uprawniająca nowożeńców do wspólnego życia. M i m o że na skutek presji kościoła f o r m a t a z czasem uległa zatarciu i przekształceniu, to pozostały w niej ślady rytuału o wyraźnej w y m o w i e społecznej. Manifestowało się to na przykład w w y k l u c z e n i u p a n n y młodej z grona dziewcząt i kręgu własnej rodziny, w przekazaniu j e j pod opiekę męża i przyjęciu przez n o ­ wą rodzinę oraz grupę kobiet zamężnych. Kojarzył się z t y m rytuał w i e ­ czoru panieńskiego, rozplatania włosów, z a t r z y m y w a n i a orszaku młodego na drodze, robienia m u sztucznych przeszkód, wiązał się z t y m również rytuał błogosławieństwa rodziców, inscenizowanych w trakcie wesela scen k u p n a i sprzedaży młodej, targowania w i a n k a , przekazywania rózgi w e ­ selnej l u b jabłoneczki, wreszcie a k t oczepin, a następnie przewiezienia do d o m u młodego. Akceptacja nowej r o l i społecznej w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j wymagała z reguły rytuału obrzędowego z o d p o w i e d n i m i formułami słownymi. Prze­ konują o t y m relacje etnograficzne dotyczące obrzędów recepcyjnych, w t y m także w y z w o l i n na parobka, przyjęcia do g r u p y zawodowej kosia­ rzy, flisaków, myśliwych . 9 Frycówka, f r y c o w i n y l u b w i l k j a k o a k t y obrzędowego przyjęcia do g r u p y zawodowej kojarzyły się z dojrzałością fizyczną adepta, były rów­ nież aprobatą jego zmienionej r o l i społecznej. Procedura przyjęcia miała wiele cech podkreślających fizyczną dojrzałość, więc także wypróbowujących siłę, zręczność, wytrzymałość i umiejętności zawodowe parobka. W w i e l u szczegółach rytuału zbliżała się do obrzędów i n i c j a c y j n y c h , które w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h miały na celu wprowadzenie młodzień­ ca do społeczności dorosłych i nadanie m u przy t y m obowiązków i p r z y ­ wilejów pełnoprawnego członka plemienia. W polskich obrzędach recep­ c y j n y c h aspekt t e n wiązał się z wyraźnym pouczaniem jednostki, z w y k l e 9 skiem, M. W i e r u s z e w s k a , Obrzędy „Łódzkie Studia Etnograficzne", recepcyjne wieku t . 8: 1966, s. 30-41. dojrzałego w Bełchatow- �110 MARIA WIERUSZEWSKA w wierszowanej f o r m i e oracji l u b przyśpiewek, co do j e j sposobu zacho­ w a n i a zgodnego z nową rolą społeczną. Pełna f u n k c j a wychowawcza realizowana była nie t y l k o przez ukaza­ nie pożądanego sposobu działań, ale również i c h egzekwowanie. Dlatego też nie bez znaczenia będzie ukazanie elementów działań sankcjo­ nujących, j a k i e dadzą się śledzić w folklorze. N i e wyczerpywały one wszystkich sposobów p r e s ji i sankcji społecznych stosowanych na w s i w sytuacjach sprzecznych z kodeksem n o r m . Pewne b o w i e m dewiacje, z w y k l e sporadyczne, nie mieściły się w zwyczajowo p r z e w i d z i a n y m sy­ stemie nagan. N a ogół j e d n a k elementy k r y t y k i w postaci sankcji psy­ chologicznych — wyśmiewania, szydzenia, d r w i n , j a k i m poddawano n i e ­ pożądane cechy c h a r a k t e r u jednostek czy i c h niewłaściwe z p u n k t u w i ­ dzenia obowiązujących zasad zachowanie, wplecione były właśnie w r y t m obrzędów i zwyczajów dorocznych. Z b i o r o w e uczestniczenie w obrzędach sprzyjało f o r m o m napiętnowa­ nia i odwoływania się od o p i n i i g r u p o w e j . Szeroki wachlarz t y c h ocen o zdecydowanej w y m o w i e sankcjonującej ad personam zawierały teksty przyśpiewek i oracji, wzbogacające obrzęd weselny, zwyczaj dyngusu — szczególnie r e p r e z e n t a t y w n y na K u j a w a c h , a także obchody świętojań­ skie . Dotychczasowe przejawy f u n k c j i integracyjno-wychowawczej, zakła­ dane w sposób j a w n y bądź u k r y t y , zamierzony czy niezamierzony —, zgodnie z M e r t o n o w s k i m rozróżnieniem — odnosiły się do więzi w ukła­ dzie przestrzennym i i n t e g r a c j i międzypokoleniowej, t y m samym trwają­ cej w czasie. Pozostał n a m jeszcze do wyjaśnienia trzeci aspekt o m a w i a ­ nej f u n k c j i , jaką realizuje stabilizujące działanie obrzędów. U j a w n i a się ono w sytuacjach przełomowych życia jednostki, j a k narodziny, osiągnię­ cie dojrzałości fizycznej, pierwsza praca, zmiana stanu cywilnego, choro­ ba, śmierć, a także przejściowych okresach t r w a n i a g r u p y , związanych z c y k l e m pór r o k u , ale i bardziej d r a m a t y c z n y m i w y d a r z e n i a m i , j a k klę­ ski żywiołowe, głód, pomór, w o j n a i t p . 10 11 A n a l i z a f o l k l o r u przekonuje, iż owe przejściowe okresy cechuje szcze­ gólnie nasilony rytuał. Świadczą o t y m wszystkie obrzędy rodzinne s k u ­ pione wokół przełomowych dat w życiu jednostki, a także wszystkie obrzędy doroczne towarzyszące n o w y m c y k l o m wegetacji roślinnej. Właś1 0 Problematyka sankcjonującej roli niektórych elementów s t e m u k o n t r o l i społecznej z n a j d u j e pełniejsze w y j a ś n i e n i e M. Wieruszewska, Sankcje systemu kontroli folkloru w osobnej społecznej wobec n a t l e sy­ pracy autorki. rodziny wiej­ A r g u m e n t y za i s t o t n y m z p u n k t u w i d z e n i a b a d a w c z e g o r o z r ó ż n i e n i e m funkcji „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. 13: 1971, s. 48-59. skiej, 1 1 podaje 68, 70. R. K . M e r t o n , Social Theory and Social Structure, Glencoe 1958, s. 65, �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 111 FOLKLORU nie w kontekście naturalnego zachwiania równowagi pełni f o l k l o r rolę czynnika wewnętrznej samoregulacji, przeciwdziałając d o m n i e m a n y m , groźnym następstwom zachodzących przemian, zapewniając ciągłość życia społecznego. Taką funkcję posiadały między i n n y m i obrzędy pogrzebowe, na które powołuje się za R. S. Rudnerem P. Sztompka wyjaśniając, że rzeczywistą i c h funkcję stanowiło dostarczenie usankcjonowanych sposo­ bów przezwyciężania sytuacji kryzysowej . Tę samą argumentację za­ wierają hipotezy A. V a n Gennepa, dla którego funkcją rites de passage jest „łagodzenie zakłóceń spowodowanych istnieniem stanów przejścio­ w y c h " w. 12 Przenosząc t e n t o k rozumowania na wszelkie sytuacje grożące egzy­ stencji g r u p y społecznej łatwo wytłumaczyć s i l n y oddźwięk, j a k i w y w o ­ łuje w niej odwołanie się do f o l k l o r u jako siły spajającej wewnętrzną więź, na przykład w okresie w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a , gdy spełniał on rolę a n t i d o t u m na procesy postępującej dezintegracji. Może na t y m tle łatwiej zrozumieć m o t y w y tworzenia pieśni obozów koncentracyjnych, w w a r u n k a c h zdawałoby się najbardziej k u t e m u niesprzyjających . M a ­ m y t u przykład spontanicznego działania treści folklorystycznych, cho­ ciaż mogą one funkcjonować także w w y n i k u świadomej i n s p i r a c j i . M e ­ chanizmy te unaocznimy teraz omawiając rolę f o l k l o r u w czasach współ­ czesnych, w społeczeństwach zurbanizowanych, a t y m samym w zupełnie o d m i e n n y m kontekście społeczno-kulturowym. u D a w n y sens w i e l u obrzędów zastąpiony został z czasem przez zinsty­ tucjonalizowane f o r m y akceptujące członkostwo w grupie, sankcjonujące doniosłe dla niej wydarzenia. Wiele z n i c h przejął kodeks p r a w n y . N i e ­ gdyś zamierzone funkcje obrzędów ulegają zatarciu, gdzieniegdzie w bar­ dziej sprzyjających w a r u n k a c h utrzymują się jeszcze r e l i k t o w e f o r m y dawnego rytuału. Czasem są zwykłym przeżytkiem, n i e k i e d y jednak t r w a ­ ją nadal dzięki zmienionej f u n k c j i na skutek zaspokajania a k t u a l n y c h po­ trzeb społecznych. Potwierdzają to współcześnie prowadzone badania na terenie Polski. Otóż w y n i k a z nich, że obrzędy doroczne, p r a k t y k o w a n e dawniej świadomie w celach magicznych, k o n t y n u u j e się obecnie w spo­ sób j a w n y i zamierzony, wyłącznie dla p o d t r z y m a n i a uczuć t o w a r z y s k i c h w kręgu znajomych, w celu zabawy i r o z r y w k i . Wprawdzie obecnie zbio­ rowe uczestniczenie w zwyczaju także p o d t r z y m u j e uczucie wspólnoty, ale pozbawia je swoistego podkładu moralnego właściwego k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej, a zatem równie silnej mocy obowiązującej. 1 2 Sztompka, 1 3 M . K . G 1 u с к m a n , Essays op. cit., s. 114. on 1962, c y t . za recenzją Z. S o k o l e w i c z , 1 4 ciu J . L i g ę z a , Folklor współczesnym, s. 79. w górnośląskim the ritual and social relations, Manchester „Etnografia P o l s k a " , t . 9: 1965, s. 515. okręgu przemysłowym, [ w : ] Folklor w ży­ �112 MARIA WIERUSZEWSKA Znamienne są obserwacje świadczące, że w e współcześnie p r a k t y k o ­ w a n y c h zwyczajach, nawiązujących do autentycznego f o l k l o r u , udział b i o ­ rą wąskie kręgi społeczne w s i , p r z y czym uczestniczą w n i c h czasem l u ­ dzie spoza lokalnego środowiska: koledzy z miejsca pracy, rodzina z m i a ­ sta. Te symptomatyczne reguły współczesnej e t y k i e t y , nakazujące zapra­ szać na uroczystości w i e j s k i e (odpusty) czy rodzinne (wesela, c h r z t y itp.) l u d z i spoza bezpośredniego kręgu sąsiadów i znajomych, świadczyłyby 0 osłabieniu wewnętrznej więzi p e w n y c h odłamów w s i i nasileniu k o n ­ taktów zewnętrznych. Równolegle jednak obserwowane w w i e l u wsiach ożywienie t r a d y c y j ­ n y c h obrzędów, dopasowywanie i c h do realiów współczesności, rozbudo­ w y w a n i e akcji i l i c z n y udział zarówno ludności miejscowej, j a k i t e j , która m a ze środowiskiem m a c i e r z y s t y m k o n t a k t y sporadyczne z okazji świąt i urlopów, przemawiałoby za tezą już sygnalizowaną, że m a m y t u do czynienia z tendencją przeciwdziałania t y m w s z y s t k i m procesom dez­ integracji, które postępują w r a z z urbanizacją i uprzemysłowieniem. Z m i a n y f u n k c j i obrzędów, j a k i e obserwujemy w r a z z i c h s t o p n i o w y m z a n i k i e m już od końca X I X w i e k u , a które potęguje dopiero w i e k X X , z i m p a k t e m wpływów ponadlokalnych, a zwłaszcza uprzemysłowienia k r a ­ j u , a zatem i recepcją n o w y c h wzorów, zmuszają etnografów do śledzenia przeobrażeń współczesnych. N a t y m tle szczególnego znaczenia nabiera miejsce treści k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y narodowej, a zatem 1 zadanie śledzenia r o l i f o l k l o r u w procesie i n t e g r a c j i narodowej. Szeroko i n t e r p r e t o w a n e zjawisko f o l k l o r y z m u jako u g r u n t o w a n y n u r t współczesnego życia k u l t u r a l n e g o , uzmysławia n a m t e n k i e r u n e k p r z e j ­ ścia od r e g i o n a l n y c h treści k u l t u r y l u d o w e j do j e j masowego upowszech­ nienia w ramach k u l t u r y powszechnej, masowej. Już m a k s y m a l n i e zwięźle przedstawiona ewolucja f o l k l o r u w różnych kontekstach społeczno-kulturowych ukazuje n a m w całej złożoności jego funkcje społeczne, a zarazem świadczy o coraz szerszym zakresie jego udziału w procesie integracji, zarówno w charakterze czynnika sprawcze­ go, j a k i p r z e j a w u nasilonej więzi społecznej. M y l n e byłyby jednak w n i o s k i , że współczesna f u n k c j a f o l k l o r y z m u t o t y l k o udział w t w o r z e n i u z u n i f i k o w a n e j k u l t u r y narodowej. Obok n u r t u , który zresztą nobilitował pewne elementy f o l k l o r u do r a n g i s y m b o l i n a ­ rodowych, spełnia f o l k l o r doniosłe funkcje integracyjno-wychowawcze w m i k r o s k a l i , życiu k o n k r e t n y c h w s i i regionów. Szczególne zasługi p r z y ­ pisuje się jego konsolidującej r o l i w procesie i n t e g r a c j i społeczno-kultur o w e j różnych g r u p etnicznych na ziemiach odzyskanych . Doniosłe są także szanse f o l k l o r y z m u w kształtowaniu n o w y c h regionów społeczno1S 1 5 polskich Zob. К. ziem Kwaśniewski, zachodnich Rola i północnych, folkloru w [ w : ] Folklor..., procesie integracji s. 90-94, a t a k ż e M . kulturowej Mace- �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU -gospodarczych, które łączy „określony k l i m a t życia zbiorowego, postaw społecznych, ideałów i dążeń" . W t y c h w y m i a r a c h umiejscowić trzeba powstające na naszych oczach rejony uprzemysławiane Płocka, Puław, L u ­ bina, K o n i n a , Włocławka. Przedstawione rozważania prowadzą do następujących wniosków. 1. Rzetelne wyjaśnienie społecznych f u n k c j i f o l k l o r u dokonane być może t y l k o w powiązaniu z określonym kontekstem społeczno-kulturowym albo w odniesieniu do sformułowanych na podstawie ustaleń empirycznych modeli tego systemu. 2. Niezbędne wydaje się zastosowanie w analizie t a k i c h opozycji pojęciowych, j a k funkcja, dysfunkcja oraz f u n k c j e : j a w ­ na, u k r y t a , zamierzona i niezamierzona. Przydatność t y c h d y c h o t o m i i u j a w n i a się w całej pełni przy śledzeniu d y n a m i k i f o l k l o r u . 16 W w y n i k u dokonanych przemyśleń nasuwa się uwaga, że istotne k o m ­ ponenty f o l k l o r u , j a k : a) znamienne cechy t r a n s m i s j i ustnej (właściwe t r a d y c y j n e m u przekazowi k u l t u r o w e m u ) ; b) bezpośrednie nawiązanie do wartości uroczystych, szczególnie szanowanych w g r u p i e ; c) często r y ­ tualna postać uzewnętrznienia treści f o l k l o r y s t y c z n y c h (np. w kontekście obrzędów); d) posługiwanie się s y m b o l a m i o i s t o t n y m dla g r u p y znacze­ n i u — stwarzają dostatecznie silne przesłanki dla istnienia f u n k c j i i n t e ­ gracyjnej i wychowawczej. Natomiast b r a k p e w n y c h elementów l u b i c h niespójność w d a n y m układzie w w y n i k u różnicowania się s t r u k t u r y spo­ łecznej w skutek przemian egzo- czy endogennych doprowadza do zmian f u n k c j i f o l k l o r u w ramach zarysowanych już opozycji. w i c z - G o ! u b l i o w , kiej w obrzędowości 10 Przejawy dorocznej, integracji K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , t e r a t u r a L u d o w a " , R. V I : 1962 n r 3, s. 3-6. С — Etnografia Polska, XVII/1 mieszkańców współczesnej wsi dolnośląs­ tamże, s. 96-100. Region łódzki (założenia dyskusyjne), „Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38c5fd2232b67b7076ec6e25ba872a50.pdf ce4802c0f98f67ea1ab4acf79bb46b28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:603 Title A name given to the resource Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.63-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA SANKCJA O P I N I I PUBLICZNEJ W POLSKICH OBRZĘDACH I ZWYCZAJACH LUDOWYCH WSTĘP Teoretyczne rozważania na temat opinii publicznej nie wzbudziły dotychczas w polskiej literaturze etnograficznej szczególnego zaintere­ sowania, mimo że materiał ludoznawczy mógłby t u służyć za doskonałe źródło dla empirycznej egzemplifikacji. Skromną ilustracją tego zagad­ nienia, nie pretendującą do całkowitego wyczerpania problematyki, jest podjęta w niniejszym artykule próba spojrzenia na zwyczaj i obrzęd przez pryzmat ich funkcji regulującej określone zachowania. Opinię publiczną traktujemy jako jedną z form sankcji systemu społecznej kontroli, świadomi faktu, że odwoływanie się do uznanych i przyjętych przez grupę ocen, norm i wartości stanowi istotę kształto­ wania zachowań społecznie pożądanych. Skuteczność tego działania zakła­ da między i n n y m i powszechne w danej grupie uznanie jej kultury i własnych kryteriów wartości oraz istnienie odpowiednio dostosowanego do potrzeb regulacji kontrolnej systemu instytucji, które mają możność czynnej ingerencji w zachowania poszczególnych jednostek . Z uwagi na to wybrano jako przedmiot analizy niektóre elementy 1 1 J . S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1966, s. 120 n. R o z r ó ż n i e n i e terminologiczne m i ę d z y z w y c z a j e m a o b r z ę d e m nie jest w literaturze n a u k o w e j o k r e ś l o n e w s p o s ó b jednoznaczny. Zob. К . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 67 n . W p r a c y p o s ł u g u j e m y s i ę s f o r m u ł o w a n ą p r z e z S z c z e p a ń s k i e g o d e f i n i c j ą z w y c z a j u , j a k o u s t a l o n e g o sposobu z a c h o w a n i a s i ę w p e w n y c h s y t u a c j a c h , k t ó r y n i e s p o t y k a s i ę z n e g a t y w n y m i r e a k c j a m i g r u p y (op. cit., s. 120). N i e p r z e c z y to j e d n a k m o ż l i w o ś c i i s t n i e n i a , w ł a ś n i e w z w y c z a j u o c h a r a k t e r z e s a n k c j o n u j ą c y m , e l e m e n t ó w o c e n i a j ą c y c h pewne zachowania. Nieprzestrzeganie bowiem zwyczaju nie spotyka s i ę z n e g a t y w n ą r e a k c j ą grupy, c h o c i a ż w n i m s a m y m zawarta b y ć m o ż e ocena u j e m n a . P o j ę c i e o b r z ę d u k o j a r z y m y natomiast z o k r e ś l o n y m i ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m r y t u a ł e m w r a z z- jego k o n s e k w e n c j a m i r e l i g i j n y m i , m a g i c z n y m i , społecznymi. �64 MARIA WIERUSZEWSKA kultury tradycyjnej, licząc się z faktem, że tego typu przykłady umoż­ liwią wyeksponowanie najbardziej istotnych cech sankcjonującej roli zbiorowej opinii, ze względu na znaczną homogeniczność kulturową wsi tradycyjnej i właściwy jej charakter struktury społecznej. SYSTEM SPOŁECZNEJ KONTROLI NA WSI TRADYCYJNEJ Zarówno zwyczaj, jak obrzęd, wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi, są elementami systemu społecznej kontroli, poprzez który grupa realizuje określony wzór kulturowy przekazywany drogą tradycji między pokoleniami zapewniając mu trwałość w czasie. W odróż­ nieniu od cech normujących, system sankcji spełnia funkcję kontroli sensu stricto. Klasyfikacja sankcji przyjęta w literaturze socjologicznej wyróżnia ich charakter formalny i nieformalny, pozytywny i negatywny . Opinia publiczna, nie negując słuszności tego podziału, stanowi sankcję szcze­ gólnego rodzaju. Z racji bezpośredniego odwoływania się do oceny ogółu (społeczności), nawet mimo braku formalnej organizacji, jest siłą regulującą zachowania w sposób bardzo skuteczny. Lęk przed w y ­ śmianiem, ironią, wyszydzeniem czy publicznym napiętnowaniem decy­ duje w społeczeństwach stosunkowo jednorodnych kulturowo o silnej więzi społecznej, w znacznym stopniu o istniejących konformizmach i uległości wobec postanowień grupowych . Prace etnograficzne dostar­ czają licznych przykładów ogromnej roli opinii zbiorowej, która narzu­ cała styl życia grupom i jednostkom w sposób sztywny i bezkompromi­ sowy. Nie jest ich pozbawiona także literatura piękna opisująca życie wsi, a także niektóre prace historyczne z zakresu prawa zwyczajowego . Różnorodność materiałów potwierdza w całej pełni tezę S. Bystronia, że „gromada ma możność wywierania represji na tych, którzy wyłamują się spod jej prawa" . Sankcje publiczne bez względu na ich surowość noszą zawsze piętno decyzji grupowej, która manifestuje się niekiedy w spontanicznej reakcji tłumu lub realizowaniu wyroku sądowego na 2 3 4 5 2 3 S z c z e p a ń s k i , B. D z i e m i d o k , 4 Zob. В . w Polsce nych J. op. cit., s. 121 w wieku O komizmie, XVII „Chłopach" w u m Etnograficzne S. s. 205. W a r s z a w a 1967, s. B a r a n o w s k i , i XVIII, Sprawy Ł ó d ź 1955; Reymonta, J . В o s s o w s к i , Sądy 6 n. Z o b . rozdz. „ R o l a k p i n y i s z y d e r s t w a w ż y c i u l u d ó w p r y m i t y w n y c h " w Boże obyczajowe na w t e n ż e , Echa „Prace Szkic do ludoznawstwa seria wiejskim zwyczajów VI, Łódź etnograficzno-prawny, Instytutu Z a c h o d n i o - S ł o w i a ń s k i e g o B y s t r o ń, W s t ę p sądownictwie dawnych Polonistyczne", Pomorzu. pracy 138—140. polskiego, U . P . , z. 4: praw­ 1948; Archi­ 1937. Warszawa—Poznań 1939, �65 S A N K C J A O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH oczach zebranych ludzi. Taki charakter miały w dawnej Polsce pokuty kościelne czy publiczne chłosty . Funkcjonowanie opinii publicznej na wsi tradycyjnej określał jedno­ lity system kulturowy i charakter struktury społecznej. Uznane i po­ wszechnie obowiązujące normy i wartości wskazywały ogólnie aprobo­ wany sposób zachowania, nad przestrzeganiem którego czuwał aparat kontroli zbiorowej w postaci zwyczajów, obyczajów i odpowiednich sankcji regulujących postępowanie w myśl pożądanych wzorów. Przewa­ ga bezpośrednich styczności osobistych, typowa dla kontaktów w zwar­ tych grupach społecznych, powodowała silne powiązanie ze zbiorowością, ułatwiając t y m samym możliwość zewnętrznego ingerowania w najbar­ dziej intymne sprawy jednostki, rodziny, gromady . Niski poziom intelektualny, znamienne cechy myślenia magicznego sprzyjały bez­ refleksyjnemu uleganiu szablonom, potęgując szanse formowania się sądów opartych w większej mierze na zasadzie emocjonalnej, aniżeli racjonalnych przesłankach rozumowych. Znaczny konserwatyzm przy t y m i zdecydowanie aktywny autorytet ludzi starych, których zadaniem było przekazywanie dorobku kulturowego następnym pokoleniom, utrud­ niały kształtowanie się sądów indywidualnych. Wszystkie te czynniki w ogromnej mierze ułatwiały oddziaływanie zbiorowej opinii, z jaką mieszkaniec wsi tradycyjnej musiał liczyć się w życiu codziennym . Presja grupowej kontroli uwidaczniała się między innymi w obrzę­ dach, nie tylko poprzez ich konsekwencje społeczne, ale zewnętrzną formę rytualną, w której przy pomocy świadomie wybranego tła dla rozgrywającej się akcji, jakim była najczęściej wiejska karczma lub droga publiczna, a także poprzez odpowiednie teksty piosenek, rekwizyty obrzędowe, przepisowe gesty, manifestowała się zasadnicza wymowa obrzędu, a mianowicie odwoływanie się do oceny grupowej. Sprzyjało temu zresztą liczne uczestnictwo osób bezpośrednio zaangażowanych w akcję i występujących w charakterze widzów. 6 7 8 FORMY MANIFESTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ I JEJ SANKCJE SPOŁECZNE Cechy publicznej oceny zaznaczały się szczególnie wyraźnie w cyklu obrzędów o charakterze oczyszczającym. Podczas sobótki dotyczyły one głównie dziewcząt niezamężnych i z racji matrymonialnego wydźwięku 6 pedia 7 Paris 8 B a r a n o w s k i , Sprawy staropolska ilustrowana, H. M e n d r as, 1958, s. 323. Ibidem. Sociologie 5 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 obyczajowe..., s. 21, 31, 40, 94; Z . G l o g e r , t. 4, W a r s z a w a 1903, s. v. p r ę g i e r z . du milieu rural, [w:] Traite de sociologie, Encyklo­ t. 1, �66 MARIA WIERUSZEWSKA obchodów świętojańskich koncentrowały się wokół spraw życia i n t y m ­ nego. „Śpiew przy Sobótce — pisze Gregorowicz — miał wykryć wszyst­ kie tajniki miłosne połączone z sądem o nich wsi całej, naznaczyć przy­ mioty dziewczętom i określić ich wady: więc był niejako cenzorem ich postępowania i wskazówką opinii, jaką każda z nich posiadała między jej mieszkankami" — konkluduje a u t o r . W piosenkach sobótkowych wymieniano także chłopców i miejscowe małżeństwa z pozytywną lub n e g a t y w n ą oceną i , jak wspomina Kolberg, „nie darowano nikomu", nie pomijając służby dworskiej, sąsiadów, a nawet całej w i o s k i . Publicz­ ne napiętnowanie przejawiało się także w akcie wykluczenia jednostki z obrzędu. Dziewczęta o złej opinii lub chłopcy posądzeni o złodziejstwo nie byli dopuszczani do ogólnej zabawy . Trudno uznać fakt publicznego napiętnowania występujący w obrzę­ dzie sobótkowym za jego właściwy element konstruktywny, natomiast uzasadnione byłoby szukanie związku między oczyszczającym znacze­ niem ognia świętojańskiego a publicznym wypominaniem najróżnorodniejszych przewinień w celu ich złagodzenia . Analogiczne znaczenie ma prawdopodobnie popularny dyngus. We­ dług relacji Kolberga podczas niektórych obchodów wielkanocnych chłopcy wywoływali z dachu domu lub karczmy imiona wszystkich, dziewcząt we wsi, dodając przy każdym uszczypliwe docinki w y ś m i e ­ wając ich lenistwo, niezaradność i niegospodarność . Panny pominięte przy tej ceremonii uważały się za wzgardzone poczytując to sobie za ujmę. Do cyklu obrzędów oczyszczających należy prawdopodobnie tzw. ścinanie kani. Zasadniczym momentem jest tu odczytanie aktu o s k a r ż e ­ nia przeciwko ptakowi, a następnie jego ścięcie. Podobną formę posiada zwyczaj ścinania koguta, przy którym sędzia jeszcze przed egzekucją odczytuje grzechy młodości p t a k a . Pewne analogie formy rytualnej każą przypuszczać, że obrzędy te,, niektóre zredukowane do widowiska czy zabawy, mają podobne konses 10 n 12 13 14 9 O. K o l b e r g , mierskie, s. 1 0 Kolberg, 1 1 J. S w i ę t e k , Sobótka 1 2 czące w Dzieła wszystkie, op. cit., t. 24: Mazowsze, Sobótka, Mikułowicach, „Lud", Obrzędowość ogień Kolberg, 1 4 T. polskiego wołają świętojańska, 1 3 1961—1966, t. wybrzeża, cz. I , s. 5: 1899, nosi w y r a ź n i e „wybawiani się s. s. 2; Sando­ 181. 588; oczyszczający od t. 11: Poznańskie, Obrzędy, wierzenia, S. J a s t r z ę b o w s k i , 33. charakter. grzechów". „ W i e d z a i Ż y c i e " , nr 7: 1933, op. cit., G u t t ó w n a , t. „ W i s ł a " , t. 5: 1891, W G r e c j i z w y c z a j ten przez Wrocław—Poznań 108. s. cz. I I I , s. 42. zwyczaje i K. Kobiety ska­ Z a w i s t o w i с z„ 4. przesądy „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. 8—9: wśród 1950/1951, s. rybaków 470. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J 67 W OBRZĘDACH kwencje, co przytoczone przez Frazera przykłady obrzędów oczyszcza­ jących, polegających na przenoszeniu grzechów z człowieka na zwierzę. Charakterystyczny opis zawiera dość typowe elementy. Mężczyźni kładli prawice na grzbiecie kozła, głośno spowiadali się ze swych grzechów, po czym kozła zabijano, a zgromadzonych wieśniaków skrapiano jego krwią . Sceny publicznych sądów i egzekucji przybierające niekiedy udramatyzowaną formę widowisk odnosiły się także do ludzi. Symbolicznie dokonywano ścięcia głowy chłopakowi, który dopuścił się kradzieży w zapusty . Nowicjusza kosiarskiego poddawano między i n n y m i pu­ blicznej spowiedzi, po której otrzymywał od sędziego lub księdza odpo­ wiednią „pokutę". Są to zresztą tylko wybrane przykłady ilustrujące rozbudowaną formę rytualną obrzędu, która prócz istotnych cech publicz­ nej kontroli spełniała wiele funkcji zabawowo-rozrywkowych. Obrzędy o charakterze oczyszczającym, jak wynika z wymienionych przykładów, noszą mniej lub bardziej widoczne znamiona kary. Wiele z nich zachowało się w postaci zwyczaju smagania rózgą, który stoso­ wany wobec dzieci nie u k r y w a ł charakteru nagany, podczas gdy w sto­ sunku do panien wyrażał gest przychylności i u p r z e j m o ś c i Za k a r ę poczytywany był natomiast w czasie chłosty popielcowej. Miał on, podobnie jak zwyczaj ciągnięcia kloca, zredukowany później do formy zabawy, ukarać panny i kawalerów za niewstąpienie w związki m a ł ­ żeńskie. Podobny cel osiągano bieląc okna w domach dziewcząt na w y ­ daniu lub wieszając wianki z chwastów na ścianach domów starych panien, pogardliwie zwanych „ciotami" . Na niektórych terenach Polski sankcje satyryczne w postaci drwin i ośmieszania panien występowały przy okazji obrzędu podkoziołka, który prócz elementów magii wege­ tacyjnej i matrymonialnej zaznaczonych w jawnym kojarzeniu par mał­ żeńskich zawierał wiele cech publicznej ekspiacji dziewcząt zmuszonych do złożenia datku pieniężnego za karę pozostawania w stanie nieza­ mężnym . Momenty wykupywania noszą wyraźne znamiona sankcji publicznej kontroli. W polskiej obrzędowości ludowej występowały w formie ofiary 15 16 17 18 19 1 5 W . M . , Święto z ę r , Złota gałąź, kozła, „ P r z y j a c i e l L u d u " , R . 3: 1836 n r 2, s. 11; por. J . G . F r a ­ W a r s z a w a 1962, s. 443. 1 6 K o l b e r g , op. cit., 1 7 K . Z a w i s t o w i с z, Wielkanocne t. 10; Poznańskie, cz. I I , s. 189 n. wierzenia i obrzędy, „Wiedza n r 4: 1933, s. 5 n. Z w y c z a j s m a g a n i a r ó z g ą n i e o z n a c z a ł w y ł ą c z n i e w sobie frycowin 1 8 elementy miał sprawdzić zabiegu magicznego, wytrzymałość M. W i e r u s z e w s k a , towskiem, 1 9 także Obrzędy a fizyczną recepcyjne stosowany adepta wieku na i kary. przykład Życie", Zawierał podczas kosiarskiego. dojrzałego w Bełcha- „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 8: 1966, s. 77 n. Ibidem. Maszynopis pracy w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U Ł , n r i n w . 31, s. 88 n. �68 MAKIA WIERUSZEWSKA pieniężnej lub darów w naturze, dość często w postaci poczęstunku wód­ ką. Znane są między innymi podczas licytacji dziewcząt i obrzędów o charakterze recepcyjnym. Przez wykupienie wyzwalała się jednostka z przykrych następstw publicznego napiętnowania, które przybierało niekiedy ostre formy złośliwych uwag, przycinków, szyderstwa, a na­ wet bojkotu towarzyskiego. Niestosowanie się do ustalonych tradycją przepisów zwyczajowych narażało mężatkę, która nie wkupiła się do grona gospodyń, na uszczypliwe określenia: chytra, bidna, obojętna, śmierdzi kozami lub wilkiem, które wykrzykiwano za nią nawet na drodze . Zachowania dewiacyjne, niezgodne z opinią ogółu, poddane są zresztą przeważnie sankcjom satyrycznym, których następstwem ma być wywołanie uczucia wstydu. „Na wstyd i srom" oprowadzał ojciec po wsi upadłą c ó r k ę i uczucie wstydu miało wywołać publiczne wypowiadanie wad i obraźliwych przezwisk. Obawa wyśmiania i lęku przed złą oceną wsi decydowała częstokroć o zanikaniu pewnych zwyczajów lub podtrzy­ mywaniu innych. Kazała więc urządzać huczne wesela, prosić na nie licznych gości zyskując aprobatę sąsiadów. W przeciwnym razie po­ wszechne niezadowolenie mogłoby znaleźć wyraz w dokuczliwych przy­ śpiewkach piętnujących chytrość, lenistwo czy niegospodarność kon­ kretnych jednostek: 2n 21 P o s t a w i l i g r o c h n a stole, N i m a ocka w tym rosole... P r o s i l i nas n a w e s e l e , 22 na baranie kiski, Jedlibyśmy, pilibyśmy, nie dali nam 2 3 łyżki . Wesele gromadzące znaczną liczbę osób stwarzało dogodne warunki dla publicznej oceny wad. i zalet, która najczęściej przybierała formę przyśpiewek. Było więc między innymi okazją do krytykowania ła­ komstwa, niezdarności, braku ogłady towarzyskiej. Da o! Bo łakoma wypiła, D a za sto była, grosy, Gorzałki wypiła 2 0 2 1 s. 93. Ibidem, K. s. 69; K o l b e r g , S k r z y ń s k a , „ P u b l i k a " oznacza w s к i, Słowniczek 2 2 1899, Wieś gwary gwarze ludowej W. B u r z e ń s k i , s. op. cit., Krynice Wesele ludu 542. 2 3 Kolberg, 2 4 Ibidem, s. op. 36. cit., t. 2, s. . t. 9: Poznańskie, w cz. I , s. Tomaszówskiem, ziemi sanockiej wstyd. ziemi u 2 4 63. sanockiej, wiejskiego Zob. „ L u d " , s. 4: w 129. „Wisła", t. 4: 1890, L. M a g i e r o w- 1898. sieradzkim, „Wisła", t. 13: �SANKCJA A 69 O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH co m i to z a d r u c h n i s k a ; N i e o ź d z i w i zodno p y s k a , Ani pyska, ani Postanyły, papy, kieby gapy; Lepibyście świnie gnały, N i z za d r u c h n y s i ę 2 5 wprosały . A c ó ż t y z to za d r u z b i s k o , Zamarzło mu kiesynisko, Trzeba by m u wody zwarzyć, Kiesynisko mu odparzyć 2 6 . Wesele było okazją do udzielania młodym moralizatorskich wska­ zówek odpowiednio do aktualnego modelu małżeństwa. N a (oto m a s z ) k ą d z i e l i p r z ą d ź , A zawdy robotną, ochotną, posłuszną swojemu chłopu bądź! 2 7 W piosenkach obrzędowych obok ujemnych cech osobowości podda­ nych ostrej krytyce wyrażano także pochwały, uznanie i szacunek. Pod­ czas chodzenia z gaikiem wychwalały dziewczęta majątek i zaradność gospodarzy, nie szczędząc jednak uszczypliwych uwag leniwym parob­ kom. Podobnie charakter panegiryczny, a zarazem satyryczny, miały przyśpiewki dożynkowe wykonywane przez żniwiarzy przed dworem dziedzica: A nasz p a n e ń k o dobry b y ł , Z e b r a ł p s z e n i c z k ę , nas nie b i ł . A pan sąsiedni leniwy, Stoi pszeniczki dwie 2 8 niwy . Dla obchodu wieńcowego typowe są dowcipne i pełne zjadliwego humoru piosenki pod adresem ludzi dworskich — ekonoma, pisarza, karbowego, na co wskazuje złośliwy dwuwiersz: A n a ł ą c e w i e l k a rosa — N a s e k o n o m k i e b y osa . 2 9 Zwyczaje i obrzędy na marginesie swoich właściwych funkcji kulto­ wych i magicznych są skuteczną sankcją, która w zależności od kon­ kretnej sytuacji przybiera formy: pozytywną lub negatywną. Ilustrują przez to wartości cenione w grupie. Tak np, zręczność nagrodzona zostaje w święcie pasterskim, zwanym na Śląsku Roch wistem , a za30 2 5 2 6 B u r z e ń s k i , op. cit., s. 541. K o l b e r g , op. cit., t. 10, s. 262. 2 7 K o l b e r g , op. cit., t. 9, s. 212. 2 8 K o l b e r g , op. K o l b e r g , op. cit., cit., t. 16: Lubelskie, cz. I , s. 125. t. 2, s. 165; t. 20: Radomskie, cz. I , s. 122. K o l b e r g , op. cit., t. 43: Śląsk, 2 9 5 0 s. 25; t. 3: Kujawy, cz. I , s. 241. �70 MARIA WIERUSZEWSKA radność gospodarska -— podczas obchodów gaika, wieńcowego i obrzę­ dów weselnych. Pochwała sprytu, chytrośei, czasem nawet przebiegłości, stanowi znamienne tło ludowych widowisk, chociaż postacie jasełek czy szopki z reguły nie należą do wiejskiej gromady i dlatego nie podlegają bez­ pośredniej kontroli miejscowej opinii. Publiczna ocena, jaką staraliśmy się zaprezentować w niektórych obrzędach, dotyczy nie tylko osób żyjących. Pogrzeb jest aktem w y k l u ­ czenia zmarłego ze społeczności żywych. Stanowi też okazję do oceny i podsumowania zasług byłego współmieszkańca wsi. W jego imieniu prosiło się więc zebranych o wybaczenie w i n , a mowy pogrzebowe za­ wierają do chwili obecnej wiele cech życzliwej i przyjaznej oceny życia, pracy i postępowania zmarłego. Opinia publiczna manifestowana w zwyczajach i obrzędach ludowych nie ogranicza się wyłącznie do funkcji sankcjonującej. Z naczelnym ele­ mentem kontrolnym wiąże się ściśle jej cecha normująca, właściwa wszelkiego typu regulatorom społecznym oraz funkcja społecznej apro­ baty w stosunku do pewnych nowych sytuacji życiowych, wokół których nawarstwia się r y t u a ł obrzędowy. Taki charakter mają między innymi rites de passage, k t ó r y m Van Gennep przypisuje rolę łagodzenia ewen­ tualnych zakłóceń występujących podczas przełomowych okresów życia jednostki , Fortes zaś nadawania prawomocności określonym rolom społecznym . Zarówno w jednym, jak w drugim rozumieniu nie pod­ lega kwestii społeczny walor obrzędu. 31 32 UWAGI KOŃCOWE Posługiwanie się w artykule terminem opinia publiczna, mimo w y ­ raźnie zarysowanego kontekstu, co ułatwia precyzję rozumienia, nie zwalnia bynajmniej z obowiązku rozpatrzenia charakteru użytego przez nas pojęcia w świetle dosyć różnorodnych definicji, jakie spotykamy w literaturze. Opinia publiczna jest zazwyczaj określana jako opinia grupy, do której przynależność wyznacza jedynie wspólne zainteresowanie przed­ miotem opinii. Kontrowersje dotyczą natomiast: a) stopnia, w jakim dana opinia powinna być wspólna dla pewnej grupy: b) stopnia, w ja­ k i m powinna być ona publicznie ogłoszona. Podział ten można łączyć z odrębnością stanowisk monistycznego i pluralistycznego. Moniści 3 1 M . G l u с k m a n , L e s rites de passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M a n c h e s t e r 1962 (cyt. z a r e c . Z . S o k o l e w i c z , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965). 8 2 M. F o r t e s , Ritual and office in tribal society, ibidem, s. 53 n. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH 71 obejmują nie tylko opinie zadeklarowane, lecz również te, które ogłoszo­ ne nie były. Włączają więc doń powszechne preferencje, inklinacje, skłonności, postawy, zwyczaje i obyczaje. Pluraliści zaś definiują opinię na tle sprzeczności i kontrowersji poglądów. We wszystkich rozważaniach i dyskusjach na temat opinii publicznej występują dwa zasadnicze problemy. Pierwszy dotyczy zakresu pojęcia, drugi zaś pytania: kiedy opinię można określić jako publiczną. Problem ten posiada dwa aspekty: jeden polega na tym, czy opinia ta jest w y ­ głoszona jako „publiczna" , drugi aspekt wiąże się z faktem, czy daną opinię posiadają inni członkowie zbiorowości . Usiłowania naszych rozważań zmierzające do podkreślenia sankcjo­ nującej roli opinii publicznej wiązały się naturalnie w mniejszym stop­ niu z jej walorami treściowymi, które miały ilustrować albo poglądy powszechnie panujące, albo emocjonalne zaangażowanie po stronie pew­ nych sądów natury kontrowersyjnej. Interesował nas bowiem mechanizm opinii regulujący określone zachowania w ściśle i przepisowo wyznaczo­ ny sposób, traktowany jako jedna z form sankcji systemu kontroli społecznej. Ten świadomy wybór poparty materiałem etnograficznym z zakresu tradycyjnych obrzędów i zwyczajów ludowych automatycznie zdefiniował nasze stanowisko wobec problemu zasięgu opinii publicznej i stopnia, w jakim była ona publicznie ogłoszona. Retrospekcyjna ana­ liza danych uniemożliwia natomiast ustosunkowanie się do kwestii, czy określoną opinię posiadali inni członkowie społeczności i w j a k i m sto­ sunku pozostawała ona do ich poglądów prywatnych. Wnioski na ten temat wyciągnąć można jedynie pośrednio, poprzez analizę struktury społeczności tradycyjnej, której cechy w najogólniejszym zarysie umieś­ ciliśmy na początku niniejszych rozważań. 33 34 Analiza strony rytualnej niektórych zwyczajów i obrzędów ludowych uwidoczniła charakterystyczną rolę, jaką odgrywała w nich opinia wsi. Przejawiała się ona na marginesie właściwego sensu obrzędu, w k t ó r y m zbiegały się nieraz różne elementy, ale mimo że nie stanowiła zasadni­ czego z nich, to stwarzała pewien schemat zachowań typowych dla od­ działywania sankcji zbiorowej opinii, na co staraliśmy się zwrócić szcze­ gólną uwagę. Obejmował on fakt publicznego celebrowania obrzędu podkreślany między innymi przez wchodzenie na dach karczmy lub 3 3 P u b l i c z n ą o p i n i ą jest to, „ c o k t o ś m ó w i do k o g o ś obcego", np. z a d a j ą c e g o p y t a n i e , i j e s t t y l k o c z ę ś c i ą jego „ p r y w a t n e j opinii", p r z y t y m t ą c z ę ś c i ą , k t ó r ą d a n y c z ł o w i e k m a o d w a g ę z a w s z e w y g ł o s i ć . T . H a r r i s o n , What is public opinion, " P o l i t i c a l Q u a r t e r l y " , t. 11: 1940, s. 368—383, cyt. z a D . С. W a t t , A dictionary of the social sciences, s. v. p u b l i c o p i n i o n . 3 4 W a t t , op. cit. �72 MARIA WIERUSZEWSKA drzewo i głośne wywoływania stamtąd imion, a nawet nazwisk osób pod­ legających zbiorowej ocenie lub najczęściej poprzez liczne uczestnictwo. Powszechnie stosowaną sankcją jest w nich satyra operująca drwiną, ośmieszeniem w celu wywołania wstydu. Znamienną cechą jest również fakt, iż obrzędy i zwyczaje wymie­ niane w artykule dotyczą przeważnie określonych grup rówieśniczych. To tłumaczy w pewnym sensie posiadanie uprawnień do kontroli postę­ powania osób z tej samej grupy . Wszelkie przejawy odwoływania się do zbiorowej oceny przy okazji obrzędów i zwyczajów ludowych, manifestujące się w formie sankcji, wskazują na silną rolę opinii publicznej, która regulowała zachowania według tradycyjnych norm i w uświęcony tradycją sposób. Stąd nie jest kwestią przypadku, że okazję dla tej swoistej akcji wychowawczej stwa­ rzały szanowane czy tolerowane zwyczaje. Wykroczenie przeciw usankcjonowanym zasadom godziło w powszechnie obowiązujące war­ tości i kara lub nagroda za ich przestrzeganie była sprawą ogółu. 35 3 5 N a z a g a d n i e n i e to z w r ó c i ł u w a g ę m . i n . T h u r n w a l d , p o d k r e ś l a j ą c f a k t s o l i ­ d a r n o ś c i w s p ó ł u c z e s t n i k ó w i n i c j a c j i , k t ó r z y p o s i a d a l i p r a w o swobodnego p i ę t n o ­ wania nawzajem swoich wad, R. T h u r n w a l d , Die menschliche Gesellschaft in ihren etno-soziologischen Grundlagen, t. 2: Werden, Wandel und Gestaltung vor Familie, Verwandschaft und Biinden, B e r l i n 1932, s. 229. C i e k a w e j i l u s t r a c j i do­ s t a r c z a j ą t a k ż e m a t e r i a ł y z t e r e n u A u s t r i i , gdzie c z ł o n k o w i e z w i ą z k ó w r ó w i e ś n i ­ c z y c h p o w o ł a n i b y l i do p e ł n i e n i a k o n t r o l i n i e t y l k o n a d p o s t ę p o w a n i e m w ł a s n y c h t o w a r z y s z y , a l e c a ł e j w s i . E . B u r g s t a l l e r , Allerseelengebacke, Umrittsbrauchtum, Burschenschaften, [w:] Atlas von Oberósterreich, L i n z 1958, s. 146. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed6b278647e0571e316624f8e70df0cf.pdf 5acbaef261c29db51206d766122b83d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource społeczność wiejska badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1980 Title A name given to the resource The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.55-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, MARIA Institute Polish vol. 79, 1995 WIERUSZEWSKA of Village Academy and Agriculture Development of Sciences Warsaw THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH Introduction It is rather surprising that for a long time sociology and ethnology have not taken any account of the notion of "village". Hopefully, the situation will change when an encyclopedia of sociology, currently in preparation, is published. It is true that the village has not been well accounted for in general theories. Pushed to the margin of sociological systems, the viIlage, as an object of research, has never been given due credit. This is admitted by eminent scholars, for example Professor Jan Szczepański. Although there are many different research centres, groups of talented researchers, extensive bibliographies and a range of ethnological and sociological journals, such as "Etnografia Polski", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" and "Pamiętnikarstwo· Polskie", there are no works that would synthesize the transformations of the Polish village of the 19th and 20th centuries (Szczepański, 1994). Furthermore, new phenomena occurring in the Polish village cannot be described by existing theories. The change of the ideological system, in Szczepański's opinion, undermined the explanatory power of modernization theory, the validity of the stratification theory of rural communities and social organization theory, based on the functioning of primary groups. The lack of an adequate language of modern sociology to describe problems and phenomena occurring in Poland is the reason for the collapse of the social function of science which has always been to guide to social1ife in the Polish tradition. What are the reasons for this? Let us go back to the beginnings of sociological theories voiced in the Enlightenment. The thinkers of the 18th century, united in the struggle to overcome ignorance and superstitions, influenced the formation of a new attitude towards the world. The village, seen from this perspective which has been partly cherished tiU the present times, could only be seen as an oasis of �56 old-fashioned times, which had to be enlightened with the "torch of learning". It is claimed by Jerzy Szacki that the philosophy of the Enlightenment was superior in many respects to many later sociological systems of the 19th century which developed under different historical conditions. From its beginnings, sociology was interested in the investigation of problems of the society after the industrial revolution. Therefore, the main research and theoretical trends of sociology were focused on the historical changeability of societies and on discovering differences between the old feudal (state) society, and the new capitalist (class) society (Szacki, 1983, p. 149). The theory of evolution and progress was only marginally interested in the agrarian segment of the old social order and, consequently, minimized the importance of the village and its inhabitants in the new order of the industrial society. Village - the Object of Scholarly Reflection The genesis of village as the common form of settlement can be found in archaeology. "Villages" - large settlements, were common in the "wooden plough" culture at the end of the Neolithic Period. Habitation on a given area and joint farming helped form first organizational forms called communities of neighbours or rural communities. The first written sources from the middle of the 10th century provide information on the history of the village (inventories of bishops' and monastic property). One also finds information about villages in the written sources from late Middle Ages - information about the layout of villages and organization of internal life. These sources, particularly foundation charters based on the German law from the middle of the 13th to the middle of the 15th centuries, provide information on the stratification of rural population, its differentiation, economic structure and the socio-legal situation of peasants in villages owned by landed aristocracy. Reflections on the village against the background of a wider interest in disappearing cultures, including the peasant culture, can be found in Renaissance historiography, journalism, agrarian literature and belles-lettres. The village, as a subject of systematic studies, is connected with the period in which modern national awareness was formed, particularly at the turn of the 18th century. The phase of a conscious search for sources to learn about the history of peasants and the village is connected with the collapse of the feudal system, the beginnings of capitalism and the commencement of deeper studies on society. Reflections on the village as a local community is related in sociology to the crisis of primary groups based on personal relations and cooperation, threatened by processes of industrialization and urbanization as capitalism was developing. �57 Reference to such features as a union of common life, blood ties, self-sufficiency and a limited size of primary groups, which C. H. Cooley called the "guardians of human nature", justify the move to earlier classical sources. The sociological thought originated by Plato and Aristotle with a reflection on the features of Greek polis, applied it to the description of local communities. In this description three constituent elements appeared: a) territory, b) social interaction, and c) a permanent bond. "Isolation of consciousness", characteristic of traditional villages in Poland, was first overcome when the socio-economic situation of peasants changed. Paradoxically, however, for a long time this had an inhibiting effect on the perception of patterns of urban culture and the effectiveness of its influence. "A peasant woman", Barbara Olszewska-Dyoniziak wrote, "who before the war used to go everyday to town with milk and had a direct contact with urban life, respected her rusticity and did not imitate her customers, either as regards their clothes or interior design or behaviour. Today the same woman tries her best to be like the ladies of the town" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, p. 153) and obscures her identity. Investigations of villages in the first half of the 19th century focused on the search for separateness and cultural archaisms which were treated as a source for the "reconstruction of the most remote history" and at the beginnings of national culture. The first ethnological programs which aimed to investigate the Polish village were authored by Hugo Kołłątaj and implemented by the Warsaw Learned Society established in 1800. The results of these investigations were presented to posterity as the "true testimony of the conditions in which Poland found itself after annexations and provided arguments against slanders voiced by strangers". The project was carried on by Łukasz Gołębiowski's synthesis entitled Lud polski, jego zwyczaje i zabobony [The Polish people, its customs and superstitions]. Apart from ethnographic monographs the first descriptions of the conditions of farming and economic relations in the villages caused by the growing interest in social questions were published. The turn of the 19th century brought a shift of interest in villages from ethnographic studies of "ancient Slavonic elements" to studies of contemporary transformations. Scholars attempted analyses of situations in specific villages and regions with reference to natural conditions, social structure, forms of economic organization, including cooperatives, and the influence of emigration on the life of rural communities. Investigations of rural communities had to take account of many problems created by the relations between villages and towns, industrial societies and rural, farming structures. Rural sociology of countries in Central and Eastern Europe, unlike in industrialized countries of Western Europe, mainly pertained to problems of the peasant question in the context of national and class identity. National �58 elements were seen in the functioning of rural commUnities against the background of factors that conditioned the life of their inhabitants. Postulates of scientific analysis based on the "true objective description" broadened the research of villages in which, even in the 19th century, socially important problems of peasant life were neglected and research focused on searching for cultural "relicts of the past". Proposals to investigate cultural institutions, conflicts and transformations of rural communities were put forward. The famous polemics from the beginning of the 20th century evoked by Ludwik Krzywicki's book Kwestia rolna [The agrarian question] moved the interest in the village and peasants to the agrarian programme. The village was perceived as a remnant of the feudal system against the background of industrial "modern tendencies". The relation between villages and towns, which shaped the research approach in sociology for the entire 20th century, appeared in discussions of the above mentioned book published in 1906. "The old village is disintegrating, slowly but inevitably. But before it has disintegrated its ideals will decay, belief in its ideals and the lore of forefathers will be lost and it will be filled with the spirit of urban culture". This prognosis of village evolution contained in Kwestia rolna [The agrarian question], and most of the other views of the book's author, was challenged by Władysław Grabski who opposed Ludwik Krzywicki's arguments on transformations of the village and agriculture towards collectivism by showing that peasant farms proved to be economically stronger than granges (Grabski, 1903). Władysław Grabski strongly opposed the prognosis of the "end of peasants" and in competition saw their "power of economic individualism". He wrote that "peasants do not feellike stepping out of the world stage". Grabski opposed the views born out of prejudices against and contempt for the village. He noticed this in formulations which described the peasants as a lower category of people with such expressions as "creatures dominated by the soil", "hard skulls", "submissive to tradition", "uneducated and superstitious". The objections raised to the one-sidedness of the formulations of Kwestia rolna [The agrarian question] returned in the I990s. Authors contested the dominant patterns of research on villages, primarily because of doctrinal restrictions and the paradigm of modernization derived from the option to industrialize and urbanize the country. Identification of village as the subject of research created a new type of sociological and ethnological reflection. First ethnographic and sociographic investigations aimed to describe the village, farms, living conditions, local culture - the remnants and relics of the feudal system. The postulates to thoroughly investigate the most numerous stratum of the nation were strengthened by the institutionalization of the sociology of village and ethnology, which became possible in Poland in the interwar period. �59 During the Second Polish Republic investigations of rural societies became the canon of sociology of the village and were treated as a separate discipline. The investigations focused on the spatial organization of social ties and the specific pattern of life and work of the rural population - mainly in agriculture within the framework of postfeudal social structures. In Ludwik Krzywicki's, Władysław Grabski's and Franciszek Bujak's studies one could find results of the observation of social processes in the village of the interwar period. In the new theoretical and methodological orientations advocated by their creators - Stefan Czarnowski, Florian Znaniecki, Józef Chałasiński, and Stanisław Bystroń, the village became the object of systematic empirical expansion and theoretical reflection. Its classic representative, Jan S. Bystroń, a professor of ethnography, ethnology and sociology, used field data collected in villages, and ordered it according to specific social groups and categories. He popularized the notion of folk culture as direct oral transmission. His achievements are known for the extent and comprehensiveness of interests, influenced by the French sociological and ethnological school - from analyses of ideology, customs, magic, folk literature to analyses of authority in a given rural culture and ethnic groups. In the interwar period a number of monographic studies of villages were written primarily by ethnographers. Bujak's directive, on the necessity to present a complete picture of the economic and social life of the village (treated as the smallest settlement and administrative unit), was followed in many monographs. Their authors had their roots in the sight-seeing and ethnographic movement of scholarly centres. Monographs modelling Franciszek Bujak's paradigm pertain to a wide range of problems typical of villages, often treated superficially, with only a scarce review of social issues. Sociological monographs, for example a monograph by Zbigniew Tadeusz Wierzbicki Żmiąca w pól wieku później [Żmiąca half a century later], published in 1963, using typically sociological tools - observation, interview, questionnaire - focused on the relations between rural life and changes in the macrostructures of global society. Scholarly reflection on the village revealed two main ways of interpretation: formal and substantial. The former approach tended to look for features of the village as a fragment of a greater whole or a segment of reality. In such cases the village was most frequently treated as an area of investigations, an example of a microcosm which offered the option to trace more general regularities and many phenomena of social reality caused by universal processes. The latter approach assumed the existence of the village as a concrete reality in itself and, at the same time, a separate and unique object of research. The latter approach, closer to anthropological paradigms, treated the village as a "living whole". In the case of monographic investigations, in which the village was treated as isolated complex of phenomena, there often was no interpretations drawing from broader comparative materials. �60 When sociologists and ethnologists were describing villages, they saw this as a possibility to observe different manifestations of social reality - economic, demographic, social, and cultural. The village was more rarely the object of research in itself, as a community. Such questions as what was a rural community, what ties made it up and what changes it underwent were asked very infrequently. The model of the traditional village formed a constant point of reference in investigations of socio-cultural transformation, induced by processes of urbanization and industrialization. Integral investigations of villages, involving historians, ethnographers, sociologists, geographers, agricultural economists, statisticians, lawyers and others, were postulated as a model to investigate the complete process of transformations. This found expression in the investigations of processes of village urbanization - changes in the occupational structure, migrations, adoption or urban ways of life, the so-called "modernization" of the economy according to the assumptions of socialist doctrine and the popularization of new needs and aspirations. The assumptions about the need to restructure the socio-ideological system of agriculture and remove basic differences between towns and villages formed research models that were used to investigate villages in Poland till the turn of 1980s. As most of the studies were empirical, and the theoretical and methodological achievements in People's Poland were weaker, research problems of rural areas accumulated and led to a crisis of disciplines that dealt with the village. Manifestations of the crisis of sociology of village were seen both in the United States and in Europe. Attempts to overcome the crisis addressed basic questions - the definition of village, determination of its place in society, state and global structures. As possibilities of investigating rural communities in accordance with concepts of modernization, industrialization and urbanization were limited, new models and research paradigms were being looked for. A new research paradigm of the village treated it as a complex social phenomenon, a socio-cultural whole, at the same time a phenomenon with a long history, older than that of the town, and with an unspecified future. Investigations employing this paradigm are a task that social sciences investigating European cultures has to face. Epistemologically, this requires determining the relation to assumptions of the agrarian ideology and universal values of peasant ideology. Methodologically, this requires balancing standardized procedures and statistical methods of analysis through methods of participatory observation, "understanding" sociology with more emphasis on social wholes (Wieruszewska, 1991). The concept of investigations of villages which promoted the so-called integrated development resulted from the reaction to the crisis of rural areas caused by various threats. The break of ties in the mid-reach structures as �61 important links between macro- and microstructure, symptoms of anomaly, demographic destruction (depopulation of villages), disappearance of farms, unemployment, loss of cultural identity and social subjectivity of villages created new problems which required new concepts. This could not be done through scientific disciplines which lost their sensitivity to social wholes. The village can be an abundant source of arguments to deconstruct myths and stereotypes which have troubled the minds of scholars and politicians. The lack of understanding of rural problems had its roots in the dominant forms of scientific study, political doctrine, and general developments that created tensions between the technocratic and humanistic visions of society, and between civilization and culture. An analytical-logical model which dominated European science neglected those spheres of reality which, being metaphysical, did not fit the canon of the positivist ideal of knowledge. The questions about the essence, values, about what are natural social wholes, including the village, were to the side of the main canon of science. Scholars, accustomed to theories derived from the circle of their own culture, faced an awkward situation when they tried to learn about a new cultural context. The village was most often an example of perception from an external perspective, through the glasses of another aesthetic, and this introduced the related problem of cultural relativism. Reference through archetypes and symbols to primary mental structures in modern humanistic studies were more favourable to a deepening knowledge of the village as a socia-cultural whole (Wieruszewska, 1991). These trends of modern culture harmonized with the experiences of peasant culture. The longing for the search for the lost sense, moral certainty, social bonds based on community which became typical of western societies, "tired" with industrialism, has prompted a rethinking of the issue of the villages as local communities. Such attempts were undertaken in many countries. Village revival movements in Western Europe, "rusticity" as a category organizing thinking about the future of Europe, and the results of the latest investigations of villages in the process of changes in the socia-economic order of countries in Central and Eastern Europe were new attempts to look at the whole of cultural processes of the village at the end of the 20th century. In each country investigations of villages are the result of specific problems of another social reality. At the same time, as was' pointed out by Bogusław Gałęski, the sociology of the village is universal insomuch as its interest in the system of rural life - farming and farming family and rural community - have their empirical foundations all over the world (Gałęski, 1970, p. 37). Village in the Transformation Process - New Questions In an article entitled The horizons oj investigations oj village culture ("Roczniki Socjologii Wsi" vol. 20, 1983) I advanced a thesis that the �62 dramatically disappearing trend to research cultural transformations in villages between 1975 - 1980 was the result of weakened theoretical significance of dominant research concepts. Because of the one-sided viewpoint on village development, there were more investigations of standarizing mechanisms, mechanisms which made villages alike all over Poland and fewer investigations of factors that differentiated villages on the local and regional scale. I wrote then that because of the realia of modern times the problem of the cultural identity of villages should be considered most important for their further development. On the one hand, we were facing the dilemma of cultural diversity and, on the other, the universality of science and technology. On the one hand, we wanted to unify and on the other we wanted to create diversity. I have the impression that new tendencies in science, in which the development of technology and modernization, understood as the derivative of urbanization and industrialization that does not take into account the rights of local communities with respect to biology and ecology, can create conditions for a dialogue between modernization of agriculture and peasants, between technological progress and human needs. There is an urgent need to develop a strategy for the development of Polish villages on the basis of a better understanding of the potential of rural communities and their needs. This, however, requires that the research be geared to specific problems, that theoretical problems (for example, is there a conflict between the feeling of identity and strong local and/or regional belonging and cultural assimilation on a wider scale) be solved. I think that we should remember the advice given by Professor Jan Szczepański which should help to create this model of village development, namely "It is important for reformers and revolutionaries that through understanding of what is permanent and invariable in the social substance which they want to remodel, they provide grounds for the rationality of their action, proper respect for possible effects and that they inspire hopes that are up to their measures" (Szczepański, 1972, p. 35). The recent diagnoses indicating the weakening of the developmental potential of villages forced a change of the viewpoint on village matters in Polish society and among the rural population which must have an understanding for problems of its own development. This is also a problem of cultural identity understood as the feeling of identification with the values and symbols of culture. The basic structure of the village, in its constituent elements, retains permanence and continuity. A family, an individual farm, neighbours, relatives, informal and local groups, organizations and institutions form a network of relations that have sustained the essence of the community till the present time. The discussions accompanying the formulation of programs for the development of villages and agriculture considered mainly two criteria: �63 production and the economy and the socio-political dimension. The stress put on economic effects (instrumental), reduced the treatment of village to the function of a food producer and the stress put on problems of ownership in agriculture practically obscured the sense of villages and agriculture understood as a whole of mutually related aims and functions in the aspects of economy and national culture. Hence, in the situation in which the conditions of the country's existence required basic and necessary reforms, it became very important and urgent to define the strategy of a favourable development of villages and agriculture. I think that peasants, if they manage to survive, should become assets to the future development of villages. Meanwhile, peasants, the oldest and native inhabitants of villages, are becoming the bone of contention, the main object and social problem of transformation. In many press polemics a view that peasants are the deadwood of transformation, a product of the socialist system, a barrier to democracy in villages, an antithesis of civic society, is becoming dominant. A humanist, an ethnologist must take a stand in this polemics. We must give credit to the results of investigations conducted from the perspective of ethnological horizons. For example, Barbara Fedyszak-Radziejowska defended the peasant ethos, which, in her opinion, is not an obstacle to the modernization of Poland. It results from the investigations conducted by the Institute of Village and Agriculture Development of the Polish Academy of Sciences that the "attitude of entrepreneurship is being shaped in villages and on farms. Its presence is connected with the family tradition to work on one's own farm". The author pointed out that "neither the traditional peasant culture nor the ethos of work specific to farmers and the feeling of one's own worth were the obstacle to capitalism and market economy in deeply rural Scandinavian countries" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, p. 15). This opinion is supported by my article entitled Współcześni chłopi w perspektywie etnologicznej [Contemporary peasants from the ethnological perspective] (Wieruszewska, 1994, p. 158ft) in which I answered the questions asked during a panel discussion organized by the Polish Sociological Society. These questions addressed such issues as: consequences of 45 years of communist rule after the Second World War for the position of peasants in the social structure; consequences of a complete transition to market economy for contemporary Polish peasants; position of peasants in the future structure of Polish society which, in my opinion, being significant, will not determine their number but their importance to culture. Turning points reveal the truth that description, explanation and understanding of the phenomena of new reality reguire an increased intellectual effort. Furthermore, pre-set strategies of investigations must be surpassed. Scholars, �64 who attempt this task, must be bold and must take the risk comparable to that of pioneers. Professor Jan Szczepański, the author of an essay entitled O indywidualno.~ci chłopów polskich [About the individuality of Polish peasants], showed that the social sciences do not know much about the rural reality. He stated that the language of modern sociology is not adequate to the problems and phenomena occurring in Poland. A question arises: how can the reality of village, today very changeable, obscure, burdened with stereotypes, and subjected to the pressure of new trends - the market economy and democratic society - find its place in this "hybridization process". Looking for contact planes between Western Europe, liberal and secularized, and Poland, Catholic, with a peasant cultural heritage, becomes a problem. For the practice of social and economic life it is important to work out favourable relations between the defence of the interests of villages and agriculture and rules of market economy to become a part of wider, European economic structures (Wieruszewska, 1992). Treating culture as a sphere endowed with a specific autonomy, as a foundation of the philosophy of life, we can suppose that the logic of the oncoming changes is getting more and more convergent with the foundation of peasant culture. If we perceive the" sense of oncoming changes as the need for a more balanced approach to development according to the criterion of economic effectiveness, ecological health and value of survival, it will be easier to see village and agriculture as an example of a system that reproduces itself according to judicious economic rules. Ethnology, being sensitive to the overall vision of human life, is capable of noticing what sometimes is neglected by other scientific disciplines. An ethnologist, an investigator of culture, sees the village and agriculture as a form of economic activity that man pursues in the environment he lives in. He notices skills, talent and organizational abilities. Thinking about the future, one must say that none of the styles of life, including those formed in Polish villages, should be lost because today it is difficult to say what knowledge and skills our successors, future generations, will be using. Today opinion centres, authors of programmes addressed to villages, particularly peasant organizations, the church and priests are trying to create a vision of the future compatible to the spirit of the time and requirements of European integration. To reach this objective, one draws from history, the history of agrarian ideology, peasant tradition and rules of transformation, making references to the ethos of entrepreneurship. This must be accompanied by opinions voiced by the humanist, the ethnologist and the sociologist. This must be accompanied by a view which, under the pressure of current problems, will permit us to notice a reflection of a different dimension. Our thinking is burdened with some assumptions which lead us to an incomplete understanding of the integration process. We find ourselves �65 in a situation of somebody who purchases a licence or somebody who is entangled in the "syndrome of a late newcomer" and we forget that integration always pertains to different elements. The approach to problems of European integration is full of such concepts as reaching up to standards, adjustment, shortening the distance. In all these metaphors there is something that does not permit articulation of our strengths and our interests. As a process of integrating different elements and a process of creating a new whole, this has some legal, economic and social consequences and is done at a certain level of generality. We should realize what actors become players on this stage of integration and what roles they play. Village and Polish farmers do not have to be perceived as bogey and threat. What is extremely important are institutions, mainly because they set the rules, procedures, and norms. They do not use isolated indices. What matters is the whole, an integral complex of different indices. And this is important because agriculture, connected with soil, people, cultural community, is an element of the people - peasants bind the people on their territory and one must see the entire surroundings to fully perceive our interests. Ethnological knowledge tells us that the village as a type of community, born out of a primitive group, is not an enemy to civic society but its asset. Hence, rural communities with their own identity can coexist with civic ties. The sacrum element occurs not only in peasant culture, it exists and is necessary to democratic societies if they want the authority of transcendential norms and the source of legal validity. Tradition does not deny democracy but strengthens it. The goal would be to create a civic culture in villages, to strengthen citizenship through new institutions. Ethnoiogical knowledge again tells us that "institutions are not built, institutions grow like a family, neighbours, church, people" (Dahrendorf, 1994, p. 232). If we think about our "return" to Europe, it would be worthwhile, I think, not to lose sight of the transformations which today make Europe different and whose elites question the directions of development which degraded villages. If we treated the will to find contact planes and establish dialogue with Western Europe seriously, then these new facts would have to be reconsidered. Furthermore, new concepts have to be built around such issues as: the difficulties of compromise between the rural culture as community culture with the culture of bureaucracy (or, social culture, based to a large extent on norms, with the legal culture of civic society). This entails the question of adjustment to the rules of social life, the ability of those speaking a developed code to communicate with those who have a different communicational comptetence, one that makes reference to aspects, norms and values filled with substance and not to abstract rules. The problem is to look for contact planes between the world of Western Europe, liberal and secularized and Polish village with s -- Lud t. LXXIX �66 peasant cultural heritage, strongly connected with the Catholic religion. One could ask in passing whether Polish village can be for Europe a reservoir of indestructible values, attractively finding its place in the new ecological dimension of awareness, as a realistic iunctim of tradition and modernness. The more contact planes with the revival movement in Western Europe we have and the more seriously the village is treated as an alternative way of life, the stronger the hypothesis. For the rich, wealthy Europe, "neo-village" ideology and the return of people tired of urban life to villages, in search for recreation and contact with close, familiar environment, has a clear motivation. This ideology is a negative response to overgrown urbanization and rural areas become a kind of a buffer zone that performs instrumental functions to the surroundings, i.e. tourist, recreational functions, and functions of ecological protection. As protection of these areas cannot be done without the participation of people that inhabit them and without their conviction that there is a sense in recuperative work, a movement of elites for the restoration of rustic communities was born. It is sponsored by Ekovast (movement for the development of villages and small towns). No special effort is required to prove that in Poland the situation is different, although Western inspirations can be educational. In Poland such an awareness has not been formed yet, moreover, it stirs up controversies and emotions. The range of problems related to the concept of green economy, "revitalization" of rural areas, landscape protection, ecological agriculture, "turn to villages", if it goes beyond accepted norms, awakens distrust if not criticism. Remaining in Europe but going back a few centuries, we must remember that the permanence of a grange economy was characteristic of Central and Eastern Europe, including Poland. Concentration of a considerable part of the economic potential in the hands of freeholders had its impact on the different course of the industrial revolution in this part of Europe as compared with Western Europe. Preparation for the industrialization process with respect to accumulation of capital, qualifications, and new technologies was weaker in Eastern Europe than in the West. Throughout the centuries of the feudal system, the economic equilibrium was maintained by agriculture, crafts and trade. The village was a multi-functional structure, entailed in the new system. The equilibrium was upset by capitalism, an expansive system by its nature, a system which continually made agriculture adapt and adjust. The turn of this century is an ample time to make observations. It offers the distance needed to account for past events which, seen from a different perspective, do not obscure the picture with too many details. It also helps us to look at new tendencies which herald a new era. We live at the time of landmarks. Their significance goes beyond the surface �67 of life streams and social and political phenomena which change even faster. The turn that I am talking about, metaphorically defined as the turning point of the epoch, the crossroads of civilization, pertains to more profound, more thorough and far-reaching changes. We start to build a new post-modernist vision of the world by negating the foundations of 17th and 18th centuries. In doing so we undermine the foundations of our own civilization (Burszta, 1992). We are starting to build the new vision of the world not on the basis of the mechanistic paradigm, as a general model of seeing and learning about reality. This is opposed by profound ecological awareness which looks for relations between man and the spiritual dimension of culture, nature, cosmos. This finds expression in the tension between the technocratic and humanistic orientations. The dramatic break between the sphere of civilization and culture is becoming the sign of our times. It is true that social elites have this awareness and that they articulate the dilemma of modern times. For example - will the development of science outlive the development of mankind and can the ideology of freedom be compromised with social ties and do democracy and the market favour balanced development? Such questions are not asked by an average inhabitant of a village and for him/her the choice between the technocratic and humanistic vision of the future is not important. An average inhabitant understands and feels what tradition is - that unremovable component of human condition. He/she knows what village is for him/her, what his/her own farm means for him/her, has some aspirations and would like his/her work to be recognized by the society. In conclusion - the new social and economic order, based on the pillars of market and democracy, offers a chance for the restoration of villages as autonomous communities, using social life to mitigate consequences of unemployment and to promote entrepreneurship, using local resources and local potential. The question whether village as a cultural structure can regain its identity, whether it can be the symbol of a separate, different and abstract lifestyle, remains unanswered. The answer will be provided if we manage to establish a dialogue with values which will determine the future civilizational and cultural status of Europe and the world. One thing is certain: restoration of the identity of the modern village is an important issue and it cannot be done if the roots of the culture are ignored. BIBLIOGRAPHY Burszta Wojciech 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury [Dimensions of the anthropological cognition of culture], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zugroione społeczeństwo obywatelskie [An endangered civic society], in: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo [Europe and civic society. Conversations in Castel Gandolfo], Znak, Kraków. �68 Fedyszak-Radziejowska 1995 Barbara Spadek II, po PRL folio uwiera issued on Gałęski Boguslaw 1970 Wprowadzenie. nych legacy Socjologia wsi in: A. L. Bertrand, Poland], Grabski [The [Sociology of thc Polish People's Republic Kwestia wieku Polsce II' [Introduction. Z. T. Wicrzbick of village in the United SO\.:iology States], Krzywicki 1967 rolna. Prze/om w produkcji środków p. L. Krzywickiego w oświetleniu Ludwik Kwestia rolna [The agrarian Olszewska-Dyoniziak Barhara 1994 Spo/ecze/istwo i kultura. from Szczepański 1972 Ossolincum, spożywczych [The cultural question], Szkice in question. O t/'\va/o.\:ci porządku Dobrowolskiemu nictwo 1994 Wieruszewska tum X JX in the its rolc in enlightening 30 May. Warszawa. kulturowej Universitas, połowie Thc [Soeicty and culturc. Essays Kraków. Jan Kazimierz życia społeczeństwa [Studies Literackic, socjologii. in Dobrowolski], [On the permanence i historii etnoyrafli sociology, ethnography cd. by A. Kutrzeba-Pojnarowa, of order o/Iarowalle and in the life of Kazimierzowi history dedicated M. Żychowski, to Wydaw- Kraków. Propozycje do koncepcji village and its culture encyklopedii wsi polskiej i jej kultury [Encyklopedia - some suggestions], (xerox copy). of Polish Maria Horyzonty badań "Roczniki Wid. wsi [The Wsi" W poszukiwaniu hope]. po/skich wsi: między [About Wspó/cze.lni ethnological PWN, Including chłopi the IV an horizons of village culture], społeczno-kulturowe; [Village. In search for the Warszawa. mitem a nadzieją essay by Jan [Restoration Szczepański, individuality of Polish perspektywie etn%yicznej perspective], of investigations vol. 20. ca/o.fci whole], (Ed.) Odnowa and kultury Socjologii social-cultural 1994 village Z;edlloc:o- Wrocław. w drugiej agrarian PWN, z antropologii anthropology], society], in: Studia z zakresu 1992 of wsi w Stallaclr i, Socjologia production of foods in the second half of the 19th eenturyand by L. Krzywicki], "Gazeta Rolnicza" 1903, issue 22 from 1991 "Cash" Władysław 1903 1983 hurts], 17 March. "Kultura peasants], of village: Translaled myth ch{oPÓ\\' PA N, Warszawa. [Contemporary i Spolcczeństwo" Betwecn O indywidua/llli.\'ci peasants vol. 38, No hy Zbiqniew from the I. Nads/oga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a74a81c2697ab13bcbcffdf80f159df4.pdf f7776445e0da44276780ade60c4ff009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource rolnictwo integracja europejska wieś polska - integracja europejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2046 Title A name given to the resource Kultura i wieś w perspektywie integracji europejskiej / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.13-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa PAN KULTURA I WIEŚ W PERSPEKTYWIE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Rozważania o wsi w kontekście integracji europejskiej skłaniają do wstępnego zdania sobie sprawy z zakresu najważniejszych problemów. Główne ramy zagadnienia objętego sformułowaniem tytułowym obejmują następujące węzłowe kwestie: - integracja europejska jako wyzwanie dla wszystkich państw zarówno członkowskich jak i kandydujących, - miejsce i rola wsi i rolnictwa we współczesnej Europie, - reforma Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej a perspektywy integracJI, - integracja europejska w opiniach elity społecznej - szanse i zagrożenia, - globalizacja i regionalizacja. Realia związane z poszerzeniem UE w obecnej sytuacji zmieniają perspektywę patrzenia na proces integracji. Politycy i urzędnicy instytucji unijnych wypowiadali się w ciągu ostatnich pięciu lat o poszerzeniu jako ambitnym wyzwaniu, któremu trzeba będzie stawić czoła w przyszłości. Wyzwanie oznaczało, z jednej strony, potencjalną mobilizację tych, którzy wyzwanie rzucali, a z drugiej strony tych, którzy je mieli przyjąć i zadaniu sprostać. Role nie były zresztą wyraźnie określone. Członkowie Unii, jak i pallstwa kandydujące, miały wspólnie realizować wyzwania integracyjne, odpowiednio do potrzeb i możliwości. Twarda rzeczywistość, przed którą staje aktualnie UE, uświadamia, że to "nadchodzące poszerzenie daleko odbiega swoim charakterem i konsekwencjami od poprzednich" (Wallace, 1998), kiedy to okres przygotowawczy przed wstąpieniem do UE dla Hiszpanii i Portugalii trwał około ośmiu lat, zaś Austrii, Finlandii i Szwecji - po czterech latach trudnych negocjacji w sprawie ustanowienia Europejskiego Obszaru Gospodarczego - wydłużył się o dodatkowe dwa lata. Obecny proces ma objąć cały kontynent i zrozumiałe, że wiążą się z tym pytania o to, co taka integracja paneuropejska mogłaby oznaczać i jak zapewnić jej stabilność. Należy zgodzić się z poglądem, że nowy kontekst przestrzenny i czasowy obecnego procesu integracj i wymaga rzetelnej diagnozy, która by odpowiadała na pytanie: z czym ma się do czynienia, a nie jedynie powielenie już istniejącego i sprawdzonego modelu integracji zachodnioeuropejskiej. Obecny proces istotnie różni się charakterem i konsekwencjami od poprzednich. Potrzebne jest zatem nowe określenie obecnej strategii integracji, co wynika z następujących przesłanek: �14 - braku klarowności co do tego, co integracja obejmuje i jakie sąjej wymagama, - fazy "przejściowej", która obejmuje zarówno Europę Zachodnią, jak nowo kandydujące państwa członkowskie oraz - koniecznego usunięcia znaku zapytania w kwestii tego, co może scalić kontynent europejski, czyli jaki rodzaj solidarności byłby najbardziej skuteczny w utrzymaniu jedności paneuropejskiej. Potrzebny jest zatem powrót do pytania podstawowego, takiego oto: Co rozumie się pod pojęciem integracji? Znaczy ono coś więcej niż poszerzenie transakcji gospodarczych i tworzenie wspólnego obszaru gospodarczego z odpowiednimi regulacjami gospodarczymi (Wallace, 1998). Charles de Gaulle, jeden z ojców idei europejskiej, miał się wyrazić, iż sen o zjednoczonej Europie nie ma żadnych widoków na realizację, tak jak nie jest możliwe zrobienie omletu z twardych jajek. Czym zatem ma być Europa w projektach integracji? Z dotychczasowych dyskusji nie wyłania się pogląd jednolity. Przeważają tendencje rozważania tego problemu głównie przez wymiar polityczny, gospodarczy oraz instytucje publiczne. Słabszy akcent kładzie się na kontekst społeczny i kulturowy. Tymczasem to, co szczególnie istotne dla przyszłości tego kontynentu, rozgrywa się w wymiarze kulturowym. Kultura nie ma "naskórka" - mówią antropologowie. Chcą przez to powiedzieć, iż to w kulturze - rozumianej jako struktura wartości i reguły więzi społecznej, w ramach których ludzie się komunikują, rozwijają wiedzę o życiu i postawy wobec życia - da się odnaleźć zasoby nie ograniczone przestrzenią i czasem. W Europie język wymiany był i jest oparty o wspólne wartości, czasem oczywiste, niekiedy ukryte i zapomniane. Jest swoistym paradoksem, że współczesne rozwinięte techniki wymiany informacji nie sprzyjają porozumieniu i komunikacji w takim stopniu, jak to miało miejsce na przykład w Europie średniowiecza. Ówczesne uniwersytety skupiały elitę intelektualną świata i ułatwiały znajdowanie wspólnych spraw w głębszym sensie, niż to ma miejsce obecnie. Współcześnie mamy wprawdzie do czynienia z łatwym i coraz powszechniejszym dostępem do informacji, lecz równocześnie z coraz trudniejszą jej interpretacją, porządkowaniem, rozumieniem wobec swoistego zalewu danych i "sporu języków". Istotnie, "kultura o wiele silniej wiązała ze sobą społeczellstwa naszego kontynentu w średniowieczu, czy jeszcze w XVIII wieku, niż dziś. Kiedy 200 lat temu Diderot rozmawiał z carycą Katarzyną, mieli więcej w s pół n y c h spraw (podkr. M. W.), niż znaleźliby ich dzisiaj" (z wywiadu przeprowadzonego przez "Wprost" z Przewodniczącą Komitetu Integracji Europejskiej,4.05.1997). Jeśli chce się poważnie traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych dla integracji, a wolę tę deklarują obie strony - kraje Zachodu i nowo aspirujące państwa Europy Środkowowschodniej, to poza przesłankami politycznymi, ekonomicznymi, geostrategicznymi, społecznymi należałoby też brać pod uwa- �15 gę realia kulturowe. Z opinii wypowiadanych na temat integracji europejskiej nie wyłania się wprawdzie obraz klarowny, ale tym mocniej zaznacza się potrzeba dopełnienia dyskusji refleksją nieco innego wymiaru. Można usłyszeć pogląd, że "Europa w swych szczytowych momentach była czymś więcej niż dobrze funkcjonującym mechanizmem (...). Europa zawsze oznaczała pewną postawę duchową, styl intelektualny, mentalność, kanon kultury" (Plesul, 1998, s. 77). Wspólnota kulturowo-obyczajowa Europy dotyczyła także krajów środkowej części kontynentu, przynajmniej od XVI wieku. "Nasza elita intelektualna uczęszczała na te same uniwersytety i czytała te same książki, co francuska, włoska czy angielska" (Tazbir, 1998). Siłą Europy było bogactwo różnorodności obecne na małej przestrzeni. "Dlatego by pozostać ( ...) Europa musiałaby być gotowa do z i n t e g r o wan i a wszystkiego, co przez swą o dr ęb n ość mogłoby ją w z b o g a c i ć" (Plesul, 1998). Ta ostatnia konstatacja odsyła nas w stronę rozumienia sensu dwóch pojęć: kultury oraz integracji. To ostatnie należałoby opatrzyć komentarzem, iż integracja zawsze dotyczy różnych, a nie jednakowych elementów; tym samym nie może być mylona z homogenizacją. Co do pierwszego pojęcia warto przypomnieć w tym miejscu, że zróżnicowanie jest warunkiem żywotności kultury i jej bogactwa. Wartości kultury "muszą być stale kwestionowane, jeśli nie mają zwiędnąć, skostnieć, umrzeć" (Kula, 1983, s. 320). "Tylko integracja różnorodności może stworzyć nową ciekawa jakość" (Smułkowa, ]998, s. 76). Przyjęcie powyższych założeń sugeruje określoną wizję europejskiego zjednoczenia. Dotychczas nie ma wprawdzie jasności, czy będzie to "Europa ojczyzn", czy wspólny "dom europejski", zatem czy zróżnicowanie sięgnie regionu, czy też utrzyma się na poziomie sfederowanych patlstw. Inny problem do którego nawiążę dalej - dotyczy regionalizacji i globalizacji w ich wzajemnych relacjach. W dyskusji na temat zjednoczenia Europy na razie przemawiają względy pragmatyczne. Na pytanie, kto i po co chce Europę zjednoczyć, pada odpowiedź, aby wspólnie stawić czoła ekspansji gospodarczej Dalekiego Wschodu i Stanów Zjednoczonych, a po drugie, aby uniknąć w przyszłości konfliktów zbrojnych na kontynencie. Z tego punktu widzenia ocenia się zjednoczenie Europy jako proces motywowany konkretnymi formalnymi oraz instrumentalnymi przesłankami. Jak pisze Antonina Kłoskowska, czymś innym jest Europa aksjologiczna, która zawsze obejmowała polską kulturę. Powstaje pytanie, czy autorzy procesu zjednoczeniowego, którzy kierują się przede wszystkim względami praktycznymi, pragmatycznymi nie będą "odsuwać na dalszy plan sfery aksjologicznej?" (Kłoskowska, 1998, s. 78). Jak dotąd dyskusje polemiczne są okazją takich oto opinii: ,,«Europa ojczyzn» to swoisty kompromis między myśleniem w kategoriach narodowych a myśleniem w kategoriach europejskich" (Sadowski, 1998) lub "Uciekając w koncepcje bardziej narodowe np. koncepcję «Europy ojczyzn» nie prowadzi się debaty o realiach". Przyjęło się uważać, że postawy względem integracji europejskiej różnicują się �16 według orientacji politycznych: narodowo-katolickich - bardziej powściągliwych i sceptycznych oraz liberalnych - mocno entuzjastycznych. Tymczasem sedno sprawy leży w samej wizji ~ednoczonej Europy. Co do tego, jak widać, nie ma zgodności. Do niedawna nad naszym myśleniem o integracji ciążył gorset takich określell, jak: "wyrównywanie poziomów", "dorównanie", "dostosowanie", "zmniejszenie dystansu". W tej optyce mieścił się pogląd, iż "my nie kształtujemy Europy, my do niej dołączamy" lub wniosek, że "musimy śmiało i radośnie p u k a ć (podkr. M. W.) do bram zjednoczonej Europy" (Plesul, 1998). W takiej optyce gubiło się to, co można określić jako twórcze podejście do integracji. W owej naśladowczej manierze Unia jawiła się jako "nieżycz1iwy, bardzo wymagający i nieprzyjemny kontroler" (Olechowski, 1998). Przypominało to sytuację kogoś, kto zakupuje «licencję rozwojową» lub cierpi na syndrom «spóźnionego przybysza». Tymczasem uzyskanie mocnej pozycji w UE to nie tylko spełnienie formalnych standardów i unijnych norm jako warunków szybkiej akcesji, lecz zdolność do twórczego i aktywnego uczestnictwa. Nie trzeba wyobraźni socjologicznej, aby przewidzieć, że powodzenie włączenia się do struktur instytucjonalnych i prawnych, określonych przez acquis communaulaire, może być spełnione przy wysokim obustronnym zaufaniu. Stąd rodzą się oczekiwania, aby "wspólna Europa obchodziła się z nami ostrożnie, nie odbierała nam odwagi i radości, nie przerażała gotowymi receptami" (Plesul, 1998) lub aby "Unia się nam pokazywała lepiej, cieplej" (Olechowski, 1998) oraz aby Europa nie tylko mówiła, co może dać, lecz i pytała, co może przejąć od nowych partnerów. Antycypując problemy i ewentualne zagrożenia inicjuje się dyskusje o sprawach dotąd marginalizowanych na tle debat "nazbyt pragmatycznych i nazbyt politycznych". Dotyczy ona otwartej kwestii zachowania narodowych tradycji przy równoczesnych procesach unifikacyjnych, czego efektem ma być "tożsamość obywatela Unii Europejskiej" (Skórzyński, 1998, s. 53). Autorytet z zakresu socjologii kultury formułuje dla potrzeb wspomnianej dyskusji sądy, które zasługują na szersze omówienie. Antonina Kłoskowska, powołując się na różne badania, wskazuje, iż "samopoczucie przynależności narodowej jest obecnie (...) w stanie pewnego kryzysu" (Kłoskowska, 1998, s. 60). Ta myśl wprawdzie ostrożnie, lecz jednak widocznie koresponduje z przekonaniem, że współcześni Polacy stracili więź z miejscem zamieszkania, własną historią, własną tradycją i programowo odrzucili kanon kultury narodowej. Osłabienie przywiązania do kultury narodowej, której kanonu się nie zna i nie ceni, wiąże A. Kłoskowska z czynnikami wewnętrznymi: "nie przynosi go Europa (... ) przynosi go całość współczesnego życia (...), kultury zdominowanej przez standaryzację"· Frontalnemu atakowi na wszelkie kanony (także narodowe) sprzyja, zdaniem autorki, moda na postmodernizm wśród polskich intelektualistów. Przewidywania co do dalszego biegu tego procesu mogą napawać obawą, iż "przy �17 jednoczeniu się z szerszymi organizmami, przy jednoczesnej - idącej od środka - utracie motywacji aksjologicznej w kierunku własnej tradycji kulturalnej (podkr. M. W.) ta kultura zacznie schodzić do rzędu folkloru" (Kłoskowska, 1998, s. 79). To ostrzeżenie wspiera twierdzeniem o konieczności reformy edukacji i mediów w służbie kultury narodowej, "bowiem Polska nie powinna (...) tracić z oczu wartości swojej własnej kultury" (tamże). Katalog wstępnych wyjaśnień co do natury integracji musi brać pod uwagę parametry czasowe. Faza "przejściowa", w której znajdują się państwa kandydujące objęte procesem transformacji i zmianami strukturalnymi, jest równocześnie czasem zapowiadanej reformy samej Unii. Zatrzymajmy się przy kwestiach rolnictwa i wsi. Aktualnie uwaga jest skupiona na trzech kwestiach: Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW), wypracowaniu wspólnej polityki zatrudnienia oraz utrwaleniu respektowania takich wartości, jak wolność, sprawiedliwość, bezpieczeństwo. Nie wolno jednak zapominać, że właśnie sprawy rolnictwa traktowane sąjako jeden z najtrudniejszych tematów negocjacji. W połowie 1997 roku przewodniczący Komisj i Europejskiej Jacques Santer przedstawił ważny dokument, ogólnie znany jako "Agenda 2000", który zawiera analizę niezbędnych reform dla "umocnienia wzrostu, konkurencyjności i zatrudnienia, unowocześnienia głównych kierunków politycznych i poszerzenia Unii" (Davidson, 1998). Udana aplikacja planów Komisji miałaby co sugeruje dokument - nie zwiększać budżetu Unii znacznie i poza konieczne granice. Pomyślność owych zamierzell ma się jednak wiązać ze zmianą Wspólnej Polityki Rolnej (CAP), dotychczas obciążającej cały budżet Unii w 50 procentacll. Doświadczenia, które płyną z lektury "Agendy 2000" i z wywołanej nią dyskusji, mogą zapowiadać w przyszłości nowy kierunek polityki wobec wsi i rolnictwa. Zniesienie subsydiów i osłon otaczających Wspólną Politykę Rolną zmienia radykalnie wektor dotychczasowej polityki rolnej, bardziej w stronę wsi i jej walorów środowiskowych, przyrodniczych, kulturowych niż produkcyjnych. Przykładem zmiany podejścia do wsi i rolnictwa jest inny dokument opracowany z kolei przez Radę Europy (Council of Europe)'. W preambule odnotowano, iż obszary wiejskie w Europie, które obejmują około 85% całej jej powierzchni, były przez długie lata traktowane przede wszystkim ,jako miejsce wytwarzania surowców rolniczych". Konieczność zapewnienia bezpieczei1stwa żywnościowego, pilna zwłaszcza po zniszczeniach II wojny światowej, wpłynęła na kierunek i instrumenty polityki rolnej zmierzające do szybkiego wzrostu produkcji. Uprzemysłowienie i urbanizacja doprowadziły jednak I Rada Europy nie jest instytucją Wspólnot Europejskich. dlatego nie należy jej mylić z Radą Unii Europejskiej. Jest to organizacja działąjąca od 1949 r.o założona w Strasburgu w celu wspierania współpracy w Europie. Członkiem Rady Europy jest również Polska (za .,Wieś i Państwo" 1996, nr 2-3). �18 do znacznego zmniejszenia roli rolnictwa w gospodarce oraz kryzysu obszarów wiejskich. Rozmaite inicjatywy podejmowane przez organizacje międzynarodowe, jak np. OECD czy Unia Europejska, zmierzają do naprawy sytuacji i do "różnorodnych działa"l na rzecz społeczności wiejskich, trwałej gospodarki zasobami naturalnymi, ochrony krajobrazów i wiejskiego dziedzictwa kulturowego". W klimacie zapowiadanych reform i poszerzenia Unii prowadzi się dyskusje na temat zredukowania funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności oraz sygnalizowanych przez "Agendę 2000" reform Wspólnej Polityki Rolnej. Debata wokół tych spraw dotyczy czegoś więcej niż tylko transferów finansowych i wzajemnych bezpośrednich zobowiązałl pomiędzy różnymi segmentami struktury społecznej Unii oraz pomiędzy różnymi jej członkami. Wiąże się to bowiem z głębszą zmianą dotychczasowych wzorów partnerstwa i stałej współpracy. Można przewidzieć, że znacznie więcej uwagi będzie się przypisywało potrzebie kreowania nowych, głębszych form solidarności oraz budowania zaufania pomiędzy wszystkimi członkami Unii. Wspomnieliśmy już, że wypracowanie płaszczyzn stycznych dla instytucjonalnych i prawnych struktur może się odbyć tylko przy wzajemnym zaufaniu. Tymczasem oznaki braku zaufania, widoczne w życiu publicznym, wiąże się z głębszym kryzysem współczesnych społeczeństw, co odnotowują nie tylko badania socjologiczne. Sukcesy integracji, w zgodzie z przyjętą formułą pragmatyczną, widzi się raczej w rozszerzeniu rynku i transformacji gospodarek do reguł wolnego handlu w wymiarze globalnym niż w sferze moralnej odpowiedzialności za wspólne dobro. Dlatego też zdolności konkurencyjne gospodarek nowo kandydujących pałlslw skupiają główną uwagę autorów strategi i integracyjnej. Powróćmy jednak do kwestii zaufania, szczególnie istotnej dla wypracowania nowych form paltnerstwa i współpracy między stronami o niesymetrycznych strukturach. Asymetrię tę zdaje się potwierdzać nowy tennin "giętkość", który pojawia się w języku "euromowy" jako odpowiedź na przewidywane trudności procedury negocjacyjnej. Wiąże się je z wydłużającą się fazą przejściową przewidzianą dla tych paóstw kandydujących do Unii, które nie sąjeszcze gotowe do wypełnienia wymaganych unijnych standardów. Przy okazji wskazuje się, że sugestie co do tego, jakoby istniał jeden tylko zachodnioewopejski model zjednoczenia, pozbawia przyszły kształt Unii pożądanych trwałych zróżnicowań, które nowe państwa mogłyby wnieść do wspólnego "europejskiego domu". Powróćmy jednak do wymiaru zaufania, słabiej dostrzeganego w tle dominujących rynkowych reguł, lecz nieodzownego jako skuteczny katalizator urzeczywistnienia idei "europejskiego domu". Andreas Bodenstedt, przewodniczący Towarzystw Socjologii Wsi, Europejskiego i Światowego, przedstawia następującą argumentację: "Zjednoczenie Europy w aspekcie czysto rynkowym przyniosłoby bez wątpienia dwa zdecydowanie niepożądane skutki. Po pierwsze zaostrzenie konkurencj i, niosące rujnujące następstwa dla wielu ludzi ze względu na wielką różnorodność podstawowych, niezmien- �19 nych czynników naturalnych i kulturowych. Po drugie spowodowaną tym jeszcze intensywniejszą industrializacją, mającą na celu wyrównanie zróżnicowanych regionalnie wielkości podaży i popytu (...). Sprzeczność «ekologia przeciw ekonomii» przynosi kryzys agrarny i zagrożenie dla środowiska" (Bodenstedt, ł 993, s. 142). Proponuje się zatem "wspieranie takich modeli produkcji i konsumpcji, które łączą ochronę środowiska i konkurencyjność" (Ochrona .I,rodowisku..., 1997). Warto w tym miejscu przybliżyć dwa wymiary konkurencyjności - krótkoi długookresowy. Mieczysław Kabaj wyróżnia dziewięć czynników determinujących konkurencyjność w krótkim okresie oraz cztery czynniki determinujące ją w okresie długim (Kabaj, 1997). Pomillmy te pierwsze i dla potrzeb naszego wywodu skoncentrujmy się na dłuższej perspektywie. W długim horyzoncie czasu, jak przyjmuje się w ekonomii, konkurencyjność jest związana z takimi czynnikami decydującymi o rozwoju, jak: 1) inwestycje i postęp techniczny, 2) jakość zasobów pracy, 3) wzrost udziału wysokich technologii w gospodarce, 4) struktura populacji z coraz większym udziałem grup ludności tworzących dochód narodowy i coraz mniejszym udziałem grup nie uczestniczących w powiększaniu Produktu Krajowego Brutto (PKB), a korzystających ze świadczeń socjalnych (Kabaj, 1997). Zdolności konkurencyjne polskiej gospodarki istotnie utrudnia fakt, że na 100 aktywnych zawodowo, jak podaje Mieczysław Kabaj, mamy 77 osób korzystających z rent, emerytur, różnych świadczeJl socjalnych oraz bezrobotnych. Znaczny udział korzystających ze świadczeJl socjalnych przypada na wieś. W latach 80. świadczenia społeczne stanowiły około 8% łącznych dochodów rodzin chłopskich, od ł 990 roku udział ten systematycznie rósl, do 21,7% w 1994. Można stwierdzić, że "w okresie transformacji wystąpiła tendencja do «socjalizacji» struktury dochodów w gospodarstwach rolników" (CUP, s. 39). W Polsce dochody realne w roku 1995 w gospodarstwach chłopskich na jedną osobę były o około 40% niższe w stosunku do 1989 roku. W krajach UE natomiast subsydiowanie produkcji rolnej pozwalało na utrzymywanie wysokiego poziomu dochodów rolniczych. Na wsi polskiej w ostatnich latach, jak to ujmuje Jerzy Wilkin, zarysowało się kilka niepokojących tendencji; jako naj istotniejsze wymienia stały wzrost bezrobocia, w tym długookresowego, depopulację obszarów wiejskich (rozpatrywanych łącznie), szybszy niż średnio w kraju proces starzenia się ludności wsi, jej słabsze wykształcenie. Dawne zaniedbania infrastruktury technicznej i ekonomicznej pogłębiają "zapóźnienia cywilizacyjne" wsi. Zwiększenie konkurencyjności polskiego rolnictwa, jak to wynika z logiki ekonomicznej, może nastąpić tylko w warunkach obniżenia kosztów wytwarzania. Te zaś, zgodnie z opiniami kompetentnych autorów, mogą być realizowane tylko w części efektywnych gospodarstw, które szacuje się w przyszłości na 30-50% "zdolnych do rozwoju, zarządzanych przez rolników, sprawnie dostosowujących się do wymogów związanych z procesem integracji z Unią Europejską" (CUP, s. 48). Pytanie, �20 co z resztą gospodarstw, nie jest bezpodstawne. Pytanie, co z polską wsią, w tym kontekście nie jest tylko pytaniem retorycznym. Powstanie większych gospodarstw w ograniczonej rolniczej przestrzeni może się dokonać tylko kosztem zniknięcia mniejszych gospodarstw. Taką tendencję potwierdza zmodernizowane rolnictwo uprzemysłowionych krajów świata. Rolnictwo, które pada ofiarą swego własnego sukcesu - a rolnicy wpadają w pułapkę bez wyjścia, bowiem produktywistyczny model rozwoju rolnictwa wsparty jest logiką funkcjonowania systemu kapitalistycznego - ma tendencję do eliminowania gospodarstw rodzinnych. Przyjmując perspektywę członków Unii, trzeba przyjąć, że w wyniku przyłączenia nowych krajów nastąpi wzrost o połowę powierzchni użytków rolnych całej Unii i równocześnie podwojenie siły roboczej w rolnictwie. Aktualnie w Unii uprawia się J 30 mln ha, na których gospodaruje 8 mln rolniczych jednostek produkcyjnych o zróżnicowanej strukturze. Rolnictwo Unii, które w latach 1945-1975 ciągle się modernizowało w zgodzie z ogólnym wzrostem gospodarczym, doprowadziło w trakcie owych lat prosperity do podwojenia produkcji, przy równoczesnym zmniejszeniu zatrudnienia o połowę (Halamska, 1998). Ów dynamiczny produktywistyczny model ukazał swoją negatywną stronę z całą mocą zjawisk kryzysowych w latach 80. Można powiedzieć, że wspólna polityka rolna lat osiemdziesiątych stała się ofiarą własnych dokonań. Rosnące koszty, przede wszystkim wysokie dotacje, niewłaściwe użytkowanie ziemi, zakłócenia w handlu światowym, zniszczenie środowiska naturalnego, nierównowaga między popytem a podażą, co wywołuje kłopotliwe skutki nadprodukcji w rolnictwie, to tylko część negatywnych zjawisk. Symptomy kryzysu pojawiają się jako zagrożenie szersze i dotyczą całości obszarów wiejskich. Wyludnienie wsi, zachwianie struktur demograficznych, które objawia się w starzeniu się populacji oraz niedostateczna liczba kobiet lub mężczyzn dla harmonizowania struktur demograficznych, ponadto bezrobocie - wszystkie te zjawiska wywołują kumulację czynników "niedorozwoju" w przestrzeni rolniczo-wiejskiej. Objawy te są sygnałem koniecznych zmian, o których powiemy dalej, i które są podejmowane coraz intensywniej w krajach Unii. Trzeba zdawać sobie sprawę, że w takiej "przejściowej" sytuacji wobec zapowiedzi zmian we Wspólnej Polityce Rolnej, kryteria poszerzenia Unii o nowych członków, a szczególnie o Polskę, która jest największym państwem w regionie, tworzy pole napięć, i to z kilku powodów. Polska w tym właśnie kontekście jest ważnym ogniwem procesu poszerzenia Unii. Postrzegana jest w tym układzie jako adwokat pallstw sąsiadujących, przede wszystkim Litwy, Ukrainy i innych sąsiadów, którzy - jak się wyraził przy okazji omawianej dyskusji jeden z jej uczestników - "będą stali w kolejce do Europy" (Osadczuk, 1998, s. 64). Mówiliśmy, że efektem poszerzenia będzie wzrost powierzchni upraw i zwiększenie zatrudnienia w rolnictwie. To stanie się w istotnej mierze właśnie za przyczyną Polski. Warto w tym miejscu wskazać, że obszary wiejskie sta- �21 nowią u nas 93,4% terytorium kraju. Blisko 40% populacji mieszka na obszarach wiejskich. Co szczególnie zasługuje na podkreślenie w debacie o integracji - "Wieś polska jest w pewnym stopniu unikalna, i to zarówno w porównaniu z Zachodem, jak i ze Wschodem. W Polsce mamy ostatnich chłopów w Europie" (Wieś polsku ..., s. 38). To właśnie chłopi przeciwstawiając się kolektywizacji zdołali zachować własność ziemi, czego nie udało się w dawnej Czechosłowacji, NRD, na Węgrzech i w byłym Związku Radzieckim. To różni Polskę od innych krajów Europy Środkowowschodniej, które doświadczyły socjalistycznego eksperymentu. Polska, co nie mniej ważne, jest głównym producentem rolnym tej części Europy i zapewne właśnie ze względu na swój potencjał oraz wspomnianą "wyjątkowość strukturalną" odegra szczególną rolę w procesie europejskiej integracji. Wspomnieliśmy, że newralgiczność debaty o rolnictwie w związku z integracją dotyczy obu stron - nowych pallstw kandydujących i dawnych członków Unii. Wiadomo, że społeczetlstwa i terytoria europejskie są zróżnicowane, mają inne rolnicze struktury, a ich społeczności wiejskie i kultury chłopskie rozwijały się według "odmiennych trajektorii" (Halamska). Na wsi zachodnioeuropejskiej wcześniej pojawili się niezależni, wolni chłopi - właściciele gospodarstw rolnych. W Polsce i znacznej części Europy Środkowowschodniej kwitły wielkie dobra ziemskie w ramach gospodarki folwarczno-patlszczyźnianej, które swą produkcję towarową - głównie zboże - wysyłały do metropolii Europy i znacznej części ówczesnego świata. Wówczas Polskę nazywano "spichlerzem Europy". Charakterystyczne, że to samo określenie zaczyna być przywoływane przez partnerów unijnych we współczesnych dyskusjach o integracji, szczególnie w kontekście konkurencyjności. Kiedy czasy nowożytne w Europie Zachodniej charakteryzowały się rolnictwem "wolnym od feudalnych zależności" (Noniewicz, 1996), to kraje Europy Środkowej cechowała trwałość gospodarki folwarcznej. W tym właśnie najsilniej zaznaczyła się odmienność owej "agrarnej trajektorii" obu części kontynentu. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rolnictwie wpłynęła też na inną dynamikę przewrotu przemysłowego we wschodniej części kontynentu, w porównaniu z zachodnią. Już w punkcie startu procesu industrializacji przygotowanie Europy Zachodniej pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji, nowych technologii wyprzedzało rozwój gospodarczy Europy Środkowowschodniej . N iekorzystne położenie względem kształtującego się rynku światowego i ograniczona asortymentowo oferta handlowa (zboże, drewno) wpływały na marginalizację Polski w wymiarze kontynentalnym i światowym. Wspomnieliśmy wcześniej o kontekście globalnym jako istotnej przesłance procesu integracji oraz głównym kierunku współczesnych strategii rozwojowych. Zatrzymajmy się zatem przy pojęciach globalizacji i regionalizacji, tak jak są one definiowane, aby w konkluzji zbliżyć się do problemu miejsca wsi i rolnictwa polskiego w tle współczesnych megatrendów. Podkreśla się najczę- �22 ściej jednoczesność dwóch tendencji: scalających - globalnych i odśrodkowych - różnicujących, nadając im wymiar lokalny, etniczny, narodowy, niekiedy w zależności od ujęcia, widząc w tym tendencje separatystyczne albo zwykłą potrzebę regionalnego rozwoju. Dostrzega się owe tendencje zarówno w płaszczyźnie gospodarczej, jak politycznej i społecznej. N iektórzy ekonomiści mają tendencję do traktowania globalizacji jako przejawu ponadnarodowych powiązań przedsiębiorstw, które wchodzą w strategiczne gospodarcze sojusze na skalę międzynarodową. W tym też sensie są skłonni traktować globalizację jako proces mikroekonomiczny, odniesiony bardziej do produkcji niż handlu. Regionalizację zaś odpowiednio traktują jako proces makroekonomiczny, ponieważ dotyczy skali krajowej (O'Neill, 1996, s. 33). Antonina Kłoskowska dostrzega dwa wymiary regionalizacji - ponadpal1stwowy i infrapallstwowy (Kłoskowska, 1998). W warstwie społeczno-kulturowej zaznaczają się one jako dwie różne tendencje. Inni autorzy, biorący pod uwagę wymiar gospodarczy, traktują proces regionalizacji i globalizacji jako wzajemnie powiązany (O'Neill, 1996, s. 33). Day i Reibstein definiują globalizację jako siłę napędową nowych form konkurencji. Można spotkać się z definicją łączącą różne wymiary globalizacji traktowanej jako proces, w którym daje się wyróżnić trzy nurty: global izację rynku, kultury i bezpieczellstwa (Buend ia, 1995). Instytut Rozwoju Społecznego Narodów Zjednoczonych (UHRISD) wymienia sześć kluczowych nUł1ów globalizacji, mianowicie: rozszerzenie liberalnej demokracji; dominację sił rynkowych; integrację światowych gospodarek; transformację systemów produkcyjnych i rynków pracy; szybkie zmiany technologiczne; rewolucję w środkach komunikacji i upowszechnienie konsumpcyjnego stylu życia. Inni autorzy wiążą globalizację z polityką wobec handlu, prywatyzacją, wymianą zagraniczną, liberalizacją rynków finansowych, zwiększonym dostępem do międzynarodowych rynków, ograniczeniem roli pal1stwa w gospodarce. Biorąc pod uwagę dowody historyczne, można przytoczyć opinię sygnalizowaną wcześniej, że nie ma niczego szczególnie nowego w obecnym umiędzynarodowieniu gospodarek. Taki właśnie sposób argumentacj i rozwijają Hirst i Thompson, którzy wskazują, że proces ten, wspierany przez rozwój nowych technologii przemysłowych, rozpoczął się już w połowie XIX wieku. Autorzy wskazują, że światowe gospodarki nie są globalne, a raczej koncentrują się w triadzie dominujących ogniw, którymi są Europa, Japonia i Północna Ameryka (Hirst, Thompson, 1996). Pośród analityków współczesnych koncepcji rozwojowych nie ma jednomyślności co do skutków globalizacj i i wzrostu konkurencyjności na społeczny wymiar rozwoju i bezpieczellstwa. Optymistyczne podejście akcentuje te cechy globalizacji, które zmierzają do integracji rozwijających się krajów w globalną gospodarkę, co ma się wiązać z podziałem korzyści i wymiany między uczestników procesu. Bardziej pesymistyczny punkt widzenia akcentuje fakt, że globalizacja nie jest procesem równomiernym, dotyczy głównie Północy świata, �23 oraz zwiększa nierówności rozwoju i marginalizuje coraz większe grupy krajów. Istotnie, globalizacja coraz częściej jest postrzegana nie tylko jako gra o pozytywnych skutkach, a raczej jako broJl sieczna a dwóch ostrzach ("a twa edged sword ... with winners and losers") (O'Neill, 1996, s. 41). W konkluzji można by pokusić się a określenie tych, którzy wygrywają i tych, którzy przegrywają w procesie globalizacji. Nie to jest wprawdzie celem tych rozważaJl, ale nie można pominąć stwierdzenia, że w procesie transformacji wieś poniosła większe koszty niż inne segmenty struktury społecznej. Złożoność, zmienność, nieprzejrzystość przejścia systemowego, w jakim uczestniczy spoleczeJlstwo w latach 90., odciska się na nieokreślonym miejscu wsi i rolnictwa. W myśleniu o wsi przeważa ,jakby zewnętrzność, tymczasowość i zbyteczność wsi w warunkach dzisiejszych". Tego rodzaju podejście przejawia się w traktowaniu jej jako "balastu, czynnika ważącego niekorzystnie na szansach unowocześnienia Polski i opóźniających jej integracją z Europą Zachodnią" (Bukraba-Rylska, 1995). Cechą programów naznaczonych koniecznością sprostania obecnym wyzwaniom jest "przyznawanie wsi statusu bytu niepełnowal10ściowego, rzekomo zdolnego jedynie do reagowania na zmieniającą się sytuację ( ... ) wręcz odmawia się jej prawa do wywierania w p ł Yw u (podkr. H. W.) na kształt współczesnego świata" (Bukraba-Rylska, 1995). Warto zatem postawić pytanie a możliwość wyał1ykułowania struktury interesów wspólnej Europy w taki sposób, aby "odrodzony świat rolnictwa nie czuł się już na marginesie i nie stracił poczucia, iż chyli się ku nieodwracalnemu upadkowi" (Pisani, 1995). Być może dzisiejsze dramatyczne pytania: "Co będzie z naszą wsią? Co będzie z naszym rolnictwem'?" znajdą bardziej satysfakcjonujące odpowiedzi, niż taka oto: "Wieś i rolnictwo to nie to samo. Wieś jest naszą szansą, natomiast rolnictwo mamy niedobre, ponieważ jest zbyt dużo małych gospodarstw, dwa miliony, a wyżywić nas może 300-400 tys. gospodarstw". Zapewne pogląd ten koresponduje z pewną wizją poszerzenia Unii, którą autor powyższych słów ujmuje tak oto: "Kanclerz Kohl mawia, że wszyscy chcą. żeby Polacy przystąpili do Unii, póki nie nadlecą polskie gęsi na święta. Wtedy miejscowi producenci gęsi krzyczą: «Nie chcemy, żeby nas zalewał tani towar!»". Zatem, jakie widzi wyjście autor tego komentarza, snując na marginesie taką oto refleksję: "Dlaczego tak duża liczba Polaków ma się zajmować najmniej wykwalifikowaną, najmniej rozwijającą pracą, w której najwyższą umiejętnością jest wyklepywanie kosy (sic! podkr. M. W.). W Unii - konkluduje dalej - "istnieją ograniczenia dostępu do zawodu rolnika (... ) nie tak jak u nas, gdzie się uważa, że rolnikiem jest się z urodzenia" (Olechowski, 1998). "Spór języków" istotnie może być niełatwym do pokonania wyzwaniem integracji, i to także po naszej stronie stołu negocjacji. Dlatego tak ważne jest mówienie i pisanie o wsi w kontekście współczesnych procesów: integracj i, globalizacj i, regional izacj i. �24 Miesięcznik "Więź" w czerwcowej edycji zamieścił dyskusję pod znamiennym tytułem: Wieś po/ska: historyczny skansen, ekonomiczny relikl czy 5pichlerz Europy, do której autorka tych słów została zaproszona. Biorący udział w dyskusji prof. Jerzy Wilkin podzielił się swoim spostrzeżeniem, że w rozmowach o wsi z udziałem jej przedstawicieli dominuje narzekanie, zaś w środowisku miejskim dominuje irytacja. Wieś drażni, drażnią problemy z nią związane. Z tym zderzeniem narzekai1 i lamentów, zjednej strony, oraz irytacji - z drugiej, naprawdę nie można sobie poradzić" (Wilkin, 1998, s. 49). To także ważny powód, dla którego znajdowanie płaszczyzn stycznych i budowanie zaufania należałoby rozpocząć na własnym polu. Wspomnianą dyskusję zakoi1czył redakcyjny komentarz, pod którym podpisuje się autorka powyższego. "To dzięki integracji europejskiej mówi się wreszcie o wsi, która przestała być tematem nie chcianym i nie lubianym. Rolnictwo okazało się jedną z kluczowych kwestii przy naszym akcesie do Unii. To w pewnym stopniu może napawać otuchą" (Słodkowska, 1998, s.SO). BIBLIOGRAFIA Buendia H. G. 1995 The Limits 0/ the Global Village: Globali::ation. Nations and the State. UHUIWIDER. World Development Studies 5. Helsinki. Bukraba-Rylska I. 1995 Glos w dysku~ji panelowej. w: Wieś i jej mies::kańcy. Zró:::nicmvania, postawy i strategie ::achowań. red. B. Fedyszak-Radtiejowska. IRWiR PAN. Warszawa. Bodenstedt A. 1993 Memorandum w sprawie u/wor::enia "Domu dla wiejskiej Europy". ,.Wieś i Rolnictwo". nr 2(79). CUP Tendencje i problemy pr::emian na wsi i w rolnictwie w okresie transformacji. 1996 Centralny Urząd Planowania, Biuro ds. Wsi. Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Warszawa. lipiec. Davidson T. 1998 Przygotowania trwają wewnątr:: Unii, "Dialog Europejski". nr 3. Day G.. Reibstein D. 1996 Keeping Ahead in the Competith'e Game ... Financial Times". No 18, 1995-1996 Mastering Management. Halamska M. 1996 Dekolektywi::acja rolnictwa w Europie S'rodkowej - pr::yc::ynek do charakterystyki problemu, "Wieś i Rolnictwo", nr I. 1998 Rolnictwo Unii Europejskiej. Re/orma Wspólnej Polityki Rolnej, wy::wania GA IT, "Wieś i Rolnictwo", nr 2(99). Hirst P., Thompson G. 1996 Globali::ation in Question, Policy Press. Cambridge. �25 Kabaj M. 1997 Kłoskowska 1998 Economic Growlh, Compeliliveness and Employmenl in Ihe Perspeclive o/Inlegralion and Globalizalion, Chances. Threals and ChalIanges o/Ihe Polish Economy in Transilion. Warsaw. september (maszynopis). !\. Głos w dyskusj i nI. To::samo.~ci narodowe i elnic=ne a to::samość inlegrlljqcej się Fćuropy. w: Polska w Europie. z. 25. Fundacja .,Polska \Ii Europic". Warszawa. Kula W. 1983 Hisloria. zacujónie. rozwój. Czytelnik. Warszawa. Noniewiez Cz. 1996 Rozwój gospodarki chłopskiej. Filia UW. Bialystok. Ochrona ~:rodo\l'islw.. 1997 Ochrona środowiska przes=kodq dla gospodarki w okresie przejściowym, "Dialog Europejski". nr 5. wrzesień-październik. Olechowski /\. 1998 Glos \Ii dyskusji. "Europa". nr 2. O'NciIIIL 1996 Globalization. Competitiveness and Humon Security: ChalIanges for Development I'olic~vand Institutiona/ Change. Textes Reunis par Elaine Petitat-Cote, Vienna. Osadczuk B. 1998 Głos w dyskusji nI. To::samo.ki narodowe i etnicne .... op. cit. Pisani E. 1995 Jakiego potrzebujemy rolnictwa, tlumaezenie na język polski artykułu z "Le Monde". 27.05 PIcsui /\. Głos w dysku"ji. "Europa", nr I. 1998 Sadowski J. 1998 Głos \Ii dyskusji. "Europa". nr I. SkórzYllski 'I. 1998 Głos w dyskusji nI. To::somo.<-cinarodowe i etnic::ne ... op. cit. Słodkowska I. 1998 Prowadl.cnic dyskusji pl. Wieś po/ska: histolycny skansen, ekonomiczny relikt czy spichlC'l'z Lul'Op),. "Więź". nr 6 (976). Smulkowa I~. 1998 Głos IV dyskusji nI. To::somości narodowe i etniczne. " op cit. Tazbir .I. Głos w dyskusji. "Europa". nr I. 1998 Wallacc H. Unia I1ll1sispojrzec·· prmvdzie II' ocy. "Dialog Europejski", nr 3. 1998 Wid po/ska .. 1998 lI'ie.~{lo/ska.' historl'cny skansen, ekonomiczny relikt czy spichlerz Europy? Dyskusja z ud:ialcm\I Halomskiej, Al. Wieruszewskiej, J Sobocińskiego. J Wi/kina 11' rci/ah<.ji .. Wip', "Więź". nr 6 (476). Wilkin .I. 1998 Glos II' dyskusji pl. lVie.~polska .... op, cit. �26 Maria Wieruszewska CULTURE AND A VILLAGE IN THE CONTEXT OF EUROPEAN INTEGRATION (Summary) On the grounds of some new documents of the European Union and numerous scientific and journalistic discussions currently held in Poland. the author tackles the problems of developmental prospects of rural culture. rural communities. and agriculture in the context of European integration. The author assumes that the new context. hoth spatial and temporal, of the present integration process should he thoroughly diagnosed so as to answCl' the question: What is one going to deal with? rather than copy the alrcady cxisting and tested model of west-European integration. Under the Polish conditions this process is likely to be complex. as already today it raises many controversies. divergent evaluations and proposals. It is also going to ereatc a new situation in the Union itself li-ans/aled by A4. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94d2ba8209c9f34e806aecb438ea8644.pdf c1f2b62d2d3d2e1dd9c38d4dd90d8cac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2993 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2797 Title A name given to the resource Chodzimy po świecie i pytamy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.20-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wilgosiewicz, Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chodzimy po świecie i pytamy Z Moniką Mamińską r o z m a w i a B e a t a W i l g o s i e w i c z - Jak to się stało, że tradycyjna kultura łudowa jest dła Cie­ I w tym kontekście on wie, że cząstkę tego można przekazać dabie ważna? lej. - Trudno wskazać moment, kiedy to zaczęło być dla mnie -A Ty tak nie myślisz? ważne. Wtedy, kiedy zaczęliśmy z Jankiem jeździć do Łemków, - Nie wiem. To, czym się zajmujemy, tak myślę, przetrwać może jeszcze wcześniej, kiedy Janek był w „Gardzienicach". może tylko w jakimś niewielkim aspekcie i na pewno musi ulec Osoba Janka odegrała tu pewną rolę, dlatego o tym mówię. Za­ wielkiej transformacji. częłam się zajmować podobnymi rzeczami, spodobały mi się - Wiadomo, że tradycyjna kultura ludowa w takim wymia­ one. Myślę, że gdyby pewne pytania nie były dla mnie ważne już rze, w jakim istniała, nie ma szansy istnienia bez całego konte­ wcześniej, to nie zwróciłabym uwagi na to, co on mówił czy ro­ kstu życia, tyłko jako całość miała swoje znaczenie, swoją moc, bił. Natomiast wtedy traktowałam to bardzo powierzchownie, siłę i zadanie. zupełnie nie zdając sobie sprawy, w jakim zmierzam kierunku. - Naiwny badacz pyta: dlaczego nie śpiewa się już pieśni Nawet wtedy, kiedy jeździliśmy do Łemków, to, co dla Janka by­ żniwnych? Kobiety śmieją się i odpowiadają - no bo kombajn je­ ło już świadomą obserwacją, dla mnie nieświadomym uczestnic­ dzie. Nie ma czasu ani możliwości śpiewać w czasie takich żniw. twem. Byłam w takim momencie, że traktowałam to jako rodzaj To jest realne życie, do którego trzeba się jakoś dostosować. zabawy, a na pewno nie zadawałam sobie głębszych pytań, doty­ Można zatem zapytać: czemu zatem zajmować się taką dziedzi­ czących kultury tradycyjnej. To, co najbardziej rzucało mi się ną, która jest już przeszłością? Oczywiście, zadawałam sobie ta­ w oczy, to odmienne niż w mieście zachowanie ludzi. Myślę, że kie pytania i w odpowiedzi przyszło mi do głowy, że jest to jak zaczęłam rozumieć wagę tych pytań wtedy, gdy powstała Funda­ gdyby bardzo kompleksowo pojęta nauka o człowieku, zawiera­ cja i usłyszałam ludzi od lat zajmujących się tą czy inną dziedzi­ jąca w sobie różne dziedziny. To tak, jakby się wtórnie poznawa­ ną kultury tradycyjnej. ło całą wiedzę, do któregoś momentu wypracowaną przez czło­ - Czyli Twoja droga to wyjazdy na Łemkówszczyznę, spotka­wieka o sobie samym. Kultura tradycyjna daje przede wszystkim nia z ludźmi, muzyką... odpowiedzi na pytania z dziedziny, którą - na własny użytek nazwałabym mitologiczno-psychologiczną. Można powiedzieć, - Na pewno uczestniczenie w święcie. Jeździliśmy do Łem­ że nie tyle opisowo, ile od środka zna człowieka. Z powodu za­ ków na kolędowanie, to było jak gdyby centrum naszego kalen­ pomnienia tej wiedzy, z powodu jej wypaczenia na przykład darza, naszego czasu. Przyjechaliśmy już na taki teren, gdzie tyl­ przez wzorce romantyczne (te wszystkie piękne skądinąd: ko parę kobiet potrafiło śpiewać kolędy, a pokolenie naszych „dziewczyna widzi - odpowiadam skromnie, a gawiedź wierzy rówieśników już nie śpiewało. Była nawet taka historia w czasie głęboko, czucie i wiara silniej mówi do mnie, niż mędrca szkieł­ naszego pierwszego kolędowania, że zaproszono nas do chałupy, ko i oko"), a później przez kulturę masową, spotkanie z kulturą do której przyszli Łemkowie w różnym wieku, choć większość tradycyjną może porazić tego, kto zaczyna się nią serio intereso­ naszych rówieśników, i wyniknęła taka sytuacja, że myśmy śpie­ wać. wali różne kolędy i oni nie umieli ham odpowiedzieć pieśnią, nie umieli śpiewać, tylko włączyli magnetofon i to, co usłyszeliśmy, - W jakim sensie? to był taki rodzaj łemkowskiego disco poło. Pamiętam, że nas to - W takim, że człowiekowi wydaje się, że gdyby wrócił do bardzo zdziwiło. Wtedy jednak nie wyciągałam jeszcze takich korzeni tejże kultury, byłby mądry i szczęśliwy. To jest pierw­ wniosków, że trzeba coś z tym robić, tylko myślałam - kończy sze zachłyśnięcie, tak jak to bywa z neofitami. Niektórzy pozo­ się jakaś kultura. Tak mówię o tamtym czasie, natomiast możli­ stają na tym etapie. Znam grupy ludzi, którzy chcą odrodzić po­ we, że ja wtedy miałam jakieś myśli, teraz po prostu nie pamię­ gaństwo, uważając, że tamten czas dla Bałto-Słowian był naj­ tam. Natomiast na pewno jeszcze wtedy nie myślałam o obrzę­ lepszym czasem, rajem bez wojen. To oczywiste, że czas, dzie, o tym, co jest kluczowe dla każdej kultury. O obrzęd nikt w którym żyjemy, ma już inne oblicze. Nie można odrzucać - to nie pytał, nikt z nas bowiem nie miał wiedzy etnograficznej, nie moje zdanie - tych 2000 lat chrześcijaństwa czy tysiąclecia na wiedzieliśmy najzwyczajniej w świecie, o co pytać. Pytaliśmy naszych ziemiach. Wszyscy przecież jesteśmy, nawet nie zdając sobie z tego sprawy, przyzwyczajeni do praw jednostki, do my­ 0 lirykę, o której nie wiedzieliśmy, że się tak nazywa, pytaliśmy ślenia o jednostce jako o wartości. Takie właśnie myślenie po prostu o piosenki. Potem jeździłam tam jeszcze, bo wydawa­ utwierdzone zostało przez chrześcijaństwo. Byli badacze kultu­ ło mi się, że napiszę dialektologiczną pracę na temat polsko-łemry tradycyjnej, którzy mówili, że w żadnym momencie nie sty­ kowskiego pogranicza i zadawałam pytania według ankiety. Ko­ ka się ona z chrześcijaństwem, że żyją, czy żyły, swoimi odręb­ lędowanie i wywiady były wtedy dla mnie jednak oderwanymi nymi życiami. Ostatnio przeczytałam u Tatiana Bernsztam (co elementami, nie umiałam ich jeszcze połączyć. Natomiast pa­ przeczuwałam), że jest dokładnie odwrotnie, że niektóre ele­ trzyłam, jak ludzie żyją, i z tego czerpałam wiedzę o nich, nabie­ menty kultury tradycyjnej są tak silnie związane z chrześcijań­ rałam szacunku dla takiego życia. Ten sposób patrzenia, nie stwem, że nie istnieją po prostu bez niego. To oczywiście nie wiem, czy był on dla mnie naturalny, mógł wynikać z bycia mie­ jest cała prawda o tym istniejącym od wieków związku. Kultu­ szczuchem. Wiesz, jak to jest: mieszczuch przyjeżdża na wieś ra tradycyjna wspiera w nas „człowieka odwiecznego", te ele­ 1 nic nie rozumie. Janek, który wcześniej doszedł do pewnych menty bycia człowiekiem, które są w nas, mówiąc bardzo meta­ przemyśleń na ten temat, nigdy nie tworzył mitu, że wieś to jest forycznie, „od zawsze". jakaś arkadia, on już wtedy wiedział, że to jest normalne życie. 1 20 �ma możliwości powielenia w całości sposobów życia charakte­ -Wjaki sposób wspiera? rystycznych dla okresu żywej kultury tradycyjnej. Nie można -To znaczy, że pomaga przekraczać trudne momenty w życiu stworzyć na przykład jakiegoś skansenu, w którym wielbiciele człowieka, na przykład wszelkie inicjacje: w wiek dojrzały, przej­ życia „w zgodzie z naturą" oraliby sochą, prowadzili gospodar­ ście z jednego stanu społecznego w drugi, na przykład małżeń­ kę trójpolówki, sami tkali i czcili Peruna. A przecież takie myśli stwo itd. Chrześcijaństwo zaś pokazuje, jak stać się „nowym czło­ chodzą niektórym po głowie, począwszy zapewne od Jeana Jawiekiem" i przebaczać nie 7, ale 77 razy, kochać bliźniego, nie cąuesa Rousseau. Myśli o powrocie do takiego raju i próby jego zajmować się zbytnio doczesnością („spójrzcie na ptaki niebie­ realizacji (o czym już wcześniej mówiłam) to jakaś straszliwa skie, jako nie sieją ani nie orzą..."). Te dwa światy, te dwie mą­ utopia. Natomiast to, co jest niezaprzeczalnie stałe, to zmien­ drości rzeczywiście bardzo się różnią. Stanowią jak gdyby dwa ność. różne systemy filozoficzne. W pewnym momencie wydawało mi się, że odkryłam tajemnicę punktu wspólnego - stosunek do ży­ - Jeśli zmienność, to czy dotycząca wszystkich sfer życia czy cia; że tu i tu mówi się o świętości takiego zjawiska, jak życie. ze zmianą, nazwijmy to upraszczająco, otoczenia w konsekwen­ Chyba się jednak myliłam: w okresie pogańskim kultury trady­ cji nie zmienia się psychika człowieka? cyjnej życie, nazwijmy to „doczesne", jest świętością, przy tym - No właśnie. Myślę, że nie do końca. Tu właśnie mogłabym życie społeczności, a nie życie jednostki (istniały przecież ofiary przywołać krótki tekst Jana Bernada zatytułowany Kontynuacja składane z ludzi). Natomiast w chrześcijaństwie świętością jest tradycji. Tekst powstał jako programowy do naszego projektu życie jednostki, ale nie doczesne, lecz wieczne („ktokolwiek stra­ 0 tym samym tytule. Janek pisze tam, że jedną z charakterystycz­ ci swoje życie dla mnie - zachowa je"). Chyba przygoda z rozwi­ nych cech kultury tradycyjnej, czy może kultury w ogóle, jest kłaniem tego problemu jeszcze przede mną. Możliwe, że jest jed­ przekazywanie, a sytuacja dzisiejsza jest taka, że „jest nadawca, nak jeden punkt wspólny, mianowicie obrzęd. Obrzęd i w kultu­ nie ma odbiorcy". Jesteśmy więc w momencie przerwanego łań­ rze tradycyjnej, i w chrześcijaństwie nie ma być jakimś aktem cucha, pokolenie, no może dwa pokolenia temu. Kultura trady­ spontanicznym. Jest bardzo silnie kontrolowany i tu, i tu. Odziacyjna, co oczywiste, jest kulturą ustnego przekazu. Wracając do łuje na nas. Może tu i tu niesie inne treści, ale główny akcent po­ tematu, przestaliśmy zdawać sobie sprawę, co z tego w nas pozo­ łożony jest na zachowanie życia, na jego ochronę, życia - jak już stało (i trwa) z kultury tradycyjnej. Janek udowadnia, że przesta­ mówiłam - bardzo różnie rozumianego. Trudno mi powiedzieć liśmy to po prostu rozróżniać. Odsyłam do jego tekstu, z którym więcej, gdyż mówię bardziej o swoich odczuciach, nie cytując zgadzam się całkowicie. żadnych opracowań na ten temat. A mówię o odczuciach, uczci­ - Kultura ludowa to też cała sfera postaw wobec życia wie muszę tu zakończyć, gdyż reszta jest dla mnie tajemnicą. 1 śmierci, wobec natury, mam poczucie, że na wsi ciągle jeszcze - Czy znajdujesz jeszcze inne wspólne punkty, które łączą można wyraźnie odczuć istnienie świata pozazmysłowego, du­ chowego, to jeszcze żyje. obrzędy pogańskie z chrześcijańskimi? - Tak, w takim oczywiście sensie to żyje, dopóki żyje to po­ - Właśnie aspekt tajemnicy. Jest ona obecna zarówno w tym, kolenie, które pamięta, nazwijmy to, poprzednią epokę, Zresztą jak i w tamtym obrzędzie. Obrzęd (i tu, i tam) tworzył, czy two­ i dziś jest tak, że tam na wsi człowiek ciągle bije się o to, żeby rzy, pewne ramy, w których można było kontaktować się z róż­ przetrwać, bo nie ma żadnej pewności, co będzie jadł, jeśli zie­ nie pojętym sacrum. Nie można było wyjść poza te ramy, gdyż mia nie wyda plonów. Nie jest to na pewno tak dramatyczne jak ich przekroczenie mogło doprowadzić do szaleństwa. Sądzę, że kiedyś, ale jest. Oczywiście, że używa się teraz nawozów sztucz­ w obrzędzie chrześcijańskim podobnie, w sprawowaniu obrzędu nych, a nie pieśni, czy obrzędów magicznych, jednak kontakt także chroniona jest normalność życia, realność poznania. Wszy­ z naturą - nie tak powierzchownie pojmowaną, że ptaszki i mo­ stko, co jest poza realnością i normalnością, wymyka się takiej tylki - tylko naturą jako czymś tajemniczym i nieokiełznanym, wiedzy, która może człowieka ochronić. Mam tu na myśli przede dalej ma swój wpływ na psychikę człowieka. wszystkim katolicyzm, sceptyczny wobec różnego rodzaju „mistycyzmów" (choć istnieli przecież Wielcy Mistycy i w tej trady­ - Stworzyliście Fundację, organizujecie dużą liczbę różnego cji). Doświadczenie mówi, że przekroczyć te ramy, tę granicę, typu spotkań, sesji. Jesteście otwarci, zapraszacie ludzi... mogą tylko ludzie niezwykle silni psychicznie. Doznać, ale - Jeśli poznaje się coś i zaczyna to być dla ciebie ważne, to umieć i chcieć powrócić do tak zwanego normalnego życia. Tro­ naturalne się staje, że chcesz to przekazać dalej, podzielić się. chę inaczej jest w prawosławiu, gdzie zachowała się na przykład Być właśnie pośrednikiem między nadawcą a odbiorcą, chcesz tradycja ,jurodstwa". Ten rodzaj prawosławia, jaki znam z wła­ tego odbiorcę znaleźć. snego doświadczenia, tj. ruskie prawosławie na ziemiach pol­ - Czyli podejmując trud upowszechniania, organizując róż­ skich, które ma na pewno inne zabarwienie kulturowe niż grec­ nego typu spotkania (liczba zorganizowanych przez was konfe­ kie, jest z kolei bardziej związane z kulturą tradycyjną niż kato­ rencji jest zdumiewająca), poszukujecie owego odbiorcy. licyzm. Ale to są rzeczy powszechnie znane. Reasumując - to, co - Mieliśmy taką ideę, żeby to nie były konferencje, które według mnie łączy te dwa odrębne systemy (pogański i chrześci­ odbywają się tylko w gronie naukowców. Chcieliśmy, aby ich jański), to dążność do zachowania normalności, a tym samym wiedza trafiła do ludzi zainteresowanych tą problematyką. Mie­ ochrony przed - nazwijmy to - złymi mocami i przekazanie tej liśmy szczęście zapraszając uczonych z Rosji, Litwy, Białorusi, umiejętności dalej. Oczywiście każdy z tych systemów posługu­ Łotwy, Słowacji i Ukrainy, gdyż u nich przez lata ukształtował je się swoimi metodami, wynikającymi z tego, na co jest położo­ się model teoretyka-praktyka. Ale tam (szczególnie w Rosji) my­ ny największy nacisk w poznawaniu otaczającej nas rzeczywi­ ślenie na ten temat trwa już o wiele dłużej. Na początku XX wie­ stości: Kosmosu i umiejętności poruszania się w tymże Kosmo­ ku Liniowa w Moskwie założyła coś w rodzaju ludowego kon­ sie, niejako „oswajania" go. serwatorium, gdzie nauczano przedmiotów, które dziś zaliczają - Czy człowiek współczesny może zbliżyć się do tego rodza­ się do dziedziny zwanej etnomuzykologią. ju wiedzy o świecie, który tworzyła kultura tradycyjna i przejąć - Tam naukowcy, którzy są teoretykami, są też praktykami. stamtąd pewne mądrości, czy też pewien rodzaj postawy wobecMam tu na myśli zwłaszcza etnomuzykologów, którzy doskona­ świata? łe znają repertuar, materiał muzyczny, którym się zajmują, two­ - Bardzo trudno odpowiedzieć na to pytanie. Ten, kto poszu­ rzą zespoły, uczą innych łub sami śpiewają i grają. kuje, może starać się poznać kulturę tradycyjną, może uznać tę - Tak, i to właśnie ich obecność na naszych konferencjach za­ wiedzę za konieczną do procesu poznawania człowieka jako ta­ inspirowała i mnie, i innych uczestników do myślenia o kulturze kiego. Jednak już bardzo trudno byłoby tę kulturę odrodzić. Nie tradycyjnej jako o czymś, co można czynnie poznawać, ucząc się 21 �pieśni, grając na instrumentach, poznając inne dziedziny sztuki, związane z kulturą tradycyjną. Może to jest to, co Anna Wyka mówi na temat bezpośredniego udziału badacza w zjawisku, które bada, może bez tego udziału nie ma prawdziwego dotknię­ cia tamtej rzeczywistości. - Dlaczego skupiliście się na muzyce, na pieśni? - Dla mnie muzyka była zawsze najważniejszą dziedziną sztuki. Słowo i muzyka. Uczyłam się od dzieciństwa grać, to za­ wsze było dla mnie ważne. Coś bardzo pięknego powiedział Hesse na temat muzyki w Grze szklanych paciorków; powie­ dział, że muzyka, wywodząc się z obrzędów, zawsze miała ma­ giczną otoczkę, i że w niej najdłużej ta magiczna otoczka prze­ trwała. To właśnie muzyka najbardziej konsoliduje ludzi w jed­ nym przeżyciu, we wspólnym przeżywaniu czegoś. - A czy uważasz, że przez muzykę, pieśń, można dotrzeć do tego świata, który już nie istnieje? - Myślę, że tak. Muzyka zachowała coś, czego nie zachowa­ ły inne sztuki. Nie wiem, dlaczego tak się stało. Może dlatego, że muzyka była nieoddzielną częścią obrzędu, wręcz konstytu­ tywną. Muzyka współczesna jest bardzo intelektualna, tak się mówi, niemniej nie doznajesz jej intelektem, lecz zmysłami. Jak mówi filozof: „Nie ma niczego w intelekcie, czego by wcześniej nie było w zmysłach". Jeśli chodzi o sposób poznawania świa­ ta, jestem chyba intuicjonistką, dlatego muzyka jest mi najbliż­ sza. Czy przez muzykę mogę dotrzeć do poznania świata? (Za­ znaczam, że moje rozważania prowadzę raczej na płaszczyźnie metaforycznej niż ściśle filozoficznej.) Grotowski mówi o sztu­ ce w ogóle, że może być ona Wehikułem, który przenosi nas gdzieś dalej, czy może lepiej - głębiej. Zatem pieśń też może być wehikułem, który cię niesie, którym posługując się dozna­ jesz czegoś więcej. Ale jaki jest warunek? Jeśli chcesz pozna­ wać, jeżeli nurtuje cię jakieś pytanie, to to, czy zostaniesz na po­ ziomie odtwórcy, zależy tylko od ciebie. Jeśli zafascynowałeś się tylko estetyczną stroną pieśni, to będziesz odtwarzał. Nato­ miast jeśli chcesz poznać więcej, jeśli poszukujesz wiedzy, to nie będziesz odtwarzał, będziesz szukał coraz głębiej. To są rze­ czy z kategorii duchowych, nie umiem nawet powiedzieć o nich nic więcej. W procesie poznawczym nie interesuje mnie po pro­ stu jeszcze jeden szczegół więcej. Oczywiście, interesuje mnie dany ornament w pieśni, ale nie tylko dla tego szczegółu uczę się tej pieśni. Pieśń staje się ważna wtedy, gdy mówi mi coś o człowieku, o jego drodze, o jego kondycji, o tym, kim jest, kim był, jak bardzo się zmienił, czy też jak się wcale nie zmie­ nił przez tysiąclecia, czy o sposobach dochodzenia do pewnej tajemnicy. Do takiej tajemnicy, której dotknięcie nie wszystkim jest dane, a ty nagle poczułaś, że chcesz ją poznać i wiesz, że ta pieśń może ci wskazać drogę. Jest to doznanie duchowe. Trud­ no o tym mówić. - W takim znaczeniu jest to droga dla wybranych? - Nie wiem, co to znaczy być wybranym. Na pewno nie jest to tak, że jest się kimś lepszym, nie dostaje się także od krocze­ nia tą drogą jakichś przywilejów, a wręcz przeciwnie. Tak, jak niewiele ludzi zajmuje się na przykład ornitologią, w tej dziedzi­ nie podobnie. Pociąg ku temu jest jakąś tajemnicą, tak jak taje­ mnicą jest na przykład miłość. Dlaczego kogoś kochasz? To jest tajemnica. I chcąc ją rozwikłać, chyba się zejdzie na jakieś głę­ bokie manowce. - Jeśli nie ma od kogo uczyć się tej muzyki i pieśni, czy moż­ na samemu to robić, korzystając z archiwów, nagrań, by śpie­ wać w taki sposób jak było to dawniej? - Boję się, że za parę lat będziemy na to skazani. Będzie to już jakiś rodzaj protezy. Najlepiej uczyć się od żywych ludzi. Ten ideał realizuje moskiewski zespół Narodnyj Prazdnik. Są to 22 kobiety, które od lat jeżdżą do jednej wioski. Każda z nich zna­ lazła sobie jedną wykonawczynię, od której uczy się jej maniery śpiewu, przygląda się jej przy pracy i w czasie święta. W ten spo­ sób każda z członkiń tego zespołu może przekazać dalej tę wła­ śnie manierę śpiewu z jednej wioski. To jest to, czego ja chciała­ bym doświadczyć. Dlatego myślę, że istnienie archiwów ma ogromne znaczenie - jednak raczej dla teoretyków niż tych, którzy mogą stać się świadomymi nadawcami. Głos biały, którym posługują się wszystkie wiejskie śpiewaczki, wydobywa­ ny jest w trochę inny sposób niż głos tak zwany akademicki, do którego jesteśmy przyzwyczajeni. Jego barwa i siła tak bardzo różni się od wyżej wspomnianego, że człowiek uczący się takie­ go śpiewu na początku boi się usłyszeć swój (biały) głos. Musi przełamać coś w sobie. Trwa to niejednokrotnie i kilka miesięcy, i nie jest to walka ze swoim głosem, lecz raczej ze swoją psychi­ ką. Wielka jest jednak radość, gdy się to uda przełamać. Tak sa­ mo jest z każdym momentem pokonywania strachu. Boisz się czegoś, ale pokonawszy strach, stajesz się bogatszy o to do­ świadczenie, jakbyś zaczynał więcej wiedzieć o sobie. - Pomimo Twoich zastrzeżeń raz jeszcze wracam do pytania o możliwość kontynuacji tradycji, takijest bowiem temat Wasze­ go obecnego programu, to jest też pomysł i daleko już posunię­ te przygotowania programu edukacyjnego dla przedszkoli. - Z przedszkolami to jest pomysł Janka, myślę, że bardzo do­ bry. Jeśli dzieciom zostaną przekazane pewne wartości, nie tylko jak mówiłam, estetyczne, to wierzę, że przyczyni się to do ich głębszego rozwoju, do przełamywania wstydu, że pochodzą ze wsi, że ich dziadkowie mówią gwarą itp. To może śmiesznie brzmi (dla nas, urodzonych w mieście i wyznających zasady tak zwanej tolerancji), ale przecież wszyscy wiemy, że tak właśnie jest. Myślę (można to nazwać marzycielstwem), że minie kult centrów, a rozpocznie się jakiś nowy nurt, nadający wartość kul­ turze lokalnej. Mam na myśli taki proces, zachodzący w umy­ słach, w świadomości dużej grupy ludzi. - Wróćmy do początku rozmowy, czyli do pytania o to, co dla Ciebie ważne w kulturze ludowej. Czy to pewne uniwersalia, py­ tania, odpowiedzi, które zadaje sobie człowiek, żyjący na tym świecie? - Myślę, że tak. Ale nie jest też tak, że sposób, który ja sto­ suję, musi być uniwersalny dla wszystkich, gdyż ktoś inny, po­ znając fizykę - poznaje dokładnie to samo, co ja, a ktoś poznaje to samo, będąc w zakonie. Mnie nie chodzi o zatrzymanie się, jak już mówiłam, na poziomie estetycznym, nie chcę też dawać ta­ kiej odpowiedzi, że zajmuję się kulturą ludową, bo tylko tam znajduje się jakaś prawda. Chociaż pytania są uniwersalne, są to pytania, które zadaje sobie każdy człowiek myślący, badający kondycję ludzką. Takie same pytania zadaje sobie filozof czy du­ chowny. Nie powiedziałabym, że to jest lepsza dziedzina od in­ nych, czy głębsza, czy więcej dająca. I nie mam żadnych goto­ wych recept, na przykład, że jeśli państwo tak nauczycie się śpie­ wać, to otworzy wam się droga do poznania prawdy. Wielu za­ trzymało się na etapie fascynacji kulturą ludową jako wyrocznią, jako receptą na szczęście. Ja tak nie myślę. - Czy potrafisz określić, nazwać, kim jesteś w swojej pracy: badaczem, animatorem, twórcą, miłośnikiem? - Nie jestem badaczem. Myślę, że jestem poszukiwaczem, tak z czystym sumieniem mogłabym siebie określić. PRZYPISY 1 Mowa tu o Janie Bernadzie, współzałożycielu Fundacji „Muzyka Kresów". �Referaty na sesjach Fundacji „Muzyka Kresów" 1992-1996 Bożonarodzeniowe i noworoczne obrzędy na Kresach, L u b l i n 15-18.01.1992 „Kultura tradycyjna a muzyka ludowa" - Dorota Frasunkiewicz (Warszawa, Polska) „Kolędy i szczedriwki Lwowszczyzny" - Jurij Kondratenko (Lwów, Ukraina) „Obrzędy zimowe na Ukrainie" - Jewgienij W. Jefremow (Kijów, Ukraina) „Instrumentalna muzyka w obrzędach kolędniczych na Białorusi" - Inna D . Nazina (Mińsk, Bia­ łoruś) „Aspekt wegetacyjny chodzenia po kolędzie" - Dorota Frasunkiewicz (Warszawa, Polska) „Kolędowanie na Podlasiu" - Jan Adamowski (Lublin, Polska) „Herody we współczesnych inscenizacjach wiejskich" - Piotr Dahlig (Warszawa, Polska) „Zimowe obrzędy na L i t w i e " - Rimantas Astrauskas (Wilno, Litwa) „Muzyka instrumentalna w litewskich obrzędach zimowych" - Arvydas Karaska (Wilno, Litwa) „Kalendarzowe pieśni obrzędowe w kontekście socjologicznym" - Wtodymir Hoszowski (Lwów, Ukraina) Duchowość narodów Europy Środkowej i Wschodniej, L u b l i n 7-11.04.1992 „Problem zderzenia kultur jako szansa otwarcia" - M . A . Krąpiec (Lublin, Polska) „Wizja ffwiata mieszkańców terenów obecnej L i t w y w neolicie" -RimuteRimantiene (Wilno, L i ­ twa) „Archaiczne tradycje kulturowe w duchowości człowieka pogranicza" - Jonas Trinkunas (Wilno, Litwa) „U źródeł kultury muzycznej Bałtów w świetle materiałów archeologicznych" - Arvydas Karaska (Wilno, Litwa) „Działalność G. Szymy i G. Titowicza jako zbieraczy folkloru na zach. Białorusi" - Tamara B. Warfołomiejewa (Mińsk, Białoruś) „Tradycja lirników na Ukrainie w świetle materiałów zebranych przez Filareta Kolasę" - M y chajło Chaj (Kijów, Ukraina) „Lira na Białorusi. Tradycja starczestwa" - Aleksander W Ł o ś (Mińsk, Białoruś) „Tradycyjna kultura sakralna w strukturze społecznej" - Regina Merkiene (Wilno, Litwa) „Dualizm religijny i jego wpływy na duchowość U k r a i ń c ó w w aspekcie muzyki instrumentalnej" -IhorMacijewski (St. Petersburg, Rosja) „Pieśń religijna w życiu duchowym L i t w y X V I i X V I I w." - Juratę Trilupaitiene (Wilno, Litwa) „Cerkiewna muzyka ukraińska X I I - X V I I I w. i jej miejsce w duchowej kulturze narodu ukraiń­ skiego" - Elena Szewczuk (Kijów, Ukraina) „Znaczenie malarstwa ikonowego w cerkwiach prawosławnych dla duchowego pouczenia, ukie­ runkowania i wychowania" - Wiktor L . Downar (Mińsk, Białoruś) „Tradycyjne malarstwo Białoruskiego Polesia w kontekście osobliwości wyznaniowych w X V I I i XVIII w." - Nora I . Wietier (Mińsk, Białoruś) „Średniowieczne budownictwo miejskie w dorzeczu Niemna na Białorusi. W p ł y w y i oryginal­ ność" - Aleksander K. Krawcewicz (Mińsk, Białoruś) „Pierwotny wygląd zabytków architektury sakralnej i jego zmiany w aspekcie w p ł y w ó w wyzna­ niowych na Białorusi" - Olga I . Attas (Mińsk, Białoruś) „Motywy kresowe w twórczości H . Rodakowskiego (album Palahickie)" - Małgorzata Kitowska (Lublin, Polska) „Talent twórcy a oryginalność twórczości" - Arvydas Karaska (Wilno, Litwa) „Etniczne stereotypy w tradycyjnej mentalności Białorusinów" - Paweł Tieraszkowicz (Mińsk, Białoruś) „Literatura ukraińska a ukraińska tradycja religijna X I X i X X w." - Jewhen O. Swerstiuk (Kijów, Ukraina) „Sacrum i ethos w ukraińskich pieśniach duchownych i dumach kozackich" - Włodzimierz M o ­ kry (Kraków, Polska) „Stosunki między Litwinami, Polakami i Niemcami w Prusach w X V I I I i X I X w." - Algirdas Matulavićius (Wilno, Litwa) „Obraz odrodzenia litewskiego w powieściach polskich ( M . R o d z i e w i c z ó w n a i J. Weisenhoff)" AdamChruszczewski (Lublin, Polska) „Specyfika małomiasteczkowej społeczności żydowskiej na L i t w i e do 1939 r." - Grigorij Kanowicz (Wilno, Litwa) „Wpływy narodów L i t w y na kulturę k a r a i m s k ą " - Karina Fikaviciute (Wilno, Litwa) „Ormianie na styku Wschodu i Zachodu" - Jarosław Daszkiewicz (Lwów, Ukraina) „Kultura duchowa białoruskich miast X V I i X V I I w. (w oparciu o materiały z ksiąg magistrac­ kich)" - W ł o d z i m i e r z I . Pierwyszyn (Mińsk, Białoruś) „Katolicki Uniwersytet w komunistycznym p a ń s t w i e " - Stefan Sawicki (Lublin, Polska) „Między Kresami a E u r o p ą W s c h o d n i ą " - Miłosz Gałecki (Warszawa, Polska) „Duchowość narodów Europy Środkowej i Wschodniej - pytania teologa" - J. S. Gajek (Lublin, Polska) „Pokój - kultura - dialog. R o z w a ż a n i a nad myślą Jana Pawła I I " - Eugeniusz Sakowicz (Lublin, Polska) Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Aspekt magiczny i kulturowy w systemie mu­ zycznym obrzędów wiosennych i letnich wschodniej Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy, R y b a k i n. Narwią 6-19.07.1992 /. Orientacja magiczna kultury ludowej Europy Środkowej i Wschodniej .Zachowania rytualne a zachowania magiczne" - Jarosław Kolczyński (Warszawa, Polska) „Magiczność jako podstawa relacji pomiędzy kalendarzem o b r z ę d o w y m i dorocznym cyklem pracy" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Magiczne przedstawienia w wierzeniach ludowych białoruskich obrzędów wiosennych" - Władymir Wasilewicz (Mińsk, Białoruś) „Magia w wierzeniach. Magiczne znaczenie o r n a m e n t ó w w ludowym stroju białoruskim" - Jelena Łoś (Mińsk, Białoruś) .Jednolity cykl bałtyjskich świąt kalendarzowych" - Algirdas Patackas (Wilno, Litwa) „Zapis wizualny i badanie kultury tradycyjnej (ilustracja filmowa wiosenno-letniej obrzędowo­ ści)- Rimas Karaliauskas (Wilno, Litwa) „Magia a semantyka muzyczna - formuła zaklinająca w białoruskich pieśniach obrzędowych cy­ klu dorocznego" - Dorota Frasunkiewicz (Warszawa, Polska) .Związki muzyczno-semantyczne w białoruskich pieśniach cyklu kalendarzowego" - Galina K u tyriowa (Mińsk, Białoruś) „Relikty m a g ü i kultu w litewskich wiosennych melodiach cyklu kalendarzowego" - Rimantas Astrauskas (Wilno, Litwa) „Aspekt magiczny pieśni wiosennych na Polesiu kijowskim" - Jewgienij Jefremow (Kijów, Ukra­ ina) „Przetworzenia inwolucyjne w hailkach (pieśniach wielkanocnych na Rusi Czerwonej) - Bohdan Łukaniuk (Lwów, Ukraina) „Magia a semantyka muzyczna w wołoczobnych (włóczebnych) obchodach białoruskich i pol­ skich na Białorusi" - Hala Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Magiczne aspekty pieśni wołoczobnych (włóczebnych) zachodniej Białorusi" - Aleksander Łojko (Grodno, Białoruś) „Magia homeopatyczna w konopielkach północnej Białostocczyzny" - Dorota Frasunkiewicz (Warszawa, Polska) „Pieśni wołoczobne (włóczebne). Wzajemne oddziaływanie tradycji pisemnej i ustnej" ~ Lija Sołowiej (Mińsk, Białoruś) „Mit o uśmierconym Bogu jako tematyczna i znaczeniowa podstawa tradycji wołoczobnej (włóczebnej)" - Siergiej Sariko (Mińsk, Białoruś) „Zwyczaj trzymania straży przy grobie Jezusa Chrystusa w noc paschalną" - Arvydas KaraSka (Wilno, Litwa) „Wiosenne obrzędy Św. Jerzego na zachodniej Białorusi: aspekt magiczny, etnograficzny i mu­ zyczny" - Tamara Warfołomiejewa (Mińsk, Białoruś) „Magiczne elementy w litewskich pieśniach obrzędowych, wykonywanych na huśtawkach" Skirmanté Valulyté (Wilno, Litwa) „Sposoby Hryzacji pieśni w białoruskim ż n i w n y m cyklu kalendarzowym" - Galina Kutyriowa (Mińsk, Białoruś) „Letnie obrzędy cyklu kalendarzowego na obszarze Baisogala (centralna Litwa)" - Vilimas Malinauskas (Wilno, Litwa) „Archaiczny obraz świata w choreografii wiosenno-letnich obrzędów litewskich" - Dalia Urbanoviciené (Wilno, Litwa) „Tańce cyklu kalendarzowego a zabawy huculskie" - Łarisa Saban (Lwów, Ukraina) //. Magia i pieśń obrzędowa w badaniach interregionalnych „Problem granicy kulturowej z perspektywy słowiańskiego materiału muzycznego" - Anna Czekanowska (Warszawa, Polska) „Magia a kult w rytuałach ludowych na św. Jerzego i św. Jana u Słowian Wschodnich i Bałtów" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Magia w synkretycznym kompleksie święta Kupały u Ukraińców, Białorusinów i Bałtów" - Ha­ lina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Ślad symboliczny w interpretacji obrzędów. Przykład symboliki trzech n ó g " - Jarosław Kol­ czyński (Warszawa, Polska) „Wiosenno-letnia obrzędowość ł e m k o w s k a na tle obrzędowości wschodniosłowiańskich" - Bo­ gumiła Tarasiewicz (Zielona Góra, Polska) „Regionalne zróżnicowania jakości muzycznych w słowiańskich pieśniach żniwnych" - Katarzy­ na Dadak-Kozicka (Warszawa, Polska) „Repertuar muzyczny przesiedleńców na ziemiach zachodnich i północnych Polski (pozostałość cyklu dorocznego w muzyce instrumentalnej)" - Piotr Dahlig (Warszawa, Polska) „Muzyka instrumentalna w litewskich wiosenno-letnich obrzędach cyklu kalendarzowego" Arvydas Karaska (Wilno, Litwa) Muzyka obrzędów 26-29.01.1993 rodzinnych Europy Środkowo-Wschodniej /. Baitosłowiańskie rytuały narodzin i chrzcin - Chrzty i pogrzeby, L u b l i n „Etnograficzne aspekty obrzędów związanych z narodzinami na Białorusi" - Tatiana Kucharonok (Mińsk, Białoruś) „Melodyczna typologia białoruskich pieśni rodzinnych" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Cechy charakterystyczne białoruskich pieśni na chrzciny o babce (akuszerce) i kumie" - Galina Pietrowskaja (Mińsk, Białoruś) „Zwyczaje taneczne na wielkich chrzcinach na Ukrainie" - Łarisa Saban (Lwów, Ukraina) „Kołysanki i pieśni dla brzemiennych" - Júrate Semetaite (Wilno, Litwa) „Ruch obrzędowy w rytuałach narodzin i śmierci" - Dalia Urbonaviciené (Wilno, Litwa) //. Śmierć i zwyczaje żałobne w kręgu kultury Europy Środkowej i Wschodniej . Z w i ą z e k semantyczny między m u z y k ą żałobną a m u z y k ą dorocznego cyklu pracy" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „ M ę s k a tradycja w obrzędach pogrzebowych Rusi Czerwonej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Forma muzyczna lamentów żałobnych na Ukrainie" - Bohdan Łukaniuk (Lwów, Ukraina) „Lamenty żałobne Ukraińców - emocja i kształtowanie formy" - Elena Murzina (Kijów, Ukrai­ na) „Gry pogrzebowe na Huculszczyźnie" - Łarisa Saban (Lwów, Ukraina) „System semantyczny huculskiej muzyki pogrzebowej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Ro­ sja) „Specyfika etniczna białoruskich zwyczajów pogrzebowych" - W ł a d y m i r Wasilewicz (Mińsk, Białoruś) „Białoruskie żałobne głoszenija - problemy estetyki i typologii muzycznej" - Tamara Warfoło­ miejewa (Mińsk, Białoruś) „Wpływ melodyki białoruskich pieśni rodzinnych na lirykę pozaobrzędową" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „O lamentach pogrzebowych w Polsce" - Alicja Trojanowicz (Warszawa, Polska) „Podlaskie pieśni pogrzebowe" - Janina S z y m a ń s k a (Warszawa, Polska) „Repertuar polskich pieśni pogrzebowych" - Jan Adamowski (Lublin, Polska) „Semantyka intonacyjna tradycyjnych płaczów litewskich" - Rimantas Astrauskas (Wilno, L i ­ twa) „Lokalne odrębności litewskich pieśni pogrzebowych" - Zita Kelmickaité (Wilno, Litwa) „Zjawisko śmierci w różnych gatunkach litewskich pieśni ludowych" - Rytis Ambrazeviéius (Wilno, Litwa) 23 �„Cykl pogrzebowy w kontekście obrzędowej muzyki instrumentalnej" - Ihor Macijewski (St Pe­ tersburg, Rosja) Duchowość narodów 30.0J-2.04.1993 Europy Środkowo-Wschodniej - Eros i Thanatos, cz. I , L u b l i n „Nykti-nokti - życie i śmierć w kulturze litewskiej" - Algirdas Patackas (Wilno, Litwa) „Kategoria miłości i śmierci w antropozofii" - Jerzy Prokopiuk (Warszawa, Polska) „Ofiarowanie Izaaka - przezwyciężenie śmierci przez miłość" - Jadwiga Mizińska (Lublin, Pol­ ska) „Grzech istnienia" - Taras Wozniak (Lwów, Ukraina) „Problem afirmacji życia w kulturze białoruskiej" - Igor Uglik (Mińsk, Białoruś) „Spirala w obrazie świata u dawnych Litwinów" - Elvira Usaciovaite (Wilno, Litwa) „Powtórna śmierć w religii dawnych Bałtów" - Gintaras Beresnevicius (Wilno, Litwa) „Archaiczna symbolika smoka w tradycjach ludowych Europy Środkowo-Wschodniej" - Jaro­ sław Kolczyński (Warszawa, Polska) „Miłość i śmierć po rycersku - na podstawie ukraińskiej poezji barokowej" - Jurij Andruchowicz (Iwano-Frankowsk, Ukraina) „Dotyk ożywczy. Duchowość polskiego baroku wobec Innego" - Antoni C z y ż (Warszawa, Pol­ ska) „Miłość i śmierć we współczesnej liryce białoruskiej" - Lubow Turbina (Mińsk, Białoruś) „Odtworzenie sacrum w tekście poetyckim na podstawie współczesnej poezji litewskiej" - Eugenijus AliSanka (Wilno, Litwa) „Słownik erotyczny w twórczości Milana Kundery" ~ Basia Nikiforowa (Wilno, Litwa) „Święto śmierci w kulturze staropolskiej" - Alina Nowicka-Jeżowa (Warszawa, Polska) „Miłość i śmierć w Cieniach zapomnianych przodków Michała Kociubińskiego" - Natalka Biłocerkiwec (Kijów, Ukraina) „Eros i thanatos w sztuce socrealistycznej"- Mykoła Riabczuk (Kijów, Ukraina) „Fatum miłości i pokusa śmierci w kręgu ukraińskiej szkoły romantycznej" - Danuta Sosnowska (Warszawa, Polska) „Problem Erosa i Thanatosa na pograniczu literatury i muzyki" - Józef Kon (Pietrozawodsk, Ka­ relia) „Motyw śmierci w dramaturgii muzycznej liryki miłosnej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Eros i thanatos w białoruskim święcie Kupały" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Wesele i śmierć - aspekt intonacyjny od Bałtyku do Karpat" - Izalij Ziemcowskij (St. Peters­ burg, Rosja) „Eros i Thanatos w wyobrażeniach i przesądach ludowych" - Włodzimierz Wasilewicz (Mińsk, Białoruś) „Rola akuszerki w litewskich obrzędach ludowych związanych z narodzinami" - Rasa Paukśtyte (Wilno, Litwa) „Etnograficzne aspekty Erosa i Thanatosa w folklorze białoruskim" - Oleg Łysenko (St. Peters­ burg, Rosja) „Cmentarze na L i t w i e " - Alfredas Sirmulis (Wilno, Litwa) Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej giem 12-25 lipca 1993 - Tradycyjny obrzęd weselny, Dubienka n . B u ­ /. Specyfika struktur muzycznych pieśni weselnych „Współczesny pogląd na definicję autentyzmu w tradycyjnej kulturze muzycznej" - W ł o d y m y r Hrabowskij (Drohobycz, Ukraina) „Podstawy klasyfikacji białoruskich melodii weselnych" - Tamara Warfołomiejewa (Mińsk, Bia­ łoruś) „Typy łemkowskich melodii weselnych na terenach Łemkowszczyzny Zachodniej" - Bogumiła Tarasiewicz (Zielona Góra, Polska) „O specyfice typowych melodii weselnych zachodniej Białorusi" - Tamara Warfołomiejewa (Mińsk, Białoruś) „Z badań nad muzycznymi wątkami weselnymi w Polsce wschodniej" - Piotr Dahlig (Warszawa, Polska) „Sześciomiar w ukraińskich pieśniach weselnych" - Jewgienij Jefremow (Kijów, Ukraina) „Niektóre właściwości muzyczno-poetyckie wesela słobodzkiego" - Wiera Osadczaja (Charków, Ukraina) „Ukraińskie pieśni weselne na Podolu" - Anatolij Zawalniuk (Winnica, Ukraina) „Weselne peredładkanki" - Bohdan Łukaniuk (Lwów, Ukraina) //. Wesele jako kompleks obrzędowo-muzyczny „Problemy semantyki muzycznej wesela ukraińskiego" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Dramaturgia muzyczna wesela ukraińskiego dorzecza Dniepru" - Elena Murzina (Kijów, Ukra­ ina) „Wesele tradycyjne w dorzeczu Horynia" - Iryna Klymenko (Kijów, Ukraina) „Funkcja muzyki w tradycyjnym weselu ł e m k o w s k i m " - Bogumiła Tarasiewicz (Zielona Góra, Polska) „Pieśni weselne a kontekst obrzędowy w dorzeczu Desny" - Irina Biełoswietowa (Kijów, Ukrai­ na) „Obrzędy i pieśni weselne wsi Klusznykiwka (region Połtawski)" - Dmitrij Lebiedinskij (Char­ ków, Ukraina) „Magiczne wierzenia i zabobony Białorusinów w strukturze obrzędu weselnego" - W ł a d y m i r Wasilewicz (Mińsk, Białoruś) „Kult przodków w weselu białoruskim" - Leonella Małasz (Mińsk, Białoruś) „Elementy inicjacji w białoruskich obrzędach cyklu rodzinnego" - Tatiana Kucharionok (Mińsk, Białoruś) „Relikty obrzędu inicjacji w weselu białoruskim" - Leonella Małasz (Mińsk, Białoruś) „Elementy teatru ludowego w weselu białoruskim" - Łarisa R y ż k o w a (Mińsk, Białoruś) „Noc poślubna u Słowian" - Aleksandr Gura (Moskwa, Rosja) „Wieczór dziewiczy na Kijowszczyźnie" - Hanna Koropniczenko (Kijów, Ukraina) „Wesele w kraju Poniewieżskim" - Lina Kirsnyte (Wilno, Litwa) „Rytuały nekrokultu w pieśniach weselnych" - Rasa Śukiene (Wilno, Litwa) „Symbolika włosów w obrzędzie weselnym. Wybrane zagadnienia" - Jarosław Kolczyński (War­ szawa, Polska) ///. Wesele V. Taniec weselny. Rytuał czy zabawa? „Taniec młodego i młodej w czasie wesela jako kontynuacja obrzędu inicjacji" - Łarisa Saban (Lwów, Ukraina) „Elementy inicjacji w tańcach drużby i drużki w obrzędzie weselnym Rusi Czerwonej" - Łarisa Saban (Lwów, Ukraina) „Elementy choreografii w białoruskim obrzędzie weselnym" - Nikołaj Kozienko (Mińsk, Biało­ ruś) „Litewska obrzędowa choreografia weselna" - Dalia Urbanaviciene (Wilno, Litwa) VI. Weselna muzyka instrumentalna „Wesele w kontekście tradycyjnej, instrumentalnej kultury muzycznej Europy Środkowo-Wscho­ dniej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Tradycyjna muzyka instrumentalna wesela w podolskim dorzeczu Dniestru" - Raisa Gusak (Ki­ jów, Ukraina) „Weselna muzyka instrumentalna w północnej Białorusi" - Jurij Bojko (St. Petersburg, Rosja) „Problemy artykulacji w muzyce skrzypcowej huculskiego wesela" - Wiktoria Macijewska (St. Petersburg, Rosja) VII. Analogie muzyczne i pozamuzyczne cyklu dorocznego i rodzinnego „Wesele Ciareszki - związki białoruskiej zabawy cyklu kalendarzowego z weselem" - Lilia Sołowiej (Mińsk, Białoruś) „Związki funkcjonowania i strukturalne w pieśniach białoruskiego cyklu dorocznego i rodzinne­ go" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Typologiczne paralele p o m i ę d z y melodiami weselnymi a pieśniami cyklu kalendarzowego w południowo-wschodniej L i t w i e " - Rimantas Astrauskas (Wilno, Litwa) „Literackie instrumenty analizy w zastosowaniu do słowiańskich pieśni ludowych" - Anna Czekanowska (Warszawa, Polska) Instrumenty muzyczne 24-28.01.1994 w kulturze tradycyjnej Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin „Najdawniejsze kompleksy fizyczne i biologiczne w prehistorii instrumentów muzycznych na podstawie materiałów ukraińskich i karelskich" - A l ł a A b ł o w a (Pietrozawodsk, Rosja) „Muzyka instrumentalna narodów Europy Północnej jako źródło badań etnokulturowych i etnogenetycznych' - Romualdas Apanavićius (Wilno, Litwa) „Ślady najstarszej kultury w instrumentach muzycznych na Rusi Karpackiej" - Wiktor Szostak (Użhorod, Ukraina) „Najdawniejsze instrumenty kultury białoruskiej" - W ł o d z i m i e r z Puzynia (Mińsk, Białoruś) „Źródła i wpływy lokalne w archaicznej białoruskiej muzyce instrumentalnej" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Miejsce i funkcja muzyki instrumentalej w obrzędach kompleksu bożonarodzeniowego na Bia­ łorusi" - Inna Nazina (Mińsk, Białoruś) „Bojkowska muzyka sopiłkowa związana z dorocznym cyklem pracy" - Bohdan Jaremko (Rów­ ne, Ukraina) „Najdawniejsze przejawy muzyki instrumentalnej (corpora musica, muzyka fizyczna i biologicz­ na) oraz źródła uniwersalnej twórczości d ź w i ę k o w e j " - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Systemowość wiedzy o instrumentach muzycznych" - L u d w i k Bielawski (Warszawa, Polska) „Instrument muzyczny jako medium w kontekście etnologicznym, ekologicznym, religijno-filo­ zoficznym i etnosferycznym na przykładzie narodów Północy" - Igor B o g d a n ó w (Moskwa, Ro­ sja) „Źródła muzyki instrumentalnej B a ł t ó w " - Arvydas Karaska (Wilno, Litwa) „Tradycyjne zespoły instrumentalne Litwinów. Etnogeneza sutartines" - Algirdas Vyźintas (Wil­ no, Litwa) „Stan tradycji instrumentalnej na przebadanym terenie Polesia W o ł y ń s k i e g o " - Roman Jenenko (Kijów, Ukraina) „Z badań nad archeologicznymi instrumentami muzycznymi w Polsce" - Dorota Popławska (Warszawa, Polska) „Konkursy gry na instrumentach pasterskich w Ciechanowcu" - Piotr Dahlig (Warszawa, Polska) „Ludowe instrumenty muzyczne w polskich kolekcjach muzealnych" - Ewa Dahlig (Warszawa, Polska) „Mężczyzna i kobieta a instrumentalna kultura na płaszczyźnie historycznej oraz etnopsychologicznej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Problematyka innowacji w budowie współczesnych instrumentów dudowych w Polsce" - Zbi­ gniew J. Przerembski (Warszawa, Polska) „Dudy w folklorze litewskim" - Rimantas Sliuźinskas (Kłajpeda, Litwa) „Dudy białoruskie na podstawie materiałów etnograficznych N . Nikiforówskiego i J. Romanowa" - Aleksander Ł o ś (Mińsk, Białoruś) „O zjawisku dźwięku harmonicznym i pewnym ich zastosowaniu w ludowym instrumentarium muzycznym" - Jan Stęszewski (Warszawa, Polska) „O zastosowaniu komputera w organologii. Przykład typologii z ł ó b c o k ó w " - Ewa Dahlig (War­ szawa, Polska) „Drumla w tradycyjnej kulturze Bojkówszczyzny, Huculszczyzny i Bukowiny" - Larysa Saban (Lwów, Ukraina) „O kuokles od tradycji do posttradycji" - Valdis Muktupavels ( R y g a , Ł o t w a ) „Tradycyjne zabawki dźwiękowe na Zachodniej Ukrainie" - Larysa Saban (Lwów, Ukraina) „Trembita w pasterskich i pogrzebowych zwyczajach Huculszczyzny" - Larysa Saban (Lwów, Ukraina) „Muzyka myśliwych i pasterzy, pytania o g e n e z ę specjalizacji oraz profesjonalizmu muzyczne­ go" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Stanisław Lutkiewicz: o programowym utworze instrumentalnym pasterzy karpackich" - Boh­ dan Łukaniuk (Lwów, Ukraina) 1 Duchowość narodów 19-22.04.1944 Europy Środkowo-Wschodniej - Eros i Thanatos, cz. I I , Lublin pogranicza „Muzyka weselna ukraińsko-polskiego pogranicza na Wołyniu" - Michaił Łobanow (St. Peters­ burg) „Lingwistyczno-etnograficzne podobieństwa i różnice w białoruskim i polskim weselu" - Anato­ lij Aksamitów (Mińsk, Białoruś) „Funkcja wesela w dorzeczu Nurca i Bugu" - Dorota Frasunkiewicz (Warszawa, Polska) IV. Wesele mniejszości kulturowych „ M u z y k a weselna słobodzkiej Ukrainy. Problemy mutacji w metropolii i w diasporach południo­ wej Ukrainy i Syberii" - Olena Tiurykowa (Donieck, Ukraina) 24 „Przemiany łemkowskiej obrzędowości weselnej w sytuacji diaspory (Polska zachodnia)" - Bo­ gumiła Tarasiewicz (Zielona Góra, Polska) ,.Elementy etnograficzne wesela karaimskiego" - Karina Firkaviciute (Wilno, Litwa) „Muzyczne tradycje weselne wsi Bujwidze (rejon wileński)" - Anna Adamowicz (Warszawa, Polska) „Kategoria miłości w antropozofii" - Jerzy Prokopiuk (Warszawa, Polska) „Ontologia Thanatosa jako epifenomen kultury" - Jurij Zaloska (Mińsk, Białoruś) „Miłość i śmierć w ukraińskiej mitoreligijności w kontekście tradycji indoeuropejskiej" - Oleksandr Szokało (Kijów, Ukraina) „Jeszcze raz o upiorze (wampirze)" - Jarosław Kolczyński (Warszawa, Polska) „Miłość do śmierci. Problem nekrofilii we współczesnej literaturze europejskiej" - Natalka Biłocerkiwec (Kijów, Ukraina) „Prawa biosu jednakie dla wszystkich... Problem życia i śmierci we współczesnej liryce ukraiń­ skiej" - L u d m y ł a Taran (Kijów, Ukraina) „Miłość i śmierć w poetyce lamentów ukraińskich" - Sofija Majdańska (Kijów, Ukraina) �„Ems i Thanatos w kontekście wojny w kulturze bałtosłowiańskiej" - Gintaras Beresnevicius (Kowno, Litwa) „Niełatwe stosunki Erosa i Thanatosa w zwierciadle sztuki białoruskiej" - Jawhien Szuniejka (Mińsk, Białoruś) „Problemy białoruskiego odrodzenia muzycznego: Eros i Thanatos" - Wiktor Skorobogatow (Mińsk, Białoruś) „Thanatos: paradygmat mitologiczny w folklorze ukraińskim" - Roman Kiś (Lwów, Ukraina) „Spotkanie miłości i śmierci w symbolach ikoniczych i emblematycznych kultury tradycyjnej: konfrontacja muzyki i sztuki przestrzennej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Źródła Erosa i Thanatosa w europejskim karnawale odnalezione w białoruskich zapustach (maslenicy)"-Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Eros i Thanatos w kurhanach aryjskiej praojczyzny" - Jurij Szyłow (Kijów, Ukraina) „Muzyka a duchowość. Szkice na tle wielkiego tematu" - Wołodymir Hrabowskij (Drohobycz, Ukraina) „Technika kompozytorska jako znak. O metamorfozach z drugiej strony lustra. Jonas Kokkonen" -Józef Kon (Pietrozawodsk, Karelia) „Zycie - miłość i śmierć Jarosława Tyszyńskiego. Artysta, o którym zapomniano" - Iwona Kabzińska-Stawarz (Warszawa, Polska) Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej 11-24.07.1994 - Muzyka instrumentalna, R y b a k i n . N a r w i ą „Różne warstwy tradycyjnej muzyki instrumentalnej: prologomena historyczne, funkcyjne i strukturalne do problemu związku miasta i kulturalnych centrów z kulturą wiejską w Europie Środkowo-Wschodniej" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) „Przykład miejskiej kultury muzycznej w środowisku wiejskim w końcu X I X i na początku X X wieku" - Irisa Priedite (Ryga, Łotwa) „Kształtowanie się wzajemnych związków pomiędzy miejską i wiejską tradycją instrumentalną na Zakarpaciu w XIX i X X wieku" - Wiktor Szostak (Użgorod, Ukraina) „Ludowa sztuka przedstawiająca - zagadnienie modus existendie" - Jarosław Kolczyński (War­ szawa, Polska) „Problematyka stylizacji folkloru instrumentalnego w aspekcie wykonawczym" - Algirdas Vyzintas (Wilno, Litwa) „Literackie i miejskie wpływy na tradycję w y k o n a w c z ą kobzarstwa ukraińskiego" - Nadija Suprun (Równe, Ukraina) „Rola kultury miejskiej w tworzeniu się profesjonalnej tradycyjnej białoruskiej traistaj muzyki na zachodnim Poozieriu" - Albina Skorobogatczenko (Mińsk, Białoruś) „Wzajemne wpływy między tradycyjnymi i akademickimi elementami w wykonawczej technice skrzypków z centralnego Polesia" - Serhij Ochrimczuk (Kijów, Ukraina) „Tradycyjna wykonawcza maniera gry na harmoniach ludowych na południowej Pińszczyźnie" Bohdan Jaremko (Równe, Ukraina) „Tradycyjna żeńska technika gry na instrumentach perkusyjnych na centralnej Ukrainie" - Han­ na Koropniczenko (Kijów, Ukraina) „Tradycyjna muzyka instrumentalna w tzw. ludowo-akademickim środowisku i problem etnicz­ nego dźwięko-ideału Ukraińców" - Mychajło Chaj (Kijów, Ukraina) „Niektóre osobliwości współczesnego codziennego muzykowania na L i t w i e " - W ł a d y s ł a w a Kaknaviciute (Kłajpeda, Litwa) „Instrumentalna muzyka ludowa na pd.-zach. L i t w i e (Suwalkija) na początku X X wieku" - V y tautas Alenskas (Kłajpeda, Litwa) „Muzyka wokalno-instrumentalna Białorusinów Pskowszczyzny i i jej paralele w różnych regio­ nach Rosji" - Jurij Bojko (St. Petersburg, Rosja) „Ukraińska i białoruska muzyka taneczna w diasporach K a r e l i i " - Wiaczesław Kalaberda (Pie­ trozawodsk, Karelia) „Weselna muzyka instrumentalna w podolskim dorzeczu Dniestru: źródła formowania tradycji" - Raisa Gusak (Kijów, Ukraina) „Tradycyjne zespoły ludowe M i ń s z c z y z n y " - Inna Nazina (Mińsk, Białoruś) „Tradycja skrzypcowych kapel na Chersoń szczytnie" - Wiktor Kysil (Chersoń, Ukraina) „Geneza białoruskiej pieśni skocznej" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Repertuar kapeli weselnej" - Larysa Saban (Lwów, Ukraina) „Niektóre obserwacje nad wzajemnymi w p ł y w a m i między miastem i wsią" - Bohdan Łukaniuk {Lwów, Ukraina) „Muzykanci i tancerze w moich badaniach terenowych" - Grażyna D ą b r o w s k a (Warszawa, Pol­ ska) „Muzyka instrumentalna w zbiorach Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii w Kijowie" - Irina Biełoswietowa (Kijów, Ukraina) „Czynniki przeobrażeń ludowego instrumentarium muzycznego w Polsce" - Piotr Dahlig (War­ szawa, Polska) „Lira korbowa w Polsce - problem normy i innowacji w budowie instrumentu" - Zbigniew Przerembski (Warszawa, Polska) „ESAC - System kodowania melodii j e d n o g ł o s o w y c h . Pokaz komputerowy" - Ewa Dahlig (War­ szawa, Polska) „Współczesna białoruska muzyka wiejska - requiem na skraju martwego miasta" - Juras Załoska (Mińsk, Białoruś) Duchowość Narodów 7-8.09.1994 Europy Środkowo-Wschodniej - Kult zmarłych, cz. I, Lublin „Stąd do tamtych światów" - Jarosław Kolczyński (Warszawa, Polska) „Rytuał pogrzebowy - cel i symbolika działań" - Anna Kowalska-Lewicka (Kraków, Polska) „Obrzęd pogrzebu w dolnym dorzeczu Niemna (nowe odkrycia)" - Valdemaras Śemenas (Wilno, Litwa) „Szczególna ofiara dla zmarłych u Gotów ( I I I - I V w. po Chr.)" - Andrzej Kokowski (Lublin, Pol­ ska) „Struktura i semantyka obrzędu pogrzebowego w kontekście innych o b r z ę d ó w " - Ihor Macijew­ ski (St. Petersburg, Rosja) „Cross - kulturowe kowariacje wyobrażeń dotyczących śmierci jako indykator typu kultury" Roman Kiś (Lwów, Ukraina) „Binarna semantyczna opozycja Tu i Tam w konstruowaniu mitologiczno-poetyckiej wizji tamte­ go świata (materiał karpacki)" - Maria Majerczyk (Lwów, Ukraina) „Opozycja ten - tamten świat w ludowym światopoglądzie U k r a i ń c ó w " - Olha Poricka (Kijów, Ukraina) „Dydaktyczna funkcja obrazu śmierci i tamtego świata w ludowej etyce ukraińskiej" - Sofija Majdanska (Kijów, Ukraina) „Modelowanie obrazu tamtego świata na podstawie znalezisk w aryjskich mogiłach Naddnieprza" - Jurij Szyłow (Kijów, Ukraina) „Pierwsze kroki duszy... (materiały z I poł. X X w . ) " - Regina Merkiene(Wilno, Litwa) „Podróż w zaświaty w mitologii litewskiej" - Gintaras Beresnevicius (Wilno, Litwa) „Rytuał pochówku w białoruskiej literaturze etnograficznej X I X wieku" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) Duchowość narodów 24-25.04.1995 Europy Środkowo-Wschodniej - Eros i Thanatos cz. III, Lublin „Kategoria śmierci w antropozofii" - Jerzy Prokopiuk (Warszawa, Polska) „Idea miłości i śmierci w książce Jana Pawła I I Przekroczyć próg nadziei" - Iwona KabzińskaStawarz (Warszawa, Polska) „Bruno Schulz - przeciw śmierci" - Władysław Panas (Lublin, Polska) „Esthesis jako spotkanie Erosa i Thanatosa" - Eugenijus AliSanka (Wilno, Litwa) „Dydaktyczna funkcja obrazu śmierci i tamtego świata w ludowej etyce ukraińskiej" - Sofija Majdanska (Kijów, Ukraina) „Dla bezżennych niebiosa są z a m k n i ę t e . . . " - Anna Kowalska-Lewicka (Kraków, Polska) „Narcyzm wielkiego państwa i jego thanatologiczne korelaty (wojna w kontekście kryzysu iden­ tyczności)" - Roman Kiś (Lwów, Ukraina) „Między życiem a ś m i e r c i ą . . . " - Vytautas Beranis (Wilno, Litwa) „Thanatos we współczesnej prasie polskiej (1994-95)" - Jadwiga Pstrusińska (Kraków, Polska) „Miejsce muzyki w systemie obrzędów związanych z Erosem i Thanatosem" - Ihor Macijewski (St. Petersburg, Rosja) Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej n. N a r w i ą 18-22.07.1995 ~ Muzyczny folklor dziecięcy - źródła, Rybaki „Tradycje dziecięce w opanowaniu otaczającej przestrzeni (na materiale współczesnego miasta)" - Maria Osorina (SL Petersburg, Rosja) „Interpretacja kultury tradycyjnej w zabawie dziecięcej" - Jelena Wasiliewa (St. Petersburg, Ro­ sja) „Obrzęd rozwiązywanie rozumu u Rosjan" - Albert Bajburin (St. Petersburg, Rosja) „Dziecięce prawo zwyczajowe" - Walentin Gołowin (St. Petersburg, Rosja) „Dziecięce chodzenie po domach zgodnie z cyklem obrzędów kalendarzowych" - Anna Niekryłowa (St. Petersburg, Rosja) „Niektóre właściwości dziecięcych pieśni litewskich" - Juratę Semetaite (Wilno, Litwa) „Dziecięce pieśni - gry wiosenne niektórych regionów Wołynia i Polesia" - Nadija Suprun (Rów­ ne, Ukraina) „Gatunki i rodzaje tradycyjnego ukraińskiego folkloru dziecięcego" - Halina Dowżenok (Kijów, Ukraina) „Dziecięce instrumenty muzyczne jako relikt ewolucji stadialnej i historii etnicznej" - Ihor Ma­ cijewski (St. Petersburg, Rosja) „Dziecięce instrumenty muzyczne Huculszczyzny i południowej Pińszczyzny (na podstawie ma­ teriałów z powiatów kosowskiego i rJąbrowickiego oraz zareczniańskiego w województwach iwanofrankowskim i równiańskim)" - Bohdan Jaremko (Równe, Ukraina) „Kształcenie skrzypków na Podhalu" - Tomasz Nowak (Warszawa, Polska) ^ocieszki jako przedmiot psychofizycznego wychowania dzieci" - Algyte Merkeliene (Kłajpe­ da, Litwa) „Kołysanki w Galicji" - Bohdan Łukaniuk (Lwów, Ukraina) „Wyliczanki dziecięce we współczesnym repertuarze folklorystycznym" - Jewginij Kostiuchin (St. Petersburg, Rosja) , Z w i ą z e k kołysanek łotewskich z kultem zmarłych: symbolika myszy" - Stanisława Kuczepatowa (St. Petersburg, Rosja) „Praca z dziećmi i młodzieżą z miasta w zespole folklorystycznym" - Magdalena Świderek (War­ szawa, Polska) „Opanowanie muzyki obrzędowej przez dziecięcy zespół folklorystyczny" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Kółko folklorystyczne jako forma zintegrowanego wychowania etnicznego w szkole" - Ruta Grumadaite (Kłajpeda, Litwa) „Metodyka pracy z dziecięcym zespołem folklorystycznym w mieście" - Olena Tiurykowa (Do­ nieck, Ukraina) Kultura tradycyjna a świat dziecka, L u b l i n 22-25.01,1996 „Etnopedagogiczne tradycje Białorusinów" - Lubow Rakowa (Mińsk, Białoruś) „Tradycyjna pedagogika białoruska - aspekt porównawczo-kulturowy" - Igor Uglik (Mińsk, Bia­ łoruś) ,£>om i ludzie w systemie tradycyjnego wychowania u U k r a i ń c ó w " - Hanna Horyń (Lwów, Ukra­ ina) „Kontakt matki i dziecka - aspekt biopsychiczny i socjokulturowy" - Oksana Kiś (Lwów, Ukra­ ina) „Rola k u m ó w (chrzestnych) w formowaniu oglądu świata u dzieci" - Biruté Imbrasiené (Wilno, Litwa) „Wychowanie a obrzędy kalendarzowe w kulturze tradycyjnej" - Anna Niekryłowa (St. Peters­ burg, Rosja) „Pastwisko jako miejsce tworzenia się subkultury dziecięcej" - Anna Kowalska-Lewicka (Kra­ ków, Polska) „Początkowe etapy wychowania muzycznego w kulturze tradycyjnej" - Ihor Macijewski (St. Pe­ tersburg, Rosja) „Spontaniczna twórczość w kulturze tradycyjnej (na podstawie materiałów dotyczących najmłod­ szych dzieci w kulturach słowiańskich i bałtofińskich" - Karl Rautio (Pietrozawodsk, Karelia) „Baśnie z pieśniami i ich miejsce w muzycznym wychowaniu dzieci" - Dalia Vaicenaviciené (Wilno, Litwa) „Ustna forma przyswajania tradycyjnych technik śpiewu w dziecięcym zespole ludowym" - Łarisa Ryżkowa (Mińsk, Białoruś) .Zabawy dziecięce w kulturze tradycyjnej" - Austeié Nakiené (Wilno, Litwa) .Zabawiania, przypowiastki i ich funkcja w tradycyjnym wychowaniu dziecka" - Juratę Semeta­ ite (Wilno, Litwa) .Zabawy jako przedmiot nauki i metoda nauczania w tradycyjnym systemie wychowawczym" A l e ś Loska (Mińsk, Białoruś) „Dziecko a tańce tradycyjne (referat ilustrowany filmami Magdaleny Świderek)" - Grażyna Dą­ browska (Warszawa, Polska) „Kultura duchowa dziecka jako problem etnosocjalny" - Irina Kołaczowa (Mińsk, Białoruś) „Etnokultura i poznanie świata" - Erimas Velicka (Wilno, Litwa) „Folkloryzm jako forma świadomości etnicznej (na podstawie badań socjologicznych)" - Inija Trinkuniené (Wilno, Litwa) „Dlaczego dzieci uczą się o przeszłości? Orientacja na przeszłość w procesie pedagogicznym" Ivan Macak (Bratysława, Słowacja) „Tradycje pedagogiczne w kontekście narodowej koncepcji edukacyjnej na Białorusi" - Świetla­ na Snopowska (Mińsk, Białoruś) „Anton Hryniewicz (1877-1937) i jego koncepcja wchodzenia białoruskiego dziecka w świat tra­ dycyjnej kultury muzycznej" - Halina Tawłaj (Mińsk, Białoruś) „Lwowska koncepcja nauczania folkloru muzycznego w trzystopniowym systemie kształcącym (podstawowe, średnie i wyższe szkoły muzyczne)" - Bohdan Łukaniuk (Lwów, Ukraina) „Folklor dziecięcy jako sztuka życia" - Katarzyna Dadak-Kozicka (Warszawa, Polska) „In stercore invenitur" - Robert Reszke (Warszawa Polska) „Obok sztuki, edukacji, etnografii" - Janusz Byszewski (Warszawa, Polska) 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6bebde9365700af87c659404ce4266b.pdf 4892f2e939eec618e03bb76e1432b172 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2992 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2796 Title A name given to the resource O potrzebie poznania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej ziemi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.9-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wilgosiewicz, Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O potrzebie poznania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej ziemi Działalność Fundacji „Muzyka Kresów" Beata Wilgosiewicz „Człowiek nie jest w stanie żyć po ludzku poza środowiskiem żywotnym, solidarnym i zadomowionym. Pierwotność nie jest przeto wyłączną właściwością społeczeństw uprzednich, a zwłaszcza utraconych, jest właściwo­ ścią wszelkich zasługujących na swą nazwę społeczeństw. Im bardziej rozczłonkowana i skomplikowana jest cy­ wilizacja - tym większa potrzeba lokalności i przejrzystości. Im bardziej rozproszone i urzeczowione więzy mię­ dzyludzkie, tym większe pragnienie związków skupionych i osobowych. Im bardziej upośredniona i okazjonalna komunikacja, tym większe łaknienie porozumienia intensywnego i bezpośredniego. Im bardziej rozbite i sprzecz­ ne wyobrażenia symboliczne, tym większy głód wyobrażeń spójnych i spajających. [...] Kultura jest nieustanną oscylacją pomiędzy tym, co pierwotne, a tym co wtórne. Pierwotne są bez wątpienia rodzina, pokrewieństwo i wspólnota, a wtórne - własność, władza, państwo. Pierwotne jest również doświadcze­ nie świętości, duchowości i całości, a wtórna fabrykacja, materializacja i racjonalizacja rzeczywistości. Różne, klasyczne już teorie trafnie wskazywały bieguny tej oscylacji: sacrum i profanum, societas i civitas, wspólnota i stowarzyszenie. W tej perspektywie antropologia kultury nie jest tylko wiedzą o tym, co uprzednie i utracone, jest również wiedzą o tym, co niezbywalne. Nie trzeba więc koniecznie uprawiać jej w lasach Majomby królestwa Loango. Można pytać samego siebie, czy chodzi się prosto, pytać zatem o właściwe relacje pomiędzy tym, co świę­ te i powszednie, plemienne i obywatelskie, społeczne i państwowe, duchowe i intelektualne." (podkreślenia B.W.) Andrzej Mencwel, Wstęp: wyobraźnia antropologiczna, W: Wiedza o kulturze. Część I. Antropologia kultury Spór o istnienie kultury ludowej Kultura ludowa - czym była, czym jest, czy w ogóle jest - te pojawiające się od lat pytania w ostatnim czasie przybrały na si­ le. Możmy obecnie śledzić dyskusję, która toczy się w różnych środowiskach, na łamach wielu czasopism. Przekonamy się o tym, biorąc do ręki ostatnio wydaną książkę pod znamiennym tytułem Czy zmierzch kultury ludowej?} Problem pojawia się już przy próbach ustalenia samej definicji kultury ludowej. Etnogra­ fowie, socjolodzy, antropolodzy, artyści, powołując się na defini­ cje wypracowane przez różne dziedziny nauki, z konsekwencją większą lub mniejszą, posługując się przyjętym terminem, umiejscawiają koniec tej kultury: jedni w XIX wieku, drudzy wraz z początkiem czy też końcem I I wojny światowej, jeszcze inni w czasach współczesnych i przyszłych. Nie jest moim za­ miarem porównywanie poszczególnych stanowisk, przedstawie­ nie poszczególnych definicji i wynikających z nich sposobów ro­ zumienia kultury ludowej. Poszczególne głosy i sądy, charakte­ rystyczne dla prowadzonego sporu, są dla mnie ważne jako punkty odniesienia, punkty zakreślające przestrzeń, w obrębie której porusza się Fundacja „Muzyka Kresów". Pierwszy, ważny dla mnie głos, to wypowiedź Rocha Sulimy. Wskazuje on na to, co pod pojęciem kultury ludowej kryje się w obecnym czasie. Pisze: „KULTURA LUDOWA UMARŁA. ŻYJE JEJ MIT, wzmacniany m.in. przez ekologizm, uchodzący dziś prawie za odmianę historiozofii. Kultura ta obecna jest w symbolach, przypomnieniach alu­ zjach, jest treścią naszej podświadomości, zobowiązaniem wo­ bec świata wartości. Ale obok tego kultura ludowa pozostaje wciąż emblematem kultury gorszej. Pielęgnuje zatem rolę kultu­ ry ofiarnej, nieagresywnej. Jest symboliczną ekspresją niezni­ szczalnej woli życia. Nieobce są jej zarazem nastroje fatalistyczne, poczucie finalizmu biegu świata. Witalizm tej kultury sąsia­ duje ze swoistą filozofią godnego umierania. Jest to tyleż kultu­ ra życia, co kultura śmierci, czyli ginięcia rozumianego jako zarodnia przyszłego życia. Korzystając z przysługującego humaniście prawa do przesa­ dy, mogę stwierdzić: nie ma już kultury ludowej, jest natomiast myślenie o kulturze ludowej, np. w literaturze odwołującej się do ludowego słowa. Jest marzenie o kulturze ludowej, jako utraco­ nej ludzkiej prakulturze. Jest wreszcie w Polsce coś, co można by nazwać PRZEKLEŃSTWEM kultury ludowej, dziwna niestosow­ ność mówienia o niej. Jest jej negacja albo apologia." (podkre­ ślenia B.W.) Kolejna wypowiedź - Piotra Sarzyńskiego, zgodna z wyżej prezentowanym sądem, głoszącym śmierć tej kultury, wskazuje na dodatkowy aspekt - współczesne ożywienie w wielu dziedzi­ nach kultury, przejawiające się w różnego typu przeróbkach, cy­ tatach i pastiszach w nawiązywaniu do kultury ludowej. Wszel­ kie te próby nie służą jednak „identyfikacji etnicznej czy budo­ waniu wspólnoty, ale są jedynymi spośród setek innych kulturo­ wych puzzli dobieranych swobodnie do tworzenia nowoczesnej kultury masowej". Według Sarzyńskiego nie można przywrócić tego, co nieuchronnie odeszło, a takie programy jak przywraca2 3 9 �nie „ginących zawodów" są jedynie kolejną próbą ożywiania tru­ pa. Tekst zaczyna się słowami, które można potraktować jako konkluzję całej wypowiedzi: „Kultura ludowa umarła. Odeszła bezpowrotnie w przeszłość tak, jak wcześniej kultura rycerska, sarmacka czy ziemiańska. Właściwe miejsce dla niej to dziś mu­ zeum etnograficzne, skansen, izba pamięci. Zaś termin folklor potrzebny jest tylko do rekonstrukcji historii, a nie opisu rzeczy­ wistości." Dla równowagi przytoczę dwa odmienne sądy. Pierwszy: spostrzeżenia Dyzmy Gałaja, kierują uwagę na dwie istotne ce­ chy, które są najważniejsze w kulturze chłopskiej, są jej ostoją. Pierwsza, to stosunek chłopów do ziemi jako miejsca pracy i ży­ cia, „jako jedynego i centralnego wśród wszystkich spraw i rze­ czy świata miejsca, w którym kolejne pokolenia żyły, żyją i bę­ dą żyły - pamięć po sobie zostawiając w opiniach sąsiadów i na parafialnym cmentarzu." Druga to silne poczucie wolności, ujawniające się pomimo niedyskutowalnego przymusu przyro­ dniczego czy klimatycznego, gdyż „w ramach tego przymusu jest wolność podejmowania prac każdego dnia czy też każdego miesiąca". Przy tym autor nie idealizuje i nie mitologizuje sto­ sunku chłopa do ziemi. Widzi różnice w poszczególnych grupach rolniczych, dokładnie opisuje zmiany, jakie zachodzą w dzisiej­ szych gospodarstwach, podając konkretne przykłady na to, iż ziemia stopniowo z przedmiotu kultu i najwyższej wartości staje się środkiem produkcji. Nad tym jest jednak to, co jest stałe i nie­ zmienne: „Inne niż dawniej są formy pracy, inne efekty, inne ce­ le i plany na przyszłość, ale gospodarstwo i rodzina nadal pozo­ stają sobą - nadal stanowią autonomiczną jedność gospodarczą, kulturową i moralną." Sam widzi niewielką możliwość obrony kultury ludowej w „zmaganiu się etosu ludowego z etosem ma­ sowym, etosu pracy z etosem konsumpcji". Jedyną szansą tej grupy społecznej w nowej, zmieniającej się rzeczywistości jest bycie partnerem „wobec innych grup zawodowych Polski i Eu­ ropy - w wykształceniu, dochodzie, wizerunku rodziny, stylu ży­ cia i aspiracji, obywatelskości i tworzeniu wartości kultury ogól­ nonarodowej, uniwersalnej". Drugą wypowiedzią, dostrzegającą szansę przetrwania kultu­ ry ludowej, jest głos Anny Tatarkiewicz. Zastanawia się ona nad możliwościami przetrwania tej kultury i podaje konkretne propo­ zycje. Pisze: „Mówiąc o sprawach wsi z reguły widzi się tylko dwie możliwości: albo restrukturyzacja na wzór euroamerykański, albo skansen. Nasi Europejczycy nie dopuszczają myśli 0 trzeciej możliwości, jaką byłby awans cywilizacyjny wsi w pa­ rze z częściowym bodaj zachowaniem tradycyjnych wartości, które nie od dziś próbuję ukazywać." (podkreślenie A.T.) Wartość dyskusji tkwi w samym stawianiu pytań, w rozmo­ wie, dotyczącej roli i miejsca kultury ludowej w świadomości 1 rzeczywistości obecnych czasów. Artykułowane jest to, o czym z trwogą myślał i przeciwko czemu kierował swoją działalność już w XIX wieku Oskar Kolberg. Sądy o przemijaniu kultury lu­ dowej, ogłaszanie jej śmierci, zmuszają do głębokiej refleksji nad jej rzeczywistym statusem. A wiara w przetrwanie tego świa­ ta tak naprawdę wskazuje na transformację zmierzającą w nie­ znanym kierunku, mówi o ostatnich iskrach, które jeszcze moż­ na uchwycić, czy też dzięki którym można zrozumieć tamten świat. Przyszłość jest niewiadomą, nie wiadomo bowiem, co owo ginięcie w zamian przyniesie, nie wiadomo co wyrośnie z tej „zaradni przyszłego życia". Nie oznacza to jednakże, że po­ trzeba pierwotności, o której pisze Andrzej Mencwel, tej która była fundamentem kultury ludowej, odchodzi na zawsze wraz z wartościami, które w niej tkwiły. Są to bowiem wartości, które Mencwel nazywa niezbywalnymi, i to niezbywalnymi dla każde­ go z nas, człowieka żyjącego pod koniec XX wieku. Poprzez prezentację działalności Fundacji „Muzyka Kre­ sów", chcę włączyć się w powyższą dyskusję, przedstawiając konkretny przykład współczesnych poszukiwań możliwości 4 5 6 7 8 9 10 10 funkcjonowania kultury ludowej czy też świadomości jej istnienia. Jest to próba uchwycenia owych migotliwych iskier, które mogą stać się życiodajnym niezbywalnym ogniem. Działalności Fundacji Fundacja „Muzyka Kresów" wraz z działającym przy niej Ośrodkiem Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej powstała w 1991 roku za sprawą dwóch osób - Jana Bernada i Moniki Mamińskiej. Fundacja swoją dzia­ łalnością włączyła się w nurt poszukiwań, które pytają o możli­ wości, cele i kierunki kontynuacji tradycji ludowej. Kształtując własny sposób patrzenia na tę kulturę, pytają o to, co w jej obrę­ bie jest jeszcze ważne i żywe dla współczesnego człowieka. Są to próby wypracowania nowych form rozmowy na temat trady­ cji, wsi, a co za tym idzie, są to próby innego pokazywania tego świata i jego rozumienia. W 1992 roku, w początkowym okresie istnienia „Muzyki Kresów", Jan Bernad tak określił program działalności Fundacji: „Nie chcemy być placówką naukową, choć staramy się, by przygotowywane przez nas sesje teoretycz­ ne były na wysokim poziomie. Nie chcemy być też agencją kon­ certową, sprowadzającą chóry i zespoły folklorystyczne. Chcemy powołać nową formą rozmowy o kulturach naszych narodów, fir­ mę, w której byłoby miejsce zarówno dla uczonych, twórców, jak i ludzi młodych, zainteresowanych kulturą, która powstała kilkaset lat temu na ziemiach zwanych w naszej tradycji Kresa­ mi. Formę tę chcemy tworzyć z podobnie myślącymi Białorusi­ nami, Litwinami, Ukraińcami." (podkreślenia B.W) Cel, jaki wyznaczyła sobie Fundacja, to wspieranie, prezen­ tacja, popularyzacja i badanie muzyki ludowej i sakralnej (ko­ ścielnej, cerkiewnej i synagogalnej) narodów i grup etnicznych środkowowschodniej części Europy, zamieszkujących te tereny, które w dużej części pokrywają się z obszarem Rzeczypospolitej Dwojga (czy wielu) Narodów. Słowo kresy w nazwie Fundacji jest tu rozumiane jako pojęcie historyczne.' Przy tym Bernad i Mamińska, tworząc Fundację, chcieli zerwać z taką wiedzą o naszych wschodnich sąsiadach, która nie opiera się na znajo­ mościach realiów, ale na mitach i wyobrażeniach, często zresztą negatywnych. Współtwórcami programów i biorącymi w nich udział, od początku istnienia Fundacji, są wybitni etnolodzy i etnomuzyko­ lodzy z krajów sąsiednich, bowiem: „rzetelność podejścia do te­ matu wymaga, byśmy o muzyce białoruskiej rozmawiali z twór­ cami i naukowcami Białorusi, o muzyce litewskiej z Litwinami itd. Co do szans kulturowych - myślę, że za wcześnie o nich mówić, bo nie wiemy jeszcze, co zostało żywe, a co obumarło w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Na tym etapie rekonstruk­ cji obrazu naszych kultur, na jakim się znajdujemy, trzeba mieć oczy i uszy otwarte i stwarzać fakty. Doprowadzać do wspólnych badań, formułować nowe podejście do kultury i historii tego ob­ szaru". Od 1991 roku, czyli od momentu powstania Fundacji, do dnia dzisiejszego odbyło się kilkanaście konferencji, które, jak zau­ waża Piotr Dahlig, stały się ważnym forum dla spotkań etnomuzykologicznych, ponadto już w drugim roku działalności Fun­ dacja wykroczyła poza ramy ściśle etnomuzykologiczne, posze­ rzając tematykę spotkań o sferę zagadnień odnoszących się do duchowości narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Można wyróżnić trzy bloki tematyczne, w obrębie których skupiają się poszczególne tematy sympozjów. Pierwszy - Muzy­ ka Ludowa Europy Środkowo-Wschodniej , program ten o charakterze naukowo-badawczym, edukacyjnym i popularyza­ torskim ma na celu wszechstronną prezentację muzyki tradycyj­ nej i jej roli w kulturach archaicznych oraz we współczesnej kul­ turze. Przedstawiając aktualny stan badań nad muzyką tradycyj­ ną prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych Europy 11 2 13 14 15 �Środkowo-Wschodniej, program ten ma również na celu integra­ cję środowisk naukowych i twórczych tej części Europy. Obok konferencji, koncertów, prezentacji muzyki tradycyjnej i war­ sztatów muzycznych, Fundacja prowadzi badania terenowe oraz archiwum, gromadzące materiały z konferencji, dokumentację filmową i fonograficzną ekspedycji naukowo-badawczych oraz rejestrację koncertów i organizowanych przez siebie różnych prezentacji muzycznych. W celu dopełnienia całości obrazu należy przeprowadzić we­ wnętrzny podział i wyróżnić te sympozja, które odbywają się let­ nią porą. Ich specyfika polega na połączeniu formuły konferen­ cji z koncertami, warsztatami, indywidualnymi spotkaniami. Aleksandra Domańska tak opisuje jedno z letnich sympozjów, w nadbużańskich Dołhobrodach: „Różne były intencje uczestni­ ków: jedni śpiewali, drudzy badali, trzeci słuchali. Chwilami spotkanie zamieniało się w rodzaj warsztatów muzycznych i wzajemnej wymiany doświadczeń, chwilami były to koncerty, kiedy indziej po prostu zabawa." Drugi blok tematyczny - Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej , pojawił się wraz z przeświadczeniem, iż nie można mówić o muzyce ludowej bez szerszego kontekstu kulturowego. Duchowość jest tu rozumiana „jako tworzący się na przestrzeni tysiącleci stosunek wobec rzeczy ostatecznych: Boga, narodzin, śmierci, miłości, choroby, cierpienia, czasu, przemijania [...] w postawie wobec spraw ostatecznych tkwi źródło duchowości człowieka, plemienia, grupy etnicznej, naro­ du. Pytania są te same, natomiast odpowiedzi w każdym przy­ padku są inne i ta inność stanowi o wartości i niepowtarzalności zarówno jednostki, jak i całych kultur." Sympozja te mają cha­ rakter interdyscyplinarny, udział w konferencjach biorą uczeni z różnych dziedzin nauki: filozofowie, teolodzy, religioznawcy, etnolodzy, muzykolodzy, historycy, historycy sztuki, teoretycy literatury oraz twórcy: poeci i malarze. Trzeci blok tematyczny, zatytułowany Kontynuacja trady­ cji, to również wieloletni, wielowątkowy i interdyscyplinarny program. Obok szeregu spotkań i konferencji, istotną częścią te­ go cyklu jest szeroko zakreślony blok edukacyjny w przedszko­ lach, który jest realizowany od września 1997 roku. W tym cyklu tematycznym mieści się również długofalowy program naukowo-badawczy Pieśni obrzędowe Podlasia - wzajemne wpływy oraz odrębności lokalne na pograniczu z białorusko-ukraińskim Polesiem prowadzony od stycznia 1995. Wysoki poziom naukowy konferencji jest wynikiem dbałości w doborze tematów, które ukazują wieloaspektowość omawia­ nych problemów. Równocześnie podczas tych sympozjów próbuje się odtworzyć taki obraz kultury ludowej, który umożli­ wia całościowe spojrzenie na człowieka i świat tradycyjnej wsi. Omawiając poszczególne dziedziny, dany rodzaj pieśni, dany aspekt duchowy, zwraca się uwagę na sieć powiązań, relacji i znaczeń, na ich określone miejsce w czasie i przestrzeni, które tworzyły spójny świat znaczeń. Bernad i Mamińska zwracają szczególną uwagę na to, by w przypadku sesji etnomuzykologicznych zapraszać takich nau­ kowców, którzy prowadzą badania w terenie i mogą zaprezento­ wać rzeczywiste fakty muzyczne, które jeszcze istnieją na wsi. Jest to poszukiwanie ludzi, którzy podobnie myślą o muzyce tra­ dycyjnej, dla których nie tylko istotne jest rejestrowanie dźwię­ ków, ale samo ich odtwarzanie, by poprzez ten dźwięk dotrzeć do świata przeszłego. Samo połączenie konferencji z warsztata­ mi, z możliwością praktycznego kontaktu z muzyką i pieśnią, z możliwością wykonywania prostych, tradycyjnych instrumen­ tów i nauką gry na nich, jest próbą połączenia wiedzy teoretycz­ nej i wiedzy zdobytej w trakcie badań z edukacją i szukaniem sposobu przekazywania tej wiedzy. Tego rodzaju próby umożli­ wiają z jednej strony bezpośredni kontakt naukowców, z drugiej strony następuje przekaz pomiędzy naukowcami a ludźmi szuka­ 16 17 18 19 20 jącymi praktycznych rozwiązań, zadającymi pytania: jak uczyć się ludowych pieśni, muzyki czy tańca, jak pracować z dziećmi. Nacisk położony zostaje na to, czemu dane spotkanie ma służyć. Konferencje organizowane przez „Muzykę Kresów" nie odby­ wają się bowiem dla samych konferencji, naukowcy w większo­ ści wiedzą o swoich dokonaniach (choć oczywiście nie można podważyć roli samego spotkania, wymiany wiedzy, stanowisk, doświadczeń), konferencje skierowane są w stronę tych, którzy mają potrzebę pogłębiania i poszerzania znajomości kultury lu­ dowej, po to by działać i czynić, i po to też, by przez umiejętne stawianie pytań otwierać kolejne drzwi zamknięte przez czas i niepamięć. Jak mówi Monika Mamińska, chodzi o czynne po­ znawanie kultury ludowej. Tadeusz Kornaś, próbując opisać, czym są sympozja organi­ zowane przez Fundację „Muzyka Kresów", mówi o konsekwent­ nej całości, ale otwartej na przeróżne nieprzewidziane okoliczno­ ści. Wpisując działalność Fundacji w krąg tego rodzaju przedsię­ wzięć, które znajdują swój rodowód w kulturze czynnej Grotow­ skiego, pisze: „Bernad z naciskiem mówi, że on i Mamińska są twórcami, a nie wyłącznie organizatorami [...] komponują kilku­ dniowe czy kilkutygodniowe spotkania. Ich praca polega na for­ mowaniu dzieła, w którym nie ma anonimowych uczestników, w którym każdy potrafi odnaleźć swoje miejsce, a zarazem struk­ tury otwartej". Najważniejsze, co jest zgodne z nakazem Gro­ towskiego, „aby żyć w sposób istotny, ryzykować całym sobą" , że twórcy „Muzyki Kresów" nieustannie dążą do realizacji wła­ snych marzeń. Samo powołanie Fundacji, jest tym - jak mówi Jan Bernad - co ma te marzenia chronić , co umożliwia realiza­ cję niemożliwego. 21 22 23 24 W głąb kultury ludowej W programie zatytułowanym Kontynuacja tradycji czytamy: „Powrót do tradycyjnej kultury jako jednolitego systemu jest już niemożliwy. Procesy cywilizacyjne, wojny, migracje, zwłaszcza XX w. sprawiły, że takiej tradycji już nie ma. Dziś odwołać się można do tego, co widzialne: sztuki, ludzkiej pamięci..." Zadaję sobie szereg pytań. Czym jest wyżej opisana działal­ ność Fundacji „Muzyka Kresów"? Czy można poszukiwać w obrębie świata, który już nie istnieje? Czy działalność ta pod­ lega diagnozie, jaką postawił sztuce ludowej Czesław Robotycki, mówiąc iż „przez ostatnie 50 lat jej promowania i ochrony skostniała w kanonie, który określili dla niej etnografowie, entu­ zjaści i instruktorzy. Zamknięta w ramy tradycji i normy nieod­ wracalnie osiadła w muzeach?' (podkreślenia B.W.) A jeśli tak jest - czy twórcy Fundacji nie przyjęli postawy archeologów lub twórców kolejnego skansenu? (Nie chcę tu bynajmniej podwa­ żać roli archeologów i roli muzeów czy skansenów. Walka jed­ nakże toczy się o żyjącą i wciąż życiodajną część ludzkiej kultu­ ry.) I czego poszukiwać? I co czynić z tym odnajdywanym, od­ krywanym w nie istniejącym systemie? Czy może rzeczywiście te poszukiwania zatrzymują się na poziomie myślenia i marze­ nia, wyobrażania sobie kultury ludowej, a więc poruszania się w obrębie mitu - tak jak o tym pisał Roch Sulima? Przyglądając się poszczególnym przedsięwzięciom „Muzyki Kresów", wsłuchując się w słowa wypowiadane przez Jana Bernada i Monikę Mamińska, próbuję odpowiedzieć na postawione wyżej pytania, by odszukać tę drogę, która prowadzi w głąb kul­ tury ludowej i daje możliwość spotkania z nią. Już na samym początku należy przyjąć założenie, że jest to spojrzenie człowie­ ka z zewnątrz, który wie (o czym była już mowa wcześniej), że harmonijna całość tradycji została utracona, że powrót jest świa­ domy i jak mówi Monika Mamińska, „jeśli świadomy, to już sty­ mulowany z zewnątrz". „W poszukiwaniu, które jest z jednej strony poszukiwaniem uniwersaliów, a z drugiej strony odmienności, jakoś częściej za25 26 27 11 �Poprzez muzykę I V Międzynarodowe Sympozjum „Muzyka Ludowa Europy Środko­ wo-Wschodniej". Rybaki n/Narwią, 1994. Tańce litewskie i huculskie (na s. 13) trzymuję się na wsi, na peryferiach, na obrzeżu... Tam najwięcej znajduję. Tam też spotykam ludzi, z którymi jest mi co jakiś' czas po drodze. A wieś to matecznik kultury tradycyjnej i oczywiście muzyki." Jednym z pierwszych, znaczących wyborów jakich Jan Bernad i Monika Mamińska dokonali był wybór przestrzeni, dziedziny, w obrębie której prowadzą poszukiwania owych uniwersaliów i odmienności. Oboje swoje spotkanie z wsią i ludź­ mi, którzy tam żyją, nazywają istotnym, „przeogromnym" do­ świadczeniem swojego życia. Wieloletnie wędrówki po tych ob­ szarach, wielogodzinne rozmowy, wspólne muzykowanie i śpiewnie stało się dla nich swoistego rodzaju wtajemniczeniem, które dokonywało się przez wiele dni o różnych porach dnia i ro­ ku. Wielokrotnie powtarzają, iż tego rodzaju doświadczenie nie mogło skierować ich na inną drogę, wzbudzić w nich innch py­ tań. Tak o czasie wspólnych gardzienickich, choć zapewne też i późniejszych kolędniczych wędrówek pisze Krzysztof Czyżew­ ski: „... dla niektórych z nas ta podróż (poprzez wyprawy i reko­ nesanse ku ludziom na wsi) już dawno przestała być podróżą po nowe środowisko dla teatru, po wiedzę krajoznawczą, czy histo­ ryczną, po atrakcyjny materiał, który później można by na różny sposób wykorzystać. Niepostrzeżenie godziny spędzone w izbach ze starcami przy wtórze ich pieśni, modlitwy, skargi i tęsknoty stawały się godzinami wtajemniczenia na takiej samej zasadzie, na jakiej kiedyś chcąc przyuczyć chłopaka do śpiewu w cerkiewnym chórze, stawiano go pomiędzy śpiewaków pod­ czas każdej liturgii, aż sam nie dosłyszał tonu, który odtąd zestrajał będzie jego duszę i przywoływał". Zetknięcie ze światem wsi nastąpiło poprzez patrzenie i słu­ chanie, a więc poprzez doświadczenie bezpośrednie. Jest to tego rodzaju sytuacja badacza (choć myślę, że w pierwszym okresie swojej działalności, a zwłaszcza przed założeniem Fundacji, Bernad i Mamińska nie określali swojego sposobu kontaktu ze wsią na zasadzie badacz i podmiot badany), czy też postawa oso­ by poznającej, przez Annę Wykę określona postawą „ucznia podmiotu badanego", czyli aktywnego świadka, uczestnika, dla którego relacje z wsią stają się sytuacją wymiany. Zastana rze­ czywistość ma znamiona wspólnego - bo ważnego dla obydwu stron - świata. Jest to pójście o jeden krok wprzód, czy też w głąb, w stosunku do podejścia, jakie prezentowało i prezentu­ je Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice" w swoich wiejskich penetracjach, w których Jan Bernad w latach 1977-1983 jako członek tej grupy teatralnej uczestniczył. Wybór wsi przestaje być sposobem postrzegania kultury ludowej, widzialnego i nie­ widzialnego tam świata jako materiału wykorzystywanego po­ tem przy budowaniu spektakli, czy do wzbogacania własnego re­ pertuaru muzycznego. Świat wsi jawi się już nie tylko jako pew­ na tajemnica, po którą można sięgnąć w dowolny sposób, by po­ tem o niej świadczyć. Ale taka tajemnica, w której tkwią prawdy - ukryta wiedza i mądrość wypracowana przez wieki, której to odkrywanie staje się wyzwaniem i zobowiązaniem w wymiarze praktycznym i metafizycznym. 28 29 30 31 12 „... muzyka w kulturze ludowej istniała jako dziedzina całko­ wicie nieautonomiczna, niosąc ze sobą znaczenia specyficzne i jedynie właściwe dla określonej sytuacji społecznej. Każda sce­ na muzycznego dramatu życia społeczności wioskowej otrzymy­ wała sens poprzez przyporządkowanie do sytuacji będącej zna­ kiem swego czasu. W tej jednoznaczności przyporządkowania ujawnił się sakralizujący walor muzyki. Pieśń ludowa była więc zarówno w warstwie treściowej, muzycznej oraz wykonawczej ściśle związana z pełnioną funkcją. Spójność sensu muzyki (uza­ leżnionego od sytuacji), jej struktury i sposobu wykonywania strzegła tradycja." Słowa Sławomiry Żerańskiej-Kominek, określające funkcje muzyki w kulturze ludowej, wskazują na jej wszechobecność, na jej sakralny charakter, na muzykę jako integralną część wielora­ kimi więzami połączoną z całym systemem kultury i życiem na wsi. Słowa te odnoszą się do czasów, kiedy śpiew był codzienno­ ścią - był zwierciadłem i odbiciem życia człowieka. Do takiej obecności muzyki w świecie starają się dotrzeć Jan Bernad i Mo­ nika Mamińska, czy też taką obecność próbują odtworzyć. Usy­ tuowanie muzyki w centrum swoich zainteresowań (co znalazło swój wyraz już w samej nazwie Fundacji), jest wskazaniem na kolejny znaczący wybór, jakiego dokonali. Oboje wielokrotnie powtarzają, że to właśnie poprzez muzykę odkryli wieś, że przez nią patrzą na kulturę ludową. Muzyka jest „takim oknem, w mia­ rę czystym, przez które mogę patrzeć na kulturę tej ziemi." Obok dużej liczby konferencji, które mają ukazywać różne aspekty muzyki tradycyjnej, obok indywidualnej pracy Jana Bernada i Moniki Mamińskiej - różnego typu ekspedycji prowadzo­ nych przez nich od lat, ważną częścią działalności Fundacji jest prezentacja muzyki tradycyjnej. Na konferencje, sympozja, festi­ wale przyjeżdżają zespoły z różnych stron Polski i Europy Środ­ ki owo-Wschodniej, które poprzez śpiew i muzykę pokazują owe „utracone" obszary. Są to przede wszystkim autentyczni wyko­ nawcy, którzy znają tradycyjny repertuar „od zawsze", bądź lu­ dzie, dla których zachowanie oryginalności linii melodycznej i wierności w odtwarzaniu jest podstawową wartością w prezen­ tacji tej muzyki. Tu, jak zauważył podczas jednego ze spotkań Aleksander Jackowski, poprzeczka w traktowaniu muzyki ludo­ wej postawiona jest wysoko, nie ma mowy o prezentacji tak modnego współcześnie „nobilitowanego" i „uszlachetnionego" folku - czyli różnego typu przeróbek, połączeń i przekształceń dokonywanych na muzyce ludowej. Tu prezentacja muzyki tra­ dycyjnej, pieśń jest tym, czym „wydobywanie na powierzchnię rubinów czy diamentów". Ponadto Bernad i Mamińska próbu­ ją stwarzać takie warunki dla koncertów czy prezentacji i tak je aranżować, by móc przekazać najbardziej autentyczną muzykę w odwołaniu do kontekstu, w jakim dawniej ona występowała. Stąd zrodził się pomysł osobnych prezentacji poszczególnych gatunków muzycznych i obrzędowych z odpowiednim komenta­ rzem - jak w przypadku prezentacji muzyki weselnej czy koły­ sanek. W tym miejscu powraca pytanie o cel organizowania tego ty­ pu festiwali, koncertów, prezentacji, jeśli w nich, choćby nawet najlepiej przygotowanych, nie przywróci się dawnych funkcji muzyki, zwłaszcza jeśli chodzi o muzykę obrzędową, czyli tę, która dla kultury ludowej była najważniejsza. W odpowiedzi przychodzą słowa Jana Bernada, podkreślające rolę tradycyjnej muzyki jako świadka czasów przeszłych, jako tę odziedziczoną po przodkach możliwość zachowania z nimi łączności i zrozu­ mienia ich świata, „... to jest świadectwo, jedno z najstarszych żywych świadectw tej ziemi. Różni się tym od eksponatów wy­ kopanych gdzieś w ziemi, które później leżą w muzeum (a w mu­ zeum, wiadomo, eksponatów dotykać nie wolno), że jest możli­ wość doświadczania bezpośredniego tego, co było bardzo daw32 33 34 �3S no." Nie jest to jednak prosta droga, poszukiwania mają indy­ widualny charakter, a osiągnięcie celu zależy od tego, który szu­ ka, od jego postawy. Pieśń może być wehikułem - jak mówi Mo­ nika Mamińska - który przenosi gdzieś dalej czy głębiej, doda­ jąc przy tym: „Ale jaki jest warunek? Jeśli chcesz poznać, jeśli nurtuje cię jakieś pytanie, to to, czy zostaniesz na poziomie od­ twórcy, zależy tylko od ciebie." Jednym z częstych gości „Muzyki Kresów" jest Jewgienij Jefremow, znany etnomuzykolog z Kijowa. Jego poglądy na obe­ cność i funkcję muzyki, zarówno w tradycyjnym świecie, jak i dzisiaj spotkają się z poglądami twórców Fundacji - „w obe­ cnej sytuacji na wsi, kiedy wnukom bliższa jest już tradycja miejska, przeważnie obca tej regionalnej, bardziej kosmopoli­ tyczna, idąca z Zachodu, między wnukiem i babcią powstaje ta­ ka odległość, że zarówno dawne zwyczaje, sposób myślenia, jak i oczywiście obrzędy i związane z nimi pieśni stają się zupełnie nieprzydatne w nowej sytuacji i umierają. [...] ...nie ma sposo­ bu na zatrzymanie tego procesu. To by było jak przedłużanie agonii umierającemu człowiekowi. Jednak bardzo smutno jest patrzeć, jak to ginie i zostaje jedynie w zapisach magnetofono­ wych, w książkach. Muzyka musi być słuchana, inaczej to jakby jej nie było. Dlatego założyłem zespół Drewo. [...] A mimo to nasza działalność jest sztuczna. Dawniej muzyka była elemen­ tem całego systemu, wpisywała się w naturalny kontekst wie­ rzeń, zabobonów, zwyczajów. My żyjemy już w innym świecie, jesteśmy innymi ludźmi, więc i pieśń nie będzie taka jak wte­ dy." (podkreślenia B.W.) W celu uzupełnienia, należy w tym miejscu przytoczyć słowa Jefremowa, wypowiedziane w trakcie innej z nim rozmowy: „sam proces emisji dźwięku, śpiewania wytwarza jakieś nieokreślone, wewnętrzne samopoczucie. Ma­ gia dźwięku, magia muzycznej komunikacji i poczucie polifonii, w jakiej uczestniczy twój głos, twój umysł - naprawdę wywiera ogromny wpływ na świadomość w momencie śpiewania. Nie wiem, na ile to można nazwać magią, którą odczuwali nasi przodkowie. Możliwe, że to coś innego." Po pierwsze muzyka nie jest tu postrzegana jedynie w wy­ miarze estetycznym. Pomimo świadomości zaniku funkcji, które pełniła pieśń i muzyka w kulturze ludowej, istnieje nadal przeko­ nanie, że warto podejmować trud poszukiwań w obrębie jej sa­ mej i w jej kontekstach, by przez to docierać do jej pierwotnych znaczeń. Poszukiwania te mają z jednej strony odkrywać taje­ mnice tkwiące w muzyce, z drugiej, są odkrywaniem oblicza sa­ mej kultury ludowej. Tu pojawiają się pytania już nie tylko o ro­ dzaj pieśni, muzyki, o jej strukturę rytmiczną i melodyczną, ale o manierę wykonawczą i techniki śpiewu, od których skutecz­ ność tych dźwięków zależała. Są to próby odtworzenia tych naj­ starszych sposobów śpiewania, które były wpisane w cały kom­ pleks magiczno-wierzeniowy i pełniły funkcje magiczne - „nie śpiewano ich dla przyjemności ani rozrywki, lecz jedynie w cza­ sie obrzędów. Z ich pomocą ludzie zwracali się ku duchom przodków, ku swoim bogom: słońcu, wodzie drzewom. Prosili o deszcz lub o pogodę. To nie mogło być zwyczajnie mówione, oni musieli się do bogów dokrzyczeć. Na dodatek śpiewali w otwartej przestrzeni, na łące w polu, pod lasem. Głos musiał polecieć daleko, za rzekę lub do sąsiedniej wsi. Dlatego śpiew ten był bardzo głośny, na pograniczu krzyku." Pojawiają się po­ nadto następne pytania, stawiane przez samych twórców „Muzy­ ki Kresów": „Jaki byłby dziś cel tego rodzaju śpiewania? W kul­ turze tradycyjnej nie każdy mógł śpiewać, więc kto dziś może w ten sposób śpiewać? Pieśni z jakiego regionu Polski ma śpie­ wać dziewczyna od pokoleń mieszkająca w mieście?" Jak mówi Jan Bernad, obok problemu - co w pieśni jest jeszcze ży­ we, jest to problem kontynuacji tradycji. Te zagadnienia, jak i sa­ me pytania są wyrazem, iż istnieje ciągła potrzeba odkrywania tajemnic dźwięku, tajemnicy sposobu porozumiewania się po­ przez muzykę i pieśń z sacrum. 36 37 38 Poprzez pytania Czesław Robotycki i Stanisław Węglarz, przedstawiając ce­ chy kryzysu epistemo-metodologicznego, jaki objął nauki huma­ nistyczne, przypominają nieraz uświadamianą prawdę, że nie ist­ nieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Wska­ zują równocześnie na nauki humanistyczne, których nie można zwolnić od sądów wartościujących i podkreślają znaczenie tych teorii i propozycji, które uwzględniają te fakty. Są to propozycje, w których „zawierają się częściej postulaty rozumienia świata niż jego pozytywnego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż od­ powiedzi, albowiem nieustająca sytuacja pytajna wydaje się nie­ zbywalną cechą ludzkiego myślenia". Nie tylko sama wiedza żywi się wciąż nowymi i starymi py­ taniami, życie, ta nieustająca sytuacja pytajna, zmusza, by wciąż odkrywać stare i nowe znaczenia, które rodzą kolejne py­ tania. Ta niezbywalna cecha ludzkiego myślenia świadczy też 0 tym, iż człowiek nieustannie obcuje z niepoznawalnym. Jan Bernad odpowiedział kiedyś na poważnie zadane pytanie o dzia­ łalność Fundacji, krótkim stwierdzeniem - chodzimy po świecie 1 pytamy. I ta odpowiedź, wypowiedziana jakby z przymruże­ niem oka, bardzo trafnie określa ich status. Można odnieść wra­ żenie, iż ilość pytań, które już dotychczas pojawiły się w tym tekście oraz tych, które zapewne rodzą się przy jego czytaniu, zamazuje obraz działalności „Muzyki Kresów". Bernad i Ma­ mińska sami mówią, iż nie mają gotowych odpowiedzi i recept, mają natomiast mnóstwo pytań. Co jednak jest istotne - wy­ trwale od lat, zmagając się z tymi pytaniami, realizują własny konkretny program, który zdecydowanie odbiega od oficjalnego podejścia do kultury ludowej. Myślę, że to właśnie nieustanne stawianie pytań, o to „jak, a nie czym się zajmować" jest tym, co wyróżnia ich działalność jako inną spośród wielu propozycji zajmowania się kulturą ludową (do dookreślenia ich pozycji nie chcę używać nie do końca adekwatnego do opisu tego zjawiska słowa „alternatywna", wolę zostać przy słowie inna) i wyznacza wciąż dalszy kierunek tych poszukiwań. Ponadto ważne jest to, że pytania o kulturę ludową, o to, co jest w niej jeszcze żywe, traktują jako pytania osobiste, które nie są ważne dla kogoś, ale są istotne „dla mnie, dla mojego życia i moich dzieci". W takim też podejściu można odnaleźć źródło rozumienia, iż: „Kultura tradycyjna, jej rdzeń, to nie wystylizowane resztki z procesu, który zwykło się nazywać cywilizacyjnym, w postaci strojów ludowych czy ludowych tańców. Kultura tradycyjna to postawa i wynikające z niej pytania wobec rzeczy ostatecznych: naro­ dzin, śmierci, choroby, losu." 41 42 43 Poprzez szczeliny istnienia „Niebawem umrą ostatnie babki, które na własne oczy oglą­ dały świat duchów. Oglądały z wiarą i spokojem, oczywiście z lękiem też. Żywa, istniejąca nadprzyrodzona rzeczywistość odejdzie wraz z nimi. Wyjąwszy rzadkie, mistyczne doświadcze- 39 40 13 �nie wybranych, będziemy skazani na pełną wysiłku i trudu ufność w istnienie niewiadomego. Gładka, wypolerowana po­ wierzchnia codzienności usłużnie podsunie nam nasze własne, płaskie odbicie jako głębię. [... ] W ich osobach, w osobie mojej babki, można było znaleźć cos' na podobieństwo szczelin istnienia, przez które sączyło się in­ ne, niecodzienne światło. To był pierwszy krok w uznaniu niejed­ noznaczności świata, dowód, że coś tkwi poza tym, co dane." Nie wiem, czy szczeliny istnienia znikną wraz ze śmiercią starych babek, wiem, że już są coraz węższe, a światło wpada przez nie coraz węższą wiązką. Taką coraz węższą szczeliną jest świat kultury ludowej, świat poszczególnych osób, ale też i taki­ mi przesmykami są dźwięki i cała sfera rzeczy dotykalnych i nie­ dotykalnych, które przynależały bądź jeszcze przynależą do tego 44 świata. Dlaczego zajmować się tym światem? Monika Mamińska mówi, że etnografia, etnologia są dla niej ważne jako nauki o człowieku do któregoś momentu, punktu, i „nie tyle opisowo, co od środka znają człowieka" A poszukiwanie odpowiedzi na pytania, które są pytaniami uniwersalnymi, dotyczącymi każde­ go człowieka, niezależne od kultury, z jakiej się wywodzi, dla niej i dla Jana Bernada, znalazły swoją przestrzeń właśnie w kul­ turze ludowej. Tych odpowiedzi można poszukiwać w każdej in­ nej dziedzinie i nauce, dla nich tą szczeliną wpada s'wiatło. Czy jest ona niezbywalna dla świata ? „Po co wam to, Moniko i Janie? Monika: - To moje życie. Jan: - Kiedyś przyśniło mi się, że powinienem szukać pierwsze­ go dźwięku muzyki. Bardziej serio mówiąc, mam potrzebę po­ znania - poprzez dotknięcie - źródeł kultury tej ziemi." 4 3 46 PRZYPISY Czy zmierzch kultury ludowej? Wybór i opracowanie Stanisław Za­ Kultura tradycyjna a świat dziecka (styczeń '96), Muzyka ludowa Euro­ py Środkowo-Wschodniej - Muzyczny Folklor Dziecięcy (lipiec '96), Fe­ górski, Łomża 1997. Opublikowane tu referaty zostały wygłoszone na stiwal Muzyka Utracona - Kołysanki (listopad '96), Festiwal Muzyka ogólnopolskiej sesji popularnonaukowej pod tym samym tytułem, sesja ta Utracona - Pieśni leśne, pieśni polne (październik '97). była podsumowaniem dorobku Ogólnopolskiego Roku Glogerowskiego Pierwsze sympozjum, dotyczące tego tematu, odbyło się w czerw­ i kolejnej, V I I edycji konkursu o Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera. cu 1997 roku. Roch Sulima, Kultura ludowa i polskie kompleksy. W: Czy zmierzch Wywiad z Moniką Mamińska, publikowany w niniejszym kultury ludowej?, op. cit. s. 115 numerze. Piotr Sarzyński, Żegnaj Konopielko. W: Czy zmierzch kultury ludo­ Tadeusz Kornaś, Paradoks kultury czynnej, „Teatr" 1997 nr 2, wej? s. 127 s. 20 Ibidem, s. 123 Słowa wypowiadane kilkakrotnie przez Jerzego Grotowskiego Dyzma Gałaj, Rola kultury w rozwoju wsi. W: Czy zmierzch kultu­ podczas spotkania w Teatrze Polskim we Wrocławiu w marcu 1997 roku ry ludowej?, s. 145-146 podaję za: Grzegorz Niziołek, Źródło czyste - źródła zatrute? „Didaska­ Ibidem, s. 147 lia" 1997, nr 18, s. 12 Ibidem, s. 148 Wywiad z Janem Bernadem, publikowany w niniejszym numerze. Bronisław Gołębiowski: Po zmierzchu i nocy - świt? W: Czy 25 Kontynuacja tradycji, broszura Fundacji. zmierzch kultury ludowej? s. 171 Czesław Robotycki, Etnograficzne déjà vu, „Konteksty" 1996, Dyzma Gałaj, op. cit., s. 155 Anna Tatarkiewicz, Miasto i wieś. W: Czy zmierzch kultury ludo­nr 1-2, s. 138-139 Monika Mamińska, wywiad, op. cit. wej?, s. 161; zob. też Anna Tatarkiewicz, Ku przemienionym kołodziejom, 1 2 0 2 21 3 2 2 4 2 3 5 6 7 8 2 4 9 2 6 10 2 7 „Sycyna" 1995, nr 6 Jan Bernad, Muzyka s. 48 11 12 28 Kresów, „Biuletyn Wschodni" 1992, nr 1, Według wypowiedzi Moniki Mamińskiej, Idzie pieśń pieśń przez wieś. Rozmowa z Moniką Mamińska prezesem Fundacji Muzyka Kre­ sów, i Janem Bernadem, dyrektorem Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej przy Fundacji Muzyka Kresów, „Nowa Res Publica" 1994, nr 6, s. 48 13 Idzie pieśń przez wieś. Rozmowa z Moniką Mamińska, prezesem Fundacji Muzyka Kresów, i Janem Bernadem, dyrektorem Ośrodka Ba­ dań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej przy Fundacji Muzyka Kresów, „Nowa Res Publica" 1994, nr 6, s. 49 Wywiady z Janem Bernadem i Moniką Mamińska, op. cit. Krzysztof Czyżewski, List z podróży, „Konteksty" 1991 3-4, s. 63 Zob. Anna Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, War­ szawa 1993 Sławomira Żerańska-Kominek, Muzyka w przemianach tradycji et­ 2 9 3 0 31 Ibidem, s. 48 Piotr Dahlig, Konferencja Fundacji Muzyka Kresów w Lublinie, nicznej Litwinów... W: Kultura muzyczna mniejszości narodowych w Pol­ „Muzyka" 1993, nr 3-4, s. 177 sce. Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Warszawa 1990, s. 42 W ramach tego bloku odbyły się następujące sympozja: Muzyka lu­ Magdalena Stopa, Gdzie jest Nowogródek? „Rzeczpospolita" dowa Kresów (lipiec '91); Bożonarodzeniowe i noworoczne obrzędy na Kresach (styczeń '92), Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej1992, - nr 168 Określenie użyte przez Aleksandra Jackowskiego podczas dysku­ Aspekt magiczny i kulturowy w systemie muzycznym obrzędów wiosen­ sji w trakcie Festiwalu Muzyka Utracona, który odbył się w Krakowie nych i letnich wschodniej Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy (lipiec '92); w listopadzie 1995 roku. Muzyka obrzędów rodzinnych Europy Środkowo-Wschodniej - Chrzty i pogrzeby (styczeń '93); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej 35 Muzyka archaiczna dzisiaj... Z Janem Bernadem rozmawia Tade­ usz Kornaś, „Echo Krakowa" 1995, nr 159 - Tradycyjny obrzęd weselny (lipiec '93); Instrumenty muzyczne w kultu­ Wywiad z Moniką Mamińska, op. cit. rze tradycyjnej Europy Środkowo-Wschodniej. Najstarsze formy muzyki 37 instrumentalnej (styczeń '94); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wscho­ Dokrzyczeć się do Bogów. Z Jewgienijem Jefremowem rozmawia Magdalena Stopa, „Rzeczpospolita" 1992, nr 188 dniej - Muzyka instrumentalna (lipiec '94). Jewgienij Jefremow za Tadeuszem Kornasiem, Weselna Muzyka Aleksandra Domańska, Ludowa, ale autentyczna... Muzyka Kre­ Kresów, „Dialog" 1993, nr 10, s. 179 sów, „Gazeta Wyborcza", lipiec 199 3 2 14 15 3 3 3 4 3 6 3 8 16 Pierwsze spotkanie tego cyklu nosiło nazwę całego bloku Ducho­ wość narodów Europy Środkowo-Wschodniej (kwiecień '92), następne Eros i Thanatos, cz. I , I I i I I I (kwiecień '93, 1994, 1995), kolejne - Kult 39 17 zmarłych (listopad '94, grudzień '95). Obecnie Fundacja przygotowuje - Dokrzyczeć się do Bogów, op. cit. Idzie pieśń przez wieś..., op. cit., s. 48 Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa" 1983, 40 41 kolejny cykl konferencji, zatytułowanych - Dobro i zło w kulturze trady­ 1-2, s. 7 cyjnej, nowoczesnej i ponowoczesnej. Raport z działalności 1991-1996, Fundacja Muzyka Kresów, 4 2 Jan Bernad, wywiad, op. cit. Kultura tradycyjna, druk ulotny Fundacji. Andrzej Stasiuk, Babka i duchy, „Tygodnik Powszechny". dek Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy SrodkowoWywiad z Moniką Mamińska. - Wschodniej, druk ulotny. Tadeusz Burzyński, Ku ojcowiźnie, Magazyn Tygodniowy „Gaze­ W jego ramach odbyły się już następujące spotkania: Festiwal M u ­ zyka Utracona - Archaiczne pieśni Bałtów i Słowian (październik '95), ta Robotnicza" 1996, nr 8 18 Ośro­ 43 4 4 4 5 19 14 4 6 nr �Chodzimy po świecie i pytamy Z Janem Bernadem rozmawia Beata Wilgosiewicz - W1983 roku znalazłeś się wśród osób, które odeszły od te­ atru „Gardzienice". Rozeszłiście się w różne strony. Jak to się stało, że dla Ciebie spotkanie z wsią zostało zwieńczone powo­ łaniem Fundacji „Muzyka Kresów" i działającego przy niej Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, i dopytując dalej - co dla siebie odkry­ łeś w kulturze ludowej, co każe Ci już od sześciu lat penetrować jej przestrzenie? -Trzeba się cofnąć w czasie do 1977 roku, kiedy to pojawi­ łem się w Gardzienicach i zakładaliśmy tę grupę. Miałem wtedy 22 lata, a odchodząc stamtąd - 28. Tam, w „Gardzienicach", wte­ dy w 1977 roku, to był dziewiczy teren - ten rodzaj poszukiwań. Nikt tak po wsiach nie chodził, nikt w ten sposób nie penetrował kultury wiejskiej. Więc przede mną, przed nami, otworzyło się całe bogactwo, z jednej strony przyrody, natury, a z drugiej stro­ ny nie znany nam świat kultury tradycyjnej - dla nas, którzy tak naprawdę nie potrafili rozmawiać z ludźmi ze wsi. Przez te sześć lat mieszkałem we wsi Gardzienice, jeździłem na rekonesanse, zbierałem muzykę i przygotowywałem ją do spektakli, brałem udział w stażach, grałem w przedstawieniach. Na nic innego ab­ Kolędowanie na Łemkowszczyźnie, 1985 r. solutnie nie starczało czasu. Ten rodzaj pracy wykluczał jakie­ kolwiek inne życie i siłą rzeczy te sześć lat, przy całej swojej róż­ norodności, było czasem dosyć monotematycznym. kalendarza prawosławnego w tym dniu obchodzona jest Wigilia) z Kunkowej, maleńkiej wsi na Łemkowszczyźnie. Później Mał­ Obcując ze światem wsi, chociażby po to, by odaleźć się gosię i Krzysia absorbowała praca w Poznaniu, tak że nie mogli w jego codzienności, trzeba było go dla siebie odkryć i zrozu­ przyjeżdżać, a ja jeszcze przez następne dwa lata jeździłem tam mieć prawa, jakie nim rządzą. Przemierzając wsie, pokazując z Moniką Mamińską i Jolą Wróbel. przedstawienia, spotykając się z ludźmi na Zgromadzeniach wie­ czornych, słuchając ich muzyki, zostawialiśmy też wiele rzeczy Pracując jeszcze w „Gardzienicach" nad muzyką do spektaklu po drodze. Podejrzewałem, że jest tam jeszcze obecny inny świat Żywot protopopa Awwakuma, poszedłem śpiewać do cerkwi i do­ - niewidzialny, gęsty, pełen tajemnic i znaków, dotyczących te­ świadczenie tej muzyki to był szok - szok tak duży, że po odejściu go, co ludzkie, i tego, co w zaświatach, i że jest jakaś pamięć z „Gardzienic" przez kolejne trzy lata w każdą sobotę i niedzielę zbiorowa, która oczywiście nie zostanie odkryta przed pierw­ chodziłem tam śpiewać. To było dla mnie odkrycie całkiem nowe­ szym lepszym. Teatr zaś rządzi się swoimi potrzebami, prawami, go, innego świata, świata Wschodu, właśnie poprzez muzykę. Bar­ swoim rytmem. Do pewnych rzeczy, pewnych miejsc, pewnych dzo ważne było dla mnie odkrycie prawosławnej muzyki liturgicz­ ludzi nie można było wrócić, bo taki był rytm, taka była praca. nej. To było bardzo intensywne doświadczenie, śpiewałem na po­ Po odejściu z „Gardzienic" miałem więc czas, żeby samemu już grzebach, na chrzcinach i na ślubach, poznałem całą społeczność doświadczać, wracając też do tamtych miejsc. prawosławną w Lublinie. Myślę, że oni zapomnieli z czasem, że je­ stem „rymokatolikiem". W tym też okresie, między 1983 a 1985, Kiedy więc w 1983 roku odchodziłem, zdecydowanie wie­ poznałem w Lublinie nowych ludzi. Byli to studenci z filozofii, te­ działem, czego nie chcę, pytania dotyczyły jak, a nie czym się ologii i historii sztuki KUL, którzy zaczęli razem ze mną i z Moni­ zajmować. W tym samym czasie z „Gardzienic" odeszli między ką śpiewać w cerkwi, razem wyjeżdżaliśmy też na kolędowanie. innymi Krzysztof Czyżewski i Małgosia Sporek (w parę miesiąCały czas myślałem o wsi, o tamtych przestrzeniach, o pieśniach, cy później pobrali się), zamieszkali w Poznaniu, ja natomiast by­ wiedziałem, że sprawy trzeba posuwać jakoś naprzód, ale nie wie­ łem w Lublinie. Po pięciu latach wspólnej pracy, po tym niesa­ działem, czy sam czy z kimś, więc skoro pojawiali się ludzie, to mowitym doświadczeniu, dzień w dzień, noc w noc, przy takiej dlaczego nie z nimi. Ale jak to w życiu bywa, skończyli studia, roz­ pracy, przy której mało rzeczy może się ukryć, czy też mało rze­ jechali się i to się skończyło. Później pojawiła się druga grupa lu­ czy można ukryć, żal i ciężko było się rozstawać. W tym jest dzi, z którymi cyklicznie spotykaliśmy się wokół tego samego, to źródło idei kolędowania (to był rok 1984); chcieliśmy spotykać znaczy pieśni ludowych i liturgicznych pieśni cerkiewnych. Wtedy się chociaż raz w roku po to, żeby pobyć ze sobą, opowiedzieć, byli studentami wydziału malarstwa i grafiki w Poznaniu. Przez co się zdarzyło, patrzeć na siebie, i to wszystko przy czymś kon­ dwa lata spotykaliśmy się w Lublinie i w Poznaniu, a każdy rok kretnym, takim jak kolędowanie. Status kolędników jest jasny: wieńczył Plener na wsi, gdzie - jak mówiłem - żartem próbowali­ przychodzą, śpiewają pod drzwiami, dostają kielicha i idą dalej. śmy połączyć muzykę z malarstwem (notabene zrobiliśmy tam Równocześnie jest to wspólne doświadczenie. Udało się trzy ra­ spektakl). Szukając miejsca na drugi letni plener, wybraliśmy Kunzy wyjechać, trzy razy z rzędu wyruszaliśmy 6 stycznia (według 15 �kową, gdzie zamieszkaliśmy w dwóch pustych chałupach. Plener polegał na tym, że rano - przed i po śniadaniu - śpiewaliśmy i gra­ liśmy, a potem na cały dzień rozchodziliśmy się. Oni malowali, ry­ sowali, a wieczorem znów graliśmy i śpiewaliśmy. Nie szukaliśmy kontaktów z miejscowymi, chcąc spokojnie pracować, no ale jak to w życiu, miejscowi absolutnie nie przejmowali się moimi sygnała­ mi, że nie należy nam przeszkadzać. Wytrzymali chyba tylko pierwszych pięć dni, a potem przyszli z siatką wódki: Proszę pań­ stwa słyszymy jak wy gracie łemkowskie, my wam zaśpiewamy, jak to jest, bo tutaj trochę inaczej się śpiewa. No i zaczęli. Wzięli­ śmy instrumenty i w ten sposób do końca Pleneru, czyli przez ca­ ły miesiąc, odbywały się takie cowieczorne spotkania. Pieśni, me­ lodii zrobiliśmy wspólnie tak dużo, że miejscowi chłopcy zapropo­ nowali, żeby zorganizować we wsi zabawę, z pozwoleniem naczel­ nika milicji, z biletami i bufetem. Wieczorami śpiewaliśmy też czterogłosowe pieśni cerkiewne z Wieczerni, bardzo piękne (chłop­ cy siedzieli wtedy na ławce przed chałupą). Którejś niedzieli zapro­ siliśmy na obiad księdza prawosławnego, który tam dojeżdżał, i po obiedzie nic nie spodziewającemu się księdzu zaśpiewaliśmy jedną z pieśni. On po prostu zdębiał. Nie chciał uwierzyć, że nie jesteśmy młodzieżą prawosławną na obozie wakacyjnym. Zaproponował, by przygotować Wieczernię, całe ponaddwugodzinne nabożeństwo. Kiedy przyjechał w następnym tygodniu, ustaliliśmy dokładną ko­ lejność tego, co śpiewa chór. Zabawa miała być w starej, zaniedba­ nej, przez ostatnie kilkanaście lat nie używanej szkole. Wieś kupi­ ła farby, a my z chłopakami pomalowaliśmy podłogę, ściany, okna. I zakończenie pleneru wyglądało w ten sposób: w sobotę cała wieś poszła do cerkwi na Wieczernię, a później wszyscy zeszli do szko­ ły - czyli do dawnej karczmy, gdzie miało miejsce przecięcie wstę­ gi, wystrzelił szampan, a ksiądz powiedział o wartości pracy ludz­ kiej. Potem zagrała kapela i grała do rana. Wtedy zobaczyłem, jak naturalna jest potrzeba tego rodzaju spotkań, jak bardzo potrzebne jest takie święto, zrozumiałem, że ciągle w świadomości jest miej­ sce na zabawę i taniec - jako uwolnienie. To odkrycie było tak sil­ ne, że jesienią przyjechaliśmy znowu, później na sylwestra. Zauwa­ żyłem, że pewne elementy zabawy, między ósmą wieczorem a czwartą, piątą rano, energetyczne się powtarzają, o tej samej po­ rze podchodzi do nas miejscowy i mówi: No, teraz odpocznijcie, bo kobiety chcą sobie pośpiewać. O tych samych porach była ta sama liczba tańczących. Zobaczyłem, że zabawa ma swoją strukturę dra­ matyczną, która jest zakodowana w każdym z uczestników zabawy. Był to też rodzaj gotowego scenariusza i, że gdyby skondensować ten czas, można by myśleć o spektaklu. Moje myślenie szło wtedy w tym kierunku. Potem były kolejne spotkania i zabawy, ale po kil­ kunastu miesiącach okazało się, że ludzie ze wsi, szczególnie ci młodzi, w rozmowach stawiali taką alternatywę: No, teraz musisz się zdecydować - albo jesteś z nami, czyli chłopakami Łemkami, albo z resztą świata. Zaproponowali nam, byśmy kupili tam ziemię, a oni pomogą postawić dom, żebyśmy tam zamieszkali, stając się jednymi z nich. Wtedy zrozumiałem, że dochodząc do ich sacrum i profanum (cerkiew i karczma) dotarłem do „granicy tożsamości". Jak się domyślasz, nie doszło do zrealizowania tego spektaklu, ale to było dla mnie, w wielu aspektach, przeogromne doświadczenie. Między innymi wtedy zrodziły się zabawy, przyjeżdżali tam jako muzykanci Wacek i Mutka , a wcześniej na kolędowanie przyjeż­ dżał Wolfgang. Wkrótce potem druga grupa też się rozpadła. A ja któregoś dnia poczułem, że nie mogę już śpiewać, coś się wypali­ ło. Szczękościsk i milczenie przez dwa lata. Jednocześnie pojawia­ ły się pytania o twórczość i odtwórczość, w kontekście kultury tra­ dycyjnej. 1 2 W tym czasie miałem sen, ktoś w rozmowie spytał mnie, ja­ ki był pierwszy dźwięk, a ja miałem silne wrażenie, że ten dźwięk to jest dźwięk, który stwarzał wszechświat, dźwięk jako energia. I wtedy zacząłem myśleć o odpowiedzialności za wszy­ stkie te dźwięki, które powołuję. Nie wiedziałem jeszcze, że tu chodzi o śpiewy obrzędowe, czyli ten śpiew, który pośredniczy 16 w rytuale między uczestnikami a Kosmosem. Jesteśmy w okoli­ cach 1987 roku. Lata 1988-89, to był dla mnie horror, myślę zre­ sztą, że dla wszystkich. Wyjeżdżałem za granicę, zarabiałem pie­ niądze, wracałem tu i żyłem kolejne miesiące, z uporem osła, wierząc, że musi przyjść czas odpowiedzi na tych parę moich py­ tań, które są we mnie jak ziarna w glebie. No i jest rok 90, moż­ na się stowarzyszać. Czy ja w tamtych latach mogłem robić coś innego, nie wiem, trudno mi powiedzieć. Dziś wydaje mi się, że w tym, co mi się zdarzyło, jest pewna logika, i powołanie przeze mnie i Monikę Fundacji jest naturalną konsekwencją poprze­ dnich piętnastu lat. Nasze doświadczenie, całe lata osiemdziesią­ te, wszystkie wyjazdy na koncerty, festiwale z chórem cerkiew­ nym, kolędowanie i zabawy, to nasze doświadczenie jako osób prywatnych wypełniło się. Wiedziałem też, że jeśli chcę poznać pieśni ukraińskie, to nie od mniejszości ukraińskiej w Polsce, tylko trzeba pojechać na Ukrainę, no a jeśli będę chodził po Ukrainie z magnetofonem i nagrywał tam staruszki, to pierwszy posterunkowy wsadzi mnie do gazika i odstawi na granicę. Trze­ ba było zinstytucjonalizować doświadczenie, to znaczy stworzyć coś takiego, co by chroniło moje marzenia. Wtedy Krzyś pierw­ szy założył Fundację „Pogranicze" i to zafunkcjonowało; poja­ wiły się kolejne fundacje. Potem my założyliśmy naszą. - Dlaczego akurat muzyka ma dla Was tak szczególne zna­ czenie? - Po pierwsze ten rodzaj sztuki jest mi najbliższy, a fenomen muzyki, która spełniała w kulturach archaicznych o wiele doniośniejszą rolę niż dziś, jest dla mnie wyzwaniem w wymiarze praktycznym i metafizycznym. Odnoszę wrażenie, że - szcze­ gólnie jeśli chodzi o najstarsze formy obrzędowe - tkwi w tym jakiś rodzaj tajemnicy. Do dziś nie został stworzony klucz, który pozwoliłby otworzyć przynajmniej pierwsze drzwi do tej taje­ mnicy, za którymi na pewno będą następne. Kultura tradycyjna, mająca tysiące lat, była poprzez pokolenia pośrednikiem między człowiekiem a Bogiem, Kosmosem, absolutem. To dziś bardzo determinuje próby odczytania jej na nowo. Skupmy się teraz na tym, co mnie najbardziej interesuje, czy­ li na śpiewie. W planie praktyki pytanie jest następujące: czy śpiewając starą pieśń, mamy szansę na powołanie aktu twórcze­ go, aktu rozumianego jako połączenie z Bogiem. Jeśli już, to pra­ ca powinna odbywać się na dwóch poziomach. Pierwszy doty­ czyłby procesu twórczego, z jakim mamy do czynienia również w przypadku innych dziedzin sztuki: malarstwa, rzeźby, poezji (mam na myśli arcydzieła). Drugi plan jest bardziej skompliko­ wany, ponieważ mamy tutaj do czynienia z pieśnią, która po­ wstała wieki temu. W pracy trzeba byłoby więc skoncentrować się na tym, co wspólne, to znaczy na spotkaniu kodu kulturowe­ go osoby śpiewającej z tym, co zakodowane jest w pieśni. Kiedy kończy się odtwórczość (kopia), a pojawia się twór­ czość? Czy w tym przypadku można mówić o arcydziele, a może nie trzeba? Tylko jaką to miarą mierzyć? Od strony praktycznej pojawiają się pytania z zakresu techniki śpiewu; przy śpiewie obrzędowym techniki nie są przypadkowe, są równie ważne jak struktura rytmiczna czy melodyczna pieśni. Należy również pa­ miętać, że ta pieśń jest wyjęta z obrzędu, który trwał parę dni i no­ cy. Kultura tradycyjna jest tajemnicą, i jeśliby szukać klucza do tej tajemnicy, to przez pieśń, taniec, muzykę, czyli to, co w niej na­ macalne. Taka postawa nie traktuje kultury tradycyjnej jako obiek­ tu muzealnego, jako czegoś martwego. Odwrotnie, rzetelna praca nad techniką uruchamia wewnętrzny rozwój człowieka, to nie jest tylko sprawa krtani. Ten rodzaj pracy dotyczy drogi duchowej. Jak w każdym duchowym rozwoju, tu też są etapy; kiedy człowiek idzie pod górę: może iść dalej, może zrezygnować. To powoduje, że muzyka tradycyjna ma dla mnie szczególne znaczenie. - Jako klucz? - Na początku szukam klucza do pieśni, później pieśń staje się kluczem do mnie, a to, co udaje się powołać w czasie pracy, �że intencje były dobre, ale w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ staje się kluczem do otaczającej mnie rzeczywistości. Myślę, że siątych powstawała polska muzyka młodzieżowa; tymczasem nie mógłbym zajmować się innymi rzeczami, mógłbym robić teatr, poszukując nowych form prezentacji muzyki ludowej, utracono jej mógłbym grać folk i robić coś tam jeszcze. Ale jeśli dorosłem do adresata. W jednej audycji, w jednym koncercie estradowym, pre­ pewnych pytań (co traktuję jako dar) i mam za sobą dwudziesto­ zentowano pieśni, które mają kilkaset i więcej lat, z pieśniami cał­ letnie doświadczenie twórcze - może nie ze względu na to, co kiem nowymi, nie pokazując przy tym kontekstu i ich miejsca zrobiłem, ale ze względu na ludzi, jakich spotkałem - to jest to w cyklu rodzinnym czy kalendarzowym. Trzeba również pamiętać już moja droga. -W kwestii stawiania pytań, jaką widzisz różnicę pomiędzy 0 tym, że jest to okres masowej migracji młodych ludzi ze wsi do Waszymi sesjami a innymi konferencjami, podejmującymi miasta. Oni bardzo szybki chcieli przestać być „wsiowymi". Od początku naszej działalności postanowiliśmy prezentować muzykę podobną problematykę? według poszczególnych gatunków, po to, by można było zobaczyć - Dla nas sesje spełniają podwójną rolę. Jeśli chodzi o sesje każdy gatunek osobno, z komentarzem: kołysanki osobno, osobno etnomuzykologiczne, nieprzypadkowo były one poświęcone mu­ pieśni obrzędowe itp. Problem jest też natury socjotechnicznej; zyce obrzędowej, czyli najstarszym formom muzycznym. Po pytanie o formę - jak robić, by ludzi w tym cywilizacyjnym pędzie pierwsze, chcieliśmy zorientować się, jaki jest stan muzyki obrzę­ zatrzymać. Ja nie chcę ich za wszelką cenę zatrzymać, organizując dowej w tej części Europy. Akurat tak się szczęśliwie składa, że festiwal poświęcony kołysankom, ale jestem głęboko przekonany, przyjeżdżają do nas najlepsi etnomuzykolodzy, którzy prowadzą że brak kołysanek, a co za tym idzie - brak takiego aktu usypiania, badania w terenie. Mamy więc informacje z pierwszej ręki. Po ma ujemny wpływ na wychowanie pokoleń. drugie, szukamy aliantów, to znaczy ludzi, którzy podobnie my­ ślą o muzyce, kulturze tradycyjnej. Po trzecie, obok sesji teore­ W związku z pytaniami dotyczącymi praktyki odchodzimy tycznej jest miejsce na praktykę; mówiłem o tym wcześniej. Za­ od popularnego, powierzchownego spojrzenia na muzykę trady­ praszamy tych, którzy próbują podobnie pracować w Petersburgu, cyjną. Zdaję sobie sprawę z konsekwencji i nieefektowności ta­ Kijowie, Rydze, Wilnie, Mińsku. Myślę, że w tym właśnie tkwi kiej postawy, więcej, wydaje mi się, że taka postawa jest dziś wy­ różnica między naszymi sesjami a innymi konferencjami na ten soce elitarna. Wróćmy choćby do technik śpiewu. Wiele rozma­ temat. Natomiast sesje o duchowości... Temat ten pojawił się po wiałem o tym w Kijowie, Wilnie, St. Petersburgu. Wszędzie zga­ roku działalności Fundacji, kiedy doszliśmy do wniosku, że trud­ dzaliśmy się, że praca tjad techniką to sprawa wielu, naprawdę no mówić o muzyce ludowej bez szerszego kontekstu kulturowe­ wielu lat żmudnych poszukiwań. Ostatnio rozmawiałem o tym go, bez tego, co się równolegle działo w kulturze w tej części Eu­ z Rytisem . Potwierdza to, mówiąc, że rzeczywiście jest to obe­ ropy. Stąd temat: Duchowość narodów Europy Środkowo-Wscho­ cnie jeden z najważniejszych problemów w pracy nad pieśnią, dniej. Duchowość pojmowana jest tutaj jako zmaganie się czło­ przez dziesiątki lat w ogóle nie zauważany. Teraz organizuje wieka z paroma pytaniami, które były obecne w każdym okresie w Wilnie konferencję na ten temat i mam nadzieję, że wkrótce ludzkości, od neolitu aż do dziś. Po co człowiek tu jest, a jeżeli wszyscy spotkamy się w Polsce na wspólnie zorganizowanym jest, to jak ma być. Pytania są te same, odpowiedzi różne, i nas sympozjum. Powiedz m i , ile osób jest gotowych p o ś w i ę c i ć swój interesują odpowiedzi poszczególnych etnosów. Ponieważ ducho­ czas, swoją młodość, talent na tego rodzaju poszukiwania? wość to jest bardzo pojemne pojęcie, postanowiliśmy podchodzić Obumieranie kultur zaczyna się od tego, że zanika coś, co nie do tego z różnych stron, paroma kluczami, odwołując się do pod­ poddaje się opisowi. Melodię i rytm można upraszczając zapisać, stawowych elementów życia człowieka, które je konstytuują. natomiast indywidualnego sposobu śpiewania nie. Pod wpływem A więc: stosunek do Boga, narodzin, śmierci, drugiego człowie­ różnych czynników maniera śpiewu bardzo się zmieniła. Obrzę­ ka. Stąd tematy konferencji, które zorganizowaliśmy w ostatnich dów już nie ma, a ponieważ śpiew przestał pełnić swoją magicz­ latach; najpierw przez trzy lata Eros i Thanatos, następne dwa la­ ną funkcję, stracił swego adresata, stał się śpiewem popularnym. ta. Kult zmarłych, a teraz przymierzamy się do takiego kilkuletnie­ Kobiety w ten sam sposób śpiewają pieśni obrzędowe, jak lirycz­ go cyklu, który nazwaliśmy Dobro i zło w kulturze tradycyjnej, ne. Monika, będąc w Dobrywodzie, w Białostockiem, poprosiła, nowoczesnej i ponowoczesnej. Problematyka duchowości wynika by kobiety zaśpiewały pieśń wiosenne (wieśnianki), ale tak, jak z pytań, które my sami sobie stawiamy, które pojawiają się w na­ je dawniej śpiewano, a one na to - o nie, tak „dziko" to śpiewać szym życiu. Są one bardzo istotne. nie będziemy. Jeszcze dziesięć lat temu tak właśnie śpiewały i in­ - Tak, ale mógłbyś szukać tych pytań i odpowiedzi na nie ny śpiew był dla nich nie do pomyślenia. Dzisiaj już tak „dziko" nie będą. A przecież to, co było istotne, to właśnie to, jak te pie­ również w innych dziedzinach. śni były zaśpiewane. To było najcenniejsze. - Skoro tak potoczyło się moje życie i skoro zajmowałem się tym, czym się zajmowałem, to patrzę na świat przez to, a nie in­ - Czy można więc jeszcze dzisiaj uczyć się od ludzi tego spo­ ne okno. Reszta jest logiczną konsekwencją kolejnych wyborów. sobu śpiewania, czy pozostaje już - jak sam mówisz - tylko moż­ Na początku był temat związany tylko z muzyką ludową Europy liwość pracy laboratoryjnej? Środkowo-Wschodniej. Po roku pojawił się program poświęco­ - Jeśli weźmiesz zmatowiałą grudkę złota, najpierw musisz ją ny duchowości narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Po oczyścić, a do tego potrzebna jest wiedza i technika. Ale technika czterech latach działalności Fundacji pojawił się problem konty­ potrzebna jest również po to, aby w następnej fazie wejść w ma­ nuacji tradycji: czy możliwe jest zatrzymanie procesu obumie­ terię kruszcu, rozpoznać ją i rozłożyć, a potem, by umieć złożyć rania kultury tradycyjnej? Proces ten jest z jednej strony natural­ 1 wyjść z niej. Podobnie z pieśnią. Dostajemy ją od osoby już star­ ny, a z drugiej nie. Naturalny w tym znaczeniu, że ludzie umie­ szej; nie może młoda dziewczyna kopiować starego głosu. To jest rają, ale nienaturalny, że nie ma tego komu przekazać. Zastana­ proces oczyszczania. I do tego potrzebna jest technika. Następna wialiśmy się nad tym i stąd idea programu edukacyjnego dla faza to praca nad strukturą rytmiczną i melodyczną pieśni. Tu przedszkoli. W pewnym momencie pojawił się temat wywołany trzeba wiedzieć, że struktura rytmiczna pieśni rytualnych jest po­ przez Tadeusza Kornasia Muzyka utracona, to on zaproponował, chodną struktury rytualnych tańców. Jest to etap pracy nad struk­ żeby zorganizować cykliczny festiwal w Krakowie. turą materii. Dalej pieśń trzeba osadzić w aparacie głosowym; - Co roku w całej Połsce odbywa się kilkadziesiąt festiwali, niezbędne jest przy tym poznanie dialektu. Ten rodzaj śpiewu jest śpiewem otwartym - śpiewem krzykiem. Występuje przy nim na których prezentowana jest muzyka ludowa, czym różni się ucisk na opony mózgowe i nie znając techniki, można zrobić so­ i czym jest Wasz festiwal? bie krzywdę przez niedotlenienie mózgu. Więc technika jest po - Sposób, w jaki prezentowano muzykę ludową przez ostatnie to, by na każdym etapie pracy zachować kontrolę . kilkadziesiąt lat, wyrządził jej wielką szkodę. Jestem przekonany, 3 7 8 4 5 6 9 17 �Środkowo-Wschodniej, śpiewające od kilkunastu lat, które Jeżeli pewna struktura rytmiczna i melodyczna zachowała próbują powrócić do tradycyjnego sposobu śpiewania. Ale te po­ się przez tysiące lat, nie poddając się żadnym wpływom, to szukiwania zatrzymały się na pewnym etapie, czegoś zabrakło; z jednej strony jest s'wiadectwem tamtego czasu, a z drugiej martwa sztanca. s'wiadczy o organicznym jej związku z tym, co dzisiaj jest Jest schyłek pewnej kultury. Jedna z teorii mówi, że umiera­ w człowieku i jego kulturze. Jeżeli dotrwało to do dzisiaj i ma jącą kulturę mogą uratować ludzie spoza tej kultury. Może ta tra­ tysiące lat, to między tamtym czasem a dzisiejszym musi istnieć dycyjna forma śpiewania tych pieśni umrze. Praca laboratoryjna ciągłos'ć. Ileż zmieniło się od średniowiecza w obyczaju, języ­ powinna więc wypracować umiejętność odwoływania się do te­ ku, a popatrz - zdawałoby się prosta, wręcz prymitywna melo­ go, co w tych pieśniach zostało jeszcze żywe, i co może odwoły­ dia, przetrwała. wać się do kodu kulturowego współczesnego człowieka. Te pie­ - Czy przetrwała? Przecież jeśli chodzi o Polską, to ten ro­ śni nie będą już spełniały - jak kiedyś - funkcji magicznej, ale dzaj śpiewu jest już nieobecny w życiu. może będą spełniały jakąś inną. Na pewno poszukiwania nie po­ - Ten rodzaj śpiewu można jeszcze spotkać w różnych czę­ winny iść w stronę grania pieśni obrzędowych z Podlasia z bęb­ ściach Polski, choć są to już wyspy. W Polsce jest oczywiście nami albo z komputerem, bo to jest tylko kolejna propozycja mu­ wiele archiwów muzycznych prowadzonych od lat. Ale w przy­ zyki rozrywkowej. Trzeba zamknąć się w laboratorium na parę padku kontynuowania tradycji trzeba szukać bezpośredniego lat. Tu pojawia się z kolei problem środków. kontaktu. Tak więc trzeba tych ludzi odnaleźć, zobaczyć. Do czę­ ści można dotrzeć tropem Kazimierza i innych festiwali. Do in­ - W takim razie, czy widzisz sens w pracy nad wiernym od­ nych, wyruszając samemu w drogę. Na Roztoczu mieszka Wła­ twarzaniem muzyki ludowej, w tym, co robi właśnie Drewo czy dysława Małek, ma głos niesamowity, nikt się nią nie intereso­ też inne zespoły? W Polsce właściwie brak takich zespołów, ale wał, aż dwa lata temu została odnaleziona i dostała pierwsze na przykład na Węgrzech jest ich dużo. miejsce w Kazimierzu. Takich ludzi i miejsc jest więcej. - Należy zadać pytanie, czy praca nad pieśnią, muzyką, tań­ - Pieśń i muzyka są istotnymi cząściami kultury ludowej, alecem zmusza mnie do pracy wewnętrznej, czy pomaga w moim równie ważne są postawy wobec życia i śmierci, wobec natury, duchowym rozwoju. Bo jeżeli jest tak, że ktoś jedzie na wieś, pracy, i pomimo szybkich przemian, jakie dokonują się na wsi, znajduje pieśń, uczy się jej melodii, tekstu i śpiewają dla siebie, ten rodzaj postawy można jeszcze zaobserwować szczególnie we przyjaciół, a potem może by mieć z tego chleb, to jestem niemal­ że pewien, że nie ma możliwości dotarcia do tej pieśni zbyt głę­ wschodniej Polsce. boko. Od strony muzycznej będzie na średnim poziomie wyko­ -To przeminie. Twoje pytanie jest takie, czy ludzie z miasta nawcy estradowego. Natomiast jeśli przyjmiesz, że praca nad tą mogą przejąć ten rodzaj stosunku do świata. Tak, ale jestem pe­ pieśnią, tym tańcem, który ma tysiąc lat, będzie szła w stronę po­ wien, że nie ma tu miejsca na wycieczki grupowe. Nie wyobra­ konywania wszystkich pojawiających się po drodze trudności, żam sobie, by III rok Katedry Kultury Polskiej z Warszawy po­ które masz z ciałem, umysłem, z udawaniem, z nieudawaniem, jechał do jakiejś wsi i tam kształtował sobie światopogląd. Nie. ze wszystkimi pokusami świata, to może istnieje szansa. Jeżeli To jest bardziej skomplikowane, to jest bardzo skomplikowane. człowiek się z tym nie zmierzy, to jego śpiew będzie na poziomie Najpierw muszą pojawić się w człowieku pytania, później bar­ średniej piosenki kabaretowej, i nic więcej. Natomiast z chwilą, dzo często jest to zbieg różnych okoliczności: lektury, spotkania kiedy podejmuje się ten wysiłek, to uruchamia się proces we­ z innymi ludźmi, podróże do miejsc. Dla wielu osób, które były wnętrzny. Napisałem kiedyś o tym tekst." na przykład w „Gardzienicach" na stażach lub w „Pograniczu", czy też pojechały do „Węgajt", to raczej przyjemność obcowa­ - Jednak kultura tradycyjna obok tego, że dotyczyła jedno­ nia z cyganerią niż prawda, przez duże P. Oczywiście na tych stki, dotyczyła określonej społeczności, określone wartości łą­ miejscach spoczywa wielka odpowiedzialność, one w pewien czyły łudzi i głęboki sens kułtury tradycyjnej tkwił w jej społecz­ sposób są pośrednikami między ludźmi ze wsi a ludźmi z mia­ nym wymiarze. sta. „Dom Tańca" w Warszawie, też pośredniczy, i czy chce te­ - Świat tych wartości został rozbity. Ten sens nie jest już go czy nie, daje świadectwo. Niestety nie zawsze jest to świa­ możliwy. A przeniesienie pewnych wzorców społecznych ze wsi dectwo kultury tradycyjnej, a raczej świadectwo większych lub do miasta jest nieporozumieniem. mniejszych zdolności artystycznych prowadzących. Tu bardzo - Ałe przecież to też chodzi o rełacje między ludźmi. łatwo dać fałszywe świadectwo duchowości wsi. Każdy przy­ - To masz w planie horyzontalnym, ty - ja, ale nie zapomi­ chodzi z innymi pytaniami i podejrzewam, że na sto osób, które naj, że na wsi funkcjonowała bardzo mocno pamięć zbiorowa, były w „Gardzienicach", „Węgajtach", „Domu Tańca", te czte­ Ludzie na wsi pamiętają, że ktoś przed pierwszą wojną zamordo­ ry, pięć gdzieś tam na własną rękę będzie szukać. Ludzie też do wał kogoś, albo że dziecko się tam w tym konkretnym miejscu nas przyjeżdżają, też przyglądają się i dopytują. To jest duża od­ utopiło, pamiętają, że jak gdzieś tam na weselu konie się zerwa­ powiedzialność. ły, to była zła wróżba, bo potem rzeczywiście ktoś zachorował. - Czyli nie widzisz możliwości odrodzenia kultury tradycyj­To wszystko się pamięta, to jest pamięć zbiorowa, która się na­ warstwia i jest fundamentalnym spoiwem. Natomiast dzisiaj na nej? osiedlu, gdzie możesz w każdej chwili zamienić mieszkanie - W trzech wybranych przedszkolach województwa biało­ i wyjechać, te rzeczy absolutnie nie istnieją. Na wsi młodzi lu- ; stockiego wprowadziliśmy program edukacyjny Ku tradycji. dzie z miasta tworzą komuny, jest tam marihuana i jakiś sposób Próbujemy stworzyć mechanizm, który pozwoliłby przekazywać zarobkowania, paciorki itd... I nawet jeśli oni wynajmują chału­ lokalną tradycję; dzieci poznają pieśni, tańce, haftują, tkają, ro­ pę na wsi, to to nie ma nic wspólnego ze wsią. Miejscowi raczej bią najprostsze instrumenty. Wykładowcami są lokalni twórcy im przeszkadzają, bo patrzą na nich. Mało tego, sam świat wiej­ ludowi, ponieważ uważamy, że są oni ciągle potencjalnymi nadawcami. Adresatem w tym programie jest dziecko. Jeśli cho­ ski jest już teraz rozbity. Spójrz na Białostocczyznę czy Suwal­ skie: młodzi powyjeżdżali, zostali starzy, samotni ludzie. Ta pod­ dzi o wieś, to jestem sceptykiem. Procesy cywilizacyjne z jednej stawowa zasada kultury tradycyjnej, że przekazywana jest na­ strony i odchodzenie starszego pokolenia z drugiej strony, spo­ stępnemu pokoleniu wiedza, ale też i pamięć tego, co było: przed wodować mogą, że jeżeli nawet ten program się sprawdzi, to nie pierwszą wojną światową, przed drugą, w XIX wieku, za cara wiem, czy zdążymy wprowadzić go w innych regionach Polski. i za rozbiorów, ten podstawowy mechanizm właściwy kulturze Natomiast myślę, że ludzie z miasta prędzej dostrzegą w tym tradycyjnej, jakim jest bezpośredni przekaz, nie funkcjonuje. To wartość, podejmą jakiś trud, wysiłek, ryzyko, ale to może odbyć jest już tylko czekanie na śmierć. się tylko w indywidualnym wymiarze. Są zespoły w Europie 1 18 �- Ale przecież są jeszcze miejsca, są ludzie, choćby Józef zuje go na anonimowość, tak samo jak informatora, i stąd bunt Murawski na Suwalszczyźnie, który pracuje i wierzy w moc przeciw uprzedmiotowieniu. Choć myślę, że jest to bunt jedno­ stek. W przypadku naszej pracy na pewno jest też coś z pracy et­ przetrwania. nografa; muszę wiedzieć, o co pytam. Natomiast zebrany przeze -To jest ten moment, kiedy w Kunkowej chłopcy zapropono­ mnie materiał jest na równi ze mną podmiotem. wali mi, żebym tam zamieszkał, żebyśmy mogli razem grać, ro­ bić zabawy, śpiewać w cerkwi. Ja wtedy w osiemdziesiątym - W takim razie czy mógłbyś umiejscowić swoją pracę? Kim szóstym roku zrozumiałem, na czym ma polegać istota obecno­ jesteś: animatorem, badaczem, twórcą, miłośnikiem? ści animatora kultury. Powinien on poznawać język, dialekt, - Teraz naprawdę nie wiem, może będę wiedział za dwadzie­ świętość i powszedniość, cerkiew i karczmę. Sytuacja była więc ścia lat. Czuję się szukającym. Trudno o jednoznaczny status, odwrócona, zapraszali mnie: nie animuj, tylko bądź częścią na­ trudno o status samej Fundacji. Fundacja z jednej strony robi to, szej kultury, naszego pejzażu. co ośrodki naukowe, z drugiej strony próbuje robić to, co labora­ toria, z trzeciej strony organizuje koncerty, czyli pełni rolę pew­ - Jestjeszcze praca etnografów, to jestjeszcze inna droga prze­ ciw zapomnieniu, ale tu pojawia się problem hermetyczności, nego za­ rodzaju impresariatu czy agencji koncertowej. Formuła Fundacji jest niedookreślona. Osobiście nie czuję potrzeby takie­ mknięcia tematu w pracach naukowych, archiwach, skansenach. go dookreślania. Kłopot pojawia się wówczas, kiedy staramy się - To nie wina etnografów, że nauka została ustawiona w ten o pieniędze na działalność. sposób. Naukowcy są pośrednikami między informatorem a całą tak zwaną wielką nauką. Jadą na wieś, zbierają materiał, opraco­ Mam parę pytań, na które chciałbym szukać odpowiedzi wują według pewnych stworzonych przez siebie lub innych me­ przez następne dwadzieścia lat, może więcej lat. To jest tak jak tod, wydają książki i ten materiał, opracowany przez nich, wcho­ z programem dla przedszkoli. Kiedy widzisz coś gasnącego, ga­ dzi do panteonu. Na pewno nikt nie korzysta z tego materiału, snącą świecę, i wydaje ci się, że wiesz, jak temu zaradzić, to im­ chcąc wybudować dom, a już na pewno nie traktuje go jako puls staje się tak silny, że musisz to zrobić, niezależnie od tego, wzorca na życie. Ale etnograf, antropolog, w pewnym momencie ile zajmie ci to czasu i jak się to dalej potoczy. Będziemy się tym połapał się, że w tej sytuacji jest „manipulowany", że nie jest zajmowali przez następne cztery, pięć lat. Jeśli uda się wypraco­ podmiotem, tylko przedmiotem. Tak jak informator. Nauka ska­ wać pewien model, pewną metodę, to innym będzie już łatwiej. PRZYPISY 1 Wacek i Mutka Sobaszkowie - twórcy Teatru Wiejskiego „Węgajty"; zaba­ wa jako forma spotkania ma istotne znaczenie w ich pracy teatralnej. Mowa tu o Wolfgangu Niklausie, twórcy i aktorze Teatru Wiejskie­ go „Węgajty". Sesje etnomuzykologiczne wchodzą w skład jednego z trzech głów­ nych programów realizowanych przez Fundację - Muzyka ludowa Euro­ py Środkowo-Wschodniej, w jego ramach odbyły się następujące sympo­ zja: Muzyka ludowa Kresów (lipiec '91); Bożonarodzeniowe i noworocz­ ne obrzędy na Kresach (styczeń ' 1992), Muzyka ludowa Europy Środko­ wo-Wschodniej - Aspekt magiczny i kulturowy w systemie muzycznym obrzędów wiosennych i letnich wschodniej Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy (lipiec '92); Muzyka obrzędów rodzinnych Europy Srodkowo•Wschodniej - Chrzty i pogrzeby (styczeń '93); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Tradycyjny obrzęd weselny (lipiec '93); Instru­ menty muzyczne w kulturze tradycyjnej Europy Środkowo-Wschodniej. Najstarsze formy muzyki instrumentalnej (styczeń '94); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Muzyka instrumentalna (lipiec '94). 2 3 4 „Kontynuacja tradycji" to nazwa trzeciego programu Fundacji. Od września 1997 roku, w ramach bloku „Kontynuacja tradycji", realizowany jest program edukacyjny w trzech wsiach województwa bia­ łostockiego, dzieci poznają kulturę tradycyjną poprzez bezpośredni kon­ takt z muzykami, pieśniarzami, twórcami ludowymi z danego regionu, przy czym każde przedszkole realizuje własny, indywidualny program. 5 6 W cyklu Muzyka utracona w październiku 1995 roku odbył się fe­ stiwal zatytułowany Archaiczne pieśni Bałtów i Słowian, w 1996 roku „Kołysanki", a w 1997 roku Pieśni leśne, pieśni polne. 7 Mowa tu o Rytisie Ambrazeviciusie, etnomuzykologu z Wilna. Na lato 1998 roku planowana jest międzynarodowa sesja poświęco­ na archaicznym sposobom śpiewu. Na ten temat Jan Bernad szerzej mówi w rozmowie z Tadeuszem Kornasiem, zob. „Drzewo pieśni" „Didaskalia" nr 18 (kwiecień 1997), s. 9. Fragment z tekstu Kontynuacja tradycji... napisanego przez Jana Bernada, do którego nawiązuje w czasie rozmowy: „To nieprawda, że kultura tradycyjna umarła. Uległa transformacji, posiada inne formy, in­ aczej się nazywa, nie umarła, bo pytania, które j ą tworzyły, pozostają te same i ciągle są aktualne. Formy, które ją tworzyły, cały zespół zacho­ wań obowiązujących w społecznościach tradycyjnych, dziś już nie istnie­ ją. Dziś każdy indywidualnie w czasie swojego życia odtwarza w sobie proces powstawania i umierania kultury tradycyjnej. Część z tego przej­ mują nasze dzieci, ale już nie sąsiad. Jej trwanie kończy się wraz z naszą śmiercią. Przyjrzeć się temu procesowi to przyjrzeć się sobie, to przyjrzeć się własnej, niepowtarzalnej indywidualności, pytaniom, lękom, naszemu rozumieniu dobra i zła, to przyjrzeć się czemuś, o czym mówiliśmy od lat w czasie przeszłym, a co istnieje już tylko w indywidualnym losie człowieka. Tym czymś jest właśnie kultura tradycyjna. Oprze się ona wszelkim indoktrynacjom, zmianom granic i systemów. Jest niezależna od religii, w jakiej się wychowaliśmy. W nas płynie strumień, nad którym tylko w części panujemy i tak naprawdę nie potrafimy tego do końca na­ zwać. Na takim rozumieniu kultury tradycyjnej, na takim rozumieniu czło­ wieka opieramy działalność naszej Fundacji i Ośrodka". 8 9 10 I I M i ę d z y n a r o d o w e Sympozjum „Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej". Muzyka obrzędów kalendarzowych. Rybaki n/Narwią, 1992 r. Warsztaty instrumentalne, litewskie ragaj. Prowadzi A . Karaska 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3efa66816986d7a8c611f57a83e9cc1.pdf 3ac43b0241fc1bcd88e9dcd85173583d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia historyczna chłopi płeć i seksualność - aspekt historyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4722 Title A name given to the resource Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.41-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wiślicz, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 TOMASZ WISUCZ Instytut Historii PAN Warszawa Z ZAGADNIEŃ OBYCZAJOWOŚCI SEKSUALNEJ CHŁOPÓW W POLSCE XVI-XVIII WIEKU. PRZYZWOLENIE I PENALIZACJA Problem dziejów seksualności rzadko podejmowany jest przez polską naukę historyczną, być może z powodu ubóstwa źródeł. Jednak,jak ukazują Dzieje pięknej Bitynki Jerzego Łojka l, można czasem natrafić na materiały pozwalające odtworzyć obyczajowość seksualną elit społecznych. Sporadycznie natomiast podejmuje się próby opisu życia płciowego niepiśmiennych warstw niższych. Jeśli chodzi o dzieje chłopów w okresie wczesnonowożytnym, pionierskim opracowaniem były Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII Bohdana Baranowskiego2, praca wciąż często cytowana, choć przestarzała, naginająca przekazy źródłowe do tezy o klasowym charakterze zasad moralnych. Jeśli nie liczyć stosunkowo częstych odwołań do przypadków patologicznych), tojedyn)'lTI kontynuatorem tej tematyki w zakresie historii obyczaju był Zbigniew Kuchowicz. Jego książki Miłość staropolska4 i Człowiek polskiego baroku5 pozostająjedynymi opracowaniami z tego zakresu, zresztą dość wartościoWYJTIi.Dla badań nad obyczajowością seksualną chłopów duże znaczenie posiadają także opracowania dotyczące historii prawa (takich autorów jak Michał Staszków6, Ryszard Łaszew- Skróty używane w poniższym tekście: AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, AP - Archiwum Państwowe, BJ - Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, BO - Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolillskich we Wrocławiu, SPPP - Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, I..I)l,IA - 1.(eHTpanbHHH ,l(ep)J(aBHHHiCTopH'.JHHH apxiB YKpa'iHI1y JlbBoBi. I 1. Łojek, Dzieje pięknej Bitynki, Warszawa 1982. 2 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVIl i XV/Il, Łódź 1955. J Zob. np. M. Roźek, 1. Kracik, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 1986. 4 Z. Kuchowicz, Miłość staropolska, Łódź 1982. 5 Tcnźe, Człowiek polskiego baroku, Łódź 1992. 6 M. Staszków, Przestępstwa przeciwko Kościołowi i religii w księgach sądowych wiejskich, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A, nr 10, Prawo III, 1958, s. 161-186. �42 Tomasz Wiślicz ski7, JurU Hoszkos i Margarita Korz09) oraz prace historyczno-literackie na temat erotyku ludowego (Czesława Hemasa10, Jerzego Bat1mińskiegol\ i Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej 12). Wiele nowego wniesie zapewne zapowiadana od paru lat etnograficzna rozprawa na temat życia seksualnego chłopów polskich ZbigniewaLibery. Poniższy tekst ma na celu jedynie zasygnalizowanie pewnych zagadnień wiejskiej obyczajowości seksualnej w okresie wczesnonowożytnym. Za podstawowe źródło posłużyły wiejskie księgi sądowe z XVI-XVIII wieku. Kwerenda objęła akta ponad 120 kluczy dóbr lub pojedynczych wsi, leżących głównie w południowej części Małopolski i zachodniej części Rusi Czerwonej. Z rejonu tego pochodzi bowiem zdecydowana większość zachowanych wiejskich ksiąg sądowych13• Dla potrzeb porównawczych spożytkowano także unikatowe księgi wiejskie z innych rejonów Rzeczypospolitej, przede wszystkim stosunkowo obszerny zbiór aktów klucza starogrodzkiego w Ziemi Chełmińskiej. Dodatkowo wykorzystano inne źródła sądowe, przede wszystkim księgi spraw kryminalnych sądów miejskich, przed które trafiali chłopi oskarżeni o cięższe przestępstwa, oraz źródła normatywne ustawy wiejskie wydawane przez właścicieli dóbr, a także ówczesne teksty literackie. Z zasady natomiast nie odwoływano się do źródeł etnograficznych. Jakkolwiek posiadają one duże znaczenie dokumentacyjne, to jednak ich wykorzystanie w badaniach historycznych budzi poważne wątpliwości. Informacje zebrane przez ludoznawców pochodzą najwcześniej z XIX wieku i trudno je wiarygodnie odnosić do dalszej przeszłościl4• 7 R. Łaszewski, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII w.. Toruń 1988; tenże, Przestępstwa przeciwko religii i dobrym obyczajom w prawie wiejskim Rzeczypospolitej szlacheckiej, w: Historia prawa. Historia kultury. Libel' Memorialis Vitoldo Maisel dedicatus, red. E. Borkowska-Bagieńska, B. Olszewski, Poznań 1994, s. 185-191. 8 lO. rOlllKO,36U'laC6e npa60 HaceneHWi YKpaiHcbKuXKapnam ma rtpuKapnamflJJi XIV-XIX cm., JlbBiB 1999. 9 M. KOp30, KOHlnpoJlb 3a c06Jl100eHLleMHOpMceKcya.qhllOUMOpMU 6 IIOJlbCKOll oepelme XVJf-XVlIJ 66., "ColliyM. AJlbMaHaXcOlliaJlbHOliCTopif', t. 2, 2003, s. 165-182. 10 C. Bernas, W kalinowym lesie, Warszawa 1965. II J. Bartmiński, "Jaś konikipoU". Uwagi o stylu erotyku ludowego, "Teksty" 1974, nr 2, s. 11-24. 12 D. Wężowicz-Ziółkowska Mi/ość ludowa. Wzory milo.~ciw polskiej pie.l'ni ludowej XVIJl-XJX '1(, Wrocław 1991; tenże, Seksualizm ludowy w świetle obscenicznej pieśni ludowej, w: Literatura i kultura popularna l, red. J. Kolbuszewski, T. Żabski, Wrocław 1991, s. 137-167. 13 Przyczyny nierównomiemego zachowania się ksiąg sądowych wiejskich omawiają S. Grodziski, Księgi sądowe wiejskie (zasięg terytorialny i geneza), "Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 12, 1960, z. l, s. 85-140; tenże, Jeszcze o księgach sądowych, tamże, t. 15, 1963, z. I, s. 287-292, oraz L. Łysiak, W sprawie genezy ksiąg sądowych wiejskich, tamże, t. 14, 1962, z. 2, s. 175-194. Obaj autorzy zajmują się także problemami krytyki tego typu źródeł, zob. równieź: A. Vetulani, Wartość badawcza hi@ sądowych wiejskich, w: VIJJ Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie 14-17 IX 1958, Warszawa 1959, t. 7, s. 99-114. 14 Por. uwagi Z. Kłodnickiego, Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retlVgre.lywnej, "Lud", l. 83,1999, s. 47-57. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIIJ wicku 43 W przypadku obyczajowości seksualnej chłopów w okresie wczesnonowożytnym wnioskowanie na podstawie przekazów etnograficznych niesie szczególne niebezpieczeństwa. Jej stan, rejestrowany przez badaczy w połowie XIX wieku, był wynikiem głębokich zmian, jakie zaszły w tej dziedzinie w ciągu poprzednich 250 lat. Społeczeństwa całej Europy przeżywały wówczas okres zasadniczych przemian obyczajowych, w których niebagatelną rolę odegrały tworzące się nowoczesne struktury państwowe oraz zrefonnowane Kościoły, zarówno protestanckie, jak i katolicki. W Rzeczypospolitej największe znaczenie miał wpływ instytucji religijnych. Od końca XVI wieku w wyniku działalności duszpasterskiej potrydenckiego Kościoła następowało stopniowe "moralizowanie" zwyczajowych fom1 życia płciowego chłopów i ograniczenie roli tradycyjnego systemu wartości w tym względzie. Pomimo tej ewolucji można pokusić się o odtworzenie trwałych zrębów tego systemu, zwłaszcza że -jak się wydaje - największe zmiany zaszły tu dopiero w drugiej połowie XVIlI i początkach XIX wieku. Ogólnie można stwierdzić, że autonomiczna chłopska etyka seksualna była znacznie mniej rygorystyczna niż wzorzec proponowany przez duszpasterstwol5. Odnosiło się to zwłaszcza do kwestii życia płciowego osób stanu wolnego. Różnice w tym względzie miały charakter prawdziwie zasadniczy. W chłopskim systemie etycznym nie znane było właściwie pojęcie "czystości" w znaczeniu seksualnym. W wyrokach sądów ławniczych pojawiały się, co prawda, sugestie, że zdaniem ławy dziewczęta powinny "panieI1stwo zachowywać", zaś młodzieńcy "prawie nie wiedzieć o takowym grzechu jeszcze"lfi, jednak w praktyce kwestia rozpoczęcia życia płciowego wiązała się bardziej z czynnikami biologicznymi niż z normami religijnymi, które starały się ograniczyć seksualność jedynie do stosunków małżeńskich. Problem ten w karykaturalnej fonnie ilustruje zapisany na początku XVIII wieku wierszyk o ludowej proweniencji: Od sochy do sochy Niech trawa rośnie. Nie dawaj picochy, Az ci porośniel? Dziewictwo nie stanowiło w środowisku chłopskim jakiejś szczególnie docenianej wartości. Istniało wprawdzie pojęcie "wieniec", utożsamiane zwykle z dziewictwem. Mówiło się o "odjęciu wieI1ca", bądź "nagrodzeniu wieI1ca", lecz znaczenie tych tenninów nie jest takie oczywiste. Tylko w jednym znanym przypadku Por. Z. Kuchowicz, Mi/ość ... , s. 210-211. Księga sądowa wsi Blażowej 1749-1830, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Błażowej 99, s. 2 [1745]; Księgi sądowe kresu muszyńskiego (1754-1793), AP w Krakowie, Dep. rkps 100-101 (cyt. dalej: Kres muszyński), t. 1, s. 58 [1759]; por. Księgi sądowe kluczajazowskiego 1663-1808, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 5, Wrocław 1967 (cyt. dalej: Kresjazowski), nr 203 [1748]. 17 C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 58. 15 16 �44 Tomasz Wiślicz ława wiejska zastosowała słowo "wieniec" we współczesnym rozumieniu dziewictwa. Była to jednak sprawa wyjątkowo drastyczna - gwałt na jedenastoletniej dziewczynce'H• Zdecydowanie częściej pojęcia "utrata wieńca" używano znacznie szerzej, dla opisu skazy na opinii dziewczyny, powodującej obniżenie jej wartości na rynku matrymonialnym, a pośrednio tylko związanej ze stanem jej błony dziewiczej. W praktyce było ono zazwyczaj równoznaczne z powiciem bękartal9. Podejmowanie aktywności seksualnej przez osoby stanu wolnego obu płci nie spotykało się z jednoznacznym potępieniem społeczności wiejskiej. Przeciwnie, można raczej stwierdzić, że panowała atmosfera milczącego przyzwolenia dla stosunków przedmałżeńskich pod warunkiem zachowania pewnych norm zwyczajowych. Kiedy Agnieszka Starczali na z państwa suskiego romansowała z Bartkiem Karczem, matka jej, "wiedząc, że z sobą mieli ścisłość, z tego się naśmiewała i niby drwiąc Karczowi mówiła: ostrożnie z moją dziewką"20. Problem zaczynał się bowiem dopiero wtedy, gdy dziewczyna zachodziła w ciążę. Obydwojgu kochankom groziło wówczas karanie ftzyczne i grzywny, kobietom dodatkowo znaczny uszczerbek na opinii i perspektywa wychowania i wyżywienia dziecka. Był to jednak czarny scenariusz, który wcale nie był nieuchronną koniecznością. Z powodu złych warunków higienicznych i zdrowotnych średni okres współżycia, po którym następowało zapłodnienie, musiał być znacznie dłuższy niż obecnie; zwłaszcza przy dużej nieregularności stosunków. Ponadto stosowano różne prymitywne techniki, a także środki antykoncepcyjne i poronne, które wchodziły w skład repertuaru każdej znachorkjl! . Przede wszystkim zaś - zwyczajnym sposobem uniknięcia kłopotów w takich przypadkach (choć nie zawsze kary, w łagodniejszym wszakże wymiarze) było zawarcie małżeństwa. Wśród zarejestrowanych w księgach Kasiny w latach 1602-1714 wyroków w sprawie nierządu między osobami wolnymi ponad 29% zakończyło się dobrowolnym lub nakazanym przez sąd ślubem podsądnych. W kresie muszyńskim w latach 1754--1766 odsetek ten sięgał blisko 43%. Dane te przedstawiająjednak tylko wierzchołek góry lodowej. Większość takich przypadków nie była rejestrowana. Zwykle zawierano bowiem małżeństwa bez pośrednictwa sądu ławniczego, a fakt uprzedniego popełnienia nierządu starano się ukryć. Pełne światło na to IM Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. Ulanowski, SPPP, t. 11-12, Kraków 1921 (cyt. dalej: Ulanowski), nr 7058 [1681]. 19 Np. tamże, nr 4991 [1681]; Księga sądowa wiejska Rajbrotu 1728-1800, AP w Krakowie, Dep. rkps 268 (cyt. dalej: Rajbrot), s. 23 [1752]; K'iięgi ławnicze starogrodzkie 1721-1767, AP w Toruniu, Akta Sądów Dominialnych Dóbr Biskupstwa Chełmińskiego (cyt. dalej: ASD), t. I, s. 56 [1721], t. 2, s. 125 [1743]; Kres rnuszyński, t. I, s. 159 [1758]. 20 Ulanowski, nr 4637 [1700]; zob. także: Kres muszy/iski, t. 2, s. 174 [1764]. Por. Z. Kuchowicz, Milo.\'ć... , s. 214-215. 21 Akta Sądu Kryminalnego Kresu Muszyńskiego 1647-1765, wyd. F. Piekosiński, SPPP, t. 9, Kraków 1889 (cyt. dalej: Piekosiński), nr 18 [1678]; Libel' damantorum seu malejicorum 1554-1625, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 864, s. 341 [1610]; Acta scabinałia Nowego Sącza (1579-1647), AP w Krakowie, AD 67, s. 173 [1624]. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Poisce XVI-XVlll wieku 45 zagadnienie rzuciłaby dopiero analiza ksiąg metrykalnych. Niestety, specjalistyczne badania tego tematu przeprowadzane są bardzo rzadko22, a szczątkowy stan zachowania takich źródeł z terenu Małopolski dodatkowo je utrudnia. Można sięjednak domyślać, że taki sposób kojarzenia się par małżeńskich był względnie powszechny. Jeśli wierzyć fraszce Wacława Potockiego, stanowił wręcz wiejską normę: Inakszcj zażywają chłopi na wsi mody, Bo i zmowa na piccu i łożnica wprzody [...] Aż skoro pannie młodcj brzuch nosa dosięga, Wtcnaczas ślub i małżeńska nastąpi przysięga23• Obietnicą ślubu w istocie dość łatwo było sobie zjednać przychylność dziewczyny. Wojciech Sitowski z klucza łąckiego córkę Bartłomieja Piekarczyka "namawiając na eksces, obiecował się z nią żenić i na tym fundamencie Pana Boga obrażali"24.Trochę głębiej pobudki swe wyjaśniał Marcin Łukaszewicz, który swej kochance Reginie "deklarował dawno przyjaźń małżeńską, oraz z kochania prawdziwego onej pozwalał sobie uczynki cielesne"25. Taki schemat zawierania małżeństwa jako wyjścia bezpieczeństwa w przypadku "wpadki" najbardziej cynicznie podsumował Senko z Czukwi, który zalecając się do Hasi Tuledzyny, mówił jej: "Ty wdowa, jam młodzieniec [ij.kawaler], jeśli co zrobię, to cię wezmę, jeśli nie zrobię - przepadło"26. Opinia wiej ska nie widziała w tym nic nagannego, a w każdym razie nic niemoralnego, nie ingerując,jeśli wszystko szło swym zwykłym torem. Wydaje się, że próby nakładania w XVIII wieku grzywien (i innych kar) na małżeństwa, którym pierwsze dziecko urodziło się przed upływem dziewięciu miesięcy od daty ślubu, były przede wszystkim pomysłem właścicieli wsi na wyłudzenie od chłopów dodatkowych pieniędzy pod pozorem obrony moralności. Praktyka taka upowszechniła się przede wszystkim w dobrach biskupich. Znamy jąz kresu muszyńskiego i klucza starogrodzkiego, w których chłopi nie mieli żadnego prawie wpływu na wymiar sprawiedliwości, zaś wiejskie urzędy sprowadzone zostały do roli donosicieli. Sami chłopi odnosili się natomiast do tych poczynań z dystansem27. 22 Zob. np. C. Kuklo, Funkcjonowanie społeczności parafialnej na tle analizy rejestracji chrztów parafii Trzcianne 1600-1654, w: Społeczeństwo staropolskie, t. 3, red. A. Wyczański, Warszawa i983, s. i85-228. 23 W. Potocki, Ogród/raszek, Lwów 1907, t. 2, s. 432-433. 24 Księgi sądowe wiejskie klucza łąckiego, wyd. A. Vetuiani, SPPP seria II, dz. 2, t. 2-3, Wrocław i962-i963 (cyt. dalej: Klucz łącki), nr 868 [i753]. 25 ASD, t. i, s. 510 [i733]; por. też: Rajbrot, s. 22 [i751]; Księga :,praw gromadzkich Lipnicy Górnej z lat 1753-1793, PAN Kraków, rkps 7ii8 (cyt. daiej: Lipnica Górna), s. 79 [i754]; ASD, t. l, s. 145 [i722] i s. 4i5 [1732], t. 7, k. 90v-9i [1755] i k. 351 [1757]. 26 Księga sądowa Czukwi 1586-1680, IJ)l;IA, f. 142, op. l, t. l (cyt. daiej: Czukiew), s. 397 [2 poł. XVII w.]. 27 Zob. np. ASD, t. l, s. 324 [i725]; ASD, t. 7, k. 90v [1755]. �46 Tomasz Wiś licz Nie bardzo wiadomo natomiast, jak środowisko chłopskie oceniało takie stosunki seksualne między osobami stanu wolnego, w których małżeństwo nie było brane pod uwagę - czy to ze względu na przeszkody obi~ktywne (np. spokrewnienie w myśl prawa kościelneg028 lub politykę matrymonialną rodziców), czy też po prostu żadna ze stron nie miała na to ochoty29. Przed sądy trafiająjednakjedynie takie pary, w których doszło do poczęcia potomka. Najwyraźniej moralność wiejska wolała nie dostrzegać także i takich związków tak długo, aż nie doszło do "skutku". Charakterystyczna jest tu sprawa z Wojkowej, gdzie w 1762 roku wdowa Ewa Czekanka w wyniku romansu z Piotrem Bartoszczykiem zaszła w kolejną ciążę (a miała już pięcioro dzieci). Dopiero wtedy wójt z drugim sąsiadem zaczęli przymawiać Bartoszczykowi, że źle uczynił, chodząc do Czekanki i płodząc z nią dziecko. Sprawa zakończyła się tragicznie, gdyż rozgniewany wymówkami Bartoszczyk upił się i udusił śpiącą kochankę30. Spłodzenie potomka w takim związku przedślubnym, gdzie ojciec dziecka nie chciał lub nie mógł poślubić swojej kochanki, wywierało negatywny wpływ przede wszystkim na życie kobiety, w mniejszym natomiast stopniu szkodziło mężczyźnie. Trudno sięjednak zgodzić z opinią Bohdana Baranowskiego, że opinia wiejska odnosiła się do takiej "upadłej" kobiety "z nieukrywanąnienawiścią", zaś zwyczaj nakazywał jak najbardziej hańbiące wygnanie jej ze wsi31. Prawdąjest, że wśród osób wyświeconych za przestępstwa obyczajowe prawie nie występowali mężczyźni. Jednak i wobec kobiet karę tę stosowano tylko wyjątkowo. We wzmiankowanym wyżej okresie w Kasinie ledwie co piąty wyrok w sprawach przestępstw natury seksualnej nakazywał wygnać oskarżoną. Kara ta spotykała zasadniczo recydywistki, kazirodczynie i kobiety z marginesu społecznego (np. kochankę rozbójnika)32. Sądy kasińskie były i tak wyjątkowo surowe. W przebadanym okresie 1754-1766 sąd kresu muszyńskiego tylko jednej nierządnicy kazał opuścić wieś i to prawdopodobnie darując jej bolesną otoczkę rytualną wyświecenia. Wyraźnie widoczna jest natomiast inna tendencja. Nierzadko kobiety, które zaszły w ciążę w związku niesakramentalnym, występowały do lokalnych instytucji wymiaru sprawiedliwości z powództwem przeciwko ojcu dziecka o to, co nazwa- 1" Np. Ulanowski, nr 3811 [1728]; Księga miasta Nowej Góry [1677-1729J, AP w Krakowie, IT 229g, s. 24-25 [1677]; por. też ASD, t. 7, k. 351 [1757]. 19 Tylko w jednym wypadku i dziewczyna i młodzieniec stwierdzili expressis verbis, że ,ją za żonę nie chciał wziąć ani jej przyobiecował, ani oskarżona owego za męża i teraz nie chce" (ASD, t. I, s. 56 [1721]), ale przypuszczalnie przypadków takich było wiele wśród tych par, które pomimo "wpadki" nie uciekały w małżeństwo przed odpowiedzialnością, wystawiając się na grzywny i plagi. 30 Piekosiński, nr 34 [1732]. 3] B. Baranowski, Problematyka badGli nad mentalnością chlopa pańszczyźnianego na obszarze woj. sieradzkiego i łęczyckiego wXVll iXV1llw., "Rocznik Łódzki", t. 14 (17), 1970, s. 271. 32 Karę wyświecenia kobiety nierządnej przewidywały m.in. ustawy karne wsi należących do dóbr klasztoru kannelitów w Czernej (Ulanowski, nr 7403 [1672]) iklucza łąckiego klasztoru klarysek w Starym Sączu (Klucz lącki, nr 544 [1670],599 [1702] i 603 [1712]), ale praktyka sądów łąckich wskazuje, że prawo to nie było stosowane. �Z zagadnicI1 obyczajowości scksualnej chłopów w Polscc XVI-XVIII wieku 47 libyśmy obecnie wynagrodzeniem strat moralnych i alimentami. Na przykład w 1721 roku przed sądem klucza starogrodzkiego stanęła Marianna Stannionka, skarżąc się na Kazimierza Krona, "a to że jej podciwość oszpecił, ją sobie niewoląc do złego grzechu i złączenia się z sobą, który - grzech z nią płodził tak dalece, że brzemieniem zaszła ijuż powiada bliska się bydź porodzenia, - prosi taż Marianna, aby był ten Kazimierz Kron parobek karany i jej za wieniec nad grodził, a na dziecię także żeby dał"33.Reakcją sądu na takie oskarżenie było przymuszenie mężczyzny do odpowiednich świadczeń, grzywny na rzecz dworu, gromady i kościoła, czasem także kary fizyczne. Co ciekawe, na ogół brak jest jakiejkolwiek oceny postępowania samej skarżącej, która wszak miała też swój udział w popełnieniu przestępstwa, więc powinna podlegać karze. Z zapisów sądowych wynika jednak, że całą odpowiedzialność kamą za nierząd ponosił w takich wypadkach mężczyzna. Obserwację tę potwierdza fraszka Adama Władysławiusza pt. O włodarzu z Maćkiem, której bohater tytułowy - parobek - namówił dziewczynę do grzechu cielesnego, przyrzekając się z nią żenić. Kiedy kochanka zaszła w ciążę, wycofał się z obietnic. Dziewczyna wraz z rodzicami pozwała go przed urząd wsi. Maciek stawiwszy się na rozprawę sądową rzekł: o pojęciu wzmianka z nią nie była. I teraz panie wójcie, nie wiedźcie mię k temu, Wolę raczej karaniu podlec inakszemu. Wójt winy bykowego wprzód dać mu nakazał, Dziewce kopę za wieniec odłoryć mu kazał; Albo ją wziąć za żonę, na wolą mu dawał. Ale Maciek na pierwszym wyroku przestawał l zarazem dwie kopie na stole połorył. Wójt winy jcdnę kopę do swej skrzynki włożył, Drugą dziewce wziąć kazał. Ta licząc płakała; Naliczywszy pół kopy, w wacek je schowała. A drugie ku Maćkowi po stole pomknęła, Mówiąc: Jużem ja swoje połowicę wzięła. Druga sie też Maćkowi słusznie zostawiła, Bo spoina nasza praca na tę kopę była34. W osiemnastym wieku daje sięjednak zaobserwować zaostrzenie kontroli obyczajowej i standardów moralnych na wsi. Panny z dzieckiem, zgłaszające się do sądów z prośbą o przyznanie im świadczeń alimentacyjnych, zaczęto traktować jako współwinne nierządu i karać fizycznie, zaspokajając wszakże ich roszczenia względem ojca dziecka. Cytowana wyżej Marianna Stannionka wystawiła się na 3) ASD, t. I, s. 56 [1721]; por. leż: Akta do dziejów Nowej Góry, 8J, rkps 122, k. 3v [1587J; Ulanowski, nr 4991 [1681]; ASD, t. 7, k. 131v [1755]; Księga II. dekretów i komplanacji w sądzie Pmistwa Łąckiego od roku 1787 i dalej zachodzących, BO, rkps 61 I 5 (cyt. dalej: Państwo /ąckie), s. 138-142 [1793). 34 K. Badecki, Polska/raszka mieszczańska. Minucje sowiźrzalskie, Kraków 1948, s. 57-58. �Tomasz Wiślicz 48 50 plag rózgami, uzyskała wszakże od swego ex-kochanka "krowę dobrą cielną do pożytk:ujej sposobną-także i świnię", etc.35.W dalszym ciągu trudno zatem mówić ojakimś szczególnym prześladowaniu kobiet, które wykroczyły przeciwko szóstemu przykazaniu. Raczej marny do czynienia ze zwyczajem, który ignoruje etyczną ocenę kwestii nieślubnego potomstwa, skupiając się na problemach praktycznych, ekonomicznych. Wartościowanie moralne schodzi zaś na dalszy plan. Widać to na przykład w spisanych przez gromady "Punktach na mości księdza Zagorskiego plebana wielkoporębskiego" z 1763 roku, gdzie mowa jest o jego licznym nielegalnym potomstwie: ,,12mo. In Anno 1762 Starmaszonka z Witowa z tejże parafii została w ciąży i ma dziecko z imci ks. Plebanem, której obiecał dać krowę, a nie dał, zajej panieństwo, co chodziła do dworu skarżąc się na ks. Plebana, że jej krowy nie dał. 13tio. Aneczkę z Krakowa wywiózł sobie ksiądz Pleban, której zrobił dziecko i odesłał ją z brzuchem do Krakowa, co przyjechała z matką swojąpo połogu upominając się o nadgrodę", itd.36. Pomimo tego rzeczowego i względnie łagodnego podejścia chłopów do kwestii nieślubnego potomstwa, pamiętać należy, że panna z dzieckiem wypadała na margines społeczności wiejskiej. Przede wszystkim znacznie zmniejszały sięjej szanse korzystnego wyjścia za mąż. Dotykałająniewątpliwa degradacja ekonomiczna i społeczna, zwiększało się ryzyko popadnięcia w środowiska kryminogenne. Stopniowy upadek widać na przykład w dziejach trzech sióstr Portasionek ze Skotników Górnych, które osierocone przez rodziców, "nie maiąc względu na podsciwosc swoię, ladaiako sprawowały się, nie sluchaiąc dobrych perwezyi y przestrogi sąsięckich, a co się bardziey tyczy przykazania Boskiego wykroczyli, bo nayprzod starsza ladwiga, potym młodsza Zofia podupadszy cielesnie, błąkały się po ograniczu y do tych czas nie znayduią się we wsi, nayrnłodsza zas Zofia nietylko z wolnemi osobami, iak sarna zeznała, ale z męzatym popełniła cudzołostwo" w efekcie została pozbawiona dziedzictwa po rodzicach i oddana pod kuratelę swego brata37. Z drugiej strony można domniemywać (chociaż nie dysponujemy odpowiednimi źródłami dla udowodnienia tej tezy), że problem nieślubnych dzieci dotyczył przede wszystkim hipotetycznej grupy kobiet wiejskich, dla których było to doświadczeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Byłyby to osoby z nizin społecznych, pozbawione szans na poprawę swego statusu. Panieńskie dziecko nie wpływało znacząco na ich miejsce w hierarchii społecznej, bo trudno było w niej spaść jeszcze niżej, zaś dobre zamążpójście i tak było niemożliwe. Ogólnie rzecz biorąc, skala zjawiska nie była zbyt duża. Wedle niezbyt wiarygodnych szacunków Bohdana Baranowskiego procent nieślubnych dzieci na wsi wynosił od 3 do 10%38.Znacznie lepiej udokumentowane źródłowo badania Jana 3S 36 37 38 ASD, t. I, s. 56 [1721]. Sumariusz papierów Wielkoporembskich, BO, rkps 11714, s. 895. Ulanowski, nr 7503 [1775]. B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 69. �Kujawiak Krupiarka lwowska Od Szkła koło Jaworowa Wieśniak z żółkiewskiego sprzedający różne drewniane sprzęty we Lwowie Ryciny 1. Głogowskiego �,:.::;;..;.o:""- --.:::- __ ;)!UiJlftfW po .1I;>iJ Z ~;~ I I. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chlopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 49 Kracika dla pierwszej połowy XVIII wieku w dekanacie Nowa Góra (na pn.-zach. od Krakowa) odsetek ten ograniczają do zaledwie od 1 do 5 procent w poszczególnych parafiach39. Podjęcie współżycia płciowego w stanie wolnym było w sumie decyzją dość ryzykowną, szczególnie dla kobiet. Wydaje sięjednak, że zachowywały one swego rodzaju optymizm, licząc na zawarcie związku małżeńskiego w przypadku kłopotów, U. zajścia w ciążę. Zaufanie to musiało wypływać z doświadczenia grupowego i przypuszczalnie nie zawodziło w większości przypadków. Fakt ten potwierdza występowanie także (dość rzadkie, co prawda, gdyż trudne do udowodnienia) przypadków, w których dziewczyna z premedytacją wykorzystywała groźbę zajścia w ciążę dla przyśpieszenia ślubu z wahającym sięjeszcze młodzieńcem40. Sprzymierzeńcem ciężamych kobiet, domagających się od kochanków wypełnienia małżeńskich obietnic, były zresztą także urzędy wiejskie, które dysponowały skutecznymi środkami perswazji41.Jeśli nie dochodziło do spłodzenia nieślubnego dziecka (lub innych publicznych skandali), społeczność chłopska nie ingerowała w życie płciowe osób stanu wolnego, pozostawiając im pewną swobodę w ramach tradycyjnych modeli doboru seksualnego42. Dopiero w połowie XVIII wieku pojawiają się przekazy, świadczące o pewnym potępieniu przedślubnych stosunków płciowych. W 1762 roku Walenty Blecharz z Filipowic wypominał w gniewie swemu parobkowi Witkowi Gąsiorkowi "Ty byku osromociłeś mi dom", gdyż Witek karany był przez sąd dworski za uczynek cielesny z dziewką służącą43. W 1773 roku w Markowej Szczepan Lew i Zofia Krauzówna z rodzicami zawarli sądową ugodę, w której Szczepan zobowiązał się pojąć za żonę ciężamą Krauzównę, tak jak był obiecywał. W ugodzie tej zawarto klauzulę, iż "obostrza się tymże dekretem, aby nikt nie ważył się temuż małżeństwu odtąd wymawiać popełnionego excessu, i gdyby się ważył kto kiedy i kolwiek naśmie- )91. Kracik, Duszpasterstwo parafialne w dekanacie Nowa Góra w pier .•••.. szej polowie XVI JI wie- /..11, Lublin 1977, s. 207-208. Zob. też ustalenia klasycznej pracy demograficznej Marcelego Handels- mana i Zygmunta Nagórskiego, Wieś Bochotnica Królewska pod względem ludnościowym (monografia), Warszawa 1904, s. 6 (nadb. z "Ekonomisty", R. IV, 1904, t. 2). w wiejskich osadach parafii Szaradowo Marek Górny w ogóle nie znalazł żadnych urodzell nieślubnych aż do lat sześćdziesiątych XVIII wieku, dopiero wtedy zaczęły się one sporadycznie pojawiać, zob. M. Górny, Zawarcie maIżelistwa na wsi paluckiej w XVIll wieku: parafia szaradowska, "Genealogia. Studia i Materiały Historyczne", t. 7, 1996, s. 92 i 96. 4Q Np. Marianna Plucienska Mateuszowi Kumczenskiemu "się dała zuwiść, aby prędszem mógł bydż mężem jej, cnotę swoję prędko utraciła", Protokół spraw miasta Janikowa (1771-1810), AP w Kielcach, Akta Urzędów Wójtowskich i Ławniczych Miast I, s. 8 [1775J; por. Prothocolon causan/m criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 191,192 [1685). 41 Zob. np. Ulanowski, nr 2878 [1606J inr 3988 [1742J; ASD, t. l, s. 510-511 [1733 J; PQllstwo ląckie, s. 163 [1794). 42 Por. niezwykle ciekawe rozważania Ryszarda Tomickiego, oparte na materiałach etnograficznych: R. Tomicki, Norma. wzór i warto.i:ć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, "Etnografia Polska", t. 21, z. l, s. 54-59. 4) Księga miasta Nowej Góry [I 742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 29-30 [1762J. �Tomasz Wiślicz 50 wać", to podpada pod plagi i grzywnyM. Pokazuje to, że nierządnicy stawali się wówczas w środowisku wiejskim obiektami żartów i obmowy. W końcu XVIII wieku moralność chłopów stała się na tyle surowa, że nie mogli oni sprawy nierządu puścić płazem. W Jasionce w 1791 roku urząd wsi wykroczył poza wyznaczone przez zwierzchność dworską kompetencje, rozpatrując sprawę Sobka Kurdziela i Małgorzaty Wiszki"o spłodzenie nieprawne potomstwa". Wezwany przed władze patrymonialne wójt Krzysztof Pokrzywa tłumaczył się z samowolnego osądzenia winnych takimi słowy: "ludzie gadali do mnie, iż niepięknie jest, że popełniony występek przez Kurdziela i Wiszkę dotąd nie jest ukarany, i że należałoby ich ukarać, aby się tego dopuszczać nie ważyli inni, - co prawni, słysząc tę sprawę, przed swój sąd wywołali"45. To zaostrzenie wymagań moralnych wśród chłopów nastąpić musiało nie wcześniej niż w połowie XVIII wieku. Jeszcze sześćdziesiąt lat przed opisywanąpowyżej nadgorliwością ławników Jasionki, wójt i przysiężnicy wsi Kamionka w kluczu strzeszyckim skazani zostali przez zwierzchność dworską na grzywny i po 30 plag postronkami za wyjątkową opieszałość w sprawie nierządu Józefa Zelka z kobietą z sąsiedniej wsi. Najpierw nie donosili administracji klucza ojego prowadzeniu się, następnie prawdopodobnie umożliwili mu ucieczkę z więzienia, a potem zignorowali nakaz jego poszukiwania. Nakazano w końcu stawić go przed sądem dworskim pod groźbą grzywien i plag wymierzonych całej gromadzie4ó. Osobnym problemem jest kwestia istnienia na wsi prostytucji. Dość często z zeznań nierządnych kobiet wynika, że czerpały jakieś korzyści finansowe z utrzymywania stosunków z mężczyznami. Szczególnie widoczne jest to w okresach stacjonowania we wsi jakichś wojsk, kiedy to następowało tzw. rozprzężenie obyczajów. Trudno mówić jednak o utrzymywaniu się kobiet z uprawiania nierządu. W grę wchodziły bowiem raczej niewielkie prezenty, czasem drobne sumy. Np. niejaka Magdalena z Ołpin zgrzeszyła z karczmarzem Gawłem Orłowem, który to występek cielesny "w polu popełnili po trzy razy, to jest pierwszy raz dał jej syra kawałek, drugi grosz pieniędzy, trzeci raz ją na służbę namawiał"47. Nie daje się również stwierdzić inna cecha definiująca prostytucję - brak możliwości wyboru partnera. Z zeznań nierządnych kobiet, o których wiadomo, że przyjmowały od kochanków prezenty, wynika, że były raczej stałe w swych nieformalnych związkach lub pozwoliły sobie na jednorazowy eksces. W zeznaniach tych wiejskich kobiet, które prowadziły bujne życie erotyczne, uderza natomiast brakjakichkolwiek odniesień do kwestii finansowych. Za przykład niech poshlŻy Maruszka ObuKsięga sądowa wsi Markowej 1591-1777, JJ.llIA, f. 85, op. 1, t. I, s. 915 [1773]. ?mistwo ląckie, s.1 07-108 [1791]; podobna sytuacja miała miejsce trzydzieści lat wcześniej we Florynce w kresie muszyńskim, Kres muszyński, t. 2, s.75 [1762]. 46 Ulanowski, nr 3963 [1728]; podobnie w kluczu starogrodzkim, ASO, t. 6, k. 127-127v [1755]. 47 Akta sądowe wsi Olpiny fi 567-1 777j: II. Akta dotyczące spraw karnych w gromadzie Ołpiny, AP w Krakowie, Oep. rkps 197(h) (cyt. dalej: Ołpiny), k. 5 [ok. 1720]; por. Kres muszY/lski, t. 2, s. 32 [1761]. 44 45 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlH wieku 51 chówna z Brunar Niżnich, która przed urzędem kresu muszyńskiego przyznała się, że wielokrotnie "przestąpiła przykazanie boskie": "l mo. Że najprzód był jej do tego grzechu pobudką pomieniony Jacko Szlichta, z któlym wiele by razy ten grzech popełniła tego nie pamięta, ale że on był najnatarczywszym zawsze na nią to zeznała. 2do. Zeznała, jako podczas wesela Ilka Bejdyka, z Janem Polańskim sołtysem pioruńskimjuż żonatym, na tym weselu będącym, pierwszy raz z nim dopuściła się w stajni stojący. 3tio. Zeznała, jako z tymże drugi raz dopuściła się u Panka w karczmie na boisku leżący. 4to. Zeznała, jako z Waniem młodzianem synem nieboszczyka Maksyma Szcześnika dopuściła się trzy razy, dwa razy u Maćka Furstaka w izbie w nocy, trzeci raz na popostwie także w nocy W izbie. Sto. Zeznała, jako z Tomkiem młodzionem, synem Piotra Marczaka, dopuściła się tego grzechu kilkanaście razy, nie pamięta siła. 6to. Zeznała, jako i zWaniem Gogocem dopuściła się dwa razy w lecie raz w izbie, drugi raz w stajni," itd.48.Maruszka prowadziła zatem życie dość rozwiązłe, ale ani sąd, ani świadkowie, ani ona sama nie uczynili żadnej sugestii, żeby czynić to miała dla jakichkolwiek korzyści materialnych. Forsowana przez duszpasterzy chrześcijańska moralność seksualna opierać się miała na instytucji małżeństwa (i do niego zresztą ograniczać). Tradycyjna kultura chłopska również przywiązywała do niego dużą wagę. Normy, które społeczność wiejska stosowała wobec osób pozostających w związkach małżeńskich były znacznie surowsze niż wobec panien i kawalerów. W przypadku popełnionego przez nie cudzołóstwa sądy ławnicze nawet we wsiach o szerokich uprawnieniach samorządu uciekały się czasem do straszenia podsądnych karą śmierci, która grozi za taki występek49• Wyraźnie wskazuje to, jaki był stopień potępienia wśród społeczności wiejskiej dla takich ekscesów. Pomówienie o cudzołóstwo wywoływało nierzadko gwałtowne kłótnie, a nawet bójki50. W przypadkach skrajnych gromada odsądzała czasem winnego cudzołóstwa gospodarza od roli51, co zdarzała się tylko w przypadku najcięższych przestępstw kryminalnych (jornicatio nigdy nie stało się powodem odebrania gospodarzowi roli, za to przestępstwo wyganiano ze wsi raczej przedstawicieli niższych warstw). O ile w kwestii stosunków seksualnych między osobami stanu wolnego wiejska moralność przywiązywała wagę przede wszystkim do widocznych gołym okiem efektów, to w przypadku cudzołóstwa na cenzurowanym było już samo "dawanie podobieństwa". Sformułowanie to oznaczało takie zachowania kobiet i mężczyzn względem siebie, które były nie akceptowane przez chłopski system etyczny, jako Kres muszy/iski, t. 1, s. 63-63a [1756]. M. Podgórski, Wola Żarczycka. Streszczona kronika koście/na Ila zakOJ1czenie Trzeciego Stólecia przez ks. Maryana Podgórskiego, JasIo 1878, s. 32 [1635]; por. O/piny, k. 3 [17 J 8]. 50 Np. Księga sądowa Wysokiej 1665-1792, f. 53, op. l, t. 1 (cyt. dalej: 1fYsoka), s. 63 [1708]; Rajbrot, s. 86 [1755]; Akta w sprawach chłopskich hrabstwa tarnowskiego z polowy XV1I1 wieku, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 7, Wrocław 1970 (cyt. dalej: Hrabstwo tarnowskie), nr 53 [ 1756]. 51 Księga wiejska Kąko/ówki [1616-1757J, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Blażowej 107, s. 364 [1719]; por. Ulanowski, nr 5036 [17291. 48 4~ �Tomasz Wiślicz 52 wskazujące na wzajemne zainteresowanie seksualne, niedopuszczalne w przypadku, gdy choć jedna ze stron pozostawała w związku małżeńskim. Katalog takich podejrzanych zachowań był dość szeroki. Począwszy od dość ewidentnego przychodzenia "z gorzałką nocować pod nieobecność męża"52,przez "wodzenie się po jarmarkach i odpustach"53, aż po częstowanie wódką w karczmie, wzajemne iskanie54i "zbyteczne konwersacje"55. Tego typu przejawy pozamałżeńskiego zainteresowania osobą przeciwnej płci były zwykle surowo piętnowane, gdyż - jak domniemywano - stanowić mogły symptomy cudzołóstwa. Tak szczegółowa profilaktyka w tym względzie wskazywałaby na dość gruntowne przyswojenie przez system etyczny wsi szóstego przykazania, w każdym razie w stosunku do osób związanych małżeństwem. W życiu codziennym jednak wiele rozmaitych czynników łagodziło surowość osądu cudzołóstwa. Najważniejsze były względy praktyczne. Wierność małżeńska nie sytuowała się widocznie w hierarchii moralnej chłopów na tyle wysoko, by poświęcać dla niej inne wartości. Gdy w 1743 roku Jan Solenka z Rajbrotu skarżył się swojemu bratu i siostrom, że nakrył na gorącym uczynku swą żonę z Antonim Mulką, rodzeństwo poradziło mu: "daj temu pokój, po to człowiek żywy i przed jego [tj. Mulki] żoną nie wspominaj, bo je[st] w ciąży"56. Pragmatyczne czynniki oceny cudzołóstwa powodowały również relatywizację występku w zależności od okoliczności zewnętrznych. Szczególnie jest to widoczne w przypadku kulturowego zróżnicowania zakresu swobody seksualnej pomiędzy płciami. Mężczyźni cieszyli się bowiem szerszym zestawem społecznie akceptowanych okoliczności łagodzących fakt popełnienia cudzołóstwa. Najczęściej używane były tu argumenty związane ze statusem obiektu występku, czyli - innymi słowy - następowało przerzucenie odpowiedzialności za własną seksualność na kobiety. Nie stanowiło to oczywiście cechy charakterystycznej dla wczesnonowożytnego chłopskiego systemu etycznego. Zjawisko to jest znacznie szersze, występuje wszędzie tam, gdzie - wedle terminologii feministycznej mamy do czynienia ze społeczeństwem patriarchalnym. Na wsi małopolskiej tego typu usprawiedliwieniem było przede wszystkim wskazanie na generalnie niemoralne prowadzenie się kobiety, z którą mężczyzna dopuścił się cudzołóstwa, tak jakby fakt, że ona"z drugimi się źle zadawała" umniejszał ciężar występku. Taka argumentacja zresztą rzeczywiście działała, jak wskazuje dekret sądu dworskiego bratkowskiego łagodnie traktujący cudzołóstwo Mikołaja Dziuby, gdyż "się to stało nie z panną, ani z mężatką, ale z zawidką [ij. 'panną z dzieckiem']", czyli z kobietą z założenia 'podupadłą'57. Ulanowski, nr 4704 [i725]. O/piny, k. 3 [1718]. 54 Akta luźne wsi Rajbrot [1620-1886J, AP w Krakowie, Dep. rkps 269 (cyt. dalej: Akta luźne Rajbrotu), nr 20 [i720]. ssNp. Uianowski, nr4726 [i750], nr 3937 [i720]; O/piny, k. 3 [17i8]; JofYsoka,s. 63 [i708]. 56 Akta luźne Rajbrotu, nr 35 [i743]. 57 AGAD, Archiwum Roskie, CLXIV/126 [1732]; por. AS D, t. i, s. i98 [1723] i s. 324 [1725]. 52 53 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 53 Kwestia poziomu dozwolonej swobody seksualnej kobiet zamężnych jest bardziej złożona. Z jednej strony, spotykały się one ze wzmożoną kontrolą w tym względzie i nie mogły korzystać z żadnej właściwie taryfy ulgowej, chyba że udało się im udowodnić, że zostały zgwałcone. Z drugiej jednak strony, nie brak przekazów, że jakaś część chłopskich małżeństw w ogóle dość swobodnie podchodziła do kwestii cudzołóstwa Trudnojest tu mówić o "przeżytkach małżeństw grupowych", jak chciał Bohdan Baranowski58, ale dość liczne były przypadki par chłopskich wzajemnie pennisywnych w stopniu jaskrawo kłócącym się z dwudziestowiecznym wyobrażeniem tradycyjnej rodziny włościańskiej, pozostającej w kręgu oddziaływania kultury chrześcijańskiej. Na pIzykład Franciszek Solarz z 0lpin nie tylko pozwalał swojej żonie utrzymywać stosunki z parobkami pracującymi w jego gospodarstwie, lecz "śmieje się jeszcze z tego i potuchy [im] dodaje, którzy na swoich służbach mają co jeść i co pić, a oni się tern nie konte[ n]tują, tylko się schadzają tam się umywać, tam się przewdziać i tam niespome godziny opuszczają na tych s[w]ywolach, a to mąż wszytko widzi a tern się nie brzydzi"59.W Kasinie w połowie XVIII wieku Katarzyna Krostkowa, mieszkając przez kilka lat bezpotomnie ze swym mężem Marcinem "ile, że mąż jej chorowity był", zdecydowała się zajść w ciążę z sąsiadem laskiem Szpyrką, co się zresztą odbyło za wiedzą i zgodą żony tego ostatniego60• Przypadki tego typu można mnożyć, ukazują one zresztą sytuacje skrajne i na tyle drastyczne, że spowodowały kontrakcję któregoś z organów sprawiedliwości. Wartość ich polega na tym, że obrazują, jak szerokie były granice tolerancji społeczności wiejskiej dla cudzołóstwa - spowodowanego czy to zwyczajną rozwiązłością, czy też usprawiedliwionego "wyższą koniecznością" posiadania potomstwa. Względnie wysoka częstotliwość występowania takich sytuacji w środowisku chłopów małopolskich w XVI-XVIII wieku wskazuje nie tylko na poszczególne, spersonalizowane przypadki porażek w zaszczepianiu szóstego przykazania bożego, lecz także znamionuje stopień jego ogólnego przyswojenia przez kulturę etyczną wsi. Chłopskie rozumienie związku małżeńskiego różniło się, być może w dość znacznym nawet stopniu, od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Kwestia zakresu dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków nie była tu nawet najważniejszym problemem. Związek sakramentalny według nauczania katolickiego był nierozerwalny. Kultura tradycyjna nie była w tym względzie tak dogmatyczna. Co prawda nie było na wsi polskiej obyczaju zawierania "małżeństw na próbę", tak jak w katolickiej Irlandii, lecz rozstania niedobranych par małżeńskich były przez opinię chłopską przyjmowane z pewnym zrozumieniem. Niepokoiło to natomiast szlacheckich lub duchownych nadzorców dóbr. W 1620 roku rządca w kluczu łąckim Jan Gogoliński skierował przed sąd majętności sprawę młynarza Marcina Wróbla ijego żony Małgorzaty, którzy rozstali się z sobą. Śledztwo wykazało, że "tego 5' 59 60 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 91. O/piny, k. 21 [ok. 1770]; por. też Ulanowski, nr 7139 [1685] i ASD, t. 6, k. 126-126v [1755]. Ulanowski, nr 3714 [1759]; por. też tamże, nr 3929 [1702]. �54 Tomasz Wiślicz żaden nie wie, dla jakiej przyczyny, jednak ludzie powiedają, że dla wolnej woli z obu stron", co jak widać było dla chłopów wystarczającym wytłumaczeniem61. Wyroki w takich sprawach zawsze były jednakowe - nakaz mieszkania z sobą pod karą grzywien i plag. Zwiększający się nacisk zewnętrznej kontroli prawnej nad życiem chłopów powodował, że starali się oni czasem legalizować swoje rozwody, próbując uzyskać kościelne unieważnienie małżeństwa62. Najprostszym i przypuszczalnie najczęstszym sposobem rozwiązania tej kwestii była jednak ucieczka ze wsi i rozpoczęcie życia na nowo w innej okolicy63. Przed władzami kościelnymi i świeckimi stawała konieczność restrykcyjnej obrony małżeństwa w jego potrydenckim kształcie. Ciekawym symptomem tej kampanii były bardzo poważne procesy sądowe przeciwko towarzyskiej rozrywce słownej uprawianej w karczmach przy trunku polegającej na żartobliwym "frymarczeniu" żonami. W Krowodrzy w 1699 roku Marcin Multanik i Jan Koczczek, którzy "przy posiedzeniu i wesołości" kupczyli swymi żonami "lubo to żartem, którego kupna kościół święty katolicki i wierni w kościele Bożym gromadzeni nienawidzą, jako obrządkom kościelnym przeciwne", skazani zostali na grzywny i po trzy dni więzienia64.Bardziej fantazyjną karę wymierzył za to samo przewinienie sąd czukiewski Jakimowi i Hryniowi Pasternaczkowi, którzy przez cztery niedzielne msze mieli na zmianę siedzieć w kunie lub leżeć pod progiem cerkwi, tak "że będą ludzie przez nich do cerkwie i z cerkwie chodzić"65. Na tym tle wydaje się zastanawiające, dlaczego w ustawach wiejskich poświęcano kwestii przeciwdziałania cudzołóstwu tak mało miejsca w stosunku do zwalczania nierządu między osobami wolnymi. Właściwie jedynie w ustawie dla podpoznańskich wsi Zegrze i Rataje z 1733 roku kwestia ta jest omówiona szczegółowiej, a nie ogranicza się wyłącznie do ogólnego nakazu karania cudzołóstwa66. Być może w większym stopniu, niż przy Jornicatio, spuszczano się na rolę Kościoła w walce z tym grzechem. W przeciwieństwie do nieślubnych ciąż, dostrzegalnych gołym okiem, adulteria wychodziły zapewne najaw głównie podczas spowiedzi. Być może karanie nierządu osób wolnych było dla chłopów czymś mniej oczywistym niż walka z cudzołóstwem i nie mieściło się w zwyczajowym kodeksie kamym wsi. Dlatego też należało umieścić je w prawie pisanym. 61 Klucz /ącki, nr 444 [1620]; zob. też: Ulanowski, nr 3944 [1721] i nr 4723 [1750]; Kluczjazowski, nr 356 [1778]. 62 Np. Acta iudicii scabinalis et advocatialis Novae Regiae Villae (1689-/790), AP w Krakowie, Gm. P.IV-4, szósta składka, s. 28-29 [1736]; ASD, t. 6, k. 104 [1755]; Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. 6] Zob. np. Acta criminalia Biecza 1547-1748, AP w Krakowie, Dep. rkps 6, s. 259 [1663]; A. Komoniecki, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987 (cyt. dalej: Komoniecki), s. 370 [1712]; por. O/piny, k. 3. 64 Księga sądowa Krowodrzy 1677-1717, AP w Krakowie, Gm. P. VI-3, s. 54 [1699]. 65 Czukiew, s. 107-108 [1624]. 66 Ordynacja we wsiach miasta Poznania Zegrza i Ratajach z 1733 r., w: Polskie ustawy wiejskie XV-XVIll w., wyd. S. Kutrzeba, A. Mańkowski, Archiwum Komisji Prawniczej, t. l J, Kraków 1938, nr 27, s. 269. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 55 Proces moralizowania etyki seksualnej wsi trwał co najmniej od początku XVII wieku. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja zaczęła przynosić owoce stopniowo kształtując chłopską świadomość na wzór postulowanego wzorca. Wydany w 1754 roku zbiorek pt. Krakowiak w swojej postaci, czyli śpiewki wiejskie krakowskie zanotował taką przyśpiewkę: Oj, parobecku gładki, nie chodź do mężatki, będzies gozał w piekle po same łopatki67 Jest to zapewne odbicie nauki o szczególnych karach pośmiertnych za cudzołóstwo, przewrotnie użyte jako zachęta do zainteresowania się pannami. Również indywidualne świadectwa wskazują, że kultura chłopska zaczęła przyjmować generalne rysy proponowanego systemu etyki seksualnej. Na przykład w 1760 roku karczmarka z Krowodrzy Małgorzata Sporkowa oskarżona o cudzołóstwo z Janem Magosinskim, skrzypkiem z tejże karczmy, przyznała się, że upijała go i wtedy do grzechu przymawiała. Przed sądem wyznała, iż wie, że źle czyniła, a to wszystko z pijaństwa68• Wpływ nauczania kościelnego na tematy obyczajowe zaznaczył się także w wizjach samozwańczych proroków. W 1718 roku na Żywiecczyźnie dziewce od krów, niejakiej starej Klarze Szafrance, ukazał się najpierw tajemniczy wędrowiec, a następnie mówiący wilk, który wezwał do poprawy obyczajów, co oczywiście Szafranka zaczęła głosić swym wsp&czesnym, bolejąc nad ich moralnym upadkiem69. Podobny proces stopniowej, lecz przyspieszonej moralizacji miał miejsce w przypadku tego, co później nazwano zboczeniami popędu płciowego. W omawianym okresie były one wciąż jeszcze wraz z innymi grzechami ciała wrzucane do jednego worka pod nazwą nieczystość. Jak tłumaczył to ksiądz Benedykt Chmielowski w swym konspekcie niedzielnej nauki katechizmu dla prostych parafian: "Cóż to jest nieczystość. Jest to skłonność człeka do cielesnych grzechów. A tych grzechów jest wiele: l cudzołóstwo [tj. adulterium], 2. grzech z wolną osobą [tj.fornicatio], kazirodztwo, świętokradztwo [chodzi o stosunek seksualny z osobą duchowną], bestialski grzech, sodomski grzech [tj. "męszczyzna z męszczyzną, albo białogłowa z białogłową" - jak dalej tłumaczy], grzech z samym sobą [ten ostatni w rękopisie jest przekreślony], innych nie powiadam, bo wstyd wymówić i boję się zgorszyć"?u. Niemniej jednak kultura prawna i zdrowy rozsądek ksztahowały zręby normy seksualnej poprzez szczególnie surowe karanie występków cielesnych "przeciw naturze". Na przykład, w przypadku zoofilii, prawo magdeburskie, stoso67 6' 60 Znany tylko z odpisu, zob. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 79. Ulanowski, nr 4393 [1760]; por. też nr 4155 [1726] i AS D, t. 1, s. 56 [1721]. Komoniecki, s. 508 [1718]. �56 Tomasz Wiślicz wane w polskich miastach, przewidywało spalenie przestępcy na stosie razem z obiektem przestępstwa, czyli zwierzęciem. Jednak w środowisku wiejskim sodomia nie spotykała się początkowo z tak gwałtowną reakcją. Co prawda najstarszy znany proces o stosunek ze zwierzęciem przed sądem wiejskim miał miejsce w Popowie koło Krzepic w roku 1613, lecz z wielu powodów jest to przypadek szczególny. Oskarżenie Jana Misiaczka o nierząd z jałowicą rozpłynęło się bowiem w znacznie uważniej traktowanych kwestiach pogróżek pod adresem księdza proboszcza krzepickiego, stało się chyba zatem tylko pretekstem rozprawy. Werdykt sądu - wypędzenie Misiaczka ze wsi - było kompromisem pomiędzy księdzem a gromadą, która udzieliła Misiaczkowi swego poręczenia71• Kolejnym przypadkiem sądzenia sodomii na wsi była chyba dopiero enigmatyczna sprawa z roku 1677, kiedy sąd kasiński skazał Grzegorza Kozuba, oskarżonego od gromady "o pewną robotkę smieszną a smierdzącą" na dwa złote grzywny i 30 plag72• W latach trzydziestych XVIII wieku zaczęły się pojawiać liczne przypadki sądzenia chłopów, oskarżonych o sodomię, przez miejskie sądy kryminalne, a czasem także przez ławy wiejskie73. Wyroki w takich sprawach były bardzo suroweprzeważnie rzeczywiście orzekano kary przewidziane za ten czyn przez prawo magdeburskie. Jednak nierzadko właściciel wsi w drodze łaski nakłaniał sąd do złagodzenia wyroku - zamiany na dotkliwe kary fizyczne, liczone w setkach batów. Samo pojawienie się tak licznych sprawo sodomię wskazuje, że w świadomości chlopów musiał dokonać się wówczas jakiś przełom i zoofilia została uznana za postępek godny żarliwego potępienia, wart ścigania, doniesienia do dworu, i świadczenia w sądzie. Zeznania świadków w takich sprawach (na ogół sąsiadów lub domowników oskarżonego) pełne są oburzenia dla tak strasznego występku. Natomiast podsądni ujawniają swą szokującą indyferencję w tym względzie. Jan W cieslo spod Miechowa "będąc pytany od mistrza [tj. kata], dlaczegoś to z kobyłą uczynieł, odpowiedział, że miał wolę zgwałcić Stróżową, która mu odpowiedziała: masz żonę, idź do diabła, daj mi pokój, wyszedszy z domu jego Stróżowa, kobyłę w swojej zapalonej lubieżności wprowadziwszy do izby, popełnieł z nią bestialita70 Powinności chrześciGliskie albo summa, lub sama treść /lauki chrze.\'cijańskiej albo krótki katechizm dla prostych ludzi, BJ rkps 7079, k. 19, 24v. 71 Liber actuum villae nostrae hereditariae Papaw, w: Kopiarz Krzepk'ki (w. XVII), Archiwum Archidiecezjalne w Częstochowie, bez sygn., s. 26-29 [1613]. 72 Ulanowski, nr 3410 [1677]. 73 Liber malejicorum Miechowa 157/-1747, Bl, rkps 86 (cyt. dalej. Miechów), k. 93-95 [1735]; AP w Krakowie, Dep. rkps 327, plik VIII, k. 18-20 [1735]; Akta do dziejów Nowej Gó,y, Bl, rkps 122, k. 12-15 [1750] i k. 16-17 [1756]; Księga gruntowa Wysokiej 1632-179/, f. 166, op. I, t. 1373, k. 49-49v [1756]; Acta nigra malejicorum Wisniciae abanno Domini 1665 [do 1785J, AP w Krakowie, IT 2059 (cyt. dalej: Wi.\'nicz), s. 199-213 [1784]. A. Komoniecki pisząc o spaleniu za sodomię z klaczą Stanisława Urbasa z Pietrzykowic dodaje"O którym występku jeszcze w Żywcu nie słychano", Komoniecki, s. 448 [1714]; por. Akta spraw złoczyóców miasta Żywca) 589-1782, [w:] Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1792, wyd. S. Szczotka, Lublin-Łódź 1952, nr 161. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 57 tem"74. Można oczywiście podejrzewać, że Jan Wciesło mógł być - używając ahistorycznego określenia - zboczeńcem, że należał do obecnego w każdej epoce wąskiego marginesu ludzi po prostu chorych, których w połowie XVIII wieku zaczęto w Polsce z jakichś powodów karać za odmienność. Istnieje jednak inne wytłumaczenie, chyba bliższe prawdy. Jan Wciesło mógł paść ofiarą przemian społecznych zwanych procesem cywilizowania, które na najbardziej elementarnym poziomie polegały na zmuszeniu człowieka do kontroli swego ciała i zachowań biologicznych. Proces ten przebiegał pod naciskiem elit społecznych i z wykorzystaniem rozmaitych struktur władzy. W Polsce, wobec słabości instytucji państwowych, zasadniczym nośnikiem idei cywilizowania ludu był Kościół. Około połowy XVIII wieku udało się zapewne duszpasterzom przekonać większość chłopów, że sodomia to straszny i "obmierzły Bogu" uczynek. W ciesło należał jednak do tych nieprzekonanych, tkwiących wciąż w starej, "rozpasanej" kulturze, w której zoofilia była być może obiektem żartów, ośmieszenia i wstydu, ale na pewno nie histerycznego potępienia, powodem kary stosu i ogni piekielnych po śmierci. Zderzenie tradycyjnego, rubasznego stosunku do sodomii z nowożytnym podejściem serio ukazuje historia z Wierzchornki w kresie muszyńskim z roku 1762. Sołtys Seman Barna orał pewnego dnia u Stanisława Lompar1a. Przyszedł do niego Jerzy Tymuryk, pozdrowił go i spytał ,jeżeli ma [na własność] klacz tę [którą orał] i jeżeli by ją do bronienia nie najął. Wymówił się, że ma klacz tę, ale ją nie najmie, bo on klacz ma za żonę". Ta żartobliwa riposta stała się przyczyną zainteresowania sądu kreski ego, śledztwa i przesłuchań w sprawie domniemanej sodomii Semana Barny75. Dużo mniej wiadomo na temat stosunku chłopów do homoseksualizmu. Bardzo nieliczne przekazy na ten temat uniemożliwiają uogólnienia. Przypatrzmy sięjednak dwóm lepiej udokumentowanym przypadkom. Andrzej Komoniecki pod rokiem 1715 zanotował kryminalną aferę, która rozegrała się w Oszczadnicy w Beskidzie Żywieckim. Wójt tej wsi Michał Kucharczyk "komornicę swojęjeszcze brzemienną okrutnie zabił z tej okazy jej, że on był styran[!] albo mieszaniec, to jest męskie i białogłowskie miał przyrodzenie w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A ten, choć żonę miał, z nią nie przestawał, tylko sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w nim się kochał, a ten pachołek nad woląjego ożenił się i została z nim praegna[n]s. On zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego ku owcom i tam okrutnie z owczarzem zabił"76.Pomimo całej drastyczności tego przypadku należy zauważyć, że ów Michał Kucharczyk, dopóki nie dopuścił się morderstwa, jakoś układał sobie życie: znalazł kochanka, zapewnił sobie neutralność otoczenia, a nawet pełnił funkcję wójta! Beskidcy chłopi musieli wykazywać dużą tolerancję dla odmienności seksualnej, trudno bowiem uwierzyć, Miechów, k. 94 [1735]. Kres muszy/iski, t. 2, s. 64-65 [1762]. 76 Komoniecki, s. 457 [1715]. 74 75 �Tomasz Wiślicz 58 by udawało się Kucharczykowi tak skutecznie ukrywać swe preferencje przed sąsiadami, żyjąc w małej, zamkniętej społeczności. Drugi przypadekjest ponad sto lat wcześniejszy. W 1608 roku niejaka Lewkowa z Tyszowców na Zamojszczyźnie trzy razy myła zielem parobka Stanisława Skrzypczyka "a to dla tego, aby go przerzeczony pan [Mikołaj] Turkowiecki, pan jego, miłował, który to przerzeczony wyrostek Stanisław Skrzypczyk dał tej babie za to groszy trzy". Tenże imć pan Turkowiecki przekonany był, że "przez tej baby czaly z żoną swą mieszkać nie może i z matką swej żony". Złapał zatem Lewkową, zawiózł do swego dworu i "tamże przez sposoby pewne postraszywszy ją (gdyż zrazu nic nie chciała dobrowolnie wyznać)" wymógł na niej obietnicę, że naprawi, co uczyniła, a on będzie ze swą żoną mieszkać w zgodzie zamiast uganiać się za Skrzypczykiem 77. Związek ten był - jak widać - trudny, ale przez obie strony w jakiś sposób doceniany i podtrzymywany. Charakterystyczne jest, że jedyną osobą, którą z tej okazji zainteresował się wymiar sprawiedliwości była owa Lewkowa, którą obwiniono o czarowanie. W przypadku homoseksualizmu nie daje się na wsi zauważyć jakiegoś wyraźnego okresu wzrostu prześladowań. Było to spowodowane albo rzeczywistym niewystępowaniemjego wśród chłopów (w co jednak trudno uwierzyć), albo ignorowaniem tego występku przez społeczność wiejską. Ignorancji tej nie da się wytłumaczyć inaczej, niż rozłożeniem akcentów w nauczaniu moralnym, płynącym z ambony. Podnoszenie poziomu etycznego chłopskich parafian miało swoje priorytety - skupiać się musiało przede wszystkim na grzechach najpowszechniejszych. Dlatego największy nacisk kładziono na kwestię cudzołóstwa, dalej nierządu (choć w tym wypadku duszpasterstwo napotykało bardzo silny opór tradycyjnych struktur doboru seksualnego, nic w zamian nie proponując). W dalszej kolejności uświadomiono wiernym ciężar "grzechu bestialskiego", charakterystycznego dla środowisk pasterskich i rolniczych, prawdopodobnie dość rozpowszechnionego78. Homoseksualizm, który dotyczy nie więcej niż 4% populacji79, spaść musiał zatem na dalszą pozycję w hierarchii celów duszpasterskich. Walka z grzechem Onana przed końcem XVIII wieku na wsi polskiej nawet się chyba nie rozpoczęła80. AP Lublin, Księgi Grodzkie Grabowieckie Relacje, 77, s. 415-416 [[608]. Zob. np. J. Liliequist, Peasants against Nature: Crossing the Boundaries between Man and Animal in l 7th- and 18th-Century Sweden, "Joumal of the History of Sexuality", vol. I, no 3, 1991, p. 393-423, por. też: A. Soman, Pathologie historique: Ie temoignage des proces de bestia lite aux XVr-XVlIf' sieeles, w: Actes du I07' Congres national des Societes savantes, Paris 1984, t. I, s. 159. 79 K. Imieliński, Seksiatria, Warszawa 1990, t. 2, s. 255. 80 Jak uważa Z. Kuchowicz, wśród ludzi prostych panowały jeszcze średniowieczne zasady w tym względzie. Nacisk religii przynosił efekty ograniczone i powolne, zob. Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 328. Nawet we Francji, gdzie do walki z masturbacjązabrala się policja obyczajowa, obyczaje wiejskie pod tym względem były bardzo liberalne. Aresztowani za ten występek w Paryżu w latach trzydziestych XVIII w. chłopcy z prowincji w ogóle nie wiedzieli, o co chodzi stróżom porządku, zob. M. Rey, Du pecM au desordre: police et sodomie a Paris au XVIII' sieele, "Revue d'histoire modeme et contemporaine", t. 29, 1982, nr I, s. 119. 77 78 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVllI wieku 59 Na koniec należy dodać parę słów o tym, jak wyglądało życie seksualne (w ścisłym sensie) w środowisku chłopów polskich w XVI-XVIII wieku. Ustalenia tego typu są bardzo skomplikowane i niepewne nawet dla kręgów aktywnie posługujących się pismem - jak pokazują opracowania Z. Kuchowicza, koncentrujące się na warstwie szlacheckiej, a przede wszystkim magnaterii. Historyk ten starał sięjednak objąć swoimi badaniami także warstwy niższe i, pomimo problemów metodologicznych, doszedł do wielu wartościowych wniosków. Zasadniczo potwierdził on panującą opinię, że chłopi uprawiali seks byle jak, byle gdzie i z byle kim (czyli zwykle z własną żoną)Xl.Osąd taki jest do pewnego stopnia uzasadniony, jeżeli jako skalę porównawczą przyjmie się ówczesny literacki (przede wszystkim zachodnioeuropejski) wzorzec erotyki kształtowany zwykle w środowisku dworskim. Wiejska piękność była "byle kim" w porównaniu z zalotną dwórką, zaś komora w kurnej chacie nie mogła równać się z wyłożonym tureckimi dywanami alkierzem. Tak sięjednak składa, że erotyka w jej kontekście kulturowym zawsze łączy się z szeroko pojętą estetyką. Regina Kucianka z Żukowic mogłaby wydawać się nam zupełnie nieatrak cyjna, ale dla kowala Jana Potępy i całego sądu hrabstwa tarnowskiego była "urodziwa, manierna w dyskursie, młoda, biesiadliwa, to jest rada tańcująca. Z tych tedy kwalitec prędko ku sobie serca męskie zachęca"82. Jak widać z tego opisu, kategorie atrakcyjności seksualnej na wsi małopolskiej w XVIII wieku nie różniły się wcale od tych stosowanych wówczas na królewskim dworze, ani też od obecnych. Odmienne było jedynie wartościowanie cech w ich obrębie. Liczne przekazy świadczą o niezwykłej brutalności zachowań seksualnych w środowisku chłopskim, zauważanej nawet przez przedstawicieli ówczesnej szlachty, której nie można było wszak przypisać przyrodzonej łagodności. Wacław Potocki pisał, że "chłopi kijem żony, przy miłości, łupią"83.Młynarz Wojciech Sroka ze wsi Lęka pod Nowym Sączem tłumaczył się, że zabił żonę zupełnie przypadkiem, a to "takim sposobem, [że] leżąc ze nmą na łóżku, nie chciała mi być powolną do małżeńskiej powinności, ja się rozgniewał, uderzyłem ją w piersi pięścią i zaraz zemdlała, ja tego nie postrzegł, zarazem się układł, dawszy zamysłowi pokój, usnąłem był potym"84. Zaloty Tomasza Smiałkowicza, krakowskiego rzeźnika, skończyły sięjedynie ciężkimi urazami wiejskiej dziewczyny: "igrałem z nią tak, żem ją tylko wyszczypał, nachynęła[!] się była wprawdzie, bomją był rzucił na łóżko i dlatego baby jąpotym smarowały, dałem na smarowidła złotych pięć"85. Stacjonujący pod Krakowem w 1742 roku żołnierz miał sięjakoby pytać swojej kochanki: ,,kochasz mnie Zosiu, ona miała powiedzieć kocham, miał jej kilka razy dać w gębę mówiąc: za co mnie ty kochasz, albo ja twój mąż?"86. "Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 280-281; idem, Miłość ... , s. 439. H2 Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. Hl W. Potocki, Ogród. .., t. 1, s. 141. R4 Acta consularia Nowego Sącza 1652-1684, AP w Krakowie, AD 116, s. 70 [1657]. M5 Prot/lOc%n causarum criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 311 [1689]. K6 Księga inkwizycji m. K/eparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 172 [1742]. �Tomasz Wiślicz 60 Agresywność, grubiaństwo i rubaszność wiejskich zalotów przybierały, co prawda, czasem fonny patologiczne, takie jak powyżej, jednak -jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - na ogół ściśle trzymały się pewnych zasad kulturowych. Co prawda nonny te były szokujące zarówno dla ówczesnych elit, jak i dla współczesnego obserwatora, wynikały bowiem z innej koncepcji życia płciowego - pozbawionej hipokryzji, zbędnego wstydu i wartościowania czynności biologicznych w kategoriach moralnych87• Repertuar społecznie aprobowanych sposobów zalotów obejmował poklepywanie, podszczypywanie, gwałtowne uściski, pociąganie obiektu uczuć na posłanie, przewracanie się na sianie itp. 88. Katarzyna Zagasiowna z Filipowic któregoś wieczora wracała z Pawłem Kłeczkiem z karczmy i zgrzeszyli z sobą na polu. Wedle jej słów: ,,na ten uczynek między niemi żadnej zmowy nie było, tylko że mnie wywrócił i po tym uczynku rozeszli się każde do swojej chałupy"89. Dużą rolę odgrywały także śmiałe deklaracje słowne. Do Małgorzaty Wiszki przyszedł w mięsopusty szynkarz z Jasionki Kazimierz Lech: "pytałam się go, po co przyszedł, on odpowiedział: przyszedłem się was zapytać, czyście wy mnie oddali dług czy nie. Jam mu odpowiedziała: wszakżem ci już dług zapłaciła. On siadł na ławie, i zaczął mie namawiać, abym mu się wżyć pozwoliła. Z początku pozbywałam [się] go, a potym zezwoliłam"90. Sebastian Miaszczyk zalecał się do swojej szwagierki mówiąc: "mam dawno apetit na cię, nie ujdziesz mi tego, musisz mi bydź powolną", w końcu zaraz po św. Stanisławie, "idąc spać do stodoły, po szarpnąłem jąza brzuch; ona mi rzekła, że przyjdęja tu zaraz do ciebie". Rzeczywiście przyszła, choć, jak twierdziła, tylko po to, by "z nim pożartować", jednak "zgrzeszyliśmy z sobą"91. Podkreślić należy, że inicjatywa w bezpośrednich i rubasznych zalotach wiejskich nie należała wyłącznie do mężczyzn. Kobiety były na tym polu równie aktywne, co z punktu widzenia ówczesnych elit społecznych było w dwójnasób uderzające92.Za przykład niech posłuży opis umizgów Marcinowej Żołnowej pod adresem Jana Klimka z Lipnicy Górnej: nie miał on "żadnego pokoju przed nią; w karczmie choć jej uchodził, to wszytko za niem chodziła i podsiadała go, bo wyszedszy z tańca to mu śpiewała różne a niepotrzebne pieśni do zgorszenia drugiem". W końcu wracając zjarmarku, Żołnina zaciągnęła Klimka w krzaki i "czego sama pragnęła, tom zrobił"93. Z. Kuchowicz, Miłość ..., s. 352-357. Zob. np. Księga inkwizycji m. Kleparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 155-158 [1740]; Księga miasta Nowej GÓ1Y[1678-1692J, AP w Krakowie, IT 229b, s. 34 [1680). 89 Księga miasta Nowej Góry [1742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 16 [1751]. 90 Państwo łąckie, s. 139-140 [1793]; por. Kres muszyński, t. 2, s. 207 [1765]. 9. Wiśnicz, s. 44--45 [1692]. 92 Z. Kuchowicz, Miło.~ć... , s. 360-363. 93 Lipnica Górna, s. 65-66 [1751]; por. Państwo łąckie, s. 142 [1793]. 87 NR �Z zagadnicń obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVlll wieku 61 Najmniej informacji można zebrać na temat samego przebiegu aktu seksualnego. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można domniemywać, że większość stosunków odbywano w tzw. pozycji misjonarskiej, tj. na leżąco, twarzami do siebie, przy czym kobieta leżała na plecach. Nie tylko jest to najpopularniej sza pozycja seksualna w kulturze europejskiej w ogóle, lecz także wielokrotnie potwierdzona w wykorzystanych źródłach, np. w zeznaniach świadków cudzołóstw94.Nie znaczy to wszakże, że była j edyną znaną ijedyną uważaną za "naturalną", jak nakazywały XIX-wieczne zasady pruderii, pokutujące gdzieniegdzie po dziś dzień, a powszechnie przenoszone na "dawne, dobre czasy" szlacheckiej Rzeczpospolitej. Z. Kuchowicz udowodnił, że szeroki wachlarz pozycji seksualnych stosowała magnateria, bywała w świecie szlachta, elity intelektualne, a także klienci i pracownice domów publicznych95.Należy dodać, żejuż wyrywkowa kwerenda w materiale źródłowym dotyczącym wsi wykazała stosowanie w środowisku chłopskim pozycji stojącycłf6. Można sądzić, że dalsze badania potwierdzą znajomość innych pozycji, zwłaszczajak domniemywał Kuchowicz - tych, opartych na naśladowaniu zachowań seksualnych zwierząt. Nie sądzęjednak, żeby udało się skonstruować jakiś katalog wiejskiej ars amandi. Nasi bohaterowie mówili bowiem prozą, nie wiedząc o tym; nie zawracali sobie głowy szufladkowaniem, nazywaniem i opisywaniem ułożeń ciała podczas tak naturalnego aktu. Pozycję klasyczną preferowali natomiast ze względów kulturowych, nie zaś dlatego, że inne uważali za "grzeszne". Uważa się na ogół, że stosunki seksualne w środowiskach plebejskich były agresywne, brutalne i grubiańskie97.Rzeczywistość była j ednak bardziej złożona. Obok form żywiołowych, egoistycznych, daje się zauważyć co najmniej równie często delikatność i czułość wobec partnera. Jako typowy element stosunku seksualnego wymienia się pocałunki, głaskanie i różne inne pieszczoty98. Daje się także zauważyć zainteresowanie nagością, cielesną atrakcyjnością partnera nie tylko w wymiarze praktycznym dla współżycia płcioweg099. Można również domniemywać, że ważną rolę pełnił kontakt werbalny między kochankami. Sprawności chłopów w posługiwaniu się metaforyką seksualną dowodzą zachowane erotyki ludowe. O swobodzie wypowiedzi na takie tematy i, szerzej, o istnieniu właściwego dla nich języka świadczą zeznania dziewczyny z Żukowic pod Tarnowem, która starając się udowodnić niejakiemu Sobczykowi ojcostwo swego dziecka, poproszona przez sąd, by opisała ,jaki instrument do takiego uczynku ma Sobczyk? Ta zeznała, że mały, cienkijak palec serdeczny u szczupłej ręki, żółty, w czepcu nie łysy, włosy gniade" 100. Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 294. Tamże, s. 294-295. 96 Kres muszyński, t. l, s. 63 [1756]; WL~nicz,s. 207 [1784]. 97 Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 293. 9K AS D, t. l, s. 425 [1732], s. 510 [1733]; Księga inkwizycji m. Kleparza 1762-1794, AP w Krakowie, KL 69, s. 192 [1765]. 99 Zob. ASD, t. 7, k. 370 [1757]. IOU Hrabstwo tarnowskie, nr 59 [1756]. 94 95 �62 Tomasz Wiślicz Spośród innych technik seksualnych znany i często stosowany był coitus interruptus, zapewne przede wszystkim jako swego rodzaju środek antykoncepcyjnylOl.Nie brak też dowodów na popularność praktyk oralno-genitalnych; mówi się o nich często w literaturze ludowej, rzadziej w zeznaniach sądowychiOl.Wzmianki na ten temat mają zwykle ton rubaszno-pobłażliwy, co kontrastuje z późniejszym przypisaniem "miłości francuskiej" charakteru jakiejś szczególnie wyuzdanej perwersji. Jeśli chodzi o seks analny infonnacje są niezwykle skąpe. Charakterystyczne jest pomawianie o tę praktykę pewnych grup w celu ich zdyskredytowania, np. Żydów lub kleru ruskiego. Dowodzi to oczywiście negatywnego jej wartościowania. Z drugiej jednak strony - jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - świadczy to równocześnie o orientacji w tej tematyce i ogólnie - o znajomości tej praktyki 103. Jeśli zatem można pokusić się o scharakteryzowanie obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku, to należy podkreślić, że był to okres daleko idących przemian, które można nazwać procesem moralizowania etyki seksualnej wsi. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja ta stopniowo kształtowała chłopską świadomość, a w źródłach z drugiej połowy XVIII wieku widać już, że doszło do głębokich przemian obyczajowości seksualnej na wsi. Jednym z symptomów tej ewolucji był spadek przyzwolenia dla przedślubnej aktywności seksualnej, przy czym zwracano uwagę przede wszystkim na łączące się z nią "publiczne zgorszenie" - nieślubne potomstwo, plotki o swobodnym prowadzeniu się itp. W przypadku nonn etycznych dotyczących związków małżeńskich tradycyjny system wartości nie odbiegał aż tak wyraźnie od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Aprobowane w chłopskiej moralności rozejście się niedobranego małżeństwa, aczkolwiek surowo zwalczane przez władzę świecką i duchowną, stanowiło raczej zjawisko marginalne. Zakres dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków zapewne uległ ograniczeniu, lecz zmiana ta potwierdzała tylko nakazy tradycyjnego, deklarowanego systemu etycznego. Dokonała się ona raczej poprzez eliminację "pragmatycznych" usprawiedliwień cudzołóstwa, takich jak niepłodność jednego z małżonków. Moralizacja etyki seksualnej zaznaczyła się również w zmianie stosunku chłopów do tzw. zboczeń popędu płciowego, przy czym największe zmiany dotyczą zoofilii. "Grzech" ten, dość swobodnie traktowany w dawnych środowiskach pasterskich i rolniczych, został uznany w pierwszej połowie XVIII wieku za postępek godny żarliwego potępienia i surowego karania. Inne zachowania dewiacyjne zapewne nie napotkały jeszcze na wsi polskiej większego zainteresowania. Brak, na przykład, śladów walki z onanizmem, która w drugiej połowie osiemnastego wieku 101 Kresmuszyński, t. 1, s. 159 [1758]; Wiśnicz, s. 91 [1722]; ASD, t. 7,k. 369v [1757]; zob. też k. 106 [1755], gdzie być może chodzi o tzw. stosunek udowy. 102 Por. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 50; ASD, t. 7, k. 345 [1757]. 103 Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 322-323. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIll wieku zajmowała społeczeństwa zachodnioeuropejskie. ły jeszcze metod zalotów i technik współżycia, cech archaicznych, takich jak przyzwolenie na rubaszność i względną brutalność w kontaktach 63 Podobnie, przemiany nie ogarnęktóre wykazywały wciąż wiele inicjatywę kobiet, żywiołowość, cielesnych. Tomasz Wiślicz ON SEXUAL CUSTOMS OF PEASANTS IN 16T11-18TH CENTURY POLAND. CONSENT AND PUNISHMENT (SummaI)') The article addresses some problems ofrural sexual customs in the early modem times. It is based on village court books and other legal and literary sources. From the end ofthe 16'h century, a particular moral code was gradually being applied to the sexual life of peasants as a result ofthe pastoral work initiated after the Council ofTrent in 1545. The role ofthe traditional system ofvalues was restricted. Basically, the autonomous peasant sexual ethics was much less strict than the model advocated by the clergy. For example, sexual activity by unmarried men and women was tacitly approved on condition that some standards were observed. The peasant culture also permitted divorce of couples and justified some cases of adultery, giving spouses some sexual freedom. However, in the second half of the 18th century the standards of sexual ethics of the Polish peasants were made much stricter - pre-marital sex was not approved, stricter control over married couples was exercised, some deviant behaviours were not tolerated. Civilisational changes were not far-reaching, however. There was no position on masturbation. Methods of courtship and techniques of sexual intercourse continued to exhibit many archaic features. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0298c924f014f7d480f08044afb5f5be.pdf 62e5290778717249dd1acef78b7995d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5432 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource malarstwo nieprofesjonalne Nikifor Krynicki (1895-1968) twórcy nieprofesjonalni Drowniak, Epifaniusz (Nikifor) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5050 Title A name given to the resource Epifaniusz Drowniak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.226-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SEWERYN SĄD UZNAJE, ŻE NIKIFOR -TO EPIFANIUSZ DROWNIAK W dniu 26 marca 2003 r. "Sąd Rejonowy w Muszynie Wydział I Cywilny w następującym składzie: Przewodnicząca SSR Barbara Tischner po rozpoznaniu w dniu 13 III 2003 r. w Muszynie na rozprawie z wniosku Zjednoczenia Łemków Zarząd Główny z siedzibą w Bielance z udziałem Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu i Prokuratury Okręgowej w Nowym Sączu o unieważnienie aktu urodzenia postanawia: l. Unieważnić akt urodzenia Nikifora Krynickiego sporządzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w Krynicy na nr 4 77/1962/1 w dniu 18 X 1962 r. na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18 września 1962 r. sygn. Akt N s. 122/62; U. Koszty postępowania między stronami wzajemnie znieść; III. Nie obciążać wniosk. kosztami postępowania na rzecz Skarbu Państwa Uzasadnienie Wnioskodawca Zarząd Zjednoczenia Łemków w Gorlicach we wniosku domagał się unieważnienia aktu urodzenia Nikifora Krynickiego, sporządzonego na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18 września 1962 r. sygn. Akt Ns. 122/62, wywodząc, że Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak, dla którego sporządzono akt urodzenia pod nr. 35 w dniu jego chrztu 22 V 1895 r. w Greckokatolickiej Parafii w Krynicy. Uczestnik Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu wniósł o oddalenie wniosku i zarzucił, że wnioskodawca nie ma legitymacji czynnej do złożenia nin. wniosku. Do niniejszego postępowania wstąpił Prokurator Okręgowy w Nowym Sączu, zgłaszając swój udział w sprawie o unieważnienie aktu stanu cywilnego Nikifora Krynickiego /k. 131 akt/. SĄD USTALIŁ NASTĘPUJĄCY WISŁOCKI Epifaniusz Drowniak J ako wprowadzenie - ten fragment z postanowienia oraz uzasadnienia wyroku sądu jest wystarczający. Rzeczowo i z wykluczeniem wszelkich zastrzeżeń, w specyficznie precyzyjnym języku prawniczym, Sąd Rejonowy w Muszynie przywraca krynickiemu "Matejce" jego pełną tożsamość: imię i nazwisko, prawdziwą datę urodzenia i rodzinę, czyli łemkowski rodowód. Doszło do tego wreszcie - w wymiarze formalnoprawnym - dzięki uporowi i konsekwencji Stefana Hłady­ ka, prezesa Zarządu Zjednoczenia Łemków. Podkreślam: w wymiarze formalnoprawnym, bowiem w kręgu znawców przedmiotu matactwa wokół osoby Nikifora wynikające z przesłanek politycznych (m.in. akcji ,:Wisła") sygnowane przez Mariana Włosińskiego i Stefana Półchłopka, a sterowane przez Andrzeja Banacha, zostały już dawno rozpoznane. Dowodem prawdy w tej mierze są bogate materiały dotyczące Nikifora opublikowane w monograficznym numerze "Polskiej Sztuki Ludowej" (R. XXXIX, 1985 r. nr 3-4). Obok tekstów STAN FAKTYCZNY: W dniu 21 V 1895 r. w Krynicy Eudokia Drowniak urodziła syna Epifaniusza Drowniaka, którego ojciec był nieznany. Eudokia Drewniak była córką Grzegorza Drowniaka i Tatiany z domu Krynicka. W dniu 22 V 1895 r. w Parafii Greckokatolickiej w Krynicy Epifaniusz Drowniak został ochrzczony imieniem "Epifaniusz". Jego rodzicami chrzestnymi byli Andrzej Kozak i Katarzyna wdowa po Jakubie Rystweju. W dniu 22 V 1895 r. sporządzony został pod nr. 35/1895 w Parafii Grecko-katolickiej w Krynicy akt urodzenia Epifaniusza Drewniaka urodzonego w dniu 21 V 1895 r. w Krynicy syna Eudokii Drewniak, córki Grzegorza i Tatiany z domu Krynickiej. Dowód: odpis zupełny aktu urodzenia Epifaniusza Drewniaka k. 13 akt oraz wyciąg z kopii ksiąg metrykalnych greckokatolickiej parafii Krynica przechowywanych w zespole Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego w Przemyślu k. 6 w aktach tut. Sądu sygn. Ns. 169/98/... /." Nikifor, fot. Jan Świderski 1965r. 226 �Seweryn Wislocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK Nikifor, Pejzaż, akwarela A. Jackowskiego i J. Jarnuszkiewicz opublikowany wtedy został materiał niżej podpisanego Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nazwanego Krynickim, przytaczająy m.in. za Pawłem Stefanowskim treść metryki urodzenia Nikifora - czyli Epifana Drowniaka. Należy podkreślić, iż wspomniany numer monograficzny "P.Sz.I.:' zawierał pierwsze, poważne opracowania etnograficzno-etnologiczne dotyczące kultury Łemków od czasu akcji "Wisła" w Polsce, a to, że się ukazał, począwszy od koncepcji po realizację (włącz­ nie, a może szczególnie z pokonaniem ogromnych oporów ówczesnych władz politycznych PRL oraz cenzury) było osobistą zasługą Aleksandra Jackowskiego. W każdym razie jest faktem, iż od tamtego czasu, a dotyczy to wydań z lat dziewięćdziesiątych ub. wieku, w Encyklopedii PWN, w jej wszystkich wariantach objętościowych, hasło Nikifor - to Epitafiusz Drowniak z prawdziwą datą urodzenia. Również w oparciu o tę publikację, jako w pełni wiarygodną, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie w 1995 roku, zorganizowało ogromną wystawę dzieł Nikifora, w stulecie jego urodzin, wydając przy okazji kompetentnie opracowany katalog. Został w nim, obok tekstów Aleksandra Jackowskiego, Jadwigi Migdał i Andrzeja Osęki, opublikowany obszerny szkic mojego autorstwa "Epifan Drowniak - łem­ kowski <<Matejko>>, będący poszerzonym merytorycznie tekstem z "P.Sz.L." nr XXXIX, 1985 r., nr 3-4, z przytoczeniem prób mityzacji ukrainizującej Epifana Drowniaka z katalogu wystawy "Nikifor Drowniak- stulecie urodzin" w Galerii Sztuki Ukraińskiej w Krakowie. Opracowanie to, które po raz pierwszy dotarło do szerszej publiczności, zadając kłam licznym książkom Banacha na temat Nikifora i wynikłym z nich publikacjom prasowym, wywołało sporą sensację, czego dowodem był dwukrotny dodruk katalogu wystawy muzealnej! Nie należy zapominać także o wydanym w tymże 1995 r. monumentalnym opracowaniu A. Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Zarys encyklopedyczny w Polsce, (Wyd. Krupski i S-ka, Warszawa), gdzie pomieszczone zostało duże hasło dotyczące Nikifora. Wydawać by się mogło - skoro jest już tak dobrze, to po co proces? Rzeczywistość w tym konkretnym przypadku miała jednak cechy schizofrenicznego rozdwojenia. Z jednej strony tak jak powyżej, z drugiej, tej oficjalnej, urzędowej, było zupełnie coś innego. Urodził się w 1895 r. Epifaniusz Drowniak i zapowiadało się, że w swym życiu urzędowym będzie żył wiecznie. Po prostu nie mógł umrzeć, bo nie istniał w oficjalnych dokumentach. Na odmianę umarł w 1968 r. jakiś Nikifor Krynicki, który w ogóle się nie urodził! Nie ma takiego w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy - Wsi. W istniejącej do momentu tegoż historycznego wyroku sądu sytuacji nie można było zmienić fałszywej inskrypcji na grobie najwybitniejszego akwarelisty świata. Nie można było także umieścić stosownej tablicy na JEGO muzeum w Krynicy. Fakt ten boleśnie odczuwali Łemkowie, jako dalszy ciąg dyskryminacji z okresu PRL. Proces trwał bez mała 7 lat! Tyle trzeba było czasu i ogromnej ilości świadków o nieposzlakowanej wiarygodności, aby przezwyciężyć w demokratycznej i wolnej Polsce komunistyczny humbug o ewidentnej pro- �Nikifor przy pracy, fot. J. Świderski weniencji politycznej. Zjednoczenie Łemków 30 grudnia 1996 roku złożyło do Sądu Rejonowego w Nowym Sączu (Wydział I Cywilny) wniosek o sprostowanie aktu urodzenia Nikifora przezwanego Krynickim. Do wniosku dołączono dowody: istniejący w USC w Krynicy skrócony odpis aktu urodzenia Epifaniusza Drowniaka, ze wskazaniem, że w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy- Wsi, przechowywanych w Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego w Przemyślu (sygn. 7372, s. 174) istnieje zapis o urodzeniu tego samego człowieka. Celem rozwiania wąt­ pliwości, iż obydwa zapisy dotyczą osoby Nikifora, Zjednoczenie Łemków przedstawiło pisemne oświad­ czenia tegoż dowodzące. Największy ciężar gatunkowy posiadało w pierwszej fazie procesu oświadczenie księ­ dza Stefana Dziubiny, będącego w latach 1942-45 proboszczem greckokatolickiej parafii w Krynicy - Wsi (obecnie Krynicy Dolnej) i zarazem spowiednikiem Nikifora. Przytoczę je in extenso: ,~rew twierdzeniom, że był on głuchoniemy, oświadczam, że nie jest to prawdą. W czasie wielu rozmów z nim rozumiałem każde jego słowo, chociaż rzeczywiście mówił bardzo niewyraźnie i dlatego kto nie znał dobrze mowy łem­ kowskiej, uważał go za niemego. Ja, jako rodowity Łemko, rozumiałem go doskonale. Nieprawdą jest, że był on głuchy. Nadmieniam również, że rozmawiałem z nim w Krynicy po nadaniu mu nazwiska <<Krynicki>> i kiedy powiedziałem mu, że on nie nazywa się <<Krynicki>> , ale <<Drowniab, to on wtedy chytrze odpowiedział: -Ja znam o tim, ale ja nie głupi siedzieć w kryminale. Powiedział tak, gdyż jako Łemko był wysiedla- ny w czasie akcji <<Wisła>> , a gdy wracał do Krynicy, był nadal wysiedlany, a z nazwiskiem <<Krynicki>> zostawiono go w spokoju". W trakcie procesu wielu Łemków krynickich zeznało, iż Nikifor Krynicki i Epifaniusz Drowniak to ta sama osoba. Z początku sprawę rozpatrywał Sąd Rejonowy w Gorlicach pod przewodnictwem sędzi Krystyny Wszołek, który nie dawał wiary zeznaniom świad­ ków. Rzecz ta była co najmniej dziwna, choćby w świe­ tle powszechnie stosowanej współcześnie w Polsce praktyki określenia tożsamości Romów. W ich przypadku wystarczy oświadczenie przed sądem dwu świad­ ków romskiej narodowości, aby dany osobnik czy osobniczka otrzymali urzędowe akty swojej tożsamości. Stroną w procesie było Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu reprezentujące skarb państwa, mające wątpliwości, czy urodzony w 1895 roku Epifaniusz Drowniak to ta sama osoba co Nikifor Krynicki. Znaczna część spuścizny artystycznej po malarzu jest w zbiorach tegoż muzeum i znajduje się od kilku lat w budynku dawnej wilii Romanówka, przeniesionej w rejon deptaku, przystosowanej do pełnienia funkcji muzealnej. To na budynku Romanówki Stefan Hładyk w imieniu Zjednoczenia Łemków chciał umieścić tablicę z prawdziwym nazwiskiem i prawdziwą datą urodzenia genialnego malarza. Sprzeciw ze strony muzeum stał się powodem procesu. Postacią głównie podważającą wiarygodność świadków, nieuznającą, iż metryka urodzenia Epifaniusza Drowniaka dotyczy nie kogo innego, tylko Nikifora przezwanego później Krynickim, był od początku kustosz Muzeum Okręgowe­ go w Nowym Sączu Zbigniew Wolanin. Sprawa ta ma swoją oddzielną, choć nie do końca zrozumiałą historię. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych pomagałem Antoniemu Krohowi, wybitnemu etnografowi, ówcześnie kustoszowi Muzeum Sądeckiego w nawią­ zaniu kontaktów ze środowiskiem łemkowskim w Krynicy, ze zrozumiałych względów wysoce nieufnym wobec osób z zewnątrz. Miało to miejsce w związku z przygotowaniem przez niego wystawy dotyczącej kultury materialnej i duchowej Łemków, a także tragicznych skutków akcji ,,Wisła". Wtedy Antoni Kroh zapoznał się z jednoznacznymi dowodami w środowisku łemkowskim dotyczącymi tożsamości Nikifora. Rzeczona wystawa doszła do skutku, była ogromnym wydarzeniem społecznym, politycznym i kulturalnym. Na niej pokazano po raz pierwszy publicznie, że Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak. Potem p. Kroh odszedł z pracy w muzeum, zmienił się dyrektor i nastąpiło zlekceważenie, czy wręcz zignorowanie dokonanych przez rzetelnego badacza ustaleń. Z jakich powodów się to stało, nie jestem tego w stanie określić, lecz przychylałbym się do opinii, iż niekoniecznie par excellence merytorycznych. Przemawia za tym fakt, iż wielokrotnie wskazywałem kustoszowi Z. Wolaninowi osoby w Krynicy będące nośnikami informacji źródłowych w tej mierze. Nie zda- 228 �Seweryn Wtslocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK Nikifor, kompozycja złożona z 21 obrazków przedstawiających uzdrowienie chorej i Kościół w Krynicy, akwarela rzyło się, aby z nich skorzystał, prezentując z uporem godnym lepszej sprawy konsekwentnie negatywne stanowisko, twierdząc, że tożsamość Nikifora jest praktycznie nie do udowodnienia. Jak dalece usiłowano zagmatwać całą sprawę, jak dalece Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu zabrnęło w kruczki prawne, niemające nic wspólnego z naukową metodologią badawczą, jedyną mu właściwą, jako statutowej placówce naukowej - dowodnie ilustruje postępowanie pełnomocnika muzeum w sądzie. Wyrażone przez niego stanowisko w imieniu Muzeum Okręgowego było następujące: - zakwestionowanie prawa Zjednoczenia Łemków do występowania w sprawie Nikifora. Zjednoczenie - zdaniem pełno­ mocnika - nie wykazało swego interesu prawnego do zmiany aktu urodzenia. Jednocześnie stwierdził on, że Zjednoczenie Łemków wkroczyło w sferę praw osobistych. Z takim wnioskiem mogliby wystąpić krewni Nikifora. Ponieważ nie ma ich wśród żyjących, albo inaczej - nikt nie jest w stanie dowieść swego pokrewieństwa z Nikiforem- w obecnym stanie rzeczy koło się zamyka. Wyrok korzystny dla Łemków byłby stwierdzeniem, że sąd powiatowy popełnił błąd, naru- szył ustawę i zasady postępowania cywilnego. Wyrok korzystny dla muzeum byłby przyznaniem się do błędu polegającego na przyjęciu wniosku strony Łemkow­ skiej. W takiej sytuacji najlepszym wyjściem będzie odroczenie sprawy na czas nieokreślony. Wynika z tego jasno pozanaukowy, ciągle jakby polityczny podtekst całej sprawy. Jest w tym stanowisku Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu zawarta pełna negacja istniejących materiałów źródłowych, dużej liczby wiarygodnych informatorów, jak na złość ludziom złej woli, ciągle żyjących, a także publiczne przyznanie się do braku zainteresowania w wyjaśnie­ niu do końca podstawowych danych biograficznych krynickiego artysty. Należy zwrócić uwagę na sformułowanie - wyrok korzystny dla Łemków (!)-nie wyjaśnienie wątpliwo­ ści, nie dojście do prawdy, nie osoba malarza są tu ważne! Ważne jest, aby do wyświetlenia prawdy nie dopuścić, bowiem byłoby to korzystne dla Łemków! W tym kontekście trzeba uznać postawę Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, wyrażoną jednoznacznie przez jego pełnomocnika, jako mieszczącą się we współczesnym kontekście "spadku" po akcji ,,Wisła" ... �Nikifor przy pracy, fot. J. Świderski 1965r. Dodatkowym dowodem na to, co napisałem pojest wydany trzy lata temu przez Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu album Nikifora, w którym pominięto informacje biograficzne. Trzeba w sposób zdecydowany zwrócić uwagę, iż taka postawa cechowała wyłącznie sądeckie muzeum, a sam proces był żenującym widowiskiem. Sąd zmusił Muzeum do rzetelności, do uznania dowodów o charakterze źródłowym! Jest to niechlubny casus w historii muzealnictwa polskiego! wyżej, *** Proces wywołał ożywienie wokół Nikifora i spraw z nim związanych. Pojawiły się spekulacje, na temat rzekomo zakulisowych jego przyczyn. A to sprawa zwrotu przez skarb państwa trudnych do wyobrażenia pieniędzy - owych 367 tys. zł., jakie Nikifor zostawił umierając na książeczkach oszczędnościowych PKO. A do tego odsetki za ponad 30 lat! W rzeczywistości w ogóle nie o to chodziło. Zjednoczenie Łemków już na początku procesu złożyło w sądzie stosowne oświadczenie określające jego rolę oraz oczekiwania Łemków. I tak, zgodnie ze statutem zadaniem zjednoczenia jest reprezentowanie i ochrona interesu Łemków, pobudzanie, pielęgnowanie i rozszerzanie działalności kulturalno-oświatowej w regionie łemkowskim i innych skupiskach ludności łemkowskiej . Co do oczekiwań Łemków? Nie oczekują oni zwrotu pieniędzy ani setek obrazów i osobistych pamiątek po Nikiforze. Zresztą nie mają do tego prawa. Chodzi w tym przypadku o moralną stronę sprawy. O symboliczne choćby zadośćuczynienie za krzywdy doznane zaraz po wojnie i jeszcze długo po niej. O zwrot zawłaszczonego artysty społeczności łemkowskiej, a więc także o to, by wygnani przed laty odwieczni mieszkań­ cy tej ziemi mogli, przyjeżdżając tutaj, pomodlić się nad grobem sławnego ziomka. Oznacza to przede wszystkim zgodę władz na zmianę tekstu i dat na pły­ cie grobowca w Krynicy. Wyrok sądu wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom. Ożywienie wywołane przez proces obrodziło także dwoma dokonaniami o ambicjach dokumentacyjnych. Film Człowiek zwany Nikiforem, którego reży­ serem i autorem scenariusza jest Grzegorz Siedlecki, to dzieło udane zarówno w płaszczyźnie dokumentacyjnej, jak i czysto filmowej, wręcz artystycznej. Film ten zbudowany został z umiejętnie zestawionych, precyzyjnie dobranych wypowiedzi ludzi związanych z Nikiforem w różnoraki sposób. Siedlecki zgromadził przed kamerą filmową osoby, które odegrały w tragifarsie, jaką było życie Epifana Drowniaka, zwanego Nikiforem, najróżniejsze role. Świetnie zrytmizowany, operujący kontrastem postaci, ich wypowiedzi, skalą emocji osobistych, trafnie grupujący relacje dotyczące meritum sprawy jak i te, które rysowały konteksty po- 230 �Seweryn Wislacki • EPIFANIUSZ DROWNIAK lityczny i społeczny, jest bez wątpienia dokumentem artystycznym, mającym własną wartość autonomicznego dzieła. Znawcy przedmiotu, badacze, etnolodzy przewijają się obok postaci zacnych, acz pospolitych, tudzież niezacnych, także pospolitych. Do tego kilka szwarccharakterów, nadal butnych, usiłujących się teraz "awansować" z podrzędnych wykonawców - do twórców (rzekomo dla dobra Nikifora) - humbugu z jego wyssaną z nie wiadomo czego "metryką" i zmyślonym nazwiskiem Krynicki. Całość tego pochodu otwiera czło­ wiek, który swoją karierę "artystyczną" w relacjach krajowej i europejskiej opiera wyłącznie na malowaniu pastiszy obrazów Nikifora. Żadna postać występująca w filmie nie wiedziała w jakim wystąpi towarzystwie, i każda z wypowiedzi filmowana była oddzielnie. Dzię­ ki temu powstało porażające wręcz autentycznością postaw i zabójczymi dla kłamców zestawieniami - panoptikum. Film ten powstały- jak pisałem - z inspiracji tymże procesem, w jego ostatniej fazie stał się dowodem dla sądu, i to dowodem, który mocno zaważył na ostatecznym wyroku! W tej sytuacji zwróciłem się do Grzegorza Siedleckiego o przedstawienie, jak do realizacji tego zamysłu doprowadził. Oto jego lakoniczna wypowiedź: Pomysl filmu powstal na podstawie artykułu w "Gazecie Wyborczej" z roku 1998 o toczącym się procesie Nikifora. W tym samym roku wyjechałem na dokumentację do Krynicy, gdzie m.in. spotkałem się z Marianem Wlosińskim - osobą, która uczestniczyła w nadawaniu Nikiforowi polskiego, wymyślonego nazwiska. Na Festiwalu Filmów Krótkometrażowych (w Krakowie przyp. SAW) poznałem przyszlą producentkę filmu, Agnieszkę Traczewską (Studio Filmowe "Largo" w Krakowie - przyp. SAW), której pomysł filmu się spodobał: "W poszukiwaniu tożsamości Nikifora". Po dokumentacji w archiwum Zachęty - wszystkich wycinków prasowych, rozmowach telefonicznych lub spotkaniach z przyszłymi rozmówcami filmu - powstal scenariusz. Zlożony w 1998/99 roku w Agencji Produkcji Filmowej, mimo najwyższych ocen kilka lat czekał w kolejce na pieniądze. To trudności finansowe - brak pełnego budżetu filmu - rozciągały w czasie rozpoczęcie jego realizacji. W końcu stalo się to możliwe, dzięki usilnym staraniom i zaangażowaniu producentki, w 200 l roku. Niektórzy świadkowie zmarli w międzyczasie, a co do występu pozostałych, którzy mataczyli przy sprawie, nie do końca bylem pewien, czy wezmą udział. Jednak udało się!". Filmem jest zainteresowane Museum of Modern Art w Nowym Jorku, jednak jak dotąd nie mogą się znaleźć pieniądze w Telewizji na wyprodukowanie wersji anglojęzycznej. Należy jeszcze gwoli ścisłości dodać, że do realizacji doszło dzięki współdziałaniu finansowemu Agencji Produkcji Filmów, Programu 2 TVP i Studia Filmowego "Largo" Drugim "produktem ubocznym" procesu jest książkaJaśnie Pan Nikifor Adama Kowalczewskiego. 1 Nikifor, Autoportret �Nikifor, Wnętrze nawet o niej, gdyby nie to, iż również została włączona przez sąd do materiałów dowodowych. Jest to prymitywny produkt, mający jednoznaczne cechy koniunkturalnego skorzystania z szerszego społecznie zainteresowania sprawą Nikifora, wywołanego przez inicjatywę Zjednoczenia Łemków. Kowalczewski- czyli "Jaśnie Pan Plagiator", swoje "dzieło" oparł głównie na kompilacji teksów Andrzeja Banacha, Aleksandra Jackowskiego i moich. Nie podając literatury przedmiotu, ani nie zaznaczając cytatów, zasugerował, iż całość publikacji jest jego oryginalnym opracowaniem. Aby mistyfikacja była pełna, bezczelny Pan Plagiator, przepisując całe fragmenty publikacji A. Jackowskiego i moich, prezentuje je tak, jakby były to fragmenty udzielonych wywiadów, czyli przykła­ dowo: ... - wspomina profesor Jackowski- str. 48 plagiatu Gest to fragment w całości przepisany z Notatek o Nikiforze Jackowskiego z "numeru łemkowskiego'',2 w plagiacie Kowalczewskiego str. 43 - 48), "Seweryn Wisłocki opowiada, ... "- str. 34 plagiatu) Jedynie tu i ówdzie A. Banach jest cytowany (np. str. 35 plagiatu z książki Historia o Nikiforze), ale to wynika prawdopodobnie z faktu, iż trudno byłoby Kowalczewskiemu z nieboszczyka zrobić swego rozmówcę! Tych kilka cytatów nie zmienia tego, że duże partie tekstu z książek Banacha zostały przepisane lub nieudolnie poprzerabiane i podane "jako swoje"! W odniesieniu do mojej publikacji pomieszczonej w rzec;::onym "numerze łemkowskim" "PSzC' Kowalezewski "korzystał" z niej obficie: "przyswoił" sobie metaforyczne porównanie Nikifora z Mowglim z Księ­ gi dżungli Kiplinga,4 przepisał w nieudolnej przeróbce, Nie wspomniałbym pod "hasłem" ,,Wisłocki wspomina ... " fragment dotyczący mojego dziadka Harasyma Gromosiaka i jego opieki nad Nikiforem, a także o jego wędrówkach po Łemkowszczyźnie,s przy wątku dotyczącym konfraterni żebraczej, kontaktu z nią Nikifora i jego chęci przystania do niej, brak jest podania źródła mojej publikacji, na którą ogólnikowo powołuje się Kowalczewski, 6 wątek "szpiegowski" jest przepisany w nieudolnej przeróbce,7 jako tekst własny. Kolejny raz pod "hasłem". "Seweryn Wisłocki opowiada ... " przytoczony zostaje fragment dotyczący Andrzeja Banacha i pewnego Rumuna, który dostał się do rodziny Gromosiaków na prawach "wojennego fuksu". Jest to nieudolnie przerobiony fragment mojego tekstu z "PSzC', 8 na dodatek źle przepisany. Historia z rumuńskim dezerterem miała miejsce jesienią 1939 r., czyli w czasie wojny, a nie jak niefrasobliwie napisał Pan Plagiator. "Ale to było oczywiście przed wojną". Skandal zwią­ zany z pochówkiem Nikifora, a potem z jego muzeum, został przepisany w nader prymitywnej przeróbce z mojego tekstu Epifan Dwomiak - lemkawski "Matejko, opublikowanego w katalogu wystawy dla uczczenia 100-lecia urodzin Artysty, zorganizowanej przez Państwo w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, pt. Nikifor w 1995 r.9 Prymitywne przekręcenia są tu szczególnie rażące: polska elita intelektualna zamienia się w jakichś artystów protestujących w KC, Ludwig Zimmerer, który chciał utworzyć Muzeum Nikifora w Krynicy, dając narodowi za darmo swoją fenomenalną kolekcję polskiej sztuki ludowej i amatorskiej, zatrzymując dla siebie funkcję honorowego dożywotniego kustosza (czyli bez etatu), za co zobowią- 232 �Seweryn WISiocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK Nikifor, Pejzaż z cerkwią zywał się do uzupełniania kolekcji ze swych funduszy - zamienia się w tekście Kowalczewskiego w małego karierowicza, któremu zależy na tym, aby być tam pierwszoplanową postacią! Wskazane przekręcenia świadczą nie tylko o niekompilatora i plagiatora, ale także o jego nieznajomości tematu i "locie" myśli. Nie wymieniłem oczywiście wszystkich "dwuznacznych" fragmentów zaczerpniętych z moich publikacji, jedynie ważniejsze, bądź bardziej charakterystyczne. Wszystkie znaleźć można wyłącznie w moich o wiele wcześniejszych tekstach, mających charakter informacji źródłowych. Oświadczam, że nigdy niejakiemu Adamowi Kowalczewskiemu żadnych wywiadów nie udzielałem. Nie znam go osobiście. Nie udzieliłem mu także zgody na wykorzystanie w takiej formie moich publikacji. Pozostaje jeszcze "na deser" grubsze przestępstwo A. Kowalczewskiego. Na 12 str. swego "dzieła" pisze on tak: "Przekonywająca jest więc teza o zaproszeniu Nikifora przez dwóch malarzy związanych z Aleksandrem Gierymskim. Kim oni byli? (... ) Kilka domysłów niepozbawionych podstaw snuje Seweryn Wislacki - tym drugim mógł być syn Tadeusza Stryjeńskiego - Karol". Na str. 14 m.in. czytamy: "Seweryn Wislacki opisuje swoją rozmowę z Zygmuntem Królem- krakowskim malarzem, który zetknął się z Nikiforem około 1922 r.". Obydwa odwołania się do mojego nazwiska (pisanego zres ztą konsekwentnie błędnie; poprawnie jest udolności Seweryn A. Wisłocki) i do rzekomych publikacji na wskazane tematy są zwyczajnym humbugiem. Jest to ordynarne kłamstwo. Jeśli nie- to żądam pokazania moich publikacji, które upoważniły Kowalczewskiego do napisania powyższych stwierdzeń. Kowalezewski nie zna słowa "fontaź". Pisze "fontaż", a w przepisanym fragmencie z Notatek o Nikiforze A. Jackowskiego - fontazie zamieniają się w fantazje!!! Takich prymitywnych lapsusów jest więcej, ale na tym tylko się zatrzymam. *** Zamykając ten specyficzny zapis dotyczący sądowego finału ustalenia tożsamości Nikifora jako Epifa- niusza Drowniaka, chcę wrócić do pewnych fragmentów uzasadnienia wyroku. W części zatytułowanej: Sąd ustalił następujący stan faktyczny mamy do czynienia z syntetycznym, opartym na udowodnionych zdarzeniach i faktach, życiorysem Epifana Drowniaka, w tym również z całościowo wypunktowaną jego świa­ tową karierą artystyczną. Część ta zamknięta jest peł­ nym wykazem dowodów procesowych. W szeroko rozbudowanej części trzeciej - W tym stanie rzeczy Sąd zważył - omawiającej zeznania świadków i przedstawione dowody, podzielił je na wiarygodne i niewiarygodne. Te pierwsze sumuje stwierdzenie: "Złożone więc przez nich zeznania i oświadczenia z tego wzglę­ du, że są autentyczne i prawdziwe, zasługują na wiarę. Na ich podstawie Sąd ustalił tożsamość Nikifora jako �Epifaniusza Drowniaka, syna Eudokii Drowniak urodzonego 21 V 1895 r. w Parafii Greckokatolickiej w Krynicy na nr 35/1895. Natomiast Sąd pominął dowody z zeznań świadka Zbigniewa Wolanina, który w zeznaniach nie miał żadnych istotnych wiadomości o pochodzeniu i tożsamości Nikifora, a wątpliwości (... ) . Zeznania św. Mariana Włosińskiego, św. Stefana Półchłopka złożone w sprawie Ns 169/98 nie stanowią materiału dowodowego istotnego w obecnie prowadzonej sprawie, bowiem wyjaśniają przyczyny dla których utworzono akt urodzenia Nikifora w toku postę­ powania przed Sądem Powiatowym w Nowym Sączu Wydziałem Zamiejscowym w Muszynie". Pisząc *** Przypisy Adam Kowalczewski, jaśnie Pan Nikifor, Wydawnictwo ADI, Łódź, 2003 r. Aleksander Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewicz, Notatki o Nikiforze, "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa, Rok XXXIX, 1985, nr 3-4, s. 227-238 Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drown.iaka nazwanego Krynickim, "Polska Sztuka Ludowa", j. w., s. 220221, w plagiacie s. 10-11 ibidem, s. 221; w plagiacie s. 8 patrz: przypis 3 ibidem, s. 223, w plagiacie s. 22-24 ibidem, s. 223; w plagiacie s. 31 ibidem, s. 223-224, w błędnej przeróbce s. 34 Seweryn A. Wisłocki, Epifan Drowniak- lemkawski "Matejko, w: Katalog wystawy "Nikifor", PME, Warszawa, 1995, s. 20-21; w plagiacie s. 57 ten tekst, uświadomiłem sobie, że 13 marca 2003 r. odbyła się przedostatnia rozprawa tego historycznego w swoim wymiarze procesu. Składałem na niej zeznania jako ostatni świadek powołany przez Zjednoczenie Łemków. Rozbudowane wnikliwymi pytaniami sędzi Barbary Tischner i podstępnymi pełno­ mocnika muzeum zeznanie trwało ok. półtorej godziny. Złożyłem również sądowi, jako dowód, kserokopię tzw. łemkowskiego numeru "PSze oraz kserokopię mojego tekstu z katalogu wystawy Nikifor w PME w Warszawie na stulecie urodzin Artysty. 26 marca 2003 r. na ostatniej, tzw. walnej rozprawie sąd zapoznał się w obecności obu stron i przybyłej licznie publiczności (głównie krynickich Łemków) z filmem Człowiek zwany Nikiforem Grzegorza Siedleckiego. Po tej dowodowej projekcji został uroczyście ogłoszony wyrok. Po uprawomocnieniu się jest on werdyktem obowiązującym, którego wiarygodność nie budzi wąt­ pliwości. Na zakończenie chcę podzielić się pewną refleksją. Wbrew emocjom- może dobrze się stało, iż proces ten trwał prawie siedem lat, że przesłuchano wszystkich żyjących świadków, którzy znali Nikifora osobiście, a także i tych, którzy mieli wiarygodne przekazy z pierwszej ręki (jak przykładowo ja - od mojej Matki Olgi z domu Gromosiak, Wisłockiej, córki Harasyma, w którego domu mieszkał Epifaniusz, zwany przed wojną pospolicie Nikifor). Sąd musiał "przekopać" się przez multum publikacji gmatwających obraz, a także zapoznać się materiałami o charakterze wiarygodnych opracowań źródłowych. W sytuacji mataczonej do ostatniej chwili jedynie tak rzetelnie, tak wnikliwie przeprowadzony proces i wieńczący go wyrok - mają wartość ustaleń nie do podważenia. W wymiarze "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" jest to klamra, już(!) po siedemnastu latach przynosząca urzędową korektę dotyczącą tożsamości Nikifora, zgodnie z naszymi niegdysiejszymi ustaleniami. Dwór Bella Vita, Wola Zręczycka, 17.08.2003 r. Nikifor, Biskup w pokoju ok. 1937 akwarela, papier 234 �Jacek Olędzki 1933~2004 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/287e5c3f2e3aa477d3fcf069cda28dbe.pdf 1861b5ac8508ed8f8335d40d3f90b80c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2465 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2289 Title A name given to the resource Socjotechniczne zabiegi mistyfikacyjne w obrębie twórczości amatorskiej w PRL - na wybranych przykładach śląskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Socjotechniczne zabiegi mistyfikacyjne w obrębie twórczości amatorskiej w P R L na wybranych przykładach śląskich Seweryn A. Wisłocki „ H i s t o r i a sztuki ludowej pierwszego dziesięciolecia P R L czeka na swe syntetyczne opracowanie. Bez szczegółowych b a d a ń nad t y m tematem trudno nam będzie zrozumieć procesy zachodzące dzisiaj." - napisał A n t o n i K r o h w książce Współ­ czesna rzeźba ludowa Karpat Polskich". Przytaczam tę opinię jako pierwszą wypowiedź publiczną badacza, który miał o d w a g ę przeciwstawić się ówczesnej, mityzującej, z określo­ nych przesłanek politycznych, apologii tzw. sztuki ludowej i nieprofesjonalnej. Myśl tę należy jednak rozszerzyć na cały okres realnego socjalizmu i stosowanych ówcześnie na tym obszarze (tzw. sztukę nieprofesjonalną, zaliczano przez długie dziesięciolecia w Polsce do sztuki ludowej) socjotechnicznych zabiegów mistyfikacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem taktycznej wariantowości w poszczególnych okresach - jak dobrze p a m i ę t a m y - nieustającego rozwoju i pogłębiania. Brak wnikliwej refleksji nad całym precyzyjnie skonstruo­ wanym systemem deformowania świadomości społecznej i bu­ dowania na doktrynalnie narzuconych przesłankach metarzeczywistości, nad skutkami jakie z tego wynikły, j u ż dziś zaczyna o b r a d z a ć w pewne interpetacje, mające — stwierdzam to z przykrością - pretensje do analiz etnologicznych, k t ó r e ignorując, b ą d ź świadomie starając się zatrzeć rzeczywiste relacje skutkowo-przyczynowe, skutki działań socjotechnicz­ nych usiłują przedstawiać, j a k o efekty przemian „obiektyw­ nych". Jest to w przypadku niektórych a u t o r ó w kontynuacja działań w tej mierze z okresu realsocjalizmu, minimalnie zmodyfikowana i ubrana w nowe szaty terminologiczne, o dość współcześnie czytelnych i p o n i e k ą d zrozumiałych intencjach. Przy braku wspomnianej na wstępie analizy - mo­ gą one być, niestety - traktowane jako wartościowe i poznaw­ czo słuszne. Szkic ten nie rości sobie pretensji do wyczer­ pującego o m ó w i e n i a problemu zasygnalizowanego w tytule. N a zasadzie „ p a r s pro t o t o " stara się uchwycić i u k a z a ć zasady systemu deformowania świadomości społecznej. Obszar twór­ czości środowisk nieelitarnych był tylko fragmentem działań mistyfikcyjnych o o k r e ś l o n y m p o d ł o ż u politycznym, ale waż­ nym z p u n k t u widzenia skuteczności oddziaływań propagan­ dowych, o czym szerzej za chwilę. D o k ł a d n i e i dobitnie d o k t r y n ę dotyczącą przekształceń w tej mierze sformułował Włodzimierz Sokorski, ówczesny minister kultury i sztuki P R L . Ogłosił j ą w broszurze pod jednoznacznym tytułem: Sztuka w walce o socjalizm. Abs­ trahując od całej „rewolucyjnej" retoryki i m n ó s t w a prze­ k ł a m a ń natury ogólniejszej, chcę jedynie z a c y t o w a ć kilka zdań, k t ó r e są kwintesencją, sprecyzowaniem „strategicz­ nego" podejścia do problemu kultury ludowej, a w dalszych konsekwencjach - twórczości amatorskiej: „Sięgamy w kul­ turze ludowej po te jej bezcenne skarby, k t ó r e były wyrazem jej społecznej odrębności i społecznego protestu w stosunku do kultury ziemiańskiej i w stosunku do kosmopolitycznej sztuki mieszczańskiej, i chcemy w t o p i ć ten żywy, potężny nurt mas ludowych w n o w ą , n a r o d o w ą kulturę epoki socjalizmu (...). Odrzucamy więc fałszywą stylizację, głosimy natomiast ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e , a n a w e t r e ż y s e r i ę , za­ r ó w n o w treści jak i formie, żywego tworzywa s z t u k i l u d o w e j . " (podkreślenie S A W ) . Sokorski w tej publikacji formułuje koncepcję ideologiczną 1 2 122 i p r a k t y c z n ą programu przekształcenia sztuki ludowej w i n ­ strument popularyzujący treści polityczne w estetyce „ s o c ­ realizmu", zwyczyjnie w taki quasi spontaniczny „ n a i w n y socrealizm". Nietrudno zauważyć w tym momencie wzór zaczerpnięty z etnografii radzieckiej (nie mam tu na myśli co oczywiste, wybitnych semiotyków i strukturalistów), k t ó r a w istocie zajmowała się nie tyle badaniami naukowymi, ile konstruowaniem nowych modeli, nowych w z o r ó w obyczajo­ wych, nowej „ p o s t ę p o w e j " symboliki itp. w oparciu o tradycy­ jne modele kulturowe. Istnieje dość rozpowszechnione przekonanie, iż takie podej­ ście dotyczyło jedynie lat stalinowskich, a potem zostało zarzucone, jako część rekwizytorium „ o k r e s u błędów i wypa­ czeń". Słowem, po październiku 1956 r. w Polsce podejście do sztuki ludowej i amatorskiej wróciło do n o r m a l n o ś c i . „ S z t u k a ludowa i folklor w odrodzonej Polsce od pierwszych chwil po przepędzeniu hitlerowców stały się istotnym elementem reper­ tuaru k u l t u r y " - pisał Aleksander Błachowski w rozdziale pt. Skarbiec tradycji postępowych książki Skarby w skrzyni malo­ wanej - czyli o sztuce ludowej inaczej"-„Po pierwszym, p ł o d n y w spontaniczne inicjatywy, lecz nieco chaotycznym okresie przyszła pora na u p o r z ą d k o w a n i e problematyki tradycji ludo­ wych i ustalenia ich miejsca oraz roli w kulturze i życiu narodu. Stojąc na stanowisku, że sztuka powinna być socjalistyczna w treści i narodowa w formie, l u d o w ą twórczość artystyczn ą - n a r o d o w ą w formie, po raz pierwszy oficjalnie uznano za jeden z nielicznych w z o r ó w w y w o d z ą c y c h się z p r z e s z ł o ś c i . " Jako d o w ó d prawdy owego uznania przytacza Błachowski obszerne cytaty ze wzmiankowanej broszury Sokorskiego. K s i ą ż k a została wydana w połowie lat siedemdziesiątych, kiedy j u ż tłumaczenie takiego p o s t ę p k u „zabiegiem taktycz­ n y m " względem władzy czy cenzury, było, na takim poziomie wypowiedzi, zupełnie nonsensowne. W 1982 r. ukazała się książka Lesława Wojtasika Propa­ gandowe funkcje niektórych form kultury, k t ó r a zalecana była jako lektura o b o w i ą z k o w a na Wydziale N a u k Politycznych Uniwersytetu Śląskiego. Oto kilka c y t a t ó w z praktycznego poradnika propagandzisty wyższego stopnia wtajemniczenia: „ K o n i e c z n e jest więc uruchomienie wszystkich możliwych k a n a ł ó w służących rozpowszechnianiu w społeczeństwie p o ż ą ­ danych treści ideowo-politycznych. Chodzi także o to, aby te kanały były szeroko d o s t ę p n e i atrakcyjne. W t y m kontekście należy r o z p a t r y w a ć możliwość i koniecz­ ność wykorzystywania form masowej kultury w pracy ideowo-wychowawczej, a szczególnie w jednej z głównych jej form - propagandzie. (...) I s t o t n ą zaletą p r z e k a z ó w masowej k u l ­ tury (a w niej, j a k wiemy, pomieszczona była twórczość amatorska i tzw. ludowa - przyp. S A W ) wykorzystywanych na użytek propagandy jest to, że m o g ą one rozpowszechniać z a a n g a ż o w a n e treści w artystycznej, niekiedy bardzo atrakcyj­ nej formie. (...) daje (to) wreszcie n i e o g r a n i c z o n ą w r ę c z możliwość zróżnicowania oddziaływania propagandowego, dostosowania go do psychospołecznej sylwetki odbiorcy lub też grupy o d b i o r c ó w . (...) T w ó r c y materializują ideologiczne treści kultury, przekazu­ ją je w symbolicznej formie i w ten s p o s ó b nadają jej walory narzędzia oddziaływania na ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n ą . " Wojtasik niczego nowego nie powiedział, jedynie zebrał 3 4 5 �w formie lapidarnej niezmiennie obowiązujące w komuni­ zmie zasady traktowania kultury i jej bezwzględnego pod­ p o r z ą d k o w a n i a doktrynie politycznej. W odniesieniu do interesującego nas obszaru, konsekwent­ nie realizowane (w różnych formach) założenia były na­ stępujące: 1. Wyeliminowanie wszelkich elementów ( m o t y w ó w , sym­ boli itp.) o proweniencji religijnej, mistycznej, metafizycznej. P o w o ł y w a n o się często w t y m względzie na wypowiedź pisemną Włodzimierza Majakowskiego: „ O b o w i ą z k i e m każ­ dego artysty jest w z m o ż o n a propaganda, aby oczyścić świat ze wszystkich mistycyzmów i p o k a z a ć jego m a t e r i a l n ą t r e ś ć . " „ L u d " , a szczególnie „klasa robotnicza" miały się „ s a m e w y k a z a ć " , że w zmienionych warunkach ideowo-politycznych odrzuciły owo „ o p i u m " (F. Engels), k t ó r y m były systematycz­ nie zatruwane przez wyzyskiwaczy. 2. Wprowadzenie na to miejsce problematyki świeckiej, w pierwszym okresie nachalnie socrealistycznej, później nieco złagodzonej przez poszerzony wachlarz t e m a t ó w . P o w o ł a n e do tego specjalnie (choć nie wyłącznie) takie tytuły jak p r z y k ł a d o w o tygodnik „ W i e ś " czy „ P r z y a c i ó ł k a " stanowiły szczebel perswazji i wskazywania w z o r ó w pozytywnych (Jaś na traktorze, brzuchaty dziedzic, górnik, obrazki typu „wieś dawniej i d z i ś " itp.). Szczebel realizacji oparty został na sieci świetlic, d o m ó w kultury (przede wszystkim z a k ł a d o w y c h - decydująca rola p r z y p a d ł a tutaj tzw. kulturze związkowej, k t ó r a , jako zjawisko specjalnie p o w o ł a n e do życia, powinna szczególnie frapować badaczy) a w nich - zespołów plastycznych. Instrumentem mobilizującym i dynamizującym ten system były konkursy tematyczne o treściach politycznych. 3. W drodze doboru, a raczej selekcji, wytypowanie w każ­ dym mikroregionie jednego lub k i l k u t w ó r c ó w - a m a t o r ó w i usytuowanie ich w roli ś r o d o w i s k o w y c h liderów, „ p r z o d o w ­ n i k ó w " twórczości propagandowej. A r a n ż a c j a całości miała g w a r a n t o w a ć efekt działania tych „ a w a n s o w a n y c h ideologicz­ nie", j a k o spontaniczny, własny, zaświadczający o „ w y r o b i o ­ nej i wysokiej świadomości klasowej". Podzasada w zasadzie - najlepiej żeby ludzie ci byli bezpartyjni, co m i a ł o zwiększać ich w i a r y g o d n o ś ć w stosunku do środowiska. D o tak skonstruowanego modelu działania potrzebny jesz­ cze był system upowszechniania w świadomości zbiorowej jego „ z n a k o m i t y c h " w y n i k ó w . Stąd m.in. formuła b i o g r a m ó w t w ó r c ó w , k t ó r a przeszła w stereotyp z jakiego dziś trudno się wyzwolić nawet badaczom uczciwym (pisali o tym Dariusz Czaja i Czesław R o b o t y c k i , stąd także zasada bezkrytycznej i bezsensownej, z kulturowego i artystycznego p u n k t u widze­ nia, apologii w informacjach prasowych. Znajdujemy także w t y m modelu o k r e ś l o n e funkcje zarezerwowane dla etnogra­ fów i socjologów. Czesław Robotycki, m ó w i ą c o mityzacji prawdy artystycz­ nej w odniesieniu do t w ó r c ó w ludowych i nieprofesjonalnych poprzez ich biografie w czasopismach fachowych i popular­ n y c h , wskazywał trafnie na to, iż mityzacji ulegają w w y n i k u takich tekstów nie tylko sylwetki t w ó r c ó w , ale również ich twórczość przez dodawanie interpretacji, s p o s o b ó w rozumie­ nia - wymyślonych przez a u t o r ó w o p r a c o w a ń . O d lat powiela­ ne są pewne wzory-matryce zbiorowej wyobraźni, w k t ó r y c h jak w specyficznej ankiecie wpisuje się jedynie coś w rodzaju detali dla rozróżnienia poszczególnych o s o b n i k ó w . Jego zda­ niem - takie zapisy nie służą nauce, czyli rozpoznaniu i precyzyjnemu określeniu rzeczywistości, a wręcz przciwnie: zatarciu relacji faktycznych przez nałożenie s ą d ó w życzenio­ wych. Dochodzi do sytuacji paradoksalnych: etnograf poprzez konkursy, osobiste kontakty sam podpowiada twórcy tematy i s p o s ó b ich potraktowania, a przez biografię i inne teksty podsuwa odbiorcy interpretację tak zaistniałej „sztuki ludo­ wej" czy nieprofesjonalnej, a potem na samym k o ń c u , p r ó b u j e takimiż samymi metodami tę „rzeczywistość" b a d a ć ! Jest to elementarny błąd w sztuce, czyli przeniesienie do nauki przbrzmiałych m i t ó w społecznych np. „ C h ł o p p o t ę g ą jest i basta!". 6 7 8 9 M o i m zdaniem diagnoza ta jest niepełna i nie do k o ń c a trafna. Owszem, jest to jedna z przyczyn leżących u p o d ł o ż a sprawy. D r u g ą , nie mniej w a ż n ą , widzieć należy w umiejętnym jej wykorzystywaniu do tworzenia propagandowych matryc zbiorowej w y o b r a ź n i . T o przecież liczne gremium e t n o g r a f ó w o p r a c o w y w a ł o założenia tematyczne k o n k u r s ó w politycznych i wymyślało estetykę, raczej konwencję estetyczną przez m.in. d o k ł a d n e określanie formuły wykonawczej dla twórców. Has­ ła p a d a ł y z określonych k o m i t e t ó w partyjnych, ale detale wykonawcze powierzane były fachowcom z b r a n ż y . Istotną rolę w całej tej konstrukcji mającej na celu pod­ p o r z ą d k o w a n i e , zniewolenie ludzi przez zmistyfikowanie rze­ czywistości pełnili również socjologowie realizujący systema­ tycznie testy badawcze, wg. określonego klucza-ankiety pod o g ó l n y m i osławionym hasłem: „ P r z m i a n y w świadomości klasy robotniczej (lub mieszkańców wsi)" i t p . Ich celem było przede wszystkim sprawdzanie skuteczności stosowanych me­ tod indoktrynacyjnych, dostarczanie danych do modyfikacji działań i socjotechnik, bowiem założenie „ s t r a t e g i c z n e " było niezmienne, wymianie ulegały jedynie posunięcia „ t a k t y c z n e " . Terminologia ta była oficjalnie u ż y w a n a w okresie komuniz­ m u i wywodzi się z p r y n c y p i ó w w tym względzie sformułowa­ nych przez W . I . Lenina. Należy jeszcze oddzielną uwagę poświęcić konkursowi tematycznemu, j a k o jednemu z najważniejszych narzędzi instrumentacji propagandowej. M i c h a ł Szulczewski, jeden z poważniejszych w okresie realnego socjalizmu t e o r e t y k ó w w tej dziedzinie, w książce Propaganda polityczna określa m e t o d ę konkursu j a k o jeden z najważniejszych s t y m u l a t o r ó w propagandy. „Podjęcie tych akcji - pisze - następuje za wiedzą odpowiednich władz p a ń s t w o w y c h przy poparciu zaintereso­ wanych instytucji społecznych. Cel akcji zbieżny jest z dąże­ niami władz (wspomaga je lub uzupełnia), ale obejmuje te elementy życia społecznego, których nie s p o s ó b kształtować, pozyskiwać lub p o b u d z a ć u r z ę d o w y m , oficjalnym działaniem. W w y n i k u konkursu stwarzany zostaje pewien model p o ż ą d a ­ nych s t o s u n k ó w w jakiejś dziedzinie, którego cechą charak­ terystyczną jest to, iż jego treść, chociaż w znacznym stopniu zaprogramowana przez o r g a n i z a t o r ó w , powstaje jdnak jako samoistny przejaw inicjatywy, ambicji i pomysłowości grup będących częścią o g ó ł u a d r e s a t ó w apelu. Czynnik konkuren­ cyjności sprawia, że w pewnym stopniu wszyscy uczestnicy konkursu czuć się m o g ą w s ó l t w ó r c a m i nagradzanych modeli, a wszyscy adresaci apelu propagandowego znajdują się w sytu­ acji potencjalnych uczestników konkursu. Tworzy to płasz­ czyznę szczególnie sprzyjającą zastosowaniu się a d r e s a t ó w do kierowanego k u n i m w e z w a n i a . " 10 Po prostu nic d o d a ć - nic ująć. Ten sam autor w innej książce pisze: „Aktywizacja funkcji społecznych (...) wiąże się z innym jeszcze zjawiskiem. Oto w teorii informacji wyróżnia się trzy rodzaje sterowania, w zależności od tego, na jakiej podstawie się ono odbywa: - na podstawie historii - gdy oryginały są wcześniejsze niż obrazy; - na podstawie diagnozy - gdy oryginały są równoczesne z obrazami; - na podstawie prognozy - gdy oryginały są późniejsze niż obrazy." Nieco dalej M i c h a ł Szulczewski precyzuje pojęcie manipula­ cji: „Sens manipulacyjny nadaje j a k i e m u ś działaniu przede wszystkim w ł a s n a postawa działającego. Jest to zamiar kiero­ wania odczuciami i zachowaniami innych bez ujawniania własnej postawy. Istotą manipulacji jest instrumentalne ope­ rowanie słowami obciążonymi skojarzeniami emocjonalnymi w celu kształtowania z a c h o w a ń odbiorcy. W ł a s n e przekona­ nia i uczucia działającego są w tej sytuacji całkowicie obojętne. Z zasady, iż o gustach się nie dyskutuje, manipulujący wyciąga wniosek, że gusty się narzuca. Przenosząc to na wszelkie wartościowanie, dąży się do uzyskania wpływu na wewnętrzne nastawienie człowieka przez oddziaływanie zewnętrzne. N a ­ rzucanie oceny staje się ś r o d k i e m pozwalającym m a n i p u l o w a ć postawami o d b i o r c y . " 11 12 „Symbole, hasła, slogany, etykiety wpływają na naszą m e n t a l n o ś ć w stopniu bez p o r ó w n a n i a większym niż długie 123 �wywody najbardziej rzeczowe i słuszne - z a u w a ż a Henryk J a b ł o ń s k i . - W tych warunkach umiejętność operowania t y m zespołem elementów werbalnych jest nieprawdopodobnie wie­ lkiej wagi w organizacji wszelkiego wysiłku informacyjne­ go." Dalej Michał Szulczewski pisze, że dla skutecznego manipu­ lowania świadomością odbiorcy, nadawcy t w o r z ą cały system m i t ó w dotyczących zasad działania różnych form propagan­ dowych. Mają one pełnić funkcję wobec odbiorcy ś r o d k ó w znieczulających, co podnosi skuteczność zabiegów manipula­ cyjnych. Jednym z tych m i t ó w jest rzekoma n e u t r a l n o ś ć masowych ś r o d k ó w przekazu, a także, co należy d o d a ć do Szulczewskiego, większości działań stymulujących w sferze kultury masowej. D o mistyfikowania rzeczywistości zatrudniano na najważ­ niejszych odcinkach wybitnych w swoim fachu specjalistów. Fenomenem pod t y m względem jest tygodnik „Przyjaciół­ k a " . Fenomenem w innym, wyższym wymiarze był Andrzej Banach i jego książki o Epifanie D r e w n i a k u , przezwanym Nikifor K r y n i c k i , oraz Teofilu Ociepce. O d w o ł a m się w t y m miejscu do bardzo interesującej pozycji, jaka u k a z a ł a się ostatnio w Katowicach. M a m na myśli błyskotliwie n a p i s a n ą przez Eugeniusza Zaczyka książkę Kamerdyner Władzy. Autor, utalentowany literat, jeden z czołowych propagandzis­ t ó w okresu Gierka i pierwszych lat stanu wojennego na Śląsku, tak napisał o sobie (ale należy to odnieść do wielu innych): „Byłem rasowym chartem propagandy sukcesu. (...) Czy byłem ślepy i głuchy? Nie. Byłem n a j e m n i k i e m p i ó r a na usługach ludzi, którzy chcieli się widzieć w takiej rzeczywisto­ ści, j a k ą kreowali, mimo że była to rzeczywistość podłości, fałszu i postępującego z syfilityczną bezwzględnością ideo­ wego i materialnego bankructwa. (...) Sugestywnie skon­ struowane łgarstwo - to także sztuka: twórczość p o z o r ó w nie jest łatwa - wymaga talentu i w y o b r a ź n i . T o , co czyniłem, przynosiło m i perfidną satysfakcję, a jest to środek płatniczy 1 3 1 4 15 0 odurzającym n o m i n a l e . " 16 * * * Na Śląsku po 1945 roku, nie wnikając w nader szczegółowe omówienia, sprecyzowane zostały d o ś ć szybko założenia reali­ zacji w warunkach lokalnych, generalnej „ p r z e b u d o w y świa­ d o m o ś c i " . Region ten różnił się zasadniczo od innych w Polsce m.in. t y m , że bardzo nielicznie ocalała lokalna inteligencja wykształcona w okresie międzywojnia, wymordowana bez pardonu przez hitlerowców za swą p a t r i o t y c z n ą p o s t a w ę 1 udział w ruchu o p o r u . Jako jeden z ważniejszych instrumen­ tów oddziaływania na „ m a s y ludowe" uznano szeroko roz­ budowany amatorski ruch plastyczny. (Oddziaływanie przez symbol, znak, obraz). Ten polityczny w y b ó r oparty został na wynikach pierwszej wystawy plastyki amatorskiej, zorganizowanej w maju 1946 r. przez W o j e w ó d z k ą R a d ę Kultury w Katowicach, na zasadzie „pospolitego ruszenia". Wystawa ta (pierwsza tego rodzaju w Polsce), pozwoliła na skonstatowanie faktu, iż amatorskie malarstwo na Śląsku jest zjawiskiem powszechnym, uprawia­ nym przez liczne grono przedstawicieli różnych z a w o d ó w . Tematyka prac, niestety (z punktu widzenia o r g a n i z a t o r ó w ) , była w przeważającej ilości religijna. Poziom artystyczny, j a k i umiejętności warsztatowe, poza wyjątkami, nie były i m ­ ponujące. „ M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki za p o ś r e d n i c t w e m wojewó­ dzkich i powiatowych referatów kultury i sztuki stworzyło stałą sieć ognisk krzewienia kultury plastycznej. Ogniska opierały swoją działalność na szczegółowo opracowanym programie. Nauczanie trwało dwa do trzech lat (...)." - napisa­ ła Maria Żywirska, przybyła z Lublina na Śląsk etnografka i szczera entuzjastka upowszechniania plastyki amatorskiej w jej szlachetnej postaci. Jednocześnie p r z y s t ą p i o n o do organizowania kół plastycznych, szczególnie przy zakładach pracy, podległych z w i ą z k o m zawodowym. N a przełomie 1948 i 1949 r. Wydział Polityczny Z w i ą z k u Zawodowego G ó r n i k ó w wydał polecenie organizowania dla uczestników zespołów 17 1 8 15 124 1 plastycznych pogadanek ideologiczno-wychowawczych, okre­ ślających rolę plastyki w kategoriach filozofii marksistowskiej i w warunkach „ d y k t a t u r y proletariatu". W 1950 r. chcąc z o r i e n t o w a ć się w liczebności, przekroju społecznym, a szczególnie zawodowym, na Śląsku opracowa­ ne zostały specjalne kwestionariusze (przez Z G Z Z G ) , k t ó r e rozesłano „ w teren", gdzie referenci k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w i byli zobowiązani d o p i l n o w a ć ich wypełnienia przez a m a t o r ó w . „ W p o r ó w n a n i u do z a d a ń dydaktycznych i propagandowych stawianych ruchowi amatorskiemu np. w Związku Radzie­ ckim i w Czechosłowacji nasz program nie a k c e n t o w a ł tak silnie d o m i n u j ą c e g o tam postulatu polityczno-ideologicznego, nie mówił o n i m bezpośrednio, nie p o d p o r z ą d k o w y w a ł mu wszystkich innych wartości wychowawczych. Nie czynił z ru­ chu amatorskiego narzędzia walki ideologicznej." Ta opinia Żywirskiej, niewątpliwie w j a k i m ś stopniu relatywnie słuszna, w ostatnim swoim stwierdzeniu jest zbyt idealistyczna. 20 Przeszkoleni na wspomnianych wcześniej kursach amato­ rzy, na podstawie uzyskanych zaświadczeń, byli zatrudniani, przy deficycie plastyków zawodowych, z a r ó w n o w zespołach zajmujących się p r o p a g a n d ą wizualną w z a k ł a d a c h pracy, jak i w roli i n s t r u k t o r ó w w kołach amatorskich. Przyuczeni do rzemiosła malarskiego, kierowali i „uczyli", byli dumni ze swego „ a w a n s u społecznego". Wykonywali także ochoczo i bezkrytycznie każde polecenie ideologiczne. Paradoksem jest, iż początek „ k a r i e r y " malarskiej jednego z najwybitniej­ szych śląskich malarzy mistycznych, Erwina Sówki, tak właś­ nie wyglądał. Przez dwa lata uczestniczył w zajęciach kursu malarstwa w domu kultury przy u l . Francuskiej w K a t o w i ­ c a c h ^ potem zatrudniony został w pracowni plastycznej kopalni „ W i e c z o r e k " . W y k o n y w a ł głównie portrety Stalina, m a l o w a ł hasła i transparenty propagandowe. 2 1 22 W opozycji zgoła antropologicznej - złu - dekretowo umiejscowionemu kategorycznie i w y ł ą c z n i e w rzeczywis­ tości „nacjonalistyczno-kapitalistycznej" przedwojnia oraz jego reliktów, k t ó r e przetrwały kataklizm wojenny, przeciw­ stawione zostało - dobro - czyli „socjalistyczne w a r t o ś c i " i nowy p o r z ą d e k społeczny, także globalny, w t y m „ i n t e r n a cjonalistyczne braterstwo ze Z w i ą z k i e m Radzieckim na czele." Z tych przesłanek generalnych wynikały dyrektywy szczegóło­ we dla p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . Zgodnie z totalnie p o j m o w a n ą z a s a d ą „centralizmu demokratycznego" - wytyczne centralne mogły być realizowane w lokalnie określanej w a r i a n t o w o ś c i z możliwością osobistej, „ t w ó r c z e j " inwencji przy rozwiązy­ waniu z a d a ń ideologiczno-propagandowych przez poszcze­ gólnych p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . Trzeba w tym miejscu przypo­ mnieć, że śląskim r o b t n i k o m przydano awansem „ z a s z c z y t n y " tytuł in gremio „przodującego oddziału polskiej klasy robot­ niczej," którego słuszność należało systematycznie uwiarygod­ niać. Jak wyglądała w tych warunkach szczególnie w latach 1949-1956, tzw. swoboda twórcza w amatorskich zespołach plastycznych w tym regionie? O p r ę się na przykładzie głośnego przez wiele lat zespołu plastycznego w Janowie przy kopalni „ W i e c z o r e k " . W e d ł u g zgodnych relacji Pawła i Leopolda W r ó b l ó w , Ewalda Gawlika, Erwina Sówki, Antoniego Jaro­ mina i innych, tematyka o b r a z ó w była amatorom narzucana w s p o s ó b bardzo szczegółowy. Działo się to permanentnie. Nie mówię w tym przypadku o konkursach tematycznych, które pojawiły się znacznie później, jako wynalazek „wyższego r z ę d u " . Amatorzy musieli m a l o w a ć przede wszystkim swoje zakłady pracy, „ b u d o w y socjalizmu", p r e z e n t o w a ć „ p o s t ę p i przemiany socjalistyczne", sceny strajkowe sprzed wojny, nędzę i poniewierkę z tamtego okresu (szczególnie preferowa­ ne były sceny starć z policją g r a n a t o w ą ) , wynędzniałe kobiety i dzieci, a g i t a t o r ó w komunistycznych z wpisanymi w obraz hasłami politycznymi itp. Nie wolno było, nawet w przypadku tych słusznych ideo­ logicznie t e m a t ó w , przy wkomponowywaniu ich w j a k i ś konkretny pejzaż, umieszczać w nim krzyży p r z y d r o ż n y c h , kapliczek i kościołów, z n a k ó w urzędowych i godeł Polski przedwrześniowej (głównie chodziło o orła w koronie). Jaka­ kolwiek tematyka sakralna, b ą d ź motyw sakralny, oznaczały �w skutkach dla autora nie tylko relegowanie z zespołu, ale degradację p ł a c o w ą i inne represje ze strony rezydujących w k a ż d y m większym zakładzie pracy na Śląsku funkcjonariu­ szy U B . Z tego też powodu w obrazach Pawła W r ó b l a spotyka się specyficzne zagęszczenie familoków lub czynszowych ruder szopienickich na tle k o p a l ń czy hut, tworzące specyficzne kompozycje w układzie pasowym, bez jakichkolwiek budyn­ k ó w o przeznaczeniu p u b l i c z n y m . W odniesieniu do obrazowania „ r a d o s n e j teraźniejszości" wzorce były również określane na zasadzie haseł, precyzowa­ nych w poszczególnych zespołach plastycznych. Przy po­ szukiwaniu m a t e r i a ł ó w źródłowych z tamtych lat w p a d ł m i w ręce charakterystyczny i zarazem typowy plakat z roku 1950. Oto jego treść: „ O k r ę g o w a Rada Z w i ą z k ó w Zawodowych w Opolu organizuje W o j e w ó d z k ą W y s t a w ę Prac Plastyk ó w - A m a t o r ó w z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. Prace zgłoszone na wystawę o b e j m o w a ć powinny sceny z życia człowieka pracy w mieście i na wsi oraz t e m a t y k ę z życia rodzinnego, odpoczynku, wczasów i t p . " Malarzom-amatorom powierzano także (obok wspomnia­ nych „ p r o f e s j o n a l n y c h " zespołów zajmujących się wyłącznie p r o p a g a n d ą wizualną dotyczącą sloganów, haseł, stachanowskiego wyścigu pracy) wykonywanie dekoracji, plansz propa­ gandowych, szczególnie gazetek ściennych, malowanie port­ retów (sic!) Stalina, Bieruta, Rokossowskiego i lokalnych liderów komunistycznych. Praktyka ta, związana głównie z 1 maja, 22 lipca, rocznicami rewolucji sowieckiej (przy zmieniających się obliczach pierwszych sekretarzy i w o d z ó w rewolucji), u t r z y m a ł a się do k o ń c a lat siedemdziesiątych, czego byłem świadkiem, na terenie całego G ó r n e g o Śląska. Obok tego głównego nurtu nakazowej „ t w ó r c z o ś c i " , k t ó r ą eksponowano na licznych wystawach przede wszystkim w śro­ dowiskach, gdzie powstała, dopuszczalny był tzw. naiwny realizm, będący „ t o w a r e m eksportowym", przedmiotem po­ chwał „ a r t y s t y c z n y c h " . Obrazy takie prezentowano w skali wojwódzkiej i dalej. 23 2 4 O m ó w i e n i e manipulacji politycznych mających na celu wykreowanie lokalnych liderów ideowych, stanowiących po­ zytywny przykład i wzór do n a ś l a d o w a n i a , o p r ę na d w u bardzo charakterystycznych p r z y k ł a d a c h , ukazujących jedno­ cześnie dwa poziomy tego rodzaju zabiegów. Piotr Latoska, ładowacz kopalni „ W a l e n t y - W a w e l " w Rudzie Śląskiej, p r ó b o w a ł rzeźbić w węglu jeszcze przed wojną. Po jej z a k o ń ­ czeniu zgłosił się na kurs rzeźby w R y d u ł t o w a c h . Miał duży talent. Przeszkolony w stylu „ s o c " , w y k o n a ł w 1949 r. na zamówienie Z G Z Z G kilka dużych prac utrzymanych w t y m kanonie. Zawieziono je na Kongres Z w i ą z k ó w zawodowych do Warszawy, a j e d n ą w r ę c z o n o Bierutowi. Latoska otrzymał za to Brązowy K r z y ż Zasługi. W t y m czasie j e d n ą z „idee fixe" systemu było kierowanie na wyższe uczelnie, po tzw. kursach maturalnych, przedstawicieli klasy robotniczej, co miało za­ świadczać najlepiej o szeroko pojętym „awansie s p o ł e c z n y m " . Uznano, że Latoska nadaje się do tego jak ulał, w związku z t y m , na wniosek Bieruta został skierwany „ a w a n s e m " bez matury na studia do krakowskiej ASP. Miał po studiach na Śląsku otworzyć n o w ą e p o k ę sztuki socjalistycznej. „Senat Akademii Sztuk Plastycznych w Krakowie (sic! - S A W ) wyraził zgodę na przyjęcie naszego amatora jako wolnego słuchacza. Najcięższe dla Latoski były pierwsze miesiące w Akademii, gdyż nie był w stanie o p a n o w a ć poziomu w y k ł a d ó w , a niekiedy nawet nie r o z u m i a ł dobrze słów używanych przez profesora. (...) J u ż w drugim roku studiów Latoska miał m a t u r ę a w 1955 roku ukończył A k a d e m i ę j a k o przodownik pracy i n a u k i . " Kiedy ten człowiek, zupełnie nieświadom jakiego rodzaju manipulacji jest obiektem, wrócił z ciężko zdobytym dyplomem na Śląsk, zmieniły się j u ż dyrektywy polityczne, tak więc podjął pracę w dziale ratownictwa górniczego w swojej kopalni, jednocześ­ nie pełniąc funkcję instruktora w zespołach plastycznych, k t ó r ą uczciwie wykonuje do dziś. Szczególnie interesujący przykład w tym względzie s t a n o w i ą perypetie Pawła W r ó b l a . Żołnierz kampanii wrześniowej, w przeddzień odznaczenia za o d w a g ę na polach bitew, dostaje 2 5 się pod Przemyślem do niewoli niemieckiej, skąd brawurowo ucieka. W 1941 r. został zmuszony, j a k wększość Ślązaków do podpisania Volkslisty nr. 3 (warunek sine qua non dalszego zatrudnienia w kopalni). W 1945 r. wcielony do Wermachtu, przechodzi na stronę radziecką. „ W n a g r o d ę " j a k o jeniec zostaje wywieziony do kopalni rud na K a m c z a t k ę . Przetrwał dzięki talentowi malarskiemu, malując rosyjskim kapo ko­ szulki i obrazki z kowbojami itp. Po powrocie do Szopienic i do kopalni - wstąpił do zespołu plastycznego, do k t ó r e g o należał także Teofil Ociepka. Po k r ó t k i m okresie względnego spokoju wezwany został do kopalnianej k o m ó r k i U B . Wyrafi­ nowane szykany z a k o ń c z o n e zostały po k i l k u tygodniach skierowaniem do zakładowej k o m ó r k i PPR. T a m dowiedział się, że m o ż e z m a z a ć plamy w swoim życiorysie, jeżeli będzie robił, to co m u każą. O d tego momentu m a l o w a ł regularnie satyryczne gazetki ścienne tzw. „beczki z bumelantami", gromił imperializm wszelkiej maści. - „ K o z a l i tych bomelantów o d r y s o w a ć - o p o w i a d a ł - tom robił, no niechby k t ó r y wtedy władzy powiedzioł: Nie! N a z y w a ł o się, że j o som tych b o m e l a n t ó w i innych krytykują, tak od siebie. Co miesionc zek d o s t o w o ł od nich temat, bo oni całość trzymali". Za jakiś czas „ a w a n s o w a ł " na robotniczego korespondenta-rysownika „ T r y b u n y Robotniczej" w Katowicach. Sprepa­ rowano m u życiorys, dodano brakujące do siedmiu cztery klasy szkoły podstawowej i j u ż w zmistyfikowanych publikac­ jach prasowych biegle cytował Marksa i Lenina, w y p o w i a d a ł się w „imieniu górnośląskiej klasy robotniczej" w istotnych kwestiach m i ę d z y n a r o d o w y c h pryncypialnie, z ludowym po­ czuciem h u m o r u i doborem argumentacji. Tak manipulowa­ nych o s ó b z kręgu m a l a r z y - a m a t o r ó w było na Śląsku więcej, ale w tej hierarchii Paweł W r ó b e l został postawiony najwyżej. Omawiam tę sprawę dlatego dość szczegółowo, gdyż po pierw­ sze poza terenem Śląska nigdzie nie było tak bezwzględnej i wręcz ordynarnej mistyfikacji amatorskiego ruchu plastycz­ nego z jednoczesnym p o d p o r z ą d k o w a n i e m go propagandzie politycznej, po drugie praktyki te, w zmodyfikowanej formie, nasiliły się w okresie „ p r o p a g a n d y sukcesu" (dekada Gierka). Jak pisałem wcześniej, do tak skonstruowanego modelu „ d z i a ł a n i a " amatorskiego ruchu plastycznego potrzebny był system upowszechniania w świadomości społecznej jego „słu­ sznych klasowo" w y n i k ó w , a także lansowania właściwych postaw poprzez „biografie" i „osobiste wypowiedzi". Rolę tę pełniły partyjne środki masowego przekazu. „ P o s t u l a t y 'realistycznego' malowania stawiali Ociepce działacze kultury, związków zawodowych a przede wszystkim dziennikarze, atakujący go za oderwanie od życia. Żywirska, organizując Muzeum G ó r n i c z e w Sosnowcu także prosiła malarza o Rodzinę górniczą (1948). Ociepka niechętnie podej­ m o w a ł t a k ą t e m a t y k ę , źle się w niej czuł i efekty także osiągał nie najlepsze (vide Rodzina). N a m a l o w a ł jednak kilka takich płócien, m.in. w 1950 r. Śląsk (wysłany przez z w i ą z e k w podarunku Stalinowi), Barbórka (1956), Warsztat krawca (1956/57). (...) Wykorzystano zmysł krytyczny malarza, ujaw­ niony w kompozycjach moralizatorskich (np. w Choince chuligana) i Ociepka przez pewien czas pełnił rolę bicza na b u m e l a n t ó w , rysował satyryczne scenki do miejscowej prasy a także raz - do stołecznych 'Szpilek'. 26 P r ó b o w a n o nagiąć do własnych potrzeb propagandowych nie tylko twórczość malarza, ale i jego życiorys. Świadomie wypaczano jego słowa, tak, aby o d p o w i a d a ł y p o ż ą d a n e m u modelowi g ó r n i k a - m a l a r z a . Najlepszym dowodem takiego cynicznego przeinaczania słów Ociepki był wywiad, prze­ prowadzony z n i m przez przedstawiciela PAP. Znalazły się tam m.in. zdania, k t ó r y c h nigdy nie mówił i które tak go zdenerwowały, że wysłał list z ż ą d a n i e m , aby sprostowano zamieszczony w 'Dzienniku Zachodnim' wywiad. Oto frag­ menty z tekstu PAP: '(...) Przebywając stale pod ziemią, czułem tęsknotę do jasnych, żywych barw, d a w a ł e m wodze swej fantazji. T ę s k n o t a ta znalazła wyraz w moich obrazach. Przed wojną - mówił Ociepka - twórczością moją nikt się nie interesował, nikt nie udzielił m i pomocy, ani zachęty, ani wskazówek. Dopiero dzięki władzy ludowej w Polsce wysiłek artystyczny znalazł pełne zrozumienie i opiekę. (...) Ostatnio 125 �nastąpił zwrot w mej twórczości od tematyki fantastycznej do realistycznej. Obecnie maluję fragmenty mojej kopalni i pracy w n i e j . " - napisał w eseju o Ociepce Aleksander Jackowski. A u t o r ten, przytacza dalej inną opinię z prasy śląskiej na temat I I Ogólnopolskiej Wystawy P l a s t y k ó w A m a t o r ó w . „ D z i e n n i k a r z , kryjący się za literami A Z (...) pisał: 'odbija od jednolitego na ogół tonu wystawy Teofil Ociepka. Jego barwna a nie pozbawiona u r o k u kompozycja Raj ptaków nie ma nic w s p ó l n e g o z socjalistycznym realizmem. Jeżeli odzwier­ ciedla życie to j a k o wynik i w y t w ó r pewnych w a r u n k ó w , k t ó r y m przez całe lata podlegał autor, ale nie j a k o ś w i a d o m e przedstawianie rzeczywistości. C h ę ć p r z e ł a m a n i a zaczarowa­ nego k r ę g u i realistycznego podejścia do świata zarysowuje się u Ociepki w płótnie Na hałdzie. M a m y nadzieję, że n a s t ę p n e prace tego utalentowanego g ó r n i k a b ę d ą dowodem jego ciągłego p o s t ę p u na drodze do realizmu. T a k ż e W r ó b e l , towarzysz pracy Ociepki, podlega pewnym skazom formalistycznym'." 27 28 Oto kolejny przykład propagandowego preparowania Teo­ fila Ociepki. Fragment pochodzi z „ D z i e n n i k a Zachodniego", Katowice 13.06.1950. „ O c i e p k a to dodatnia w społeczeństwie jednostka, odprężająca po ciężkiej zawodowej pracy swe mięśnie i swe myśli w wypowadaniu swej dynamicznej wrodzo­ nej radości życia w malarstwie prymitywnym, lecz własnym, z trudem wśród przeciwieństw losu zdobytym. (...) W kopalni widział Ociepka odbicie paprociowych przedpotopowych la­ sów w lśniącym, czarnym węglu, k t ó r e w y d o b y ł na światło dzienne w swej Dżungli i Madagaskarze." Te trzy przytoczone przykłady prasowych zabiegów mistyfikatorskich są wystarczającą reprezentacją praktyk z lat pięćdziesiątych na Śląsku. D l a ścisłości należy d o d a ć , iż Teofil Ociepka nie był górnikiem, p r a c o w a ł j a k o maszynista wycią­ gów w kopalni. O ile środki masowego przekazu działające na podstawie określonych dyrektyw politycznych starały się k r e o w a ć syl­ wetki t w ó r c ó w - a m a t o r ó w , p r e p a r o w a ć interpretacje ich dzieł - posługując się specyficznym metajęzykiem określanym j a k o „ n o w o m o w a " - na poziomie odbiorcy masowego, o tyle etnografowie i inni specjaliści robili to samo, przy użyciu „marksistowskiej metodologii", na poziomie „ n a u k o w y m " . Kreowanie rzeczywistości fikcyjnej, opartej na totalnym uwia­ rygodnianiu fałszu, miało charakter działań, zupełnie nie liczących się relacjami faktycznymi, a wymuszone skutki „reżyserowania rzeczywistości" (Sokorski) otrzymywały „ n a u k o w o " wywiedzioną wykładnię „ n a t u r a l n y c h przemian" właściwych dla twórczości „ w y z w o l o n e j " dopiero w warun­ kach socjalistycznych. „ W drugiej połowie X X wieku dzięki szerokiemu uprzystępnieniu i upowszechnieniu sztuki przez śląskie placówki kulturalne, zwłaszcza muzea oraz domy kultury wznoszone i subwencjonowane przez górnictwo, a co za t y m idzie dzięki dostępności farb, płócien, papieru i innych materiałów, wreszcie opiece nad wszelką amatorsko uprawia­ ną twórczością - malowanie o b r a z ó w stało się szczególnie popularne wśród g ó r n i k ó w . (...) C h o ć niektórzy z nich, j a k L u d w i k Holesz, swe pierwsze p r ó b y malowania wiązali z tema­ tyką s a k r a l n ą , co wynikało z zapotrzebowania rodziny, na ogół nie nawiązywali w swej twórczości do tradycyjnych form przedstawiania. (...) W pejzażach, scenach rodzajowych, kwia­ tach, a nawet portretach i innych obrazach o dowolnej tematyce, dostrzec m o ż n a poszukiwania, k t ó r y c h celem jest zaspokojenie potrzeb kulturalnych i estetycznych środowisk społecznych, z jakich w y w o d z ą się t ó w r c y . (Sic! - S A W ) . W y p ł y w a to nie tylko z przemian kulturowych zurbanizowa­ nego środowiska i technicznych umiejętności t w ó r c ó w , lecz t a k ż e ze z m i a n ą funkcji m a l a r s t w a . " - napisała Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a . Dalsza „ d o w o d o w a " ornamentyka te­ go w y w o d u świadczy o wysokim kunszcie mistyfikacyjnym autorki. Oto dwa dalsze przykłady z jej tekstu: „ O b o k prac, w k t ó r y c h widoczne są n a ś l a d o w n i c t w o b ą d ź wpływy sztuki profesjonalnej, spotyka się wiele płócien tematycznie związa­ nych z codziennym życiem i p r a c ą ich t w ó r c ó w . C i ą g ł o ś ć t r a d y c j i k u l t u r o w e j (podkreślenie - S A W ) wyraża się tu z a r ó w n o w treści, jak i w formie przedstawienia." Nieco dalej 29 3 0 31 32 33 126 i dowiadujemy się, że: „ D a w n e i współczesne wydarzenia, a r c h i t e k t u r ę k o p a l ń śląskich, pracę z a w o d o w ą odzwierciedlają malunki Eugeniusza B ą k a z Szopienic (1918-1969), k t ó r e g o ambicją, obok tworzenia rzeźb w drewnie, węglu, glince szamotowej, było wykonywanie malarskiej i rzeźbiarskiej dokumentacji k o p a l ń śląskich oraz pracy g ó r n i k ó w . (...) Eugeniusz Bąk n a m a l o w a ł także wiele ujęć cynkowni 'Szopie­ nice', gdzie kilka lat p r a c o w a ł oraz w y k o n a ł sceny rodzajowe związane z p r a c ą g ó r n i k ó w i ich życiem; te ostatnie miały formę oryginalnych o b r a z o r z e ź b powstałych przez zamoco­ wanie polichromowanych figurek ludzi i zwierząt na płótnie obrazu malowanego olejną f a r b ą . " Tak oto, niewątpliwie utalentowany t w ó r c a - a m a t o r , jeden ze zdolniejszych w y k o n a w c ó w t e m a t ó w „ n a zamówienie spo­ łeczne", laureat wielu ówczesnych n a g r ó d , wyróżnień, prefero­ wany w ś r o d k a c h masowego przekazu, j a k o „ t w ó r c a zaan­ g a ż o w a n y " i „światły p r z y k ł a d " dla innych, przedstawiony nam został tym razem j a k o pasjonat tego rodzaju tematyki i jej interpretacji. Ponadto trzeba wiedzieć, iż eufemistycznie okre­ ślone „ d a w n e i współczesne wydarzenia" będące „ i n s p i r a c j ą " jego prac - to nic innego, jak opisana wcześniej, nadawana z góry opozycja zło - sanacja, dobro - socjalizm. Nadmierna gorliwość Ireny Bukowskiej-Floreńskiej w „ z b o ż n y m dziele interpretatorskim" postrzegana była kry­ tycznie o wiele wcześniej. W recenzji z jej książki: Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska. Na przykładzie rzeźby w węglu w XIX i XX wieku. ( „ R o c z n i k Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu. Etnografia", z. 8, Bytom 1987. Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e ss. 237) - Aleksander Lipski o b n a ż a wiele słabości w tym względzie, choć nie wszystkie, co także jest zrozumiałe, biorąc pod u w a g ę czas i miejsce opublikowania recenzji. Pomijając wytknięcie ele­ mentarnych błędów jak choćby ten, że twórcą stylu z a k o p i a ń ­ skiego według Bukowskiej-Floreńskiej miał b y ć Witkacy), autor ten pisze m.in.: „Wreszcie teza trzecia: twórczość r o b o t n i k ó w nie należy do twórczości amatorskiej. Ta ostatnia, zdaniem autorki, jest d o m e n ą a r t y s t ó w posiłkujących się w swych dziełach dowolnymi wzorami, nie pozostającymi w ż a d n y m koniecznym związku ze środowiskiem pochodzenia czy etosem ich pracy zawodowej. (...) Z kolei artyści ze środowisk robotniczych w twórczości prezentują treści związa­ ne ze swym regionem, jego zwyczajami, specyfiką własnej pracy zawodowej itp. A u t o r k a p o p e ł n i a błąd nieuzasadnionej ekstrapolacji, przypisując charakter szczególnej przecież dzie­ dziny twórczości, j a k ą jest rzeźba w węglu (a przez to niereprezentatywnej), całej plastyce uprawianej przez artystów a m a t o r ó w należących do klasy robotniczej, k t ó r ą to kategorię społeczną B u k o w s k a - F l o r e ń s k a rozumie zgodnie z definicją W . I . Lenina. Trudno byłoby autorce o b r o n i ć swoją tezę nawet w odniesieniu do całej plastyki robotniczej G ó r n e g o Śląska. W tzw. cywilizowanych krajach nie istnieją ś r o d o w i s k a izo­ lowane od w p ł y w ó w zewnętrznych, szczególnie dziś, w dobie hegemonii ś r o d k ó w masowego przekazu. (...) Twierdzenia Bukowskiej-Floreńskiej, w k t ó r y c h próbuje w y k a z a ć swois­ tość, o d r ę b n o ś ć sztuki klasy robotniczej, są tyleż ciekawe, co sprzeczne z r z e c z y w i s t o ś c i ą . " 3 4 35 S p r ó b u j m y teraz oświetlić interesujący nas obszar z p u n k t u widzenia „socjalistycznej" socjologii na G ó r n y m Śląsku. „ B u ­ dowa rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego, której założeniem jest uzyskanie znacznego p o t ę p u w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych członków społeczeństwa, stawia równocześnie pewne określone wymagania w zakresie planowego kształtowania systemu wartości, aspiracji i moty­ wacji z a c h o w a ń ludzkich. (...) Jest rzeczą z r o z u m i a ł ą i oczywis­ tą, że celów tych nie da się osiągnąć za p o m o c ą systemu n a k a z ó w i z a k a z ó w , wspartych b o d ź c a m i mającymi charakter przymusu. J e d y n ą d r o g ą p r o w a d z ą c ą do tego celu jest odpo­ wiedni system wychowania i motywowania społecznego przez to, co Jan Szczepański nazywa 'pozytywnym n a k ł a n i a n i e m ' . W praktyce chodzi o bardzo szeroki zestaw zabiegów dokony­ wanych w s p o s ó b zorganizowany, opierający się na całym systemie s p o ł e c z n y m . " - napisała M a r i a Michalczyk we wstępie a r t y k u ł u Aspiracje a wartości. 36 �I A n t o n i G ł a d y s z w artykule Robotnicze turze (wskazania modelowe w warunkach uczestnictwo GOP-u) w kul­ pisze na wstępie m.in.: ,,Wielu ludziom, nie przygotowanym do tego typu r o z w a ż a ń , w y d a w a ć się może, iż podejmowanie p r ó b y propozycji modelowych dla kultury czy kojarzących się im z tym zajęć czasu wolnego jest nieszkodliwą futurologią. (...) Temu bardzo wąskiemu i o b c i ą ż o n e m u klsową przeszłością ujmowaniu spraw kultury przeciwstawiam od razu współczes­ ną, naukowo u z a s a d n i o n ą j e d n o ś ć kultury, wychowania i 'świata człowieka'. Od razu też, uprzedzając dalsze wątpliwo­ ści, stawiam pytanie, na k t ó r e o d p o w i e d ź będzie zarazem rozwinięciem kwestii sygnalizowanej w temacie. Czy mamy - jako z b i o r o w o ś ć narodowa - określony m o d e l człowieka tudzież m o d e l społeczeństwa, który realizujemy, lub przyna­ jmniej usiłujemy realizować? Najbardziej potoczna odpo­ wiedź, j a k ą w związku z tym m o ż n a usłyszeć, brzmi: mamy i realizujemy m o d e l społeczeństwa socjalistycznego." 37 W dalszym toku swoich w y w o d ó w autor omawia ten „ m o d e l " w różnych aspektach, lecz w podstawowej relacji centralnych dyrektyw politycznych do stopnia ich realizacji. Wysoko oceniając w tym względzie pierwsze 20-lecie PRL-u, ubolewa nad postępującą z biegiem czasu rozbieżnością między teorią, a wynikającą z niej p r a k t y k ą . W rozdziale z a t y t u ł o w a n y m Propozycje przemian w sterowaniu kulturą, wskazuje na jeden z głównych p o w o d ó w takiego stanu rzeczy. Jest nim „niemal całkowita a u t o n o m i c z n o ś ć p o l i t y k i kulturo­ wej najniższych i najmniej do tego przygotowanych ogniw terenowych, to jest rad z a k ł a d w y c h i kierownictw z a k ł a d ó w p r a c y " , p r z y p o w a ż n y c h niedostatkach naukowej organiza­ cji i kierownictwa w tym zakresie. Opierając się na wynikach b a d a ń i sondaży socjologicznych, G ł a d y s z postuluje kategory­ cznie p o d p o r z ą d k o w a n i e merytoryczne działań związków zawodowych w zakresie kultury Wydziałowi K u l t u r y U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o , lub też W o j e w ó d z k a Rada Z w ą z k ó w Zawo­ dowych powinna wytworzyć „ k o m p e t e n t n y " organ progra­ mujący, realizujący i kontrolujący scentralizowaną politykę k u l t u r a l n ą . Oczywiście, chodzi o wszystko, o wszelkie przeja­ wy kultury, a tezą zasadniczą G ł a d y s z a , pomieszczoną na k o ń c u , jest postulat, aby kierunki rozwoju systemu sterowania kulturą p o w i ą z a ć z pracami c e n t r ó w planistycznych. K o n ­ kludując, m o ż n a powiedzieć, że było to n a w o ł y w a n i e do „ s p r a w d z o n e g o p o r z ą d k u " z lat czterdziestych i pięćdziesią­ tych, oczywiście w zmodyfikowanej formie, co wyraźnie określiła Maria Michalczyk. 38 P r z y k ł a d ó w takich m o ż n a przytoczyć o wiele więcej. G r o n o a u t o r ó w publikacji utrzymanych na prezentowanym poziomie „ n a u k o w y m " było na Śląsku o wiele liczniejsze. Nie taki jest cel mojego szkicu, a p r z y w o ł a n e fragmentarycznie publikacje służyć mają jedynie ukazaniu w ostrym oświetleniu typowych i zarazem dominujących tendencji w opracowaniach większo­ ści e t n o g r a f ó w i socjologów w tym regionie dotyczących tematycznie interesującego nas obszaru. C e c h ą charakterys­ tyczną, odróżniającą w przeszłości Śląsk od reszty kraju, w y w o ł a n ą celowo przez czynniki polityczne, była postawa badaczy, której d o m i n a n t ę stanowiła niespotykana gdzie indziej w takiej skali - dyspozycyjność względem pozanauko­ wych dyrektyw. W efekcie tegoż osądy życzeniowe o jedno­ znacznej proweniencji znajdują na tym terenie nikłą przeciw­ wagę w relacjach faktycznych. G r o n o ludzi zajętych kreowa­ niem rzeczywistości fikcyjnej, nie m o g ł o zwracać uwagi na rzeczywistość j a k o t a k ą . W kontekście tego, co zostało powiedziane powyżej, chcę jeszcze p o w r ó c i ć do problemu „ n a u k o w e g o " wykazywania swoistej odrębności „sztuki klasy robotniczej". Było to pryn­ cypialnie postawione zadanie w okresie komunizmu i dotyczy­ ło nie tylko obszaru Polski. Mnie interesuje realizacja tegoż na Śląsku, jako że tu postulat ten spełniany był „ t w ó r c z o " niemal do ostatnich dni istnienie poprzedniego systemu politycznego (przykładem omawiana publikacja Bukowskiej-Floreńskiej z 1987 r. ostatnia w tym zakresie w P R L ) . W Ł o d z i w listopadzie 1983 r. zorganizowana została konferencja pt. „ K u l t u r a klasy robotniczej". Towarzyszyła jej wystawa zorganizowana przez Muzeum Miejskie w Zabrzu ze zbiorów własnych z a t y t u ł o w a n a „ R o b o t n i c z e widzenie świata w kręgu śląskiej plastyki nieprofesjonalnej". W towarzyszą­ cym jej folderze opublikowany został tekst spełniający trzy podstawowe funkcje: stanowił „ s ł u s z n ą " i „ w ł a ś c i w ą " inter­ pretację śląskiej twórczości amtorskiej wywołanej sztucznie przez opisane wcześniej zabiegi stymulacyjne, przedstawiał tak zaistniałą twórczość, j a k o zjawisko naturalne, a po trzecie starał się „ d o w o d z i ć " odrębności kulturowej, twórczości klasy robotniczej. Zanim o d w o ł a m się do samego tekstu, chcę zwrócić u w a g ę na fakt, iż Muzeum Miejskie w Zabrzu gdzieś tak do 1986 r. z „ u r z ę d u " zajmowało się gromadzeniem twórczości plastycz­ nej „górnośląskiej klasy robotniczej" wg określonego przez politycznych d e c y d e n t ó w klucza w y b o r u . S t ą d też wynikały niewątpliwe kompetencje i właściwość tego muzeum, preferu­ jące go do zorganizowania wspomnianej wystawy. Było ono także organizatorem lub w s p ó ł o r g a n i z a t o r e m wielu regional­ nych k o n k u r s ó w tematycznych plastyki nieprofesjonalnej. Należy ponadto zdać sobie sprawę z tego, że o ile w latach pięćdziesiątych prowadzona była ostra kampania na rzecz przebudowy świadomości narodu, niwelacji tradycji, istnieją­ cego systemu wartości, wyrugowania religii, a nawet całej warstwy wierzeniowo-mitycznej wchodzącej w szeroko pojęty obszar „ s a c r u m " (w odniesieniu do plastyki amatorskiej, przewidzianej wg w z o r ó w radzieckich, j a k o skuteczny i n ­ strument propagandowy, realizowano j ą przy użyciu bezpar­ donowego systemu zakazowo-nakazowego), o tyle później cały system p o s t ę p o w a n i a uległ zmianie. Po październiku 1956 r „ kiedy w polskich warunkach metoda terroru politycz­ nego poniosła f i a s k o , argumentum baculinum z a s t ą p i o n o techniką „ m a r c h e w k i i kija", co w odniesieniu do plastyki amatorskiej oznaczało wprowadzenie k o n k u r s ó w tematycz­ nych. Jednocześnie, czego nie wolno przeoczyć, okresowi temu przyświecała pryncypialna interpretacja najwyższych gremiów politycznych, że Polska weszła na wyższy etap budowy socjalizmu i „socjalistycznego człowieka". Po latach sześć­ dziesiątych, w dekadzie Gierka o g ł o s z o n o , iż ludzie i kraj znajdują się „ n a etapie budowy rozwniętego społeczeństwa socjalistycznego". 3 9 40 Odpowiednio do tego w obrębie plastyki amatorskiej, mającej być odbiciem „socjalistycznej świadomości narodu", a szczególnie „klasy robotniczej", po przebyciu kolejnych „ e t a p ó w rozwoju", w k o ń c u lat siedemdziesiątych i na począt­ ku osiemdziesiątych, zadaniem specjalistów z branży było wykazanie „ n a t u r a l n o ś c i " obfitych z b i o r ó w dzieł amatorskich zaistniałych sztucznie, przy jednoczesnym wykazaniu - osta­ tecznym i jednoznacznym - immanentnych cech twórczości „klasy robotniczej", j a k o „ k u l t u r o t w ó r c z e j siły n a r o d u " w pe­ łni realizującej się dopiero w warunkach socjalizmu. C h o d z i ł o w tym przypadku o prezentowanie tej twórczości, utrzymywa­ nej, lepiej lub gorzej (vide A n t o n i G ł a d y s z ) w ideologicznych ryzach, j a k o emanacji postawy świadomościowej i mentalnej r o b o t n i k ó w . Z tego w y n i k a ł o traktowanie sztuki amatorskiej wyłącznie w kategoriach kulturowych i socjologicznych, k t ó r ą to p o s t a w ę na Śląsku najpełniej reprezentowała Krystyna Kaczko. Oto w j a k i s p o s ó b tak s f o r m u ł o w a n e zadanie zostało rozwiązane w katalogu rzeczonej wystawy. „Świat kultury robotniczej, to świat swoisty, pełen bogactwa, wartości nie­ p o d w a ż a l n y c h i pewnych sprzeczności (...). Jednym z tych zjawisk ( k u l t u r o w y c h - S A W ) jest zachwycająca (...) swoistym pojmowaniem świata i ludzi twórczość nieprofesjonalna śląs­ kich środowisk robotniczych. Dowodzi ona nie tylko żywo­ tności i znamiennych przobrażeri tej formy artystycznej eks­ presji, ale również, a m o ż e przede wszystkim, wskazuje na specyfikę, rozwój i bogactwo kultury robotniczej. Czy więc m o ż n a p o r ó w n a ć ten nurt działań twórczych z jakimkolwiek innym na obszarze rodzimej plastyki samorodnej? Chyba nie. Jest ona wytworem głównie ludzi zatrudnionych w przemyśle wydobywczym (górników), ciężkim ( h u t n i k ó w ) , r o b o t n i k ó w innych gałęzi oraz rzemieślników. Łączy ich robotniczy rodo­ wód, określony rodzaj doświadczeń, tradycja, z reguły usankc­ jonowany inwentarz kulturowy, a wreszcie miejsce zamieszka- 127 �nia, przede wszystkim w obrębie dużych skupisk miejskich. (...) Są to swoistego rodzaju r e p o r t a ż e publicystyczne, swoistego rodzaju refleksje nad przeszłością, teraźniejszością i przyszłoś­ cią. (...) Widzimy w tej twórczości przecież p r ó b ę znamiennego modelowania świata zgodnie z własnymi potrzebami. (...) Wraz jednak z awansem kultury ludowej i robotniczej, k t ó r y nastąpił po drugiej wojnie światowej, stworzone zostały j a k o ś ­ ciowo odmienne warunki rozwoju twórczości nieprofesjonal­ nej. N a u w a g ę zasługuje przede wszystkim sformułowanie określonych ram organizacyjnych, dzięki k t ó r y m twórca ro­ botniczy miał szansę rozwoju zaineresowań i eksponowania dorobku. (...) 1 wreszcie nieodłącznym motywem twórczości nieprofe­ sjonalnej jest rozmaicie interpretowana praca. Częstotliwość pojawiania się tego motywu j a k o źródła inspiracji artystycznej świadczy niewątpliwie o chęci podkreślenia wagi pracy w życiu człowieka jako nieodłącznej jego treści, k t ó r a nadaje sens wszelkim p o c z y n a n i o m . " Tekst ten w całości nie jest jednoznaczny. Przytoczone fragmenty, wraz z p e w n ą p o m i n i ę t ą sferą opisową, spełniają wymagania „ideologiczne". Jednak w drugiej swojej warstwie posiada wyraźnie w y a r t y k u ł o w a n ą antytezę: Świat kultury robotniczej „ W z b u d z a emocje i spory co do zakresu i sposobu pojmowaia. Często jednak mimo określonych sukcesów ba­ dawczych nadal zdajemy się tkwić w kręgu pewnych nieporo­ zumień czy wręcz stereotypów. W konsekwencji wyłania się z nich obraz wypaczony i uproszczony. (...) Owe zasygnalizowane fascynacje przejawiające się w wyraź­ nym preferowaniu pewnych m o t y w ó w nie wyczerpują oczywi­ ście bogactwa twórczości nieprofesjonalnej. Jest ona przecież złożona i r ó ż n o r o d n a , pełna jednoznaczności, ale i wieloznacz­ ności. W y r a ż a istotę odczuć i przemyśleń robotniczego twórcy, a m o ż e po prostu odczuć i przemyśleń człowieka współczes­ nego." Ostatnie dwa fragmenty s t a n o w i ą k l a m r ę całej wypowiedzi. Tak więc ich rola konstrukcyjna w tym tekście jest bardzo znamienna i istotnie waloryzuje całość. Przytoczony p r z y k ł a d jest jednym z bardzo nielicznych p r ó b zasygnalizowania niezgody ze strony śląskiego ś r o d o w i s k a etnograficznego na wciąganie go w budowanie mistyfikacji w obrębie sztuki amatorskiej. Jest faktem bezpornym, że przez kilka dziesięcioleci w tak skonstruowanej „ m a s z y n e r i i " przemielano na Śląsku często niepoślednie talenty na manualnych w y k o n a w c ó w narzucanej tematyki, zmieniając powoli, ale stale i , niestety, skutecznie twórczość a m a t o r s k ą - w „ r u c h amatorski", będący u schyłku lat osiemdziesiątych dość pośledniej miary zjawiskiem so­ cjologicznym. Ociepka i dosłownie k i l k u najzdolniejszych, dzięki prywatnym i m o ż n y m protektorom ocaliło swoją indywidualność twórczą, ale reszta zmuszona została do zajęcia miejsc w karuzeli k o n k u r s ó w tematycznych. Przybyła tuż po zakończeniu I I wojny światowej na Śląsk w randze kapitana U В Czajka-Stachowicz, miała kaprys, aby wylansować w świecie polskiego Celnika-Rousseau. Dzięki temu Teofil Ociepka u r a t o w a ł się j a k o człowiek i malarz. Skutki tego „dziwnego w y b r y k u " zostały stonowane przez odpowiednie publikacje prasowe, Ociepkę „ a w a n s o w a n o " na g ó r n i k a d o ł o w e g o , spreparowano m u życiorys, zrobiono z niego poczciwego, naiwnego fantastę, dającego nadzieję na „socjalistyczną r e e d u k a c j ę " , a na wyższym szczeblu mis­ tyfikacji fachową r o b o t ę wykonali swoimi pracami Andrzej Banach dla obiegu ogólnopolskiego i Cezary L e ż e ń s k i dla obiegu lokalnego. Obie te książki „załatwiły" całą skom­ p l i k o w a n ą sprawę. Jednocześnie wydana została instrukcja zakazująca zakupu dzieł janowskiego mistyka do lokalnych zbiorów muzealnych. Rzecz nie była trudna do upilnowania, bowiem na Śląsku, wbrew obowiązującym w Polsce zasadom muzealnym, wszelkie zakupy muzealiów były decydowane przez scentralizowaną, wojewódzką Komisję Z a k u p ó w . E f e ­ ktem tego jest brak, poza kilkoma obrazami zakupionymi ostatnio przez Muzeum w Zabrzu, dzieł Ociepki na Śląsku. 41 42 44 4 5 N a w y k i w d r o ż o n e przez tyle lat pracującym na Śląsku 128 i muzealnikom i etnografom o w o c o w a ł y do niedawna d o ś ć dziwacznymi, czy wręcz komicznymi przedsięwzięciami. Pod­ kreślam po raz kolejny, że nie m ó w i ę oczywiście o wszystkich ludziach z b r a n ż y i wszystkich działaniach, ale o reprezen­ tatywnej większości. Socjotechniczna s p r a w n o ś ć manipulowa­ nia faktami, interpretacjami prezentowanymi jako rzekome wyniki b a d a ń , w rzeczywistości f o r m u ł o w a n y m i ad usum delphini - wyrugowały na t y m terenie w znacznym stopniu z a r ó w n o rzetelność b a d a w c z ą jak i refleksję n a u k o w ą . W drugiej połowie lat osiemdziesiątych machina ta kręciła się nadal siłą rozpędu, choć „ p a r y ideowej" w tłokach było coraz mniej. Jednym z bardziej reprezentatywnych p r z y k ł a d ó w działań mityzacyjno-mistyfikacyjnych była wystawa zrealizowana przez Dział Etnografii Muzeum Śląskiego w p a ź d z i e r n i k u 1988 r. pt. „ Ż y w o t n o ś ć kultury ludowej na G ó r n y m Ś l ą s k u " . „Celem ekspozycji było zatem pokazanie przede wszystkim żywych treści kultury ludowej G ó r n e g o Śląska - napisała po latach autorka ekspozycji, M a r i a Lipok-Bierwiaczonek - tra­ dycji najtrwalszych, przechowywanych do dnia dzisiejszego. Wystawa d o k u m e n t o w a ł a zjawiska celowo dobrane - właśnie według kryterium żywotności - od stroju ludowego noszonego współcześnie przez najstarsze mieszkanki śląskich wsi lub przechowywanego z pietyzmem i w k ł a d a n e g o na specjalne okazje przez młodsze pokolenia (...), poprzez sposoby u r z ą ­ dzenia wnętrz mieszkalnych po kultywowane obrzędy: do­ żynki, 'mikołoje' pszczyńskie, pochody konne w raciborskich Pietrowicach. Wystawa była skomponowana w ciąg scen, k t ó r e otwierała p o s t a ć pszczyńskiej ' c h ł o p i o n k i ' na rowerze z charakterystycz­ n ą siatką na tylnym kole - znakiem śląskiej w s i . " Istota sprawy w t y m przypadku polega na t y m , że używanie górnośląskiego stroju ludowego ma charater o zdecydowanej tendencji zanikowej. U ż y w a n y jest faktycznie jedynie przez najstarsze, o d c h o d z ą c e pokolenie. Jako „zjawisko celowo dobrane" wg kryterium żywotności jest nieporozumieniem, względnie celowym fałszem. T o samo dotyczy „ u r z ą d z e ń wnętrz mieszkalnych". Zaprezentowane na tej ekspozycji dawno zostały j u ż wyrzucone na śmietnik, nawet nie do lamusa. Tak więc to, co ewidentnie w sferze materialnej kultury o b u m a r ł o - zostało z całą „ n a u k o w ą p o w a g ą " przed­ stawione j a k o rzeczywistość realna, nadal trwająca. Jedynie część d o t y c z ą c a o b r z ę d ó w o d p o w i a d a ł a p o s ł a n i u wystawy. Chcę jeszcze zwrócić u w a g ę na o w ą „ c h a r a k t e r y s t y c z n ą siatkę na tylnym kole", mającą być wg M a r i i Lipok-Bierwiaczonek - „ z n a k i e m śląskiej wsi". D o momentu jej publikacji nie z d a w a ł e m sobie sprawy z tego, że z a r ó w n o moja matka p o c h o d z ą c a z K r y n i c y i mieszkająca w Krakowie, jak i cała populacja kobiet na terenie krakowskiego, sądeckiego, w o g ó ­ le obszaru całej Polski, używająca w okresie międzywojnia i zaraz po wojnie r o w e r ó w tzw. „ d a m e k " z o w ą siatką na tylnym kole c h r o n i ą c ą długie spódnice przed w p l ą t a n i e m się w szprychy, wywodziła się po prostu ze śląskiej wsi! Interesują­ ce „ o d k r y c i e naukowe"! W a r t o by się zastanowić, czy twier­ dzenia tego nie da się rozszerzyć na teren całej ówczesnej Europy, za czym przemawiałyby np. filmy tzw. „ n e o r e a l i z m u w ł o s k i e g o " z lat czterdziestych i pięćdziesiątych czy francuskiej „nowej fali". 45 T r u d n o jest m i powiedzieć, czy była to mistyfikacja prywat­ na, wynikająca z osobistych s e n t y m e n t ó w , z owych m ł o d o p o l ­ skich korzeni, czy realizacja „ n a określone z a m ó w i e n i e " . Jest faktem, iż sztuka, kultura typu ludowego, jak i twórczość amatorska były właściwie do wczoraj na Śląsku obszarem, na k t ó r y m m o ż n a było d o k o n y w a ć bezkarnie zabiegów najbar­ dziej dowolnych i cudacznych w todze „ n a u k o w e j powagi". Znaczna część zbiorów muzealnych sztuki nieprofesjonal­ nej, z wyłączeniem kolekcji Muzeum Śląskiego, w tutejszym regionie stanowi znakomity materiał egzemplifikacyjny do b a d a ń nad rodzajami i efektami socjotechnicznych zabiegów mistyfikacyjnych całego okresu „realnego socjalizmu". M o ż ­ na w nich znaleźć wstydliwie skrywane plony działań konkur­ sowych tej samej klasy, jak opisane przez Antoniego K r o h a c u d e ń k a z Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u np. Droga �krzyżowa Lenina, kapliczka gen. Świerczewskiego, czy też Kopernik jako Chrystus Frasobliwy. * * * A u t o r zastrzega się, że tekst ten zawiera nieuniknione uproszczenia, k t ó r e wynikają z a r ó w n o z jego objętości, j a k również z założenia mającego na celu ukazanie określonego modelu działań. N i e jest możliwe w tak krótkiej formie przedstawienie pełnego spectrum zjawisk zaistniałych, w t y m P R Z Y postaci i działań badaczy rzetelnych, choćby Józefa Ligęzy - jako opozycji do tendencji i postaw opisanych. Wymaga to oddzielnej wnikliwej rozprawy. Prezentowany szkic przedstawia jedynie określony przez polityczne przesłanki realnego socjalizmu system działań mających na celu niwelację tradycji kulturowej, związanych z nią systemów wartości, zmistyfikowanie relacji faktycznych, mające na celu wprowadzenie fałszu i p r z e k ł a m a ń w miejsce wartości wyrugowanych. ' ISY: 1 Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, IS PAN, fów, dla „właściwego" rozumienia zmistyfikowanej przy ich udziale twórczo­ „Ossolineum", Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1979 г., s. 7 ści amatorskiej. Narzucony przez decydentów politycznych wybór elementów krajobrazu, objaśniony zostaje nader gładko jako „cecha indywidualnego Włodzimierz Sokorski, Sztuka w walce o socjalizm. Warszawa 1950; s. stylu" i „synteza treści". 90-95 obejmują pełny wywód dotyczący sztuki ludowej, z którego prezen­ towany cytat został wyjęty. W zbiorach specjalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach. Maria Żywirska Amatorski ruch itd., s. 42 Pełniejszy kontekst dla wypowiedzi Sokorskiego, jak i zadań etnografii Związek Zawodowy Górników. radzieckiej znaleźć można przykładowo w broszurze: A.J. Sobolew, Kandydat Nauk Filozoficznych, Leninowska teoria odbicia rzeczywistości w sztuce Aleksander Jackowski, Teofil Ociepka, „Polska Sztuka Ludowa" R. (Stenogram wykładu wygłoszonego w Centralnym Lektorium WszechzwiązX X X V I I I , 1984, nr 1-2, s. 44 kowego Towarzystwa Popularyzacji Wiedzy Naukowej i Politycznej), Biblio­ Tamże, s. 44—45 (brak daty publikacji i tytułu gazety, wynika stąd, że A. teczka Naukowa „POPROSTU", z. 1, Warszawa 1955 Jackowski korzystał w tej mierze z archiwum malarza, gdzie część notatek Oto dwa cytaty z Sobolewa: „Rozwój zarówno samej sztuki, jak i koncepcji prasowych jest bez winiet). estetycznych odbywał się i odbywa w procesie ostrej walki klasowej." (s. 5) Jest Cytat za Jackowskim, op.cit., s. 54, przypis 29 to myśl zasadnicza podana drukiem wytłuszczonym. „Prawdziwość" tego stwierdzenia nie wytrzymuje próby krytycznej w porównaniu choćby z wnioskami wynikającymi z pierwszej powojennej „Zgodnie z marksistowsko-leninowską teorią, sztuka jest formą świadomo­ wystawy sztuki amatorskiej na Śląsku w 1946 r. (mającej m.in. na celu ści społecznej odzwierciedlającą byt społeczny - ideologiczną nadbudową, „zinwentaryzowanie" istniejącej od dziesięcioleci twórczości plastycznej śro­ wywierającą z kolei silny wpływ na materialną podstawę, jest specyficzną dowisk robotniczych w momencie obejmowania nad nią „Socjalistycznego formą poznania świata zewnętrznego i jednym z narzędzi jego przekształcania. mecenatu") - zawartymi np. w pracach M. Żywirskiej i A. Ligockiego. Sztuka ma charakter klasowy i partyjny, tak jak każda inna forma nadbudowy W wielu pracach innych badaczy (np. Józefa Ligęzy) sygnalizowana jest ideologicznej." (s. 8) powszechność amatorskiego uprawiania sztuki na Śląsku w okresie między­ Aleksander Błachowski, Skarby w skrzyni malowane, czyli o sztuce wojnia z podkreśleniem przewagi prac malarskich nad rzeźbiarskimi. Dla ludowej inaczej, LSW, Warszawa 1974, s. 145-146 ścisłości dodaję, iż dotyczy to również górników. Przykład ten jest typowym Lesław Wojtasik Propagandowe funkcje niektórych form kullurv, w serii: dla tej autorki ignorowaniem „niewygodnych" dla niej źródeł czy opracowań „ABC Propagandy", MAW, Warszawa 1982, s. 4 i 8 badawczych. Cytat za L . Wojtasikiem, op.cit., s. 8 Powszechnie znaną i udowodnioną w opracowaniach rzetelnych badaczy Dariusz Czaja, Czesław Robotycki, Rodzina wiejska na Podlasiu - według prawdą jest fakt braku akceptacji dla twórczości tzw. „nieprofesjonalnej" tygodnika „Przyjaciółka", „Polska Sztuka Ludowa", R. X L , 1986, nr 3-4, s. właśnie w środowiskach, z których się ci twórcy wywodzą. Wynika to zarówno 155 ze względów estetycznych (skuteczna konkurencja opartych na wysokim Seweryn A. Wislocki, Król jest nagi, „Tak i Nie", nr. 1 (193), Katowice poziomie poligraficznym wzorców plastycznych kultury masowej), jak i braku 2 I 1987 akceptacji narzuconej tematyki „socjalistycznego etosu pracy". Omówienie fragmentu wystąpienia Czesława Robotyckiego na sesji naukowej: „Polska sztuka ludowa - współczesność i perspektywy" zor­ Irena Bukowska-Floreńska, Twórczość plastyczna - rzeźba i malarstwo, ganizowanej przez Muzeum Śląskie w 1989 r. Tekst tegoż wystąpienia nie op.cit., s. 326. Interesujące jest także, jaką zmianę funkcji malarstwa miała na został opublikowany. Przytoczony fragment oparty jest na notatkach autora myśli autorka? z w.w. sesji. Tamże, s. 327 Michał Szulczewski, Propaganda polityczna. Pojęca-funkcje-problemy, Tamże, s. 329 Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 219 Aleksander Lipski, O amatorskiej twórczości artystycznej w środowisku robotniczym, „Zaranie Śląskie", R. L I , nr 3^1, 1988, s. 462 Michał Szulczewski, Polityka informacji, Książka i Wiedza, Warszawa 1977, s. 115 Maria Michalczyk, Aspiracje a wartości, „Górnośląskie Studia Soc­ Szulczewski, op.cit., s. 117) jologiczne", t. 13, pod red. Wandy Mrozek, Śląski Instytut Naukowy, Henryk Jabłoński, Opinia,parlament, prasa, Warszawa 1947 (cytat za M. Katowice 1979 г., str. 31 Szulczewskim, op.cit., s. 117 Antoni Gładysz, Robotnicze uczestnictwo w kulturze (wskazania modelo­ Por. interesujący i wnikliwy szkic D. Czai i Cz. Robotyckiego, op.cit. we w warunkach GOP-u), „Zaranie Śląskie", R. X X X V I I , styczeń-marzec Eugeniusz Zaczyk: Kamerdyner Władzy, Śląski Fundusz Literacki, 1974, s. 64-65 Katowice 1992 Tamże, s. 82 Zaczyk, op.cit., s. 72 Wcześniej zbiory takie gromadzone były w Muzeum Górniczym w Sos­ Juliusz Niekrasz, Z dziejów AK na Śląsku, Katowice 1993 nowcu podległym pod Zarząd Główny Związku Zawodowego Górników Na tej wystawie został zauważony po raz pierwszy Teofil Ociepka. (dotyczyły tylko tej grup zawodowej), w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Maria Żywirska, Amatorski Ruch Plastyczny wśród Górników, Katowice Odnośnie Muzeum Miejskiego w Zabrzu należy powiedzieć, że w okresie 1959 г., Wojewódzki Ośrodek Kulturalno-oświatowy, s. 20 stanu wojennego, Jadwiga Pawlas-Kos kierująca działem sztuki nieprofes­ Tamże, s. 45 jonalnej po Krystynie Kaczko, jako pierwsza na Śląsku gromadziła obrazy Obecnie w tym budynku mieści się Biblioteka Śląska. Bronisława Krawczuka z cyklu będącego protestem artystycznym przeciw Erwin Sówka chcąc się uwolnić od przymusu pracy w zespole propagan­ wojskowemu terrorowi komuny, ukrywając je w magazynach muzealnych. Po dowym w kopalni „Wieczorek", zwolnił się z pracy, następnie zatrudnił jako 1986 r. zmieniła także radykalnie kryteria zakupu prac do muzealnej kolekcji, górnik w Przedsiębiorstwie Robót Górniczych w Mysłowicach (inne zjed­ odrzucając obowiązujące do tego czasu i mzwiązane z wyżej omówionymi noczenie węglowe), dopiero po jakimś czasie wrócił do kopalni „Wieczorek" przesłankami politycznymi. już jako górnik i wtedy wstąpił do zespołu plastyków - amatorów przy tej W 1956 r. pierwsi Węgrzy zbuntowali się przeciw stalinowskiemu kopalni. dyktatowi. Motywy takie w obrazach Pawła Wróbla zaczęły się pojawiać dopiero Marian Grzegorz Gerlich, Jadwiga Pawlas-Kos, Robotnicze widzenie pod koniec lat sześćdziesiątych. Irena Bukowska-Floreńska na ten temat pisze świata w kręgu śląskiej plastyki nieprofesjonalnej, wstęp do folderu wystawy, tak: „Odrębną grupę w dorobku Pawia Wróbla stanowią pejzaże, będące Zabrze - Łódź 1983 jakby syntezą różnorodnych fragmentów typowego krajobrazu otaczającego Tamże. dawne śląskie osiedla górnicze: 'familoki', szyby kopalniane, kominy, hałdy, krzyżujące się tory kolejowe, przejazdy i drogi; w rzeczywistości szare od pyłu Komisja taka na terenie województwa śląskiego działała do 1991 г., na obrazach Wróbla kolorowe, wesołe, o dopracowanych w rysunku detalach. potem jej działalność została zawieszona z powodów braku środków na (...) Prace Wróbla mają wyraźne cechy indywidualnego stylu, wyrażająego się zakupy muzealiów. Ponadto część muzeów przeszła pod jurysdykcję gminną, m.in. syntezą treści, prostą czystą linią rysunku." (Fragment cytowany co wyzwoliło je z tego reliktu okresu realnego socjalizmu, utrzymywanego pochodzi z artykułu Twórczość plastyczna - rzeźba i malarstwo (w:) Górniczy uparcie na Śląsku. Stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, pod red. Doroty Simoni­ Cezary Leżeński, Kolorowy świat mistrza Teofila, Wyd. „Śląsk", Katowi­ des, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1988) ce 1963 Teksty Bukowskiej-Floreńskiej stanowią czysty, wręcz kliniczny przykład Maria Lipok-Bierwiaczonek, Dział Etnografii, (w:) Ziemia Śląska t. 3, „interpretacji życzeniowej" wykonywanej przez większość śląskich etnograpod red. Lecha Szarańca, Katowice 1993, s. 349 2 2 4 3 2 5 2 6 2 7 2 8 1 9 3 0 4 s 6 7 3 1 8 9 3 2 3 3 1 0 3 4 3 5 1 1 3 6 1 2 1 3 3 7 1 4 1 5 3 8 1 6 3 9 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 4 0 2 3 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cec44bc70b5d7043f11b7ff4f899bb69.pdf 2746dd9360c32e044d3cc7297690d8e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2939 Title A name given to the resource Ludowa plastyka Żywiecczyzny - Gody / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.69-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki LUDOWA PLASTYKA ŻYWIECCZYZNY - GODY T a k i tytuł no*>U trzocia kolejna w y s t a w a 1 w Galom „SR- М А Р О К " działającej o d września 198G r. pod patronatem W y ­ działu K u l t u r y i Sztuki Urzędu Miojskk-g >, M u w u i i Górnej, kultywującego dawny scenariusz obrzędu, w którym przeważają elementy m a g i i pastorskiej. Śląskiego Najstarsze m a s k i , pochodzące zo w s i L a l i k i , w y k o n a n o przez ] Centrum K u l t u r y w Katowicach. Była „;ia dziełom a u t o r s k i m nieżyjącego już L u d w i k a P y t l a oraz d w u twórców a n o n i m o w y c h Marii Fidorkiowicz i powstała w ofeb-.io prowadzonych przoz nią przewyższały zdecydowanie prywatnie terenowych badań etnograficznych. T r z o n ekspozycji cyzją stanowiły maski, stroje i rekwizyty wypożyejsone od działających aktirilnio zespołów obrzędowych — ,.Dziadów" т. U l i k i „ Ż a b ­ wykonania bogactwem i dekoracyjnością f o r m y , okspresją, pre­ wszystkie inne. Większość masek używanych w zespole и Łękawicy w y k o n a Józef K u p o z a k , legitymujący się d y p l o m e m czeladnika w rzeźbie n i c y " z Żabnicy Górnej. Zespoły te w y b r a n o w w y . u k u starannej w elekcji spośród kilkunastu działających na Zvn-ioecsy/ по w do- w 1950 r. Pierwszą maskę drewnianą wykonał w ] 950 r . Spodobała liaio Soły i jej dopływów od Cięeiny do Z w a r d o n i a . Wystawę się t a k dalece, żo o d r o k u następnego r.a obstałunek zespołu uzupełniały eksponaty z M u z e u m w Żywcu oraz рглео współ­ w Żabnicy czesnych rzeźbiarzy masek obrzędowych. k o m p l e t y masek dla ról obrzędowych. Drewniano m a s k i , o dużej 2 Ekspozycję pomyślano j a k o prezentację p l a s t y k i obrzędowej żywej, zmieniającej się w czasie, toteż obok wytworów wykonapycli współcześnie pokazano staro, takżo wycofane już z użycia przedmioty obrzędowe. Umieszczono n a wystawie objaśnienia dotyczące symbolicznego znaczenia prezentowanych przedmiotów pozwóldy dostrzec ich sens i rolę w poszczególnych etapach obrzędu me redukując i c h do dzieł o walorach t y l k o p l a s t y c z n y c h . C.ok-v.™ było zderzenie e s t e t y k i t r a d y c y j n e j z próbami n o ­ drewnie n a d a n y m przez Tzbę llzomieśimezą w Krakowie j a k i i n n y c h g r u p kolędniczych wykonywał całe ekspresji, stanowią istotną innowacje. Przedtem zespoły posługi­ wały się g o t o w y m i m a s k a m i z p a p i e r u , nietrwałymi. K i r p e z o k wzoruje się na p r z e d w o j e n n y c h r u n k a c h papierowych, które przorworzył uzyskując oryginalne i ar'/stycznie ciekawo efekty. W y ¬ k- m . i l p o n a d tysiąc ma=ek dla zeapołów kolędniczych, jest więc człowiekiem, który wywarł poważny wpływ na kształt i formę artystyczną masek używanych przoz. żywioekio „ D z i a d y " . M . 1-jderkimviez omawia twórczość Ivuprza-ka w Katalogu Późniejszo m a s k i mają coraz wystawy: więcej coeli i n d y w i d u a l n y c h watorskiej s t y l i z a c j i . „Dziady" z L a l i k rop rezon tują t y p zespołów wskakujących n a inwoncje a r t v s t y Rzeźbione w drownio b a r w n i e kolędniczych w y s t . ; p u j : r y o h w malowane twanyeh dzinHmi lub dolinie górnego biegu Soły, szlachcicami. Zespól z L * l i k , który używa rn.in, najstarszych z zachowanych na żywiecczyźnie masek, wprowadza do tradyeyjncg > scenariusza cechach połno ekspresji postaci np o przerysowanych k a r y k a t u r a l n i e Żyda, Cyg;vna, D i Vb 1 % fu u kfl j o n uj £|cy c l i z dawien dawna w t r a d y c j i l u d o w e j , po^uidftJĄ tlwio podsttiwo we I'LH'II у * 'iloporynzjity i cliar&kte obrzędowego wiole i n n o w a c j i , w odróżnieniu od z o s p j h i z Żabnicy !• Muski ..Żydów" z hit dwudziestych, L a l i k i ; i l . 2. F r a g m e n t ekspozycji: „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej. F o t . J e r z y M i r s k i 69 �K u p c z a k jest a u t o r o m istotnej z m i a n y , przyjętej powszechnie przez zespory kolędnicze: ślimakowaty s y m b o l głowy „ K o n i a " Uczniom K u p c z a k a nazwać można M a r i a n a Chowańca, rzeź. hiarza-samouka. "Początkowo podpatrywał K u p c z a k a p r z y pracy próbując skrycie go naśladować. Jego późniejsze m a s k i korzystnie różnią się o d masek K u p c z a k a . Mieszcząc się w kanonio narzueoindywidualnych, potrafił nadać i m wielo a u t o r s k i c h , uzyskując oryginalny, cech ciekawy wystawie pokazano obrzędowa jest dzisiaj ostatnią redutę a u t e n t y c z n e j , nieskażona gustom miejskiego o d b i o r c y , s z t u k i łudowej. Stwierdza, że dziedzina twórczości j e s t wciąż żywa i r o z w i j a się, postuluje ti uznanio jej za, równio ważną j a k rzeźba czy m a l a r s t w o . K a t o w i c k a w y s t a w a w swojej warstwie etnologieznoj wyfe zała niezbicie, iż sens obrzędu kolędniczego „ D z i a d y " j e s t c i ^ świadomie magiczny, w b r e w głoszonym o p i n i o m , często w op„ plastyeznio efekt. Ш przez R . Reinfussa. W e wstępie do k a t a l o g u a u t o r k a u t r z y m u j e , iż płastyfc, zastąpił j e j werystyczną podobiznę. n y r a przez tradycję Chowaiioo ~1 nastąpił po okresie z a n i k u , o d n o t o w a n y m w l a t a c h Ш 1 — 7 ^ także m a s k i a u t o r s t w a Stanisława Kuehojdy, mieszkającego na Graniach między Cięciną a Żabnicą. Jost to pierwsza prezentacja prac młodego rzeźbiarza, którego ojciec, takżo Stanisław, jost rzeźbiarzem i s k r z y p k i e m grającym w zospole „ D z i a d ó w " z Żabnicy. T a k więc m a m y w t y m p r z y ­ p a d k u do czynienia z kontynuacją rodzinnej t r a d y c j i . M a s k i Chowańca i K u c h e j d y używano są przoz kolędników czyli f u n k c j o ­ nują w obrzędzie, są, akceptowano przez społeczność wiejską. Wszyscy w y m i e n i e n i twórcy są a u t o r a m i masek nawiązują­ cych do t r a d y c j i zarówno w kształtach j a k i ekspresji. Zostały one zostawiono z maskami będącymi próbą współczesnej s t y l i z a c j i , w y k o n a n y m i przez Ryszarda Biela z W i e p w a . B i e l p o p r a w n i e cowaniach n a u k o w y c h , o jego r z e k o m y m z r e d u k o w a n i u się do p u s t y c h f o r m teatralno-ludyсznych . Możliwo, iż n a uksztalft 3 wanie się opinii sprzecznych ze stanem f a k t y c z n y m wywaijj wpływ sztuczne w swojej istocie, bo oderwano od rozumiejący^ rzeczywisty sens magicznych nymboli l u d z i z r o d z i n n y c h występy f o l k l o r y s t y c z n e zespołów kolędniczych, choćby n a щ, prezie zwanej Gody Żywieckie. Poglądy takie, poza w s z y s t k i e i n n y m i m o t y w a m i , zasadzają się na nie z r o z u m i e n i u p o d s t a w o relacji miedzy funkcją f o r m v , a treścią przekazu obrzędowej W interesującym nas p r z y p a d k u m a miejscu t e a t r a l n o - h i d y o m f o r m a realizacji magicznej Trw.be treści obrzędu . 4 w t y m miejscu zaznaczyć, żo obyczaj kolędnie „ D z i a d y " występuje wyłącznie w dorzeczu Soły, będąc u n i k a t o e rzeźbiący w k a m i e n n i , w sposób n i c z y m nie uzasadniony i nie­ w t y m względzie enklawą. Terenowe badania z b y t zręczny a r t y s t y c z n i e usiłuje w p r z y p a d k u masek inspirować przez Marię Fiderkiewiez, których efektem między i n n y m i bjk przeprowadza, się sztuka murzyńską. Din, a u t o r k i w y s t a w y przesłanką było w y s t a w a w Galerii „ S E M A F O R " , wykazały iż jest on nadl uchwycenie i n s t n t u nascendi pewnej maniery obcej k u l t u r o w o żywotny, jedynie odsunął się ni»co ful samego Żywca w stosunfc obok rodzimej t r a d y c j i . T e n i inne przykłady wskazują na w y - do końca l a t pięćdziesiątych, k i e d y badanie terenowe prowadał r a i n y rozwój umiejętności tworzenia masek obrzędowych, który B a r b a r a Bazielicb. P R Z Y P I S Y „Ludowa p l a s t v k a obrzędowa г Żywiecczyzny Gody". Galeria „ S E M A F O R " C e n t r u m K u l t u r y K a t o w i c e . L u t y — k w i e ­ cień 1987 r . A u t o r k a scenariusza i komisarz w y s t a w y : M a r i a F i d e r k i e w i c z . Aranżacja p l a s t y c z n a : FmnCtóaek K ł a k . " 1 K r y s t y n a K a c z k o Zwyetaje doroczne i rodzinne [ w : ] Zabfi Ludowej kultury va Śląsku i w Częstochowskiem, M u z e u m Gór» eiąskie w Bytomiu, Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze — Od dział Śląski, B y t o m 1975, s. 130 N p . K r y s t y n a K a c z k o , op. c i t . , s. Ш * Przykładem potwierdzająrym mój pogląd jest merytorycnB nieuzasadniony, z p u n k t u widzenia sensu magiczno-praktycznej w obrzędzie, oddzielny konkurs na „strzelanie" z bata w „Godjil Żywieckich". P o n a d t o stosowano w n i m k r y t e r i a rywalizwj preferują, niezgodne z tradycją, zdolności „rewolwerowe", cqi szybkość strzelania" całkiem j a k w westernach, podczas ważne było jedynie — zarówno v pvektvco pasterskiej. j a k i * o d b i c i u obrzędowym - k t o „strzela" najgłośniej, bo t y l k o t gwarantowało skuteczno odstraszenie złych mocy, tde też i w i l U i oraz niedźwiedzi o d owczarni. N i e f o r t u n n y t e n k o n k u r s p r z y c z v . n l się do skrócenia b a * pod w y m o g i iury, bowiem z krótszych strzela się ciszej, ale z*к szybciej. 3 - W pracy zbiorowej w w l a n e j prze* M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u , K r y s t y n a Kaczko rozszerza n a obszar B e s k i d u Śląskiego występowanie obvezeju „ D z i a d ó w " i „Szlachciców", które t o f o r m v nigrtv nio przekroczyły graniev B e s k i d u Żywiec­ kiego, podobnie j a k właściwymi wyłącznie d l a " B e s k i d u Śląskiego b y l i „Mikołajo". Z t o k s t u K . K a c z k o w y n i k a , że t e n poważny bład m«.rvtorvC2nv móal powstać u nie i z zasugerowania sie wspólnymi ^ W w m i Ź^pfJów kolędniczych z t e r e n u B e s k i d u Śląskiego i Ż y w i e c k i e j w k.teeb sześćdziesiątych i na początku siedemdziesiątych w Będzinie w dorocznych przeglądach orga­ n i z o w a n y c h p r a ż J . D.-miana. Kównież biedne iest u a u t o r k i svt-uowftnio o b r z e d o - v . l r 'zwyczajów kolędniczych wyłącznie w czasie przeszłym.' ' ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65089ed780a2d0bc456f230b98e75a3b.pdf 20410b3a60bccb3512e9a9d53ebdae78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3111 Title A name given to the resource Erwin Sówka - duchowy spadkobierca nauk Teofila Ociepki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.77-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Święta Nikiszowiec Barbara, Seweryn A. Wistocki ERWIN SÓWKA D U C H O W Y SPADKOBIERCA NAUK OCIEPKI Oglądając p r z y różnych okazjach dawniejsze o b r a z y E r w i n a Sówki miałem t a k i e odczucie, końca, w y h a m o w a n o ż e są o n e n i e d o p o w i e d z i a n e do w pół d r o g i a przez t o niepełne. które b y ć m o ż e z r o d z i ł o się z t e g o , ż e o b r a z y t e g o m a l a r z a i n t r y g o w a ł y i wywoływały wewnętrzną znaczeniowy, potrzebę poznania innych jeszcze język, którego n i e z n a m , ale k t ó r y m a swoją i m m a m o ż n a się b y ł o z g u b i ć w o d c z y c i e o b r a z u , a prze­ cież m o g ł a t o b y ć m y l n a h i p o t e z a . M o g ł o n i e b y ć żadnego k o d u , j o d y n i e d o w o l n a g r a różnego r o d z a j u f a n t a s t y c z n y c h elementów, wywołująca takie skojarzenia. Zacząłem właściwie przychylać się d o p r z e k o n a n i a , że t o j e s t s p e c y f i c z n y , s a m o r o d n y s u r r e a l i z m . Los ciągoty zdarzył, że p r z e z p e w i e n czas m i e s z k a ł e m stosunkowo do wiedzy. objawia głębokiego Ma dla górnik, filozofowania, jak i Sówka imponującą r wywodu Wręcz wątków ono nic przeciwnie, rozważaniach poetyckich. sprawność intelektualną — uczynić niezliczoną ilość o d d y g r e s j i , rozwinąć wiele, jego z d a n i e m całości wynikałoby wykształcenia ale n i e m a „chłopską filozofią". metafizycznych prow adzonego dygresji prosty i dowodów formalnego się o n o w s u b t e l n y c h i w y r a f i n o w a n y c h zarazem od Ten społecznej wspólnego z osławioną m i się, ż e j e s t w n i c h j a k i ś u k r y t y k o d nentną „ g r a m a t y k ę " . S y m b o l i k a , ale j a k a ? Idąc z n a n y m i t r o p a m i dość s z y b k o zaskakującej z jego pozycji ma B y ł o t o odczucie właściwie n i c z y m n i e u m o t y w o w a n e , jogo prac. W y d a w a ł o i TEOFILA pobocznych i nigdy potrafi dygresji, niezbędnych n i e zdarzyło m u się p o g u b i ć , z a p l ą t a ć l u b s p r o w a d z i ć całość d o b a n a l n e j , c z y z g o ł a czczej g a d a n i n y . J e s t człowiekiem s k r o m n y m , z n a t u r y nieśmia­ ł y m , z a m k n i ę t y m w sobie i n ą « o dzień m a ł o m ó w n y m , lecz w m o ­ mencie wielkiej potrzeby duje się w gronie wewnętrznej, n a t c h n i e n i a , jeżeli z n a j ­ zaufanych przyjaciół p o t r a f i się otworzyć b l i s k o E r w i n a S ó w k i i p o s t a n o w i ł e m p o z n a ć g o b l i ż e j . O k a z a ł się szczerze i d o końca, a c z y n i t o w sposób n a t u r a l n y , bez e k s h i b i ­ bardzo cjonizmu. interesującym człowiekiem o rozwiniętej wyobraźni 77 �dlo robotników. J o się i n o w pełni w y ż y w o ł w tych różnych boginiach sumeryjskich, egipskich czy i n d y j s k i c h , b o t u mogłem sobie p o z w o l i ć . T a s y m b o l i k a s t a r o d a w n a , c o m ją stosował b y ł a d l a n i c h n i c a n i c n i e zrozumiała, i n o myśleli, że j o gołe b a b y m a ­ lują, t a k j a k t o t e r a z j e s t m o d a . N i m a t a k i e j g a z e t y , ż e b y chociaż g o ł y c h c y c k ó w r a z n a jakiś czas n i e p o k a z y w a ł a . N i e powiem, zawsze m n i e ciągło d o m a l o w a n i a aktów k o b i e c y c h , t a k j a k r o b i l i d a w n i m i s t r z o w i e , ale jo nio m a m n a t o warunków. N i e m o m p r a ­ c o w n i , a j a k b y m sobie m o d e l k a u nas w J a n o w i e przyprowadził i k a z a ł się j e j r o z d z i a ć , ż e b y p o n a g u j o m m a l c n a ć , j a k b y się t o rozniosło p o o k o l i c y , t o n i e m i o l b y m życia a n i j o , a n i m o j a ani dzieci. T o som ciemni ludzie. Szkoda baba, godki na ten temat." N i e w i e m w j a k i sposób m o ż n a dozować fantastykę w o b r a ­ z a c h , n i o w i e m też j a k m o ż n a udzielać t a k i c h k u r i o z a l n y c h r a d , a l e n a p e w n o w y w o d z ą się o n e z p r z e s t r a c h u p a n u j ą c e g o w p e w ­ nych kręgach administratorów kultury, którzy obawiają się iż t w ó r c z o ś ć t e g o , c z y i n n e g o a m a t o r a w y ł a m u j e się z g r z e c z n e j p o ­ prawności, z założonych z góry d l a n i c h , , r a m " . Wszystko o r y g i n a l n e , nowe, rzeczywiście twórcze g r o z i konsekwencjami, Wystarczy bowiem jest nie d o przykład Erwina przewidzenia! Sówki. 1981 r o k u w M u z e u m R e g i o n a l n y m „Wizjonerzy co nieprzewidzianymi Zdarzyło się latem w Z a b r z u , w czasie t r w a n i a interesującej wystawy fesjonalnej", że s t a r s z y m ę ż c z y z n a z w i e d z a j ą c y w polskiej sztuce niepro­ wystawę stanął j a k z a h i p n o t y z o w a n y p r z e d w i z e r u n k i e m świętej B a r b a r y n a m a l o ­ wanej przez S ó w k ę ( i l . 1). P o c h w i l i u k l ą k ł i z a c z ą ł się ż a r l i w i e m o d l i ć . W y w o ł a ł o t o sensację. M ę ż c z y z n a n i o z w r a c a ł n a n i k o g o u w a g i , a k i e d y s k o ń c z y ł się m o d l i ć , w s t a ł , o t a r ł ł z y i b e z s ł o w a opuścił m u z e u m . O t y m n i e c o d z i e n n y m j a k n a m u z e a l n e zwyczaje z d a r z e n i u opowiedziała m i J a d w i g a K o s - P a w l a s kierująca działem p l a s t y k i nieprofesjonalnej II. 2. E r w i n S ó w k a Wokół Sówki niezwykłach krążą których w różne muzeum. przypadków opowieści, związanych dziwne, n i e sposób przytaczać, l u b zgoła b o można z obrazami niesamowite, zostać posądzonym o b r a k „ w s z y s t k i c h k l e p e k " . J a k b y n i e patrzeć n a sprawę, dość specyficzna Nauczony i w i e l o m a doświadczeniami zarówno własnymi, j a k O c i e p k i , ale i S k u l i k a także, swoje predylekeje teozoficzne ukrywa w zręcznych peryfrazacb, i rozważania czy wręcz nie­ domówieniach. D o p i e r o p o długim czasie, k i e d y nastąpiło m i ę d z y n a m i o s t a t e c z n e p r z e ł a m a n i e l o d ó w , s t a l się Sówka, n i e o c e n i o n y m przewodnikiem niecodzienne pozwalającym niewielkim po krainie swojej wyobraźni inspirowanej w naszej rzeczywistości źródła oraz dokładniej zrozumieć wszystko teatruni janowskiej gminy D ł u g i e , n i e r a z całonocne r o z m o w y przez komentatorom co się d z i a ł o n a okultystycznej. o sztuce, w t y m i o jego m a l a r s t w i e potwierdziły moje niegdysiejszo, mgliste d o m n i e m a n i a . T o w z g l ą d n a najbliższo środowisko, n a o p i n i e jurorów w różno­ r a k i c h l o k a l n y c h k o n k u r s a c h w j a k i c h wcześniej k a r n i e s t a r t o ­ w a ł , aż d o m o m e n t u wewnętrznego b u n t u i i n n e tego s a m e g o r o ­ dzaju powody s t a ł y się w ę d z i d ł e m d l a j e g o w y o b r a ź n i . . . W i e s z - - m ó w i Sówka — j o robił n a t e j k o p a l n i , t r z a b y ł o z czegoś żyć, t o m u s i o l e i n się l i c z y ć z o p i n i o m , j a k t o p o w i e d z i e ć — władzy. 1'rzez s w o j e m a l a r s t w o , j a k b y m t a k d o k o ń c a p o w i e d z i o l co b y ł o we m n i e . t y l k o mogłem sobie bardzo zaszkodzić. Nie, chodziło o t o , że m o g l i b y ze m n i e z r o b i ć w a r i a t a , b o j o i t a k już b y l w i c h oczach n i e c a ł k i e m n o r m a l n y . Nie, e h c i o l e m , ż e b y m i p r z y l e p i l i , żem jakiś j e i c h wróg, j a k t o było z Ociepką, b o b y mną wierali, dowali do najgorszych robót z których n i ma ponie­ pienię­ dzy. aura otacza dzieła i postać j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j ­ polskich twórców samorodnych pochodzącego z Janowa, a zamieszkałego o s t a t n i o w K a t o w i c a c h . Bronisław K r a w c z u k , zna­ n y m a l a r z n i e p r o f e s j o n a l n y i o d l a t p r z y j a c i e l S ó w k i , t w i e r d z i , że m a w swojej k o l e k c j i d w a t a k i e obrazy, które p r z y na wystawy za k a ż d y m razom stwarzają wypożyczaniu specyficzne G u b i ą się i k i e d y j u ż n i o m a n a d z i e i , o d n a j d u j ą się w okolicznościach. J e d n y m z n i c h jest z n a n y Hypnos wystawie O z wielu reprodukcji ( i l . okładka), który „swoje s z t u c z k i " wyprawiał poza granicami kraju, wej kłopoty. dziwnych również między i n n y m i w Jugosławii n a świato­ „Naiwni—77". początkach swojej przygody malarskiej tak opowiada S ó w k a : „ D o koła w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " wstąpiłem w 1955 r o k u . Malowałem już wcześniej się z s z e d ł z E w a l d e m przypadkowo żem G a w l i k i e m . O n robił r a z e m z m o i m temperą. Jakoś ojcem w k o p a l n i i t a k jakoś trafiłem d o tego j e i c h k l u b u . Całkiem wcześ­ niej chodziłem d o d o m u k u l t u r y n a u l i c y F r a n c u s k i e j , t a m k a j teroz j e s t B i b l i o t e k o Śląska w K a t o w i c a c h i t a m u g ó r y b y ł a f a j u o pracownia plastyczna. T o był okres socrealizmu. Przede w s z y s t k i m r y s u n k u się t a m u c z y ł o . H u m n a w e t s t a m t ą d ś w i a d e c t w o . Cho­ d z i e ! coś ze d w a l a t a , a p o t e m t o r o z w i ą z a l i . T o b y ł a d l o m n i e przygoda, wtedy o t y c h sprawach. nie mioiem Lubiłem jeszcze jakiegoś jasnego pojęcia po p r o s t u malować. Jakoś m n i e to interesowało, a p o t e m p o m y ś l a l o m : c h y b a zostaną t y m m a l a r z o m . Później był k l u b , ale j o t a m o d r a z u byłem i n n y . N i e w i e m , czemu, Tak s o b i e p o s t a n o w i ł e m , ż e j a k już p r z e j d ą n a e m e r y t u r a , b ę d ę m a l o w a ł d o koń e n . а p r z e d t y m ćwiczenio d u c h o w e , moje takie przygotowanie go w sobie p r z e c z u w o m . jeszcze n i e p o w i e d z i o l . obrazy to m a j o m a l e się n i e p r z e j m o w a ł e m k r y t y k a m i , a n i t y m co k a z a l i m a l o w a ć . być P r o s t o ż e m s z e d ł , b o m u w a ż a ł , że j a k j a s a m się n i e s k r y t y k u j ą , t o d o t e g o m a l a r s t w a , co m n i e t a k n a p r o w d o n i k t n i e skrytykują. J o musza być s o m przed Tyś t o w y c z u l — ciekawe! N i k t m i tego sobą o d p o w i e d z i a l n y za t o co robią." Z a w s z e g o d o ł i t u u n o s , n a Ś l ą s k u , że są o n e z b y t f a n t a s t y c z n e i r a d z i l i m i , że l e p i e j b y m h a m o w o l z t o i n fantastyką, b o n i e będę zrozumiały d l o l u d z i , a już 78 szych nojbardziej Czterdziestoośmiołetni górnik z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " o d p o ­ n a d ćwierćwiecza p o s z u k u j e sfery „lepszego świata" w medytac- �I �II. jach o k u l t y s t y c z n y c h i wynikającym 5. Vrella, oloj/pł., w y m . 5 0 x 6 0 c m , 1 9 7 3 r . z tego malarstwie. M i m o n i e i d z i e z d u c h e m c z a s u . N i k t się n i e s p o d z i e w a ł , ż e z O c i e p k ą b l i s k i e g o sąsiedztwa, b o w i e m o b a j m i e s z k a l i n a u l i c y o wdzięcznej i jego m a l a r s t w e m t a k i obrót przyjmą n a z w i e „Leśnego P o t o k u " w J a n o w i e i przynależeli przez p e w i e n siedemnaście l a t , t o co j a m o g ł e m z t o g o czas do tego samego zespołu malarzy-prymitywistów, Erwin Sówka n i e b y ł bezpośrednio u c z n i e m T e o f i l a O c i e p k i , lecz znalazł się o d r a z u p o d w p ł y w e m a potem dysydenta w dysputy ze ficznych niego Skulikiem, wciągnięcie pobudzających literatury Bolesława S k u l i k a , niegdyś ucznia, s t o s u n k u d o m i s t r z a . T o właśnie w otchłań rozważań wyobraźnię, okultystycznej lektura zaważyły długie Obok zdecydowanie zainteresowań o k u l t y s t y c z n y c h , a może która odegrała b a r d z o istotną rolę w jego dzieć. T e n W s c h ó d na duchowa, Tradycja u s t n a k r ę g u j a n o w s k i e g o n i e s i e , że p o m i m o t e g o T e o f i l Ociepka dzięki n i m , twórczości. „ S k ą d te zainteresowania, t r u d n o jest n a t o teraz od u k s z t a ł t o w a n i u się o s o b o w o ś c i w r a ż l i w e g o m ł o d z i e ń c a . miałem zrozumieć?!" z r o d z i ł a się u S ó w k i f a s c y n a c j a k u l t u r a m i s t a r o ż y t n e g o W s c h o d u , teozo- pożyczanej sprawy. W t e d y klimat ciągle n a m n i e duchowy tamtej ciążył. T o sztuki, odpowie­ jest jakaś który więź wyczuwam, k t ó r y j e s t m i b l i s k i . S a m się n i e r a z n a d t y m z a s t a n a w i a m , o d czego t o się z a c z ę ł o , a l e c h y b a o d baśni, z r o s y j s k i c h f i l m ó w . uczynił go j a k b y s w y m „ n a s t ę p c ą " w a r t y s t y c z n y m tego słowa M i e l i o n i w t e d y w i e l o t a k i c h baśniowych f i l m ó w , a za tą baśnią znaczeniu. P e w n e g o r a z u miał t a k powiedzieć d o Sówki: „Myślisz k r y ł a się w n i c h g ł ę b o k a f i l o z o f i a W s c h o d u . T e f i l m y m n i e i n ­ i malujesz boisz się inaczej swojej przemawia. j a k j a , ale t y jeden wyobraźni, Będziesz godnym czyli być z nich wszystkich nie tego, po że przez ciebie duch spirowały. M a m k i l k a książek n a t e n t e m a t , ale n i e t y l e interesuje, t o co jest napisane, ile k l i m a t , który mnie." ale Sówka potwierdza to zdarzenie, a o swych kontaktach t a m niepodzielnie I n d i e , szczególnie panuje. Indie i w w n i o j z a w s z e coś t a j e m n i c z e g o , sztuka Sumerów, sztuka Wschodu. Było a m n i e i n t o r e s o w a ł a siła m a g i i , z O c i e p k ą t a k m ó w i : „TJ T e o f i l a b y ł e m w d o m u t y l k o r a z w ż y c i u . iluzji, elektrowni n i e d o końca, b o j a k będę dużo czytał n a t e n t e m a t , t o m o g ę maszyny, nieświadomie odrzynać w obrazach pewne s p r a w y . Stwierdziłem, przez d z i w n y m człowiekiem. półtora roku. J a z n i m robił w Czasem chodziłem do niego, do ale o n był t a k i niezrozumiały w t y c h m e t a f i z y c z n y c h niach. Byłem za młody, wyobraźnio miołem nie rozważa­ rozbudzono niezwykłego. tylko ogóle mnie sztuce, Był dość czegoś Nie ten duch w Przeczytałem kilka że n a s z a c y w i l i z a c j a j e s t p ł y t k a , t a k m o ż n a książek, choć powiedzieć, t y l k o t e c h n i c z n a i n i e m a w n i e j t e j w i e l k i e j głębi d u c h o w e j j a k a jest i p o p r o s t u z a g ł u p i , ż e b y z t e g o coś z r o z u m i e ć . T a m g o u w a ż a l i w z a „ k o p n i ę t e g o " człowieka., a o n się w t e d y j u ż n i e k o n t a k t o w a ł szedłem z n i k i m . B y ł b a r d z o zamknięty. M o ż e b y ł b y i n n y , ałe mało k o g o medytują o w s z y s t k i m . L u b i ą samotność i rozmyślanio. P o w i e ­ i n t e r e s o w a ł y w t y m c z a s i e t e s p r a w y . N a ś m i e w a l i się z n i e g o , ż e dział 80 sztuce W s c h o d u . Trzeba do takiego przecież t o g o s a m e m u szukać. O s t a t n i o d o ­ stadium, mędrzec że dużo Wschodu, przebywam żeby nie sam i kontaktować dużo się �z nikim, bo n a u c z y c i e l p r z y j d z i e medytują przychodzą spływają jakby z takie som w postaci ducha. fascynacje powietrza, jakby że po m i jakiś Kiedy prostu głos obrazy powiedział: są t o u r o j e n i a l u b c z y s t a f a n t a z j a , a l e s t w i e r d z o n o n i e j e d n o k r o t ­ n i e u niego zdolność t e l e p a t y c z n e g o W sztuce jest wymagający n a d a w a n i a sygnałów. wobec siebie, ale też i w o b e c zrób t o t a k , a t a k . T a k i e o b r a z y wychodzą m i n a j l e p i e j . T o jest innych. s p r a w a k o n c e n t r a c j i , a l e i o b s e r w a c j i ż y c i a . W o l ę stać n a u b o c z u intelektualnego. Wyczuwa i obowiązków dorosłym artystą m ó w i , t o t r z e b a budować w a r s z t a t , ale pracę się dzieje? r a k t e r u . T o jest s p r a w a najważniejsza, b o t o jest s p r a w a d u c h a , t a k i głos w e w n ę t r z n y j a k i jest w człowieku, który m u p o t e m m o ż n a się u c z y ć j a k s t a w i a ć k r e s k i i p l a m y n a p ł ó t n i e . obserwować. Zrzucić z siebie i balast codziennych szukać u k r y t e g o sensu ż y c i a . To Weźmy ciągłe pytanie: każdy posiada taki uznaje łatwizny f o r m a l n e j , j a k również j e n a odległość. „Jak oszustwa się c h c e być t ę m u s i się z a c z y n a ć o d s w o j e g o w n ę t r z a , o d p o p r a w i a n i a c h a ­ dlaczego? Dlaczego tak m ó w i j a k c o m a r o b i ć . J e s t t o p e w n a siła d u c h o w a . N i e czy Nie głos w e w n ę t r z n y , a wiem, z drugiej strony O b r a z m u s i p o w s t a w a ć z m i ł o ś c i , m u s i się g o c z u ć s e r c e m , wtedy n i e t r z e b a się z a s t a n a w i a ć . s k o r o j e s t , t o s k ą d się b i e r z e ? C z y t o j e s t j a k i e ś d r u g i e j a ? Czy Są t a c y , k t ó r z y u d a j ą a r t y s t ó w . T a m g d z i e m a b y ć s e r c e o n o p o p r o s t u i s t n i e j e , t o m o j e d r u g i e j a ? Z czego i c z e m u me j e s t głaz. O n i n i c z e g o n i e odbierają w sensie d u c h o w y m . D l a n i c h podpowiado n i e m a ż a d n y c h w r a ż e ń , a w t y m co r o b i ą są całą powierzchow­ j a k b y p o p r o s t u z d a l n i e s t e r o w a n i ? J e d n i m ó w i ą , że życie m a •— z r ó b t o t a k , a t a k ! — C z y n i e jesteśmy czasem n o ś c i ą . N i e j e s t w a ż n e c z y są a m a t o r a m i , c z y p o akademiach, sens, a i n n i że n i e . G d y b y w ogóle n i e było łudzi, c z y b y ł o b y ż y c i e , n i o j e s t w a ż n e w j a k i sposób z a m a l o w u j ą płótna, jaką posługują t a k i e j a k m y g o r o z u m i e m y ? M y ś l ę , że w t e d y m u s i a ł o b y z a i s t n i e ć się t e c h n i k ą , b o w t y c h o b r a z a c h n i c w o g ó l e n i e m a . W e ź m y w m a t e r i i , ale naszych poza j a k r z u c i się p i ę k n e p l a m y , ł a d n e d l a o k a , t o w s z y s t k o , a p r z e c i e ż czystej to tyż Ja postaci duchowej, bo m y istniejemy jest jakoś jeszcze sprawa siebie zaprojektowano d o końca w daleko n i e odnalazłem, nami. ale w i e m , pójdę w k i e r u n k u m a l a r s t w a religijnego, co n i e znaczy, ono być takie j a k w Czuję w t y m m o j e Erwin Sówka kościele. C h o d z i o jego d u c h o w o m jest to j e s t w s t a n i e siłą s w e g o d u c h a s p r o w a d z i ć uważają, że że malują z n a t u r y a t o b u j d a ! Jedoń z d r u g i m m a t r o c h a pamięci treść, mediumicz- s p o t k a n a k o b i e t a zwróci jego co i c h z n a m t o j u ż b y ł o i t o s t o r a z y l e p s z e . C h w a l ą się j e d e n p i z e z d r u g i e g o , n y m i , chociaż n i e c z y n i z n i c h większego użytku. T w i e r d z i , jożcli jakaś p r z y p a d k o w o wszyscy, że wzrokowej, wychodzą właściwościami prawie że m a przeznaczenie." obdarzony amatorów, że uwagę, ją, a raczej jej któro im w u t i w a l o pewno obrazach elementy, ale one, o marnie i nieudolnie kiedy dziwo malujom śląski pejzaż. R o b i ą t o i n o j a k j e s t k o n k u r s b o t a k d l o z a r o b k u odrzynają niemieckie, francuskie, czy holenderskie landszafty. K o p i u j ą z c z e g o się d o . N i e c z u j ą k l i m a t u . T o m a j ą b y ć a m a t o r z y m a l a r s t w a ? T o są i n o g ł u p i e m a ł p y k t ó r e s k a c z ą j a k k t o i m z a g r a , d u c h a n o c ą d o s w e g o d o m u i d o w i e d z i e ć się o d n i e j w s z y s t k i c h a t o j a k i ś W y d z i a ł K u l t u r y , a t o s ą s i o d , b o se u m y ś l i ł , ż e m u szczegółów, n a w e t n a j b a r d z i e j i n t y m n y c h z j e j życia. B y ć m a l a r z widokówka powiększy n a ściana." II. może 6. Kleopatra, ołej/pł., 1 9 7 7 r . 81 �l ' j асе E r w i n a S ó w k i o d b i e g a j ą b a r d z o d a l e k o s w ą o r y g i n a l ­ nością o d twórczości i n n y c h m a l a r z y s a m o r o d n y c h , co j a k d o t ą d właśnie D u c h a i Materię. M a t e r i a jest s k a z a n a n a zagładę, n a zniszczenie." n i e p r z y c z y n i ł o m u popularności, a n i szerszego u z n a n i a . -Między jego twórczością, a pracą w k o p a l n i zachodzi c i e k a w e sprzężenie K o b i e t y w życiu i m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki t o interesujący temat. „Ja zawsze t a k i e k o b i e t y maluję — mówi jakieby się z w r o t n e . „ P r a c a w k o p a l n i dużo daje m o j e j sztuce, m ó w i , g d y b y m chciało spotkać. D u ż o b y m a k t ó w m a l o w a ł , ale n i e m a m w a r u n ­ nie r o b i ! n a dole, n i o byłbym w stanie namalować i jednej ków. trzeciej t e g o , co malują. P r a c a t a jest d l a m n i e c i o r p i e n i e m i z t e g o cier­ T e n o b r a z n a z w a ł e m Pieśń T a Ave z Dzie­ to jest całkiem r e l i g i j n y obraz, o Śląsku. Maryja choć p i e n i a powstają obrazy. T o jest t a k i mój „ k r w a w y p o t d u c h o w y " . ciątkiem J o t a m j e s t e m o p i e p i z a n y , g n o j o n y — m u s z a t w o r z y ć ! T a ciężka M a r i a m a gołe p i e r s i i t o serce z p i e r n i k a , j a k t o k i e d y ś b y w a ł o robota n a odpuście — zmusza mnie do r e f l e k s j i , o n a napędza życiowo. I n n y górnik n i e o d c z u w a moja filozofio tego, p r z y w y k ł już j a k koń i t e n Józef Święty „Kocham cię s t a r a " . K o t , co t a m się łasi j e s t t a k s e k s u a l n y , j a k c h o l e r a . O n j e s t s t a r y zbereźnik. U w a ż a m , że d o k i e r a t u i n a ś m i e w a się ze m n i e , c o t o j a t a k i e g o m a l u j ą . To t a k i e jest życie. N i g d y n i o malowałem k o b i e t t a k , żeby je p o r t r e ­ jest m o j a że tować. nielubiana praca. Nieroz budzą się ze w s t r ę t e m , m a m iść d o k o p a l n i . M y ś l ą , ż e j u ż się w e m n i e u t r w a l i ł p e w i e n s t a n d u c h a , że teroz, t o m ó g ł b y m n a g r u b i e n i e robić, a Nie daję i m uśmiechu, niczego." P i e r w s z ą swą miłość egzaltowaną i eteryczną p r z e ż y ł w w i e k u zająć l a t sześciu, k i e d y z o s t a ł r a z e m z r o d z i c a m i w y w i e z i o n y n a r o b o t y się i n o m a l o w a n i o m . M y ś l ą , żo t e r o z t o b y j u ż n i e z a s z k o d z i ł o d o N i o m i e c . S p o t k a ł t a m ró%vieśnicę z n a j d u j ą c ą się w i d e n t y c z n e j moim obrazom." Drogą s y t u a c j i . Była b r z y d k a , ale przyciągała go d o siebie z ogromną mozolnych warsztatową, przez ćwiczeń co o b r a z y osiągnął wspaniałą z o s t a t n i c h pięciu biegłość lat niewiele m a j ą w s p ó l n e g o ze s z t u k ą p r y m i t y w n ą . S ą w y s m a k o w a n e w k o m ­ pozycji, finezyjne zadziwiają w b a r w i e , chociaż precyzją rysunku, wołanych w wyobraźni Artysta posługuje proweniencji, szczególnie Erwin używa mocnych,- anatomicznego, wy­ modeli. się symboliką przeważnie ale n i e t y l k o . J e g o o b r a z y surrealistów. w sztuce. kolorów Sówka n i e uznaje tego chwile spędzali r a z e m , całowali się, z w i e r z a l i n a j - głębszo dziecięce t a j e m n i c o . K o n i e c wojny s t a l się i c h r o z ł ą k ą . N i g d y p o t e m n i e s p o t k a l i się, a l e o n a ż y j e c i ą g l e w j e g o p a m i ę c i , p o j a w i a się w s n a c h i w t e d y r o z m a w i a j ą spełnionej miłości i o e z o t e r y c z n y c h ze s o b ą o s w o j e j zagadkach bytu. nie­ Jest ona ideałem k o b i e c y m , jego o s o b i s t y m i d o l e m kobiocości. N a d a ł j e j magiczne imię U r e l l a . „Na t y m obrazie teozoficznej kojarzą się z p r a c a m i jednak silą. W o l n e ш pokazałem j a k we m n i e rodzą się siły, m ó w i Sówka, b o j e s t e m mężczyzną m a ł y m , ciężko pracuję. Czasem kierunku j e s t m i b r a k sił, w i ę c m o d ł ę się d o P e w n y c h S i ł , b y p o m o g ł y m i O b u r z a się k i e d y k t o ś p r ó b u j e p o r ó w n y w a ć j e g o m a ­ przetrwać d o następnego d n i a . T u jest t o p o k a z a n e , t o t a k o b i e t a , l a r s t w o z s u r r e a l i z m e m , t w i e r d z ą c , ż e są t o p ł y t k i e z a b a w y , p o ­ k t ó r a w e m n i e w n i k a . J e s t t o m a g i c z n a siła, j a k b y M a t k a D u c h a , z b a w i o n e głębszej m y ś l i , jakiegoś d u c h o w e g o k t ó r a w e m n i e w c h o d z i . P o c z ą t e k t e g o j e s t z a w s z e t a k i : j a k się sensu. Surrealizm, t o w e d ł u g n i e g o „ t a k i e w y g ł u p i a n i e się, r o b i e n i e r ó ż n y c h e f e k t ó w p a t r z ę n a j a w i e w n o c y , c z y w e śnie i nic poza t y m . " gwiazdy, właśnie j a k b y g w i a z d y — O n a m a cząstkę j a k b y i O n a w c h o d z i do m n i e i pro­ m i e n i u j e . Czuję t e p r ą d y , które biegną o d m ó z g u , aż d o nóg i p r z e ­ Silny wątek erotyczny, element k u l t u fallicznogo, tantryczna personifikacja ziemskich wpisane Nikiszowca mach Kutza), nadprzyrodzonych są c z ę s t o w r e a l i a s p e c y f i c z n e j (wykorzystanej „Sól ziemi mierza mocy d l a swojej czarnej" i „Perlą narzędzi i maszyn wyraźnie jak i zgoła architektury chorobliwej urody w w k o r o n i e " przez górniczych. Wszystkie te wymo­ w i e m o r a l i z a t o r s k i e j . „ T u j e s t B a r b a r a , m ó w i o j e d n y m ze s w y c h obrazów E r w i n Sówka, to jest nasza p a t r o n k a górników, ale ona powstała u m n i e z t a k i c h elementów murów N i k i s z o w c a , bo Nikiszowiec jak zbudowany chodniki na dole. jest To tak, jakby jest jakby zjechać kopalnię do kopalni, wyciągnąć na powierzchnia. z powrotem. Nazywam z elementów m a s z y n , cała j e s t zresztą z e l e m e n t ó w górniczych, które towa­ duchowym". Niej ź l e b y m się c z u ł . " Jedyną kobietą jego życia jest żona, którą k o c h a i z którą m a dwoje byłaby d z i e c i . J e d n a k Sówka uważa, że d l a a r t y s t y ideałem k o b i e t a bezpłodna — porządkowana potencji bardzo przekonaniu, bliskie towarzyszka twórczej z swego którego w y k s z t a ł c i ł a się i n s t y t u c j a h o t e r — dziewcząt przeznaczonych na życia zupełnie mężczyzny. w starożytnej pięknych i niekrępujące pod­ Jest to Grecji wykształconych towarzyszki życia polityków i artystów, wodzów i kapłanów, słowem l u d z i , k t ó r y m p o s i a d a n i e r o d z i n y utrudniałoby działalność Jest spocyficzny Koronę m a o n a z noży k o m b a j n o w y c h , szyja t o „Stosunkiem O n a o d r a d z a w e m n i e siły, których n i e r a z m i b r a k u j e . B e z fil­ Włodzi­ e l e m e n t y tworzą fascynujący k l i m a t w o b r a z a c h o m o c n e j chodzą który fenomen w m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki, na p i e r w s i zwrócili uwagę Aleksander Zimmerer. Chodzi publiczną. o wspomniany Jackowski i wcześniej w Ludwig t y m szkicu, nie rzyszą n a m w p r a c y . I t a k właśnie powstała t a B a r b a r a . Święta s p o t y k a n y n i g d y ' i nigdzie p r z e d t e m w polskiej sztuce t a n t r y z m . B a r b a r a nie jest d l a m n i e t y l k o obrazem, który m a m y w cechowni, W y n i k a o n zarówno z fascynacji W s c h o d e m , jest j a k g d y b y t a c j i o k u l t y s t y c z n y c h , któro w istocie swojej d u c h o m . J o się m o d l ą d o n i e j , j o m y ś l ą o niej i nieroz mówię: — Częstego w rozumieć w odwiecznym ryjskie idole obrazach B a r b u r k o ! Pomóż m i ! " w i e l u twierdzeń f i l o z o f i c z n y c h Sówki wątku erotycznego zwulgaryzowany symbolem często sposób. Dla niego n i e należy kobieta miłości, ciągłości i radości życia. ż e ń s k i e są d l a n i e g o równoznaczne ze jest Sume- współczes­ n y m i k o b i e t a m i , c h o c i a ż p r z e k o n a n y j e s t , iż l u d z i e s p r z e d t y s i ę c y l a t m i e l i o w i e l e lepsze pojęcie o miłości i seksie, niż m y teraz. U w a ż a , ż e n a m się t y l k o d u ż o w y d a j e w t e j i i n n y c h d z i e d z i n a c h , j a k również był Erwin Sówka pod wpływom w Polsce istoty przed wojną alchemii. najmniej interesowali świadczalnymi, Głównym znaleźć Otóż można prawdziwi się sprawami choć i c h całkiem n i e celem interesującą alchemicy czysto chemicznymi, i c h działań i zainteresowań Została j a k mistycznego. to t a k wy­ cesów a l c h e m i c z n y c h r o z w i j a l i o n i t e o r i e f i l o z o f i c z n e , obraziłem, że o n a b y ł a ingerencję człowieka, Córka-Natura. straciła t o swoje Była piękno, ale przez piękno. T o myśmy ją było głosić otwarcie zgwałcili, gwałcąc p r a w a n a t u r y . I t u j e s t cało p r o w d a o b r u t a l n e j sztuką u m y s ł o w ą " — My d u c h o w y m o b j a w i e n i e m . Pokazując t o n a t y m obrazie, pokazują 82 człowiek pro­ psycholo­ giczne i kosmogoniczne, których w d a w n y c h w i e k a c h nie można i n g e r e n c j i człowieka w samą istotę życia n a k u l i z i e m s k i e j . takim do­ wtajemniczenia P o d maską n o m e n k l a t u r y i opisów różnych ryzykując d ą ż y m y j a k b y w k i e r u n k u u n i c e s t w i e n i a się, a o n a b y ł a wiodącej d o był p r o s t u K h a l i , bo> K h a l i b y ł a z córek b o g a . n a drodze wykładnię lekceważyli. i jego rozwój d u c h o w y zgwałcona. J o sobie loży różokrzyżowi z h i n d u s k i c h bogiń, opowiadał kiedyś Sówka, którą nazwałem p o jedną poprzez kalifornijskiej Różokrzyżowców. W publikacjach okultystycznych w y d a w a n y c h a p o p r o s t u d a l e k o odeszliśmy o d n a t u r y . „ M o ż e p o w i e m o j e d n e j mówi stara h i n d u s k a legenda, od r o d e m z I n d i i . C h c ą c t o , co p o - w i e d z i a ł o m p r z y b l i ż y ć , m u s z ę z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , że Skulika medy­ n i o są o d l e g l e utraty Osiągnięcie w języku powszechnie głowy. „Prawdziwa głosi s t a r e p r z y s ł o w i e „nadświadomości zrozumiałym, nie transmutacja m e t a l i jest alchemiczne. ezoterycznej zwanej „ka­ m i e n i e m f i l o z o f i e z n y m " j e s t c e l e m w s z y s t k i c h szkół e z o t e r y c z n y c h �И. Wschodu i Zachodu. Podstawami energia i materia. W lecia nastąpiło w z a j e m n e а jedność w dociekaniami istocie Gdzieś p o d k o n i e c ubiegłego różokrzyżowców kulturowych - - Wzajemne izmem, między na naukami Zachodzie. tak przynajmniej zainteresowanie buddyzmem a okultyzmem grafią, związaną z k u l t e m m o c y Jego fascynacja stu­ Wschodu, Różnorodność wynika twierdzą jedynie okultyści. i w y m i a n a myśli między zachodnim, kalifornijską wpłynęły n a z a i n t e r e s o w a n i e została n i e m o w i e d n i e noszą s k o n s t a t o w a n i e f a k t u , że i s t n i e j e z a s a d ­ dociekań poprzez hindu­ lożę Sówki indyjską i k o n o ­ b o s k i c h w p o s t a c i a c h żeńskich. t y m właśnie nurtem w sztuce indyjskiej rozwinięta przez Z y g m u n t a L i s a , artystę- - p l a s t y k a , k t ó r y p r z e z długie l a t a p r o w a d z i ł zespół olej/pł., z Dzieciątkiem, tego światopoglądu są: umysł, f o r m w j a k i c h e f e k t y d o c i e k a ń są p r e z e n t o w a n o z różnic Maryja f i l o z o f i i i n d y j s k i e j te t r z y zasady nazwę Czitta. P r a n a i Akasa. nicza 7. Ave plastyczny p r z y k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . O t ó ż n a prośbę S ó w k i — L i s t ł u m a c z y ł mu wiele barwne 1 9 7 3 r. p r o b l o m ó w z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą i n d y j s k ą , reprodukcje, słowem zależności f i l o z o f i i i f o r m y Zwrócenie uwagi przoz pozwolił w tamtej Sówkę na lepsze przynosił zrozumienie kulturze. na indyjską ikonografię, z w i ą z a n ą z n u r t e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m w y w o d z ą c y m się z h i n ­ duizmu i b u d d y z m u , m a motywację zarówno toozoficzną, j a k i osobistą — w o g r o m n e j p o t r z o b i e m a l o w a n i a k o b i e c y c h a k t ó w . Typowym wanie z j a w i s k i e m w sztuco ludowej i samorodnej pretokstu do malowania kobiecego szym z nich jost t e m a t rajski, czyli A d a m wiadomości Dobrego i Złego. Pretekst aktu. i Ewa pod taki jest uży­ Najbanalniej­ drzewem jest konieczny dla o k p i o n i a p r u d o r i i środowiska w j a k i m twórca żyje. W p r z y p a d k u Erwina Sówki tantryczna stylizacja pełni podobną funkcję, choć t r u d n o n i e z a u w a ż y ć j e j oryginalności. Z d r u g i e j s t r o n y n i e można bez k r z y w d y d l a a r t y s t y t y l k o takiej wykładni stoso­ wać. 83 I �W jego obrazach funkcja znaczeniowa tantrycznych idoli posadziłem n a t r o n nagą Kleopatrę. T a k i e g o t r o n u n i e m a nigdzie, jest j e d n a k o d m i e n n a o d kanonów w s p o m n i a n y c h r e l i g i i wschod­ ale K l e o p a t r ę stworzyłem n a p o d s t a w i e n i c h . O i l e n a p o c z ą t k u b y ł y t o j e d y n i e własne f a n t a z j o n a t e m a t skich I d o l i . T o jest obraz wizerunków moce w bogiń wschodnich naturze, później personifikujących już tantryzm służebnie, j a k o f o r m a w y r a z u a r t y s t y c z n e g o , protestu niego przeciw zagrożeniu człowieka najważniejsze potraktowany został n p . d l a wyrażenia przez stworzoną przez N a początku powstała seria o r y g i n a l n y c h obrazów: Asztoret lub Isztar, Izys, Hathor, N a m m u w wielu odmianach. Ciekawym przykładem stylizacji, była Wenus, namalowana w indyjskiej z s u m e r y j s k i m i s y m b o l a m i płodności i w śląskim, l u d o w y m w i a n ­ k u n a głowie. W s z y s t k i e one zostały r o z c h w y t a n e d o p r y w a t n y c h kolekcji. J a k powstawały te obrazy? Różnie, z inspiracji czysto p r z y p a d k o w y c h . Miał w t e d y w duszy, j a k s a m o t y m mówił, taką skłonność b y t y l k o t e b o g i n i e m a l o w a ć i w s z y s t k o d o n i c h s p r o ­ wadzał. „Kiedy sobie z przydaniem zrobiłem, m ó w i Sówka, w rekonstrukcję Tel Arnarna, ja tej świątyni s a m , rzeczy. Tło zrobiłem nigdy nio byłem w Egipcie. w oparciu Potem o zdjęcie, bo zacząłem budować przecież kompo­ umysłowo i zupełnie uważa, że pozbawieni ducha technokraci. najokrutniejsi bogowie Erwin wymagający ofiar l u d z k i c h , b y l i łagodni j a k b a r a n k i i p o p r o s t u b a r d z o h u m a n i ­ t a r n i w s t o s u n k u d o naszej „ P a n i T e c h n i k i " . T a k rysuje protest się przeciwko najważniejsza sprawa dehumanizacji, jaką w niesie jego twórczości, nieuchronnie sobą t e c h n i k a , uważana p r z e z technokratów za cel s a m w ze sobie. B ę d ą c g ó r n i k i e m s p o t y k a się n a c o d z i e ń z „ d o b r o d z i e j s t w a ­ m i " mechanizacji pracy wydobywczej. t e m a t jest jednoznaczna: O p i n i a górników n a ten technika w naszych k o p a l n i a c h służy w p i e r w s z y m rzędzie d o zwiększenia w y d o b y c i a , a n i e d o z m n i e j ­ dziej pylotwórcze dopuszczalnie górnicze najbar­ są nie­ hałaśliwe. Przywiązany w w ę g l o w e są n a świecie, nasze m a s z y n y do maszyny człowiek swoim naturalnym, biologicznym przestaje r y t m i e musząc się d o t e m p a m e c h a n i z m u . „ P o k a z u j ę jest b r u t a l n a p r a w d a tej pracy — elementy dokoracyjne, które namalowałem. N a podstawie r y s u n ­ w N i k i s z o w c u , b o t o jest staro, górnicze osiedle, k ó w s t a r o e g i p s k i c h stworzyłem sobie taką wizję. W t y m w s z y s t k i m człowiek sprasowany, wtłoczony II. Barbara 8. Św. pracować dostosować j a k jest naprawdę, j a k a zycję. T a k i e b u d o w l e n i g d y n i e istniały, n a t o m i a s t istniały p e w n e 84 oczach m u atrybutów d a w n y c h b o g ó w . N a t e n piedestał w y n i e ś l i j ą ślepi i o g r a n i c z e n i z f a n t a z j i . T a m n i e b y ł o t a k i c h pylonów, w ogóle n i e b y ł o t a m takiej n a piedestale szenia uciążliwości p r a c y . Nasze k o m b a j n y Michałowski robił w y k o p a l i s k a sumeryj- T e c h n i k a , k t ó r e j u s i ł u j e się s p r z e c i w i ć , t o j e s t w j e g o moloch postawiony Sówka technikę. t y c h małych fantastyczny." m ó w i S ó w k a . T u t a j są w na bezduszną karmerze, domy a n a prźodzie technikę. I wersja Co �П . 9. Око o l e j / p l . , w y r a . 5 9 , 5 x 4 9 , 5 o m , 1 9 7 5 г. Gabriela, z tego człowieka zostało ? M a s z y n a go połknęła i jest t e r a z głowa, Ponieważ co są p r z y p a d k o w e , a l e i p r z o z wrosła w świder. T a ń c z y już t e n m e c h a n i c z n y taniec. Jest t y l k o częścią m a s z y n y . T o t a k i ś w i ę t y p r a c y z aureolą w p o s t a c i głowicy k o m b a j n u ścianowego. Resztki człowieczeństwa się t a m , w t y m d o m u . M y ś l ę c z a s a m i , ż e z t e g o o b r a z u powstać siebie z prawdziwy malowałem. t y m wszystkim będzie, k i e d y pomnik górnika. Czasem wydaje godzić. wszyscy To Może okropne. się z t y m p o g o d z i m y . mógłby nieświadomie m i się, że byłoby kryją zaczynam Jeszcze Wtedy wnętrznego ciepła l a t ewoluują patronki m o d l i ł się w s p o m n i a n y o d łagodnej starego górnictwa, n a wstępie człowiek w przed muzeum, więc J ó z e f B a ń k a , usiłujący s t w o r z y ć n o w y i j e g o p r a c e m a l a r s k i e , s t w i e r d z i ł , że j e g o z d a n i e m , j e s t t o w s p a ­ J e s t t o t e r m i n u k u t y przez Bańkę, oznaczający człowieka wrażli­ za­ wego n a wartości m o r a l n e dotychczasowej we­ swoje i sprzeciwiającego cywilizacji się s p o d kontroli technicznej, człowieka w się s a m e j której i zaczyna, p r a w a . J ó z e f B a ń k a u w a ż a , że o b r a z y mu są którą epoki i jej problemów przez w y w o ł u j ą one u odbiorców k o n t r o w e r s y j n e o c e n y i często szokują cywilizacyjnych. To jest przyczyną, n a u k o w e ilustrować o b r a z a m i S ó w k i ! Będzie t o g ó r n i c t w a , aż d o o k r u t n e j , n a m a l o w a n e j w j e d n e j t o n a c j i s t a l o w o - mariaż przyszłości naszego przemysłu dyktować t y m b a r d z i e j z d u m i e w a j ą c y m , iż s a m o r o d n y m d z i e ł e m n a m i a r ę l u d z i . Twórca e u t y f r o n i k i postanowił o s t a t n i o swoje Pani — istocie narzędzie E r w i n a Sówki r o n i e c i e r n i o w e j z n o ż y k o m b a j n o w y c h o p i e k u n k i współczesnego nagiej * k i e r u n e k w e współ­ pełną c i e r p i e n i a , ściśniętą łańcuchami i t r y b a m i m a s z y n , w k o ­ -zielonkawej zbieżności czesnej f i l o z o f i i , t z w . filozofię t e c h n i k i , p o z n a w s z y E r w i n a S ó w k ę wymyka i pełnej twórczości t o b a r d z i e j interesujące. się w i z e r u n k i świętej B a r b a r y , j a k i e powstały n a prze­ strzeni ostatnich k i l k u tamtej niały przykład powstającego współcześnie , , h o m o e u t y f r o n i k u s a " . braknąć n a z i e m i l u d z i , a zostaną d o d a t k i d o r o b o t ó w . " Cztery nie ^ n a sam gorzej może Sówka wy­ nauki z fantastyczną twórczością że publikacje bezprecedensowy malarza-samouka. A r t y s t a m a l a r z i długoletni r e d a k t o r n a c z e l n y „Przekroju" d o b y w c z e g o . S ó w k a n a z w a ł ją O n a , a r ę k ę j e j u m i e ś c i ł n a d ź w i g n i M a r i a n E i l e p o z a p o z n a n i u się z t w ó r c z o ś c i ą S ó w k i n a w y s t a w i e m e c h a n i z m u ułożonego z czaszek. jaką m u zorganizowałem w G a l e r i i P i w n i c y p o d B a r a n a m i w K r a ­ Zdumiewa o b r a z n a z w a n y Święty Transformator wystylizo­ k o w i e w m a j u 1980 r o k u — uznał, że j e s t t o m a l a r s t w o rewela­ w a n y j a k b y na sumeryjskiego boga wojny. Ogromny, przygniata cyjne i o b o k obrazów N i k i f o r a D r o w n i a k a , którego n i e wiedzieć m a ł e , l u d z k i e d r o b i n y p e ł z a j ą c e n i e ś m i a ł o u j e g o s t ó p . Są czemu j a k n p . Mechanizm na obrazy Legera obrazy w k t ó r y m znaleźć można uiemowiednią replikę i innyoh twórców awangardy początków X X - g o w i e k u , które b y ł y apoteozą t e c h n i k i i r o z u m u l u d z k i e g o . Banach przezwał K r y n i c k i m , nio widzi mu równych wśród żyjących j a k i zmarłych nieprofesjonalów w Polsce. W a r t o podkreślić, że d l a E i l e g o był t o pierwszy kontakt z obrazami t e g o twórcy, p o d o b n i e j a k d l a w s z y s t k i c l i gości wernisażowych. 85 �Nie malarz przoz tyle l a t był t r z y m a n y n a uboczu, podczas g d y — zdaniem bardzo Eilego — dobrej wystawa r o z u m i e l i , dlaczego tak oryginalny t a k a , j a k wówczas w P i w n i c y , pokazana g a l e r i f w P a r y ż u stała b y się n i e w ą t p l i w i e Jak bowiem to dotychczas n i e dość, malarstwo że jeszcze pośrednio rozbija Sówki kanon samo w sensacją. sobie „słodkiego malować Nie także „szkodziło" koncepcję jest t o wcale wśród momencie prymitywu", k o m p r o m i t u j e technokratyczną takie przyjemne dla oka i niefrasobliwe których można w y p o c z ą ć p o zgiełku i poważnej Przy odosobniona niektórych obrazy o p i n i a . S p o t k a ł e m się z n i ą etnografów, co p r z e s t a j e być w o k a z j i przytoczę inną anegdotę, t y m r a z o m sażu w y s t a w y z werni­ E r w i n a S ó w k i w P i w n i c y . E i l e d ł u g o się męczył reżyserując B y ł e m kiedyś świadkiem zabawnej m a l a r z a ś l ą s k i e g o , b o w i e m b a r d z o z a l e ż a ł o m u n a t y m , by rozmowy tegoż m a l a r z a n a U n i w o r s y t e c i e nobliwa i naukowo utytułowana w czasie wystawy Śląskim. Otóż powna p a n i stwierdziła z przekąsem: „ W r ó b e l e k ( P a w e ł W r ó b e l — p r z y p i s 8 . A . W . ) j e s t słodki w swo­ ich obrazkach. jest Skąd 86 Szczególnie ten bajkowy u niego u w i e l b i a m jego k l i m a c i k , ale t e n Sówka takie pomysły. Malarz duszki, u Nikifora jest niedzielny przerażający! to powinien on dobrze starannie „sceniczną" przyjęty czesną a w a n g a r d o w ą szona. Z tym t a k i e śmieszne. r o z w o j u k r a j u , co d o n i e d a w n a b y ł o szczególnie n i e m i l e w i d z i a n e . obrazów przy pracy." zarówno część p r e z e n t a c j i przez niegdysiojszą nieznanego jak i „ m a l a r i ę " krakowską, która została r e k w i z y t o r n i k a b a r e t u w y d o b y t o jakieś śmieszne został współ­ spro­ podium, t a k i e j a k d l a z w y c i ę s k i e h s p o r t o w c ó w . E r w i n a S ó w k ę ustawiono stawia się Cham­ piona, Eile przeprowadza żartobliwy wywiad z artystą, zbita na najwyższym postumencie, gdzie zwyczajowo �Malowidła w j e d n ą g r u p k ę s t o i a w a n g a r d a p r z e d w o j e n n a , , o b o k r o z p i e r a się długowłosa i udziwniona szpica polskich sztuk plastycznych. kleszczach przedstawiające „postępu", ostro człowieka w zarysowujące mechanicznych skazę psychiczną W p e w n y m m o m e n c i e z „drugiego p l a n u " widzów w y c h o d z i mło­ powstającą n a t y m t l e w n a s z y m społeczeństwie, n a w s z e l k i w y ­ d y , b r o d a t y i „ n a b i t y j a k ciężki b o m b o w i e c " człowiek i t u b a l n y m padek glosom r y m i n i e n a l e ż y się z b y t n i o p r z e j m o w a ć . S a m t w ó r c a kity przerywa wciskać! ceremoniał: „Dobra, To, panie, podobno dobra! malarz! Przestańcie Powiedz te człowieku p o t r a k t o w a n e zostały j a k o n i e s z k o d l i w e dziwactwa, któ­ wygłasza czasem o p i n i e , które w y m o w n i e świadczą p r z e c i w n i e m u ! J e s t t o skąd t y bierzesz te o k r o p n e baibarzyńskie k o l o r y n a t y c h o b r a ­ człowiek, w którym z a c h ? C o ! ! " E r w i n S ó w k a się n i e s p e s z y ł , l e c z o d p o w i e d z i a ł b a r d z o d r a ż n i ć się z o t o c z e n i e m . B y ł e m ś w i a d k i e m , j a k o g ł a s z a ł p u b l i c z ­ spokojnie: n i e , że j e s t w i e s z c z e m n a w i e d z o n y m przecież pan jako z palety. Z palety — Dostał a wtedy przyszpilowany z kieszeni W powienien Sówka brawa ripostą plastyk „przy t e n sposób „ w p r o w a d z i ł przez Boga, a dzieła jego otwartej kurtynie", p ę k — b a w i ł się r e a k c j ą o b e c n y c h . „ O n i i t a k n i c z e g o n a p r a w d ę do wyjął n i e r o z u m i e j ą , m ó w i ł p o t e m , t y l k o c o m a j ą zjeść, w y p i ć i k o m u jesteś!" zrobić n a złość. M o ż n a i m b y l e co p o w i e d z i e ć , n i c z e g o i t a k n i e niego, się! D o b r y s i ę " j a n o w s k i twórca malowidła na do Kra­ zrozumieją." E r w i n Sówka m a głęboki k u l t d l a hieroglifów e g i p s k i c h j a k o świeżym jednego z łuków p i w n i c z n y c h , v i s a v i s m a l a t u r y K a z i ­ dla pisma świętego, runicznego. U w a ż a , że p r z y jego pomooy technicznych można napisać dzieło o współczesnej t e c h n i c e , g d y ż jest w n i m W r a c a j ą c d o s p r a w y t r a k t o w a n i a o b r a z ó w Sówki n a Śląsku, k o ń c a ś w i a t a . K o s m i c i i U F O są w y m y s ł e m w s p ó ł c z e s n e j , c h o r e j realizacji trzeba nie z a w a r t a możliwość doszło. zrozumieć, że stanowiły o n e p o w a ż n y szkopuł d l a osób podchodzących do istoty twórczości artystycznej w sposób wyrażenia wszystkiego o d p o c z ą t k u , aż powinno już dojść d o jakiegoś k o n t a k t u i p o r o z u m i e n i a . „ N a s z świat— mówi o b y t a c h astralnych zgodnio Jeśli istnieją K o s m i c i , t o n a p e w n o mają zupełni można było zo s t a r y m i t r a k t a t a m i o k u l t y s t y c z ­ sprowadzić do kategorii nieszkodliwych, acz do ludzkości, b o g d y b y b y l i gdzieś w kosmosie, t o d a w n o u p r o s z c z o n y . O i l o o b r a z y T e o f i l a O c i e p k i w większości traktujące nymi lubi w pełni zostaną z r o z u m i a n e za d w a tysiące l a t , a później z c i c h a podszedł zaproponował m u zrobienie że górę i w t e d y akademii!" m i e r z a Wiśniaka, ale j a k dotąd z p r z y c z y n czysto do wiedzieć, bierze pana w tyle chyba nauczono s p o d n i butelkę i r z e k i : „ N a p i j kowa. Eile tynku malarz czasem przekora — kształty. jest niepowtarzalny, bo jost stworzony przez Boga. inne od naszych O n i , j e ś l i są, t o są c a ł k o w i c i e o d m i e n n i , b o przecież c i e k a w y c h bajeczek o k r a s n o l u d k a c h , a symbolikę wziętą żywcem jest rzeczą niemożliwą, b y B ó g p r z y swojej nieskończoności robił z owych jak od sztancy, t a k j a k ludzie." traktatów przedstawić j a k o „zacnego prostaczka" — zastosować w s t o s u n k u do osoby czystej i twórczości II. T twory wyobraźni tego r o d z a j u p r a k t y k nie można Erwina 1 1 . Narodziny uczuć, było Sówki. Dywagacje fakty. myślowe „Czwartym są d l a n i e g o wymiarem olej/pl., w y m . 95,5x1.18 c m , 1971 r. jest ważniejsze niż pospolite myśl, j a k o p i e r w i a s t e k bos- �kości, głębokiej -wiedzy d u c h o w e j — m ó w i — d o którego d ą ż y m y przez i c h twórcę j a k o specyficzny p o o m a c k u . T o j e s t t o co n a z y w a m y „ k a m i e n i e m filozoficznym" sztatowe czyli najwyższy człowiek osiągnąć. stopień d u c h o w e j Czasem człowiek jest wiedzy, tego jaki bliski, ale n a w e t może o tym i duchowe i doświadczenia f o r m a l n e z l a t p o p r z e d n i c h . b y ł c y k l Błękitny s z c z ę ś c i a . Z a w s z o j e s t coś p o n a d n a m i , b o p o p r o s t u t a k j e s t e ś m y nizm, zakodowani, w e r s j e św. Barbary t y l k o krótki taki wykres odcinków po j a k i c h się p o r u s z a m y z d n i a n a d z i e ń . T a k a j e s t n i e s t e t y p r a w d a . Przychodząc n a t e n świat wszystko poprzedników i t a k jest swoją linią, a m y m a m y o swoim przez cale mamy przygotowane pokolenia. Zycie n i e w i e l k i w p ł y w n a nią, a życiu t a k naprawdę to nic nie przez biegnie właściwie wiemy." tego rodzaju poglądy się w y g ł a s z a , w s z a k głupców, k i e d y spotykają podstawową jącą prze­ — interpretacją kulturowej. Czterej Mój Śląsk, Pomnik Mecha­ górnika, dwie obie opisane w t y m szkicu. O s t a t n i c y k l Do jeźdźcy końca niego naszej należy Apokalipsy, cywilizacji, stalowo-sina Chrystus i zbudowany naszej Ona i ukrzyżowany ze s z k i e l e t o - m a n e k i n ó w formacji niesamowici na pocisku Obieg naszej kultury. zasadą się z c z y m ś , c o n a k t ó r y s k ł a d a j ą się m i ę d z y i n n y m i Transformator, całość Pierwszy n a d k t ó r y m twórca zaczął pracować d w a l a t a t e m u j e s t wstrząsa­ sterowanym T r u d n o jest żyć człowiekowi w p r o s t a c k i m otoczeniu, k i e d y postępowania Święty war­ r o k u nastąpiło j a k b y ośmielenie S ó w k i , i zaczęły p o w s t a w a ć o b r a z y łącząco w elementy n i e w i e , zresztą n i g d y człowiek n i e j e s t w s t a n i e osiągnąć pełnego że m a m y t r e n i n g , j a k o ćwiczenia t o o d 1978 zarazem, Obrazy Erwina Sówki nawet w awangardowej są zjawiskiem sztuce profesjonalnej nie przeczuwanym uwikłanej między r a s t a i c h m o ż l i w o ś c i p e r c e p c j i , t o ogłosić, iż właśnie t o co d l a p o s t k o n c e p t u a l i z m e m , a jałowym naśladowaniem h i p e r r e a l i z m u . n i c h niezrozumiałe, jest p o p r o s t u głupie. S t a n o w i ą zupełne zaskoczenie Na Erwina marginesie rozważań o fenomenie wizyjnoj twórczości S ó w k i , c h c ę z w r ó c i ć u w a g ę , że w o s t a t n i c h l a t a c h n a ­ i zawsze wywołują m o c n e reakcje. L u d z i e n i e t y l k o się d o n i c h m o d l ą , a l e i z d a r z a s i ę , że k r a d n ą z wystaw. T a k było choćby w Piwnicy p o d B a r a n a m i , gdzie stąpiła w n i e j w a ż n a , jakościowa p r z e m i a n a . O i l e p r z e z długie u k r a d z i o n y został j e d e n z n a j l e p s z y c h w i z e r u n k ó w t a n t r y c z n y e h , lata Bogini powstawały różne serie tematyczne Fot.: obrazów, traktowane J . Świderski, Iszlar. i l . 3 — 5 , 7, 9 — 1 2 ; S . W i s l o c k i , 11. 1, 6 , 8 w j u n n o ś ć : 11. 4 — k o l . Z i m m c r e r ó w ; i l . 3 , 5, 7, 9 — 1 2 — B . K r a w ­ czuk, <tE» U. 12. 88 Adam, olej/płyta, w y m . 56x31 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c422eb7abe8419cf291455e200546971.pdf 16484020b39aa102d070b8be6ee82856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2183 Title A name given to the resource Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.90-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S e w e r y n A. Wisłocki JĘDRZEJ CIERNIAK I JEGO „TEATR P o n i e w a ż w y s t ą p i e n i e Jędrzeja Cierniaka z w ł a s n ą k o n c e p c j ą „ t e a t r u l u d o w e g o " opierało się na z a k w e s t i o n o w a n i u sensu istnienia a m a t o r s k i e g o r u c h u teatralnego na w s i w takiej f o r m i e w jakiej u k s z t a ł t o w a n y został na przestrzeni XIX w . , d l a t e g o n i e z b ę d n y m jest dla jasności w y w o d ó w zasadniczych p r z e d ­ s t a w i e n i e tegoż zjawiska k u l t u r o w e g o w n a j o g ó l n i e j s z y c h zary­ sach. Teatr amatorski na w s i p i e r w o c i n y s w o i c h p o c z y n a ń d a t u j e na drugą p o ł o w ę X I X w . , przy c z y m najlepiej r o z w i j a ł się na terenie Galicji, gdzie Polacy, w p o r ó w n a n i u z i n n y m i z a b o r a m i , korzystali z największych s w o b ó d . G ł ó w n y m celem organizatorów, naj­ częściej e f e m e r y c z n y c h scen a m a t o r s k i c h , b y ł o w t a m t y m czasie p i e l ę g n o w a n i e języka p o l s k i e g o , b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o ­ w e j i p a t r i o t y z m u , w a l k a o przetrwanie k u l t u r y n a r o d o w e j . Działalność ta była jedną z f o r m elementarnej pracy o ś w i a t o w e j p r o w a d z o n e j w ś r ó d l u d u , przez ś w i a d o m ą k o n i e c z n o ś c i o b r o n y istoty n a r o d o w e g o b y t u część polskiej inteligencji. A m a t o r s k i e zespoły teatralne spełniały w i ę c rolę zręcznych i s k u t e c z n y c h i n s t r u m e n t ó w przekazujących n i e p i ś m i e n n e m u o d b i o r c y w postaci o b r a z o w e j , b a r w n e j , ł a t w e j d o zapamiętania proste p r a w d y , w z o r c e g o d n e n a ś l a d o w a n i a oraz ich antytezy. S ł o w e m była t o d y d a k t y k a , w p r z y p a d k u której w a l o r y artystycz­ ne z a r ó w n o w sensie materiału d r a m a t u r g i c z n e g o , jak i s p o s o b u w y s t a w i a n i a , nie m i a ł y najważniejszego znaczenia. R o z k w i t tak p o j m o w a n e g o teatru a m a t o r s k i e g o na w s i w i ą z a ł się d w o m a w s p ó ł z a l e ż n y m i przyczynami: u w ł a s z c z e n i e m c h ł o ­ p ó w i p o w s t a n i e m na obszarze w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w dużej ilości s t o w a r z y s z e ń , t o w a r z y s t w i i n n y c h organizacji, k t ó r y c h c e l e m była działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a w ś r ó d l u d u . A b s ­ trahując o d mozaiki pojęć s z c z e g ó ł o w y c h , pomijając nieistotne z p u n k t u w i d z e n i a t e g o szkicu d y s o n a n s e w y n i k a j ą c e z r ó ż n o ­ rakich orientacji p o l i t y c z n y c h , s t w i e r d z i ć należy, że wszystkie te organizacje t r a k t o w a ł y teatr a m a t o r s k i , doraźnie i n s t r u m e n t a l n i e , rozumiejąc g o j a k o niezbędny i m p o r t f o r m y i treści z w y ż s z e j , elitarnej k u l t u r y d o niższej — l u d o w e j . Na przykładzie j e d n e j z t y c h organizacji, r e p r e z e n t a t y w n e j z a r ó w n o przez w z g l ą d na d ł u g o ś ć , jak i zasięg działania, c h c ę pokazać w j a k i m kontekście w y s t ę p o w a ł teatr amatorski, będąc w a ż n y m i n s t r u m e n t e m o d d z i a ł y w a n i a , lecz j e d n y m z w i e l u , a nie j e d y n y m . W 1 8 8 1 r o k u w K r a k o w i e p o w s t a ł o założone przez m.in. A d a m a A s n y k a T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j . „ P o c z ą t k o w o j e g o g ł ó w n y m zadaniem b y ł o zakładanie szkół l u d o w y c h , aby u c h r o n i ć dzieci przed w y n a r o d o w i e n i e m . N a s t ę p ­ nie (...) — zakładano b i b l i o t e k i i czytelnie. T S L p r o w a d z i ł o także kursy, w y k ł a d y i p o g a d a n k i . D o p r o g r a m u T S L należało r ó w n i e ż o r g a n i z o w a n i e rocznic n a r o d o w y c h i p r z e d s t a w i e ń urządzanych n i e j e d n o k r o t n i e w specjalnie p r z y s t o s o w a n y c h d o t e g o salach w n o w o w y b u d o w a n y c h d o m a c h l u d o w y c h lub o ś w i a t o w y c h . T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j , (...), w okresie o d 1 8 9 2 — 1 9 1 8 r o k u z o r g a n i z o w a ł o 6 4 1 8 o b c h o d ó w rocznic n a r o d o w y c h , 2 6 5 9 p r z e d s t a w i e ń t e a t r a l n y c h oraz kilkaset k o n c e r t ó w i z a b a w " . N i e c o dalej w t y m s a m y m o p r a c o w a n i u jest informacja w a ż n a przez w z g l ą d na Jędrzeja Cierniaka: „ P o roku 1 9 0 0 T S L z w i ę k ­ szyło liczbę w i e j s k i c h o g n i w , które r o z w i j a ł y o ż y w i o n ą działal­ ność teatralną. Na przykład młodzież koła T S L w Z a b o r o w i e z o r g a n i z o w a ł a teatr a m a t o r s k i , k t ó r e g o pierwsze w i d o w i s k o o d b y ł o się w sierpniu 1 9 0 4 r o k u . U r z ą d z o n o o b c h o d y rocznic n a r o d o w y c h m.in. z okazji rocznicy p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o w y s t a w i o n o w sali szkolnej sztukę patriotyczną Dziesiąty pawilon A . Staszczyka. W okresie dziesięciu lat przed pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą z r e a l i z o w a n o kilkadziesiąt p r z e d s t a w i e ń na w s i r o d z i ­ mej oraz w sąsiednim R a d ł o w i e i Brzesku. M . i n . w latach 1 9 0 6 — 1 9 0 7 g r a n o Betlejem Polskie L. Rydla. P r z y g o t o w u j ą c k o s 1 90 LUDOWY" t i u m y i r e k w i z y t y korzystano ze w s k a z ó w e k i r y s u n k ó w W . Tet­ majera. (...) Zespół działał d o w y b u c h u pierwszej w o j n y ś w i a t o ­ w e j ; w l i p c u 1 9 1 4 roku odegrał w y b r a n e sceny z Kościuszki pod Racławicami W . L. A n c z y c a i Wesele S. W y s p i a ń s k i e g o " . 2 Teatr amatorski spełniał także na w s i f u n k c j ę r o z r y w k o w ą . T r u d n o p o w i e d z i e ć d l a c z e g o tak się d z i a ł o , m o ż e przez przykład w ę d r o w n y c h t r u p t e a t r a l n y c h , ale był to n u r t z d e c y d o w a n i e m n i e j a m b i t n y . Opierał się p o c z ą t k o w o na n i e w y b r e d n y c h farsach w y d o b y w a n y c h zresztą o d o w y c h k o m e d i a n t ó w , na p o k r a c z n y c h przeróbkach m.in. z Plauta czy „ d o s t o s o w a n i a c h " d o naszych r e a l i ó w scenariuszy g r y w a n y c h w Polsce w XVIII w i e k u p r z e d ­ s t a w i e ń c o m m e d i a dell'arte. D o k o n y w a l i ich przez całe stulecie r y m o p i s o w i e z „ b o ż e j ł a s k i " , rujnując w n i c h w s z y s t k o c o d o z r u j n o w a n i a b y ł o , pragnąc j e d y n i e p r z y p o d o b a ć się s a k i e w k o m j a r m a r c z n e g o w i d z a . Później, kiedy amatorski teatr w i e j s k i stał się na tyle p o w s z e c h n y , że s t w o r z y ł r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i e na materiał d r a m a t u r g i c z n y , p o j a w i ł y się o s ł a w i o n e „ k u m e d y j e " — sztuczydła pisane specjalnie dla w i e j s k i e g o w i d z a ( n p . Fatalna kiełbasa, Mosiek spekulant. Żyd w beczce. Amerykańska golarnia i t p . ) . Stało się t o na p o c z ą t k u XX w i e k u . Dla pełniejszego z i l u s t r o w a n i a intencji oraz z a k ł a d a n y c h p o ­ przez scenę amatorską na w s i c e l ó w , w okresie o d s c h y ł k u XIX d o p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h XX w i e k u , n i e z b ę d n e będzie za­ p r e z e n t o w a n i e założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó ­ r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h w e L w o w i e . P o w s t a ł o n w 1 9 0 7 r o k u i był j e d y n y m stowarzyszeniem m a j ą c y m w y ł ą c z n i e na celu o p i e k ę oraz s t y m u l o w a n i e r o z w o j u a m a t o r s k i e g o r u c h u t e a t r a l n e g o . W ś r ó d j e g o o r g a n i z a t o r ó w znaleźć można tak z n a k o m i t e n a z w i s ­ ka jak Józef K a l l e n b a c h , Tadeusz P a w l i k o w s k i , Lucjan Rydel, L u d w i k S o l s k i , W ł o d z i m i e r z Tetmajer, M a r y l a W o l s k a i i n . „ W amatorskiej pracy artystycznej u p a t r y w a l i o n i z n a k o m i t y c z y n n i k budzenia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j i kulturalnej l u d u , nie w y ­ z b y w a j ą c się o c z y w i ś c i e m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a na w i e ś dla z a c h o w a n i a starych o b y c z a j ó w i s t r u k t u r y społecznej. (...) 3 Określeniem celu i zadań z w i ą z k u (...) o p u b l i k o w a n e zostało w Poradniku Teatrów i Chórów Włościańskich nr 1 2 / 1 9 0 9 s. 1 1 2 — 1 1 6 z 1 0 X 1 9 0 9 r o k u : '...Celem Z w i ą z k u jest s t w o r z e n i e o r y g i n a l n e g o , s w o i s t e g o n a r o d o w e g o teatru w ł o ś c i a ń s k i e g o w y n i k ł e g o z a r t y s t y c z n y c h tradycji l u d u i o d p o w i a d a j ą c e g o ściśle duszy l u d u , j e g o t r a g i c z n e m u i k o m i c z n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . M a j ą c taki cel na o k u Z w i ą z e k w działalności s w e j nie c h c e na w s i w p r o w a d z a ć o b c y c h p i e r w i a s t k ó w k u l t u r a l n y c h , u s t a l o n y c h sza­ b l o n ó w sceny mieszczańskiej, nie c h c e niczego l u d o w i narzucać — popiera t y l k o k u l t u r a l n y r o z w ó j s k a r b ó w i z d o l n o ś c i , które już są w ludzie, p o g ł ę b i a i uszlachetnia artystyczne p i e r w i a s t k i , t k w i ą c e w duszy l u d u , popiera ich kulturalną e w o l u c j ę — s ł o w e m c h c e , b y k u l t u r a l u d u r o z w i n ę ł a się d o p o t ę g i k u l t u r y n a r o d o w e j i ogólnoludzkiej'." 4 Z w i ą z e k działał z r o z m a c h e m . Posiadał w ł a s n e w y d a w n i c t w a — „ P o r a d n i k T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h " , pełniący f u n k c j ę j e g o o r g a n u , oraz „ B i b l i o t e k ę T e a t r ó w L u d o w y c h " zawierającą p r o p o z y c j e repertuarowe. Nie był t o czysty materiał d r a m a t u r ­ g i c z n y , lecz o p a t r z o n y w s k a z ó w k a m i inscenizacyjnymi i s c e n o ­ graficznymi. W p ł y w y tej organizacji sięgały p o z o s t a ł y c h d w u z a b o r ó w oraz emigracji polskiej, a o d 1 9 0 8 r. nawiązała ona w s p ó ł p r a c ę z Czechami, C h o r w a t a m i , Serbami, Francuzami, W ł o c h a m i i N i e ­ mcami. O ile z a c y t o w a n y f r a g m e n t założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , w s k a z y w a ł b y na t o , iż były o n e s k i e r o w a n e d o inteligencji (styl, język, s ł o w n i c t w o ) w y r a ź n i e określając jej rolę w działaniu na rzecz l u d u ( m . i n . w „ p o g ł ę b i a n i u i uszlachetnianiu artystycznych p i e r w i a s t k ó w t k w i ą c y c h w duszy �l u d u " ) , o tyle należy jeszcze z a c y t o w a ć f r a g m e n t o d e z w y Kazi­ mierza Gabrielskiego s k i e r o w a n e j w p r o s t d o c h ł o p ó w , zamiesz­ czonej w „ P o r a d n i k u . . . " w piętnaście miesięcy później, aby mieć pełniejszą o p t y k ę o m a w i a n y c h działań. „...Bracia k o c h a n i ! O d ­ n o s i m y się d o W a s w s p r a w i e , która l u d o w i p o l s k i e m u 0 w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n a . Cierniak daleki był o d w ł a ś ­ c i w e g o w s p ó ł c z e s n y m s o b i e p o l i t y k o m l u d o w y m ciasnego e g o i ­ zmu klasowego. U r o d z o n y 15 października 1 8 8 6 r. w e w s i Z a b o r ó w w d a w n y m nie p o w i e c i e brzeskim, m i m o biedy w d o m u , dzięki matce u k o ń c z y ł p o w i n n a być o b o j ę t n a — s p r a w i e t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s ­ g i m n a z j u m b o c h e ń s k i e . T a m w ł a ś n i e zetknął się z działalnością k i c h . Jest t o s p r a w a d o n i o s ł e g o znaczenia, bo istnienie i r o z w ó j koła T S L , k t ó r e g o stał się w k r ó t c e j e d n y m z n a j a k t y w n i e j s z y c h sceny w ł o ś c i a ń s k i e j w i ą ż e się ściśle z interesem n a r o d o w o ś c i c z ł o n k ó w . O c z y w i ś c i e z a f a s c y n o w a ł g o teatr amatorski. J u ż polskiej, a przede w s z y s t k i m m o w y polskiej, którą w r o g o w i e nasi w t e d y ż y w o zainteresował się f o l k l o r e m , sztuką l u d o w ą . W r o ­ prześladują. Po utracie p o l i t y c z n e g o b y t u , p o s m u t n y c h d o ś w i a d ­ dzinnej w s i o r g a n i z o w a ł w i d o w i s k a oparte na l u d o w e j tradycji czeniach przeszłości, w ciągłej w a l c e z uciskiem p o d zaborem k u l t u r o w e j , stał się j e d n y m z założycieli koła T o w a r z y s t w a Szkół p r u s k i m i rosyjskim, gdzie dążą d o naszego w y n a r o d o w i e n i a , Ludowych w Zaborowie. zakazują m ó w i ć ojczystą m o w ą i uczyć nasze dzieci p o p o l s k u , M a t u r ę uzyskał w 1 9 0 8 r o k u i p o d j ą ł studia na U n i w e r s y t e c i e o b o w i ą z a n i jesteśmy d o w s p ó l n e j pracy nad u t r z y m a n i e m i o d ­ J a g i e l l o ń s k i m , na s e m i n a r i u m z n a k o m i t e g o historyka literatury rodzeniem ducha które polskiej I g n a c e g o C h r z a n o w s k i e g o . T a m też zetknął się z or­ w pracy tej o d d a ć n a m m o g ą n i e o c e n i o n e u s ł u g i , jest scena narodowego. Jednym z czynników, ganizacją, która w y w a r ł a na n i e g o w p ł y w d e c y d u j ą c y , ukształ­ polska. Scena t o szkoła, która uczy p o z n a w a ć d o b r e i złe s t r o n y t o w a ł a g o i d e o w o i c h a r a k t e r o l o g i c z n i e . M o w a jest o s t o w a r z y ­ życia, dąży d o u s u w a n i a w a d , p o p r a w y złych o b y c z a j ó w , kształci szeniu e t y c z n o - m o r a l n y m „ E l e u s i s " z a ł o ż o n y m przez prof. W i n ­ u m y s ł i charakter. Ona ukazuje n a m dzieje ojczyste, u t r z y m u j e c e n t e g o L u t o s ł a w s k i e g o w 1 9 0 3 г., w 4 0 - t ą rocznicę w y b u c h u pamięć w i e l k i e j przeszłości i w i e k o p o m n y c h c z y n ó w naszych p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o . Bez t e g o t o w a r z y s t w a p r z o d k ó w , którzy za ojczyznę kładli życie w ofierze (...). W c o ­ w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i , bez j e g o m i s t y c y z m u n a w i ą z u j ą c e g o d o m i s ­ dziennej trosce życia daje też scena miłą, rozumną t e r i ó w e l e u z y ń s k i c h , bez haseł m o r a l n e g o i d u c h o w e g o o d ­ rozrywkę i w y t c h n i e n i e po pracy. Garnijcie się t e d y d o zakładania poczwórnej we rodzenia n a r o d u p o l s k i e g o , być m o ż e nie d o s z ł o by n i g d y d o w s i a c h w a s z y c h t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s k i c h , popierajcie s t w o r z e n i a przez Cierniaka j e g o o r y g i n a l n e j k o n c e p c j i „ T e a t r u istniejące już d r u ż y n y t e a t r a l n e " . l u d o w e g o " , a już na p e w n o nie w t a k i m kształcie w 5 Nie jest p r z e d m i o t e m t e g o szkicu o m a w i a n i e o s o b i s t e g o w k ł a ­ jakim zaistniała. d u w dzieło t w o r z e n i a teatru a m a t o r s k i e g o na w s i n a j w y b i t n i e j ­ Ta dziś na p o ł y z a p o m n i a n a ( o c o i n t e n s y w n i e d b a n o w m i n i o ­ szych ó w c z e ś n i e t w ó r c ó w k u l t u r y p o l s k i e j , lecz — p a m i ę t a j m y n y m okresie „ r e a l n e g o s o c j a l i z m u " ) , na poły n i e d o c e n i a n a or­ — bez niego m i e l i b y ś m y d o czynienia z zupełnie i n n y m i l o ś c i o w o ganizacja skupiała młodzież o z r ó ż n i c o w a n y c h p o g l ą d a c h s p o ł e ­ i j a k o ś c i o w o z j a w i s k i e m . Działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a na c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . Opierając się na młodzieży akademickiej rzecz l u d u w i e j s k i e g o , a później także r o b o t n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w „Eleusis" miała charakter s p e c y f i c z n e g o „ p o s p o l i t e g o ruszenia" polskiej 1 c h ł o p s k i c h na terenie w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w , a n a w e t inteligencji. Nie t r u d n o nie z a u w a ż y ć w jej p o s t a w i e w ś r o d o w i s k a c h p o l o n i j n e j emigracji z a r o b k o w e j np. na terenie 6 wielu n i e k o n s e k w e n c j i , najczęściej sobie n i e u ś w i a d a m i a n y c h . F u n d a ­ działała 7 aktywnie w środowiskach robotniczych 8 Westfalii. m e n t e m działania, o b o k potrzeby r a t o w a n i a l u d u przed w y n a r o ­ Eleuzyński m i s t y c y z m n a r o d o w y stał się dla Jędrzeja Cierniaka d o w i e n i e m , był m i t , k t ó r e m u początek dali r o m a n t y c y z Z o r i a n e m w r ę c z o b j a w i e n i e m . O j e g o niepośledniej roli w tej organizacji D o ł ę g a C h o d a k o w s k i m na czele, na temat l u d u i j e g o k u l t u r y j a k o dowodnie skarbnicy „ s ł o w i a ń s k o ś c i — (skąd P i g o ń : „ N i e s p o s ó b przedstawić t u w s z y s t k i c h w y b i t n i e j s z y c h w o w s k i „ Z w i ą z e k T e a t r ó w . . . " zakładał działanie „ d l a z a c h o w a ­ c z ł o n k ó w naszej ó w c z e s n e j g r o m a d y , zbyt byli liczni. F l e g m a t y ­ na starych o b y c z a j ó w " ) , o p a r t y na p o z y t y w i s t y c z n y m , r a c j o n a l - czny, c i ę ż k a w y , ale zawzięty w w y t r w a ł o ś c i R o m a n S ę k - G i e r - iym czyński, stateczny, p o g o s p o d a r s k u o p a n o w a n y i m e t o d y c z n y haśle „ p r a c y od polskości — swojskości" podstaw". Była t o postawa „zejścia v g m i n " t r a k t o w a n a j a k o misja n a r o d o w o - c y w i l i z a c y j n a . elsów, Stanisław Stefan Sacha, serdeczny, p r a w y , dziecięco szczery i p o g o d n y Stanęła ona w n i e o c z e k i w a n e j sprzeczności z n e o r o m a n t y c z i y m , m ł o d o p o l s k i m l u d o m a ń s t w e m , ze s p e c y f i c z n y m zaświadcza j e d e n z c z o ł o w y c h kultem h ł o p a i j e g o k u l t u r y ( „ C h ł o p potęgą jest i b a s t a ! " ) , które nałożyło >ię na X I X - w i e c z n y s p o s ó b myślenia na przełomie w i e k ó w XIX XX. Sprzeczność d o t y c z y ł a w zasadzie p r o b l e m u czy l u d należy n k w e s t i i teatru o ś w i e c a ć , czy raczej s a m e m u u l u d u szukać Jędrzej Cierniak ( . . . ) " . P o w a ż n y ciężar g a t u n k o w y ma ta o p i n i a 9 w y s t a w i o n a przez c z ł o w i e k a nieskorego d o t a n i c h k o m p l e m e n ­ tów. O b o k „ E l e u s i s " , a w ł a ś c i w i e w c i e l a j ą c jej ideały w p r o w a d z i ł Cierniak bardzo energiczną działalność życie, oświatową i artystyczną na f o r u m A k a d e m i c k i e g o Koła T o w a r z y s t w a Szkoły oświecenia, przez o d s z u k a n i e i w y d o b y c i e na ś w i a t ł o d z i e n n e L u d o w e j . Wygłaszał p o g a d a n k i w licznych w ó w c z a s c z y t e l n i a c h archetypicznych t r o p ó w wiejskich w równych co najmniej pierwiastkom teatru helleńskiego. okolicach Krakowa, współorganizował obchody rocznic n a r o d o w y c h , ale przede w s z y s t k i m p o c h ł a n i a ł a g o działa­ Nie została ona w zasadzie n i g d y roztrzygnięta w ł o n i e i n ­ lność w sekcji dramatycznej T S L - u . „ C z y n n i e j s z y udział m i a ł e m teligencji polskiej, natomiast t r u d n o się d z i w i ć późniejszej reakcji t y l k o w ś r ó d o w y c h p r z e w o d n i k ó w p o mieście, tudzież w sekcji działaczy d r a m a t y c z n e j , p r o w a d z o n e j p o d ó w c z a s przez a r c y m i ł e g o i u z d o l ­ ruchu ludowego, polityków partii c h ł o p s k i c h , ich i d e o l o g ó w , iż w czasie II Rzeczypospolitej z r e l i k t ó w c h ł o p o m a ń - n i o n e g o kolegę K. Bartoszewicza. Po j e g o przedwczesnej śmierci s t w a w y w i e d l i w ł a s n y mit kreujący w a r s t w ę chłopską na j e d y n y pierwsze skrzypce przeszły t a m w p i e c z o ł o w i t e ręce Jędrzeja przetrwalnik czystej i nieskażonej rodzimej tradycji k u l t u r o w e j , Cierniaka". jak d o s ł o w n i e m a w i a l i „ t e j o d Piasta". Na t y m micie u s i ł o w a n o 10 Należy p r z y p o m n i e ć w t y m miejscu, iż szermująca hasłami z b u d o w a ć o g ó l n o n a r o d o w e przeświadczenie o szczególnej roli, o d r o d z e n i a n a r o d o w e g o przez kształcenie charakteru, f o r m o w a ­ wręcz misji w a r s t w y c h ł o p s k i e j w dziele b u d o w y p o t ę g i n a r o d u nia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j j a k o efektu o d d z i a ł y w a n i a polskiego i jego odrodzenia d u c h o w e g o w rozumieniu p o w r o t u (przede w s z y s t k i m dzieł w i e l k i c h r o m a n t y k ó w ) , przez o d r o d z e n i e d o r o d z i m e g o pnia k u l t u r o w e g o . Był t o e w i d e n t n y efekt działania m o r a l n e ( g ł o ś n e w s w o i m czasie hasło p o c z w ó r n e j w s t r z e m i ę ź ­ poezji p r a w a w a h a d ł a — o d w r ó c e n i a m i t ó w szlacheckich i wejścia l i w o ś c i o d palenia, picia, hazardu i w y b u j a ł e j e r o t y k i ) , pracę nad w ich „ s k ó r ę " . sobą i samokształcenie p o z w a l a j ą c e osiągnąć w y ż s z y s t o p i e ń W y s t ą p i e n i a Jędrzeja Cierniaka, j e g o krytyki w i e j s k i e g o teatru amatorskiego i n s p i r o w a n e g o przez inteligencję w postaci d y d a k t y c z n o - o ś w i a t o w e j , jak r ó w n i e ż j e g o k o n c e p c j i „ t e a t r u rozwoju duchowego i umysłowego — eleuzyńska gromada działała — b y ł o t o jej założenie p r o g r a m o w e — na najróżniejszych ludo­ płaszczyznach s p o ł e c z n y c h . E l s o w i e mieli s t w o r z y ć i s t w o r z y l i działania elitarną formację d u c h o w ą mającą rozprzestrzeniać jak najszerzej w s p o m n i a n e g o p r a w a w a h a d ł a w tej w ł a ś n i e dziedzinie. B y ł o b y s w o j e ideały, w c i e l a ć je w różnorakie działania k o n k r e t n e , sami to d e f o r m u j ą c y m obraz rzeczywisty uproszczeniem. Rzecz jest siebie i s w o j e j organizacji nie e k s p o n u j ą c n a d m i e r n i e . wego" nie w o l n o rozumieć w y ł ą c z n i e j a k o efektu 91 �W latach 1 9 0 3 - 1 9 1 4 osiągnęła o n a w p ł y w y n i e b y w a ł e , jak d o t ą d niezbadane, które zaważyły na w i e l u i s t o t n y c h płaszczyz­ nach działań s p o ł e c z n y c h II Rzeczypospolitej. „ J u ż sama n a z w a organizacji, nawiązująca d o g r e c k i e g o miasteczka Eleusis, z n a n e ­ g o w starożytności z m i s t e r i ó w o b c h o d z o n y c h ku czci b o g i n i Demeter, Persefony i Dionizosa, sugeruje, że miała o n a e l e m e n t y m i s t y c y z m u , a obrzędy i s y m b o l e b y ł y d o s t ę p n e t y l k o dla w t a j e m ­ n i c z o n y c h " . Charakterystyczne i znaczące bez w ą t p i e n i a b y ł o p o w o ł y w a n i e się przez e l s ó w na p o w i n o w a c t w o d u c h o w e z „Filomatami". 1 1 T o e l s o w i e dążąc d o uzyskania jak n a j w i ę k s z y c h w p ł y w ó w , d o k o n a l i adaptacji s k a u t i n g u , t w o r z ą c harcerstwo — ich dziełem był nie t y l k o 1 0 p u n k t p r a w a harcerskiego o b o w i ą z u j ą c y d o ż y ­ w o t n i o (a nie jak w a n g i e l s k i m p i e r w o w z o r z e d o 18 roku ż y c i a ) , ale także b o g a t y i z r ó ż n i c o w a n y dla p o s z c z e g ó l n y c h d r u ż y n rytuał, znaki i s y m b o l e , piosenki i pieśni. A n d r z e j M a ł k o w s k i i Tadeusz S t r u m i ł ł o o j c o w i e harcerstwa — byli c z o ł o w y m i elsami. „ P r z o d o w a ł m i ę d z y nami Tadeusz S t r u m i ł ł o , z w a n y przez L u t o s ­ ł a w s k i e g o i przez nas w s z y s t k i c h D ę b e m . W s z e c h s t r o n n i e w y ­ kształcony, o szerokiej kulturze u m y s ł o w e j i artystycznej (...). O n ustalał f o r m y naszego życia z b i o r o w e g o : s z c z e b l o w a n i e o r g a n i ­ zacyjne c z ł o n k ó w , c e r e m o n i a ł przyjęć, ś l u b o w a ń i t p . " 1 2 W s z y s t k o t o łącznie w y w a r ł o silne p i ę t n o na J ę d r z e j u Ciern i a k u " , na j e g o s t o s u n k u d o k u l t u r y l u d o w e j przyczyniając się w a l n i e d o s f o r m u ł o w a n i a w kilka lat później k o n c e p c j i „ t e a t r u l u d o w e g o " — jak „ t e a t r u z d u c h a z i e m i " , na który t o istotny związek p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y nie z w r ó c o n o jak d o t ą d bacz­ niejszej u w a g i . W m o m e n c i e o d r o d z e n i a się p a ń s t w a p o l s k i e g o , na p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h w y s t ą p i ł o n p u b l i c z n i e ze s w o j ą wizją, traktując ją j a k o j e d y n i e g o d n ą roli k o n t y n u a t o r k i s a m o r o d ­ n y c h tradycji o b r z ę d o w y c h teatru l u d o w e g o . Miała ona p o n a d t o służyć — t o bardzo istotne — dalszemu, n a t u r a l n e m u j e g o r o z w o j o w i , b r o n i ą c g o przed z a n i k i e m , przed w y r u g o w a n i e m przez f o r m y miałkie artystycznie i bez w a r t o ś c i d u c h o w y c h . O b o k w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o , na u k s z t a ł t o w a n i e się k o n c e p c j i Cierniaka d u ż y w p ł y w miały reformatorskie nurty i przeobrażenia w teatrze e u r o p e j s k i m , a także i p o l s k i m , o c z y m jeszcze będzie mowa. „ C i e r n i a k zerwał s t a n o w c z o z m n i e m a n i e m , że teatr l u d o w y t o jest teatr a m a t o r s k i , o d g r y w a j ą c y po w s i a c h p o p u l a r n e sztuczki k o m i c z n e l u b patriotyczne. Nie w ł ą c z a ł d o ń n a w e t sztuk p i s a n y c h p o w s i a c h przez s a m o r o d n y c h a u t o r ó w — c h ł o p ó w . W s z y s t k o t o miał za czczą z a b a w k ę . J e g o koncepcja teatru l u d o w e g o była o w i e l e głębsza. W y c h o d z i ł z założenia, że p i e r w o t n e życie g r o m a d z k i e w s i w y t w o r z y ł o i zestaliło p e w n ą ilość o b r z ę d ó w - w i d o w i s k o charakterze w ł a ś n i e d r a m a t y c z n y m , z e ś r o d k o w u j ą c y c h w sobie m o m e n t y j a k i c h ś d o n i o ś l e j s z y c h zespoleń d u c h o ­ w y c h . D o dziś z a c h o w a ł y się z n i c h j e d y n i e niektóre, i t o w stanie s z c z ą t k o w y m . Z jakąż radością przyjął Cierniak r o z p r a w ę Cezarii E h r e n k r e u t z o w e j , która na rozległym materiale d o w o d o w y m wykazała takie w ł a ś n i e t r a d y c y j n e e l e m e n t y d r a m a t y c z n e w w i e j ­ s k i m obrzędzie w e s e l n y m , m a j ą c y m o d d a w n a ustaloną s w ą nienaruszalną strukturę, rozdział ról między a k t o r ó w p r o t a g o n i s t ó w i d r u g o p l a n o w y c h , c h ó r z koryfeuszami, i u s t a l o n y porządek p o c z y n a ń o b r z ę d o w y c h . R e m a n e n t y i n n y c h prastarych, w p e ­ w i e n rytuał d r a m a t y c z n y u j ę t y c h o b r z ę d ó w są w c a l e częste p o w s i a c h , związane z porą roku (gaiki czy maje, s o b ó t k i ) , z c z y n ­ nościami g o s p o d a r s k i m i ( ż n i w n e , kosiarskie, zakładziny d o m o ­ s t w a ) , z b i e g i e m życia i śmierci ( p o g r z e b y , Zaduszki). J e d n y m s ł o w e m , w ł a ś c i w e w i d o w i s k o dla c h ł o p a — t o nie z a b a w a , nie „kumedyje", to o b r z ę d s p o ł e c z n y o c h a r a k t e r z e s a k ­ r a l n y m , stężały w p e w i e n c e r e m o n i a ł t r a d y c y j n y . O t ó ż za g ł ó w n e zadanie teatru l u d o w e g o uznał Cierniak p r z y w r ó c e n i e w i d o w i s k o m o b r z ę d o w y m ich charakteru i d o ­ s t o j e ń s t w a oraz uczynienie ich o g n i s k i e m życia artystycznego; chciał w i ę c r o z w i n ą ć je w ich b o g a c t w i e i u t r w a l i ć w g r o m a d z k i m obyczaju w i e j s k i m " . 1 4 Przystępując d o s a m o d z i e l n e g o działania Cierniak w y t k n ą ł Z w i ą z k o w i T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , z którą t o o r g a n i z a ­ cją sam był z w i ą z a n y , że M a j ą c na u w a d z e nie tyle sztukę 92 teatralną, ile w p ł y w treści d r a m a t ó w na o b u d z e n i e uczuć m o r a l ­ n y c h i p a t r i o t y c z n y c h , nie s z u k a n o w ł a s n y c h , o r y g i n a l n y c h k s z t a ł t ó w w y p o w i e d z i , ale w z i ę t o g o t o w e , utarte f o r m y sceny z a w o d o w e j z c z a s ó w realizmu tak w samej k o m p o z y c j i d r a m a t y ­ cznej, jak i w b u d o w i e s k r z y n k o w e j sceny z m a l o w a n y m i kulisami oraz w ekspresji aktorskiej. S ł o w e m n a ś l a d o w a n o ż y w c e m teatr z a w o d o w y bez zastrzeżeń, a że w y k o n a w c a m i byli prości a m a t o ­ rzy, nie mający f a c h o w e g o w y s z k o l e n i a , w i ę c t o n a ś l a d o w a n i e b y ł o nieudarzone, nie m ó g ł w i ę c tak p o j ę t y teatr stać się t w o r z e n i e m a r t y s t y c z n y m l u d u , nie był w ścisłym s ł o w a znacze­ niu teatrem l u d o w y m " . 1 5 Ten zarzut niezborności m i ę d z y deklaracją p r o g r a m o w ą a prak­ tyką, p o s t a w i o n y działaczom Z T i C h W o t w i e r a ł k a m p a n i ę prze­ c i w k o r o z p o w s z e c h n i o n e m u w ó w c z a s n u r t o w i teatru a m a t o r s ­ kiego na w s i . „ D z i s i a j — na nieszczęście — w y t w o r z y ł się w Polsce i r o z p o w s z e c h n i ł specjalny t y p teatru t z w . a m a t o r s ­ k i e g o , który polega na n i e w o l n i c z y m n a ś l a d o w a n i u w treściach i f o r m a c h teatru z a w o d o w e g o , naturalnie z p o m i n i ę c i e m artyzmu sceny z a w o d o w e j . Rozmaici p o w o ł a n i i n i e p o w o ł a n i pisarze k o m p o n u j ą „ s z t u k i " dla t e a t r ó w a m a t o r s k i c h , jak je l u d n a z y w a „ k u m e d y j e " . Jest t o j a ł o w a , realistyczna sieczka, przeważnie bez w a r t o ś c i (...) I t o się pcha w masy, każe im się grać w z d e c y d o w a ­ n y c h kształtach. B u d u j e się scenę z t z w . dekoracji ( B o ż e , pożal się c o t o za d e k o r a c j e l ) , tresuje się p o c z c i w y c h ludzi j a k o a k t o r ó w , każe im się d a w a ć z siebie w s z y s t k o t o , czego bez nauki d a ć nie m o g ą i zabija się d o c n a samodzielną, s a m o r o d n ą p o m y s ł o w o ś ć artystyczną, która w k a ż d y m , n a w e t p r o s t y m c z ł o w i e k u jest, t y l k o trzeba ją w y z w o l i ć " . 1 6 Odrzucając z d e c y d o w a n i e taki kształt teatru w i e j s k i e g o , Cier­ niak p o s t a n o w i ł w y ł ą c z n i e oprzeć się na reliktach a u t e n t y c z n e g o teatru o b r z ę d o w e g o . U w a ż a ł , że w i e j s k i e o b r z ę d y takie jak wesela, chrzciny, zaduszki, t u r o n i e , M a r z a n n y , c h o d z e n i e z G a i k i e m - M a i k i e m , czy n a w e t s z o p k i b o ż o n a r o d z e n i o w e są w ł a s n y m i o r y g i n a l n y m teatrem w o l n y m o d o b c y c h naleciałości, s t w o r z o ­ n y m w w y o b r a ź n i i fantazji p o l s k i e g o l u d u . Z a u w a ż a j ą c w nich k o n s e k w e n t n y podział r ó l , d r a m a t u r g i ę , teksty m ó w i o n e ale i ś p i e w a n e , ze specyficzną „ s c e n o g r a f i ą " i „ k o s t i u m a m i " , z b o g a ­ tą rekwizytornią, podział na c h ó r y i p r o t a g o n i s t ó w — u p a t r y w a ł w t y m f o r m y teatralne p r z y p o m i n a j ą c e początki w i e l k i e g o teatru g r e c k i e g o . W t y m p r z e ś w i a d c z e n i u nie był o d o s o b n i o n y . U w a ż a ł , że j e d y n i e ten nurt, k t ó r e g o narodzin nie da się żadną, c h o ć b y przybliżoną datą określić, nurt b ę d ą c y j e d n y m z i n t e g r a l ­ n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j — j e s t najcenniejszy i j e d y n i e godny nazwy „teatr l u d o w y " . Jędrzejowi Cierniakowi w sprecyzowaniu własnej koncepcji „teatru l u d o w e g o " wiele p o m o g ł o obcowanie z Leonem Schil­ lerem, W i l a m e m Horzycą, J u l i u s z e m Osterwą — l u d ź m i , którzy w okresie d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o p o d j ę l i się o g r o m ­ n e g o dzieła p r z e b u d o w y artystycznej i odrodzenia polskiej sceny z a w o d o w e j oraz nadania jej o d r ę b n e g o o d i n n y c h s t y l u , stylu p o l s k i e g o . Ich działanie mieściło się w w i e l k i m t w ó r c z y m f e r m e n ­ cie, jaki na przełomie stuleci rozpoczął się w a w a n g a r d z i e teatralnej całej Europy. W A n g l i i , Francji, N i e m c z e c h i Rosji z a p o c z ą t k o w a n y został b u n t p r z e c i w k o skostniałej f o r m i e teatru określanej j a k o „ s z t u k a a p o l l i ń s k a " uosabiająca arystokratyczny ideał statycznej d o s k o n a ł o ś c i . P r z e c i w s t a w i a n o t e m u p o s t a w ę „dionizyjską". O b j a w i a ł a się ona zwłaszcza poprzez l u d o w y , k a r n a w a ł o w y entuzjazm i „ ś w i ę t e u n i e s i e n i e " , przez p o w r ó t d o źródeł kultur „ o ś w i e c o n y c h " czyli k u l t u r y l u d o w e j . W Polsce p o w r ó t ten b y ł j e d n o c z e ś n i e n a w i ą z a n i e m d o tradycji r o m a n t y c z n y c h i n e o r o m a n t y c z n y c h , d o M i c k i e w i c z a i W y s p i a ń s k i e g o . O b o k zaintere­ s o w a n i a i p r ó b , zresztą z n a k o m i c i e u d a n y c h , s t w o r z e n i a n o w y c h inscenizacji t a k i c h d r a m a t ó w jak Dziady czy Wesele n a w i ą z u j ą ­ c y c h d o ś r e d n i o w i e c z n e g o teatru m i s t e r y j n e g o czy też jarmarcz­ n e g o , Leon Schiller jak i W i ł a m Horzyca interesowali się w i d o w i ­ skiem c y r k o w y m j a k o f o r m ą par excellence l u d o w ą oraz a może przede w s z y s t k i m , l u d o w y m teatrem o b r z ę d o w y m z w i ą z a n y c h ściśle z w i e j s k i m i z w y c z a j a m i , z r o c z n y m c y k l e m życia p o ­ d z i e l o n y m na pory r o k u , w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i , z i s t o t n y m i �w y d a r z e n i a m i w życiu c z ł o w i e k a t a k i m i jak narodziny, chrzest, zaślubiny itp. ka, W . Skoczylas, A . Pronaszko i in. (...). W i d o w i s k a sceniczne Schillera o charakterze s t a r o p o l s k o - l u d o w o - w o d e w i l o w y m z o ­ Leon Schiller w Reducie k i e r o w a n e j przez Juliusza O s t e r w ę w 1 9 2 4 r. i n s c e n i z o w a ł staropolskie Pastorałki w y b o r u i u k ł a d u oraz w i d o w i s k o Wielkanoc według swego oparte na d a w n y c h stały oparte na inspiracjach n i e j e d n e g o , a kilku na raz f o l k l o r ó w : historyczno-szlacheckiego, miejsko-ludowego, parafialnego, c h ł o p s k i e g o , żołnierskiego i in. Te w ą t k i f o l k l o r y s t y c z n e z r ó ż n y c h tekstach i z w y c z a j a c h l u d o w y c h . W i ł a m Horzyca po o g l ą d n i ę c i u p r z e k r o j ó w c z a s o w y c h i z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k z towarzyszącą im w i d o w i s k a o b r z ę d o w e g o Wesela r ó ż n o r o d n o ś c i ą s t r o j ó w potrafił Schiller p o w i ą z a ć w j e d n o z w a r t e na Kurpiach w Teatrze R e g i o ­ n a l n y m w W a r s z a w i e stwierdził, że p r a w d z i w y teatr ludowy w i d o w i s k o sceniczne (...). Okazuje się, że w Schillerowskiej charakteryzuje się t y m , iż „ k a ż d y fakt, uczucie, zdarzenie istnieje k o n c e p c j i w i d o w i s k a l u d o w e g o i j e g o sukcesach t k w i ł y zarodki nie j a k o naga realność, ale tej realności misteryjna, o b r z ę d o w a dalszych u k i e r u n k o w a ń t e a t r a l n y c h . C h o d z i m i a n o w i c i e o w p ł y w transpozycja". Schillera na teatr l u d o w y okresu m i ę d z y w o j e n n e g o " . Józef Burszta w książce Kultura interesująco przedstawia ludowa rodowód inspiracji 19 narodowa Tak w i ę c w efekcie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h wcześniej w p ł y ­ folklorystycznej w ó w , d o ś w i a d c z e ń , fascynacji, „ w y s o k i c h strojeń d u c h o w y c h " — kultura w sztuce teatralnej. Szczególnie e k s p o n o w a n e miejsce należy się Jędrzej Cierniak s f o r m u ł o w a ł w ł a s n ą k o n c e p c j ę „ t e a t r u l u d o ­ w t y m w z g l ę d z i e o s o b i e i t w ó r c z o ś c i Stanisława W y s p i a ń s k i e g o , w e g o " , z g o d n ą z d u c h e m s w o j e g o czasu, z p a n u j ą c y m k l i m a t e m ciągle czekającej na o d d z i e l n e i w n i k l i w e o m ó w i e n i e w ł a ś n i e o d i n t e l e k t u a l n y m . O t o , w zasadniczym zarysie, o n a : Obrzędy l u d o ­ s t r o n y inspirującej fascynacji l u d e m i j e g o sztuką. „ B y ł przecież w e są specyficzną formą teatru. D o s k o n a l o n e przez w i e l e p o k o l e ń poetą, artystą malarzem, d r a m a t u r g i e m i inscenizatorem. s ł o w a , gesty, z w y c z a j o w e c z y n n o ś c i , m u z y k a , taniec, pieśń, jak Był z j a w i s k i e m n i e p o w t a r z a l n y m , nie d o n a ś l a d o w a n i a . W zakresie r ó w n i e ż l u d o w y strój i dekoracje związane z k a ż d y m sztuki teatralnej w n i ó s ł ten nurt i k o l o r y t , który był n a t c h n i e n i e m o b r z ę d o w y m w i d o w i s k i e m zwierają w sobie c e n n e p i e r w i a s t k i takim dla w s p o m n i a n y c h w y ż e j t w ó r c ó w (S. Ż e r o m s k i e g o , J . Cierniaka z o r g a n i z o w a n e g o , a u t e n t y c z n e g o piękna. Jest t o p i ę k n o s a m o r o ­ i L. Schillera — przyp. S A W i s ) . d n e , o r y g i n a l n e i w ł a s n e . T a k i e g o teatru nie trzeba się uczyć, W s w o i c h d r a m a t a c h łączył w ą t k i klasyczne z r o m a n t y c z n y m i , m o z o l n i e przyswajać sobie zasad j e g o f u n k c j o n o w a n i a , b o w i e m sięgał d o f o l k l o r u , d o m i t ó w h i s t o r y c z n y c h i l e g e n d , łączył te taki teatr nosi się w e k r w i , w i ę c w y s t a r c z y być w n i m sobą i t y l k o wszystkie e l e m e n t y s w o i s t y m , n i e p o w t a r z a l n y m językiem i stylem sobą. w j e d n o zespolone w i d o w i s k o , p o w i ą z a n e z a k t u a l n y m i p r o ­ Trzeby j e d n a k uszlachetnić g o przez oczyszczenie ze z ł y c h , blemami politycznymi i kulturalnymi, co w konsekwencji zawie­ o b c y c h naleciałości, jak r ó w n i e ż należy r o z w i j a ć j e g o rało w sobie o g r o m n ą siłę ekspresji, wstrząsało u m y s ł a m i i p o d ­ w ł a s n y m , t w ó r c z y m w y s i ł k i e m . Czynić t o p o w i n n o każde ś r o d o ­ formy niecało uczucia n a r o d o w e . Tak n p . w dramacie B o l e s ł a w Ś m i a ł y w i s k o , każdy region z g o d n i e ze s w y m d u c h e m i s w o j ą tradycją, ( 1 9 0 0 r.) przyodział postacie z c z a s ó w p i a s t o w s k i c h w kierezje, stare treści artystyczne w z b o g a c a j ą c ideami s w e g o czasu, a w t e ­ a r ó w n o c z e ś n i e w ł ą c z y ł w ich p r z y o z d o b i e n i e l u d o w e m o t y w y d y uzyska się w y n i k i z n a k o m i t e , w a r t o ś c i o w e artystycznie, a czę­ k r a k o w s k i e , p o d h a l a ń s k i e , ruskie dając n i e z w y k l e b a r w n ą , ale sto w r ę c z i m p o n u j ą c e . i jednocześnie jednorodną w s w y m p o l s k o - n a r o d o w y m wyrazie sztukę". Taki w ł a ś n i e teatr w e d ł u g Cierniaka m ó g ł być g o d n y miana l u d o w e g o , b o w i e m treść i f o r m ę czerpać będzie z l u d u i t o 17 Z n o w a t o r s k i c h i z d u m i e w a j ą c y c h w s p ó ł c z e s n y c h treścią jak i formą sztuk teatralnych S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o wynikły z a r ó w n o w i e j s k i e g o , jak i r o b o t n i c z e g o . Nie ograniczył się o n t y l k o d o o p r a c o w a n i a f o r m u ł y „ t e a t r u przemyślenia Stefana Ż e r o m s k i e g o , który w i e l e troski przejawiał ludowego", w p o s z u k i w a n i u w ł a ś c i w e g o repertuaru dla teatru l u d o w e g o . zaszczepienia tej idei w całej ó w c z e s n e j Polsce. lecz d o k o n a ł w r ę c z g i g a n t y c z n e j pracy w celu niezmierna dziedzina t w ó r c z o ś c i — pisał — leży w ś r ó d l u d u . Kto Jest rzeczą w a ż n ą i interesującą jak Cierniak realizował s w o j ą t o w i e , może t a m r ó w n i e ż leży s p o s ó b nie znany n a m jeszcze na w i z j ę , jak t r a k t o w a ł materiał f o l k l o r y s t y c z n y ? M i m o c a ł e g o d e ­ teatr n a r o d o w y , nasz w ł a s n y . k l a r o w a n e g o p i e t y z m u i niezaprzeczalnie szczerych intencji a u ­ Inteligencja t y l k o schylić się ma, żeby ó w s p o s ó b zobaczyć, podnieść, w y ś w i e t l i ć i p o d a ć l u d o w i , j a k o ś w i e t n y i najzupełniej tentyczny obrzęd ludowy (np. wesele krakowskie) w jego o p r a c o w a n i u ulegał specyficznej stylizacji, nabierając cech b l i s ­ o d p o w i a d a j ą c y c e l o m teatr, przede w s z y s t k i m l u d o w y . M o w a t u kich mistycznemu rytuałowi zamkniętemu w pewien narzucony 0 gorset inscenizacyjny. „ W s ł o n e c z n y m k r ę g u . W i d o w i s k o c y k ­ o g r o m i e l e g e n d , p o d a ń , k l e c h d , historii, bajek, opowieści p r z y w i ą z a n y c h d o ruin, w z g ó r z , uroczysk, miejsc s z c z e g ó l n y c h , liczne oparte na z w y c z a j a c h i o b r z ę d a c h z ż y w o b y c i e m w i e j s ­ m a j ą c y c h w każdej o k o l i c y s w e dzieje w ł a s n e , żyjące zawsze kiego człeka w d o r o c z n y m o b i e g u słońca z w i ą z a n y c h " w ustach l u d z i " . w i d o w i s k i e m u j ę t y m w tak ścisły rygor d i d a s c a l i ó w , iż t r u d n o 1 8 2 0 — jest O Leonie Schillerze, o j e g o w k ł a d z i e w r o z w ó j p o l s k i e g o teatru m ó w i ć o ewentualnej spontaniczności w y k o n a w c ó w , a wyraźna n a r o d o w e g o i n s p i r o w a n e g o m.in. l u d o w o ś c i ą i s t a r o p o l s k i m i d b a ł o ś ć o e s t r a d o w ą ( w przenośni) s p r a w n o ś ć i e f e k t o w n o ś ć t r a d y c j a m i Józef Burszta tak pisał: „ Z t k w i e n i a w r o m a t y c z n y m w i d o w i s k a stoi w nurcie literatury i sztuki scenicznej, z m a n i i kolekcjonerstwa m i a ł o b y o n o się stać s p o s o b e m , czy raczej i n s p i r u j ą c y m przy­ pieśni s t a r o p o l s k i c h i z p o g ł ę b i o n y c h s t u d i ó w nad staropolsz- k ł a d e m na o ż y w i e n i e t r a d y c j i , na o ż y w i e n i e l u d o w y c h o b r z ę d ó w . zasadniczej sprzeczności z założeniem, iż czyzną i nad f o l k l o r e m s t w o r z y ł Schiller serię w i e l k i c h w i d o w i s k Nie p r ó b u j ę n a w e t pobieżnie a n a l i z o w a ć t e k s t u , zasady w y b o r u , 1 r e w i i l u d o w y c h , które w e s z ł y na t r w a l e d o historii polskiej b o w i e m nie o n jest n a w e t w t y m w s z y s t k i m najważniejszy ( ! ) , k u l t u r y teatralnej. O charakterze t y c h w i d o w i s k ś w i a d c z ą same a w ł a ś n i e f o r m u ł a inscenizacyjna. ich t y t u ł y . O t o niektóre: Szopka wnym Narodzeniu latane.... Pańskim, Wielkanoc. Zmartwychwstaniu według Mikołaja ludowych Historia Pańskim cudo­ Umieszczenie przez Cierniaka w zasadzie całego „ t e a t r u l u d o ­ przep­ w e g o " w sferze s a c r u m z m u s i ł o g o po pierwsze d o t w o r z e n i a Chwalebnym w i d o w i s k obrzędowo-rytualnych wytrzebionych z nadmiernej staropolska—misterium krotofilnymi intermediami o Męce Najświętszej w 3 obrazach. z Wilkowiecka, dewocyj, o i Treść officjów i widowiska (?!) j e g o z d a n i e m soczystości, d o s a d n o ś c i , czy w r ę c z j u r n o ś c i , c o obrzędów już samo w sobie oznaczało przesunięcie ich z zamierzanego a u t e n t y k u w obrazki b u k o l i c z n e , po d r u g i e fascynacje eleuzyńs- ułożył... W treści, napisanej zresztą przy w s p ó ł p r a c y i n n y c h , s p o t y k a m y sceny z m i s t e r i ó w p o w i ą z a n e z g r o t e s k o w y m i kie s p o w o d o w a ł y pójście r y z y k o w n ą drogą p s e u d o r e k o n s t r u k c j i intermediami, o b r z ę d ó w p o g a ń s k i c h . S ł o w e m j a k o f o r m a czysto teatralna, j a k o postacie żołnierzy Piłata w s p ó ł w y s t ę p u j ą z Czartami oraz l u d o ­ propozycja p e w n e j z a b a w y — rzecz interesująca. J a k o f o r m u ł a w y m i scenami d y n g u s o w y m i , z c h o d z e n i e m z g a i k i e m , n o w y m p r z y w o ł a n i a prastarego o b r z ę d u , przy braku z n a j o m o ś c i u Cier­ latkiem itp. (...) Jeszcze inne t o Pieśń o ziemi naszej. na motywach oparte (...) obrzędów, czy Kulig. zwyczajów Widowisko ludowych staropolskie. i Widowisko niaka i ludzi, dla k t ó r y c h „ o b r z ę d " p r z y g o t o w y w a ł przedchrześ­ staropolskich cijańskiej s y m b o l i k i , pełnej m i t o l o g i i pogańskiej — była z w y c z a j ­ Układ t e k s t u , m u z y k a i reżyseria L. Schillera. Dekoracje W . Drabik, Z. Stryjeńs­ nym nieporozumieniem. Dla m n i e f o r m u ł a inscenizacyjna „ t e a t r u l u d o w e g o " kojarzy się 93 �a zasadzie specyficznej j e d n o ś c i ze stylizacjami p l a s t y c z n y m i f o r m u ł y teatru = o b r z ę d u , teatru = m i s t e r i u m , które chciał by l u d 'of ii Stryjeńskiej czy W ł a d y s ł a w a Skoczylasa. P o d o b n a z a c h o d z i przyjął j a k o s w ó j w ł a s n y dla w y r a ż a n i a i zaspokajania n a j g ł ę b ­ elacja między p i e r w o w z o r e m a a r t y s t y c z n y m o p r a c o w a n i e m . szych potrzeb d u c h o w y c h . Natomiast w J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń nie dał s o b i e w m ó w i ć a u t e n t y c z n o ś c i ibrzędu w widowisku Cierniaka. S t w i e r d z i ł , że zyskuje o n : ...najczęściej na s p r a w n o ś c i i na spoistości akcji, ale traci swą płaszczyźnie czysto teatralnej, s t w o r z y ł w teorii i praktyce inscenizacyjnej o r y g i n a l n y rodzaj w i d o w i s k a , które przez cały okres p r z e d w o j n i a k u l t y w o ­ w a n e było zarówno przez Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP spontaniczność, bezpośredniość, czy też po prostu m ó w i ą c , s w ó j „ W I C I " , jak i przez U n i w e r s y t e t y L u d o w e . Stało się o n o poprzez o b r z ę d o w y charakter, stając się coraz bardziej teatrem. Rozmaite sięganie d o p o g a ń s k i c h źródeł, poprzez p r z e d z i w n y synkretyzm ' w i ą z k i młodzieży l u d o w e j , u n i w e r s y t e t y l u d o w e i kursy o ś w i a t o ­ p o g a ń s k o - s ł o w i a ń s k o - g r e c k i i chrześcijański, j e d n y m ze s p o s o ­ we p r o w a d z ą czasem systematyczną naukę inscenizacji o b r z ę - b ó w wyrażania przez ruch m ł o d o - w i e j s k i s w o j e j i d e o l o g i i , m i t u l ó w w e d l e z g ó r y p o d a n y c h w z o r ó w , szerzy się w t e n s p o s ó b o w ł a s n e j roli i znaczeniu w narodzie i p a ń s t w i e . ewnętrzną o b r z ę d o w o ś ć , nadając jej jeszcze najczęściej f o r m y Po II w o j n i e ś w i a t o w e j nastąpiło w latach pięćdziesiątych togatsze i okazalsze niż d a w n i e j , ale zatraca się r ó w n o c z e ś n i e z przyczyn p o l i t y c z n o - i d e o l o g i c z n y c h b e z k o m p r o m i s o w e znisz­ y w ą tradycję o b r z ę d o w ą " . Tak w i ę c czenie d o r o b k u Cierniaka, w t y m z a ł o ż o n e g o przezeń I n s t y t u t u 21 nie udało się J ę d r z e j o w i Cierniakowi stworzyć Teatrów Ludowych. PRZYPISY: Henryk T y m o n J a k u b o w s k i , Teatr amatorski na wsi. W a r ­ szawa 1 9 7 8 г., s. 37 Tamże, s. 3 8 S a m fakt p o w s t a n i a z w i ą z k u t e a t r ó w , jest d o w o d e m na t o iz musiało ó w c z e ś n i e działać d u ż o scen a m a t o r s k i c h . Działając w p e w n y m rozproszeniu, ale w myśl w s p ó l n e j ideii, udało się inteligencji u p o w s z e c h n i ć na w s i scenę amatorską l u b p r z y n a j m ­ niej w y w o ł a ć potrzebę jej zaistnienia. Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 2 - 5 3 . Proszę p o r ó w n a ć t e n tekst c h o ć b y z w y s t ą p i e n i a m i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a o o g r o m ­ nym rezonansie s p o ł e c z n y m na obszarze w s z y s t k i c h z a b o r ó w , d o t y c z ą c y m j e g o k o n c e p c j i „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " j a k o stylu n a r o d o w e g o w architekturze i z d o b n i c t w i e . * Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 5 - 5 6 P r z y k ł a d o w o J ó z e f Ignacy Kraszewski założył w e L w o w i e .Macierz S z k o l n ą " w 1 8 8 0 r. Pomysł i koncepcja przyjęły się na terenie w s z y s t k i c h z a b o r ó w . W 1 8 8 5 r. p o w s t a ł a „ M a c i e r z Szkolna Księstwa C i e s z y ń s k i e g o " , a w zaborze rosyjskim „ P o l s k a Macierz S z k o l n a " w 1 9 0 5 г., z a l e g a l i z o w a n a w rok później, w efekcie p e w n e j liberalizacji p o l i t y k i carskiej p o w y d a r z e n i a c h ' e w o l u c y j n y c h . W zaborze p r u s k i m działało o d 1 8 8 0 r. T o w a r z y s w o Czytelń L u d o w y c h . W zaborze rosyjskim działalność t e a t r a l ­ ną p r o w a d z i ł o także Stowarzyszenie Szerzenia O ś w i a t y „ Ś w i a t o " skupiające r z e m i e ś l n i k ó w i c h ł o p ó w . Z i n i c j a t y w y Stefana Ż e r o m s k i e g o p o w s t a ł oddział w N a ł ę c z o w i e , a k o ł o dramatyczne w n i m p r o w a d z i l i rzeźbiarz Józef Gardecki i Faustyna M o r z y c k a . Po 1 9 0 5 r. r ó w n i e ż w zaborze rosyjskim p o w s t a ł o T o w a r z y s t w o Kultury Polskiej p r o w a d z ą c e m.in. działalność teatralną. Były t o organizacje, w p o w o d z i i n n y c h , znaczniejsze, skupiające w s w y c h szeregach w y b i t n y c h przedstawicieli polskiej i n t e l i g e n ­ cji ( o b o k w c z e ś n i e j w y m i e n i o n y c h n p . M a r i ę K o n o p n i c k ą , W ł a ­ d y s ł a w a Orkana i i n . ) . A k a d e m i c k i e k o ł o „ E l e u s i s " na U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m zostało f o r m a l n i e zarejestrowane d o p i e r o w 1 9 0 8 г., c o nie zmieniało f a k t u licznego udziału w tej organizacji m ł o d z i e ż y a k a d e m i c k i e j o d s a m e g o jej p o c z ą t k u . T o przecież g ł ó w n i e d o s t u d e n t ó w z w r ó c i ł się L u t o s ł a w s k i rzucając z katedry U J hasło w y c h o w a n i a n a r o d o w e g o , p r z e c i w s t a w i a j ą c e g o się d e s t r u k c y j ­ n y m w p ł y w o m szkoły z a b o r c ó w . Zostało o n o podjęte przez nich entuzjastycznie. Poza K r a k o w e m najsilniej „ E l e u s i s " działało na terenie Śląska w Zabrzu, Zaborzu i G l i w i c a c h . Były t o par excellence organizacje r o b o t n i c z e , p o w s t a ł e z i n i c j a t y w y działaczy śląskich. W y d a w a ł y o n e n a w e t w ł a s n e p i s m o „ I s k r a " , które założył L u t o s ł a w s k i . Stanisław P i g o ń , Z Komborni w świat. Warszawa 1 9 8 3 , s. 2 4 3 Tamże, s. 2 7 5 Krystyna Barszczewska, Eleusis - tajny związek młodzieży polskiej w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Z a b r z a " 1 9 7 6 , nr 9, s. 3 3 St. P i g o ń , o p . cit., s. 241 R ó w n i e ż sam P i g o ń , będący na n a j w y ż s z y m szczeblu w t a j e m ­ niczenia w „ E l e u s i s " i o d g r y w a j ą c y w n i m o g r o m n ą rolę ( m . i n . na terenie Śląska) — brał c z y n n y udział w t w o r z e n i u harcerstwa p o l s k i e g o , c o nie b y ł o w j e g o b o g a t y m życiorysie specjalnie e k s p o n o w a n e . „ 1 6 . 1 1 . 1 9 1 1 r. Naczelna K o m e n d a S k a u t o w a (czyli d r u h Tadeusz S t r u m i ł ł o — przyp. S A W i s ) w e L w o w i e 1 2 3 4 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 94 m i a n o w a ł a 2 6 - l e t n i e g o S t a n i s ł a w a P i g o n i a d r u ż y n o w y m I Prokocimskiej D r u ż y n y S k a u t o w e j i m . ks. S. Brzóski. (Przez trzy lata dr P i g o ń był nauczycielem i w y c h o w a w c ą w p r o k o c i m s k i e j średniej „ N o w e j s z k o l e " , n i e o p o d a l pałacu J e r z m a n o w s k i c h . Prócz ć w i c z e ń w p o l u i zajęć harcerskich drużyna z a j m o w a ł a się t e m a t y k ą dość n i e z w y k ł ą : na z b i ó r k a c h a n a l i z o w a n o książki — m.in. R. D m o w s k i e g o Myśli nowoczesnego Polaka i o c z y w i ś ­ cie M i c k i e w i c z o w s k i e Księgi Pielgrzymstwa w opracowaniu k r y t y c z n y m d r u ż y n o w e g o . (...) Praca d r u ż y n o w e g o Pigonia w y w a r ł a w p ł y w na i d e o l o g i ę p o w s t a j ą c e g o w ó w c z a s harcerstwa p o l s k i e g o . W i d a ć t o w p r o g r a m i e A. M a ł k o w s k i e g o (założyciela o r g a n i z a c j i ) " . M a r e k Lovell, „ E c h o K r a k o w a " , Nr 2 4 8 ( 1 3 3 0 9 ) , Kraków, 2 1 - 2 6 g r u d n i a 1 9 9 0 r. W latach 1 9 4 8 - 1 9 4 9 , a p o t e m p o o d r o d z e n i u Z H P, o d 1 9 5 7 — d o 1 9 6 2 r o k u b y ł e m c z ł o n k i e m w K r a k o w i e d r u ż y n y harcerskiej Czarnej Trzynastki i m . Z a w i s z y Czarnego z G a r b o w a . Otóż drużyna posiadała (i posiada nadal) bogatą tradycję, w ł a s n e f o r m y życia o r g a n i z a c y j n e g o . Powstała w 1 9 1 8 r o k u . O d p o c z ą t ­ k u , aż d o m o i c h c z a s ó w była drużyną puszczańską o o b r z ę d o w o ­ ści s ł o w i a ń s k i e j . Opis w i d o w i s k o b r z ę d o w y c h Cierniaka, z a c h o w a n e zdjęcia, skojarzyły m n i e się n a t y c h m i a s t z o b r z ę d a m i m o j e j d r u ż y n y . B y ł y o n e d o siebie z a d z i w i a j ą c o p o d o b n e . Wyraźnie p o c h o d z i ł y z j e d ­ n e g o pnia. S t a n i s ł a w P i g o ń , Cierniakowa nuta, ( w : ) Na drogach kultury ludowej— rozprawy i studia. W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 5 3 4 - 5 3 5 Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 56 Jędrzej Cierniak, Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 41 J ó z e f Burszta, Kultura ludowa - kultura narodowa. War­ szawa 1 9 7 4 , s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 9 , 2 9 0 Jędrzej Cierniak, W słonecznym kręgu. Widowisko cykliczne oparte na zwyczajach i obrzędach z żywobyciem wiejskiego człeka w dorocznym obiegu słońca związanych. Warszawa 1 9 4 8 J a n S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1 9 4 7 , s. 4 0 2 . Cytat za: H. T. J a k u b o w s k i , Teatr amatorski..., o p . cit., s. 91 Nie c h c ą c r o z b u d o w y w a ć k o n t e k s t u p o m i n ą ł e m „ t e a t r z g ł o w y " czy inaczej „ t e a t r i n s c e n i z a c j i " I g n a c e g o i Z o f i i S o l a r z ó w , r o z p o w s z e c h n i a n y przez n i c h w t z w . r u c h u m ł o d o w i e j s k i m . W o d r ó ż n i e n i u o d Cierniaka, który z a j m o w a ł się f o r m a m i bardziej m o n u m e n t a l n y m i , S o l a r z o w i e t w o r z y l i o d s a m e g o p o c z ą t k u teatr m a ł y c h f o r m . M i m o , iż rozpoczęli s w o j e działania niezależnie o d siebie, już o d 1 9 2 5 r o k u , o d w i z y t y Cierniaka u nich w S z y c a c h , podjęta zostaje stała w s p ó ł p r a c a i k o n t a k t . S o l a r z o w i e , p o d o b n i e jak Cierniak, a k c e n t o w a l i „ o d w i e c z n ą o d r ę b n o ś ć historyczną i k u l t u r o w ą c h ł o p ó w " . I n s c e n i z o w a l i k o r o w o d y , obrządy n p . s o b ó t k o w e czy inne, w y b i e r a l i miejsca „ ś w i ę t e " , d ę b y stare, uroczyska, o w i e w a j ą c w s z y s t k o mistyką ni t o prapogańską, ni t o chrześcijańską. O d w o ł y w a l i się d o k u l t u r y p i a s t o w s k i e j , tej pusz­ czańskiej, b o r o w e j , najczystszej, b o opartej na n a j w y ż s z y m s t o p ­ niu s y m b i o z y c z ł o w i e k a z przyrodą. Działalność S o l a r z ó w dopełniała w s p o s ó b znaczący p o c z y n a ­ nia teoretyczne i praktyczne Jędrzeja Cierniaka. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732371048748e387e0053adec16fba4e.pdf c53e1d4ee6690e3bd088655487b6494c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3095 Title A name given to the resource Iwan Jurijewicz Rusenko / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki I W A N J U R I J E W I C Z U r o d z i ] się w 1890 r o k u we w s i K r a s n a w powiecie k r o ś n i e ń ­ skim, zmarł 10 stycznia 1960 r. wo wsi Korohwka, w ezortkowskim, powiecie w województwie położonej tarnopolskim w ZSRR. R U S E N K O Po wojnie s z u k a j ą c ś r o d k ó w do ż y c i a z d e c y d o w a ł się na p r a c ę w r szkolnictwie i z o s t a ł nauczycielem w polskiej wsi Lutcza, w powiecie k r o ś n i e ń s k i m . Żył t a m i p r a c o w a ł od 1924 do 1945 r. T a m t e ż się o ż e n i ł . W 1946 r o k u z o s t a ł wysiedlony na Z a c h o d n i ą Ł e m k o w s k i poeta i r y s o w n i k , c a ł y swój dorobek o p u b l i k o w a ł n a ł a m a c h Karpatoruskiego kosojuz" kalendarza amerykańsko-kanadyjski na zachodzie, gazoty „ K a r p a c k a wydanego przez oraz, r ó w n i e ż ,,Łom- wydawanej U k r a i n ę , do w o j e w ó d z t w a d o k u m e n t u dawnej I w a n J . Rusenko n a l e ż a ł do utalentowany cli u c z n i ó w Rus­ kiej B u r s y w N o w y m S ą c z u . M i m o , iż z d a ł m a t u r ę (1912 r.) pra­ za s t r o n a m i r o d z i n n y m i o b u d z i ł a w n i m talent p o e t y c k i . W t y m czasie p o w s t a w a ł y Ruś". tarnopolskiego, gdzie r ó w n i e ż c o w a ł j a k o nauczyciel. N a terenie Z S R R p r z e ż y ł 14 lat, T ę s k n o t a również rysunki o walorach Prezentowane r y s u n k i z o s t a ł y w y k o n a n e dla Kalendarza artystycznego Łemkowszczyzny. Kar/jahirwkieyo w 1959 r o l u i z niego są reprodukowane (kalendarz z w y n i k i e m d o b r y m , nie m ó g ł się dalej k s z t a ł c i ć z p o w o d u b r a k u za r o k 1961). W s p ó ł z i o m k o w i o wysoko cenili go j a k o r y s o w n i k a ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h . P o c h o d z i ł z r o d z i n y wiejskich a t a k ż e p o e t ę i n a z y w a l i Rusonko budzicielem ducha narodowego. n i k ó w , nie posiadających skrawka własnej ziemi. W wyrob­ r. p o w o ł a n y z o s t a ł do s ł u ż b y w c e s a r s k o - k r ó l e w s k i e j a r m i i ciszka J ó z e f a . S ł u ż y ł w Sarajewie i t a m r w ojny światowej. Odbył ją 1913 Fran­ z a s t a ł go p o c z ą t e k w randze c h o r ą ż e g o . J a k o I oficer Ps. N o t a biograficzna I w a n a J . R u s e n k i oparta jest na a r t y ­ kule p o ś m i e r t n y m zamieszczonym w Karpatoruskim Kalendarzu na 1961 r. C h c ę w t y m miejscu złożyć serdeczne p o d z i ę k o w a n i e p a n u B a z y ł e m u Sowie z K r y n i c y za u d o s t ę p n i o n i e n i e m i n i c z y m się s z c z e g ó l n y m nio w y r ó ż n i ł , do s ł u ż b y austriackioj nie patoruskiego p r z y k ł a d a ł się g o r l i w i e oraz Kalendarza informacji. Kar- j a k r ó w n i e ż i n n y c h cennych m a t e r i a ł ó w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75d1b2a204c49c72491f9a6b779cff1f.pdf c6e2540e71bfb2962406f69714445206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3098 Title A name given to the resource Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nzwanego "Krynickim" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wis'ocki P R Z Y C Z Y N E K D O B I O G R A F I I N A Z W A N E G O W k s i ą ż c e E l i i Andrzeja .Banuchów U Шоу in о Nikiforze N I K I F O R A D R O W N I A K A „ K R Y N I C K I M " roku m u s i a ł z n a ć jego personalia. Przyznaje to bezpośrednio w y d a n e j w 1966 r. w K r a k o w i e piv.cz W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , na stronie 43 Historii r o z d z i a ł 22 z a t y t u ł o w a n y jest: Nikifor ocalić Nikifora, od wysiedlenia wraz z i n n y m i Ł e m k a m i z K r y n i c y staje si} Krynickim". o Nikiforze, opowiadając jak próbował Oto p o c z ą t e k : , , W dniach o d 11 do 16 lutego 1903 r. Agencja w ramach a k c j i Prasowa, r o z e s ł a ł a do d z i e n n i k ó w więc u nas w y r a ź n i e p r z e r a ż o n y . P r z y n i ó s ł j a k i e ś papiery, p a p i e r y znanego prymitywisty następującą k r y n i c k i e g o Nikifora, notatkę: powoli ,,Życie się nor­ „Wisła": „ P e w n e g o ranka Nikifor zjawił się g r o ź n o , a r e s z t ę d o p o w i e d z i a ł n i e w y r a ź n ą m o w ą . " Jost r z e c z ą malizuje. O t r z y m a ł nowe mieszkanie, zainstalowano m u telefon o c z y w i s t ą , iż p a p i e r y d o t y c z ą c e wysiodlenia m u s i a ł y i dano nazwisko — K r y n i c k i . ( . . . ) " d o k ł a d n e porsonalia, o s ó b na to skazany cli. N i o m o g ł o więc by ć r W w y d a n y m przez , , A r k a d y " w 1983 r. albumie z a t y t u ł o ­ w a n y m Nikifor bowiem Banach przyznaje, ż e N i k i f o r m i a l swoje nazwisko, byl nieślubnym dzieckiem Llusinki zawierać (Łemkini) Derowniak, t a k więc zgodnie zo s t o s o w a n ą o d w i e k ó w Marii praktyką w t a k i c h p r z y p a d k a c h , m u s i a ł nosić p a n i e ń s k i e nazwisko m a t k i ! W o w s z y s t k i c h p u b l i k a c j a c h prasowych i k s i ą ż k o w y c h Ba­ mowy o nieznajomości nazwiska N i k i f o r a w okresie pisania pierwszej o n i m k s i ą ż k i . Na teronie K r y n i c y mieszka liczna, i rozgałęziona, rodzina ł e m k o w s k a K r y n i c k i c h , p o c h o d z ą c a z P o w r o ź n i k a , wsi leżącej w p o b l i ż u K r y n i c y D o l n e j ( D a w n a W i e ś ) . W momencie nadania D r e w n i a k o w i togo nazwiska, a trzoba wiedzieć, że jego m a t k a po- nach przedstawia się j a k o j e d y n y mecenas N i k i f o r a i j a k o czło­ ehodzila z P o w r o ź n i k a , w i e k , k t ó r y wie o n i m wszystko. N a w e t jeżeli jest to w j a k i e j ś k r e w n y m i w y e l i m i n o w a ć z tej roli B a n a c h ó w . Zabiegali t a k ż o mierze p r a w d ą , nio znaczy iż autor rzotolnie i p r a w d z i w i e referuje po ś m i e r c i N i k i f o r a o spadok po n i m , d o w o d z ą c rzeczywistego zderzeniu obu i n f o r m a c j i , usiłowali „ z a o p i e k o w a ć " się p o k r e w i e ń s t w a , k t ó r o i c h ł ą c z y ł o ze s ł a w n y m m a l a r z e m - p r y m i - biografię Nikifora. W Kryniccy k t ó r e przytoczy dom powyżej, t у wista. przedzielonych i n t e r w a ł e m 17 l a t — k r y j e się wiele p o d t e k s t ó w . W t y m miojscu n a l e ż y p r z y t o c z y ć dano z odnalezionoj przez Nasuwa się p y t a n i e : dlaczego, po oo m i a ł o miejsco takie m ą c e n i e P a w ł a Stefanowskiego m e t r y k i , aby to co piszę b y ł o z r o z u m i a ł o : w o d y w o k ó ł nazwiska N i k i f o r a ? B a n a c h , c h o ć b y t y l k o z racji N i k i f o r , a w ł a ś c i w i e E p i f a n D r o w n i a k u r o d z i ł się 21 maja 1895 r. piastowanej przez siebie w y s o k i e j , u r z ę d o w e j f u n k c j i j u ż w 1947 w ' K r y n i c y w d o m u n r 49 (oczywiście K r y n i c y - W s i ) . M a t k ą jogo 219 �N e f y f o r . " Jest w t y m s ł w i e r d z o n i u , obok przeinaczenia nazwiska joszcze i n n y b ł ą d , p o w a ż n y i r a ż ą c y . N a terenie K r y n i c y i zachod­ niej Ł e m k o w s z c z y z n y n i g d y w p r z e s z ł o ś c i nio b y ł o prawosław-ia, autochtoniczna l u d n o ś ć ł e m k o w s k a b y ł a wyznania grecko-katolickiego, t a k więc w Krynicy znajdowała się cerkiew u n i c k a , lub j a k m ó w i ł o się w y m i e n n i e — kościół u n i c k i . Jest to bardzo istotna r ó ż n i c a . Ten b ł ą d w zestawieniu z p o d a n y m w albumie . . A r k a d " r z e k o m y m b r z m i e n i o m nazwiska „ D r e w n i a k " sugerują d o ś ć przewrotnie u k r a i ń s k i r o d o w ó d N i k i f o r a . Za-chodzi w t y m przypadku będziemy pewna subtelność podawać jako Derewniak z fonetyką — jako fonetyczna: Drewniak, zukrainizujemy j ę z y k a - czy j a k jeżeli nazwisko spolonizujemy jo, je, podczas g d y zgodnie wolą i n n i , g w a r y ł e m k o w s k i e j nazwisko to b r z m i D r o w n i a k to jeżeli — i tydko t a k n a l e ż y je p o p r a w n i e p i s a ć oraz w y m a w i a ć . Zgodna z zapisem w m e t r y c e jest t a k ż e pisownia na-zwiska N i k i f o r a w w y d a w a n y c h przez a m e r y k a ń s k o -kanadyjskio emigracyjno skupiska łemkowskie kalendarzach i i n n y c h d r u k a c h , gdzie d o ś ć c z ę s t o w s p o m i n a n y jest „artysta N i k i f o r D r o w n i a k z K r y n i c y " . J u ż w 1961 r. Karpatoruskij ka- lendar zamieszcza dwa jego zdjęcia w y k o n a n e na d e p t a k u w K r y ­ nicy. P r z e d s t a w i a j ą N i k i f o r a w otoczeniu c z ł o n k ó w zespołu piośni i t a ń c a z B i e l a n k i . b ę d ą c e g o z a l ą ż k i e m obecnej „ Ł e m k o w y n y - " . Kalendarz ten, podobnie j a k inno w y d a w n i c t w a m i a ł o wielu Ł e m k ó w rozproszonych w diasporzo na torenie Polski. Z licznych relacji w y n i k a , iż f a k t y te b y ł y znane B a n a c h o w i przed p o d j ę c i o m i n i c j a t y w y nadania N i k i f o r o w i nazwiska — K r y n i c k i . I m i ę N i k i f o r w r z e c z y w i s t o ś c i b y ł o przezwiskiem, zastępczym, lub czymś w tym rodzaju, nadanym imieniem mu przez Ł e m k ó w , k t ó r e zrosło się z n i m nierozerwalnie. W i e m o tym z p r z e k a z ó w r o d z i n n y c h . M a t k a mówiła, m i , żo i m i ę E p i f a n bydo w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m rzadkie, dziwne, a w i ę c t r u d n e do z a p a m i ę t a n i a ; p o n a d t o jego rodzicielka b y ł a n i e m o w ą , r o d z i n y nie m i e l i , t u ł a l i się po s ł u ż b i e w ś r ó d obcych — k t ó ż więc m i a l z a p a m i ę t a ć , że c h ł o p i e c n a z y w a się E p i f a n ? K t o ś , coś p i ą t e przez d z i e s i ą t e p r z y p o m i n a ł sobie, w i ę c j a k b y p o w t ó r n i e go nazwano, nio mniej niezwykle i nieco d ź w i ę k o p o d o b n i o — Nicefor. W K r y n i c y Dolnej naprzeciwko szpitala, stoi jeszcze, c h o ć d n i jego są j u ż policzone, d r e w n i a n y d o m wzniesiony przed w o j n ą w nowszym s t y l u ł e m k o w s k i m . U l i c a n a z y w a się Kraszewskiego, d o m m a n u m e r 147 i jest j e d n y m z w i e l u , j a k i e w l a t a c h m i ę d z y ­ wojennych i budowało urlopowiczach się tłumnie wyłącznie z myślą zjeżdżających do o kuracjuszach modnego kurortu latem i zimą. Ton dom na. p ó l p o k r y t y b l a c h ą , na p ó l d a c h ó w k ą , z balko­ n i k i e m od f r o n t u , jest o s t a t n i ą z a c h o w a n ą b u d o w l ą z zasobnego ongiś obejścia szanowanego o b y w a t e l a k r y n i c k i e g o Harasyma Gromosiaka. Z t y l u , po lewej stronie — p a t r z ą c od szpitala — s t a ł o szczytem do uliey w ł a ś c i w e domostwo. Rozebrane z o s t a ł o T zaraz po drugiej wojnie światow oj. W i e k o w e , wzniesione z solid­ n y c h b i e r w i o n zwiezionych z J a w o r y n y — zwanej „ g ó r ą Gro- m o s i a - k ó w " , d ł u g i e i parterowe, k r y t e s t r z e c h ą , a p ó ź n i e j d a c h ó w ­ J c w d o k i a D r e w n i a k , m a t k a N i k i f o r a . Zdjęcie ..ze s k r z y n i , " k ą — bydo przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u stałymi p u n k t e m p o b y t u , retuszowane o ł ó w k i e m przez malarza a raczej s t a l ą b a z ą k r y n i c k ą N i k i f o r a D r o w n i a k a . H a r a s y m Gromosiak, m ó j dziadek po k ą d z i e l i , zasobny gospo­ darz, ale cześnie b y k i Jcwdokia, D r e w n i a k , c ó r k a Hryhoria i Tatiany z domu też z n a k o m i t y m y ś l i w y i pszczelarz, u c h o d z i ł jedno­ za autorytet moralny krynickiej gminy łemkowskiej. Byd p a t r i a r c h ą w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu. B y ć m o ż e z odru­ K r y n i c k i e j ze wsi P o w o r o z n y k . Ojciec nieznany. P o ł o ż n a A k u l i n a chu serca, hyc Szkwarla, E p i f a n nego przez Pismo Ś w i ę t e — p r z y g a r n ą ł biednego w ł ó c z ę g ę , u p o ś ­ b vł ochrzczony t maja. 1895 r. w grecko- m o ż e z poczucia moralnego o b o w i ą z k u nakaza­ -katolickiej cerkwi w K r y n i e y - W s i . Ochrzcił go M y k o l a K o r o p a ś , ledzone, n i e ś l u b n e dziecko n i e s z c z ę s n e j n i e m o w y J e w d o k j i D r o w ­ greeko-katolieki duszpasterz w K r y n i c y . R o d z i c a m i chrzestnymi n i a k . Pod b y l i A n d r e j H o r a k i K a i ery na. w d o w a po J a k o w i - R y s t w cju — dzielącej domostwo na dwie części, k a z a ł Haras z r o b i ć miejscowi w i e ś n i a c y . B y l w i ę c po babce N i k i f o r k r o w n y m Kry­ - k l i t k ę z d r z w i a m i z a m y k a n y m i na p r o s t ą z a w o r k ę . T a m miał n i c k i c h , a nadanie m u tego nazwiska o k a z a ł o się p ó ź n i e j p r z y c z y n ą N i k i f o r legowisko i p ó ł e c z k i na swoje r ó ż n e p r z y b o r y , w tym dość kłopotliwych i malarskie, na ś w i ę t e o b r a z k i , r ó ż n e oleodruki, gazetowe ilustracje 1'rzy okazji w publikacjach sytuacji dla inicjatorów owego humbugu. n a l e ż y s p r o s t o w a ć dwie inne . . w o l t y " Andrzeja Uanaoha, W łfisfoiii zawarte <i Xi!:ijoi~t'. na wspomnianej 43 stronicy pisze, że przed 1947 r. N i k i f o r „ c h o d z i ł w n i e d z i e l ę do 220 cerkwi, b y l więc prawosławnymi, n a z y w a ł się o b s z o m y m i schodami w i o d ą c y m i na s t r y c h , w sieni pokoik- i t p . T u m też s p o c z y w a ł a jego skrzynia, k t ó r ą w y p r o s i ł u b a b c i ; AS- niej trzy mai swe n a j w i ę k s z e „skarby". W d u ż e j izbie, zwanej ś w i e t l i c ą j a d a l i wszyscy razem — do­ mownicy i s ł u ż b a . K a ż d y m i a ł swoje s t a ł e miejsce p r z y stole. �N i k i f o r t a k ż e . W czasie jego corocznych w ę d r ó w e k , n i k t tego lubił m a l o w a ć na denkacb pudelek miejsca nie z a j m o w a ł i zawsze s t a ł p r z y n i m talerz z n a k r y c i e m , r o s ó w z u s t n i k i e m o nazwie „ E g i p s k i e " . B y ł a to dobra g a t u n k ó w o. b o w i e m m i a ł N i k i f o r swojo s t a ł o miejsce t a k ż o w domowej spo­ biała tektura łeczności. N i e b y ł o ono wysokie, ale i nie p o d ł e . R o b o t y od niego szczególnie u r o c z y ś c i e . T a k i e t e ż , obok i n n y c h , w i ę k s z y c h , m u ­ nie wymagano, bo się do ż a d n e j nie n a d a w a ł , c h o ć czasem coś lów anych na kartonie i b y l e j a k i m papierze w r ę c z a ł Gromosia- z w ł a s n e j fantazji p o m ó g ł . Ci z p o ś r ó d d o m o w n i k ó w , czy t e ż k o w i . Scena t a niezmiennie, co r o k u w y w o ł y w a ł a wiele wesołości i malowane d u ż \ c h . eleganckich na niej obrazki N i k i f o r papie­ traktował s ł u ż b y , k t ó r z y z p o c z ą t k u p r ó b o w a l i t r a k t o w a ć go l e k c e w a ż ą c o , u d o m o w n i k ó w , ale dziadek, m i m o , iż nio p r z y k ł a d a ł wagi do skarceni surowo przez dziadka, zaniechali z biegiem czasu uszczyp­ o w y c h m a l u n k ó w , c h c ą c o k a z a ć N i k i f o r o w i , żc t r a k t u j e go po- liwości. B y ł t r a k t o w a n y j a k o to „ b o ż e stworzenie", któremu w a ż n i o i godnie, nie t y l k o ich nie w y r z u c a ł , ale c h o w a ł w swojej trzeba po c h r z e ś c i j a ń s k u p o m ó c . Po wsiach ł e m k o w s k i c h , leżą­ izbie obok p r z y b o r ó w m y ś l i w s k i c h , co b y ł o nio lada w y r ó ż n i e ­ cych dalej o d K r y n i c y , gdzie w czasie swojej m ł o d o ś c i lubił się n i e m . G d y D r e w n i a k p r z y c h o d z i ł z i m o w a ć , p o k a z y w a ł m u je w letnie m i e s i ą c e w ł ó c z y ć , miano go przez p ó ł za p r z y g l u p a , wszystkie, co s p r a w i a ł o m a l a r z o w i w i e l k ą r a d o ś ć . ale przez drugie p ó ł za nawiedzonego, „jurodiwego" „bożego W ten s p o s ó b u z b i e r a ł o się w d o m u dziadka d u ż o wspania­ s z a l e ń c a " — a więc t r a k t o w a n o go z p o g a r d ą , ale t e ż z przymiesz­ ł y c h , przedwojennych k ą zabobonnego strachu, bo n u ż k t o wie, czy nie jest w kon­ Co się z n i m i s t a ł o ? Przet r w a ł y w o j n ę , p r z e t r w a ł y szachtach zo „ z ł y m " i p o t e m ludziom zaszkodzi. Lepiej j u ż b y ł o który d a ć m u j a ł m u ż n ę , coś do zjedzenia, j a k trzeba t o i s k r o m n y nocleg z K O P E - o m w Muszynie i za pomoc w u k r y w a n i u b r o n i w Czar­ w latach i z czasu okupacji m a l u n k ó w okupacji zadeiuinojowaiiy za Nikifora. Gromosiaka, współdziałanie cim Jarze, więziony b y ł na M o n t e l u p i c h w K r a k o w i e , na sianie, byle sobie j a k najszybciej p o s z e d ł dalej. D z i w n y m b y ł dla otoczenia przez swój „ d z i a ł k a j ą c y " b e ł k o t razom w jednej celi ze S t a n i s ł a w e m Marusarzem, a p o t e m zestal roz­ i to malowanie od n a j m ł o d s z y c h lat, k t ó r e do niczego p o r z ą d n e g o strzelany na W z g ó r z a c h Krzoslawiokich. Przeniesiono ze starego, nie b y ł o podobne. Z a t r z y m y w a ł się n i z tego n i z owego, c h o ć b y rozebranego domu j u ż po z a k o ń c z e n i u w o j n y , do d o m u dla let­ p o d c e r k w i ą w T y l i c z u i m a l o w a ł . Czasem r y s y czyjejś t w a r z y n i k ó w , p r z e t r w a ł y a k c j ę w y s i e d l e ń c z ą w 1947 r o k u . p o c h w y c i ł , ale c z ł o w i e k a j a k b y p r z e m i e n i ł w świętego. I strój Po wywiezieniu N i k i f o r a ria z a c h ó d , m i m o i n t e r w e n c j i pana- b o g a t y cerkiewny m u p r z y d a ł i a u r e o l ę n a m a l o w a ł , a b y ł to banaohowych, k i e d y o k a z a ł o się, żc wrócił on, n a p r z ó d bez swojej z w y k ł y opilec i ludzie sarkali na to. D z i w n o to b y ł o , niezwyczajne. B a n o się, że t y m i o b r a z k a m i czary m o ż e c z y n i ć , u r o k i na ludzi i doby tok r z u c a ć . J a k i ż i n n y m ó g ł b y ć p o ż y t e k i cel malowania t a k i c h b o h o m a z ó w , k t ó r y m k u d y b y ł o do cerkiewnej doskona­ łości ? N i k i f o r o d c z u w a ł b o l e ś n i e takie t r a k t o w a n i e i z biegiem l a t coraz rzadziej w y p u s z c z a ł się poza K r y n i c ę , k t ó r ą u k o c h a ł sobie, bo to i b y ł y w nioj „ e l e g a n c k i e p a n y " , k t ó r e czasem wzięły obra­ zek i groszaka r z u c i ł y , no i H a r a s y m Gromosiak, k t ó r y umiał się z n i m od n a j m ł o d s z y c h l a t d o g a d y w a ć i n i g d y nio o k a z y w a ł r m u l e k c e w a ż e n i a , a i od s w o j a k ó w lepszego doznaw al t r a k t o Wania, W e d ł u g mojej, niestety j u ż nie żyjącej m a t k i Olgi, sprawa u p o ś l e d z e n i a w y m o w y w y n i k a ł a nic t y l e z p r z y c z y n u ł o m n o ś c i fizycznej, ile z f a k t u , iż N i k i f o r b y ł j a k M o w g l i , bohater „ K s i ę g i d ż u n g l i " K i p l i n g a , w okresie n i e m o w l ę c y m i wczesnego dzieciń­ stwa w y c h o w y w a n y w y ł ą c z n i e przez m a t k ę - n i e m o w ę . B y ł a n ę d z a r k ą — m ó w i ł a m o j a m a t k a —- w ogóle b y ł a u p o ś l e d z o n a f i ­ zycznie. C h o d z i ł a na palcach i zawsze spiesznym truchtem. W y d a w a ł a k r ó t k i o , wysokie d ź w i ę k i p r z y p o m i n a j ą c e szczekanie psa, nic w i ę c dziwnego, że c h ł o p i e c nie n a u c z y ł się m ó w i ć . C h o w a ł a go sama, n o s i ł a w t o b o ł k u na plecach. G n i e ź d z i l i się w r ó ż n y c h miejscach T w zależności od tego, u kogo z n a l a z ł a się robota. T r z y m a n o się p r z e w a ż n i e od nich na odległość jak od z a d ż u m i o n y c h : n i e z g u ł a , do tego z n i e ś l u b n y m dzieckiem! To b y ł y inne, z u p e ł n i e inne czasy. Ona nic n a u c z y ł a go a r t y k u ł o w a n i a d ź w i ę ­ k ó w znaczących w mowie ludzkiej, bo sama ich artykułować nie p o t r a f i ł a . P a m i ę t a m , j a k b y ł a m d z i e w c z y n k ą , j a k ona zawsze za s o b ą w l o k ł a m a ł e g o N i k i f o r k a , zawsze biegiem. On nio n a d ą ż a ł , nogi m u się p l ą t a ł y , w t e d y gniewnie na niego dzialkala i bila. .lak m u z m a r ł a m a t k a , k t ó r e j nic ż a ł o w a ł z b y t n i o , m ó w i ł nieraz do t a t y , że b y ł a biedna i g ł u p i a , s t r a c i ł na powiem czas swój p u n k t oparcia. Z o s t a ł sam. Nasz d o m u l u b i ł sobie j u ż w c z e ś n i e j , a to za s p r a w ą ojca, k t ó r y z a p r a s z a ł go na obiady w niedziele i on p r z y c h o d z i ł . M i a ł t a k i osobliwy zwyczaj, żo za. k a ż d y m daniom T d z w o n i ł ł y ż k ą w talerz. K i e d y dziadek z a p r o p o n o w a ł m u s t a ł y k ą t ucieszył się. Prze­ m i e s z k i w a ł w n i m od jesieni do wiosny bez p r z e r w y , a potem u d a w a ł się na wspomniano wcześniej w ę d r ó w k i po L e m k o w s z o z y ź nie. M i a l o i l m ł o d y c h Jat poczucie g o d n o ś c i , a swojo obrazki t r a k t o w a ł j a k o swoisty ś r o d e k w y m i o i i n o - p l a t n i e z y . Zawsze po zimie, k i e d y zbierał się do drogi p r z y g o t o w u j ą c węzełek z nie­ z b ę d n y m i w jego p o j ę c i u p r z e d m i o t a m i , robił z dziadkiem „ r o z hczenio" za g o ś c i n ę . B y ł a t o forma r e w a n ż u , j a k m i ę d z y r ó w n y m i sobie. Nikifor honorowo wręczał Harasymowi kilka, więcej o b r a z k ó w , w y k o n a n y c h w zimowe m i e s i ą c e . Przed czasem wojną N i k i f o r sfotografowany z listem proszalnym na d e p t a k u w K r y ­ nicy. Zdjęcie z l a t dwudziestych 221 �N i k i f o r p r z y obrazach. T o zdjęcie, podobnie j a k inno, pochodzi „zo s k r z y n i " malarza. Widoczne z a m i ł o w a n i e malarza uo ujęć hieratycznych �skrzyni, a p o t e m i skrzynia się z n a l a z ł a , ale bez obfitości przecho­ t o w y w a n o balie z g o r ą c ą w o d ą , a oni zrzucali swoje ł a c h y , od- w y w a n y c h w niej przedwojennych o b r a z k ó w , r u s z y ł B a n a c h na wiązywali teren K r y n i c y W s i s z u k a ć , czy jeszcze czegoś się w ś r ó d l u d z i nie z głów-, w cudowny znajdzie. Dowiedziawszy się o p r z y j a ź n i m i ę d z y Gromosiakiom poczym zaczynali się m y ć i p r z e b i e r a ć . B y l i w ś r ó d nich i p r a w d z i ­ i N i k i f o r e m d o t a r ł do d o m u p o d n u m e r e m 147 na u l i c y w i kalecy, alo stanowili oni z d e c y d o w a n ą m n i e j s z o ś ć . S t r o i l i się Kra­ „ropiejące 7 rany", zdejmowali strupioszale peruki s p o s ó b o d z y s k i w a l i b r a k u j ą c e ręce i nogi, szewskiego. M i e s z k a ł w n i m pewien dezerter z a r m i i r u m u ń s k i e j , w k t ó r y K a r p a t a m i aż do K r y n i c y uciokł i u dziadka Harasa schro­ 0 w s p a n i a ł o ś c i . G u d a k i j u ż z cicha p r z y g r y w a l i . W k u c h n i k o ń - nienie z n a l a z ł , za p a r o b k a z o s t a ł p r z y j ę t y , p a p i e r y „ l e w e " otrzy­ czydy się piec i g o t o w a ć m i ę s i w a , sosy, zupy i inne frykasy m a ł , d z i ę k i czemu u n i k n ą ł k u l i w leb, a p o t o m się z G r o m o s i a k o w ą całonocną ucztę. cudaczno stroje, będąco jakimiś ich projekcjami marzeń 7 p a s i e r b i c ą ożenił i j a k Ł o m k ó w wysiedlono — za g a z d ę z o s t a ł . P o n i e w a ż o caloj sprawie n i k t nio ś m i a ł się d o w i e d z i e ć na pod K i e d y d o w i e d z i a ł się za c z y m chodzi ten pan z K r a k o w a , zdecy­ g r o ź b ą u t r a t y ż y c i a , a j e d n o c z e ś n i e do p o s ł u g i p r z y d o w a ł , że o b r a z k i , k t ó r e j a k o rodzinne p a m i ą t k i (tak jo t r a k ­ żebrakach towano) po ojcu m i a ł a o t r z y m a ć m o j a m a t k a , sprzeda i n t r a t n i e . więc za zgodą, „ k r ó l a " i r a d y starszych ż e b r a c z e j I t a k też zrobił. Owe p l a e i d ł a z serca i w d z i ę c z n o ś c i Nikiforow'ej czasem do pomocy dobierano k o g o ś z r o d z i n y . I t a k p a r ę razy s p r z e d a ł o n ż o R u m u n n i e z w y k l e korzystano panu Banachowi za moja m a t k a b y ł a przy t a k i m karnawale dziadowskim, ale zawsze dwa l i t r y w ó d k i czystej, p ę t o k i e ł b a s y i kilkaset- z ł o t y c h (przed brano do wymianą.) na a j e d n o c z e ś n i e , zafascynowany n i e s a m o w i t y m m i s t e r i u m , dokładkę. B y l to biznes dla obu stron znakomity - jedna z nich m o g ł a We wszystkich publikacjach, лее wszystkich pomocy N i k i f o r a , który- jako niemowa b y l p e w n y , rozmowach oży­ S z c z e g ó l n i e f a s c y n u j ą c a b y ł a druga noc, j u ż po z a k o ń c z e n i u odpustu. W t e d y , zgodnie z ż y c z e n i a m i granicą. karczmy, konfraterni wiony i dzięki t e m u p r z y d a t n y . efektownie k o n t y n u o w a ć „ g a u z b a l " w gronie kolegów, a druga p r z y g o t o w a ć się do w i e l k i c h w y s t a w w k r a j u i za 7 c z ę s t o nie wy starczala n o r m a l n a o b s ł u g a licznych żebraków, wyganiano ostatnich gości przed d z i o w i ą t ą , z r e s z t ą większość p ą t n i k ó w j u ż 0 N i k i f o r z o przejawia się w ą t e k jego ż e b r a c z y c h u p o d o b a ń . Jest opuściła w t y m wiele zdziwienia.: po co'r dlaczego ; t y m bardziej, że w k o ń ­ jeszcze efoktow-niejsze niż poprzedniego wieczora. N i k i f o r p a t r z y ł 7 cu otoczony by 1 o p i e k ą , z a r a b i a j ą c y p o w a ż n e sumy, t a k ż o w obcej 7 w alucie, nie t y l k o , że nie m u s i a ł , ale u i o p o w in ie n był Krynicę. rozszerzonymi w dziesięcioro, Abluoje były zo zdumienia jęczący, szczególnie oczami, j a k ropiejący, uroczysto, ci n ę d z n i , skamlający stroje skręceni ludzkioj łaski, ż e b r a ć . T e n m a n i a k a l n y n a w y k coniedziolnego ż e b r a n i a w p i j a l n i , j a k te s t r z ę p y ludzkiego rodzaju, n a g ł o p r z e c h o d z ą z d u m i e w a j ą c ą czy m e t a m o r f o z ę . P r o s t u j ą się, c z y s z c z ą , t r e f i ą , liczą na s t o ł a c h ba­ w y s t a w i a n i a kapelusza na datki ogromnie u t r u d n i a ł jogo opiekunom w y w i n d o w a n i e N i k i f o r a na p i e d e s t a ł Wielkiego A r t y s ­ jońskie kwoty, t y w r o z u m i e n i u t e g o ż t e r m i n u przez t a k w pas zwanego masowego c h o ć w groszakach, g u d a k i i m g r a j ą , Kusyki 7 się k ł a n i a j ą . Ż e b r a k i , a pany ! W i e l k i e p a n y ! N i e raz, możnych niejeden z n i c h n ó ż ostry j a k b r z y t w a p r z y ł o ż y ł m u do g a r d ł a Moja m a t k a p o w i e d z i a ł a m i k i e d y ś , że ci ludzie z u p e ł n i e nie c h o ć s ł o w o m o t y m co w i d z i a ł , a N i k i f o r p a d a ł na kolana, r ę c e r o z u m i e j ą o co t u chodzi. Jest to historia stara i b a r w n a . W K r y ­ b ł a g a l n i e w znosił i d z i a ł k u j ą c z a p e w n i a ł , ż e on — n i g d y ! Ś m i a ł y nicy wsi s t a ł a cerkiew u n i c k a pod wezwaniem P i o t r a i P a w ł a , się z niego ż e b r a k i , aż karczma się t r z ę s ł a , ałe k i e d y zabawili oboemo zamieniona na k o ś c i ó ł r z y m s k o - k a t o l i c k i . B y ł o t o miejsce się d o ś ć , t y m jeszcze od n i c h n ę d z n i o j s z y m stworzeniem, p o t r a ­ k u l t u s ł a w n o na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i o po obu stronach granicy f i l i m u r z u c i ć nieraz całe d w a d z i e ś c i a z ł o t y c ł i ! D o s t o ł u go polsko-słowackiej. Na praszali, alo bal się do nicłi d o s i ą ś ć , za w i e l k i b u d z i l i w n i m res­ odbiorcę. Powodował zżymanie się na niego wielu 1 ś m i e j ą c się z p r z e r a ż e n i a n i e z g u ł y , groził ś m i e r c i ą j a k 1 „światłych". piśnie : 7 początku lipca rokrocznie odby-wał się za­ w toj cerkwi w i e l k i odpust, na k t ó r y ciągnęli ludzie w p i e l g r z y m ­ p e k t . P a t r z y ł na t a ń c e , na swawolne h u l a n k i , p a t r z y ł na t o , jak kach pieszo i wozami nieraz aż spod Koszyc, z H u c u ł s z c z y z n y . szef miojseowoj p o l i c j i , j u ż w c y w i l n y m u b r a n i u bierze „ d o l ę " Po obu stronach p o t o k u K r y n i c z a n k a od szpitala w dól do cerkwi od ż e b r a k ó w i j a k i jest grzeczny dla ich „ k r ó l a " . S ł y s z a ł w roz­ rozkładały- się g ę s t y m szpalerem kra-my z j a r m a r e z o - o d p u s t o w y m i m o w a c h w karczmie, że t a k i c h p o t r a w , że t a k i c h w i n nie wspaniałościami. i nie je wielu t y c h Dewocjonalia, zabawki, kramy z jedzeniem, z n a p o j a m i , k r z y k , wrzask, rwetes, stroje o d ś w i ę t n e p ą t n i k ó w , polskich p a n ó w , co t a m w y ż e j do pije zdroju przyjechali! P a t r z y ł j a k n a d ranem k ł a d l i się ż e b r a c y s p a ć p o k o t e m a po­ bogate ludowe, ale i skromne chudzin r ó ż n o r a k i c h . B a r w y rw-aly ognia, zjadacze szklanek, k i e l i s z k ó w , siłacze r o z r y w a j ą c y wszelkich r a c h u n k ó w , o p ł a t na rzecz swojej organizacji, jeszcze chy b a w i l i p o b o ż n y c h p i e l g r z y m ó w . P r z y b y w a l i t a k ż e łańcu­ żebracy. To b y ł o ich ś w i ę t o . D o K r y n i c y ś c i ą g a ł y rzesze o w y c h oczaj­ 7 s p r a w n ą , o r g a n i z a c j ę , wedle zasad r u nich o b o w i ą z u j ą c y c h o t r z y m y w a ł i miejsce do ż e b r a n i a . Pokry­ 7 wały się ono z terenem objętymi k r a m a m i . E l i t a ż e b r a c z e j fraterni sadowiła, się zawsze n a j b l i ż e j kon­ I n k u mijamy 7 a za n i ą budyneczek k u ź n i . D a l e j , naprzeciw szkoły podstawowej, przed pawilonem mieszczącym sklep 7 spożywczy , znajduje się zapłaceniu I t a l i to p o z o s t a ł o w jego ś w i a d o m o ś c i . T a k i m zawsze chciał b y ć . P o d j ą ł raz nawet p r ó b ę , p r z e ł a m a w s z y n i e ś m i a ł o ś ć , dostania się do klanu ż e b r a c z e g o . N i o przy-jęli go, w y ś m i a l i , kazali „ t r e ­ n o w a ć " , to w t e d y , b y ć m o ż e , b y ć m o ż e . . . Wspomina u l i c z k ę s k o ś n i e biegnącą, w s t r o n ę t o r u kolejowego, się w r ó ż n o strony , po u w o ż ą c niezłe sumy zmienione j u ż na p i e n i ą d z e papierowe lub cerkwi. I d ą c od szpitala, w dól l e w ą s t r o n ą ulicy Kraszewskiego, na rozjeżdżali srebrne. d u s z ó w , k t ó r z y żorowali na ludzkioj n a i w n o ś c i i g ł u p o c i e . K a r n i , zdyscyplinowani, posiadający chyłkiem 7 oczy, zawsze p r z y j e ż d ż a ł j a k i ś p r z e w o ź n y l u n a p a r k . Polykaezo tem się. czasem o perypetiach Nikifora Drowniaka z w i ą z a n y c h z wysiedleniem go z K r y n i c y , alo j a k d o t ą d nikt sprawy rzetelnie nie p r z e d s t a w i ł a ociera się ona o tragifars;,. Otóż. w 1947 r o k u m a l u j ą c y na swoim m u r k u , na d e p t a k u , z o s t a ł aresztowany 7 kryniekiem i postawiony w stan oskarżenia wolna p r z e s t r z e ń . W ł a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h s t a ł a t a m obszerna j a k o szpieg, nacjonalista p r z y g o t o w u j ą c y szkice m a j ą c e k a r c z m a , k t ó r a należała, do mojej c i o t k i J u l i i , po m ę ż u K u s y k . inw azję K r y n i c y przez TJPA! 11 T a k p o w a ż n e podejrzenia miejsco­ ułatwić O t ó ż „ k r ó l " ż o b r a k ó w - Ł e n i k ó w (bo tydko oni mogli w t e d y źebra,ć) wej m i l i c j i w y w o ł a ł y fantastyczne transformacje architektoniczne, na p a r ę d n i przed odpustem co r o k u u s t a l a ł z c i o t k ą , j a k i e to k t ó r e m i a l pecha, tego d n i a m a l o w a ć . K o n t a k t ó w z banderowcami ekstra delicje m a j ą b y ć dla ż e b r a c z e j b r a c i sprowadzone. P a m i ę ­ m u nie udowodniono, ale s t r z e ż o n o go bardzo. Stale m i a l kolo t a m z j a k i m wzburzeniem o p o w i a d a ł a m i m o j a m a t k a , żo specjal­ siebio k i l k u uzbrojonych l u d z i . „ J a z e m b y ł wy siedlany 17 lipca 7 nie dla n i c h sprowadzano w t a j e m n i c y najlepsze w i n a w ę g i e r s k i e , 1947 r o k u h i s z p a ń s k i e , w ó d k i ekstra od Baczewskiego ze L w o w a i t d . Za­ w Krynicy m a w i a n o t a k ż e dwde, а czasem t r z y kapole g u d a k ó w — ł e m k o w ­ Strasznie go obstawiali, bo szpiega p r z y w i e ź l i ! On w naszym 7 - m ó w i B a z y l i Sowa, Ł o m k o z a m i e s z k a ł y obecnie - - i wtedy 7 p r z y w i e ź l i do Ł a b o w e j togo N i k i f o r a . skich C y g a n ó w . W pierwszy d z i e ń o d p u s t u — t r w a ł on dwa d n i - transporcie j e c h a ł do Krzy-ża i do P i ł y biedaczy-sko. Znalem go po zwykle, z K r y n i c y z p r z e d w o j n y i t a k sobie m y ś l a ł e m , ż e b y n i e m o w a b y l t y d n y m w e j ś c i e m schodzili się ż e b r a c y . Z a s ł a n i a n o okna, przygo­ szpiegiem — to raczej dziwno. P r z e c i e ż to bydo ry sow ane i m a ł o - zamknięciu karczmy o dziesiątej wieczorem, j a k 7 7 223 �wane z jego fantazji i ukochania Ł e m k o w s z c z y z n y . Może dlatego p r z y k r e w r a ż e n i e . W n i o s k o d a w c o m c h o d z i ł o o t o , b y wreszcie t a k d u ż o m a l o w a ł , bo nie m ó g ł się w y g a d a ć ? Zawieźli go gdzieś t e n oberwaniec p r z e s t a ł do w o j e w ó d z t w a g d a ń s k i e g o , a on p o m a ł u u c i e k a ł do K r y n i c y . uzdrowiska. szpecić ulice k u l t u r a l n e g o i czystego T r o c h ę się wiózł a t r o c h ę pieszo d o t a r ł spowrotem t u t a j . Л а к się Osoby z n a j ą c e N i k i f o r a bliżej i d o k ł a d n i e j , w s k a z u j ą n a jego zjawił, z n ó w go w y w i e ź l i , teraz jako Ł o i n k a , j u ż nie szpiega, b e z p o ś r e d n i e i mocne emocjonalnie z w i ą z k i z c e r k w i ą grecko- ale gdy znów w r ó c i ł to go chcieli w y w i e ź ć trzeci raz jako że­ - katolicka, i ze s z t u k ą b i z a n t y j s k ą . M i a l o n o g r o m n ą s ł a b o ś ć do braka." c e r k w i , p o p ó w i i c h r o d z i n . T o b y ł jego c a ł y , j a k b y pozareligijny Z a Nikiforem ujął się w k o ń c u Juliusz Zawadowski, ó w c z e s n y Naczelny Lekarz uzdrowiska i zarazem b u r m i s t r z K r y n i c y . To w ł a ś n i e Zawadowski u c h r o n i ł N i k i f o r a od d e f i n i t y w n e j deportacji. W t y m dziele p o m a g a ł t a k ż e d o k t ó r Saw czak, co trzeba p o d k r e ś l i ć gwoli prawdzie i sprawiedliwości. dzie j u ż potom, a w swoich Banach książkach p o j a w i ł się w zasa­ rzecz zmistyfikowal. k u l t . C h o ć m o ż e t o z a b r z m i e ć paradoksalnie, w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i j a k ą sobie w y t w o r z y ł , k u l t cerkwi s t a ł co p r a w d a na n a j w y ż s z y m poziomie, alo w z n o s i ł się b e z p o ś r e d n i o nad Miał Nikifor także swojo kultem żebractwa. sądy estetyczne. zdecydowane Z o p i n i i k i l k u o s ó b , k t ó r e p o t r a f i ł y się z n i m d o g a d a ć w y n i k a , iż nio u z n a w a ł on m a l a r s t w a europejskiego. U w a ż a ł , że j o d y n i e dlatego w a ż n e jost, t o , k t ó r e p r z y s z ł o z B i z a n c j u m . Specjalnym uwiel­ wielo f a k t ó w przekręcił lub nic p o d a ł do publicznej w i a d o m o ś c i , bieniem o t a c z a ł i k o n ę . Bardzo lubił k r ę c i ć się po c e r k w i . U d a w a ł , bo t a k b y ł o m u wygodnie i dla k o n i u n k t u r y politycznej i dla że w niej s ł u ż y . Przed w o j n ą , j a k b y ł o w cerkwi pusto r o z s i a d a ł „ B a n a c h m o i m zdaniem — m ó w i B a z y l i Sowa. -- interesu. On się p r z e c i e ż rozpytywał o Nikifora u tutejszych się czasem w gospodarskich ł a w k a c h i u d a w a ł , że jest kimś Ł e m k ó w , k t ó r z y zostali. R o z m a w i a ł t a k ż e ze m n ą k i l k a razy, bardzo w a ż n y m , ale po wojnie k i e d y j u ż o s i ą g n ą ł sukces, k i e d y a z tego. eo m y ś m y m u powiedzieli nic do k s i ą ż k i nie to z r o z u m i a ł , c h o d z i ł specjalnie do tej c e r k w i , c h o ć t o już by I weszło." Niecli n i k o m u się nie wydaje, że na t y m z a k o ń c z y ł y się p r ó b y kościół r z y m s k o - k a t o l i c k i , r o z s i a d a ł się w ł a w c e , r o z w a l a ł w r ę c z usunięcia, N i k i f o r a z. K r y n i c y . Mówił mi A n t o n i K r o h , ż e w czasie po p a ń s k u , p o d p i e r a ł g ł o w ę r ę k ą . Cała ł a w k a b y ł a jego, а d o s i ą ś ć kiedy pracował w M u z e u m O k r ę g o w y m w Nowym S ą c z u z e t k n ą ł się m ó g ł j e d y n i e ten, kogo on znal. się t a m z. pismem K o m e n d y Miejskiej MO w K r y n i c y wysto­ „ P r z y c h o d z i ł do m n i e c z ę s t o na r o z m o w ę — m ó w i Bazyli sowanym do w ł a d z p o w i a t o w y c h . Pismo to, ostre w tonie, po­ Sowa — c i ą g n ę ł o go, bo j a k s i ę d z a (popa) syn. On do p o w a ż n e j chodzi z r o k u r o z m o w y to c h c i a ł t y l k o k s i ę d z a , k s i ę ż e g o syna, a j ą k n i e — t o 1954 czy 1955 i wnosi o wysiedlenie N i k i f o r a , j a k o żo jost ż e b r a k i e m , że jest n a t r ę t n y , napastuje l u d z i , u b r a n y świętego jest niechlujnie i na, kuracjuszach i na t u r y s t a c h m o ż e s p r a w i a ć P a m i ę t a m j u k nieraz po swojemu p r z y g a d y w a ł m i : nie m a 224 Mikołaja. Miał ogromno poczucie swojej wartości. kra- �w a t u , nie m a niczego, a ze mną, rozmawia ? T y bez k r a w a t y dziad, tacjo a j a jest w i e l k i malarz. Mówił nieraz, że n a j w y ż e j i k o n ę p o w a ż a , idealizowania i w y o l b r z y m i a n i a — kreowania m a l a r s t w a i osoby a natura N i k i f o r a D r o w n i a k a , p r z y p i s y w a n i e m u intencji i a t r y b u t ó w nie­ jego przedstawiania d z i w n a b y ł a w obrazach, które m a l o w a ł . Ś w . .Mikołaja c z ę s t o r y s o w a ł w rosyjskiej czapce, tak samo ś w . P i o t r a i na dodatek w" kufajce. P y t a ł e m go o t o , ale nie c h c i a ł p o w i e d z i e ć czemu t a k maluje, funkcji społecznej, idąca w kierunku mesjanistycznego i s t n i e j ą c y c h faktycznie. N a jego g r ó b w K r y n i c y p r z y j e ż d ż a j ą Ł e m k o w i e 7. r ó ż n y c h stron P o l s k i , a czasem i z zagranicy, b y z ł o ż y ć na n i m k w i a t y L u b i ł j a k k t o ś do niego po ł e m k o w s k i ! z a g a d a ł . T o go w r ę c z i p o m o d l i ć s i ę za N i k i f o r a . D w a l a t a t e m u w K r y n i c y byłem u z d r a w i a ł o . Raz do niego, na jego u r o d z i n y p r z y j e c h a ł a z M o k r e ­ ś w i a d k i e m , j a k ż e ń s k i c h ó r greeko-katolicki p r z y k o ś c i e l e 0 . 0 . B a ­ go do K r y n i c y grupa ś p i e w a c z a , m o ż e sześć o s ó b . Chcieli m u z y l i a n ó w w Warszawie, prowadzony przez J a r o s ł a w a P o l a ń s k i e g o o d ś p i e w a ć k i l k a p i e ś n i , że t a k rozsławił n a r ó d ł e m k o w s k i w świe­ ( Ł e m k a p o c h o d z ą c o g o ze wsi P o l a n y ) , p r z y g o t o w u j ą c y cie. Było to w 196") i'. P y t a l i mnie gdzie N i k i f o r mieszka. Odpo­ w y s t ę p ó w w R z y m i e , na zaproszenie Ojca Ś w i ę t e g o , przed w y ­ się do w i e d z i a ł e m : N i k i f o r mieszka m i ę d z y l u d ź m i , trzeba go s z u k a ć . jazdem o d ś p i e w a ł p r z y g o t o w a n y p r o g r a m N i k i f o r o w i n a d gro­ P o s z l i ś m y razem. Prawie kolo Starego D o m u Zdrojowego w i d z ę b e m ! J e m u na c h w a l ę , a sobie na... szczęście w w i e l k i m świecie. go j a k idzie z t ą t a b l i c z k ą , l a s e c z k ą się p o d p i e r a ł i w białej czapce. P o w s t a j ą wiersze o N i k i f o r z e . M a m na m y ś l i nic k o k i e t l i w i e - Zaraz ci ś p i e w a c y otoczyli go i z a ś p i e w a l i m u ,,Mnohaja l i t a " . - n i a k i j a ż o w ą , a o d pewnego czasu s a m o c h w a l c z ą t w ó r c z o ś ć na T l u i u y l u d z i , kuracjuszy się z e b r a ł y w o k ó ł nas, niesamowite t ł u ­ t e m a t y ł e m k o w s k i e Jerzego H a r a s y m o w i c z a , ale p r ó b y poetyckie m y nas obskoezyly. N i k t z n i c h chyba nie słyszał, j a k m y śpie­ powstające wamy elegancko ..Mnohaja l i t a " , nasze ł e m k o w s k i e „ S t o l a t " — silnie m o t y w i d e n t y f i k a c j i a on j a k to u s ł y s z a ł , po prostu się r o z p ł a k a ł , o p a r ł się r ę k a m i podkreśla 0 nas. o b e z w ł a d n i a ł c a ł k i e m z w r a ż e n i a , j a k b y z e m d l a ł . z a w ł a s z c z e n i a jego osoby, s ł a w y . Oto jeden z t a k i c h wierszy: wśród młodzieży łemkowskiej. Występuje narodowej się jego ł e m k o w s k i e z krynickim pochodzenie, ale w nieli mistrzem, też. i próby •lak miał j u ż t ę b u d k ę do m a l o w a n i a , w y m a g a ł , że m a m go i b o ć raz na t y d z i e ń o d w i e d z i ć i p o g a d a ć z n i m n a s z ą gwarą. G d y b y m go nie odwiedzi), to b y k r z y c z a ł , po p r o s t u b y n m i o o p l u ł . Co by to m i a ł o z n a c z y ć , ż e b y m go t a k z n i e w a ż y ł . " I tak z a r y s o w a ł się d o ś ć niespodziewanie n o w y w ą t e k — roli jaką zaczął p e ł n i ć dla swego m a ł e g o n a r o d u , jeszcze za ż y c i a , w m i a r ę jak s ł a w a jego z a t a c z a ł a coraz to szersze k r ę g i na świecie. S t a ł o się tak j a k jest powiedziane w P i ś m i e Ś w i ę t y m , że ostatni s i a n ą się p i e r w s z y m i . N i k i f o r z pogardzanego niedorajdy, z po­ pychania stuł się ł e m k o w s k i m bohaterem, tytułem do d u m y , k i m ś k t o jednoczy ł e m k o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć w diasporze! Żaden z n a j w y b i t n i e j s z y c h m a l a r z y — p r y m i t y w i s t ó w w świecie t a k i e j r o l i nic o d e g r a ł . P r z y t y m w s z y s t k i m , trzeba sobie z d a w a ć spra­ w ę , iż nie oznacza to wcale, że wszyscy Ł e m k o w i e akceptują jego m a l a r s t w o , czy, żo c h o ć b y je z n a j ą . N i c z t y c h rzeczy P r z y z n a j ą się do N i k i f o r a j e d y n i e j a k o do rodaka, k t ó r y s t a ł się w świecie n a j s ł a w n i e j s z y m Należy s p o ś r ó d n i c h wszystkich. w t y m miejscu z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t narastania specyficznego m i t u N i k i f o r a D r o w n i a k a w ś r ó d Ł e m k ó w , na coraz częstsze p r z y p a d k i otaczania go po ś m i e r c i s w o i s t y m k u ł t e m R o d z i się m i t , k t ó r y zaczyna coraz swobodniej o d c h o d z i ć od faktów, kreując go na ł e m k o w s k i e g o „narodowego świętego". ,,-la w swoich zapiskach — m ó w i B a z y l i Sowa — n a p i s a ł e m t a k ą u w a g ę co do N i k i f o r a : od m ł o d o ś c i w y c h o w a n y w biedzie, wyz\ sku — m a t k a s ł u ż ą c a , on bez przestanku w y d a w a n y na p o ś m i e w i s k o , b y w a ł za s ł u ż ą c e g o — p a ś ć b y d ł o w y p a d ł o mu nieraz, czy gęsi albo ś w i n i e , czy co inne r o b i ć — u c i e k a ł od togo 1 b e z przestanku widział siebie p o n a d to wszystko. O n się w y ­ o d r ę b n i a ł od z w y c z a j n o ś c i i to j u ż o d bardzo dawna przed w o j n ą . Chciał się z r o b i ć j a k i m ś p r z y w ó d c ą tego t y p u , który widział niedolę l u d u biednego j a k o n sam b y ł . On b y ł w y r a z i c i e l e m tej biedy ł e m k o w s k i e g o l u d u i m y ś l a ł , że j a k ludzie od niego w y k u p i ą i r o z n i o s ą po świecie o b r a z k i , to przedstawi ś w i a t u , j a k skrajnie jeszcze t u t a j ludzie ż y j ą . Ja wiem, że on dzisiejszej r z e c z y w i s t o ś c i nie odpow iadal. t ł u nic g ó r o w a ł w w i e l k i c h p o ł a c i a c h w swoich wyrazach stali', lxv. p r z e s t a n k u : i pisał P o m ó ż c i e m i , bo jestem b i e d n y , bo jestem n i e d o ł ę ż n y . M ó w i ą o N i k i f o r z e , że nie u m i a ł c z y t a ć i p i s a ć ! T y l u ludzi jest k s z t a ł c o n y c h wysoko, а nic poti'cfia tyle. tak prosto i od serca p o w i e d z i e ć , co on swymi obrazkami. Nikifor, ten nieuk, ten n i e d o ł ę g a , n i e ś l u b n y syn gęglawej poslugaczki, nagle stal się w i e l k i m tego ś w i a t a , geniuszem, a to oznacza, że nic on m u s i a ł iść do ś w i a t u , t y l k o ś w i a t p r z y s z e d ł do niego, a on z naszogo n a r o d u p o c h o d z i . " Opinio Bazylego Sowy przez fakt jego wysokiej pozycji m o r a l n e j , a u t o r y t e t u , j a k i m się cieszy w ś r ó d swych w s p ó ł b r a c i , warte s ą przytoczenia, c h o ć b y dlatego, że nio s ą jego p r y w a t n y m , Podobnie j u k na z d j ę c i a c h p r z e d s t a w i a ł siebie N i k i f o r n a obra­ odosobnionym zdaniem. S t a r a ł e m się z a c h o w a ć ich o r y g i n a l n y zach. O t o jeden z t a k i c h w y i d e a l i z o w a n y c h p o r t r e t ó w , z k s i ę g ą k s z t a ł t s t y l i s t y c z n y , k l i m a t i b a r w ę . Rzuca się w oczy interpre­ w dłoni 225 �„Drowniak" S p o t k a ł e m się w r ó ż n y c h stronach P o l s k i z d o w o d a m i takiego stanu rzeczy. Z b i e r a j ą c m a t e r i a ł y na terenie J a n o w a d o t y c z ą c e k o ł a , do k t ó r e g o n a l e ż a ł o k i l k u w y b i t n y c h p r y m i t y w i s t ó w , j a k T y c o ś na d e p t a k u g ł o d n y nieraz stal Ociepka, U r b a n e k , Stolorz, B ą k , W r ó b e l i S ó w k a n a t r a f i ł e m na Niejednemu willę w y k r e ś l i ł e ś n o w ą Za k ą t i k a w a ł e k t a k ą c i e k a w ą r e l a c j ę . „ N i e w i e l u b y ł o t a k i c h u nos — m ó w i ł nie­ chleba ż y j ą c y j u ż A n t o n i J a r o m i n — w kole, co b y m i e l i coś osobistego Szczerze i s ł o n o p ł a c i ł e ś do w y r a ż e n i a . N o , a wszyscy chcieli się w y b i ć , co t u r o b i ć w t a k i m D w a razy n a z a c h ó d w y s ł a ł a cię W i s ł a razie? B y ł a m o d a na tego n i e m o w ę z K r y n i c y , na D z i ś genialny polski Pisali o n i m , b ę b n i l i , o b r ó ż k i p o k a z y w a l i w r o z m a i t y c h gazetach, artysta Nikifora. to Stolorz i B ą k z a c z ę l i s i ę p o w t a r z a ć po N i k i f o r z e . S t a ł się on A u t o r e m jest P i o t r S z k w a r ł a z K r y n i c y . Wiersz p r z y t a c z a m , dla n i c h wzorcem, nawet pisali n a obrazach j a k on, ż e b y się j a k m i m o jego n i e d o s k o n a ł o ś c i , g d y ż oddaje syntetycznie i emocjo­ najbardziej u p o d o b n i ć . I co? C h w y c i ł o , komisje n a g r o d y d a w a l i , n a l n i e w j a k i s p o s ó b m y ś l i o „ K r y n i c k i m M a t e j c e " m ł o d e po­ w gazetach zaczeni i c h w y c h w a l a ć , że p r i m a sort, że oryginalne i t a k i e i n n e b z d u r k i . B ą k t o n a w e t specjalnie b y ł w K r y n i c y kolenie Ł e m k ó w . Skoro jest m o w a o N i k i f o r z e i jego t w ó r c z o ś c i , o t w o r z e n i u się m i t ó w po jego ś m i e r c i , m y ś l ę , że w a r t o p r z y okazji z a z n a c z y ć , u N i k i f o r a . J a k w r ó c i ł , t o s i ę d z i w o w a ł , żo s p a ł za iż za ż y c i a stal s i ę on t a k ż e wzorcem a r t \ s t y c z n y m do k o p i o w a n i a z tego ( i t o d o s ł o w n i e ) przez m a l a r z y - a m a t o r ó w spragnionych s u k c e s ó w . p o t e m p l u ł do f a r b ó w . " r specjalno odcienie k o l o r ó w Jedno z ostatnich zdjęć N i k i f o r a . Stary, z m ę c z o n y , schorowany Nikifor miał już to, o c z y m dawniej m a r z y ł — d o m , s a m o c h ó d , r a d i o , zegarki — ale nie u m i a ł się j u ż t y m cieszyć 226 tapczanem n a p o d ł o d z e , a ś l i n a m i f a r b y r o z r a b i a ł . M y ś l a ł nawet, wydobywa i że to sam �